Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 18647 330283 317230 2026-05-29T02:19:12Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330283 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol |isem = KF Laçi |stampa = [[Image:KF Laçi.png|100px]] |ismijiet_oħra = |isem_sħiħ = Klubi Futbollistik Laçi |grawnd = [[Stadiumi Laçi]], [[Laç]] |jesa' = 11,000 |fundazzjoni = 1960 |president = |kowċ = |kampjonat = [[Superliga Albaniża]] | staġun = | pożizzjoni = |sit_elettroniku = http://kflaci.com/ | pattern_la2=_blackborder|pattern_b2=_cuciturerev|pattern_ra2=_blackborder|pattern_sh2=_whitesides|pattern_so2=_band_black| leftarm2=F4F4F4|body2=000000|rightarm2=F4F4F4|shorts2=F4F4F4|socks2=F4F4F4| pattern_la1=_whiteborder|pattern_b1=_stripesonblack2|pattern_ra1=_whiteborder|pattern_so1=_band_white| leftarm1=000000|body1=FFFFFF|rightarm1=000000|shorts1=000000|socks1=000000| | pattern_la3=|pattern_b3=_orangearc|pattern_ra3=| leftarm3=1F2B6E|body3=1F2B6E|rightarm3=1F2B6E|shorts3=1F2B6E|socks3=1F2B6E| }} '''Klubi Futbollit Laçi''' huwa [[klabb tal-futbol]] [[Albanija|Albaniż]] li huwa bbażat ġewwa [[Laç]]. Huma jilgħabu fis-[[Superliga Albaniża]], l-ogħla diviżjoni fil-futbol Albaniż. Il-grawnd tagħhom huwa [[Stadiumi Laçi]]. == Storja == Il-klabb ġie fundat fl-1960 taħt l-isem '''Industriali Laç''', l-isem kien mibdul għal ''KS Laçi'' fl-1991 meta l-klabb ħa sehem l-ewwel darba fis-[[Superliga Albaniża]], l-isem ġie mibdul għall-aħħar darba ''KF Laçi'' fl-1997. L-ewwel trofew mirbuħ mill-klabb kien it-titlu tal-[[L-Ewwel Diviżjoni Albaniża|Ewwel Diviżjoni Albaniża]] fl-istaġun 2008-09. [[Altin Cuko]] huwa plejer ta' KF Laçi li rebaħ iż-Żarbuna tad-Deheb tas-[[Superliga Albaniża]] filwaqt li xorta għadu jilgħab għall-klabb.<ref>{{Ċita web |url=http://www.albania-sport.com/kepucet-arta.php |titlu=Kepucet Arta |awtur= |lingwa=Albaniż |editur=Albania-Sport |aċċessdata=2010-06-02 |date= |data-aċċess=2013-02-11 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110707103821/http://www.albania-sport.com/kepucet-arta.php |arkivju-data=2011-07-07 |url-status=dead }}</ref> Dan inkiseb fl-istaġun 1995-1996 meta KF Laçi spiċċaw fit-12-il post, minn 18-il tim. Cuko kien diġa skorja 5 gowls għall-[[KS Tomori Berat]] qabel ma lagħab ma KF Laçi f'Jannar tal-1996, fejn huwa skurja 16-il darba biex jingħata ż-Żarbuna tad-Deheb b'total ta' 21 gowl matul l-istaġun li kien ma Tomori u kif ukoll Laçi.<ref>{{Ċita web |url=http://www.giovanniarmillotta.it/albania/calcio/alba96.html |titlu=Albanian Football Season 1995-1996 |awtur=Giovanni Armillotta |editur=RSSSF |aċċessdata=2010-06-02 |datea=2009-07-15 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2013-02-11 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180927113855/http://www.giovanniarmillotta.it/albania/calcio/alba96.html |arkivju-data=2018-09-27 |url-status=dead }}</ref> == Tmexxija == Il-klabb jinħatru l-kowċ [[Stavri Nica]] fis-7 ta' Lulju 2006, qabel l-istaġun 2006-07 fl-[[L-Ewwel Diviżjoni Albaniża|Ewwel Diviżjoni Albaniża]]. Is-sid tal-klabb Pashk Laska wera kowċ ġdid fuq it-talba tal-klabb.<ref>{{Ċita web |url=http://albania-sport.com/mat.php?idm=615&l=a |titlu=Stavri Nica, pankina e re e Laçit |lingwa=Albaniż |editur=Albania-Sport |aċċessdata=2010-06-02 |data=2006-07-07 |data-aċċess=2013-02-11 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110707103801/http://albania-sport.com/mat.php?idm=615&l=a |arkivju-data=2011-07-07 |url-status=dead }}</ref> Nica mexxa l-klabb għall-promozzjoni fl-ogħla diviżjoni fil-futbol Albaniż u flimkien magħha rnexxielhom jirbħu t-titlu tal-[[L-Ewwel Diviżjoni Albaniża|Ewwel Diviżjoni Albaniża]] fl-istaġun 2008-09. Laçi għamlu l-aħjar irfinar fis-Superliga meta kisbu r-raba post fl-istaġun 2009-10 u kwalifikaw għall-[[UEFA Europa League]]. ==Unuri== *'''[[Tazza Albaniża]]''': (1) **2012–13 ==Parteċipazzjoni fl-Ewropa== {| class="wikitable" |- ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Pajjiż ! Tim ! Home ! Away ! Aggregat |- | [[2010–11 UEFA Europa League|2010-11]] | [[UEFA Europa League]] RK1 | {{flagicon|Belarus}} | [[FC Dnepr Mogilev|Dnepr Mogilev]] | 1-1 | 1-7 | 2-8 |- |} == Plejers notevoli == {{col-begin}} {{col-3}} *{{flagicon|Albanija}} [[Julian Brahja]] *{{flagicon|Albanija}} [[Ergys Buliq]] *{{flagicon|Albanija}} [[Edmond Dalipi]] *{{flagicon|Albanija}} [[Edmond Dosti]] *{{flagicon|Albanija}} [[Gzim Ferati]] *{{flagicon|Albanija}} [[Julian Gjeloshi]] *{{flagicon|Albanija}} [[Kreshnik Ivanaj]] *{{flagicon|Albanija}} [[Akil Jakupi]] *{{flagicon|Albanija}} [[Kelvin Jushi]] *{{flagicon|Albanija}} [[Alket Kruja]] *{{flagicon|Albanija}} [[Orges Lini]] {{col-3}} *{{flagicon|Albanija}} [[Ervin Llani]] *{{flagicon|Albanija}} [[Rezart Maho]] *{{flagicon|Albanija}} [[Julian Malo]] *{{flagicon|Albanija}} [[Elton Muçollari]] *{{flagicon|Albanija}} [[Ismet Munishi]] *{{flagicon|Albanija}} [[Alban Neziri]] *{{flagicon|Albanija}} [[Arlind Nora]] *{{flagicon|Albanija}} [[Leonard Perloshi]] *{{flagicon|Albanija}} [[Andi Rënxa]] *{{flagicon|Albanija}} [[Taulant Sefgjini]] *{{flagicon|Albanija}} [[Renato Sula]] {{col-3}} *{{flagicon|Albanija}} [[Alsid Tafili]] *{{flagicon|Albanija}} [[Eduart Tanushaj]] *{{flagicon|Albanija}} [[Sokol Toma]] *{{flagicon|Albanija}} [[Dragan Trajkovic]] *{{flagicon|Albanija}} [[Erjon Xhafa]] *{{flagicon|Albanija}} [[Saimir Xhetani]] *{{flagicon|Brażil}} [[Kléber Novaes de Lima|Kléber]] *{{flagicon|Niġerja}} [[James Osusi]] *{{flagicon|Niġerja}} [[Charles Udeke]] {{col-end}} == Kowċis == *{{flagicon|Albanija}} [[Stavri Nica]] (Lul 2009–Lul 10) *{{flagicon|Albanija}} [[Nevil Dede]] (Lul 2011–12) *{{flagicon|Albanija}} [[Përparim Daiu]] (Lul 2012–Aww 12) *{{flagicon|Albanija}} [[Stavri Nica]] (Aww 2012–Set 12) *{{flagicon|Albanija}} [[Ramadan Shehu]] (Ott 2012–) ==Rekords== *L-akbar rebħa f'darhom: '''KF Laçi''' 7-0 [[KS Albpetrol Patos|Albpetrol Patos]] - 27 ta' Settembru 1997 *L-akbar telfa f'darhom: '''KF Laçi''' 1-7 [[Vllaznia Shkodër]] - 18 ta' Diċembru 2004 *L-akbar rebħa barra min darhom: [[Shkumbini Peqin]] 2-5 '''KF Laçi''' - 11 ta' Marzu 2011 *L-akbar telfa barra min darhom: [[Vllaznia Shkodër]] 5-1 '''KF Laçi''' - 5 ta' Marzu 2005 *L-akbar telfa fl-Ewropa: {{flagicon|Belarus}}[[Dnepr Mogilev]] 7-1 '''KF Laçi''' - 8 ta' Lulju 2010 ''Rekords Albaniżi minn Settembru tal-1997'' ==Referenzi== {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == *[https://web.archive.org/web/20190608024248/http://kflaci.com/ Websajt Uffiċjali] *[https://web.archive.org/web/20120708083828/http://uk.soccerway.com/teams/albania/kf-laci/ Laçi fuq Soccerway] *[http://eurorivals.net/clubs/kf-laci.html Laçi fuq Eurorivals] *[http://www.betstudy.com/soccer-stats/teams/kf-laci/ Laçi fuq Betstudy] *[https://web.archive.org/web/20100120052914/http://www.imscouting.com/teams/albania/kf-laci/ Laçi fuq IMscouting] *[https://web.archive.org/web/20101101195034/http://www.football.co.uk/teams/albania/kf_laci/index.shtml Laçi fuq Football.co.uk] *[http://www.weltfussballarchiv.com/club_profile.php?ID=2016 Laçi fuq weltfussballarchiv.com] *[http://www.freewebs.com/albsoccer Aħbarijiet tal-futbol Albaniż] {{Superliga Albaniża}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Albaniżi|Laçi]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1960|Laçi]] 3384llbpdu136fkw25w73az9xefhy23 0 20168 330280 330232 2026-05-29T00:01:58Z ~2026-31829-60 28144 330280 wikitext text/x-wiki {{stub|ġeografija}} {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Ħonduras |isem_nattiv = ''República de Honduras'' |isem_komuni = Ħonduras |stampa_bandiera = Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg |stampa_emblema = Coat of arms of Honduras.svg |stampa_mappa = HND orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Ħonduras |ħolqa_emblema = Emblema tal-Ħonduras |ħolqa_demografija = Demografija tal-Ħonduras |mottu_nazzjonali = "Libre, Soberana e Independiente"<br />"Ħieles, Sovran u Indipendenti" |innu_nazzjonali = ''[[Himno Nacional de Honduras]]''<br />''Innu Nazzjonali tal-Ħonduras'' [[File:Honduras National Anthem.ogg]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Tegucigalpa]] |l-ikbar_belt = [[Tegucigalpa]] |latd=14 |latm=6 |latNS=N |lonġd=87 |lonġm=13 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika Kostituzzjonali]] |titlu_kap1 = [[President tal-Ħonduras|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Ħonduras|Viċi President]] |titlu_kap3 = [[President tal-Kungress Nazzjonali tal-Ħonduras|President tal-<br />Kungress Nazzjonali]] |titlu_kap4 = |isem_kap1 = [[Nasry Asfura]] |isem_kap2 = [[María Antonieta Mejía]] [[Carlos Flores Guifarro]] [[Diana Herrera]] |isem_kap3 = [[Tomás Zambrano]] |isem_kap4 = |żona_kklassifika = 102 |poż_erja = 101 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 112,492 |erja_mi_kw = 43,278 |perċentwal_ilma = |sena_stima_popolazzjoni = 2023 |stima_popolazzjoni = 9,571,352 |poż_stima_popolazzjoni = 95 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = |sena_ċensiment_popolazzjoni = |densità_popolazzjoni_km2 = 85 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 220.1 |poż_densità_popolazzjoni = 128 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2011 |PGD_PSX = $35.697 biljun |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $4,345 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2010 |IŻU = {{profitt}} 0.574<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2010 |sena=2010 |pubblikatur=Nazzjonijiet Uniti |data-aċċess=2010-11-05 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 106 |kategorija_IŻU = <span style="color:#fc0">medju</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] minn [[Spanja]] |avveniment_stabbilit1 = Iddikjarata¹ minn Spanja |data_stabbilit1 = 15 ta Settembru, 1921 |avveniment_stabbilit2 = Iddikjarata mill-<br />[[L-Ewwel Imperu Messikan|Ewwel Imperu Messikan]] |data_stabbilit2 = 1 ta' Lulju 1823 |avveniment_stabbilit3 = Iddikjarata, bħala Ħonduras, mir-[[Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali]] |data_stabbilit3 = 5 ta' Novembru, 1938 |valuta = [[Lempira tal-Ħonduras|Lempira]] |kodiċi_valuta = HNL |żona_ħin = [[Żona tal-Ħin Ċentrali|CST]] |differenza_ħku = -6 |cctld = [[.hn]] |kodiċi_telefoniku = +504 |sena_PGD_nominali = 2011 |PGD_nominali = $17.381 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $2,115 |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = Bħala parti mir-[[Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali]]. |noti = |total_popolazzjoni=9,571,352}} ir-'''Repubblika tal-Ħonduras''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: ''República de Honduras''), hu pajjiż li jinsab fl-[[Amerika Ċentrali]]. F'ċertu żminijiet kien imsejjaħ '''Ħonduras Spanjola''' biex jiġi distint mill-''[[Ħonduras Brittanika]]'', li sar l-istat modern ta' kuljum fil-[[Beliże]].<ref>{{ċita web |url=http://www.aboututila.com/UtilaInfo/William-Strong/AI-Environmental.htm |titlu=Archeological Investigations in the Bay Islands, Spanish Honduras |sit=Aboututila.com |data-aċċess=2010-06-27 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100922124508/http://aboututila.com/UtilaInfo/William-Strong/AI-Environmental.htm |arkivju-data=2010-09-22 |url-status=dead }}</ref> Il-pajjiż huwa mdawwar lejn il-punent mill-[[Gwatemala]], [[El Salvador]] għall-lbiċ, [[Nikaragwa]] fix-Xlokk, l-Oċean Paċifiku fin-nofsinhar fil-[[Golf ta' Fonseca]], u l-[[Golf tal-Ħonduras]] lejn it-tramuntana, fejn hemm daħla kbira tal-[[Baħar Karibew]]. It-territorju kontinentali tiegħu huwa mdawwar fit-tramuntana u l-lvant mill-Baħar Karibew, fix-xlokk min-Nikaragwa, fil-lbiċ mill-Golf ta' Fonseca, tributarju tal-Oċean Paċifiku, fin-nofsinhar minn El Salvador, u fil-punent mill-Gwatemala. Il-fruntieri marittimi tiegħu huma kondiviżi mal-Messiku, il-Belize, Kuba, ir-Renju Unit (permezz tal-Gżejjer Cayman), il-Gwatemala, il-Ġamajka, il-Kolombja, in-Nikaragwa, u El Salvador. L-erja totali tal-art tal-Honduras, inklużi l-gżejjer kollha tagħha, hija ta' 112,777 km². L-organizzazzjoni territorjali tal-Honduras taqsam il-pajjiż, politikament u amministrattivament, fi 18-il dipartiment, li huma suddiviżi aktar f'298 muniċipalità. Il-forma ta' gvern hija repubblikana, demokratika, u rappreżentattiva. Hija eżerċitata minn tliet fergħat: Leġiżlattiva, Eżekuttiva, u Ġudizzjarja, li huma komplementari u indipendenti, mingħajr ebda relazzjoni ta' subordinazzjoni għal xulxin. Il-popolazzjoni tal-Honduras taqbeż l-10 miljun abitant, primarjament involuti f'attivitajiet agrikoli, kif ukoll fil-kummerċ, il-manifattura, u s-servizzi pubbliċi, fost setturi oħra. L-aktar dipartiment densament popolat fil-Ħonduras huwa Cortés, b'400.3 abitant għal kull kilometru kwadru. Il-pajjiż huwa multietniku. Il-popolazzjoni mestizo tikkostitwixxi l-maġġoranza. Hemm ukoll popolazzjonijiet minn diversi gruppi indiġeni, inklużi l-Lenca, in-Nahua, il-Miskito, it-Tolupan, iċ-Ch'orti' Maya, il-Pech, it-Tawahka, il-Garifuna, komunitajiet suwed li jitkellmu bl-Ingliż, u ż-Zambos li jitkellmu bl-Ispanjol u bil-Miskito. It-territorju tal-Honduras huwa imħatteb ħafna; jikkonsisti minn firxiet ta' muntanji għoljin, plateaus elevati, u widien fondi li fihom pjanuri estensivi u fertili maqsuma minn xmajjar ta' daqsijiet varji, li wħud minnhom huma navigabbli, li kollha jikkontribwixxu għall-bijodiversità rikka tiegħu. Huwa stmat li l-Honduras għandu mill-inqas 8,000 speċi ta' pjanti, madwar 250 speċi ta’ rettili u anfibji, aktar minn 700 speċi ta' għasafar, u 110 speċi ta' mammiferi, imqassma fir-reġjuni differenti tiegħu. Xi speċi huma endemiċi. L-Amerika Ċentrali, li l-Honduras huwa parti minnha, iddikjarat l-indipendenza tagħha minn Spanja u l-Viċerjalità ta’ Spanja l-Ġdida (Messiku) fil-15 ta’ Settembru 1821. Wara li l-Messiku kiseb ukoll l-indipendenza tiegħu, l-Amerika Ċentrali ġiet annessa mill-ġdid u aktar tard saret definittivament indipendenti. Fl-1838, il-Honduras sar indipendenti mill-Amerika Ċentrali, u ftit wara, f’Jannar 1839, l-ewwel kostituzzjoni tal-pajjiż ġiet adottata formalment. Il-Ġeneral Francisco Ferrera sar l-ewwel president kostituzzjonali tal-pajjiż (1841-1843). L-ewwel partit politiku, il-Partit Liberali tal-Ħonduras, twaqqaf fl-1891, segwit mill-Partit Nazzjonali tal-Ħonduras fl-1902. L-elezzjonijiet ġenerali tal-1981 u l-kostituzzjoni tal-1982 immarkaw il-bidu ta' dak li hu magħruf bħala l-Era Demokratika. ==Storja== ===Soċjetajiet Pre-Hispaniċi fil-Ħonduras=== [[File:Copán Ballcourt.jpg|thumb|Grawnd tal-ballball f'Copán.]] [[File:Vaso trípode, con personajes, cerámica, cultura Maya-Ulúa (Honduras), Museo Chileno de Arte Precolombino, Santiago, Chile.jpg|thumb|Reċipjent tripod mill-kultura Maya-Ulúa.]] [[File:CPN Rosalila 01.jpg|thumb|Riproduzzjoni tat-Tempju ta' Rosalila.]] [[File:CPN ST B 01.jpg|thumb|Stela Maja ta' Copán (Estela Maya de Copán/Copan Maya Stela).]] Qabel il-konkwista Spanjola, it-territorju li llum huwa l-Ħonduras kien abitat minn popli indiġeni kkaratterizzati minn żewġ tipi kulturali distinti, iffurmati bħala riżultat tal-migrazzjonijiet li popolaw il-kontinent Amerikan fi żminijiet pre-Kolombjani. Il-kulturi Maya u Mexica kienu mmexxija mill-hekk imsejjaħ "mod ta' produzzjoni Asjatiku", li l-karatteristika l-aktar prominenti tiegħu kienet ekonomija sedentarja bbażata fuq il-produzzjoni agrikola, b'relazzjonijiet ta' produzzjoni kollettiva ċentralizzati f'poter wieħed eżerċitat minn grupp ta' uffiċjali ċivili, reliġjużi u militari. Għalhekk, ma kinux soċjetajiet egalitarji. Id-diviżjoni tal-klassijiet kienet stabbilita bejn dawk li kellhom il-poter u l-maġġoranza tal-popolazzjoni. Stela Maya minn Copán. Dawn il-kulturi kisbu progress kbir f'diversi oqsma tal-għarfien uman, immexxija mill-iżvilupp ta' agrikoltura diversa (fażola, kawkaw, bżar aħmar, eċċ.) u kellhom sistemi estensivi ta' irrigazzjoni. B'dan il-mod, żguraw ikel adegwat għall-popolazzjonijiet kbar tagħhom. Applikaw ukoll tekniki raffinati ħafna fl-insiġ u ċ-ċeramika. Żviluppaw kummerċ intens u varjat. Huma kisbu livell għoli ta' żvilupp xjentifiku fil-matematika u l-astronomija, kif ukoll fl-arkitettura u l-iskultura, li użaw fil-kostruzzjoni ta' bliet kbar. Fil-majjistral tal-Ħonduras, il-poplu Ch'orti' kien predominanti, grupp Mayan li jinsab f'Copán u Ocotepeque, flimkien mal-Lenca, li estendew fid-dipartimenti ta' Santa Bárbara, Lempira, Intibucá, La Paz, Comayagua, Francisco Morazán, u Valle, u parti minn dak li llum huwa El Salvador. Il-bqija tat-territorju Honduras kien abitat minn popli mill-parti tan-nofsinhar tal-kontinent, b'kultura nomadika u semi-nomada, immexxija minn sistemi ta' produzzjoni komunali primittivi. Fost dawn il-popli kien hemm it-Tolupan (imsejjaħ ukoll Xicaque), il-Pech (imsejjaħ ukoll Paya), it-Tawahka, u l-Miskito, li flimkien iffurmaw il-maġġoranza tal-popolazzjoni tal-pajjiż. Wara t-tieni nofs tas-seklu 18, gruppi etniċi oħra ffurmaw tul il-kosta tal-Karibew: il-Garifuna u l-popolazzjoni sewda li titkellem bl-Ingliż u bil-Creole. [[File:Pinturas Rupestres Santa Elena Honduras.JPG|thumb|left|Pittura fuq il-blat f'Santa Elena, il-Ħonduras.]] L-akbar popolazzjoni kienet il-Lenca, li, fi żmien il-wasla tal-Ispanjoli, kienu l-aktar grupp mifrux u organizzat fil-pajjiż. Huma għexu f'insedjamenti kbar, b'medja ta' 350 dar u ferm aktar minn 500 abitant. Għalkemm hemm dibattitu xjentifiku dwar l-antenati u l-oriġini Lenca, skont Rodolfo Barón Castro, huma d-dixxendenti diretti tal-Maya li ma segwewx l-eżodu li temm l-Imperu l-Qadim. Studji oħra jindikaw li huma dixxendenti ta' gruppi Olmec li emigraw min-Nofsinhar tal-Messiku matul il-perjodu Preklassiku. Fi żmien il-wasla tal-Ispanjoli, huma kienu stabbiliti fit-territorju li llum jinkludi r-Repubbliki ta' El Salvador u l-Honduras. Iż-żona Maya tinkludi dak li issa huma l-pajjiżi tal-Honduras, il-Gwatemala, El Salvador, u n-Nofsinhar tal-Messiku. Il-Maya ffjorixxew f'dawn il-pajjiżi matul l-ewwel ħmistax-il seklu tal-era Kristjana. Kawżi mhux magħrufa sal-lum wasslu għall-abbandun u l-qerda ta' Copán u bliet Maya oħra, li sa żmien il-konkwista Spanjola ma kienu xejn aktar minn fdalijiet. Il-ġuħ, il-pesti, u l-gwerer interni ġew proposti bħala l-kawżi tal-abbandun tagħhom. [[File:Columbus Taking Possession.jpg|thumb|Rappreżentazzjoni ta' Kristofru Kolombu u r-raba' wasla tiegħu fil-kontinent Amerikan li seħħet f'Cape Honduras fl-1 ta' Ottubru 1502.]] ===Konkwista Spanjola=== Cortés introduċa l-bhejjem u waqqaf il-belt ta' La Natividad de Nuestra Señora, ħdejn Puerto Caballos. Qabel ma rritorna lejn il-Messiku (1526), ħatar lil Hernando de Saavedra gvernatur tal-Ħonduras u ħalla struzzjonijiet biex jittratta tajjeb lill-popli indiġeni. Fis-26 ta' Ottubru, 1526, Diego López de Salcedo nħatar gvernatur tal-Ħonduras mill-Kuruna Spanjola, u ħa post Saavedra. Id-deċennju ta’ wara kien immarkat mill-ambizzjonijiet personali tal-gvernaturi u l-konkwistaturi, li interferew mal-organizzazzjoni tal-gvern. L-Ispanjoli stabbiliti rribellaw kontra l-mexxejja tagħhom, u l-popli indiġeni qamu kontra sidienhom u kontra l-maltrattament. Mal-mewt ta' Salcedo (1530), l-Ispanjoli ta' oriġini Ewropea saru l-arbitri tal-poter. Huma ħatru u neħħew gvernaturi. Quddiem din is-sitwazzjoni, il-kolonji nfushom talbu lil Pedro de Alvarado biex itemm l-anarkija. Bil-wasla ta' Alvarado fl-1536, il-kaos naqas, u l-Ħonduras waqa’ taħt l-awtorità tagħhom. Fl-1537, Francisco de Montejo nħatar gvernatur. Mal-wasla tiegħu fil-Ħonduras, huwa annulla l-għotjiet tal-art li għamel Alvarado. Il-kaptan tiegħu, Alonso de Cáceres, kien responsabbli għas-soppressjoni tar-rivoluzzjoni indiġena tal-1537–1538, immexxija mill-Kap Lempira. Fl-1539, Montejo u Alvarado kellhom nuqqas ta’ qbil serju dwar ir-reġjun, li ġibed l-attenzjoni tal-Kunsill tal-Indji. Montejo telaq lejn Chiapas, u Alvarado sar gvernatur tal-Ħonduras.[30] Wara dan, Pedro de Alvarado, bl-approvazzjoni tar-Re ta’ Spanja, annessa l-Ħonduras mal-Gwatemala. F'Marzu 1524, Gil González Dávila sar l-ewwel Spanjol li wasal fil-Ħonduras bl-intenzjoni li jikkonkwista. Huwa waqqaf il-belt ta' San Gil de Buena Vista u daħal fit-territorju Honduras, jikkalma lill-popli indiġeni, jiġġieled kontra l-Ispanjoli li kkontestaw it-talba tiegħu għall-art, u bit-tama li jsib l-iżbokk tal-Lag Nikaragwa. Aktar tard, Hernán Cortés, imħeġġeġ minn rapporti li kien irċieva dwar il-ġid kbir tal-pajjiż, bagħat żewġ spedizzjonijiet, waħda bl-art u l-oħra bil-baħar. Huwa fada l-ewwel waħda lil Pedro de Alvarado u t-tieni waħda lil Cristóbal de Olid. Iżda dan tal-aħħar ittradih. Għal din ir-raġuni, Cortés telaq mill-Messiku fit-tmexxija ta' spedizzjoni li damet kważi sentejn u ntemmet, wara għadd kbir ta' perikli u tbatijiet, fi Trujillo, il-Ħonduras. ===Ħonduras Ispaniku=== [[File:Fuerte San Cristóbal Gracias Honduras 20.jpg|thumb|Il-Forti Saint Cristóbal (Fuerte San Cristóbal/Fort Saint Cristobal) fil-Punent tal-pajjiż.]] It-telfa ta' Lempira u t-tnaqqis fit-taqbid bejn l-Ispanjoli kkontribwew għall-konkwista u ż-żieda fl-attività ekonomika fil-Ħonduras. Sa tmiem is-snin 1540, il-Ħonduras dehret lesta għall-iżvilupp u l-prosperità, b'Gracias stabbilita bħala l-kapitali tal-Audiencia reġjonali tal-Gwatemala. Madankollu, din id-deċiżjoni ħolqot riżentiment fiċ-ċentri aktar popolati tal-Gwatemala u El Salvador. Fl-1549, il-kapitali tal-Audiencia ġiet trasferita lejn Antigua, il-Gwatemala, u l-Ħonduras baqgħet provinċja fi ħdan il-Kaptaniċja Ġenerali tal-Gwatemala sal-1821. L-ewwel ċentri tal-minjieri tal-pajjiż kienu jinsabu fi Gracias. Sal-1538, dawn iċ-ċentri kienu qed jipproduċu kwantitajiet sinifikanti ta' deheb. Fl-1540, dan inbidel bl-iskoperta tad-deheb u l-fidda fil-wied tax-Xmara Guayape. Dan ikkontribwixxa għat-tnaqqis ta' Gracias u ż-żieda ta' Comayagua bħala ċ-ċentru ewlieni tal-popolazzjoni tal-Ħonduras. Iż-żieda fid-domanda għax-xogħol aċċellerat it-tnaqqis tal-popolazzjoni indiġena. B'riżultat ta' dan, skjavi mill-Afrika ġew miġjuba fil-pajjiż. Instabu depożiti oħra tad-deheb ħdejn San Pedro Sula u l-port ta' Trujillo. [[File:San Fernando de Omoa Fortress, Honduras.jpg|thumb|left|Fortizza ta' Saintn Fernando ta' Omoa (Fortaleza de San Fernando de Omoa/Daint fernando of Omoa Fortress) fl-Cortés).]] Il-produzzjoni tal-minjieri bdiet tonqos fl-1560, u magħha, l-importanza tal-Honduras għall-kuruna. Fil-bidu tal-1569, skoperti ġodda tal-fidda reġgħu taw il-ħajja lill-ekonomija fil-qosor, u wasslu għat-twaqqif ta' Tegucigalpa, li malajr bdiet tikkompeti ma' Comayagua bħala l-aktar belt importanti tal-provinċja. Il-boom tal-fidda laħaq il-quċċata fl-1584, u d-dipressjoni ekonomika reġgħet lura ftit wara. L-isforzi tal-minjieri fil-Honduras kienu mxekkla min-nuqqas ta' kapital, ħaddiema, u diffikultajiet topografiċi. Il-merkurju, vitali għall-produzzjoni tal-fidda, kien skars, u l-uffiċjali kienu negliġenti. [[File:Fuerte de San Cristóbal en Gracias, Honduras.jpg|thumb|left|Forti Saint Cristóbal (Fuerte San Cristóbal/Fort Saint Cristobal) in Gracias (Lempira).]] Waħda mill-problemi ewlenin għall-ħakkiema Spanjoli tal-Ħonduras kienet l-attività Ingliża fit-Tramuntana tal-Ħonduras. Din l-attività bdiet fis-seklu 16 u kompliet fis-seklu 19. Fis-snin bikrin, il-pirati Ewropej attakkaw ta' spiss insedjamenti fuq il-kosta Karibew tal-Ħonduras, pereżempju, il-Battalja ta' Puerto Caballos (1603), parti mill-Gwerra Anglo-Spanjola (1585–1604). Fl-1643, spedizzjoni Ingliża qerdet il-belt ta' Trujillo, il-port ewlieni tal-Ħonduras. Barra minn hekk, l-Ingliżi għamlu sforzi enormi biex jistabbilixxu kolonji mis-seklu 17 ’il quddiem fil-Gżejjer tal-Bajja u fit-Tramuntana tal-Ħonduras bl-għajnuna tas-Sambos u l-Miskitos, li attakkaw insedjamenti Spanjoli. Minħabba l-kosta tal-Paċifiku tagħha, inbnew vapuri u portijiet għall-kummerċ tal-Manila Galleon mal-Filippini u l-Messiku, u l-kummerċ seħħ fil-Ħonduras. Fil-bidu tas-seklu 18, id-dinastija Bourbon, marbuta mal-ħakkiema ta’ Franza, ħadet post l-Asburgi fuq it-tron ta' Spanja. Id-dinastija l-ġdida bdiet sensiela ta' riformi madwar l-imperu, imfassla biex jagħmlu l-amministrazzjoni aktar effiċjenti u kosteffettiva, u biex jiffaċilitaw id-difiża tal-kolonji. Fost dawn ir-riformi kien hemm tnaqqis fit-taxxa fuq il-metalli prezzjużi u fl-ispiża tal-merkurju, li kien monopolju rjali. Fil-Ħonduras, dawn ir-riformi kkontribwew għall-qawmien mill-ġdid tal-industrija tal-minjieri fis-snin tletin tas-seklu 18. Taħt il-Borboni, il-gvern Spanjol għamel diversi sforzi biex jerġa' jikseb kontroll fuq il-kosta tal-Karibew. Fl-1752, inbniet il-fortizza ta' San Fernando de Omoa. Fl-1780, l-Ispanjoli rritornaw lejn Trujillo, li beda jiżviluppa bħala bażi ta' operazzjonijiet kontra l-insedjamenti Brittaniċi fil-lvant. Matul is-snin tmenin tas-seklu 18, l-Ispanjoli reġgħu ħadu l-kontroll tal-Gżejjer tal-Bajja u keċċew lill-biċċa l-kbira tal-Brittaniċi u l-alleati tagħhom mir-reġjun tar-Río Negro. Il-Konvenzjoni Anglo-Spanjola tal-1786 irrikonoxxiet b’mod definittiv is-sovranità Spanjola fuq il-kosta tal-Karibew. ===L-indipendenza=== [[File:J.C.del Valle.jpg|thumb|L-Amerika Ċentrali kisbet l-indipendenza tagħha minn Spanja fil-15 ta' Settembru 1821. José Cecilio del Valle tal-Ħonduras kien filosfu, politiku, avukat u ġurnalist, wieħed mill-aktar figuri importanti fl-Amerika Ċentrali matul it-tranżizzjoni mill-ħakma kolonjali għall-indipendenza.]] Għal kważi tliet sekli, il-Ħonduras kien parti mill-Kaptanerija Ġenerali tal-Gwatemala, għalhekk l-indipendenza tiegħu kienet iddur madwar il-movimenti favur l-indipendenza fil-provinċji l-oħra. Wara l-okkupazzjoni Franċiża ta' Spanja, l-ewwel atti ta' insurrezzjoni favur l-indipendenza tal-Amerika Ċentrali seħħew fin-Nikaragwa, El Salvador, u l-Gwatemala (1811-1813). Fil-Ħonduras, l-Ispanjoli rrikorrew għall-perpetwazzjoni tal-kontroll tagħhom fuq il-poter biex jrażżnu l-moviment tal-indipendenza. Mill-1813 sal-1820, ma seħħew l-ebda avvenimenti notevoli oħra relatati mal-indipendenza fl-Amerika Ċentrali. Ma kienx qabel kmieni fl-1821, meta l-Messiku, permezz tal-Pjan ta’ Iguala, iddikjara l-indipendenza sħiħa tiegħu minn Spanja fl-24 ta' Frar, li nkisbet l-indipendenza tal-Amerika Ċentrali. Dan l-avveniment aċċellera l-indipendenza tal-Amerika Ċentrali, li ġiet ikkonsummata fil-15 ta' Settembru, 1821, b’dikjarazzjoni abbozzata minn José Cecilio del Valle. L-ewforija tal-indipendenza kienet ta' żmien qasir, għax f’Jannar 1822, fuq l-inizjattiva tal-konservattivi u l-Imperatur Agustín de Iturbide, il-Provinċji Uniti tal-Amerika Ċentrali ngħaqdu mal-Imperu Messikan. Din l-għaqda damet sal-waqgħa ta'Iturbide f’Marzu 1823. L-istati tal-Istmu, mill-Panama sal-Gwatemala, jistgħu forsi jiffurmaw konfederazzjoni. Dan il-post magnífico bejn iż-żewġ oċeani kbar jista’, maż-żmien, isir imperu dinji. Il-kanali tiegħu se jqassru d-distanzi, isaħħu r-rabtiet kummerċjali mal-Ewropa, l-Amerika, u l-Asja, u jġibu tribut minn madwar id-dinja kollha lejn dan ir-reġjun prosperu. Forsi xi darba l-kapitali tad-dinja tkun tinsab hemm, hekk kif Kostantinu l-Kbir iddikjara Kostantinopli bħala l-kapitali tad-dinja tal-qedem. Simón Bolívar (1815) ===L-istabbiliment tar-Repubblika Federali=== [[File:Francisco Morazán Quesada.JPG|thumb|Il-Ġeneral Francisco Morazán, mexxej Honduras li serva bħala president tal-Federazzjoni tal-Amerika Ċentrali.]] [[File:Flag of the United Provinces of Central America.svg|thumb|Bandiera tal-Provinċji Uniti tal-Amerika Ċentrali.]] F'Marzu 1824, tlaqqa' kungress fil-Gwatemala u waqqaf ir-Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali, magħmula mill-Gwatemala, il-Ħonduras, El Salvador, in-Nikaragwa, u l-Kosta Rika. Ir-repubblika l-ġdida kellha eżistenza qasira, u wara diversi gwerer ċivili, l-unjoni xoljiet fis-26 ta' Ottubru 1838, bil-ħames stati jsiru ħames stati indipendenti. Uħud mill-istati tal-Amerika Ċentrali ppruvaw jirrikostitwixxu r-Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali diversi drabi. Madankollu, dawn it-tentattivi fallew u swew il-ħajjiet ta' diversi mill-inizjaturi tagħhom. Tentattiv finali sar fl-1895 taħt l-influwenza ta' Policarpo Bonilla, president tal-Ħonduras. F'din l-okkażjoni, ġie ffirmat trattat man-Nikaragwa u El Salvador, li skontu t-tliet repubbliki ffurmaw federazzjoni taħt l-isem tar-Repubblika l-Kbira tal-Amerika Ċentrali. It-tliet repubbliki saru stati, u s-sovranità fuq il-federazzjoni ngħatat lil Dieta magħmula minn tliet membri, wieħed minn kull stat, li kellha tiltaqa' kull sena fil-kapitali tal-istati federali. Fuq stedina ta' din id-Dieta, it-tliet stati ħatru delegazzjoni li ltaqgħet bħala Assemblea Kostitwenti f'Managua u stabbilixxiet Kostituzzjoni, li taħt it-termini tagħha t-tliet stati adottaw l-isem Stati Uniti tal-Amerika Ċentrali fl-1 ta’ Novembru 1898. Din il-Kostituzzjoni, li f'moħħ dawk li fassluha rrappreżentat konsolidazzjoni tat-tliet stati federali u riorganizzazzjoni rapida tar-Repubblika l-kbira tal-Amerika Ċentrali, immaġinata minn Francisco Morazán, kellha tmiem traġiku. L-għada li ltaqgħet l-Assemblea Kostitwenti, faqqa' moviment rivoluzzjonarju, ostili għall-federazzjoni l-ġdida, f'San Salvador, li rriżulta f'amministrazzjoni ġdida f'dak l-istat. L-ewwel pass tagħha kien li tirtira mill-Unjoni, u din is-separazzjoni wasslet għax-xoljiment tal-Istati Uniti tal-Amerika Ċentrali, hekk kif, fuq l-eżempju ta' El Salvador, l-istati tal-Ħonduras u n-Nikaragwa reġgħu assumew is-sovranità tagħhom. ===Il-Presidenza ta' Santos Guardiola=== [[File:Jose Santos Guardiola.jpg|thumb|Il-President tal-istat indipendenti tal-Ħonduras, José Santos Guardiola.]] Wara t-twaqqigħ ta' Cabañas, il-Ġeneral José Santos Guardiola mar il-Ħonduras. Fl-10 ta' Novembru, wasal f'Tegucigalpa u nieda l-kandidatura presidenzjali tiegħu. Saru l-elezzjonijiet, u peress li l-ebda kandidat ma rċieva maġġoranza assoluta, l-Assemblea Ġenerali eleġġiet lill-Ġeneral konservattiv Santos Guardiola bħala president u lil José María Lazo bħala viċi president. Il-Ġeneral José Santos Guardiola ħa l-presidenza tal-Ħonduras fis-17 ta' Frar 1856, u b'hekk wettaq aspirazzjoni li ilha miżmuma u li ġiet ripetutament imfixkla. Matul l-amministrazzjoni ta' Guardiola, l-ekonomija tal-pajjiż kienet prekarja, sal-punt li l-president kien imġiegħel joħroġ muniti tar-ram. Fuq nota oħra, l-amministrazzjoni ta' Guardiola kienet waħda mill-aktar liberali fl-istorja tal-Ħonduras; minkejja li kien membru tal-Partit Konservattiv, Santos Guardiola ta l-libertà tal-istampa. Espandiet ukoll il-libertà tal-espressjoni individwali u inkludiet sidien tal-art tal-klassi tan-nofs fost il-votanti, minbarra li rregola r-relazzjonijiet bejn l-istat u l-knisja. Iżda l-aktar kisba importanti tagħha kienet it-Trattat ta' Comayagua li bih il-gvern Brittaniku għadda l-Gżejjer tal-Bajja u parti mit-territorju tar-Renju tan-Mosquito lill-Ħonduras. Fl-aħħar, l-antiklerikaliżmu miftuħ ta' Guardiola wasslu biex jibda l-hekk imsejħa “Gwerra tal-Missirijiet” f’April 1861. Dan, imbagħad, ikkontribwixxa għall-assassinju tiegħu fil-11 ta' Jannar, 1862, minn idejn il-gwardja tal-unur presidenzjali tiegħu stess. Dan id-delitt xokkja profondament lill-pajjiż. Is-Senatur José Francisco Montes Fonseca ħa l-kmand, iżda malajr iddelegah lill-Ġeneral José María Medina, u minnu, kif stipulat mil-liġi, għadda ftit wara għand il-Viċi President, Victoriano Castellanos Cortés. Minħabba l-gwerer u l-ġlidiet għall-poter kontinwi, il-Ħonduras kien mgħaddas fl-arretratezza. Castellanos “ħadem biex jikkalma t-tempra, inissel il-fiduċja, u jippromwovi l-progress possibbli... u kien ikun iwettaq ħafna kieku ma laħqitx il-mewt... fil-11 ta' Diċembru ta' dik l-istess sena.” ===Il-Kostituzzjoni tal-1865 u t-tmiem tas-seklu=== [[File:Panorama of Tegucigalpa, Honduras (1889).jpg|thumb|Xbieha ta' Tegucigalpa fis-seklu 19.]] Wara l-mewt ta' Victoriano Castellanos, Francisco Montes reġa' lura fil-poter. Iżda meta faqqgħet il-gwerra bejn El Salvador u l-Gwatemala fl-1863, Montes ingħaqad mal-kawża liberali Salvadorjana. Truppi tal-gvern Gwatemalan ta' Rafael Carrera invadew il-Ħonduras u pproklamaw lill-Ġeneral José María Medina, li kien akkumpanja lill-invażuri, bħala president f'Ġunju 1863. Medina laqqa' Assemblea Kostitwenti Nazzjonali li rrevokat il-Kostituzzjoni tal-1840. Il-Kostituzzjoni tal-1865 ġiet adottata minflokha. Din il-Kostituzzjoni, għall-ewwel darba, adottat id-denominazzjoni ta' “Repubblika” għall-pajjiż. Is-sistema leġiżlattiva bikamerali implimentata minn Juan Lindo ġiet abolita, u ġiet stabbilita sistema unikamerali. Għall-ewwel darba fil-liġi kostituzzjonali Honduraża, il-projbizzjoni tar-rielezzjoni presidenzjali ġiet imnaqqxa. F'Diċembru ta' dik l-istess sena, Medina ċeda l-presidenza lis-Senatur Francisco Inestroza sabiex ikunu jistgħu jsiru l-elezzjonijiet. Kif mistenni, l-elezzjonijiet iffavorixxew lill-Ġeneral Medina. Il-Ġeneral Florencio Xatruch intgħażel bħala viċi president. Medina ħa l-presidenza fil-15 ta' Frar, 1864, f'Gracias. Matul l-ewwel mandat presidenzjali tiegħu, Medina ffaċċja reżistenza fl-1865 mir-ribelli ta’ Olancho; U biex irażżanhom u jeqred il-ħażen, huwa ordna li r-ribelli jiġu segwiti bla heda, u ħafna minnhom ġew sparati jew imdendlin. Hekk kif il-mandat tiegħu wasal fi tmiemu, Medina talab riforma tal-Artikolu 33 tal-Kostituzzjoni, li pprojbixxa r-rielezzjoni tiegħu. Għal dan il-għan, huwa ħeġġeġ lill-muniċipalitajiet biex jissottomettu talba lill-fergħa eżekuttiva biex jemendaw l-artikolu. Konsegwentement, huwa sejjaħ Kungress straordinarju, li min-naħa tiegħu sejjaħ għal assemblea kostitwenti. Fit-8 ta' Awwissu, 1869, l-artikolu ġie emendat, u b'hekk Medina seta' jiġi rielett. Matul it-tieni mandat tiegħu, id-dipartiment ta' La Mosquitia nħoloq fit-22 ta' Novembru, 1868. Dan il-perjodu ra wkoll wieħed mill-ewwel atti ta’ korruzzjoni fil-pajjiż. Self ġie nnegozjat fl-Ewropa "taħt kundizzjonijiet sfavorevoli ħafna għall-Honduras, maħsub biex tinbena l-ferrovija interoċeanika; bilkemm ippermetta t-tlestija ta' sezzjoni waħda tal-ferrovija u għamel ħsara kbira lill-kreditu Honduras barra l-pajjiż." Wara ż-żewġ mandati presidenzjali ta' Medina, kien hemm skuntentizza mifruxa fil-pajjiż. Anke hekk, il-president ma kienx lest li jċedi l-poter u rrikorra għal plebisċitu f’laqgħat miftuħa tal-muniċipju biex jibqa' fil-kariga. Ir-riżultat tal-plebisċitu kien kif xtaq il-Ġeneral Medina. Fis-26 ta’ Marzu 1870, reġa’ ħa l-poter. Madankollu, fl-1883, Dr. Soto wkoll tilef il-favur ta' Barrios u kien imġiegħel jirriżenja. Is-suċċessur tiegħu, il-Ġeneral Luis Bográn, baqa' fil-kariga sal-1891 meta l-Ġeneral Ponciano Leiva—li kien mexxa fil-qosor tliet darbiet bejn l-1873 u l-1876—reġa' lura fil-poter f'elezzjonijiet immanipulati. Minkejja li kien liberali, Leiva pprova jmexxi bħala dittatur assolut. Huwa xolja l-Partit Liberali tal-Ħonduras (PLH) u ddeporta l-mexxejja tiegħu. Dan irriżulta f'rawnd ġdid ta' kunflitt, li fih il-Partit Liberali rikostitwit fl-aħħar mill-aħħar ħareġ rebbieħ. Il-PLH kien immexxi minn Policarpo Bonilla, bl-appoġġ tad-dittatur liberali tan-Nikaragwa, José Santos Zelaya. Meta Bonilla ħa l-poter fl-1894, huwa beda jimplimenta ċertu grad ta' ordni fil-politika Ħondurasa. ===seklu 20=== [[File:Manuel Bonilla.jpg|thumb|Manuel Bonilla, 1911.]] Il-President Terencio Sierra kien l-ewwel ħakkiem Honduran tas-seklu 20, fejn ħa l-presidenza minn Policarpo Bonilla fl-1899. Matul l-amministrazzjoni tiegħu, seħħ wieħed mill-aktar avvenimenti sinifikanti fl-istorja ekonomika u politika tal-pajjiż. "L-aħwa Vaccaro, familja ta' oriġini Taljana li nnegozjaw il-banana fi New Orleans, irċevew konċessjonijiet tal-art fuq il-Kosta tat-Tramuntana... Il-kumpanija Vaccaro, bħal detenturi oħra ta' konċessjonijiet fuq il-Kosta tat-Tramuntana aktar tard, ħadet vantaġġ mill-privileġġi mogħtija mill-konċessjonijiet biex tesporta l-banana minn La Ceiba." Ladarba ntemm il-mandat presidenzjali tiegħu, Sierra pprova jibqa' fil-poter, iżda tneħħa mill-Ġeneral Manuel Bonilla. Dan il-ħakkiem wera li kien ħabib aħjar tal-kumpaniji tal-banana minn Terencio Sierra nnifsu. Matul l-amministrazzjoni tiegħu, dawn il-kumpaniji kisbu eżenzjonijiet mit-taxxa u permess biex jibnu baċiri u toroq. Ukoll, konċessjonijiet biex jibnu kanali artifiċjali għat-trasport tal-banana u biex jikkanalizzaw ix-xmajjar Salado u El Porvenir, kif ukoll permess biex jiksbu l-ittri għall-kostruzzjoni tal-ferrovija l-ġdida. ===Dittatorjat ta' Carías Andino=== [[File:Pres. Andino of Honduras LCCN2016878325.jpg|thumb|Carías Andino, 1936.]] Minkejja l-inkwiet dejjem jikber u t-tensjonijiet ekonomiċi severi, l-elezzjonijiet tal-1932 kienu relattivament paċifiċi u ġusti. Fi Frar 1932, il-Partit Nazzjonali tal-Ħonduras (PNH) innomina lil Carías bħala l-kandidat presidenzjali tiegħu; inizjalment, kienu għażlu lil Venancio Callejas bħala l-kandidat viċi presidenzjali tagħhom, iżda meta dan irrifjuta, Abraham Williams ġie nnominat minflok. Il-Liberali, min-naħa tagħhom, innominaw lil Ángel Zúñiga Huete bħala l-kandidat tagħhom. Fi tmiem il-konkors elettorali, Carías rebaħ l-elezzjoni b'marġni ta' madwar 20,000 vot. Il-Ġeneral ħa l-kariga fis-16 ta' Novembru 1932, u b'hekk beda dak li aktar tard sar l-itwal gvern b'terminu wieħed fl-istorja tal-Ħonduras. Għall-ewwel, kien maħsub li l-gvern ta' Carías, bħal dawk ta' qablu, ma kienx destinat li jdum ħafna. Ftit qabel l-inawgurazzjoni tiegħu, il-Liberali dissidenti kienu qamu f'ribelljoni. Carías innifsu ħa l-kmand tal-forzi tal-gvern, kiseb armi f'El Salvador, u fi żmien qasir għaffeġ ir-ribelljoni. Matul l-ewwel parti tal-amministrazzjoni tiegħu, Carías iffoka fuq il-prevenzjoni tal-kollass finanzjarju, it-titjib tal-forzi armati, u l-bini tat-toroq, filwaqt li fl-istess ħin ħejja t-triq biex jestendi ż-żjara tiegħu fil-poter. Is-sitwazzjoni ekonomika baqgħet ħażina matul is-snin tletin. Minbarra t-tnaqqis drastiku fl-esportazzjonijiet tal-banana kkawżat mid-dipressjoni, l-industrija tal-banana kienet mhedda fl-1935 minn epidemiji bħall-marda tas-Sigatoka. Fi żmien sena, żoni vasti, inklużi dawk fir-reġjun ta' Trujillo, ġew abbandunati, u eluf ta' Hondurani tilfu l-impjieg tagħhom. Sal-1937, il-marda kienet ġiet ikkontrollata, iżda ħafna żoni affettwati baqgħu improduttivi. B'riżultat ta' dan, il-Honduras tilfet porzjon sinifikanti mis-suq internazzjonali Carías kien għamel sforzi biex itejjeb il-Forzi Armati saħansitra qabel ma sar president. Ladarba sar president, il-motivazzjoni tiegħu biex ikompli xogħlu żdiedet. Huwa ta attenzjoni speċjali lill-Forza tal-Ajru li kienet qed tonqos, billi waqqaf l-Iskola tal-Avjazzjoni Militari (1934) u ħatar kurunell Amerikan bħala l-kmandant tagħha. Maż-żmien, Carías mexa bil-mod iżda b'mod kostanti biex jikkonsolida l-poter tiegħu. Huwa kiseb l-appoġġ tal-kumpaniji tal-banana billi oppona strajkijiet u inkwiet ieħor tax-xogħol. Huwa saħħaħ il-pożizzjoni tiegħu fiċ-ċrieki finanzjarji domestiċi u barranin permezz ta' politiki ekonomiċi konservattivi. Anke fl-aqwa tad-Depressjoni, huwa kompla jagħmel ħlasijiet regolari fuq id-dejn barrani, billi żamm strettament mat-termini tal-ftehim mad-detenturi tal-bonds Brittaniċi. Huwa ssodisfa wkoll kredituri oħra. Żewġ self żgħir tħallsu lura kompletament fl-1935. ===Nofs is-seklu 20=== [[File:La ceiba.jpg|thumb|L-Istazzjon tal-Ferrovija f'La Ceiba fil-bidu tas-seklu 20.]] Kumpaniji Amerikani, bħall-United Fruit Company, l-Standard Fruit Company, u l-Cuyamel Fruit Company, iddominaw l-ekonomija Hondurana, billi stabbilew pjantaġġuni enormi tal-banana tul il-kosta tat-tramuntana. Dawn il-kumpaniji malajr għamlu l-banana l-esportazzjoni ewlenija tal-Honduras bi skambju għal konċessjonijiet kbar. Għalhekk, il-kapital barrani, il-ħajja fil-pjantaġġuni tal-banana, u l-konservattivi kienu fatturi determinanti fil-politika Hondurana mill-aħħar tas-seklu 19 sa nofs is-seklu 20. [[File:Tegucigalpa Presidential Palace.jpg|thumb|L-eks Palazz Presidenzjali tal-Ħonduras.]] Il-Ġeneral Tiburcio Carías Andino mexxa l-Honduras b'mod dittatorjali matul id-Depressjoni l-Kbira, sal-1948. Fl-1955, wara żewġ amministrazzjonijiet awtoritarji u strajk tal-ħaddiema tal-banana, uffiċjali militari żgħażagħ riformisti għamlu kolp ta' stat li installa ġunta proviżorja u witta t-triq għall-elezzjonijiet tal-assemblea kostitwenti fl-1957. Din l-assemblea ħatret lil Ramón Villeda Morales bħala president u ttrasformat ruħha f'leġiżlatura nazzjonali b'mandat ta' sitt snin. Fl-1963, uffiċjali militari konservattivi ressqu 'l quddiem l-elezzjonijiet kostituzzjonali u neħħew lil Villeda f'kolp ta' stat imdemmi. Il-Ġeneral Oswaldo López Arellano mexxa l-forzi armati u mexxa sal-1970. L-iskuntentizza popolari kompliet. ===Il-gwerra tal-1969=== [[File:Chance vought corsair f4u-5n FAH-609.jpg|thumb|Il-famuż Honduran Corsair 609, użat matul il-gwerra tal-1969, Air Museum of Tegucigalpa, M.D.C.]] Fl-1968, ir-reġim ta' López Arellano deher li kien fi problemi serji. Is-sitwazzjoni ekonomika diżastruża wasslet għal tilwim industrijali, inkwiet politiku, u anke kritika minn gruppi konservattivi bħal FENAGH. Is-sitwazzjoni politika ddeterjorat, bil-gvern Honduran u xi gruppi privati jagħtu t-tort tal-problemi ekonomiċi tal-pajjiż lill-madwar 300,000 immigrant Salvadoran mingħajr dokumenti fil-Honduras. FENAGH akkużat lill-immigranti Salvadorani b’invażjonijiet illegali tal-art. It-tensjonijiet eskalaw f'Ġunju 1969, hekk kif it-timijiet nazzjonali taż-żewġ pajjiżi kienu qed jippreparaw biex jiffaċċjaw lil xulxin fit-tħejjija għat-Tazza tad-Dinja tal-1970. Seħħew xi inkwiet waqt l-ewwel logħba f’Tegucigalpa. Iżda s-sitwazzjoni marret għall-agħar konsiderevolment waqt il-logħba tar-ritorn f’San Salvador. Il-partitarji Hondurani ġew trattati ħażin, il-bandiera Hondurana u l-innu nazzjonali ġew insultati, u l-emozzjonijiet kienu qawwija fiż-żewġ pajjiżi. Biex tpattija, il-Hondurani aġixxew b'mod vjolenti kontra ħafna residenti Salvadorani fil-Honduras, inklużi diversi viċi-konsli. L-istampa fiż-żewġ nazzjonijiet ikkontribwiet għal klima dejjem tikber ta' isterija, u b’hekk, fis-27 ta' Ġunju, 1969, il-Honduras qatgħet ir-relazzjonijiet diplomatiċi ma' El Salvador. Kmieni filgħodu tal-14 ta' Lulju, 1969, bdiet azzjoni militari konġunta, li saret magħrufa bħala l-“Gwerra tal-Futbol”. Il-forza tal-ajru Salvadorjana attakkat miri ġewwa l-Honduras. Bl-istess mod, l-armata Salvadorjana nediet offensivi kbar tul l-awtostrada ewlenija li tgħaqqad iż-żewġ nazzjonijiet u kontra l-gżejjer Honduras fil-Golf ta' Fonseca. It-tensjonijiet eskalaw wara l-gwerra tal-fruntiera tal-1969 ma' El Salvador, magħrufa bħala l-"Gwerra tal-Futbol" jew il-"Gwerra tal-Mitt Siegħa" (għax damet erbat ijiem u kkoinċidiet ma' logħba tal-futbol bejn iż-żewġ pajjiżi). L-F4U-5 Corsair Honduran, reġistrazzjoni FAH 609, sar famuż matul dan il-kunflitt meta l-Kurunell Fernando Soto Henríquez waqqa' tliet F-51 Mustangs Salvadorani (kien hemm madwar għoxrin ajruplan, iżda dan biss huwa ppreservat[64]). President ċivili, Ramón Ernesto Cruz tal-Partit Nazzjonali, ħa l-poter fil-qosor fl-1971 iżda ma setax jiggverna b'mod effettiv. Fl-1971, l-Istati Uniti ċedew il-Gżejjer Swan lill-Honduras wara li ffirmaw it-Trattat tal-Gżejjer Swan. Fl-1972, il-Ġeneral López wettaq kolp ta' stat ieħor. López adotta politiki aktar progressivi, inkluża r-riforma agrarja, iżda sa nofs is-snin sebgħin, skandli ta' korruzzjoni waqqgħu r-reġim tiegħu. Ir-reġimi tal-Ġeneral Juan Alberto Melgar Castro (1975-1978) u l-Ġeneral Policarpo Paz García (1978-1982) fil-parti l-kbira ssorveljaw l-iżvilupp tal-infrastruttura fiżika u s-sistema tat-telekomunikazzjoni attwali tal-Honduras. Il-pajjiż esperjenza wkoll l-aktar tkabbir ekonomiku mgħaġġel tiegħu matul dan il-perjodu, immexxi minn żieda fid-domanda internazzjonali għall-prodotti tiegħu u d-disponibbiltà ta’ self kummerċjali barrani. Fl-1982, ġiet stabbilita kostituzzjoni ġdida biex terġa’ tiġi stabbilita s-saltna tad-dritt. Din il-kostituzzjoni kienet ir-riżultat ta’ negozjati bejn il-forzi politiċi u l-militar. Din naqqset it-terminu presidenzjali, stabbilixxiet il-projbizzjoni tar-rielezzjoni, u tat lill-Forzi Armati tal-Honduras is-sorveljanza tas-sistema f’każ li xi ħadd jipprova jdgħajjef id-demokrazija jew jabolixxi l-Kostituzzjoni tal-Honduras tal-1982. ===Il-Kostituzzjoni tal-1982=== Taħt il-kostituzzjoni l-ġdida, il-liberali Roberto Suazo Córdova ġie elett president kostituzzjonali, fejn wiegħed rivoluzzjoni ta' onestà u xogħol iebes. Madankollu, il-presidenza tiegħu ċċentrat madwar avvenimenti mmirati biex irażżnu l-espansjoniżmu Sovjetiku fir-reġjun, orkestrati mill-Istati Uniti. Wara r-rebħa Sandinista fin-Nikaragwa u l-instabbiltà politika f'El Salvador, il-President tal-Istati Uniti Ronald Reagan, determinat li ma jittollerax reġimi soċjalisti fir-reġjun, ra l-Honduras bħala l-pjattaforma perfetta għat-tnedija ta' kontro-rivoluzzjoni. Bil-kompliċità ta' Suazo Córdova u l-kmandant tal-forzi armati, Gustavo Álvarez Martínez, is-CIA ffinanzjat u mexxiet il-formazzjoni ta' armata kontro-rivoluzzjonarja Nikaragwana f'Olancho u El Paraíso, bil-għan li tfastidja lill-gvern Sandinista. Din l-aġenzija tal-Istati Uniti assistiet ukoll lill-militar Salvadoran fil-ġlieda tiegħu kontra r-ribelli tax-xellug. [[File:Mitch 1998-10-26 2028Z.jpg|thumb|L-Uragan Mitch, li laqat il-Ħonduras fl-1998, ħalla aktar minn 5,000 mejta u għamel ħsara kbira lill-infrastruttura tal-pajjiż.]] [[File:Comandancia General de las FFAAH.jpg|thumb|Il-Bini tal-Kmand tal-Forzi Armati f'Tegucigalpa.]] L-elezzjonijiet ta’ Novembru 1989 iffavorixxew lill-kandidat tal-Partit Nazzjonali, Rafael Leonardo Callejas. Matul l-amministrazzjoni tiegħu, Callejas implimenta l-ewwel politiki neoliberali fil-pajjiż, imfassla mill-Fond Monetarju Internazzjonali u l-Bank Dinji. F’Marzu 1990, daħlet fis-seħħ il-Liġi dwar ir-Riorganizzazzjoni Strutturali, li żvalutat il-Lempira, naqqset it-tariffi, u implimentat miżuri oħra. Sa tmiem il-mandat tiegħu, il-politiki neoliberali ta' Callejas irriżultaw fi prestazzjoni makroekonomika pjuttost modesta, bi tkabbir annwali ta' 1.5% biss. Internazzjonalment, l-amministrazzjoni ta' Callejas kisbet rebħa sinifikanti, bil-Honduras tirċievi tliet kwarti tat-territorji li kienu ilhom f'tilwima ma' El Salvador mill-1969. Fl-1994, il-Liberali reġgħu lura fil-poter bir-rebħa ta' Carlos Roberto Reina. Il-president il-ġdid “ħa passi deċiżivi biex jissubordina għall-poter ċivili l-aħħar mekkaniżmi li kien fadal li bihom il-Forzi Armati kienu ssorveljaw gvernijiet kostituzzjonali suċċessivi.” Huwa ħoloq ukoll il-Pulizija Ċivili u abolixxa s-servizz militari obbligatorju fis-6 ta' April 1995. "Fir-rigward tal-ekonomija, ir-riżultati mħallta kienu soġġetti għal diversi interpretazzjonijiet. Reina għażlet politiki ta' awsterità finanzjarja u tnaqqis fil-forza tax-xogħol tas-servizz ċivili, skont prinċipji liberali, għalkemm dawn kienu kkomplementati minn programmi soċjali biex itaffu l-impatt tat-trasformazzjonijiet strutturali bil-mod, programmi li għalihom kiseb l-approvazzjoni tal-IMF." Il-liberali Carlos Roberto Flores Facussé ħa l-kariga fl-1998. “Flores inawgura programmi ta' riforma u modernizzazzjoni għall-gvern u l-ekonomija Hondurana, b’enfasi fuq l-għajnuna lill-ifqar ċittadini tal-Honduras, iżda l-gvern tiegħu kien affettwat mid-diżastru naturali tal-Uragan Mitch, li qered il-pajjiż ftit xhur wara li ħa l-kariga.” “Il-ġestjoni diliġenti tiegħu tar-rikostruzzjoni, li involviet għajnuna internazzjonali abbundanti, mitigat ħsara umanitarja akbar, u l-amministrazzjoni tiegħu ma kinitx imtappna mill-korruzzjoni. L-irkupru ekonomiku kien aktar mgħaġġel milli mistenni, iżda l-faqar u l-inugwaljanza ma naqsux bl-istess mod. Min-naħa l-oħra, il-gvern tiegħu naqas ukoll milli jrażżan il-vjolenza soċjali rampanti.” ===Perjodu kontemporanju=== [[File:Flores w clinton.jpg|thumb|Il-Presidenti Bill Clinton u Carlos Flores Facussé.]] L-ewwel elezzjonijiet tas-seklu 21, li saru fil-25 ta' Novembru 2001, ġabu lin-negozjant Ricardo Maduro tal-Partit Nazzjonali fil-poter b'52.2% tal-voti, meta mqabbel ma' 44.2% għall-Professur Rafael Pineda Ponce. L-għan ewlieni ta' Maduro kien il-ġlieda kontra l-mewġa ta' kriminalità li kienet qed taħkem il-pajjiż. Eżempju ta' politiku u negozjant favur is-suq, Maduro ġġieled il-vjolenza tal-gangijiet taż-żgħażagħ u kiseb suċċessi aktar viżibbli fl-istabbilizzazzjoni tal-ekonomija u t-tnaqqis tad-dejn estern. Madankollu, il-problema tal-faqar baqgħet mhux solvuta. Internazzjonalment, Maduro daħħal lill-Honduras fil-ftehim kummerċjali tas-CAFTA u skjera l-Battaljun Xatruch fl-Iraq. Fi tmiem l-2009, f'nofs din il-kriżi, il-Honduras kellha l-elezzjonijiet tagħha, u r-rebbieħ kien Porfirio Lobo Sosa, il-kandidat tal-Partit Nazzjonali tradizzjonalment tal-lemin u konservattiv. Lobo Sosa, negozjant agrikolu mid-dipartiment ta’ Olancho, ħaddan diskors ċentrista u konċiljatorju. Fl-1 ta' Ġunju, 2011, il-Honduras ġiet ammessa mill-ġdid fl-OAS. ==Gvern u politika== Il-Ħonduras storikament kienet ikkaratterizzata minn konservattiżmu soċjali u politiku qawwi, imħallat ma' perjodi ta' riforma u tensjonijiet interni. L-Artikolu 4 tal-Kostituzzjoni tar-Repubblika tal-Ħonduras jistabbilixxi li "l-forma ta' gvern hija repubblikana, demokratika, u rappreżentattiva." Din hija eżerċitata minn tliet fergħat: leġiżlattiva, eżekuttiva, u ġudizzjarja, li huma komplementari u indipendenti, u mingħajr relazzjonijiet ġerarkiċi. Jiddikjara wkoll li r-rotazzjoni tal-presidenza hija obbligatorja, u li l-ksur ta' din ir-regola jikkostitwixxi tradiment. L-Artikolu 5 tal-istess kostituzzjoni jistipula li l-gvern irid ikun ibbażat fuq il-prinċipju tad-demokrazija parteċipattiva, li minnha hija derivata l-integrazzjoni nazzjonali. Dan jimplika l-parteċipazzjoni tas-setturi politiċi kollha... sabiex jiġi żgurat u msaħħaħ il-progress tal-Ħonduras ibbażat fuq l-istabbiltà politika u r-rikonċiljazzjoni nazzjonali. t-terminu presidenzjali fil-Ħonduras huwa ta' erba' snin u l-president jiġi elett direttament. Il-president ikun akkumpanjat minn tliet nominati presidenzjali—li jservu bħala viċi presidenti—u f'każ ta' assenza temporanja jew permanenti tal-president, wieħed minnhom jassumi l-presidenza; in-nominati presidenzjali jservu wkoll termini ta' erba' snin. [[File:Congreso nacional de Honduras.jpg|thumb|Il-Bini tal-Kungress Nazzjonali tal-Ħonduras (Edificio del Congreso Nacional de Honduras/Building of the National Congress of Honduras)]] Il-poter leġiżlattiv huwa eżerċitat minn Kungress tad-Deputati eletti b'rappreżentanza proporzjonali. Dan jiltaqa' f'sessjoni ordinarja f'Tegucigalpa fil-25 ta' Jannar ta' kull sena, mingħajr avviż minn qabel, u jaġġorna fil-31 ta' Ottubru tal-istess sena. Il-Kungress Nazzjonali għandu s-setgħat li ġejjin: li joħloq, jippromulga, jinterpreta, jemenda, u jħassar liġijiet; li jlaqqa', jissospendi, u jaġġorna s-sessjonijiet tiegħu; li jippromulga l-Liġi Organika tiegħu; u li japplika s-sanzjonijiet stabbiliti fiha għal dawk li jiksruha; u li jlaqqa' sessjonijiet straordinarji skont il-Kostituzzjoni. [[File:Corte Suprema de Justicia de Honduras.jpg|thumb|Bini tal-Qorti Suprema]] Il-Qorti Suprema tal-Ġustizzja tal-Honduras tinsab f'Tegucigalpa u hija magħmula minn ħmistax-il imħallef sħiħ u seba' mħallfin supplenti, eletti mill-Kungress Nazzjonali. Hija maqsuma f'kmamar, skont ir-Regolamenti Interni tal-Qorti. Il-Ġudikatura Honduras hija magħmula mill-Qorti Suprema tal-Ġustizzja, il-Qrati tal-Appell, il-Qrati tal-Prim'Istanza, il-Qrati tas-Sentenzi, u l-qrati inferjuri stabbiliti bil-liġi. Il-Prim Imħallef tal-Qorti Suprema huwa elett mill-Kungress Nazzjonali għal mandat ta' seba' snin. Il-mandat tal-imħallfin tal-Qorti Suprema huwa ta' seba' snin, u jistgħu jiġu eletti mill-ġdid. <center> {|class="wikitable" border="1" |+ '''Partiti Politiċi tar-Repubblika tal-Ħonduras''' !Akronimu !Isem !Fondazzjoni |- |PLH||[[Partit Liberali tal-Ħonduras]]||<center>1891 |- |PNH||[[Partit Nazzjonali tal-Ħonduras]]||<center>1902 |- |PDCH||[[Partit Demokratiku Kristjan tal-Ħonduras]]||<center>1968 |- |PINU||[[Partit tal-Innovazzjoni u l-Għaqda|Innovazzjoni u Għaqda-Partit Soċjal Demokratiku]]||<center>1974 |- |} </center> ===Relazzjonijiet barranin=== Ir-relazzjonijiet barranin tal-Honduras jinkludu r-relazzjonijiet tal-pajjiż mal-bqija tad-dinja, inklużi l-isferi politiċi, ekonomiċi, kummerċjali, militari, legali, ġeopolitiċi u ġeostrateġiċi. Mill-bidu tagħha, il-Honduras kienet attur ewlieni fl-Amerika Ċentrali u kellha rwol sinifikanti fix-xena politika globali, għalkemm l-orjentazzjoni u l-alleanzi tagħha varjaw konsiderevolment matul iż-żmien u taħt amministrazzjonijiet differenti. Il-Honduras hija pajjiż tradizzjonalment allinjat mal-Istati Uniti. Washington iddefendiet l-interessi tagħha fil-pajjiż, billi qieset dan bħala bażi biex iżżomm l-influwenza tagħha fl-Amerika Ċentrali. F'nofs is-snin tmenin, l-Istati Uniti bniet il-kumpless militari ta' Palmerola fuq ħamrija Honduras, li serva bħala pjattaforma loġistika għall-iskjerament tat-truppi tagħha fir-reġjun. [[File:Diplomatic missions of Honduras.png|thumb|Mappa tal-missjonijiet diplomatiċi tal-Ħonduras.]] Ir-relazzjonijiet barranin tal-Honduras huma mmaniġġjati mill-Ministeru tal-Affarijiet Barranin tal-Honduras. Bħalissa, il-ministru tiegħu huwa Eduardo Enrique Reina. L-Istitut Salvadorjan tal-Benesseri tal-Għalliema, l-Istitut Nazzjonali tal-Irtirar u l-Pensjonijiet għall-Impjegati u l-Uffiċjali tal-Fergħa Eżekuttiva, l-Istitut tas-Sigurtà Soċjali għall-Professjonisti Legali, l-Istitut tas-Sigurtà Soċjali għall-Impjegati tal-Università Nazzjonali Awtonoma tal-Honduras, u l-Istitut Nazzjonali tas-Sigurtà Soċjali tal-Għalliema huma membri attivi tal-Konferenza Inter-Amerikana dwar is-Sigurtà Soċjali (CISS). ==Etimoloġija== Matul il-perjodu kolonjali, it-territorju Honduras kien magħruf ukoll bħala Hibueras jew Higüeras, u xi konkwistaturi saħansitra sejħulu "Extremadura l-Ġdida." Fi żminijiet pre-Ispaniċi (u aktar tard, fil-viċi-rejaltà bikrija), in-nies Nahua tat-Triple Alliance u Cuzcatlán sejħu t-territorju li issa jinkludi l-Honduras "Weyimollan," li bin-Nahuatl tfisser "Post tal-Istufati l-Kbar," isem li ġie korrott bl-Ispanjol għal "Guaymuras." L-isem Honduras jirreferi għall-fond jew il-fond li n-navigaturi Spanjoli ltaqgħu magħhom tul il-kosti tiegħu. Ipoteżi mifruxa ħafna tattribwixxi l-isem lil Kristofru Kolombu, li suppost esklama, "Grazzi Alla ħriġna minn dawn il-fond!" u b'hekk semma t-territorju u wkoll Cape Gracias a Dios (Grazzi lil Alla). Madankollu, l-isem Honduras qatt ma jintuża fil-kitbiet jew fis-sommarji ta' Kolombu. Skont Élisée Reclus, l-isem huwa attribwit lil Bartolomé de las Casas, iżda Rolando Zelaya y Ferrera indika li huwa probabbli ħafna li l-ewwel li użaw l-isem tal-Honduras kienu Juan Díaz de Solís u Vicente Yáñez Pinzón, li fl-1508 iddeċidew li jesploraw ir-reġjun waħedhom. ==Organizzazzjoni territorjali== Il-Ħonduras hija maqsuma fi 18-il dipartiment, kull wieħed b'gvernatur maħtur mill-president. Id-dipartimenti huma maqsuma f'muniċipalitajiet, li huma mbagħad maqsuma fi bliet u rħula. Il-belt kapitali tar-Repubblika hija Tegucigalpa, li, flimkien mal-belt ta' Comayagüela, tifforma d-Distrett Ċentrali, fil-ġurisdizzjoni tad-dipartiment ta' Francisco Morazán. <center> {| class="wikitable" style="font-size:90%" width=500px !colspan=6| Departamentos de Honduras |- |colspan=6 |{{Mapa de Honduras con departamentos}} |- !Departamento ![[ISO 3166-2:HN|ISO:HN]]<ref>[[ISO 3166-2:HN]] ([[International Organization for Standardization|ISO]] [[ISO 3166-2|3166-2]]) Códigos para los departamentos de Honduras.</ref> !Cabecera !Población (2023) !Superficie (km²) !Densidad |- | [[Departamento de Atlántida|Atlántida]] | align="center" |HN-AT | align="center" |[[La Ceiba]] | align="center" |506 044 | align="center" |4372 | align="center" |115.7 |- | [[Departamento de Choluteca|Choluteca]] | align="center" |HN-CH | align="center" |[[Choluteca]] | align="center" |489 926 | align="center" |4360 | align="center" |112.4 |- | [[Departamento de Colón|Colón]] | align="center" |HN-CL | align="center" |[[Trujillo (Honduras)|Trujillo]] | align="center" |359 000 | align="center" |8249 | align="center" |43.5 |- | [[Departamento de Comayagua|Comayagua]] | align="center" |HN-CM | align="center" |[[Comayagua]] | align="center" |590 367 | align="center" |5124 | align="center" |115.2 |- | [[Departamento de Copán|Copán]] | align="center" |HN-CP | align="center" |[[Santa Rosa de Copán]] | align="center" |429 167 | align="center" |3242 | align="center" |132.4 |- | [[Departamento de Cortés|Cortés]] | align="center" |HN-CR | align="center" |[[San Pedro Sula]] | align="center" |1 876 658 | align="center" |3923 | align="center" |478.4 |- | [[Departamento de El Paraíso|El Paraíso]] | align="center" |HN-EP | align="center" |[[Yuscarán]] | align="center" |515 736 | align="center" |7489 | align="center" |68.9 |- | [[Departamento de Francisco Morazán|Francisco Morazán]] | align="center" |HN-FM | align="center" |[[Tegucigalpa]] | align="center" |1 741 653 | align="center" |8619 | align="center" |202.1 |- | [[Departamento de Gracias a Dios|Gracias a Dios]] | align="center" |HN-GD | align="center" |[[Puerto Lempira]] | align="center" |109 689 | align="center" |16&nbsp;997 | align="center" |6.5 |- | [[Departamento de Intibucá|Intibucá]] | align="center" |HN-IN | align="center" |[[La Esperanza (Intibucá)|La Esperanza]] | align="center" |277 711 | align="center" |3123 | align="center" |88.9 |- | [[Departamento de Islas de la Bahía|Islas de la Bahía (Bay Islands/Gżira tal-Bahia)]] | align="center" |HN-IB | align="center" |[[Roatán (municipio)|Roatán]] | align="center" |79 945 | align="center" |236 | align="center" |338.8 |- | [[Departamento de La Paz (Honduras)|La Paz]] | align="center" |HN-LP | align="center" |[[La Paz (La Paz)|La Paz]] | align="center" |234 504 | align="center" |2525 | align="center" |92.9 |- | [[Departamento de Lempira|Lempira]] | align="center" |HN-LM | align="center" |[[Gracias (Lempira)|Gracias]] | align="center" |380 532 | align="center" |4228 | align="center" |90.0 |- | [[Departamento de Ocotepeque|Ocotepeque]] | align="center" |HN-OC | align="center" |[[Ocotepeque (Ocotepeque)|Ocotepeque]] | align="center" |173 313 | align="center" |1630 | align="center" |106.3 |- | [[Departamento de Olancho|Olancho]] | align="center" |HN-OL | align="center" |[[Juticalpa]] | align="center" |600 519 | align="center" |23&nbsp;905 | align="center" |25.1 |- | [[Departamento de Santa Bárbara (Honduras)|Santa Bárbara]] | align="center" |HN-SB | align="center" |[[Santa Bárbara (Santa Bárbara)|Santa Bárbara]] | align="center" |488 040 | align="center" |5024 | align="center" |97.1 |- | [[Departamento de Valle|Valle]] | align="center" |HN-VL | align="center" |[[Nacaome]] | align="center" |195 747 | align="center" |1665 | align="center" |117.6 |- | [[Departamento de Yoro|Yoro]] | align="center" |HN-YO | align="center" |[[Yoro (Yoro)|Yoro]] | align="center" |652 982 | align="center" |7781 | align="center" |83.9 |- | colspan="8" align="right" style="font-size: smaller:" |'''*''' Fuente: Proyección del 2023<ref name="citypopulation.de">[https://www.citypopulation.de/en/honduras/admin/ Proyección del 2020] - Instituto Nacional de Estadística, Honduras</ref> |} </center> ==Simboli nazzjonali== * Bandiera Nazzjonali: Id-Digriet Leġiżlattiv Nru. 7, tas-16 ta' Frar 1866, stabbilixxa l-kulur bħala blu turkważ. Il-ħames stilel jirrappreżentaw l-għaqda u l-fraternità fost in-nazzjonijiet tal-Amerika Ċentrali, l-abjad jissimbolizza l-paċi, u l-blu turkważ jirrappreżenta s-sema nazzjonali. * Stemma Nazzjonali: Maħluqa għall-ewwel darba f'Ottubru 1825 bid-Digriet Nru. 16, matul il-gvern ta' Dionisio de Herrera, l-ewwel Kap tal-Istat tal-Honduras (Barahona Donaire, 1985). * Għasfur Nazzjonali: Il-makaw iskarlatina (Ara macao), jew makaw aħmar, kif inhu magħruf komunement fil-Ħonduras. Iddikjarat l-Għasfur Nazzjonali fit-28 ta' Ġunju, 1993, bid-Digriet Leġiżlattiv Nru. 36-93. * Mammiferu Nazzjonali: Iċ-ċerv denbu abjad (Odocoileus virginianus). Iddikjarat il-Mammiferu Nazzjonali fl-istess digriet bħall-Għasfur Nazzjonali. * Siġra Nazzjonali: Is-siġra tal-arżnu, iddikjarata bil-Ftehim Nru. 429, maħruġ fl-14 ta' Mejju, 1928. Dan jiddikjara li s-Siġra Nazzjonali hija: "is-siġra tal-arżnu li tidher simbolikament fuq l-Istemma Araldika tagħna." Madankollu, l-arżnu huwa ġeneru, mhux speċi; u d-digriet attwali għall-istemma araldika nazzjonali ma jispeċifikax liema speċi ta' arżnu għandha tidher, u dan wassal għal konfużjoni. L-ispeċi l-aktar assoċjata mas-siġra nazzjonali hija Pinus oocarpa, peress li hija waħda mill-aktar abbundanti fil-pajjiż. * Fjura Nazzjonali: L-Orkidea (Rhyncholaelia digbyana). Qabel dan, il-Fjura Nazzjonali kienet il-warda, iddikjarata bħala tali bid-digriet leġiżlattiv nru 17. Fil-25 ta' Novembru 1969, din inbidlet għall-orkidea, peress li hija indiġena għall-Ħonduras. <center> <!--Ismijiet tal-ispeċi kif jissejħu fil-Ħonduras--> <gallery> File:Araraazul-14.jpg|[[Ara macao|Guara Roja]] File:Quivira-Whitetail-Buck.jpg|[[Odocoileus virginianus|Venado cola blanca]] File:Pinus oocarpa Perquín.jpg|[[Pino]] File:Brassavola digbyana1.jpg|[[Rhyncholaelia digbyana|Orquídea]] </gallery> </center> ===Ġeoloġija=== [[File:Mapa Geografica de Honduras 33.PNG|thumb|left|Topografija tal-Ħonduras]] Il-Ħonduras tinsab fuq l-usa’ parti tal-istmu tal-Amerika Ċentrali. Hija mdawra fit-tramuntana mill-Oċean Atlantiku, fil-lvant mill-istess oċean u r-Repubblika tan-Nikaragwa, fin-nofsinhar min-Nikaragwa, il-Golf ta' Fonseca, u r-Repubblika ta' El Salvador, u fil-punent mill-Gwatemala. L-erja totali tal-Ħonduras, inklużi l-gżejjer kollha tagħha, hija ta' 112,777 km². Il-kosta tagħha għandha tul totali ta' 823 km, li minnhom 669 km jmissu mal-Baħar Karibew u 163 km jmissu mal-Golf ta' Fonseca fl-Oċean Paċifiku. [[File:Isla del Tigre vista desde Coyolito.jpg|thumb|Gżira ta' Tiger (Isla del Tigre/Tiger Island)]] Id-demarkazzjoni tal-fruntiera ma' El Salvador ġiet stabbilita wara l-ftehimiet ta' paċi ffirmati f'Lima, il-Perù fl-1980 miż-żewġ pajjiżi. Il-konfini ġew definiti aktar bid-deċiżjoni tal-Qorti Internazzjonali tal-Ġustizzja fl-Olanda fil-11 ta' Settembru 1992. Din l-istess qorti rratifikat ukoll, fl-1960, id-demarkazzjoni tal-fruntiera man-Nikaragwa, li kienet ġiet stabbilita fl-1906 bid-deċiżjoni ta' arbitraġġ ta' Alfonso XIII, Re ta' Spanja. Fit-8 ta' Ottubru 2007, il-Qorti Internazzjonali tal-Ġustizzja stabbilixxiet il-fruntiera marittima bejn il-Honduras u l-Gwatemala fi 15-il grad latitudni tat-tramuntana u 83 grad lonġitudni tal-punent, u tat lill-Honduras is-sovranità fuq il-gżejjer ta' Bobel Cay, Port Royal Cay, Savanna Cay, u South Cay, filwaqt li Edinburgh Cay baqgħet fuq in-naħa tan-Nikaragwa. Il-fruntiera mal-Gwatemala ġiet definita mid-deċiżjoni tat-Tribunal Hughes maħruġa f'Washington fl-1933. Fil-Baħar Karibew, il-Honduras tippossjedi l-arċipelagu tal-Gżejjer tal-Bajja, magħmul minn Utila, Roatán, u Guanaja. Swan Island u l-Cayos Cochinos, fost oħrajn, ukoll jappartjenu għall-Ħonduras. Fil-Golf ta' Fonseca, li jaqsam man-Nikaragwa u El Salvador, il-Ħonduras għandha l-gżejjer ta’ Zacate Grande, Isla del Tigre, Garrobo, Exposición, Güegüensis, u gżejjer oħra iżgħar bħal Isla Conejo. === Klima === [[File:Honduras Köppen.svg|thumb|left|Tipi ta' Klima fil-Ħonduras]] Il-Ħonduras għandha klimi tropikali umdi jew niexfa (Köppen, Aw/Am/Af) (taħt l-1000 m 'il fuq mil-livell tal-baħar) u klimi temperati fil-muntanji, inklużi klimi subtropikali (Köppen, Cwa/Cwb) u klimi oċeaniċi temperati tal-artijiet għoljin (Köppen, Cfb) ('il fuq minn 1250 m 'il fuq mil-livell tal-baħar sa 2870 m 'il fuq mil-livell tal-baħar). Fil-klimi ekwatorjali tax-xita u oċeaniċi temperati, hemm staġun tax-xita wieħed biss is-sena kollha minħabba x-xita uniformi. Il-bqija tal-pajjiż l-aktar għandu żewġ staġuni definiti sew: l-istaġun xott u l-istaġun tax-xita. L-istaġun tax-xita jibda f'Mejju u jestendi sa Lulju, b'pawża matul Awwissu. Ġeneralment jerġa' jibda f'Settembru u jdum sa Novembru, meta jibda l-istaġun xott. Dan l-istaġun jestendi sal-xahar ta' April jew Mejju. It-temperatura għolja medja madwar il-pajjiż hija ta' 32 °C (90 °F), u t-temperatura baxxa medja hija ta' 20 °C (68 °F). It-temperatura medja annwali fl-intern tal-Honduras hija ta' 21 °C (70 °F). Ix-xita medja annwali hija ta' 1000 mm (40 pulzier) fil-muntanji u 2500 mm (100 pulzier) fil-widien tal-kosta tat-tramuntana. Iż-żoni aktar baxxi tar-reġjun kostali għandhom temperatura medja annwali ta' 27 °C (80 °F) b'umdità għolja. Ir-reġjun kostali tal-Atlantiku ġeneralment jesperjenza klima ta’ foresta tropikali, b’temperatura medja ta’ 27°C, temperatura massima medja ta’ 30°C, u temperatura minima medja ta’ 20.7°C. L-istaġun tax-xita jibda f’Ġunju u tipikament idum sa Diċembru. Ix-xita medja annwali hija ta’ 2643 mm. Ir-reġjun tat-tramuntana, li jinkludi d-dipartimenti ta’ Cortés u Yoro, jirċievi xita medja annwali ta’ 1200 mm fuq kważi ħames xhur tas-sena. L-umdità medja hija ta’ 75%. It-temperatura medja annwali f’dan ir-reġjun hija ta’ 26°C, b’temperatura massima ta’ 30°C u temperatura minima ta’ 21°C. Ir-reġjun tan-nofsinhar tal-Ħonduras għandu klima ta' savanna tropikali. Dan ir-reġjun ġeneralment jesperjenza staġun niexef għal sitt xhur jew aktar. Matul l-istaġun tax-xita, ir-reġjun tan-nofsinhar jakkumula medja ta' 1680 mm ta' xita. It-temperatura medja hija ta' 29.1 °C, b'massimu ta' 35°C u minimu ta' 23.4 °C. Ir-reġjun ċentrali, li jinkludi d-dipartimenti ta' Francisco Morazán, Comayagua, u La Paz, għandu temperatura medja ta’ 22.4 °C, b’massimu ta’ 27.2 °C u minimu ta’ 17.4 °C. Ix-xita medja hija ta' madwar 1000 mm fuq aktar minn tliet xhur tas-sena. La Esperanza hija magħrufa madwar il-pajjiż bħala l-aktar belt kiesħa fil-Honduras. Billi tinsab f’altitudni ogħla minn bliet oħra fil-Honduras, tesperjenza temperaturi aktar baxxi mill-medja f'żoni oħra, u saħansitra rreġistrat temperaturi taħt iż-żero. L-aktar temperatura baxxa li qatt ġiet irreġistrata fil-pajjiż kienet ta' -2 °C, fuq l-għolja El Pital, ftit kilometri minn Nueva Ocotepeque. <gallery mode="packed-hover" caption="Pajsaġġi bijoklimatiċi tal-Ħonduras"> File:Nature Santa Ana Francisco Morazan Honduras.jpg|[[Bosque seco|Bosque de coniferas]]<br />[[Valle de Ángeles]] File:Laguna de Chiligatoro La esperanza Intibuca.jpg|[[Clima oceanico]]<br />[[Intibucá (municipio)|Intibucá]] File:Amanecer en el Cerro Las Minas, el punto mas alto de Honduras.JPG|[[Clima templado subhúmedo|Clima subhumedo de montaña]]<br />[[Cerro Las Minas|Pico Celaque]] File:Westbay2106.jpg|[[Clima ecuatorial lluvioso]]<br />[[Roatán]] File:Parque Nacional Punta Izopo 01.jpg|[[Humedal]]<br />[[Parque Nacional Punta Izopo]] File:Pico-Bonito (12122463094).jpg|[[Selva tropical]]<br />[[La Ceiba]] File:Pedernales La Paz Honduras.jpg|[[Bosque laurifolio]]<br />[[La Paz (ciudad de Honduras)|La Paz]] File:Rural Choluteca.jpg|[[Clima tropical]]<br />[[Choluteca]] File:Temperate Marine Oceanic climate (Cfb) Forest in Siguatepeque, Honduras.jpg|[[Clima subtropical]]<br />[[Siguatepeque]] File:Lago Yojoa.jpg|[[Clima monzónico|Tropical Monzónico Am]]<br />[[Lago de Yojoa]] File:Isla Zacate Grande.jpg|[[Manglar]]<br />[[Gżira ta' Kbir Zacate (Isla Zacate Grande/Greater Zacate Island)]] </gallery> === Relief u ġeoloġija === Aktar minn 65% tal-Ħonduras huwa muntanjuż, b'elevazzjoni medja ta' 1,000 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Il-Kordillera tal-Amerika Ċentrali taqsam il-pajjiż fi tliet reġjuni: tal-Lvant, Ċentrali, u tal-Punent. Ġeomorfoloġikament, il-Honduras huwa maqsum fi tliet żoni: il-Pjanura Kostali tat-Tramuntana, il-Pjanura Kostali tan-Nofsinhar, u r-Reġjun Muntanjuż (li jinkludi l-firxiet muntanjużi tat-Tramuntana, ċentrali, u tan-Nofsinhar). Il-firxiet muntanjużi ewlenin tal-firxa tat-Tramuntana huma: Espíritu Santo, li jinsab bejn id-dipartimenti ta' Santa Bárbara u Copán, ħdejn il-fruntiera mal-Gwatemala; Omoa, li jinsab bejn Santa Bárbara u Cortés; u Nombre de Dios, li jinsab f'Yoro u Atlántida, fejn il-muntanja imponenti Pico Bonito titla' sa 2,435 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Il-firxiet ewlenin tal-Kordillera Ċentrali jinkludu: Montecillos, li jinkludi l-muntanji ta' Meámbar, Maroncho, u La Nieve. F'dawn il-muntanji, l-altitudni massima tilħaq 2,744 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar fil-Qċaċet ta' Maroncho. Meded muntanjużi oħra fil-Kordillera Ċentrali jinkludu: Mico Quemado, Gallinero, Sulaco, Agalta, Comayagua, Atima, La Esperanza, Punta Piedra, Misoco, u Almendárez. Il-Kordillera tan-Nofsinhar tinkludi l-firxa muntanjuża ta' Celaque, fejn il-quċċata ta' Cerro Las Minas hija l-ogħla punt fil-pajjiż b'2,870 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Firxiet oħra f'din il-firxa muntanjuża jinkludu: Dipilto, li testendi mid-dipartimenti ta' Choluteca, Olancho, Gracias a Dios, u El Paraíso; Lepaterique, li hija parti minn Francisco Morazán, El Paraíso, u Comayagua; Puca jew Opalaca, li tinsab bejn Lempira u Santa Bárbara; u Merendón, li tinsab f'Ocotepeque, Santa Bárbara, u Copán. Inklużi wkoll hemm il-muntanji tar-reġjun tas-Sierra f'La Paz u Intibucá. [[File:HN049Du-sAB DistTownVu.jpg|thumb|Lempira (Honduras)]] [[File:Honduras Topography.png|thumb|Topografija tal-Ħonduras.]] [[File:Pulhapanzak Catarata.jpg|thumb|Il-Kaskati ta' Pulhapanzak (Cataratas de Pulhapanzak/Pulhapanzak Watefall)]] Il-medda tas-Sierra del Gallinero testendi mill-bidu tax-Xmara Gila fid-Dipartiment ta' Copán, bejn il-muniċipalitajiet ta' La Unión u Cabañas, taqsam id-Dipartimenti ta' Copán u Santa Bárbara sal-muniċipalità ta' Concepción del Norte. Il-plateau ta' Santa Rosa, fejn tinsab il-belt ta' Santa Rosa de Copán, tinsab hawn. Il-medda tas-Sierra de Atima testendi mil-Lbiċ għall-Grigal, tibda fil-Muntanja Joconal, fit-Tramuntana tal-muniċipalità ta' Lepaera, Lempira, u taqsam id-Dipartiment kollu ta' Santa Bárbara, u tispiċċa ħdejn Villanueva, Cortés. Il-medda tas-Sierra de Montecillos testendi mid-Dipartiment ta' Cortés, tgħaddi minn Comayagua u tilħaq id-Dipartiment ta' La Paz. Fi ħdan il-medda tas-Sierra de Montecillos hemm il-muntanji ta' Meámbar, Maroncho, u La Nieve. L-ogħla punt f'dawn il-meded jilħaq 2,744 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar fil-Qċaċet ta' Maroncho. "Fil-bażi tal-lvant tal-linja tas-Sierra de Montecillos, fejn l-interruzzjoni tal-firxiet tal-muntanji hija kompluta, tinsab il-pjanura ta' Comayagua." Il-medda muntanjuża Sierra de Comayagua tinsab f'Comayagua u hija mdawra fit-tramuntana mill-Wied ta' Sulaco u fin-nofsinhar minn Amarateca, li jifridha mill-medda muntanjuża Hierbabuena f'Francisco Morazán, fin-nofsinhar tal-belt ta' Talanga. Il-bliet ta' Minas de Oro, Esquías, u San Luis (Comayagua) jinsabu tul in-naħa tat-tramuntana tagħha. Il-medda muntanjuża Sierra de Mico Quemado tinsab fil-punent tad-Dipartiment ta' Yoro. Dawn il-muntanji jinsabu fil-lvant tal-belt ta' El Progreso. Hija mdawra mill-Wied tax-Xmara Ulúa jew Sula fil-punent, mix-Xmara Humuya fin-nofsinhar, mill-Wied ta' Olomán (imnixxef mix-Xmara Cuyamapa) fil-lvant, u mix-Xmara Guaymas, tributarja tal-Laguna Toloa, fit-tramuntana. Il-Pjanura Kostali tat-Tramuntana, min-naħa l-oħra, hija twila madwar 670 km u testendi mill-fruntiera mal-Gwatemala sa La Mosquitia, il-fruntiera man-Nikaragwa. Din l-istrixxa ta' art tinkludi 16% tat-territorju Honduras u hija l-aktar żona agrikola produttiva tal-pajjiż. Il-Pjanuri tal-Paċifiku jokkupaw biss 2% tat-territorju Honduras. Hawnhekk, il-klima hija tas-savana, b'żewġ staġuni distinti: l-istaġun xott u l-istaġun tax-xita. Ix-xmajjar Choluteca, Nacaome, Goascorán, u Negro jgħaddu miż-żona, u jikkontribwixxu għall-iżvilupp agrikolu tagħha. === Flora u fawna === Il-Ħonduras tiftaħar b'bijodiversità eċċezzjonalment għolja meta mqabbla mad-daqs tagħha. Il-post tropikali privileġġjat tagħha bejn żewġ oċeani u t-topografija diversa tagħha joħolqu varjetà wiesgħa ta' ħabitats, minn foresti tas-sħab sa sikka tal-qroll, li jrawmu diversità rikka ta' flora u fawna. Il-Ħonduras għandha 43,352 km² ta' foresti (4,335,200 ettaru), b'53% tat-territorju tagħha mgħotti minn foresti, u kklassifikat fil-74 post globalment. Il-foresti tagħha jinkludu ħames tipi differenti: foresta tropikali, foresta tas-sħab, foresta niexfa, foresta tal-mangrovja, u foresta tal-arżnu. Ir-Riżerva tal-Bijosfera Río Plátano tispikka, li tkopri erja ta' 5,251 km² jew 390,000 ettaru ta' foresta tropikali tax-xmajjar, b'flora u fawna abbundanti u dar għal aktar minn 2,000 persuna indiġena. Xi wħud mix-xmajjar fil-bijosfera jinkludu r-Río Plátano u l-baċiri tax-xmajjar Guampu, Panluya, u Sicre. Iż-żoni tal-foresti tal-Honduras qed jonqsu kull sena minħabba d-deforestazzjoni u l-ħruq, li mhux biss qed inaqqsu l-bijodiversità iżda jaffettwaw ukoll is-sorsi tal-ilma li fuqhom jiddependu l-abitanti tagħha. Il-Honduras għandha biss 200 km² ta’ ilma tal-wiċċ, l-iżgħar fl-Amerika Ċentrali kollha. Skont l-Istrateġija u l-Pjan ta’ Azzjoni Nazzjonali għall-Bijodiversità (ENBRA-SERNA/DBIO, 2001), hemm total ta’ 7,524 speċi fil-Honduras, li 170 minnhom għandhom distribuzzjoni limitata. Dan it-total jinkludi 744 speċi ta’ għasafar, li 59 minnhom huma kkunsidrati mhedda fil-pajjiż; 231 speċi ta’ mammiferi, li minnhom 3 huma endemiċi, 19 huma mhedda, u 8 huma fil-periklu; 116-il speċi ta’ anfibji; u 200 speċi ta’ rettili. Hemm 197 speċi ta’ ħut magħrufa fl-Oċean Atlantiku u 387 fl-Oċean Paċifiku. Peress li l-artropodi huma l-inqas taxa magħrufa fid-dinja, huwa stmat li jista’ jkun hemm madwar 30,000 speċi fil-Honduras. S’issa, ġew identifikati 2,500. <gallery mode="packed-hover" caption="Flora u Fawna tal-Ħonduras"> File:Agaveespinho2.jpg|[[Agave]] File:Tillandsia flabellata0.jpg|''[[Tillandsia flabellata]]'' File:AnthuriumAndraenum.jpg|[[Anthurium]] File:American Sweetgum Liquidambar styraciflua Fruit Context 2500px.jpg|[[Liquidambar]] File:Amazilia luciae.JPG|[[Amazilia luciae]] File:White-faced capuchin monkey 6.jpeg|''[[Cebus capucinus]]'' File:PortraitOfAnIguana.jpg|[[Iguana]] File:Obscured jaguar.jpg|[[Panthera onca|Jaguar]] File:StripedDolpin.jpg|[[Delfín]] File:Collared Peccary.jpg|''[[Tayassu tajacu]]'' File:Boa constrictor, Vaňkovka, Brno (2).jpg|[[Boa constrictor]] File:Caretta caretta01.jpg|''[[Caretta caretta]]'' File:A Coney in a Vase Sponge.jpg|''[[Cephalopholis fulva]]'' File:Braunrückentukan edit.jpg|[[Ramphastidae|Tucan]] File:Ara ambigua - Ara zeleny Zoo Hodonin.jpg|''[[Ara ambigua]]'' File:Harpia harpyja -Belize Zoo-8.jpg|''[[Harpia harpyja]]'' File:Pionus senilis guatemala 2.jpg|''[[Pionus senilis]]'' File:Roatan Coral Snake (Micrurus ruatanus).jpg|[[Micrurus ruatanus]] File:Cruziohyla calcarifer.jpg|''[[Cruziohyla calcarifer]]'' File:Rhinoclemmys funerea.jpg|[[Rhinoclemmys funerea]] </gallery> Il-kosti tal-Ħonduras huma mgħaddsa fit-tramuntana u l-lvant mill-Baħar Karibew u fin-nofsinhar mill-Golf ta’ Fonseca. Fl-ilmijiet turkważ ħdejn il-Baħar Karibew, wieħed jista' japprezza, permezz tal-għadis, is-sikek tal-qroll bid-diversità tagħhom ta’ alka kalkarja, alka ħamra (Rhodophyta), mergħat tal-ħaxix tal-baħar, u pjanti akkwatiċi oħra li jiffurmaw ekosistema naturali. Fost il-fawna li tista' tinstab tul il-kosta tal-Ħonduras hemm klieb il-baħar tal-balieni, delfini, varjetà ta’ ħut tropikali, gambli (Caridea), u ħafna speċi oħra. === Idrografija === {{Prinċipali|Idrografija tal-Ħonduras}} [[File:Cayos Cochinos Lighthouse view.jpg|thumb|[[Cayos Cochinos]]]] Is-sistema idrografika tal-Ħonduras hija magħmula minn dsatax-il sistema ta' xmajjar li joriġinaw fil-pajjiż u jispiċċaw fiż-żewġ oċeani. Tlettax-il sistema ta' xmajjar, li jvarjaw fit-tul minn 550 sa 25 km, jispiċċaw fil-Baħar Karibew, bil-baċiri tagħhom jirrappreżentaw 82.72% tat-territorju nazzjonali. Sitt sistemi, li jirrappreżentaw 17.28%, jispiċċaw fl-Oċean Paċifiku permezz tal-Golf ta' Fonseca. Ix-xmajjar tal-Ħonduras li jispiċċaw fil-Baħar Karibew jinkludu x-Chamelecón, Ulúa, Aguán, Lean, Sico, Tinto, u Negro, kif ukoll ix-xmajjar Patuca, Plátano, u Segovia, fost oħrajn. Ix-xmajjar Choluteca, Negro, Goascorán, u Nacaome jispiċċaw fl-Oċean Paċifiku. Ix-xmajjar li joħorġu fil-Karibew huma l-itwal u l-aktar voluminużi fil-pajjiż. Parti kbira mill-ilma tal-Honduras tinsab fix-xmajjar, nixxigħat, lagi, estwarji, u laguni; madankollu, il-volum tal-ilma ta' taħt l-art huwa akbar mill-ilma tal-wiċċ. Fiż-żona tat-tramuntana, 70% tal-ilma ta' taħt l-art jiġi kkunsmat, u dan jikkawża li l-livell tal-ilma tal-ilma jonqos minħabba l-estrazzjoni tal-ilma minn mijiet ta' bjar għall-konsum industrijali u mill-bniedem. Dawn il-bjar jiġbdu l-ilma mill-livell tal-ilma, u dan l-ilma jirritorna bħala ilma mormi li fih skart solidu, u jikkontamina dawn is-sorsi tal-ilma. [[File:Río Patuca|thumb|230px|[[Xmara Patuca]] (Río Patuca/Patuca River).]] Ix-Xmara Coco (Río Coco/Coco River) jew Segovia hija twila 550 km u tkopri erja ta '5,684 km². Ix-Xmara Patuca, bit-tul tagħha ta' 500 km, tkopri l-akbar baċin (23,511 km²). It-tieni l-akbar huwa x-Xmara Ulúa, li tkopri baċin ta' 21,964 km² b'tul ta' 300 km. Il-ġganti l-oħra tal-pajjiż huma l-Chamelecón, twil 200 km; it-Tinto jew Negro, 215 km; u l-Aguán, li, f'275 km, ikopri baċin ta' aktar minn 10,523 km². Xmajjar oħra daqstant importanti fuq ix-xaqliba tal-Karibew tal-Honduras huma r-Río Plátano (100 km), il-Cangrejal, il-Cuyamel, u l-Motagua, li jkopri baċin internazzjonali ta' 2,008 km². Ix-xmara Patuca, li tgħaddi fil-parti l-kbira tal-grigal tal-Ħonduras, toriġina mill-konfluwenza tax-xmajjar Guayambre, Jalán, Guayape, u Telica, u titkabbar b'ħafna tributarji oħra, li wħud minnhom huma sinifikanti. Wara li tgħaddi mid-dipartimenti ta' Olancho u Gracias a Dios, tisfa' fil-Golf ta' Fonseca permezz ta' żewġ fergħat: waħda tisfa' fil-Laguna ta' Brus u l-oħra fil-Baħar Karibew. Din ix-xmara għandha tul massimu ta' 500 km u tkopri baċir ta' 24,695 km². Ix-xmajjar ewlenin tal-baċir tal-Golf ta' Fonseca huma ftit, żgħar, u għandhom inqas fluss meta mqabbla ma' dawk tal-Karibew. L-itwal waħda hija x-Xmara Choluteca, li tgħaddi għal 250 km, tkopri baċir ta' aktar minn 7,500 km² u żona agrikola ta' 2,132 km². Li jmiss hija x-Xmara Goascorán, twila 115 km, li tkopri baċir ta' 1,920 km². Ix-Xmara Nacaome hija twila 90 km u x-Xmara Negro hija twila 85 km. Min-naħa l-oħra, ix-Xmara Lempa tkopri erja internazzjonali ta' 5,612 km². === Xmajjar tal-Karibew === <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=220px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text- align:left;clear:all; margin- left:10px; font- size:90%" |colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="blue"|'''Xmajjar ewlenin tal-Ħonduras''' |- |colspan=4 align=center|[[File:Río Ulúa.png|200px]] |- ! style="background:#e8e8e8;" | '''Isem''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Tul ([[km]])''' |- sfond:#efefef |[[Río Coco|Coco]] jew Segovia || tallinja=lemin| 550 |- sfond:#e9e9e9; | [[Xmara Patuca|Patuca]] || align=right|500 |- sfond:#e9e9e9 | [[Xmara Ulúa|Ulúa]] || tallinja=lemin| 300 |- sfond:#efefef ||[[Xmara Choluteca|Choluteca]]|| tallinja=lemin| 250 |- sfond:#efefef ||[[Xmara Aguán|Aguán]]|| tallinja=lemin| 225 |- sfond:#efefef |[[Río Sico, Aħmar jew Iswed|Aħmar]] jew Iswed || align="dritt" | 215 | |- sfond:#e9e9e9 | [[Xmara Chamelecón|Chamelecón]]|| align=right| 200 |- background:#efefef |[[Xmara Goascorán|Goascorán]]|| align=right|115 |- background:#e9e9e9; [[Xmara Nacaome|Nacaome]]|| align=right| 90 |- background:#e9e9e9 |[[Xmara Plátano|Plátano]]|| align=right| 85 |- |colspan=2 style="background:#e9e9e9;" align=left|<small>Nota: id-distanzi kollha huma esklussivament fit-territorju Honduran.</small> |- |} </div> Il-biċċa l-kbira tax-xmajjar Hondurani jispiċċaw fil-Baħar Karibew; huma l-itwal u l-aktar voluminużi fil-pajjiż. Dawn ix-xmajjar "juru stadji ta' żgħożija, maturità, u xjuħija fiċ-ċiklu tal-erożjoni tagħhom." <ref name="Encyclopedia of_1">Enċiklopedija tal-Honduras. Grupo Océano, Daniel Torras, 2001. Barċellona, Spanja. ISBN 84-494-1943-3</ref> L-aktar xmajjar importanti fuq l-għolja tal-Karibew huma: ix-Xmara Chamelecón, ix-Xmara Ulúa, ix-Xmara Aguán, ix-Xmara Lean, ix-Xmara Sico, Tinto, jew Negro, ix-Xmara Patuca, u x-Xmara Coco. Ix-Xmara Coco, Wanks, jew Segovia hija l-aħħar mix-xmajjar fuq il-kosta tat-tramuntana tal-Honduras u t-tieni l-itwal xmara fl-Amerika Ċentrali (550 km), wara x-Xmara Usumacinta fil-Gwatemala u l-Messiku. Din ix-xmara tifforma parti mill-fruntiera bejn il-Honduras u n-Nikaragwa; toriġina fil-medda tal-muntanji La Botija fid-Dipartiment ta' Choluteca; It-tributarji tagħha jinkludu l-Poteca, ir-Rus Rus, u l-Bocay. Meta s-Segovia tisfa’ fl-oċean, tagħmel dan minn żewġ fergħat ewlenin: l-akbar waħda tiġri lejn Cape Gracias a Dios, fejn jispiċċa t-territorju Honduras. Ix-Chamalecón hija xmara pjuttost twila (200 km); madankollu, tgħaddi minn sezzjoni relattivament dejqa tal-pajjiż, u dan jispjega l-volum relattivament żgħir ta’ ilma tagħha. Il-kurrent tagħha huwa mgħaġġel u mimli b’ilma baxx. Titla’ fuq l-għolja tal-lvant tal-Muntanja Gallinero, fil-medda tal-muntanji Merendón, ftit legs lejn il-majjistral ta’ Santa Rosa de Copán; issaqqi d-dipartimenti ta’ Copán, Santa Bárbara, u Cortés, u tiġri f’riġlejn il-Muntanja Omoa lejn in-nofsinhar, separata minn linja ta’ għoljiet mix-Xmara Santiago, li tgħaddi parallela magħha. L-għoljiet jispiċċaw fil-Wied ta’ Sula, u x-Xmara Chamalecón tisfa’ fil-parti tal-lvant tal-Laguna ta’ Alvarado. [[File:Barra-de-los-rios-ulua y chamelecon.jpg|200px|thumb|Barra de los ríos [[río Ulúa|Ulúa]] y [[río Chamelecón|Chamelecón]].]] "L-Ulua hija l-aktar xmara wiesgħa fil-Honduras u konsegwentement dik li tbattal l-akbar volum ta 'ilma fl-oċean, fil-lvant tal-Chamelecón, ħlief forsi s-Segovia, wara li tkun għaddiet medda kbira ta' territorju, li tinkludi kważi terz minnha. Hija ffurmata mill-konfluwenza tax-xmajjar Blanco, Humuya, u Sutoro, ". [[File:Mosquito coast.jpg|right|thumb|200px|Ħalq ix-Xmara [[Coco]]]] "Ix-Xmara Tinto jew Negro toriġina fil-medda muntanjuża ta' Fray Pedro fil-medda muntanjuża ta' [[Agalta]]. Tul il-korsa tagħha, hija magħrufa bħala x-Xmara Sico, Tinto jew Negro|Sico]]. Qrib il-kosta, tinqasam fi tliet fergħat: waħda tisfa' fil-laguna ta' Criba... u t-tnejn l-oħra joħorġu direttament fil-baħar. It-tul totali tagħha huwa ta' madwar 215 km. Il-medda tar-ramel tax-xmara hija mhux maħduma u varjabbli, u l-fond tagħha jvarja skont l-istaġuni." Ix-Xmara Lean toriġina fil-majjistral tal-belt ta' [[Yoro (Yoro)|Yoro]], fil-muntanji Nombre de Dios; hija twila 60 km. Tkopri żona agrikola ta' 883 km², u l-baċir tagħha jkopri 1885 km². F'ħalqha, tifforma l-medda tar-ramel ta' Colorado fid-dipartiment ta' Atlántida. Ix-Xmara Aguán jew Romano, xmara kbira u wiesgħa li toriġina fil-muntanji ta' Sulaco, ħdejn Yorito, fid-dipartiment ta' Yoro, u wara li tivvjaġġa distanza totali ta' madwar 222 km, tisfaċċa fil-baħar fil-Lvant ta' Trujillo u Punta Castilla. "F'ħalqha tinqasam f'għadd kbir ta' fergħat, u tifforma delta wiesgħa; il-wied tagħha huwa wieħed mill-akbar u l-aktar fertili fil-pajjiż." === Protezzjoni tal-Bijodiversità Honduraża === Il-leġiżlazzjoni Honduraża tistipula li l-isfruttament ta' annimali li ma jagħmlux ħsara jew dawk li jiffurmaw parti mill-bijodiversità huwa protett, u l-obbligu li jiġu protetti jaqa' fuq il-Hondurażi. Artikolu 188. QBID ILLEGALI TA' ANIMALI SELVAĠĠI. Piena ta' erba' sa seba' snin. Artikolu 189. KUMMERĊ ILLEGALI FL-ANIMALI SELVAĠĠI. Piena ta' erba' sa disa' snin. Artikolu 190. ĦSARA KKAWŻATA LILL-ANIMALI SELVAĠĠI. Piena ta' sena sa tliet snin. Matul l-istorja demokratika tal-Honduraża, mill-1982 'l hawn, ftit fondazzjonijiet u istituzzjonijiet ġew stabbiliti bil-għan li jipproteġu l-annimali selvaġġi u l-bijodiversità naturali. L-kenn tal-annimali għall-klieb, qtates, eċċ., jinsab f'kundizzjoni deplorabbli, u ma jistax jieħu ħsieb daqstant annimali mitlufin. Barra minn hekk, l-aġenzija responsabbli għal din il-protezzjoni, is-Segretarjat tar-Riżorsi Naturali, ma tipprovdix il-finanzjament neċessarju u obbligatorju biex dawn l-istituzzjonijiet jiffunzjonaw b'mod korrett, bħall-Fond tal-Wirt u l-Fond taż-Żoni Protetti u l-Ħajja Selvaġġa (FAPVS), li huma saħansitra mhedda mill-kaċċaturi u l-isfruttaturi tan-natura Hondurana. === Lagi === [[File:Yojoa Lake.jpg|thumbnail|left|Lag Yojoa, l-uniku wieħed fil-pajjiż.]] Il-Honduras għandu lag naturali wieħed biss; madankollu, hemm diversi laguni ta’ daqs konsiderevoli tul il-kosta tat-tramuntana tal-pajjiż. Fil-partijiet ċentrali u tan-nofsinhar tal-pajjiż, hemm laguni żgħar u staġjonali, li jfisser li ħafna minnhom jinxfu fis-sajf. Il-Lag Yojoa huwa l-uniku lag naturali fil-Honduras u jinsab bejn id-dipartimenti ta' Cortés, Comayagua, u Santa Bárbara, f'altitudni ta' 650 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar. Għandu perimetru ta' 50 km, erja tal-wiċċ ta' madwar 90 km², u jinsab f'żona b'ħafna xita, b'medja annwali ta' 3000 mm. L-isem tal-lag joriġina mill-kliem Mayan "Yoco-Ha," li jfisser "ilma akkumulat fuq l-art." Jingħata l-ilma minn nixxigħat taħt l-art li joriġinaw mill-muntanji ta' Santa Bárbara u Azul Meambar; Għandu tliet ħruġ: wieħed viżibbli fin-nofsinhar, ix-Xmara Jaitique, u tnejn taħt l-art, ix-Xmajjar Zacapa u Lindo fit-tramuntana, li joħorġu mill-muntanja Peña Blanca. Il-ħruġ kollu tiegħu joħroġ fix-Xmara Ulúa. Diversi lagi artifiċjali jeżistu fil-pajjiż bħala riżultat tal-kostruzzjoni ta' digi idroelettriċi, l-aktar notevoli r-riserva tax-Xmara Humuya, maħluqa wara t-tlestija tad-diga idroelettrika Francisco Morazán f'sit magħruf bħala El Cajón, li huwa wkoll l-isem popolari tiegħu. Sbatax-il kilometru ’l bogħod hemm il-kaskati ta' Pulhapanzak, waqgħa ta' 43 metru, fuq ix-Xmara Lindo. Mill-inqas 177 xmara ġew affettwati fl-aħħar deċennji. Il-ħamrija tinxef, u l-għelejjel jagħtu inqas rendiment, u dan iwassal għall-fqir ta’ xi bdiewa. === Laguni === <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=220px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text- align:left;clear:all; margin- left:10px; font- size:90%" |colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="blue"|'''Algunas lagunas del territorio hondureño''' |- |colspan=4 align=center| |- ! style="background:#e8e8e8;" | '''Nombre''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Ubicación departamental''' |- background:#efefef |Caratasca|| align=right|Gracias a Dios |- background:#e9e9e9; | Laguna de Brus|| align=right|Gracias a Dios |- background:#e9e9e9 |Ébano y Criba || align=right| Gracias a Dios |- |Laguna de Tansin |Gracias a Dios |- background:#efefef |Guaymoreto|| align=right|Colón |- background:#efefef |Los Micos|| align=right|Atlántida |- background:#efefef |Alvarado|| align=right|Cortés |- background:#e9e9e9 |Tinta|| align=right|Atlántida |- background:#efefef |Ticamaya || align=right|Cortés |- background:#e9e9e9; |Jucutuma|| align=right|Cortés |- background:#e9e9e9 |Toloa || align=right|Atlántida |- </small> |- |} </div Il-Laguna ta' Caratasca hija ta' daqs konsiderevoli, li tvarja fil-wisa'. Hija ffurmata minn sistema ta' laguni maqsuma minn kanali naturali. Fin-nofsinhar u l-lvant tal-laguna hemm il-laguni Warunta, Tansin, u Tilbalaca, kollha ta’ ilma ħelu għax huma mitmugħa mix-xmajjar Warunta, Mocorón, u Ibantara, kif ukoll il-laguni Cauquira u Cohunta. Lejn il-punent hemm il-Laguna ta' Tara, li tisfaċċa fil-baħar minn Tabacunta. Il-Laguna l-kbira ta’ Caratasca tinsab fiċ-ċentru tal-kumpless tal-laguna. Għandha ilma salmastru u hija separata mill-baħar minn strixxa dejqa ta’ art. Hija twila sitta u sittin kilometru b’wisa’ erbatax-il kilometru. Il-kumpless tal-laguna ta' Caratasca għandu żewġ daħliet għall-baħar: waħda fil-punent minn Tabacunta u l-oħra mill-bank tar-ramel ta’ Caratasca, li huwa wiesa' kilometru u fond erba' metri. Il-Laguna ta' Brus tinsab fil-punent tal-Laguna ta' Caratasca, li minnha hija separata mix-Xmara Patuca. Hija twila 28 kilometru u wiesgħa 7 kilometri, u hija separata mill-baħar mill-bank tar-ramel bl-istess isem. Fin-nofsinhar tal-bank tar-ramel hemm żewġ gżejjer żgħar. Ix-Xmara Sigre tidħol fil-laguna, kif tagħmel, lejn il-lvant, fergħa tax-Xmara Patuca magħrufa bħala t-Tum Tum Crick. Il-Laguna Ebony tikkonnettja mal-Laguna żgħira ta' Criba lejn il-punent. Dawn il-laguni huma konnessi mal-baħar permezz ta' kanal tad-dħul li huwa twil 500 metru u għandu fond ta' 1.4 metru matul l-istaġun xott. Il-Maċedonja Cay jew Gżira tinsab faċċata tal-bank tar-ramel tal-laguna. Il-Laguna Ebony hija twila 12-il kilometru. L-ilmijiet tax-Xmara Tinto jidħlu fil-Laguna ta' Criba, li hija wkoll mitmugħa minn nixxigħat li jinżlu mill-Muntanja Baltimore. Hemm sitt gżejjer żgħar fil-Laguna Ebony. === Laguni Żgħar === [[File:Amanecer_Laguna_de_Alvarado.JPG|thumbnail|Il-Laguna ta' Alvarado f'Puerto Cortés.]] Il-Laguna ta' Guaymoreto tinsab fil-grigal tal-belt ta' Trujillo u tikkonnettja mal-bajja permezz ta' kanal naturali aċċessibbli għal dgħajjes żgħar. It-tul massimu tagħha huwa ta' 9 km. Isimha ġej mill-kelma Guaymuras, l-isem li bih il-popli indiġeni kienu jafu lill-Honduras fi żminijiet pre-Kolombjani. Ġiet iddikjarata Rifuġju Nazzjonali għall-Ħajja Selvaġġa permezz tal-Ftehim Eżekuttiv Nru 1118-92, wara li laħqet in-numru 30 fil-lista tal-għeġubijiet tal-Honduras. Il-Laguna ta' Alvarado tinsab fil-majjistral tal-Honduras fid-dipartiment ta' Cortés, fil-muniċipalità ta' Puerto Cortés. Hija tinsab fil-latitudni tat-tramuntana ta' 15°50′35″ u lonġitudni tal-punent ta' 87°54′48″. Għandha kanal ta' aċċess permanenti għall-Baħar Karibew, li huwa twil 894 metru. Il-Laguna ta' Alvarado għandha erja tal-wiċċ ta' 8.4 km², fond medju ta' 4.5 metri, u fond massimu ta' 6 metri. Laguna Quemada, magħrufa wkoll bħala Laguna de Los Micos, għandha erja tal-wiċċ ta' 41.71 km², erja ta' baċir ta' 389.37 km², u 45.54 km² ta' art li tvarja. Il-fond medju huwa ta' 3.8 metri, b'fond massimu ta' 16-il metru. It-temperatura medja hija ta' 28 grad Celsius. Hija tinsab fil-punent tal-belt ta' Tela fid-dipartiment ta' Atlántida, fil-bokka tax-Xmara San Alejo. L-isem indiġenu tagħha huwa Lagunu Babunu, li fil-lingwa Garifuna jfisser "laguna tax-xadini". Laguni iżgħar oħra jinkludu: Laguna Tinta, li tinsab bejn Punta Sal u x-Xmara Tinto; Laguna de Ticamaya, li tinsab fil-grigal tal-belt ta' San Pedro Sula; Laguna de Jucutuma, li tinsab ħdejn il-belt ta' La Lima, Cortés; u l-Laguna de Toloa, li tinsab fl-iktar parti tal-punent tad-Dipartiment ta' Atlántida, bejn il-Laguna de Los Micos u x-Xmara Ulúa. Hija twila 5 kilometri u wiesgħa 3 kilometri u hija konnessa max-Xmara Ulúa permezz ta' kanal. == Economija == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #ccc solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" align="left" |-bgcolor="#800020" style="color:white" ! colspan="4"| Exportaciones de Honduras en 2019 a |- |-bgcolor="#800020" style="color:white" ! N.º||País || Valor de exportaciones<br />(en dólares) || Porcentaje |- | align=center|1.º|| {{USA}} || [[USD]] 2000 millones || 44 % |- | align=center|2.º|| {{DEU}} || [[USD]] 326 millones || 7.2 % |- | align=center|3.º || {{SLV}} || [[USD]] 274 millones || 6.1 % |- | align=center|4.º|| {{GTM}} || [[USD]] 227 millones || 5.0 % |- | align=center|5.º||{{NIC}} || [[USD]] 212 millones || 4.7&nbsp;% |- | align=center|6.º||{{MEX}} || [[USD]] 161 millones || 3.5&nbsp;% |- | align=center|7.º||{{NLD}} || [[USD]] 132 millones || 2.9&nbsp;% |- | align=center|8.º|| {{CRI}} || [[USD]] 107 millones || 2.4&nbsp;% |- | align=center|9.º|| {{CHN}} || [[USD]] 91.7 millones || 2.0&nbsp;% |- | align=center|10.º|| {{BEL}} || [[USD]] 80.9 millones || 1.8&nbsp;% |- | colspan="4"|<small>Fuente: [[Economía|Observatorio de Economía y Complejidad]] (2014)<ref>{{cite web |url=https://oec.world/es/visualize/tree_map/sitc/export/hnd/show/all/2014/ |title=Where does Honduras export to? (2014) |work=Observatory of Economic Complexity |date=}}</ref> </small> |} 73% tal-popolazzjoni tal-pajjiż hija fqira, u 53% jgħixu f'faqar estrem, skont l-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika (INE) tal-Honduras. Il-pajjiż huwa wieħed mill-aktar inugwali fl-Amerika Latina. [[File:Honduras treemap es.png|thumbnail|180px|left|Rappreżentazzjoni grafika tal-prodotti tal-esportazzjoni tal-pajjiż fi 28 kategorija kkodifikati bil-kulur.]] [[File:Chiquita bananas.jpg|right|thumb|190px|Il-banana hija wieħed mill-prodotti ewlenin tal-esportazzjoni tal-Honduras.]] Il-Honduras tiddependi ħafna fuq ir-rimessi minn barra l-pajjiż, li huma pproġettati li jikkontribwixxu 27% tal-PDG fl-2025, u jaqbżu bil-bosta d-dħul minn setturi essenzjali oħra, bħall-esportazzjonijiet. L-agrikoltura saret is-sinsla tal-ekonomija Hondurana fl-aħħar tas-seklu 19 u matul is-seklu 20. Filwaqt li l-importanza tagħha naqset xi ftit, l-għelejjel tal-banana u tal-kafè kienu jammontaw għal 30% tal-esportazzjonijiet tal-pajjiż fi żminijiet riċenti (2004). Bħalissa, il-gvern Honduran qed iwettaq proġetti biex jippromwovi u jespandi s-settur industrijali, jiddiversifika l-agrikoltura, itejjeb l-infrastruttura tat-trasport, u jiżviluppa proġetti idroelettriċi. L-agrikoltura Hondurana ġiet affettwata b'mod partikolari mill-Ftehim ta' Kummerċ Ħieles (FTA) iffirmat fl-2005 mal-Istati Uniti, peress li mhuwiex kompetittiv man-negozju agrikolu tal-Istati Uniti. Illum, il-biċċa l-kbira tal-ikel ikkunsmat fil-Honduras huwa importat. Fil-kuntest makroekonomiku; il-Honduras daħlet fi ftehimiet ta' kummerċ ħieles mal-Amerika Ċentrali, ir-Repubblika Dominikana, u l-Istati Uniti. Huwa kruċjali wkoll li jiġi enfasizzat l-ammont astronomiku ta' rimessi mibgħuta lill-pajjiż minn Hondurani li jgħixu u jaħdmu barra minn Malta, speċjalment fl-Istati Uniti. Pereżempju, fl-2006, l-ammont mibgħut minn dawn il-Hondurani kien ta' $2.359 biljun. [[File:Roasted coffee beans.jpg|thumbnail|Il-kafè huwa wieħed mill-pilastri tal-ekonomija Hondurana.]] It-tkabbir reali tal-PDG fl-2010 huwa stmat għal 2.5 fil-mija, meta mqabbel ma' 1.9 fil-mija fl-2009, appoġġjat mill-irkupru fil-konsum u l-investiment domestiku, kif ukoll l-esportazzjonijiet grazzi għall-irkupru tas-swieq esterni ewlenin tagħha, bħall-Kosta Rika, l-Ewropa, u l-Istati Uniti. Il-Bank Ċentrali jistma li l-inflazzjoni għalqet Diċembru f'livelli qrib is-sitt fil-mija fis-sena, meta mqabbla ma' 0.9 fil-mija tnax-il xahar qabel, bħala riżultat tal-irkupru ekonomiku u l-influwenza taż-żieda fil-prezzijiet taż-żejt u tal-ikel bażiku, speċjalment il-qamħ u r-ross. Il-kafè jirrappreżenta 26.9 fil-mija tal-esportazzjonijiet, segwit mill-banana b'10.4 fil-mija, u ż-żejt tal-palm, li akkumula 6.9 fil-mija f'Settembru 2019. Dawn huma l-prodotti ewlenin tal-esportazzjoni, skont l-Osservatorju UNAH. Mill-1901 sal-1913, l-Istati Uniti kienu responsabbli għal kważi l-esportazzjonijiet kollha tal-Honduras, u qabżu l-50% f'kull sena. L-inqas ċifra kienet ta’ 66.1% fl-1901, filwaqt li laħqet 92.2% fl-1908. L-esportazzjonijiet li fadal kienu maqsuma bejn il-Ġermanja u l-Gran Brittanja. L-esportazzjonijiet lejn il-Ġermanja baqgħu relattivament kostanti matul it-13-il sena, u varjaw bejn 2.2% u 5.3%. 70% tal-popolazzjoni taħdem fis-settur informali (jiġifieri m’għandhom l-ebda kuntratt jew protezzjoni soċjali ta’ ebda tip u jgħixu minn ħalqhom). L-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika (INE) innota fl-2025 li “l-aktar familji sinjuri fil-pajjiż jaqilgħu 101 darba aktar mill-ifqar, differenza li tirrifletti konċentrazzjoni qawwija ta’ dħul u [[inugwaljanza ekonomika]] għolja.” === Baġit === Il-baġit nazzjonali għall-2015 kien ta' 185,482 miljun lempiras (9 biljun dollaru Amerikan); huwa maqsum bejn it-tliet fergħat tal-gvern Honduran. Il-programm ta' Investiment Pubbliku ammonta għal 10,163 miljun lempiras. Hemm żewġ sorsi ta' finanzjament: * Fondi Nazzjonali: Dawn huma self u fondi nazzjonali. 62% huma allokati għall-iżvilupp uman u 38% għall-investiment fl-infrastruttura. * Riżorsi Esterni: 72% tal-fondi minn sorsi esterni huma allokati għall-investiment fl-infrastruttura; toroq, portijiet, u infrastruttura b'mod ġenerali. It-28% li jifdal huma allokati għall-iżvilupp uman. It-total taż-żewġ fondi jintuża kif ġej: 44% huwa investit fl-iżvilupp uman u 56% fl-infrastruttura. L-investiment pubbliku totali huwa qrib is-17-il biljun lempiras. <ref>http://www.elheraldo.hn/pais/906374-466/educaci%C3%B3n-y-salud-prioridades-del-presupuesto</ref> 6% tal-baġit miksub minn riżorsi esterni se jiġi allokat għal tliet oqsma: * Investiment soċjali, * Infrastruttura (inklużi t-toroq), * Investiment fi proġetti idroelettriċi; fost dawn hemm Patuca III u Cañaveral. === Prestazzjoni Agrikola === [[File:Lake Yojoa.jpg|right|thumb|250px|Uċuħ tar-raba’ ħdejn il-Lag Yojoa.]] Is-setturi bl-akbar piż fil-kompożizzjoni tal-PDG agrikolu huma: a) kafè, b) għelejjel tat-tuberi, ħaxix, legumi, u frott, c) trobbija tal-baqar, d) qmuħ bażiċi, e) banana, u f) għelejjel agro-industrijali. Skont il-Ministeru tal-Agrikoltura (SAG), f’dawn l-aħħar deċennji l-Prodott Domestiku Gross Agrikolu wera mġiba volatili b’reazzjoni għal xokkijiet interni u esterni. Matul il-perjodu 2000-2010, il-PDG kiber b’rata medja annwali ta’ 3.7%. Fl-2009, il-PDG agrikolu kien jirrappreżenta 12.7% tal-PDG totali. Fis-snin ta’ wara, it-tkabbir tas-settur ingħata spinta minn titjib fil-proċessi tat-tħawwil u l-ħsad, żieda fil-produttività, u l-espansjoni taż-żoni kkultivati. Matul il-perjodu 2006-2010, il-PDG agrikolu kiber b'18.6% kumulattiv, b'rata medja annwali ta' 4.7%, ogħla miż-żieda miksuba fil-perjodu ta' ħames snin mill-2000-2005, li kienet ta' 10.8%, b'rata ta' tkabbir annwali ta' 2.7%. Il-prestazzjoni tal-agrikoltura matul il-perjodu 2005-2009 kienet irregolari. Bejn l-2006 u l-2007, ġiet irreġistrata żieda qawwija meta mqabbla mal-2004-2005, bħala riżultat ta' politiki li jappoġġjaw il-produzzjoni għal bdiewa żgħar u ta' daqs medju flimkien maż-żieda fil-prezzijiet tal-prodotti agrikoli. Madankollu, il-maltempati tropikali li affettwaw il-pajjiż f'Ottubru 2008 ikkawżaw kontrazzjoni li wasslet għal tnaqqis fil-produzzjoni u l-esportazzjonijiet tal-banana, u min-naħa tagħha, skoraġġew lill-produtturi tal-kafè milli jesportaw minħabba prezzijiet baxxi u domanda esterna mnaqqsa. It-tkabbir kien ta' 2.4% fl-2008, iżda 0.3% biss fl-2009. == Edukazzjoni == L-edukazzjoni fil-Ħonduras hija maqsuma skont il-bżonnijiet ta’ tagħlim u l-etajiet tal-istudenti fil-livelli li ġejjin: edukazzjoni preprimarja, primarja, sekondarja, u għolja. Fl-2000, iċ-ċensimenti tal-istudenti mwettqa mill-Ministeru tal-Edukazzjoni Pubblika rriflettew id-dejta li ġejja: 120,141 student fi skola preprimarja, 1,108,387 student fi skola primarja, u 310,053 student fi skola sekondarja. Minħabba li ftit studenti jlestu l-edukazzjoni sekondarja jew jattendu l-università, il-pajjiż jonqsu wkoll forza tax-xogħol ippreparata biex tmexxi l-iżvilupp ekonomiku tiegħu. === Edukazzjoni Preskolari === L-edukazzjoni preskolari hija bla ħlas u obbligatorja. L-iskop tagħha huwa li trawwem it-tkabbir u l-iżvilupp komprensiv tal-abbiltajiet fiżiċi, motorji, soċjo-emozzjonali, lingwistiċi u konjittivi tat-tfal, li jippermettu l-integrazzjoni sħiħa tagħhom fil-kuntest tal-iskola u tal-komunità. Dan il-livell ikopri studenti bejn l-etajiet ta’ erba’ (4), ħames (5) u sitt (6) snin. Biex jidħlu fl-edukazzjoni primarja, fejn teżisti kopertura, l-istudenti jridu jkunu lestew mill-inqas sena (1) ta’ edukazzjoni preskolari. === Edukazzjoni Primarja === L-edukazzjoni primarja hija l-livell edukattiv iffukat fuq l-iżvilupp komprensiv tal-istudenti fid-dimensjonijiet fiżiċi, emozzjonali, konjittivi, soċjali, kulturali, morali u spiritwali tagħhom. Tiżviluppa l-abbiltajiet tagħhom skont l-għarfien, il-ħiliet u l-attitudnijiet definiti fil-kurrikulu preskritt għal dan il-livell, li jippermettilhom ikomplu l-edukazzjoni formali tagħhom. L-edukazzjoni primarja hija bla ħlas u obbligatorja. Din tikkonsisti f’disa’ (9) snin, b’etajiet ta’ referenza minn sitt (6) sa erbatax (14) snin, u hija maqsuma fi tliet (3) ċikli sekwenzjali u kontinwi ta’ tliet (3) snin kull wieħed. Minbarra l-evalwazzjoni annwali, kull ċiklu se jiġi evalwat kollu kemm hu. ==== L-Ewwel Ċiklu ==== * L-Ewwel Grad * It-Tieni Grad * It-Tielet Grad ==== It-Tieni Ċiklu ==== * Ir-Raba' Grad * Il-Ħames Grad * Is-Sitt Grad ==== It-Tielet Ċiklu ==== * Is-Seba' Grad * It-Tmien Grad * Id-Disa' Grad === Edukazzjoni Sekondarja === L-edukazzjoni sekondarja għandha l-għan li tipprovdi l-esperjenza formattiva meħtieġa biex wieħed jidħol fid-dinja tax-xogħol u jsegwi edukazzjoni għolja, permezz tal-akkwist u l-iżvilupp ta' għarfien, ħiliet, u attitudnijiet rilevanti għall-ħajja personali u soċjali, kif ukoll għall-iżvilupp ekonomiku, soċjokulturali, xjentifiku, u teknoloġiku tal-pajjiż. Tinkludi l-etajiet ta' ħmistax (15) sa sbatax (17) sena, u t-tlestija tagħha tirriżulta fl-għoti ta' diploma skont il-livell akkademiku tad-diploma tal-iskola sekondarja tagħhom (li ddum sentejn jew tlieta), kif determinat mill-Ministeru tal-Edukazzjoni. L-edukazzjoni sekondarja hija bla ħlas u obbligatorja. Il-modalitajiet u l-ispeċjalizzazzjonijiet f'dan il-livell huma bbażati fuq kriterji pedagoġiċi, tekniċi, u xjentifiċi. ==== Programmi Professjonali ==== # Diploma tal-Iskola Sekondarja fix-Xjenzi u l-Umanistika # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fis-Saħħa u n-Nutrizzjoni # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fil-Promozzjoni Soċjali # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fl-Amministrazzjoni tan-Negozju # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fix-Xjenza tal-Kompjuter # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fil-Kontabilità u l-Finanzi ==== Programmi Tekniċi ==== # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fix-Xjenza tal-Kompjuter b'Speċjalizzazzjoni fir-Robotika # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fl-Elettronika # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fir-Refriġerazzjoni # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fl-Agrikoltura ==== Programmi Speċjali ==== # Baċellerat Tekniku Professjonali fil-Ġestjoni tal-Lukandi # Baċellerat Tekniku Professjonali fl-Istudji Segretarjali Eżekuttivi Bilingwi # Baċellerat Tekniku Professjonali fil-Banek u l-Finanzi === Edukazzjoni Ogħla === {{AP|Edukazzjoni Ogħla}} Din hija offruta lil studenti li għandhom bejn 17 u 18-il sena u aktar; hija edukazzjoni ta' livell universitarju. Il-livell intermedju ta' edukazzjoni ogħla jinkludi programmi universitarji li jwasslu għal lawrji tal-Baċellerat u tal-Assoċjat. Bħalissa, il-gradwati tal-iskola sekondarja għandhom l-opportunità li jagħmlu eżamijiet ta' qabel l-università biex jidentifikaw l-aptitudnijiet tagħhom għall-qasam ta' studju magħżul tagħhom. Mal-iskrizzjoni, l-istudenti jibdew jirċievu korsijiet bażiċi qabel ma jidħlu fil-fakultà magħżula tagħhom. Wara li jlestu l-perjodi meħtieġa, jiksbu l-lawrja tal-Baċellerat jew tal-Assoċjat tagħhom, modalità oħra li tagħmel l-edukazzjoni ogħla aktar aċċessibbli għall-popolazzjoni. L-Edukazzjoni Ogħla tinkludi speċjalizzazzjonijiet fil-livelli tal-undergraduate u tal-università teknika permezz ta' diplomi, programmi postgraduate, lawrji tal-masters, u dottorati. ==== Universitajiet ==== Il-lista li ġejja turi l-klassifika sħiħa tal-Webometrics tal-2021 tal-universitajiet għas-sittax-il università li joffru edukazzjoni għolja fir-Repubblika tal-Ħonduras. Imħejjija mill-Kunsill Nazzjonali Spanjol għar-Riċerka (CSIC), il-klassifika tikkunsidra tliet assi għall-punteġġ tal-universitajiet differenti. L-eċċellenza akkademika tirrappreżenta 40% tal-punteġġ (perċentwal tal-aktar artikli akkademiċi u xjentifiċi ċċitati f'sebgħa u għoxrin dixxiplina tad-database tal-laboratorju scimago) 50% tal-punteġġ huwa bbażat fuq il-viżibilità tal-impatt tal-kontenut u fl-aħħar 10% tal-punteġġ huwa bbażat fuq l-aqwa riċerkaturi akkademiċi-xjentifiċi li għandha kull Università. {| class="wikitable" style="font-size: 112%;" |- | colspan="8" align="center" style="color:black; background:aqua;width:55em"| '''Ranking Mundial Webometrics 2021 de Universidades Hondureñas''' <ref>{{cita web|url=https://www.webometrics.info/en/Latin_America/Honduras|título=Ranking Web de Universidades, Webometrics 2021, Honduras|fechaacceso=14 de Septiembre de 2021}}</ref> |- |style="color:white; background:DarkBlue;width:1em" |<center> '''Clasificación<br>nacional''' |style="color:black; background:white;width:1em" |<center>'''Clasificación<br>mundial''' |style="color:white; background:DarkBlue;width:4em" |<center>'''Universidad''' |style="color:black; background:white;width:4em" |<center>'''Logo''' |style="color:white; background:DarkBlue;width:4em" |<center>'''Web''' |style="color:black; background:white;width:4em" |<center>'''Sede''' |style="color:white; background:DarkBlue;width:4em" |<center>'''Lema''' |style="color:black; background:white;width:4em" |<center>'''Fundación''' |- |colspan="9"|<div style="width:60em; height: 35em; overflow: auto; background: white; border: 5px solid #00FFFF;"> {| class="wikitable sortable" |- |{{align|center|'''1'''}} | {{align|center|'''3802'''}} |[[Universidad Nacional Autónoma de Honduras]] | align="center"| [[Archivo:Escudo de la UNAH.svg|150px]] | [https://www.unah.edu.hn/ https://www.unah.edu.hn/<br>(Estatal)] | {{flag|HON}} [[Tegucigalpa]] |Lucem Aspicio<br>«Aspiro a la luz» |1847 |- | {{align|center|'''2'''}} | {{align|center|'''5237'''}} |[[Escuela Agrícola Panamericana]] | align="center"| | [https://www.zamorano.edu/ www.eap.edu.hn/<br>(Privada)] | {{flag|HON}} [[San Antonio de Oriente]] |El trabajo todo lo vence |1942 |- |{{align|center|'''3'''}} | {{align|center|'''5936'''}} |[[Universidad Tecnológica Centroamericana]] | align="center"| [[Archivo:Logo UNITEC.png|150px]] |[https://www.unitec.edu/ https://www.unitec.edu.hn/<br>(Privada)] |{{flag|HON}} [[Tegucigalpa]] |Retemos el futuro |1987 |- | {{align|center|'''4'''}} | {{align|center| 7481}} |[[Universidad Pedagógica Nacional Francisco Morazán]] | align="center" | | [https://www.upnfm.edu.hn/ www.upnfm.edu.hn/ (Estatal)] |{{flag|HON}} [[Tegucigalpa]] / [[San Pedro Sula]] / [[La Ceiba]] |«Educar es transformar» |1956 |- | {{align|center|'''5'''}} | {{align|center| 10331}} | [[Universidad Católica de Honduras]] | align="center" | |[https://www.unicah.edu/ www.unicah.edu.hn<br>(Privada)] | {{flag|HON}} [[Tegucigalpa]] |«Sueña sin miedo y estudia sin límites» |1992 |- | {{align|center|'''6'''}} | {{align|center| 11651}} | [[Universidad Tecnológica de Honduras]] | align="center" | |[https://www.uth.hn/ https://www.uth.edu.hn/<br>(Privada)] | {{flag|HON}} [[San Pedro Sula]] |«Tu universidad hondureño» |1986 |- | {{align|center|'''7'''}} | {{align|center| 15248}} | [[Universidad de San Pedro Sula]] | align="center" |[[Archivo:USAP_HONDURAS.png|130px]] |[http://www.usap.edu/ http://www.usap.edu.hn/<br>(Privada)] | {{flag|HON}} [[San Pedro Sula]] |«Sabiduría, verdad, honor» |1978 |- | {{align|center|'''8'''}} | {{align|center| 15914}} | [[Universidad Nacional de Agricultura y Agronomía (Honduras)]] | align="center" | |[http://www.unag.edu.hn/ www.unag.edu.hn/<br>(Estatal)] | {{flag|HON}} [[Catacamas]] |Aprender haciendo |1950 |- | {{align|center|'''9'''}} | {{align|center| 17683}} | [[Universidad José Cecilio del Valle]] | align="center" |[[Archivo:Logo UJCV.jpg|65px]] |[https://ujcv.edu.hn/ https://ujcv.edu.hn/<br>(Privada)] |{{flag|HON}} [[Tegucigalpa]] |«Tu futuro está aquí» |1978 |- | {{align|center|'''10'''}} | {{align|center| 20606}} | Universidad Cristiana Evangélica Nuevo Milenio | align="center" | |[https://web.ucenm.net/ www.ucenm.net/<br>(Privada)] | {{flag|HON}} [[La Lima (Honduras)|La Lima]] | Justicia, Integridad y Respeto |2001 |- | {{align|center|'''11'''}} | {{align|center| 20648}} | [[Universidad Metropolitana de Honduras]] | align="center" | |[https://www.unimetro.edu.hn/ www.unimetro.edu.hn/<br>(Privada)] | {{flag|HON}} [[Tegucigalpa]] |«Innovación, Valores, Liderazgo» |2002 |- | {{align|center|'''12'''}} | {{align|center| 22983}} | Universidad Politécnica de Ingeniería Honduras | align="center" | |[https://www.upi.edu.hn/ www.upi.edu.hn/<br>(Privada)] |{{flag|HON}} [[Tegucigalpa]] |Tu Futuro Con Nosotros |2005 |- | {{align|center|'''13'''}} | {{align|center| 23713}} | Centro de Diseño, Arquitectura y Construcción | align="center" | |[https://www.cedac.edu.hn/ www.cedac.edu.hn/<br>(Privada)] |{{flag|HON}} [[Tegucigalpa]] |La Universidad del Diseño | 1996 |- | {{align|center|'''14'''}} | {{align|center| 23966}} | CEUTEC Centro Universitario Tecnológico | [[Archivo:CEUTEC_HONDURAS.png|170px]] |[https://www.ceutec.hn/ www.ceutec.hn/<br>(Privada)] |{{flag|HON}} [[Tegucigalpa]], [[San Pedro Sula]], [[La Ceiba]] | Excelencia,Espíritu emprendedor e Innovación |1996 |- | {{align|center|'''15'''}} | {{align|center| 24854}} | Instituto Superior Tecnológico Jesús de Nazareth | align="center" | |[https://ujn.edu.hn/ www.ujn.edu.hn/<br>(Privada)] |{{flag|HON}} [[San Pedro Sula]] |Pensando en ti, apoyamos tu futuro |2004 |- | {{align|center|'''16'''}} | {{align|center| 26264}} | [[Universidad Nacional de Ciencias Forestales]] | align="center" | |[http://www.unacifor.edu.hn/ www.unacifor.edu.hn/<br>(Privada)] |{{flag|HON}} [[Siguatepeque]] |«In Arbore Vita Hominum Est» |1969 |- |} </div> |- class="sortbottom" | colspan="6" style=font-size:.8;background-color:#f8f9fa;line-height:140%; | '''Referencias'''<br> * [https://www.webometrics.info/en/Latin_America/Honduras Clasificación CSIC Universidades 2021/Honduras] * [https://www.scimagoir.com/ Datos de Scimago LAB] |} === Sena Skolastika === Fir-Repubblika tal-Ħonduras, is-sena skolastika tibda fi Frar u tintemm f'Novembru, tinkludi total ta' erbgħin ġimgħa ta' klassijiet u għandha tikkonsisti f'minimu ta' madwar mitejn jum ta' skola, fil-livell tal-edukazzjoni pubblika. == Sigurtà == Mill-2014, kien l-aktar pajjiż perikoluż fid-dinja, iżda dan mhux dejjem kien il-każ, peress li kiseb l-indipendenza tiegħu b'mod paċifiku fl-1821. Għal ħafna mis-seklu 20, ir-rata ta' omiċidji kienet inqas minn għaxar persuni għal kull 100,000 abitant, u dan jagħmilha waħda mill-aktar pajjiżi paċifiċi fuq il-pjaneta. Minn dakinhar 'l hawn, iċ-ċifri ilhom jiżdiedu, u dan jikkoinċidi mat-tkabbir tat-traffikar tad-droga fil-pajjiż, li huwa fattur ieħor ewlieni li jikkontribwixxi. L-influwenza ta' gangs jew gruppi ta' kriminalità organizzata fil-pajjiż hija kawża sinifikanti oħra tal-għadd għoli ta' omiċidji, skont studji mill-Uffiċċju tan-Nazzjonijiet Uniti dwar id-Droga u l-Kriminalità (UNODC). Fl-1990, ir-rata ta' omiċidji kienet diġà ta' għaxar omiċidji għal kull 100,000 abitant, u fi tliet snin biss, iċ-ċifra ttriplikat, u laħqet 30 omiċidju għal kull 100,000 abitant sal-1994. Iż-żieda kienet esponenzjali f'dawn l-aħħar snin, u laħqet kważi żieda ta’ 1000% u laħqet aktar minn 90 omiċidju għal kull 100,000 abitant fl-2012, u b'hekk saret il-pajjiż bl-ogħla rata ta' omiċidji fid-dinja, b’ċifri rekord kemm lokalment kif ukoll globalment mill-1998. Madankollu, l-istatistika tal-2017 minn InSight Crime turi tnaqqis ta' 26% meta mqabbla mal-2016, u tpoġġi r-rata ta' omiċidji f’42.8 għal kull 100,000 abitant, li hija tama. l-baġit militari tal-Ħonduras ittriplika mill-2009. L-Istati Uniti jipprovdu wkoll assistenza militari lill-istat Honduras u jużaw bażijiet militari fil-pajjiż bħala bażi tat-tnedija għal interventi fir-reġjun. == Minjieri == Fl-1594, il-belt tal-minjieri ta' Santa Lucía, ħdejn il-belt ta' Tegucigalpa, irċeviet mingħand ir-Re ta' Spanja, bħala kumpens għall-minerali prezzjuż sfruttat, xi qniepen, kalċi, tabernaklu u salib għall-popolazzjoni. Matul l-amministrazzjoni Spanjola bejn is-sekli 18 u 19, u waqt li kien qed iservi bħala gvernatur-intendent tal-provinċja tal-Ħonduras, il-Kurunell Ramón de Anguiano ssottometta talba fil-25 ta' Marzu u l-25 ta' Mejju, 1799, biex iġib elf Afrikan skjavjat biex jaħdmu fil-minjieri Honduras. Fil-25 ta' Frar, 1800, Anguiano ppreżenta lill-monarka ta' Madrid il-proġett għall-ħolqien ta' Bank Nazzjonali ta' San Carlos, li l-iskop tiegħu jkun li jipprovdi kreditu lill-minaturi u l-bdiewa tal-provinċja. Meta ġiet organizzata r-Repubblika tal-Ħonduras, matul il-presidenza tal-Ġeneral Luis Bográn, ġie ppubblikat il-Kodiċi tal-Minjieri tal-Ħonduras tal-1886, u aktar tard, fl-1 ta' Jannar 1899, daħal fis-seħħ il-Kodiċi tal-Minjieri l-ġdid tal-Ħonduras tal-1898, li rregola l-isfruttament tad-depożiti tal-minjieri tal-pajjiż. Bejn l-1876 u l-1915, ingħataw 276 konċessjoni lil kumpaniji Ingliżi, Amerikani, u xi wħud mill-Ħonduras li kienu proprjetà ta' Hondurani sinjuri, bħal Marco Aurelio Soto, Enrique Gutiérrez Lozano, Luis Bográn, u Abelardo Zelaya, fost oħrajn li kkontribwew kapital li eventwalment ġie assorbit minn negozjanti Amerikani li monopolizzaw is-settur tal-minjieri u ffurmaw il-Kumpanija tas-Sindakat tal-Amerika Ċentrali. Il-minjieri kienu importanti ħafna għall-Ħonduras fl-aħħar żewġ deċennji tas-seklu 19, u kienu jirrappreżentaw medja ta' 50% tal-esportazzjonijiet. Minn dawk il-50%, il-Kumpanija tal-Minjieri ta' Rosario qabdet 90% tal-profitti, li jirrappreżentaw 45% tal-esportazzjonijiet totali tal-pajjiż. F'Jannar 2013, il-Kungress Nazzjonali tal-Ħonduras approva Liġi Ġenerali ġdida dwar il-Minjieri, u nħoloq l-Istitut tal-Ġeoloġija u l-Minjieri. L-esportazzjonijiet tal-minjieri huma pproġettati li jilħqu l-$293 miljun fl-2021. L-NGO Fosdeh iddikjarat f'rapport li "proġetti ta' estrazzjoni ta' minerali u idrokarburi qed ibiddlu l-ġeografija tal-pajjiż": bil-konċessjonijiet tal-minjieri għaddejjin, iż-żona magħżula għall-estrazzjoni tista' tilħaq il-5% tat-territorju nazzjonali fis-snin li ġejjin. == Turiżmu == L-Istitut Honduran tat-Turiżmu (IHT) għandu l-missjoni li "jmexxi l-iżvilupp tat-turiżmu nazzjonali permezz ta' attivitajiet ta' ppjanar, jippromwovi l-iżvilupp u d-diversifikazzjoni tal-offerti tat-turiżmu, jappoġġja l-operat tas-servizzi tat-turiżmu, u jippromwovi t-turiżmu, filwaqt li jikkoordina l-azzjonijiet ta' aġenziji u livelli governattivi differenti." Skont il-viżjoni tal-IHT, dan se jwassal biex il-Honduras issir "il-pajjiż ewlieni fit-turiżmu fil-livell reġjonali sal-2021, wara li tkun żviluppat u diversifikat is-swieq, il-prodotti u d-destinazzjonijiet tagħha. In-negozji se jkunu aktar kompetittivi kemm nazzjonalment kif ukoll internazzjonalment." L-IHT jiddikjara wkoll li "t-turiżmu se jiġi rikonoxxut bħala element ewlieni fl-iżvilupp ekonomiku, u t-tkabbir tiegħu se jkun ibbażat fuq ir-rispett għall-ambjenti naturali, kulturali u soċjali, u jikkontribwixxi għat-tisħiħ tal-identità nazzjonali." Għalkemm il-Honduras bħalissa tinsab fl-aħħar post fil-wasliet tat-turisti fl-Amerika Ċentrali, tinsab fir-raba' post fid-dħul mill-kambju barrani, wara l-Costa Rica, il-Panama u l-Gwatemala (2009). Ir-reġjun li jikkontribwixxi l-aktar turisti lejn il-Honduras jibqa' l-Amerika Ċentrali, li jirrappreżenta 46% tat-total. It-tieni l-aktar reġjun importanti huwa l-Amerika ta' Fuq, b'39% tat-turisti totali, il-maġġoranza l-kbira ġejjin mill-Istati Uniti. 10.1% tat-turisti ġejjin mill-Ewropa u 4.2% minn pajjiżi oħra madwar id-dinja. Il-Honduras għandu ħafna postijiet li jattiraw vjaġġaturi avventurużi. Minn treks fil-ġungla u scuba diving għal żjarat f'siti Mayan antiki u rħula indiġeni. Il-pajjiż jiftaħar b'40 żona protetta, 20 park nazzjonali, u żewġ siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO: Copán u r-Riżerva tal-Bijosfera Río Plátano. Il-Gżejjer tal-Bajja, li jirċievu aktar minn 50% tat-turisti li jżuru l-Honduras, joffru lukandi u kċina ta' klassi dinjija. Sa ċertu punt, dan huwa minnu wkoll fi bliet turistiċi akbar bħal Copán Ruinas, Tela, San Pedro Sula, Tegucigalpa, iż-żona tal-Lag Yojoa, u La Ceiba. Ladarba t-turisti jivvjaġġaw lil hinn minn din ir-rotta turistika ewlenija, għandhom ikunu lesti li joqogħdu għal akkomodazzjoni bażika u infrastruttura turistika inqas żviluppata. Li tasal il-Ħonduras huwa faċli ħafna, b'ħafna titjiriet diretti lejn San Pedro Sula, Tegucigalpa, u Roatán. <gallery mode="packed-hover" caption="Destinazzjonijiet Turistiċi tal-Ħonduras"> Fajl:Fuerte San Cristóbal Gracias Honduras 13.jpg|[[Dipartiment ta' Lempira|Lempira]] Fajl:Exterior Fuerte de Omoa Honduras.jpg|[[Fortizza ta' San Fernando]]<br />[[Omoa]] Fajl:CPN GREAT PLAZA 03.jpg|[[Copán (sit arkeoloġiku)|Fdalijiet ta' Copán]]<br />[[Dipartiment ta' Copán|Copán]] Fajl:Roatan West End 95 we 006.jpg|[[Roatán]]<br />[[Dipartiment tal-Gżejjer tal-Bajja|Gżejjer tal-Bajja]] Fajl:General panorama sps 05.jpg|[[San Pedro Sula]]<br />[[Dipartiment ta' Cortés|Cortés]] Fajl:Il-Kaskati ta' Pulhapanzak (III).JPG|[[Il-Kaskati ta' Pulhapanzak]]<br />[[Dipartiment ta' Cortés|Cortés]] File:Cusuco National Park, Honduras.jpg|[[Cusuco National Park]]<br />[[San Pedro Sula]] File:San Lorenzo Pier Honduras.jpg|[[San Lorenzo (Honduras)|San Lorenzo]]<br />[[Dipartiment tal-Valle|Valle]] File:Amapala Port Honduras.jpg|[[Amapala]]<br />[[Dipartiment tal-Valle|Valle]] File:Talgua Caves.jpg|[[Talgua Caves]]<br />[[Catacamas]]<br />[[Dipartiment ta' Olancho|Olancho]] File:Basilica Virgen de Suyapa.jpg|[[Basilica de Suyapa|Basilica Virgen de Suyapa]]<br />[[Tegucigalpa]] File:Santa Lucia Francisco Morazan view.jpg|[[Santa Lucía (Honduras)|Santa Lucía]]<br />[[Dipartiment ta' Francisco Morazán|Francisco Morazán]] File:El Malecon Puerto Cortes Honduras.jpg|[[Puerto Cortés]]<br />[[Dipartiment ta' Cortés|Cortés]] </gallerija> == Xjenza u Teknoloġija == Fl-20 ta' Frar 1957, twaqqfet il-Kumpanija Nazzjonali tal-Enerġija Elettrika (ENEE). Ir-responsabbiltà tagħha kienet li tipprovdi l-elettriku lill-popolazzjoni. Preċedentement, l-ewwel installazzjoni elettrika twettqet f'San Juancito, żona tal-minjieri Hondurana fiċ-ċentru tal-pajjiż fejn kienu jgħixu ħafna Amerikani. Fil-bidu tas-seklu 20, diversi bliet Hondurani b'poter tal-akkwist installaw impjanti żgħar tal-enerġija, imħaddma kemm mill-injam kif ukoll mill-enerġija idroelettrika, li jisfruttaw il-forza tax-xmajjar. Sussegwentement, it-tkabbir tal-popolazzjoni u l-ħtieġa industrijali għal aktar elettriku wasslu lill-gvern biex jikkuntratta kumpaniji privati biex jinstallaw impjanti tal-enerġija ġeotermali. Dawn, flimkien mal-enerġija ġġenerata mill-Impjant Idroelettriku Francisco Morazán, ma jipprovdux biżżejjed lill-pajjiż. [[File:Pavana I Power Plant in Honduras.jpg|thumbnail|PAVANA 1 Power Plant, li jiġġenera 39.5MW]] L-ewwel installazzjoni ta' enerġija rinnovabbli kienet il-[[Cerro de Hula Wind Farm]]. Biha, ġie vverifikat l-użu ta' kurrenti tal-arja biex jiġġeneraw enerġija nadifa. Madankollu, bħalissa, l-ispiża għolja kemm tal-installazzjoni kif ukoll tal-manutenzjoni ta’ dawn il-parks tagħmilha impossibbli li tiġi sostitwita l-elettriku ġġenerat mill-fluss tax-xmajjar Hondurasi. Manuel Bueso Pineda u ħuh Abraham Bueso Pineda kienu responsabbli mill-Minjiera ta' San Andrés de la Nueva Zaragoza fid-dipartiment ta' Copán. Din il-minjiera, skoperta u sfruttata sa minn żminijiet kolonjali, kienet is-suġġett ta' stħarriġ mill-ajru mwettaq f’nofs is-snin disgħin mill-kumpanija Kanadiża Greenstone Minera. L-istħarriġ żvela depożitu minerali kbir taħt ir-raħal ta' San Andrés, fil-muniċipalità ta' La Unión (Copán). Konsegwentement, ir-raħal kollu twaqqa' u ġie rilokat ftit kilometri ’l isfel mill-għolja minn fejn kien twaqqaf mill-Ispanjoli. Skont l-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali, ippubblikat mill-Organizzazzjoni Dinjija tal-Proprjetà Intellettwali, fl-2024 il-Honduras ikklassifika fil-119-il post fl-innovazzjoni minn 139 pajjiż madwar id-dinja. Fl-2024 kiseb il-pożizzjoni 114, filwaqt li fl-2023 okkupa l-pożizzjoni 116 u l-pożizzjoni 113 fl-2022. == Infrastruttura == === Trasport === ==== Trasport bl-Ajru ==== {{AP|Appendiċi:Ajruporti fil-Ħonduras}} [[File:Ramón Villeda Morales International Airport San Pedro Sula Honduras.jpg|230px|right|thumbnail|L-[[Ajruport Internazzjonali Ramón Villeda Morales]] f'[[San Pedro Sula]], flimkien mal-[[Ajruport Internazzjonali ta' Comayagua]], huma ż-żewġ ajruporti ewlenin fil-pajjiż.]] Il-Ħonduras għandha ħames ajruporti internazzjonali: * [[Comayagua International Airport]] (XPL) fi [[Comayagua]]. * [[Ajruport Internazzjonali ta' Golosón]] (LCE) f'[[La Ceiba]]. * [[Ajruport Internazzjonali Juan Manuel Gálvez]] (RTB) f'[[Roatán]]. * Ajruport Internazzjonali Ramón Villeda Morales (SAP) f'San Pedro Sula. * L-Ajruport Internazzjonali ta' Toncontín (TGU) f'Comayagüela. Iż-żewġ ajruporti ewlenin fil-pajjiż huma Ramón Villeda Morales u Comayagua (Palmerola). L-Ajruport Internazzjonali Ramón Villeda Morales iservi lil San Pedro Sula u l-parti tat-tramuntana tal-pajjiż, filwaqt li l-Ajruport Internazzjonali ta' Comayagua jservi lil Comayagua, Tegucigalpa, u r-reġjuni ċentrali, tan-nofsinhar, u tal-lvant. Iż-żewġ ajruporti għandhom titjiriet diretti lejn bosta bliet fl-Amerika Ċentrali u l-Istati Uniti. ==== Trasport Ferrovjarju ==== [[File:Station_SanPedroSula.JPG|thumbnail|L-[[Istazzjon ta' San Pedro Sula]], l-eks stazzjon ċentrali tal-[[Ferrovija Nazzjonali tal-Ħonduras]].]] Is-sistema ferrovjarja tal-pajjiż tinkludi 785 km ta' linji, maqsuma f'żewġ sistemi. Il-[[Ferrovija Nazzjonali tal-Ħonduras]] (FNH) għandha kważi 600 km ta' linji. Nofs din is-sistema hija wiesgħa 1,067 metru (kejl dejqa) u n-nofs l-ieħor huwa wiesa' 0,914 metru. Is-sistema l-oħra hija twila 190 km u hija proprjetà tat-[[Tela Railroad Company]], sussidjarja ta' Chiquita Brands International. Iż-żewġ sistemi jinsabu fiż-żoni kostali tat-tramuntana ċentrali u l-majjistral tal-Honduras u jservu primarjament għat-trasport tal-banana. ==== Trasport Marittimu ==== [[File:Carnival Legend Roatan, Honduras.jpg|right|thumbnail|230px|Cruise in [[Roatan]].]] Il-Honduras għandha sitt portijiet: ħamsa fit-tramuntana b'aċċess għall-[[Oċean Atlantiku]] u San Lorenzo b'aċċess għall-[[Oċean Paċifiku]]. Il-portijiet fil-Honduras huma: * [[Puerto Cortés]] * [[Puerto Castilla (Honduras)|Puerto Castilla]] * [[La Ceiba]] * [[Roatan]] * [[Tela (Honduras)|Tela]] * [[San Lorenzo (Honduras)|San Lorenzo]] Puerto Cortés huwa l-aktar port importanti fil-pajjiż, u flimkien ma' Puerto Castilla u San Lorenzo, jittratta kważi l-kummerċ marittimu kollu tal-Honduras. Il-portijiet ta’ La Ceiba, Roatán, u Tela jispeċjalizzaw fit-turiżmu, u jirċievu żjarat kull ġimgħa minn vapuri tal-kruċieri internazzjonali bil-kapaċità li jittrasportaw bejn 400 u 800 turist internazzjonali. Puerto Cortés jiftaħar b’waħda mill-aktar faċilitajiet portwali moderni fl-Amerika Ċentrali. Għal din ir-raġuni, u minħabba l-post ġeografiku tiegħu, huwa wieħed mit-tliet portijiet tal-Amerika Latina li huma parti mill-Inizjattiva tas-Sigurtà tal-Kontenituri (CSI) u l-Inizjattiva tas-Sigurtà tal-Merkanzija (SFI). Puerto Castilla (fuq l-Atlantiku) u San Lorenzo (fuq il-Paċifiku) jintużaw primarjament għall-immaniġġjar tal-esportazzjonijiet taz-zokkor u l-gambli, fost affarijiet oħra. Il-portijiet ta’ La Ceiba, Roatán, u Tela (il-Honduras) jispeċjalizzaw fit-turiżmu, u jirċievu żjarat kull ġimgħa minn vapuri tal-kruċieri internazzjonali bil-kapaċità li jittrasportaw bejn 400 u 800 turist internazzjonali. ==== Trasport bit-Triq ==== [[File:AnilloPerifericoTegucigalpa.jpg|thumbnail|right|230px|Veduta tat-triq ċirkolari f'[[Tegucigalpa]].]] Il-Honduras għandha aktar minn 15,400 km ta' toroq. L-awtostrada ewlenija tal-pajjiż testendi minn Puerto Cortés fuq il-kosta tal-Karibew, tgħaddi minn San Pedro Sula, Comayagüela, u Tegucigalpa. Tilħaq Nacaome u Choluteca fin-nofsinhar tal-pajjiż, fejn taqsam ukoll l-Awtostrada Pan-Amerikana. Ix-xogħlijiet tal-infrastruttura jmorru lura għal żminijiet pre-Ispaniċi, iżda evolvew matul il-konkwista u l-indipendenza tal-Honduras. L-istorja tal-ippjanar urban fil-Honduras tmur lura għas-seklu 5, fil-[[Copán (sit arkeoloġiku)|belt ta' Copán]], meta l-kultura Maya kienet fl-aqwa tagħha. Matul il-konkwista tal-Honduras tal-lum, waslu forom ġodda ta' urbaniżmu, li tjiebu wara l-indipendenza. L-awtostrada ewlenija fl-Amerika Ċentrali hija l-Awtostrada Pan-Amerikana, li tgħaddi mill-pajjiżi kollha tal-Amerika Ċentrali u tgħaqqad l-Amerika ta’ Fuq mal-Amerika t’Isfel. Barra minn hekk, kull pajjiż għandu l-awtostradi ewlenin tiegħu stess u n-netwerks tat-toroq primarji u sekondarji li jgħaqqdu l-ibliet u l-portijiet kollha tiegħu. L-awtostradi ewlenin tal-Honduras huma kif ġej: Rotta Tramuntana-Nofsinhar: El Salvador - Dipartiment ta' Choluteca - Nikaragwa Is-sezzjoni uffiċjali tal-Awtostrada Pan-Amerikana fil-Honduras tibda fil-fruntiera ta' El Amatillo (fruntiera ma' El Salvador), tkompli lejn Nacaome, Jícaro Galán, fejn tgħaqqad mal-Awtostrada tan-Nofsinhar, tkompli lejn Choluteca, San Marcos de Colón, u l-fruntiera ta' El Espino (fruntiera man-Nikaragwa). Rotot oħra li jgħaqqdu n-nazzjonijiet tal-Amerika Ċentrali fil-Honduras huma: * Il-fruntiera ta' El Poy minn El Salvador sa Tegucigalpa, tkompli lejn in-Nikaragwa. * Il-qsim tal-fruntiera mal-Gwatemala f'Aguas Calientes, Corinto, jew El Florido, li jgħaddi mill-bliet ta' Nueva Ocotepeque u Santa Minn Rosa de Copán, San Pedro Sula, Siguatepeque, u Comayagua, ir-rotta tkompli lejn id-Distrett Ċentrali (Honduras), imbagħad tul it-Triq Ċirkolari Periferali ta' Tegucigalpa, tgħaddi minn Tegucigalpa permezz tal-interkonnettur reġjonali jew il-Boulevard tal-Forzi Armati, li jilħaq il-qofol tiegħu fl-awtostrada tal-lvant li tgħaqqad il-bliet ta' Danlí (Dipartiment ta' El Paraíso) u l-qsim tal-fruntiera ta' Las Manos fil-lvant, li jmiss man-Nikaragwa. * Minn Nacaome, ir-rotta tgħaddi wkoll minn San Lorenzo (Honduras) u d-Dipartiment ta' Choluteca, u tkompli lejn żewġ qsim tal-fruntiera oħra tan-Nikaragwa: La Fraternidad u El Guasaule. === Irrigazzjoni fil-Ħonduras === Il-Ħonduras għandha tradizzjoni twila fid-disinn u l-kostruzzjoni ta' xogħlijiet idro-agrikoli, li tmur lura għal żminijiet pre-Ispaniċi. Din it-tradizzjoni kompliet tiżviluppa matul il-perjodu kolonjali u wara l-indipendenza. Madankollu, ma kienx qabel l-indipendenza li bdiet il-kostruzzjoni ta' proġetti ta' irrigazzjoni fuq skala kbira. === Telekomunikazzjonijiet === Il-midja stampata bdiet fil-Ħonduras b'*La Gaceta*, il-pubblikazzjoni uffiċjali tal-gvern. Francisco Morazán, li kien introduċa l-ewwel stamperija fil-pajjiż, ħareġ l-ewwel avviżi nazzjonali fl-1830. L-eqdem gazzetta tal-era moderna hija *La Prensa*, imwaqqfa fis-26 ta' Ottubru, 1964. Din il-gazzetta, flimkien ma’ *El Tiempo*, toriġina mill-edizzjonijiet tagħha minn San Pedro Sula. Gazzetti importanti oħra jinkludu *El Heraldo* u *La Tribuna* ta' Tegucigalpa. Gazzetti online bħal HonduDiario.com, Diario C24 Honduras, u Proceso Digital, fost oħrajn, huma wkoll parti mill-midja stampata. Il-biċċa l-kbira tal-gazzetti Hondurasi jistgħu jinqraw b'xejn online. L-ewwel linji tat-telegrafu fil-pajjiż inbnew fl-1876. Dawn il-linji kienu jgħaqqdu l-bliet ta' Comayagua u La Paz. Aktar tard, inbniet linja tat-telegrafu biex tgħaqqad lil Comayagua ma’ Tegucigalpa, u fl-1880, il-belt ta’ San Pedro Sula ġiet konnessa man-netwerk. Fl-1928, id-Direttorat Ġenerali tat-Telegrafi ngħata l-isem ġdid ta’ Direttorat Ġenerali tat-Telegrafi u t-Telefons. L-ewwel konċessjonijiet tas-servizz tat-telefon ingħataw fl-1891, iżda s-servizz awtomatiku beda fl-1932 bl-installazzjoni ta' skambju tat-telefon b’1,000 linja f’Tegucigalpa. Fl-1976, inħolqot il-Kumpanija tat-Telekomunikazzjoni Hondurana (Hondutel) u bdiet topera s-sena ta' wara. Bħalissa, Hondutel toffri servizzi tat-telefon fissi u mingħajr fili (821,200 linja fl-2007), servizz tal-internet ADSL (Linja Diġitali Asimmetrika tal-Abbonat), servizzi ta' kards imħallsa minn qabel, u servizzi oħra. Bil-ftuħ tas-settur tat-telekomunikazzjoni fil-Ħonduras, l-investiment barrani bbenefika. Illum, diversi kumpaniji speċjalizzati f'dan il-qasam joperaw fil-pajjiż, bħal Cable Color u Amnet, kif ukoll Tigo u Claro, li jipprovdu lill-popolazzjoni b'servizzi tat-telefon ċellulari. Fl-2008, 13.1 minn kull 100 Honduran użaw l-internet regolarment. Madankollu, 0.8% biss kienu abbonati ta' linja fissa għal dan is-servizz. Dan minħabba l-popolarità tal-internet cafes f'diversi kwartieri u distretti madwar il-bliet tal-pajjiż. Il-poplu Honduran beda jaċċessa l-aħbarijiet permezz tat-televiżjoni fl-1959 bil-wasla ta' TVC Channel 5 minn Televicentro. Dan il-kanal aktar tard ingħaqad ma' TVC Channel 3, TVC Channel 7, u MegaTV. Fl-2010, tnieda TVC-HD (High Definition), inizjalment disponibbli biss għall-abbonati ta' Tigo/Amnet u Cablecolor. Bil-mod il-mod, ġew miżjuda kanali oħra man-netwerk tal-aħbarijiet tal-pajjiż, inklużi Voz e Imagen Centroamericana, Canal 11 Honduras, Hondured Canal 13, Canal 6 Honduras, Cholusat Sur Canal 36, Televisión Nacional de Honduras, u Globo TV, fost oħrajn. Huwa stmat li t-telekomunikazzjonijiet jirrappreżentaw 7.1% tal-PDG tal-Honduras (2008). ====== Gazzetti ====== {|class="wikitable" |+Gazzetti ewlenin fil-Ħonduras !Gazzetta !Logo !Fondazzjoni |- |L-Istampa |[[File:La Prensa (Honduras).svg|100x100px]] |1964 |- |Il-Ħarald |[[File:El Heraldo (Honduras).svg]] |1979 |- |It-Tribune |[[File:La Tribuna (Honduras).svg|100x100px]] |1976 |- |Temp ta' Kuljum ||[[File:Diario Tiempo (Honduras).svg]] |1970 |- |Gazzetta El País |[[File:Logo_Diario_El_Pais_Honduras.png|100x100px]] |2017 |- |Djarju C24 Ħonduras |[[File:Diario C24 Honduras (logo Oficial).jpg]] |2025 |- |Djarju Għaxar ||[[File:Diario Diez logo.png|100x100px]] |2006 |} === Enerġija === [[File:El Cajón Dam.jpg|250px|thumbnail|left|L-[[Impjant Idroelettriku Francisco Morazán]], l-[[impjant idroelettriku]] l-akbar fil-pajjiż.]] Il-Honduras tikseb l-enerġija tagħha minn erba' sorsi: [[idrokarburi]], [[enerġija idroelettrika]], [[riħ]], u [[bijomassa (enerġija)|bijomassa]]. Sal-1990, 99% tal-elettriku kien ġej minn impjanti idroelettriċi tal-istat. Għalkemm, minħabba l-kundizzjonijiet topografiċi u ta' preċipitazzjoni, hemm potenzjal enormi għall-ġenerazzjoni idroelettrika, dan ma ġiex utilizzat kif suppost. In-nuqqas ta' investiment pubbliku u privat f'sorsi ta' [[enerġija rinnovabbli]] fisser li d-domanda għall-enerġija li qamet f'dawn l-aħħar snin ġiet sodisfatta minn impjanti tal-enerġija termali li jaħdmu b'fjuwils fossili. Bħalissa, 65% tal-enerġija kkunsmata ġejja minn dawn l-impjanti. 36% tal-idrokarburi jintużaw fil-ġenerazzjoni tal-elettriku; il-bqija jiġi kkunsmat primarjament mit-trasport. Il-Ħonduras ma tipproduċix idrokarburi, għalhekk din id-dipendenza tħalli impatt sinifikanti fuq il-bilanċ kummerċjali tagħha. Il-pajjiż jonfoq madwar $1.25 biljun fuq ix-xiri taż-żejt (2006) (13% tad-dħul tiegħu). Bħalissa, hemm proġetti għaddejjin biex jintużaw sorsi ta' enerġija alternattivi, minbarra l-enerġija idroelettrika. Il-Kumpanija Nazzjonali tal-Enerġija Elettrika (ENEE), l-entità primarjament responsabbli għall-produzzjoni, il-kummerċjalizzazzjoni, it-trażmissjoni, u d-distribuzzjoni tal-elettriku fil-Honduras, qed tippjana l-kostruzzjoni tal-proġett Patuca III, flimkien mal-proġetti Patuca I u II (spiża: $1.2 biljun), bil-għan li tiġġenera 600 MW ta' enerġija nadifa. L-ewwel razzett tar-riħ tal-Honduras, li jinsab f'Cerro de Hula, beda jipproduċi 67 MW ta' elettriku f'Ottubru 2011. Dan il-proġett (spiża: $290 miljun) issa għandu kapaċità ta' 102 MW u tlesta f'Diċembru 2011. Bl-istess mod, il-proġetti ta' Jicatuyo u Los Llanitos għaddejjin, b'investiment previst ta' $750 miljun. F'Mejju 2015, il-Honduras inawgurat l-akbar impjant tal-enerġija solari fotovoltajka fl-Amerika Latina. B'kapaċità installata li tipproduċi 100 megawatt (MW) fis-sena minn żewġ impjanti ta' 50 MW, u l-potenzjal li jilħaq sa 140 MW skont id-domanda, il-kumpless ta' proprjetà privata beda jopera fir-raħal ta' La Llave, fil-muniċipalità ta' Nacaome, fid-dipartiment tan-nofsinhar ta' Valle. L-impjant fotovoltajku Honduras jaqbeż lil dawk fiċ-Ċilì, il-mexxej tal-Amerika Latina f'dan is-settur. == Demografija == [[File:Pyramide Honduras.PNG|thumbnail|Struttura demografika tal-Honduras skont l-età u s-sess fl-2005.]] L-ewwel ċensiment tal-popolazzjoni Hondurasa twettaq mill-Isqof Fernando Cardiñanos fl-1791, li rriżulta f'għadd ta' ftit aktar minn 90,000 abitant. Minn dakinhar 'il quddiem, il-popolazzjoni Hondurasa kibret b'mod kostanti. Sal-1887, il-Honduras diġà kellha 330,000 abitant. Sal-1940, l-għadd ta' Hondurani kien żdied għal aktar minn miljun. Skont id-dejta pprovduta miċ-Ċentru tal-Popolazzjoni tal-Amerika Ċentrali tal-Università tal-Costa Rica u l-Kummissjoni Ekonomika għall-Amerika Latina u l-Karibew (ECLAC), il-Honduras għandha waħda mill-ogħla rati ta' tkabbir annwali tal-popolazzjoni fl-Amerika Latina. Il-popolazzjoni totali tal-Honduras kienet ta' 9,304,380 abitant (2020). Minn dan in-numru, 5,117,430 persuna jiffurmaw il-popolazzjoni urbana u 4,186,950 il-popolazzjoni rurali, skont iċ-ċensiment tal-popolazzjoni u d-djar tal-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika tal-Honduras. Id-dipartiment bl-akbar popolazzjoni fil-Honduras huwa Francisco Morazán, b'1,674,986 abitant. Id-dipartiment bl-iżgħar popolazzjoni fil-Honduras huwa Islas de la Bahía b'74,938 abitant (38,554 mara u 36,384 raġel). Il-maġġoranza tal-popolazzjoni hija magħmula minn nies bejn l-20 u d-59 sena (4,653,664). Dan huwa segwit minn tfal bejn l-etajiet ta' 0 u 9 snin (2,114,366). Imbagħad hemm l-adolexxenti (10-19) b'1,944,492. Dan jagħmel il-Honduras popolazzjoni relattivament żagħżugħa. Skont iċ-ċifri ppubblikati minn din il-projezzjoni taċ-ċensiment (INE. Projezzjoni taċ-Ċensiment tal-Popolazzjoni u l-Akkomodazzjoni), 770,906 persuna biss jiffurmaw il-grupp taċ-ċittadini anzjani (60+). Dan it-tkabbir mgħaġġel tal-popolazzjoni fil-Honduras irriżulta fi tnaqqis fid-dħul per capita u żieda fil-pressjoni fuq l-aċċess għas-servizzi bażiċi. Dan wassal għal eluf ta' Hondurans biex jemigraw lejn pajjiżi bħall-Istati Uniti fit-tfittxija għal kundizzjonijiet ta' għajxien aħjar. Barra minn hekk, dan it-tkabbir tal-popolazzjoni aċċellera l-proċess ta' urbanizzazzjoni fi bliet ewlenin bħal San Pedro Sula u Tegucigalpa. === Bliet ewlenin === {| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-sizre:90%" ! colspan=11 style= "color:white;" align=center bgcolor=#2F4F4F |L-aktar bliet popolati fil-Ħonduras |- ! rowspan="13" width:100 |<br /> [[File:Tegucigalpa downtown panoramic 2026.jpg|borde|110x110px]]<br />[[Tegucigalpa]]<br />[[Archivo:Panoramica general sps 05.jpg|borde|130x130px]]<br />[[San Pedro Sula]]<br />[[Archivo:Choloma City.jpg|borde|110x110px]]<br />[[Choloma]]<br /> ! align="center" style="background:#f5f5f5;" | ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Belt ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Dipartiment ! colspan="2" align="center" style="background:#f5f5f5;" |Popolazzjoni | align="center" style="background:#f5f5f5;" | ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Belt ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Dipartiment ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Popolazzjoni |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 1 || align="left" |[[Tegucigalpa]]|| align="left" |[[Departamento de Francisco Morazán|Francisco Morazán]]|| align="right" | 1&nbsp;306&nbsp;738 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 6 || align="left" |[[El Progreso (Honduras)|El Progreso]]|| align="left" |[[Departamento de Yoro|Yoro]]|| align="right" | 200&nbsp;010 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 2 || align="left" |[[San Pedro Sula]]|| align="left" |[[Departamento de Cortés|Cortés]]|| align="right" | 991&nbsp;900 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 7 || align="left" |[[Villanueva (Honduras)|Villanueva]]|| align="left" |[[Departamento de Cortés|Cortés]]|| align="right" | 177&nbsp;699 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 3 || align="left" |[[Choloma]]|| align="left" |[[Departamento de Cortés|Cortés]]|| align="right" | 275&nbsp;724 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 8 || align="left" |[[Comayagua]]|| align="left" |[[Departamento de Comayagua|Comayagua]]|| align="right" | 172&nbsp;069 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 4 || align="left" |Danlí|| align="left" |[[Departamento de El Paraíso|El Paraíso]]|| align="right" | 222&nbsp;211 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 9 || align="left" |[[Choluteca]]|| align="left" |[[Departamento de Choluteca|Choluteca]]|| align="right" | 168&nbsp;898 |- |- | colspan="11" align="center" style="background:#f5f5f5;" |{{small|'''Fuente: Proyección del 2020 - INE.<ref name="citypopulation.de"/>}} |} {{clear}} === Etnografija === {{Gráfico circular|thumb=right|título=Composición étnica de Honduras (censo de 2013)<ref name="Censo 2013">{{cita web |url=http://170.238.108.229/index.php/catalog/69/vargrp/VG8 |título=Honduras - XVII Censo de Población y VI de Vivienda 2013 |fechaacceso=13 de agosto de 2018 |fecha=16 de noviembre de 2015 |editorial=Instituto Nacional de Estadística de Honduras |fechaarchivo=25 de febrero de 2021 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20210225073620/http://170.238.108.229/index.php/catalog/69/vargrp/VG8 |deadurl=yes }}</ref> |etiqueta1 = [[Mestizos]] (82.93 %) |valor1 = 82.93 |color1 = #CBA481 |etiqueta2 = [[Ħonduran Abjad|Abjad]] (7.87 %) |valor2 = 7.87 |color2 = #FBC5A7 |etiqueta3 = [[Popli Indiġeni tal-Ħonduras|Popli Indiġeni]] (7.25 %) |valor3 = 7.25 |color3 = #BE7343 |etiqueta4 = [[Hondureños negros|Negros]] (1.39 %) |valor4 = 1.39 |color4 = #62402F |etiqueta5 = Otros (0.55 %) |valor5 = 0.55 |color5 = Lightgray }} «Honduras es un país multiétnico, multicultural y [[multilingüe]] que se compone de cuatro grandes familias étnicas: mestizos o blancos que son la mayoría, los indígenas ([[lenca]]s, [[misquito]]s, [[tolupanes]], [[chortís]], [[pech]] o payas, tawahkas), los [[Garífuna (etnia)|garífunas]] y los criollo-anglohablantes. Las etnias indígenas y los garífunas constituyen la herencia cultural de Honduras y representan cerca del 7&nbsp;% de la población del país».<ref name="Pobreza etnica de Honduras ">{{Cita web | url = http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | título = Pobreza étnica de Honduras | editor = Utta von Gleish, Ernesto Gálvez | fecha = 1999 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | urlarchivo = https://web.archive.org/web/20110722033451/http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | fechaarchivo = 22 de julio de 2011 }}</ref> Entre los grupos con menos población se encuentran: Los chortis, con una población de aproximadamente 38&nbsp;587<ref name="Historia de la cultura y de la educación">{{ Cita web | url = http://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:9epAvFVUO7IJ:historia.fcs.ucr.ac.cr/articulos/2008/especial2008/articulos/04-Cultural/41.pdf+Historia+Cultural+de+honduras&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEEShOl-xMZLqYmqakvWGd0mU3JqoaqZJTkisVkB1CFhYI0KzMrvGKDk6TfjttkK9gV9UgybLi9P6ma0rstETEYtYNvH6zuHjL2cv62nSnOmZ3gpkFibAOeTKLxQY0UnEnDYomKHEY&sig=AHIEtbTjE0Sac2-kfdN4BLY94rxt-hQfMQ | título = Historia de la cultura y de la educación | nombre = Antonio Ramón | apellidos = Vallejo Cerna | editorial = [[Universidad de Costa Rica]] | fecha = 30 de mayo de 2008 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011}}</ref> radican en los departamentos de [[Departamento de Copán|Copán]] y [[Departamento de Ocotepeque|Ocotepeque]]. Los misquitos, de aproximadamente 57&nbsp;000 personas, radican en el departamento de Gracias a Dios. Asimismo, los pech o payas (4300) viven en [[Departamento de Olancho|Olancho]], Colón y Gracias a Dios.<ref name="Ethno-demography of pech ethnic group, Honduras">{{ Cita web | url = http://www.google.com/search?client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&channel=s&hl=en&source=hp&biw=1280&bih=806&q=Ethno-demography+of+pech+ethnic+group%2C+Honduras | título = Ethno-demography of pech ethnic group, Honduras | nombre = Juan Carlos | apellidos = Vargas Aguilar | editorial = Centro centroamericano de población | ubicación = Costa Rica | fecha = 1 de enero de 2006 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011}}</ref><ref name="Pobreza étnica de Honduras ">{{Cita web | url = http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | título = Pobreza étnica de Honduras | editor = Utta von Gleish, Ernesto Gálvez | fecha = 1999 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | urlarchivo = https://web.archive.org/web/20110722033451/http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | fechaarchivo = 22 de julio de 2011 }}</ref> Mientras que la población tawahka pasó de ciento sesenta personas a cerca de 2758&nbsp;personas durante el siglo&nbsp;XXI.<ref name="Historia de la cultura y de la educación"/> Este grupo étnico practica una agricultura itinerante de subsistencia. Los [[lenca]]s, la etnia más numerosa ({{Esd|313 000}}),<ref name="Historia de la cultura y de la educación"/> se encuentran localizados en los departamentos de La Paz, [[Departamento de Comayagua|Comayagua]], [[Departamento de Intibucá|Intibucá]], Lempira y Santa Bárbara. Viven en aldeas y caseríos muy cercanos a las carreteras y «a pesar de que los lencas fueron diezmados durante el siglo XVI, algunas de sus comunidades actuales todavía tienen una cultura que les distingue parcialmente de sus vecinos campesinos o ladinos...».<ref name="Arquitectura de los grupos étnicos de Honduras">{{ Cita libro | url = http://books.google.com/books?id=ZV0wx5Gl0YcC&printsec=frontcover&dq=Salinas,+Iris+Milady&hl=en&ei=zZpoTfu7HY70swPSsOCmBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDMQ6AEwAQ#v=onepage&q&f=false | título = Pueblos indígenas y garífuna de Honduras | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | nombre = Iris Milady | apellidos = Salinas | fecha = 1991 | editorial = Editorial Guaymuras | ubicación = Tegucigalpa | isbn = 99926-28-02-2 1991}}</ref> Los pueblos garífunas ({{Esd|98 000}}) se encuentran localizados a lo largo de la costa norte de Honduras; desde Masca en el Departamento de Cortés, hasta Tocomacho en el departamento de Colón. «Aunque es el grupo étnico relativamente más joven» de haberse establecido en Honduras, ya pasaron a formar parte importante de la «idiosincrasia» del país.<ref name="Arquitectura de los grupos étnicos de Honduras"/> Los jicaques o Tolupanes ({{Esd|19 000 personas}}) de los departamentos de Cortés y Atlántida han perdido su lengua y su cultura jicaque. Todos se sienten ladinos y están totalmente integrados en la sociedad campesina hondureña. Los jicaques de la montana de la flor, son unos trescientos cincuenta. El 90&nbsp;% son monolingües del jicaque.<ref name="Estado, Sociedad y lenguaje">{{ Cita web | url = http://books.google.com/books?id=MdK6MzUM7DQC&pg=PA351&lpg=PA351&dq=Todos+se+sienten+ladinos+y+estan+totalmente+integrados+en+la+sociedad+campesina+hondure%C3%B1a.&source=bl&ots=VQJqC2htxC&sig=oCmjrkYXDvHGuzfffWkquJaxJPs&hl=en&ei=QJ5oTf27Aoq-sAOd4NimBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBYQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false | título = Estado, Sociedad y lenguaje | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | nombre = Atanasio | apellidos = Herranz | fecha = 1991 | editorial = Editorial Guaymuras | ubicación = Tegucigalpa | isbn = 99926-15-46-X | cita = Todos se sienten ladinos y están totalmente integrados en la sociedad campesina hondureña}}</ref> Los habitantes de las Islas de la Bahía, comúnmente llamados isleños ({{Esd|13 854}}),<ref name="Historia de la cultura y de la educación"/> «refleja sus orígenes como esclavos ingleses, hablan un dialecto inglés característico del occidente del Caribe, son de religión cristiana-evangélica y se autoidentifican con la cultura angloamericana del Caribe contemporáneo».<ref name="Negros de habla inglesa o creoles">{{Cita web | url = http://www.unesco.org.uy/phi/aguaycultura/fileadmin/phi/aguaycultura/Honduras/FICHA_NEGROS_DE_HABLA_INGLESA.pdf | título = Negros de habla inglesa o creoles | editorial = [[UNESCO]] | fecha = 1999 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | fechaarchivo = 30 de diciembre de 2011 | urlarchivo = https://web.archive.org/web/20111230181842/http://www.unesco.org.uy/phi/aguaycultura/fileadmin/phi/aguaycultura/Honduras/FICHA_NEGROS_DE_HABLA_INGLESA.pdf | deadurl = yes }}</ref> Rigward il-gvern tar-Repubblika tal-Honduras, l-Artikolu 6 tal-Kostituzzjoni jistabbilixxi li: Il-lingwa uffiċjali tal-Honduras hija l-Ispanjol. L-Istat għandu jipproteġi l-purità tagħha u jippromwovi t-tagħlim tagħha. Madankollu, minħabba t-telf tal-lingwi tagħhom mill-popli Lenca u Ch'orti', u l-periklu ta' estinzjoni li qed jiffaċċjaw lingwi bħal dik tal-Paya, il-Kostituzzjoni, permezz tal-Artikolu 172, tqis li huwa neċessarju: Il-ġid antropoloġiku, arkeoloġiku, storiku u artistiku kollu tal-Honduras jifforma parti mill-wirt kulturali tan-nazzjon. Il-Liġi għandha tistabbilixxi r-regolamenti li jservu bħala l-bażi għall-konservazzjoni, ir-restawr, il-manutenzjoni u r-restituzzjoni tiegħu, kif xieraq. Huwa d-dmir tal-Hondurasi kollha li jiżguraw il-konservazzjoni tiegħu u jipprevjenu t-tneħħija tiegħu. Bl-istess mod, il-Kostituzzjoni timpenja ruħha li tippreserva u tippromwovi l-kultura nazzjonali. === Distribuzzjoni tal-Età === * Irġiel: 4,095,813 * Nisa: 4,047,651 * 0-14-il sena: 36.7% (irġiel 1,528,271 / nisa 1,464,428) * 15-64 sena: 59.5% (irġiel 2,431,607 / nisa 2,412,951) * 65 sena u aktar: 3.8% (irġiel 136,035 / nisa 170,272) (stima tal-2012) L-Indjani Amerikani fil-Ħonduras huma aktar minn 210,000, li jirrappreżentaw 2.3% tal-popolazzjoni Hondurasa. Huma ilhom jgħixu fit-territorju Honduras għal aktar minn għoxrin millennju. Matul il-kolonizzazzjoni, xi wħud mill-gruppi tagħhom ġew skjavi, imkeċċija minn artijiethom, jew Dawk assimilati mill-kolonizzaturi u gruppi oħra komplew jgħixu fl-artijiet antenati tagħhom, u żammew il-kultura, il-lingwa u r-reliġjon oriġinali tagħhom; dawn il-gruppi huma kif ġej: {| klassi="wikitable" |- ! Grupp etniku!! Numru ta' Abitanti!! Dipartimenti fejn joqogħdu |- | [[Lenca]]s || 110,000 || [[Dipartiment ta' Lempira|Lempira]], [[Dipartiment ta' Intibucá|Intibucá]], [[Dipartiment ta' La Paz (Ħonduras)|La Paz]] (Bandiera tal-Ħonduras) |- | [[Chortís]] || 24,000 || Copán, Ocotepeque, Cortés |- | Tawahka || 6000 || La Mosquitia (Thank God), Olancho |- | Tolupanes || 15&nbsp;000 || Yoro, Olancho, Atlántida, Colón, Francisco Morazán. |- | Peċ || 4,000 || Grazzi lil Alla, Olancho u Colón |- | Miskito || 50,000 || Grazzi lil Alla |} === Tranżizzjoni Demografika === Matul is-seklu 21, il-popolazzjoni Hondurana se tgħaddi minn proċess ta’ tranżizzjoni demografika fejn il-popolazzjoni ta’ aktar minn sittin sena se tiżdied. Min-naħa l-oħra, il-pajjiż huwa wieħed mill-iżgħar fl-Amerika Latina, b’età medjana stmata ta’ tnejn u għoxrin sena. Il-Honduras huwa t-tieni l-aktar pajjiż popolat fl-Amerika Ċentrali, wara l-Gwatemala, u mill-1991, il-pajjiż qabeż lil El Salvador fil-popolazzjoni. Bħan-Nikaragwa, il-popolazzjoni tal-pajjiż mistennija aktar mid-doppju fl-ewwel nofs tas-seklu 21, u bħall-Gwatemala, l-emigrazzjoni ma taffettwax it-tkabbir tal-popolazzjoni. Madankollu, minħabba li r-rata tat-twelid hija aktar baxxa minn dik tal-Gwatemala, il-pajjiż mhux se jikber daqs il-ġar tiegħu, il-Gwatemala. Sal-2050, il-pajjiż se jkollu aktar minn tlettax-il miljun abitant (l-istess popolazzjoni bħall-Gwatemala fl-2010). Sal-2070 il-pajjiż xorta se jikber b'16.8 miljun abitant, u dan ikun il-quċċata tal-popolazzjoni tiegħu, qabel ma naqas fl-2080 iżda bi tnaqqis ta' -0.1% biss, sal-2090 ir-rata ta' tnaqqis se tkun biss ta' -0.6% u sal-2100 għal -1.8%. {| class="wikitable" border="1" !''' Sena !''' Popolazzjoni Totali !''' Popolazzjoni 'l fuq minn 60 !''' Perċentwal |- | 2000 | 6&nbsp;485&nbsp;500 | 335&nbsp;200 | 5.2&nbsp;% |- | 2025 | 10&nbsp;656&nbsp;100 | 917&nbsp;100 | 8.6&nbsp;% |- | 2050 | 13&nbsp;771&nbsp;300 | 2&nbsp;425&nbsp;800 | 17.6&nbsp;% |- |} === Reliġjon === Reliġjon fil-Ħonduras Fil-Ħonduras, hemm libertà tar-reliġjon, għalkemm il-maġġoranza tal-popolazzjoni tistqarr il-Kristjaneżmu, bil-Knisja Kattolika li għandha l-aktar segwaċi, li tirrappreżenta 46% tal-popolazzjoni. Minn nofs is-seklu 20, kien hemm żieda fil-knejjes Protestanti, speċifikament dawk tal-fergħa Evanġelika, li issa jiffurmaw 43% tal-popolazzjoni. Għalhekk, 89% tal-popolazzjoni Hondurasa tidentifika ruħha mal-Kristjaneżmu, kemm Kattoliku kif ukoll Protestant, u ħafna Hondurasi jaderixxu ma' dan tal-aħħar. Għalkemm hemm prattikanti tal-Ġudaiżmu, l-Islam, u l-Wicca, għalkemm f'numri iżgħar, il-preżenza tagħhom kważi ma tinnota xejn. Madwar 11% tal-popolazzjoni ma temminx f'xi reliġjon, ċifra li tidher mhux tas-soltu iżda kienet ogħla fis-snin riċenti. === Lingwi === L-Ispanjol huwa l-lingwa uffiċjali u tal-maġġoranza, mitkellma minn prattikament il-popolazzjoni kollha, bl-eċċezzjoni ta' xi gruppi etniċi bħall-Miskito, il-Lenca, u t-Tawahka, fost oħrajn. Hemm ukoll komunitajiet li jitkellmu bl-Ingliż, l-aktar fuq il-kosta tat-tramuntana tal-Ħonduras, bl-aktar sinifikanti jkunu fid-Dipartiment tal-Gżejjer tal-Bajja. === Żvilupp tal-Bniedem === Skont ir-Rapport dwar l-Iżvilupp tal-Bniedem tal-2020 mill-Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti, il-Ħonduras huwa pajjiż bi żvilupp uman medju b'Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem (HDI) ta' 0.634. == Kultura u Arti == === Folklor === Bosta karattri huma parti mill-folklor u t-twemmin popolari tal-Honduras. Xi figuri leġġendarji prominenti jinkludu: * Il-Cadejo * Il-Goblin * Il-Bgħula Herred * Il-Bulero * Is-Siguanaba Maħmuġa * Il-Karrettun Fantasma * L-Għajjat * It-Timbo * Il-Picudo * L-Istorja ta' Macario * Iċ-Ċiklopi tal-Ġungla Miskito * La Llorona * La Taconuda * Il-Laguna Selvaġġa * Il-Leġġenda tal-Indjan li Ttrasforma f'Tigra (Rancho Grande, Esquías, Comayagua) * El Candú * El Pitero * Fjuri Mimé * El Bananero * "L-Indjani Żgħar" *"Ir-Raġel Kostali" *"L-Imbeżża'" *"Corrido lejn il-Honduras" *"Il-Valona" *"Agrett Kannella Żgħir" *"Għar-Rumor tal-Ġungli Hondurasi" === Gastronomija === Il-kċina Hondurana għandha l-għeruq tagħha fid-dieta Mesoamerikana pre-Ispanika, fejn diversi speċi ta’ pjanti, annimali, u ħut kienu jintużaw, ħafna drabi bħala rimedji naturali jew mediċini. Xi wħud mill-ispeċi ta’ pjanti użati ħafna kienu jinkludu qamħirrum, fażola, soursop, squash, qara ħamra, kassava, tadam, patata, patata ħelwa, vanilla, kannella, u karawett, fost oħrajn. Kienu jintużaw ukoll xi frott, bħall-ananas, l-avokado, il-papajja, u l-gwava, li kienu jinħasdu fil-foresti tropikali. Il-platti ppreparati b’dan l-ikel kienu elaborati ħafna, inklużi tortillas tal-qamħirrum (magħmula bil-qamħirrum nixtamalizzat), burritos (magħmula bil-fażola msajra mgeżwra f’tortilla), popcorn, tamales, u xorb bħal ċikkulata sħuna, pinole, u atole. Matul l-era tal-kumpaniji Amerikani tal-banana, ġew introdotti drawwiet tad-dieta ġodda fir-reġjun. Id-dqiq tal-qamħirrum ġie sostitwit bid-dqiq tal-qamħ fil-biċċa l-kbira tal-platti lokali. Wieħed mir-riżultati mhux mistennija kien il-feġġ tal-ikel l-aktar tipiku u maħbub tal-kosta tat-tramuntana tal-Honduras: baleadas. Fost l-ikel u x-xorb tal-kċina Honduraża, jispikkaw dawn li ġejjin: {{Immaġni multipla | table_position = lemin | direzzjoni = orizzontali | titlu = | ritratt1 = Totopostes.jpg | wisa'1 = 183 | test1 = <center>Totopostes, deżerta tipika minn Copán</center> | ritratt2 = | wisa'2 = 190 text2 = <center>Skont riċerka minn National Geographic, il-kawkaw jew iċ-ċikkulata oriġinaw fil-Ħonduras</center> }}'''Xorb''' * Atol tal-qamħirrum * Atol shuco (ġeneralment servut f'qargħa morro) * Horchata (magħmula bir-ross u ż-żerriegħa tal-morro) * Kafè * Xarba taċ-chia * Gifiti * Meraq tal-kannamieli * Pinole * Pozol * Rompopo (eggnog) * Inbid tal-patata '''Ikel''' * Ross bil-qamħirrum u t-tiġieġ * Baleada (tip ta' tamale) * Laħam grilled * Laħam imnixxef fix-xemx * Chanfaina jew candinga (tip ta' stuffat) * Zalzett fuq il-barbecue * Kustilja tal-majjal Moqlija * Casamiento (ross u fażola) * Qamħirrum mgħolli fuq il-qalba mgħottija bil-butir (krema) jew marġerina * Jamo * Montucas u tamales tal-qamħirrum * Nacatamales * Pollo chuco === Arti Viżiva === '''Żfin u Żfin Folkloristiku ta' Oriġini Lenca''' [[File: Garrobo.png|thumb|250px|Grafika Popolari ta' "Iż-Żifna Garrobo" minn Arturo Sosa għas-[[CCET]].]] * Iż-Żifna Garrobo * Iż-Żifna tal-Kuruni * Iż-Żifna tas-Subien Żgħar Moreno * Iż-Żifna tal-Bajda * Iż-Żifna tal-Bandiera * Iż-Żifna tax-Xjaten Żgħar '''Żfin u Żfin Folkloristiku Garifuna''' * Punta * Parrandas * Mascarones * El Barreño * El Sueñito === Pittura === [[File:Lost City of the Monkey God.png|thumb|Illustrazzjoni Artifiċjali tal-[[White City (Honduras)|"White City jew City of the Monkey God"]].]] Il-pittura fit-territorju tal-Honduras tal-lum ilha teżisti minn żminijiet pre-Kolombjani, u l-firxa vera tagħha għadha qed tiġi esplorata. Ir-riżorsi u l-impenn meħtieġa biex jiġu skoperti dawn l-għeruq tal-kultura pre-Kolombjana fil-Honduras kienu nieqsa, kif muri minn sforzi ta' riċerka reċenti fil-White City fir-reġjun ta' Mosquitia fil-Lvant tal-Honduras. Mal-wasla tal-kolonizzaturi Ewropej, ġew introdotti diversi tekniki matul il-kolonizzazzjoni Spanjola. Dawn it-tekniki għaddew minn modifiki bħala riżultat tat-taħlit kulturali, u wara l-indipendenza, dawn il-modifiki ġew approfonditi aktar minn fatturi kemm endoġeni kif ukoll eżoġeni li rriżultaw mit-trasformazzjonijiet li seħħew f'dak iż-żmien. [[File:National School of Fine Arts.JPG|thumb|left|Kwartieri Ġenerali tal-[[National School of Fine Arts (Honduras)|Skola Nazzjonali tal-Arti]] f'[[Comayagüela]].]] Il-Honduras huwa pajjiż multietniku, u għalhekk wieħed multikulturali. Din id-diversità tal-ambjent naturali u uman tal-Honduras ikkontribwiet għall-emerġenza ta' forom diversi ta' espressjoni f'diversi oqsma artistiċi, kemm tradizzjonali kif ukoll kontemporanji. Il-Ministeru tal-Kultura, l-Arti, u l-Isport huwa responsabbli għall-protezzjoni tal-wirt storiku u kulturali tal-pajjiż. Huwa wkoll l-aġenzija inkarigata mill-promozzjoni ta' attivitajiet artistiċi, kulturali, u sportivi fil-livell nazzjonali. L-Organizzazzjoni tal-Istati Ibero-Amerikani (OEI), permezz taċ-ċensiment kulturali Honduran tagħha, identifikat 1,496 espressjoni kulturali mqassma f'200 muniċipalità fit-18-il dipartiment tal-pajjiż. Dawn huma suddiviżi f'espressjonijiet folkloristiċi tradizzjonali u espressjonijiet kontemporanji. 1,300 minnhom jikkorrispondu għal espressjonijiet folkloristiċi tradizzjonali u 196 għal dawk kontemporanji. Skont l-OEI, l-espressjonijiet folkloristiċi tradizzjonali fil-Honduras huma bbażati fuq il-kontribuzzjonijiet tal-gruppi Indiġeni u Garifuna. L-espressjonijiet kontemporanji, min-naħa l-oħra, huma marbuta aktar mill-qrib maċ-ċentri urbani u orjentati lejn il-professjonalizzazzjoni tal-arti. L-artisti u l-istudjużi tal-arti Hondurans jaqblu li żvolta storika għal stadju ġdid fl-espressjoni artistika u kulturali nazzjonali bdiet bit-tmiem tad-dittatorjat f'nofs is-seklu 20. Din il-bidla politika mmarkat il-bidu ta' perjodu ta' liberazzjoni fl-espressjoni artistika u intellettwali Honduran u l-introduzzjoni ta' tekniki u xejriet ġodda fl-arti nazzjonali. Mill-196 manifestazzjoni kontemporanja identifikati, hemm 29 grupp teatrali, 5 gruppi taż-żfin, 60 orkestra u kor, 48 assoċjazzjoni kulturali, 24 skola tal-arti, u 31 gallerija jew spazju alternattiv. ==== Mużewijiet ==== [[File:National_Art_Gallery_in_Tegucigalpa_(34328491).jpg|thumb|190px|xellug|Il-Gallerija Nazzjonali tal-Arti f'Tegucigalpa.]] [[File:Museo_de_Comayagua.jpg|thumbnail|lemin|Il-Mużew ta' Comayagua, mużew arkeoloġiku f'Comayagua.]] Il-Ħonduras tiftaħar varjetà wiesgħa ta 'mużewijiet, li jinsabu primarjament f'Tegucigalpa, Comayagua, u San Pedro Sula. Uħud mill-mużewijiet l-aktar famużi tal-pajjiż jinkludu: * Arkivji Nazzjonali tal-Ħonduras * Librerija Nazzjonali tal-Ħonduras * Librerija Queen Sofia (Ħonduras) * San Francisco Barracks * Gallerija Nazzjonali tal-Arti (Ħonduras) * Mużew tal-Ajru tal-Ħonduras * Mużew tal-Antropoloġija u l-Istorja (il-Ħonduras) * Mużew Kolonjali tal-Arti Reliġjuża * Mużew Comayagua * Mużew Storiku u Ċiviku Casa Cabañas * Mużew tal-Poplu tal-Honduras * Mużew għall-Identità Nazzjonali * Mużew Numismatiku Rigoberto Borjas == Arkitettura == Skont il-perit Norma Isabel Lagos V., l-oriġini tal-arkitettura fil-Ħonduras imorru lura għall-wasla tal-ewwel gruppi umani, u hija tqis li huwa xieraq li l-istorja tal-arkitettura nazzjonali tiġi kklassifikata fi tliet perjodi ewlenin: Pre-Kolombjan, Kolonjali, u Repubblikana. L-awtriċi msemmija hawn fuq tirrimarka li l-biċċa l-kbira tax-xogħlijiet arkitettoniċi pre-Kolombjani jibqgħu moħbija u mhux magħrufa, u huma s-suġġett ta’ studju arkeoloġiku, li l-akbar eżempju tiegħu huwa l-Park Arkeoloġiku ta' Copán, Sit ta' Wirt Dinji. Il-Ħonduras għandha tip ta' arkitettura mhux monumentali msejħa Arkitettura Vernakulari, li hija distinta mill-karattru utilitarju u rurali tagħha. Tirrifletti l-mod ta' ħajja tradizzjonali tagħna, l-ambjent tagħna, l-użu tar-riżorsi naturali, u aspetti oħra tal-kultura Hondurasa. Eżempji ta' din l-arkitettura jinkludu kurituri ta' quddiem u ta' wara u ħitan mibnija mit-trab (adobe u wattle and daub). [[File:05.Copán (38).JPG|thumbnail|left|Pjazza u ball court f’[[Copán (sit arkeoloġiku)]] ]] L-arkitettura tal-perjodu kolonjali nħolqot kemm mill-Ewropej kif ukoll mill-indiġeni, u tirrifletti simbjożi kulturali fejn il-kanoni estetiċi tar-Rinaxximent Spanjol u l-Barokk ingħaqdu ma' gosti u arti indiġeni. Xi wħud mill-aktar eżempji magħrufa ta' din l-arkitettura jinkludu l-Katidral tal-Immakulata Kunċizzjoni f’Comayagua u l-Knisja ta' San Miguel Arcángel f’Tegucigalpa, il-Knisja ta' San Manuel Colohete fid-dipartiment ta' Lempira bil-motivi Mudéjar tagħha, Santa Magdalena f’Macholoa, Santa Bárbara, il-Fortizza ta' San Fernando de Omoa, u ċ-ċentru storiku ta' Trujillo, l-ewwel sede tal-gvern għall-Kuruna Spanjola. Ta’ nota partikolari matul dan il-perjodu kienet il-kostruzzjoni tat-Teżor Irjali ta' Comayagua, ikkummissjonat lill-bennej ewlieni Baltasar de Madariaga. Il-bini sar wieħed mill-aqwa eżempji ta’ arkitettura mibnija matul il-Kaptanerija Ġenerali tal-Gwatemala, billi ħallat elementi minn Antigua u l-Amerika t’Isfel. L-Imgħallem Madariaga introduċa l-użu bikri tad-daħla tal-arkata mistilineari għall-kuritur, stil li kien diġà popolarizza meta kien qed jibni l-arkati ewlenin tal-knejjes ta' San Manuel de Colohete u Macholoa. Il-perjodu Repubblikan ra bidliet arkitettoniċi sinifikanti, li bdew bi stil neoklassiku u storiku tal-aħħar tas-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20, li laħqu l-qofol tagħhom fl-arkitettura rivoluzzjonarja Modernista jew tal-Istil Internazzjonali tal-ħadid, ħġieġ, u konkrit rinfurzat. Dan il-mument storiku ra l-emerġenza ta’ periti professjonali kkunsidrati bħala pijunieri fil-qasam tagħhom. Fil-bidu tas-seklu 20, il-kostruzzjoni ta' xogħlijiet arkitettoniċi fi stili eklettiċi u storiċi bdiet fil-Ħonduras. L-aktar periti prominenti tal-era jinkludu l-ġeometru Taljan Augusto Brezzani, li ddisinja l-Palazz Presidenzjali (1916-1919) u l-Palazz tad-Distrett Ċentrali (1937) f’kollaborazzjoni ma’ Samuel Salgado, li ddisinja wkoll id-dar Villa Roy (1936). Cristóbal Prats bena t-Teatru Manuel Bonilla fl-istil Neoklassiku, u Alfredo Zepeda bena l-Pont Carías b'ispirazzjoni Art Deco. Il-perit Bustillo Oliva ddisinja l-bini tal-Muniċipju ta' San Pedro Sula b'influwenzi Art Deco. == Rebbieħa u Nominati tal-Premju Honduran == === Nominati għall-Premju Nobel === Il-Honduras kellha tliet nominazzjonijiet għall-Premju Nobel, waħda minnhom fix-xjenza: * 1974: L-Arġentina Díaz Lozano (Premju Nobel fil-Letteratura). * 1998: Salvador Moncada (Premju Nobel fil-Fiżjoloġija jew il-Mediċina). * 2021: Elena Bottazzi (Premju Nobel għall-Paċi). [[File:John Vane and Dr. Salvador Moncada.jpg|thumb|left|John Vane u l-farmakologu Honduran [[Sir]] [[Salvador Moncada]].]] === Premju Prince of Asturias === Honduran irċieva l-[[Premju Prince of Asturias]] għar-riċerka medika tiegħu: * 1990: [[Salvador Moncada]] ([[Premju Prince of Asturias għar-Riċerka Xjentifika u Teknika|Premju Prince of Asturias għar-Riċerka Xjentifika u Teknika]]). === Premju Pulitzer === Hondurjan ingħata l-[[Premju Pulitzer]]: * Marcio Sánchez, fotografu għal [[Associated Press]] (AP), li ngħata għar-ritratt tiegħu tal-[[protesti dwar il-mewt ta’ George Floyd]]. == Sports == === Arti Marzjali === Fil-Ħonduras, jiġu pprattikati ħafna arti marzjali, bħal Karate, Taekwondo, Judo, Kung Fu, Lima Lama, u sports ta' kuntatt bħal Kempo, Boxing, Kickboxing, u Muay Thai (Thai Boxing). It-Tai Chi qed jiġi introdott ukoll bħalissa. Storikament, il-Karate kien l-aktar mifrux nazzjonalment, għalkemm il-Kempo esperjenza tkabbir sinifikanti f'dawn l-aħħar snin. Il-Muay Thai żviluppa malajr f'dawn l-aħħar snin u kiseb popolarità konsiderevoli fil-Ħonduras. Teófimo López sar l-ewwel champion dinji Honduran fil-boxing professjonali; bħalissa għandu t-titlu dinji WBO fid-diviżjoni super lightweight. === Ċess fil-Ħonduras === Iċ-ċess professjonali fil-Ħonduras beda fl-1973 bit-twaqqif tas-San Pedro Sula Chess League. Il-Federazzjoni Nazzjonali taċ-Ċess twaqqfet fl-1993. Fl-2004, Ricardo Urbina sar l-ewwel Master Internazzjonali taċ-ċess fil-Ħonduras, u sal-lum għadu l-uniku plejer li għandu t-titlu ta' Master Internazzjonali fil-pajjiż. === Għawm === L-għawm huwa sport popolari fil-Honduras, b'diversi faċilitajiet bħall-Kumpless José Simón Azcona (Villaġġ Olimpiku, Tegucigalpa), Cybex, u l-Klabb tal-Bank Ċentrali tal-Ħonduras (BCH). Il-Ħonduras ipparteċipa f’bosta avvenimenti sportivi tal-Amerika Ċentrali u tal-Karibew u kien rappreżentat ukoll fil-Logħob Olimpiku mill-għawwiema Allan Gutiérrez, Karen Vilorio, u Sara Pastrana. It-timijiet tagħhom huma: * Tiburones de Honduras (Sharks tal-Honduras) * Delfines Mayas (Dniefel Maya) * Delfines Sampedranos (Dniefel ta' San Pedro Sula) * Delfines Inmude (Dniefel Inmude) * Cybex * Ranas Azules (Żrinġijiet Blu) * Estrellas Marinas (Stilel tal-Baħar) === Futbol === Il-futbol huwa l-aktar sport popolari fil-pajjiż. Il-Lega Nazzjonali tal-Futbol tal-Honduras, b'logħbiet li jintlagħbu kull ġimgħa, għandha numru kbir ta' segwaċi. L-aqwa rappreżentant internazzjonali tal-pajjiż huwa t-tim nazzjonali tal-futbol tal-Honduras, li kkwalifika għal tliet Tazzi tad-Dinja (1982, 2010, u 2014). Serva wkoll bħala trampolina għal ħafna mill-plejers tiegħu biex jilħqu kampjonati ewlenin madwar id-dinja. Sport importanti ieħor li jintlagħab fil-pajjiż jinkludi l-baseball, il-basketball, l-atletika, u l-volleyball. It-tennis tal-mejda jintlagħab ukoll, fost oħrajn, fuq skala iżgħar. Mauricio Dubón huwa plejer tal-baseball tal-Honduras li jilgħab fl-outfield għall-Houston Astros tal-Major League Baseball (MLB) u huwa l-ewwel Honduras li rebaħ is-Serje Dinjija tal-2022. Il-futbol Amerikan jintlagħab ukoll fil-Honduras. Għalkemm m'hemm l-ebda kampjonat professjonali, l-isport għandu tradizzjoni qawwija fil-kulleġġ, u ż-żoni urbani għandhom numru kbir ta' timijiet taż-żgħażagħ. Il-Federazzjoni Nazzjonali tal-Futbol Amerikan tal-Ħonduras (FENAFAH), li ilha affiljata mal-konfederazzjoni sportiva awtonoma tal-Ħonduras, CONDEPAH, minn Jannar 2007, ġiet rikonoxxuta uffiċjalment mill-Kungress Nazzjonali mill-2002. L-ogħla livell ta’ kompetizzjoni tal-futbol Amerikan fil-Ħonduras huwa fil-livell kolleġġjali, li jintlagħab permezz tat-Troyanos American Football League, maħluqa fl-2002. Mill-1944 sal-1951, Steve Van Buren sar l-ewwel Ħonduran li lagħab professjonalment fil-National Football League, mal-Philadelphia Eagles. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika ta' Fuq}} {{Amerika Ċentrali}} [[Kategorija:Ħonduras]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika Ċentrali]] == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika ta' Fuq}} {{Amerika Ċentrali}} [[Kategorija:Ħonduras]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika Ċentrali]] 1h7xc73vbawv9s5nr52wkcd9gb6wnld 2 25623 330297 330227 2026-05-29T10:49:10Z Trigcly 17859 aġġornament 330297 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (2005)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arthur Schnitzler]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] * [[Astrofiżika]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[BirdLife International]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chakapuli]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Chun Wang]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Demokrazija]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Fram2]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gozinaki]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] *[[Ħuta]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khafre]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kubdari]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Mtsvane]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Patoloġija]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] * [[Pkhali]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta' Darwin]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] * [[Satsivi]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Supra (festa)]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Thoros ta' Edessa]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] 4bolmb2o363aj0j6mfjbg5gt7h1q6mg 0 26241 330286 315448 2026-05-29T04:10:20Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330286 wikitext text/x-wiki [[Stampa:SZTOLNIA GŁĘBOKA FRYDERYK - część trasy turystycznej pn. Sztolnia Czarnego Pastrąga.jpg|daqsminuri|337x337px|Il-Minjiera Storika tal-Fidda ta' Tarnowskie Góry]] Il-'''Minjiera Storika tal-Fidda ta' Tarnowskie Góry''' (bil-[[Lingwa Pollakka|Polakk]]: ''Zabytkowa Kopalnia Srebra''), huwa [[Sit ta' Wirt Dinji|Sit tal-Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] li ġie ddeżinjat fl-2017 f'[[Tarnowskie Góry]], is-[[Silesja]], il-[[Polonja]]. Il-minjiera u l-Passaġġ Orizzontali tat-Trota s-Sewda fil-qrib huma fdalijiet tal-industrija tax-xogħol fil-minjieri tal-fidda. Il-mużew huwa punt ewlieni fir-[[Rotta Ewropea tal-Wirt Industrijali]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.erih.net/i-want-to-go-there/site/historic-silver-mine-world-heritage-site|titlu=Historic Silver Mine World Heritage Site – ERIH|sit=www.erih.net|lingwa=de|data-aċċess=2021-05-04}}</ref> Is-sit jifforma parti wkoll mill-Kumitat Internazzjonali għall-Konservazzjoni tal-Wirt Industrijali u mal-Organizzazzjoni tat-Turiżmu fis-Silesja. Il-minjiera storika tal-fidda u s-sistema tal-ġestjoni tagħha taħt l-art ġew iddeżinjati bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-2017.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1539/|titlu=Tarnowskie Góry Lead-Silver-Zinc Mine and its Underground Water Management System|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-05-04}}</ref> == Storja tax-xogħol fil-minjieri == [[Stampa:POL Tarnowskie Góry 1954-1990 COA.jpg|xellug|daqsminuri|L-istemma ta' Tarnowskie Góry bis-simbolu tax-xogħol fil-minjieri]] Ir-reġjun ta' Tarnowskie Góry huwa magħruf għall-minjieri storiċi tal-minerali taċ-[[ċomb]]. Il-mineral li kien jinkiseb mit-tħaffir hawnhekk kien il-[[galena]] li huwa sors ta' ċomb u ta' [[fidda]]. Fis-seklu 16 kien wieħed mill-iktar ċentri industrijali importanti f'din il-parti tal-[[Ewropa]]. Wara li r-raħal ġie stabbilit fl-1526, id-Duka ta' Opole Ġwanni II tah l-istatus ta' raħal indipendenti tax-xogħol fil-minjieri. Anke isem ir-raħal ta' Tarnowskie Góry għandu ġenesi marbuta max-xogħol fil-minjieri. L-ewwel parti tal-isem, "Tarnowskie" oriġinat mill-isem tal-villaġġ "Tarnowice" fejn kienu nstabu depożiti tal-galena. It-tieni parti tal-isem "Góry" tfisser "muntanji" u oriġinat mill-elevazzjoni ta' bosta xaftijiet li ġew imħaffra fir-raħal.<ref name=":1">{{ċita ktieb |kunjom=Smith |isem=Adrian |sena=2018 |titlu=Poland Unesco World Heritage Sites |paġni=178–189 |isbn=9788377771556 |lingwa=en}}</ref> Il-perjodu ta' prosperità dam sal-aħħar tas-seklu 16. Fis-[[Seklu XVII|seklu 17]], il-minaturi bdew jaħdmu f'fond dejjem ikbar taħt l-art u dan beda jwassal għal problemi kull darba li jkun hemm għargħar fil-minjieri peress li l-metodi tad-drenaġġ tal-minjieri ma kinux effiċjenti ħafna. Il-[[Gwerra ta' Tletin Snin]] kompliet toħloq kriżi saħansitra ikbar. L-industrija kkrollat u t-tagħmir tad-drenaġġ inqered. L-epidemiji u n-nirien ukoll kien flaġelli għar-raħal. Ir-raħal ta' Tarnowskie Góry ġie attakkat minn diversi armati, u dan wassal għall-qerda u għal diversi kontribuzzjonijiet li kellhom jitħallsu mill-abitanti tar-raħal.<ref name=":1" /> Ir-reġjun tas-Silesja nħakem mir-Renju tal-[[Prussja]] fis-seklu 18. Ir-Re [[Friedrich II.|Federiku II]] ddelega lil [[Friedrich Wilhelm von Reden]] u lil [[Friedrich Anton von Heynitz]] biex jerġgħu joperaw l-attivitajiet tax-xogħol fil-minjieri fis-Silesja. It-tnejn li huma kienu professjonisti fenomenali fil-qasam tax-xogħol fil-minjieri u fil-[[metallurġija]]. Fl-1776, it-tnejn li huma żaru l-ikbar ċentri industrijali Ingliżi, li fit-tieni nofs tas-seklu 18 kienu minn ta' quddiem fl-industrija Ewropea.<ref name=":1" /> Matul dawn iż-żjarat huma tgħallmu l-prinċipji tat-tħaddim tal-minjieri tal-[[faħam]] u tal-impjanti tal-ikkokkjar, l-użu tal-magni li jaħdmu bl-istim, il-kostruzzjoni tal-kanali tal-ilma u t-tħaffir tal-passaġġi orizzontali għad-drenaġġ tal-minjieri. It-tħaffir tax-xaftijiet beda f'Ottubru 1783 u 72 minatur kienu involuti fix-xogħol. Wara disa' xhur ta' xogħol intensiv, fis-16 ta' Lulju 1784, instab depożitu rikk tal-minerali taċ-ċomb u tal-fidda f'fond ta' 18-il metru fix-xaft imsejjaħ "Rudolfina". Jumejn wara saret skoperta simili fix-xaft imsejjaħ "Łyszczonka" u fix-xaft imsejjaħ "Opal". Il-minjiera statali l-ġdida tal-fidda u taċ-ċomb ingħatat l-isem ta' Federiku.<ref name=":1" /> [[Stampa:Zabytkowa Kopalnia Rud Srebronosnych Tarnowskie Gory 1 20070627.jpg|daqsminuri|Il-Mużew tal-Minjiera Storika tal-Fidda]] L-industrija tax-xogħol fil-minjieri kellha tiffaċċja l-problema tal-għargħar waqt l-iskavi. It-tagħmir tad-drenaġġ ma bediex ilaħħaq biex ibattal l-ilma kollu malajr biżżejjed. Fl-1787, l-ewwel magna li taħdem bl-istim inġabet minn [[Wales]] permezz tal-Konti Friedrich Wilhelm von Reden. Il-magna bdiet taħdem fid-19 ta' Jannar 1788. L-ilma tneħħa mill-iskavi u b'hekk it-tħaffir għad-depożiti rikki tal-mineral seta' jkompli jitwettaq. Bis-saħħa tal-magni li jaħdmu bil-fwar, sar ukoll it-tħaffir tal-passaġġi orizzontali għad-drenaġġ tal-minjieri biex b'hekk l-ilma seta' jitbattal mill-minjieri mingħajr għajnuna minn xi apparati addizzjonali. Minħabba li r-riżorsi tal-minerali tal-galena bdew jitnaqqru, il-minjiera bdiet gradwalment twaqqaf l-attività tagħha fil-bidu tas-seklu 20, u temmet l-attività tagħha definittivament fl-1913. Matul erba' sekli, il-minaturi ħaffru iktar minn 20,000 xaft u iżjed minn 150 kilometru ta' kurituri taħt l-art.<ref name=":1" /> == Storja tat-turiżmu == Ir-riċerkaturi, ix-xjentisti u d-dilettanti tal-istorja bdew jesploraw il-kompartimenti u l-kurituri enormi taħt l-art li kienu tħaffru mill-minaturi. L-ewwel tentattivi biex tintgħażel parti mill-minjiera adattata għat-turisti saru f'nofs is-snin 30 tas-seklu 20. B'xorti ħażina, it-tifqigħa tat- [[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]] waqqfet ħesrem l-implimentazzjoni ta' kwalunkwe proġett ta' dan it-tip. Fis-snin 50 tas-seklu 20, grupp ta' dilettanti tal-istorja stabbilew l-Assoċjazzjoni ta' Dawk li Jħobbu l-Art ta' Tarnowskie Góry, bl-għan ewlieni li tinfetaħ rotta turistika. Il-Passaġġ Orizzontali tat-Trota s-Sewda, li huwa parti mis-sistema tad-drenaġġ, infetaħ fl-1957 u għal għexieren ta' snin kien l-itwal rotta turistika bid-dgħajsa taħt l-art fil-Polonja. Kien iktar diffiċli li tinħoloq rotta sikura fil-kurituri tal-minjiera nnifisha. Finalment, ir-rotta bejn it-tliet xaftijiet imsejħa Anġlu, Alla Jbierek u Vipera, infetħet għat-turisti fil-5 ta' Settembru 1976.<ref name=":1" /> [[Stampa:EU07-081 tarnowskie gory 20080706 002.JPG|daqsminuri|283x283px|Il-ferrovija EU07-081 fil-Mużew fil-Beraħ]] Fl-2004, il-President tal-Polonja ddikjara li l-minjiera kienet Monument Storiku. Fl-2006 saret parti mir-Rotta tal-Monumenti Industrijali tas-Silesja. Fl-2014, il-minjiera saret parti wkoll mir-Rotta Ewropea tal-Wirt Industrijali.<ref>{{Ċita web|url=https://kopalniasrebra.pl/|titlu=Homepage|sit=Historic Silver Mine|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-05-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210501205442/https://kopalniasrebra.pl/|arkivju-data=2021-05-01|url-status=dead}}</ref> Il-minjiera hija normalment miftuħa għat-turisti, u kuljum isiru żjarat iggwidati b'diversi lingwi (iż-żjarat b'lingwi oħra għajr il-Pollakk iridu jiġu bbukkjati minn qabel). Iż-żjara turistika tibda f'mużew u mbagħad it-turisti jmorru taħt l-art biex iżuru l-kurituri li tas-sekli 18 u 19. It-tul totali tar-rotta huwa 1.7 km, u 270 metru minnhom isiru fuq dgħajjes tul kuritur mgħarraq. Mad-dawra tal-binja tal-minjiera hemm ukoll Mużew fil-Beraħ tal-Magni li Jaħdmu bl-Istim, fejn it-tfal jistgħu jieħdu rikba fuq ferrovija tul rotta qasira u dejqa. == Sit ta' Wirt Dinji == Fid-9 ta' Lulju 2017, matul il-41 sessjoni tal-Kumitat tal-Wirt Dinji fi [[Krakovja]], il-Polonja, il-Minjiera Storika tal-Fidda u s-Sistema tal-Ġestjoni Tagħha Taħt l-Art tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: '''il-kriterju (i)''' "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; '''il-kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u '''l-kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":0" /> == Referenzi == {{referenzi}} [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Polonja]] [[Kategorija:Minjieri]] [[Kategorija:Industrija]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] 66eb2qgb9tmsqvetva7is3f1u4vqklh 0 27677 330282 324625 2026-05-29T00:54:40Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330282 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Old Valletta Railway Station (Reception).jpg|thumb|L-istazzjon tal-ferrovija tal-Belt Valletta madwar l-1890]] Il-'''Ferrovija Maltija''' kienet l-unika linja ferrovjarja li qatt kienet fil-gżira ta’ [[Malta]], u kienet tikkonsisti f’linja ferrovjarja waħda mill-[[Valletta|Belt Valletta]] għall-[[L-Imdina|Imdina]]. Kienet linja single-track f’meter gauge, li kienet topera mill-1883 sal-1931. Il-ferrovija kienet magħrufa lokalment bil-[[Lingwa Maltija|Malti]] bħala il-vapur tal-art. == Storja == === Qabel il-ftuħ === Fl-1870, il-proġett ta' ferrovija kien propost minn ċertu [[John Scott Tucker]],<ref name=":4">{{Ċita web|url=https://maltarailway.net/an-uphill-endeavour|titlu=An Uphill Endeavor|sit=The Malta Railway|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> inġinier li twieled l-Ingilterra u li serva wkoll f'porti fl-[[Azores]] u [[Bermuda]].<ref>{{Ċita web|url=https://artefacts.co.za/main/Buildings/archframes.php?archid=1750|titlu=John Scott Tucker|sit=Artefacts|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240723143058/https://www.artefacts.co.za/main/Buildings/archframes.php?archid=1750|arkivju-data=23 July 2024|url-status=dead}}</ref> Il-proġett għall-ewwel ma tantx kien popolari, iżda madwar tliet snin wara, is-sapport għalih beda jikber. Il-gvern irċieva diversi pjanijiet, iżda l-aktar wieħed żviluppat kien pjan mill-inġinier [[Charles Andrews]]. Huwa pprovda skema realistika tal-mappa ta' Malta, flimkien ma' xi tpinġijiet u ġustifikazzjonijiet għall-mappa tiegħu.<ref name=":4" /> Il-pjanta ta' Andrews kienet magħżula mill-Gvern, u taw lilu u lill-kollega tiegħu [[Edward Rosenbusch]] biss sena biex jiffurmaw kumpanija.<ref name=":4" /> Eventwalment, Andrews u Rosenbuch iffurmaw il-kumpanija ''Valletta-Notabile Railway Co. Ltd.'' fl-1876, b'kapital ta' £100,000, iżda sfortunatament il-kumpanija ngħalqet minħabba li ma kellhomx saħħa u sapport daqs kemm kellhom qabel. Wara dan, il-kumpanija tal-ferrovija tal-Ingilterra u l-inġinieri [[Richard Gervase Elwes]] u l-kollega tiegħu [[George Wells Owen]] fetħu kumpanija ġdida tal-ferrovija, iżda din ingħalqet ukoll meta l-Qorti ta' Malta ikkanċellat il-kuntratt tagħhom mal-gvern.<ref name=":4" /> Elwes ma qatax qalbu, u kompla jaħdem fuq il-pjanijiet u t-tpinġijiet tiegħu sakemm kellu xi tip ta' sapport mill-gvern. F'Lulju tal-1880, infetħet kumpanija oħra bl-isem ta' ''Malta Railway Company Limited''. Din il-kumpanija kienet irreġistrata f'Londra u kellha ħames diretturi fil-bord. Sadanittant, Elwes u Owen kellhom l-akbar proporzjon ta' stokk tal-kumpanija. Pjanijiet u tpinġijiet bdew jiġu ċċirkulati biex l-investituri jagħtu £60,000 lill-kumpanija. Oriġinarjament, laħqu biss £49,830, iżda dan kien biżżejjed biex jibda l-proġett. F'Novembru tal-1880, il-kuntratt biex jibda l-bini kien iffirmat mill-inġinier [[Frank Alexander Brown Geneste]], li kellu ħafna esperjenza fejn jidħol il-bini tal-ferroviji. Il-bini beda f'Marzu tal-1881, u meta x-xogħol kien kważi lest, il-flus li kienu użaw kien ikkalkulat bħala £76,971. Geneste laħaq sar l-eżekuttiv tal-proġett. Dan ġie bir-responsabbiltà li jopera l-kumpanija b'mod effiċjenti u profitabbli.<ref name=":4" /> === Inawgurazzjoni u tmexxija taħt Geneste === Il-ferrovija kienet inawgurata fit-28 ta' Frar, 1883.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/rise-and-fall-of-the-malta-railway-after-its-inaugurations-in-1883-and.854710|titlu=Rise and fall of the Malta Railway after its inaugurations in 1883 and 1892|kunjom=Grima|isem=Joseph F.|data=28 February 2021|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=8 August 2025}}</ref> Bdiet tisfolla l-Belt min-nies fuq xulxin li kienu jgħixu fiha, b’mod speċjali fil-Mandraġġ, fil-ħafna kerrejiet u fl-Arċipierku. In-nies qabdu t-triq tal-[[Ħamrun]], ta’ [[Birkirkara]], ta’ [[Ħ'Attard|Ħ’Attard]] u tar-[[Rabat]], li bdew jikbru minn sena għal oħra. Il-Ħamrun, li sa l-1850 kellu biss mat-30 dar, f’ħamsin sena kellu popolazzjoni ta’ fuq 10,000 ruħ. Il-ferrovija bdiet tieħu post l-omnibusijiet biż-żwiemel u l-karrozzini. F'ġranet tal-festa jew xi tellieqa, il-ferrovija kienet mimlija nies, speċjalment fit-tielet klassi, li riedu jaqbdu t-triq għal xi belt partikolari. Geneste organizza xi avvenimenti hu stess sabiex il-ferrovija jkollha aktar nies. Fl-ewwel sena tagħha, 'l fuq minn 500,000 persuna użaw il-ferrovija.<ref name=":4" /> Iż-żewġ kumpaniji tal-laneċ, bil-bandiera ħamra u bil-bandiera blu, bejn il-Belt u Tas-[[Sliema]], ħadu ħafna mix-xogħol tad-dgħajjes u kabbru Tas-Sliema. Il-ferrovija, li kellha tinfirex lejn l-[[Imsida]] u lejn Tas-[[Sliema]], qatgħet qalbha u l-proġett li tgħaddi minn taħt l-art bejn [[Putirjal]] u l-pjazza spiċċa wkoll fix-xejn. Minħabba l-ammont ta' nies fit-tielet klassi, membri tal-ewwel u t-tieni klassi bdew inaqqsu, u avolja kien hemm ħafna nies fit-tielet klassi, l-ammont ta' flus xorta ma kienx biżżejjed. Problema oħra kienet li peress l-istazzjonijiet kienu miftuħin, bħalma kienu fl-Ingilterra dak iż-żmien, il-passiġġieri ġieli ma kinux iħallsu għall-biljett tagħhom. Il-ħin qasir bejn stazzjon u ieħor għamilha aktar faċli li wieħed jitla' u jinżel il-ferrovija qabel ma jgħaddi l-ispettur. Kien hemm ukoll min jibdel il-biljett tiegħu għal wieħed tal-ewwel jew it-tieni klassi, min iżomm il-biljett tiegħu biex jużah darba oħra, jibdel il-ġurnata ta' fuq il-biljett, jew ikomplu għaddejjin fuq il-ferrovija wara l-istazzjon li huma kienu ħallsu għalih. Minħabba dawn kollha, id-dħul tal-flus ma kienx biżżejjed.<ref name=":4" /> Ħafna mill-problemi tal-ferrovija jistgħu jiġu spjegati min-nuqqas ta' esperjenza ta' Geneste. Ma kienx iżomm il-ferrovija fi stat tajjeb, u avolja kien jaħdem ħafna biex idaħħal aktar flus, in-nuqqas ta' esperjenza u operazzjoni ħażina fuq il-magni juru li l-ħaddiema ma kellhomx biżżejjed prattika. Minkejja li dan kollu baqa' jsir, il-Gvern xorta kellu fiduċja f'Geneste. Huwa ħassu furjuż meta ra li n-nies kienu qed jgħidu li kien tort tiegħu li l-ferrovija bdiet tnaqqas fil-popolarità, għaliex fl-obitwarju tiegħu huwa msemmi li huwa mexxa l-ferrovija b'suċċess kbir u li kien jopera b'mod espert.<ref name=":4" /><ref>{{Ċita web|url=https://www.gracesguide.co.uk/Frank_Alexander_Brown_Geneste|titlu=Obituary of Frank Alexander Brown Geneste|sit=Grace's Guide|lingwa=en|data-aċċess=8 August 2025}}</ref> Meta Geneste telaq il-kumpanija f'Novembru tal-1887, il-ferrovija tant kienet fi stat ħażin li ma baqgħetx topera b'skeda tal-ħin tajba. Passiġġieri li kienu jiddependu fuq il-ferrovija abbandunawha, u allura d-dħul tal-flus naqas. Il-probabbiltà kienet li Geneste telaq minħabba l-akkużazzjonijiet kontrih, u avolja l-evidenza kollha kienet hemmhekk, ma setax jemmen li l-falliment tal-ferrovija kien it-tort tiegħu. Wara dan ix-xogħol, Geneste mar il-[[Kolombja]] biex jaħdem fuq il-ferrovija ta' Santa Marija hemmhekk, fejn miet bit-[[tifu]] s-sena ta' wara.<ref name=":4" /> Il-linja tgħaqqad il-Belt Valletta u l-Imdina u numru ta’ insedjamenti bejniethom. L-ewwel żewġ stazzjonijiet, Valletta u [[Furjana]], kienu taħt l-art. Il-Linja estiża fuq 11.1 km / 6.9 mi, tixbit 150 metru / 500 pied b'massimu ta '25 Per mil. Il-linja qasmet it-toroq bi 18-il livell ta’ qsim li minnhom 14 kellhom persunal. ==Referenzi== {{Referenzi}} [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Trasport]] ap7vga6owy97p0plvdkf9h814lgnzdf 0 29967 330284 321923 2026-05-29T02:45:59Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330284 wikitext text/x-wiki [[Stampa:St-Margaret's- Westminster.P1130954-PS (cropped).jpg|daqsminuri|Il-Knisja ta' Santa Margerita, Westminster.]] Il-'''Knisja ta' Santa Margerita''' (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: ''Church of St. Margaret'') tinsab fuq l-artijiet tal-[[Abbazija ta' Westminster]] fil-[[Pjazza]] tal-Parlament, [[Londra]], l-[[Renju Unit|Ingilterra]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.westminster-abbey.org/st-margarets/history/|titlu=Westminster Abbey|data=2008-03-05|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080305183607/http://www.westminster-abbey.org/st-margarets/history/|arkivju-data=2008-03-05|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-knisja hija ddedikata lil [[Margerita ta' Antjokja]]<ref>Pevsner, N.; Bradley, Simon (2003). ''The Buildings of England: London 6 – Westminster''. Uxbridge: Penguin. ISBN <bdi>0-300-09595-3</bdi>.</ref>, u tifforma parti minn [[Sit ta' Wirt Dinji]] uniku tal-[[UNESCO]] flimkien mal-[[Palazz ta' Westminster]] u l-Abbazija ta' Westminster.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/426/|titlu=Palace of Westminster and Westminster Abbey including Saint Margaret&rsquo;s Church|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-08}}</ref> == Storja u deskrizzjoni == Il-knisja ġiet stabbilita fis-seklu 12 minn patrijiet Benedittini, sabiex in-nies li kienu jgħixu fl-inħawi qrib l-Abbazija setgħu jagħtu qima separatament fil-knisja parrokkjali iktar sempliċi tagħhom stess<ref>{{Ċita web|url=http://www.ourpasthistory.com/England/st-margaret-westminster|titlu=ourpasthistory.com: St Margaret Westminster|data=2008-06-11|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080611105551/http://www.ourpasthistory.com/England/st-margaret-westminster|arkivju-data=2008-06-11|url-status=bot: unknown}}</ref>, u storikament kienet fi ħdan il-"mija ta' Ossulstone" fil-kontea ta' Middlesex.<ref>{{Ċita web|url=http://homepages.gold.ac.uk/genuki/MDX/WestminsterStMargaret/index.html|titlu=GENUKI: Middlesex, Westminster St Margaret|data=2007-09-30|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070930222509/http://homepages.gold.ac.uk/genuki/MDX/WestminsterStMargaret/index.html|arkivju-data=2007-09-30|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-1914, fid-daħla ta' ''Memorials of St. Margaret's Church, Westminster'', eks Rettur tal-Knisja ta' Santa Margerita, [[Hensley Henson]], irrapporta dwar tradizzjoni [[Medjuevu|Medjevali]] li l-knisja kienet antika daqs l-Abbazija ta' Westminster, u l-oriġini tagħha kienu marbuta mal-istess qaddis irjali, kif ukoll li "Iż-żewġ knejjes, kunventwali u parrokkjali, ilhom maġenb xulxin għal iktar minn tmien sekli - ovvjament, mhux il-verżjonijiet eżistenti, iżda knejjes iktar antiki li l-knejjes eżistenti huma s-suċċessuri tagħhom fl-istess sit".<ref>"Memorials of St. Margaret's church, Westminister, comprising the parish registers, 1539-1660, and other churchwardens' accounts, 1460-1603", reported in Notes and Queries (1914), p. 518.</ref> Il-Knisja ta' Santa Margerita ġiet rikostruwita mill-1486 sal-1523, fuq l-istigazzjoni tar-Re [[Enriku VII]], u l-knisja l-ġdida, li fil-biċċa l-kbira tagħha għadha teżisti sa llum il-ġurnata, ġiet ikkonsagrata fid-9 ta' April 1523. Issejħet bħala "l-aħħar knisja f'Londra mżejna skont it-tradizzjoni [[Knisja Kattolika|Kattolika]] qabel ir-Riformazzjoni", u fuq kull naħa ta' ħajt diviżorju kbir kien hemm [[Statwa|statwi]] mpittrin b'mod rikk ta' [[Santa Marija]] u ta' [[Ġwanni l-Battista|San Ġwann]], filwaqt li l-binja kellha diversi [[Kappella|kappelli]] interni. Fis-snin 40 tas-seklu 16, il-knisja l-ġdida kważi twaqqgħet, meta [[Edward Seymour]], l-Ewwel Duka ta' Somerset, ippjana li jwaqqa' l-knisja biex b'hekk ikollu materjali ta' kwalità tajba għall-Palazz ta' Somerset, il-palazz il-ġdid tiegħu f'The Strand. Bis-saħħa tar-reżistenza tal-parruċċani armati ma wettaqx il-pjanijiet li kellu.<ref>John Richardson, ''The Annals of London: a Year-by-year Record of a Thousand Years of History'' (University of California Press, 2000), p. 81.</ref> Fl-1614, il-Knisja ta' Santa Margerita saret l-ewwel knisja parrokkjali tal-Palazz ta' Westminster, meta l-Puritani tas-[[seklu 17]], li ma kinux kuntenti bl-Abbazija wisq liturġika, għażlu li jwettqu s-servizzi parlamentari tagħhom fi knisja li skonthom kienet iktar adattata<ref>Wright, A.; Smith, P. (1868). ''Parliament Past and Present''. Londra: Hutchinson & Co.</ref>: prattika li tkompliet minn dak iż-żmien 'l hawn. Bejn l-1734 u l-1738, it-torri tal-Majjistral ġie rikostruwit skont id-disinn ta' [[John James]]; dak iż-żmien, l-istruttura kollha kienet miksija bil-ġebel ta' Portland. Il-portali tal-Lvant u tal-Punent ġew miżjuda wara meta [[J. L. Pearson]] kien l-[[arkitett]]. Fl-1878, il-knisja minn ġewwa ġiet irrestawrata sew u ġiet mibdula għad-dehra attwali tagħha minn Sir [[George Gilbert Scott]], għalkemm bosta karatteristiċi tal-familja Tudor inżammu.<ref>Scott, George Gilbert (1995) [1879]. Stamp, Gavin (ed.). ''Personal and Professional Recollections''. [London: Sampson Low, Marston, Searle & Rivington] Stamford: Paul Watkins Publishing. ISBN <bdi>1-871615-26-7</bdi>.</ref> Fl-1863, waqt l-esplorazzjonijiet preliminari ta' tħejjija għal dan ir-restawr, Scott sab li diversi bibien kienu miksija x'aktarx b'ġilda [[Bniedem|umana]]. Wara li t-[[Tabib|tobba]] eżaminaw il-ġilda, l-istoriċi Vittorjani ħarġu bit-teorija li l-ġilda x'aktarx kienet ta' [[William is-Sagristan]], li organizza klikka kriminali li fl-1303 serqet mingħand ir-Re l-ekwivalenti ta' $100 miljun skont il-valur tal-lum. Kienet ħadma kumplessa, fejn kienu involuti diversi membri tal-klikka kriminali lebsin taparsi patrijiet iħawlu l-arbuxxelli fil-palazz. Wara sitt xhur mis-serqa kbira, l-oġġetti misruqa ġew moħbija f'dawk l-arbuxxelli. L-istoriċi kienu jemmnu li William is-Sagristan ġie mqaxxar ħaj bħala kastig u l-ġilda tiegħu ntużat biex jiġu miksija dawn il-bibien irjali, li inizjalment x'aktarx kienu jinsabu fil-Palazz ta' Westminster.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Arnold|isem=Catharine|data=|sena=2012|titlu=Underworld London: Crime and Punishment in the Capital City.|url=https://books.google.com/books?id=88whCwAAQBAJ&dq=%22king's+treasury+appeared+to+be+covered+inside+and+out+with+skin%22&pg=PA15|lingwa=en|iktar=|post=Londra|pubblikatur=Simon and Schuster|paġni=15|isbn=9781849832922}}</ref> Studju sussegwenti żvela li l-ġlud kienu ta' [[Annimal|annimali]] tal-ifrat u mhux ta' bniedem. Sas-snin 70 tas-seklu 20, l-għadd ta' nies li kienu jgħixu qrib il-knisja laħaq il-mijiet. Ir-responsabbiltà ekkleżjastika tal-parroċċa ġiet allokata mill-ġdid lill-parroċċi ġirien permezz tal-Att dwar l-Abbazija ta' Westminster u l-Knisja ta' Santa Margerita f'Westminster tal-1972, u l-knisja ġiet taħt l-awtorità tad-Dekan u tal-Konfraternità tal-Abbazija ta' Westminster. F'Ottubru ta' kull sena tiġi ċċelebrata quddiesa tas-sena l-ġdida għall-Knisja Ortodossa Koptika fir-Renju Unit, u fl-2016 qaddes l-Isqof Angaelos.<ref>{{Ċita web|url=https://www.indcatholicnews.com/news/31195|titlu=StackPath|sit=www.indcatholicnews.com|data-aċċess=2023-04-08}}</ref> Ir-Rettur tal-Knisja ta' Santa Margerita spiss ikun kanonku tal-Abbazija ta' Westminster.<ref>{{Ċita web|url=https://www.churchtimes.co.uk/articles/2009/29-may/features/interview-robert-wright-sub-dean-of-west-minster-abbey-rector-of-st-margaret-s-church|titlu=Interview: Robert Wright, Sub-Dean of West­minster Abbey, Rector of St Margaret’s Church|sit=www.churchtimes.co.uk|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180728221502/https://www.churchtimes.co.uk/articles/2009/29-may/features/interview-robert-wright-sub-dean-of-west-minster-abbey-rector-of-st-margaret-s-church|arkivju-data=2018-07-28|url-status=dead}}</ref> === Twieqi kommemorattivi === [[File:St_Margaret's,_Westminster_interior,_2016.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:St_Margaret's,_Westminster_interior,_2016.jpg|daqsminuri|Il-Knisja ta' Santa Margerita minn ġewwa.]] Fost it-twieqi notevoli tal-knisja hemm it-tieqa tal-Lvant magħmula fl-1509 bil-[[ħġieġ]] ikkulurit Fjamming, li nħolqot biex tikkommemora l-wegħda taż-żwieġ ta' Katerina ta' Aragona lil [[Enriku VIII tal-Ingilterra|Enriku VIII]]. Din kellha storja partikolari. Ingħatat minn Enriku VII lill-Abbazija ta' Waltham f'Essex, u max-Xoljiment tal-Monasteri, l-aħħar Patri Superjuri bagħatha lil [[kappella]] privata f'New Hall, Essex. Din spiċċat fil-pussess ta' Thomas Boleyn, l-Ewwel Konti ta' Wiltshire, missier [[Anne Boleyn]], imbagħad f'idejn Thomas Radclyffe, it-Tielet Konti ta' Sussex, imbagħad f'idejn George Villiers, l-Ewwel Duka ta' Buckingham, imbagħad f'idejn [[Oliver Cromwell]], imbagħad reġgħet lura għand it-Tieni Duka ta' Buckingham, imbagħad f'idejn il-Patri Ġeneral, id-Duka ta' Albemarle, imbagħad f'idejn John Olmius, u mbagħad f'idejn is-Sur Conyers ta' Copt Hall, Essex. Ibnu bigħ it-tieqa lill-parroċċa tal-Knisja ta' Santa Margerita fl-1758 għal erba' mitt guinea. Il-flus ġew minn għotja ta' £4,000 mingħand il-parlament lill-parroċċa dik is-sena għar-rinnovazzjoni tal-knisja u għar-rikostruzzjoni tal-presbiterju.<ref>H. B. Wheatley, Peter Cunningham, ''London Past and Present: Its History, Associations, and Traditions'', p. 467.</ref> Twieqi oħra jikkommemoraw lil [[William Caxton]], l-ewwel stampatur tal-Ingilterra, li ndifen fil-knisja fl-1491, lil Sir [[Walter Raleigh]], li ġie ġustizzjat fil-bitħa interna tal-Palazz l-Antik u mbagħad indifen fil-knisja fl-1618, lill-poeta [[John Milton]], parruċċan tal-knisja, u lill-Ammirall [[Robert Blake]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannia.com/bios/raleigh/executio.html|titlu=Sir Walter Raleigh – Execution.|sit=www.britannia.com|data-aċċess=2023-04-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230627060341/https://www.britannia.com/bios/raleigh/executio.html|arkivju-data=2023-06-27|url-status=dead}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Palazz ta' Westminster u l-Abbazija ta' Westminster, inkluż il-Knisja ta' Santa Margerita, ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1987.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (i)''' "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-[[bniedem]]"; il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona [[Kultura|kulturali]] fid-[[Id-Dinja|dinja]], dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-[[Storja|istorja]] tal-bniedem".<ref name=":0" /> == Żwiġijiet == Apparti ż-żwiġijiet tal-parruċċani tagħha, il-knisja kemm-il darba ntużat għal diversi żwiġijiet komunitarji ta' Membri Parlamentari, kif ukoll pari u uffiċjali tal-House of Lords u tal-House of Commons. Fost iż-żwiġijiet notevoli: * il-5 ta' Lulju 1631: Edmund Waller u Anne Banks, li kienet werrieta u membru tal-Qorti tal-Aldermen, iżżewġu fil-knisja kontra l-ordnijiet tal-Qorti u tal-Kunsill Privat tal-Ingilterra. Waller preċedentement kien ħa l-għarusa iżda ġie mġiegħel jirritornaha. Minkejja l-ilment tal-Kamra Superjuri (Star Chamber), Waller ingħata l-maħfra mir-Re Karlu I; * it-13 ta' Mejju 1654: Lady Mary Springett (l-omm tar-rispett ta' William Penn) u Isaac Pennington; * l-1 ta' Diċembru 1655: Samuel Pepys u Elisabeth Marchant de St. Michel; * it-12 Novembru 1656: John Milton u Katherine Woodcock; * it-12 ta' Ġunju 1895: William Hicks u Grace Lynn Joynson; * it-12 ta' Settembru 1908: [[Winston Churchill]] u Clementine Hozier; * il-21 ta' April 1920: Harold Macmillan u Lady Dorothy Cavendish; * it-18 ta' Lulju 1922: Lord Louis Mountbatten u Edwina Ashley; * it-8 ta' Ottubru 1993: David Armstrong-Jones, il-Viskonti Linley, u l-Onorevoli Serena Stanhope. Żwiġijiet notevoli oħra jinkludu uħud taż-"Żgħażagħ Għorrief". == Magħmudijiet == * Charles Weston, it-Tielet Konti ta' Portland, id-19 ta' Mejju 1639; * Barbara Villiers, l-unika wild ta' Lord Grandison u l-maħbuba rjali futura tar-Re Karlu II, ġiet mgħammda fil-knisja fis-27 ta' Novembru 1640; * Charles Montagu, l-Ewwel Konti ta' Halifax, ġie mgħammed fil-knisja fit-12 ta' Mejju 1661; * Charles FitzRoy, it-Tieni Duka ta' Cleveland, l-ikbar iben ta' Barbara Villiers, ġie mgħammed fil-knisja fis-16 ta' Ġunju 1662, meta isem il-missier ingħata lir-raġel tagħha, Lord Castlemaine, minflok ir-Re, li iktar 'il quddiem irrikonoxxa l-wild bħala tiegħu. F'Ottubru 1850 ''The Gentleman's Magazine'' rrapportat din l-entrata u sostniet li kienet "verità mhux magħrufa" u "fatt ġdid fl-istorja sigrieta ta' Karlu II"; * Thomas Pelham-Clinton, it-Tielet Duka ta' Newcastle, it-28 ta' Lulju 1752; * Olaudah Equiano, skjav li xtara l-ħelsien tiegħu stess, u li sar abolizzjonist ewlieni, ġie mgħammed bħala Gustavus fid-9 ta' Frar 1759, meta ġie deskritt fir-reġistru parrokkjali bħala "Gustavus Vassa, persuna ta' karnaġjon sewda li twieled f'Carolina 12-il sena ilu". == Difniet == * William Caxton, 1491;<ref>H. B. Wheatley, Peter Cunningham, ''London Past and Present: Its History, Associations, and Traditions'', p. 467.</ref> * John Sutton, it-Tielet Baruni Dudley, "Lord Quondam", it-18 ta' Settembru 1553; u martu Lady Cicely Grey, it-28 ta' April 1554; * Nicholas Ludford, 1557; * John Sheppard, Diċembru 1558, kompożitur; * Blanche Parry, 1590; * Thomas Churchyard, 1604, [[poeta]], suldat u membru tal-qorti ta' Eliżabetta; * Sir Walter Raleigh, 1618; * William Murray, it-Tieni Konti ta' Tullibardine, it-30 ta' Lulju 1627; * Edward Grimeston, l-14 ta' Diċembru 1640; * Wara r-Restawr tal-Monarkija, fl-1661 diversi Parlamentari li kienu ndifnu fl-Abbazija ta' Westminster, l-Ammirall Robert Blake, Denis Bond, Nicholas Boscawen, Mary Bradshaw, Sir William Constable, l-Ammirall Richard Deane, Isaac Dorislaus, Anne Fleetwood, Thomas Hesilrige, Humphrey Mackworth, Stephen Marshall, Thomas May, John Meldrum, Admiral Edward Popham, John Pym, Humphrey Salwey, William Strong, William Strode, u William Twisse, kellu tneħħew minn hemm u ndifnu mill-ġdid f'fossa mhux immarkata fl-art madwar il-Knisja ta' Santa Margerita, fuq ordni tar-Re [[Karlu II]]. Fil-ħajt estern fuq ix-xellug tad-daħla prinċipali tal-Punent hemm mafkar għalihom.<ref>{{Ċita web|url=https://www.westminster-abbey.org/abbey-commemorations/commemorations/oliver-cromwell-and-family|titlu=Oliver Cromwell and Family|kunjom=pixeltocode.uk|isem=PixelToCode|sit=Westminster Abbey|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-08}}</ref> * Mary [Davies] [imwielda fl-1675], armla ta' Sir Thomas Grosvenor, it-Tielet Barunett; indifnet fl-art madwar il-knisja, qrib il-portal tat-Tramuntana; * Wenceslas Hollar, Marzu 1677; * Thomas Blood, 1680; * John West, is-Sitt Baruni De La Warr, 1723; * l-Isqof Nicholas Clagett, 1746; * Elizabeth Elstob, femminista bikrija, 1756;<ref>John Chambers, ''Biographical Illustrations of Worcestershire'' (1820), p. 347.</ref> * Henry Constantine Jennings, 1819;<ref>E. Angelicoussis, "Jennings, Henry Constantine (1731–1819)" in Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004, ISBN 0-19-861411-X.</ref> * Ignatius Sancho, kompożitur, [[kittieb]], abolizzjonista tal-[[Skjavitù|iskjavitù]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.westminster-abbey.org/abbey-commemorations/commemorations/ignatius-sancho|titlu=Ignatius Sancho|kunjom=pixeltocode.uk|isem=PixelToCode|sit=Westminster Abbey|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-08}}</ref> == Funerali u servizzi funebri == * Jeremy Thorpe, eks mexxej tal-Partit Liberali; * Antony Armstrong-Jones, l-Ewwel Konti ta' Snowdon; * Lady Elizabeth Shakerley. == Avvenimenti notevoli oħra == Jum l-[[Għid]] tal-1555 matul ir-renju ta' [[Marija I]], patri Protestant eks Benedittin, [[William Flower]] darab lill-patri li kien qed jagħti s-sagrament. Huwa nidem talli darab lill-patri iżda ma nidimx għar-raġuni li wasslitu biex iwettaq dak l-att, li kienet ir-rifjut tad-duttrina tat-trasformazzjoni tal-ġisem u d-[[demm]] ta' [[Ġesù|Kristu]]. B'hekk ġie ġustizzjat għal ereżija u ġimgħa wara qatgħulu idejh u tawh in-nar quddiem il-knisja. Matul [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], Edward Lyttelton, is-surmast ta' Eton, ta omelija fil-knisja dwar it-tema tal-"imħabba għall-għadu", u ppromwova l-fehma li kwalunkwe trattat ta' wara l-gwerra mal-[[Ġermanja]] kellu jkun wieħed ġust u mhux vendikattiv. Wara l-quddies, kellu jitlaq il-knisja mill-bieb ta' wara, filwaqt li għadd ta' dimostranti bdew ikantaw ''Viva l-Gran Brittanja!'' bħala protesta għall-attitudni tiegħu.<ref>Alan Wilkinson, ''The Church of England and the First World War'' (Londra, SCM Press, 1996), p. 221.</ref> == Korijiet == Il-korijiet tal-Knisja ta' Santa Margerita jiġu fornuti mill-Iskola ta' Westminster. Il-knisja ospitat ukoll l-ewwel spettaklu tal-Kor tal-Parlament tar-Renju Unit taħt Simon Over fis-sena 2000. == Orgni == Fl-1806 ġie installat orgni minn John Avery. L-orgni attwali nbena minn J. W. Walker & Sons Ltd. Speċifikazzjoni tal-orgni tista' tinstab fir-Reġistru Nazzjonali tal-Orgnijiet.<ref>{{Ċita web|url=https://www.npor.org.uk/survey/D01260|titlu=NPOR {{!}} The National Pipe Organ Register|sit=www.npor.org.uk|data-aċċess=2023-04-08}}</ref> == Retturi == [[Mackenzie Walcott]] jelenka dawn li ġejjin bħala membri tal-kleru fit-tmun:<ref>Walcott, Mackenzie Edward Charles (1847). ''The History of the Parish Church of Saint Margaret, in Westminster''. Westminster: W. Blanchard & Sons. p. 84.</ref> * għall-ħabta tal-1503: Sir John Conyers, membru tal-kleru; * għall-ħabta tal-1509: Sir John Symes, membru tal-kleru; * għall-ħabta tal-1519: is-Sur Hall, membru tal-kleru; * għall-ħabta tal-1521: Sir Robert Danby, membru tal-kleru; * għall-ħabta tal-1530: William Tenant, membru tal-kleru; * 1594: William Drap; * għall-ħabta tal-1610: William Murrey; * għall-ħabta tal-1621: Prosper Styles, membru tal-kleru; * għall-ħabta tal-1622: Isaac Bargrave, membru tal-kleru; * għall-ħabta tal-1638: Gilbert Wymberly, membru tal-kleru; * 1640: Stephen Marshall, lekċerer; * 1642: Samuel Gibson; * 1644: is-Sur Eaton, membru tal-kleru; * 1649: John Binns; * 1657: is-Sur Wyner / is-Sur Warmstree, lekċerer; * 1661: William Tucker, membru tal-kleru; * għall-ħabta tal-1670: William Owtram (membru tal-kleru wkoll fl-1664);<ref>J. L. Chester, ''The Marriage, Baptismal, and Burial Registers of the Collegiate Church or Abbey of St. Peter, Westminster'', Volum 10 (Harleian Society, 1876), p. 197.</ref> * 1679-1683: Thomas Sprat; * 1683-1724†: Nicholas Onley;<ref>{{Ċita web|url=https://venn.lib.cam.ac.uk/cgi-bin/search-2018.pl?sur=&suro=w&fir=&firo=c&cit=&cito=c&c=all&z=all&tex=ONLY671N&sye=&eye=&col=all&maxcount=50|titlu=Onley, Nicholas (ONLY671N)|sit=venn.lib.cam.ac.uk|data-aċċess=2023-04-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231207195450/https://venn.lib.cam.ac.uk/cgi-bin/search-2018.pl?sur=&suro=w&fir=&firo=c&cit=&cito=c&c=all&z=all&tex=ONLY671N&sye=&eye=&col=all&maxcount=50|arkivju-data=2023-12-07|url-status=dead}}</ref> * 1724-1730†: Edward Gee; * 1730-1734: James Hargrave; * 1734-1753†: Scawen Kenrick; * 1753-1784†: Thomas Wilson; * 1784-1788†: John Taylor;<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Taylor, John (1711-1788)|url=https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Taylor,_John_(1711-1788)|data-aċċess=2023-04-08|volum=Volume 55}}</ref> * 1788-1796†: Charles Wake; * 1796-1827†: Charles Fynes-Clinton; * 1828-1835: James Webber. Skont l-Att dwar il-Kummissarji Ekkleżjastiċi tal-1840, dan ir-rwol ta' rettur kien anness mar-rwol ta' kanonku tal-Abbazija ta' Westminster li dak iż-żmien kien okkupat minn Henry Hart Milman. Fil-fatt hu u s-suċċessuri tiegħu bħala kanoniċi kienu jkunu retturi ''ex officio''. Dan l-arranġament baqa' sal-1978. Ir-Rettur spiss (u kontinwament mill-1972 sal-2010) kien ikun ukoll il-Kappillan tal-iSpeaker tal-House of Commons.<ref>{{Ċita web|url=https://www.churchofengland.org/search-results|titlu=Search results|sit=The Church of England|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-08}}</ref> * 1835-1849: Henry Hart Milman; * 1849-1864†: William Cureton; * 1864-1876†: William Conway; * 1876-1895: Frederic Farrar (Kappillan tal-iSpeaker ukoll mill-1890);<ref>{{Ċita web|url=https://venn.lib.cam.ac.uk/cgi-bin/search-2018.pl?sur=&suro=w&fir=&firo=c&cit=&cito=c&c=all&z=all&tex=FRR849FW&sye=&eye=&col=all&maxcount=50|titlu=Farrar, Frederic William (FRR849FW)|sit=venn.lib.cam.ac.uk|data-aċċess=2023-04-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231207195745/https://venn.lib.cam.ac.uk/cgi-bin/search-2018.pl?sur=&suro=w&fir=&firo=c&cit=&cito=c&c=all&z=all&tex=FRR849FW&sye=&eye=&col=all&maxcount=50|arkivju-data=2023-12-07|url-status=dead}}</ref> * 1895-1899: Robert Eyton;<ref>{{Ċita web|url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/26686/page/7063|titlu=Page 7063 {{!}} Issue 26686, 6 December 1895 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette|sit=www.thegazette.co.uk|data-aċċess=2023-04-08}}</ref> * 1899-1900: Joseph Armitage Robinson;<ref>The Deanery of Westminster. ''The Times''. No. 36897. Londra. It-13 ta' Ottubru 1902, p. 9.</ref> * 1900-1912: Hensley Henson;<ref>Bishop Hensley Henson – Master of Dialectic, ''The Times'', id-29 ta' Settembru 1947, p. 27.</ref> * 1912-1936†: William Hartley Carnegie (Kappillan tal-iSpeaker ukoll mill-1916);<ref>{{Ċita web|url=https://www.westminster-abbey.org/about-the-abbey/history/royalty|titlu=Royalty|kunjom=pixeltocode.uk|isem=PixelToCode|sit=Westminster Abbey|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230403073751/http://www.westminster-abbey.org/about-the-abbey/history/royalty|arkivju-data=2023-04-03|url-status=dead}}</ref> * 1936-1940†: Vernon Storr; * 1941-1946: Alan Don (Kappillan tal-iSpeaker ukoll mill-1936); * 1946-1956: Charles Smyth; * 1957-1969: Michael Stancliffe (Kappillan tal-iSpeaker ukoll mill-1961); * 1970-1978: David Edwards (Kappillan tal-iSpeaker ukoll mill-1972); * 1978-1982: John Baker (Kappillan tal-iSpeaker ukoll); * 1982-1987: Trevor Beeson (Kappillan tal-iSpeaker ukoll); * 1987-1998: Donald Gray (Kappillan tal-iSpeaker ukoll); * 1998-2010: Robert Wright (Kappillan tal-iSpeaker ukoll); * 2010-2016: Andrew Tremlett; * 2016-2020: Jane Sinclair;<ref>{{Ċita web|url=https://www.westminster-abbey.org/news-media/news-archive|titlu=News archive|kunjom=pixeltocode.uk|isem=PixelToCode|sit=Westminster Abbey|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211030081513/https://www.westminster-abbey.org/news-media/news-archive|arkivju-data=2021-10-30|url-status=dead}}</ref> * 2020-preżent: Anthony Ball. † ''Ir-rettur miet waqt li kien fil-kariga.'' == Organisti == Fost l-organisti li daqqew l-orgni fil-Knisja ta' Santa Margerita hemm: * Robert Whyte, 1570-1574; * John Egglestone; * John Parsons, 1616-1621 (l-organista tal-Abbazija ta' Westminster ta' dak iż-żmien);<ref>''Dwight's Journal of Music'', p. 331.</ref> * John Hilton, 1628-1657(?); * John Blow, 1695-????; * Bernard Smith, 1676-1708; * Henry Turner, 1708-????; * John Illam, ????-1726; * Edward Purcell, iben Henry Purcell, 1726-1740; * James Butler, 1740-1772; * William Rock, 1774-1802; * Michael Rock, 1802-1809; * John Bernard Sale, 1809-1838; * T.G. Baines, għall-ħabta tal-1864;<ref>William Charles Pearce, ''A Biographical Sketch of Edmund Hart Turpin'', 1911.</ref> * Walter Galpin Alcock, ????-1896; * Edwin Lemare, 1897-1902; * Reginald Goss-Custard, 1902-1914; * Edwin Stephenson, 1914-1922 (l-eks organista tal-[[Katidral]] ta' San Filep, Birmingham); * Edgar Stanley Roper, ????-1929 (organista u [[kompożitur]] ukoll tal-Kappella Rjali tal-Maestà Tiegħu fil-Palazz ta' San Ġakbu); * Herbert Dawson, 1929-1965; * Martin Neary, 1965-1972; * Richard Hickox, 1972-1982; * Thomas Trotter, 1982-????.<ref>{{Ċita web|url=https://www.westminster-abbey.org/abbey-biographies/thomas-trotter|titlu=Thomas Trotter|kunjom=pixeltocode.uk|isem=PixelToCode|sit=Westminster Abbey|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-08}}</ref> == Gallerija == <gallery> Stampa:StMargeretsChurch-London-February2016.jpg|Tabella bl-informazzjoni dwar il-knisja. Stampa:Saint.margarets.overall.london.arp.jpg|Il-Knisja ta' Santa Margerita. Fuq ix-xellug hemm it-Torri ta' Eliżabetta tal-Palazz ta' Westminster u fuq il-lemin hemm l-Abbazija ta' Westminster. Stampa:St.margarets.church.westminster.arp.750pix.jpg|Veduta tal-Knisja ta' Santa Margerita wara l-Big Ben mil-London Eye. Stampa:Saint.margarets.interior.london.arp.jpg|In-navata tal-knisja. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Knejjes]] [[Kategorija:Renju Unit]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Londra]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] 71fjaxzw4q9l9l05j0ghxub886zygqx 0 30377 330287 291644 2026-05-29T05:03:32Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330287 wikitext text/x-wiki {{Nebbieta|ġeografija}} '''il-Park Nazzjonali t'Alutaguse''' (Estonjan: ''Alutaguse rahvuspark'') huwa park nazzjonali fil-Lvant ta' l-[[Estonja]].<ref name="kaitsealad.ee">{{Ċita web|url=https://kaitsealad.ee/en/protected-areas/alutaguse-national-park|titlu=Alutaguse National Park {{!}} Kaitsealad|sit=kaitsealad.ee|data-aċċess=31 January 2021|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200606220011/https://kaitsealad.ee/en/protected-areas/alutaguse-national-park|arkivju-data=6 June 2020|url-status=dead}}</ref> Il-park ġie mwaqqaf fl-2018.<ref name="err.ee">{{Ċita web|url=https://www.err.ee/879632/nuudsest-on-ida-virumaal-alutagusel-eesti-kuues-rahvuspark|titlu=Nüüdsest on Ida-Virumaal Alutagusel Eesti kuues rahvuspark|sit=err.ee|data-aċċess=31 January 2021}}</ref><ref name="WDPA">{{Ċita web|url=https://www.protectedplanet.net/555632610|titlu=Protected Planet {{!}} Alutaguse Rahvuspark|sit=[[Protected Planet]]|data-aċċess=10 June 2021}}</ref> Il-park jinsab l-aktar fl-art baxxa t' Alutaguse. Dan ir-reġjun huwa mgħammar minn ftit nies u fih medda kbira ta' pajsaġġi naturali. Bejn wieħed u ieħor, 54% tal-park jinsab b' art mistgħadra, u 42% jinsab bl-imsaġar.<ref name="kaitsealad.ee" /> Ħafna speċi rari jgħixu fil-park, inklużi l-iskojjattlu li jtir, il-faġuna taż-żafżafa, u ċ-[[ċikonja sewda]].<ref name="kaitsealad.ee" /> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Artikoli b'koordinati minn Wikidata]] [[Kategorija:Parks Nazzjonali]] [[Kategorija:Estonja]] erwnz3ajaylkuegs35nbdzx2l4vj2pc 0 31730 330281 321252 2026-05-29T00:35:20Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330281 wikitext text/x-wiki  {{Infobox Pajjiż|isem_twil_konvenzjonali=Emirat Naġran|stampa_bandiera=Flag of the Principality of Najran.png|kapitali=[[Naġran]]|lingwi_uffiċjali=[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]|reliġjon=[[Iżlam]] [[Xigħa|Xigħi]] [[Ismagħeliżmu|Ismagħeli]]|tip_gvern=[[Monarkija]] (Prinċipat)|titlu_kap1=Titlu ta' ħakkiem|isem_kap1=Dagħi|titlu_kap2=1677–1717|isem_kap2=Muħammed bin Ismagħel Al Makrami|titlu_kap3=1912–1934|isem_kap3=Għali bin Muħsin Al Xibami|noti=<big>'''Llum parti ta'''' [[Arabja Sawdija]].</big>|avveniment_stabbilit1=Stabbilit|stabbiliment=|data_stabbilit1=1633|data_stabbilit2=1934|avveniment_stabbilit2=Diżstabilit|isem_nattiv=إمارة نجران<br/>Imarat Naġran|stampa_mappa=Arabia Armistice Mudros.png|deskrizzjoni_mappa=Peniżola Għarbija fl-1918.}} L-'''Emirat Naġran''', '''Imaret Naġran''', jew '''Prinċipat ta’ Najran''' jew '''Naġran''' kien stat li kien jeżisti fil-[[peniżola Għarbija]] mill-1633 sal-1934. Oriġina bħala prinċipat ekkleżjastiku Iżlamiku taħt is-suzeranità tal-[[Jemen]] fl-1633, għalkemm aktar tard ġie taħt l-influwenza [[Imperu Ottoman|Ottomana]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.worldstatesmen.org/Saudi_Arabia_states.html#Nadjran|titlu=Other Arabian Polities|sit=www.worldstatesmen.org|data-aċċess=2019-12-11}}</ref> Naġran oppona ribelljoni tal-Jemen kontra l-Ottomani fl-1880.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Farah|isem=Caesar E.|data=2002-04-26|titlu=The Sultan's Yemen: 19th-Century Challenges to Ottoman Rule|url=https://books.google.com/books?id=POsfZt8Kup4C|lingwa=en|pubblikatur=I.B.Tauris|paġni=110|isbn=978-1-86064-767-3}}</ref> Fit-trattat Sawdi-Idrisi tal-1920, l-[[Emirat ta’ Nejd u Hasa|Emirat Naġd u Hasa]] uffiċjalment ġiegħlu talba għat-territorji ta’ Naġran, u fl-1921 il-milizzja [[Iħwan]] invadiet in-Naġran.<ref>{{Ċita web|url=https://eprints.soas.ac.uk/15941/1/Al-Maghafi_3478_vol1.pdf|titlu=MORE THAN JUST A BOUNDARY DISPUTE: THE REGIONAL GEOPOLITICS OF SAUDI-YEMENI RELATIONS|isem=Fadhl|awtur=Al-Maghafi|data=2012|sit=eprints.soas.ac.uk|paġna=110|data-aċċess=2024-03-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231117071852/https://eprints.soas.ac.uk/15941/1/Al-Maghafi_3478_vol1.pdf|arkivju-data=2023-11-17|url-status=dead}}</ref> Ir-[[Renju Mutawakkilite tal-Jemen|Renju Mtwakkili tal-Jemen]] kellu wkoll ambizzjonijiet f'Naġran, u għalhekk ipprova jirbaħ tiegħu stess fl-1924.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.worldstatesmen.org/Saudi_Arabia_states.html#Nadjran|titlu=Other Arabian Polities|sit=www.worldstatesmen.org|data-aċċess=2019-12-11}}</ref> Fix-xitwa tal-1931/1932, il-forzi tal-Jemen għal darb'oħra ppruvaw jieħdu Naġran, iżda [[Konflitt Najran|tkeċċew mis-Sawdi fl-1932]].<ref>{{Ċita web|url=http://dmgibler.people.ua.edu/uploads/1/3/8/5/13858910/could-not-find-report.pdf|titlu=Report on MIDs that could not be found|isem=Dougla|awtur=Gibler|isem2=Steven|awtur2=Miller|kunjom3=Little|isem3=Erin|data=2017|sit=dmgibler.people.ua.edu|data-aċċess=6 September 2019|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210225034132/http://dmgibler.people.ua.edu/uploads/1/3/8/5/13858910/could-not-find-report.pdf|arkivju-data=25 February 2021|url-status=dead}}</ref> F'Novembru 1933, il-forzi tal-Jemen okkupaw Naġran.<ref>{{Ċita web|url=http://nla.gov.au/nla.news-article48449371|titlu=WAR TALK IN ARABIA - Britain Watching Developments CAIRO, November 15. - Barrier Miner (Broken Hill, NSW : 1888 - 1954) - 16 Nov 1933|sit=Trove|lingwa=en|data-aċċess=2019-12-11}}</ref> Fl-1934, wara l-[[Gwerra Sawdija-Jemenita (1934)|Gwerra Sawdita-Jemenita]], l-indipendenza ta' Naġran ntemmet definittivament meta l-Jemen irrinunzja għall-pretensjonijiet tiegħu fuq Naġran u l-prinċipat ġie anness mal-[[Arabja Sawdija|Għarbija Sawdija]].<ref name=":0" /> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Ex stati Għarab]] [[Kategorija:Ex monarkiji ta' Asja]] 2r1g315z8ks8s9kurafoop4tbwyhgen 0 33809 330285 325039 2026-05-29T02:57:54Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330285 wikitext text/x-wiki [[Stampa:AltaGracia.jpg|daqsminuri|L-''Estancia'' ta' Alta Gracia.]] Il-'''Kumpless u l-''Estancias'' tal-Ġiżwiti ta' Córdoba''' (bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]]: ''Manzana Jesuítica y Estancias de Córdoba'') huma eks riduzzjoni tal-[[Ġiżwiti]] li nbniet mill-missjunarji fil-Provinċja ta' [[Córdoba, l-Arġentina|Córdoba]], l-[[Arġentina|Argentina]], u li tniżżlu fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fis-sena 2000.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/995/|titlu=Jesuit Block and Estancias of C&oacute;rdoba|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-22}}</ref> Il-kumpless tal-Ġiżwiti jinkludi l-Università ta' Córdoba, waħda mill-eqdem fl-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]], l-Iskola Sekondarja ta' Monserrat, knisja u binjiet residenzjali. Sabiex ikunu jistgħu jwettqu dan il-proġett fl-imgħoddi, il-Ġiżwiti stabbilew sitt ''Estancias'' (residenzi) madwar il-Provinċja ta' Córdoba, magħrufa bħala l-''Estancias'' ta' Caroya, ta' Jesús María, ta' Santa Catalina, ta' Alta Gracia, ta' Candelaria, u ta' San Ignacio.<ref>{{Ċita web|url=http://www.cordobaturismo.gov.ar/audioguia/236/|titlu=RUINAS DE SAN IGNACIO {{!}} Córdoba Turismo|sit=www.cordobaturismo.gov.ar|lingwa=en|data-aċċess=2025-08-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170809091343/http://www.cordobaturismo.gov.ar/audioguia/236/|arkivju-data=2017-08-09|url-status=dead}}</ref> L-''Estancias'' u l-kumpless, li ġew stabbiliti fl-1615, kellhom jitħallew mill-Ġiżwiti minħabba digriet tal-1767 decree tar-Re [[Karlu III ta' Spanja]] li keċċihom mill-[[kontinent]].<ref>Manfred Barthel. ''The Jesuits: History and Legend of the Society of Jesus''. Translated and adapted from the German by Mark Howson. William Morrow & Co., 1984, pp. 223-224.</ref> Imbagħad ġew immexxija mill-Franġiskani sal-1853, meta l-Ġiżwiti reġgħu lura lejn l-Amerki. Madankollu, l-università u l-iskola superjuri ġew nazzjonalizzati sena wara. Kull ''Estancia'' għandha l-knisja tagħha u sett ta' binjiet, u madwarhom kibru rħula bħal Alta Gracia, l-eqreb tal-kumpless. Il-kumpless u l-''Estancias'' tal-Ġiżwiti huma miftuħin għall-viżitaturi; il-Mogħdija tal-''Estancias'' tal-Ġiżwiti hija twila madwar 250 kilometru (160 mil).<ref>{{Ċita web|url=http://www.argentinaonview.com/english/novedades16-1.asp|titlu=Argentina On View - News and Press|sit=www.argentinaonview.com|data-aċċess=2025-08-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090531110430/http://www.argentinaonview.com/english/novedades16-1.asp|arkivju-data=2009-05-31|url-status=dead}}</ref> [[Papa Franġisku|Jorge Mario Bergoglio]], li sar il-Papa Franġisku, kien jgħix hemmhekk.<ref>{{Ċita web|url=http://www.ellitoral.com/index.php/id_um/86958|titlu=Biografía de Jorge Bergoglio : : Diario El Litoral - Santa Fe - Argentina : :|kunjom=2013|isem=ElLitoral.com -|sit=www.ellitoral.com|lingwa=es|data-aċċess=2025-08-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130315233601/http://www.ellitoral.com/index.php/id_um/86958|arkivju-data=2013-03-15|url-status=dead}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri [[Bniedem|umani]], tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona [[Kultura|kulturali]] fid-[[Id-Dinja|dinja]], dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-[[Storja|istorja]] tal-bniedem".<ref name=":0" /> == Komponenti == * Il-Kumpless tal-Ġiżwiti (inkluż l-Università ta' Córdoba, l-Iskola Sekondarja ta' Monserrat, knisja u binjiet residenzjali); * l-''Estancia'' ta' Alta Gracia; * l-''Estancia'' ta' Jesús María; * l-''Estancia'' ta' Santa Catalina; * l-''Estancia'' ta' Caroya; * l-''Estancia'' ta' La Candelaría.<ref name=":0" /> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] [[Kategorija:Arġentina]] odz9oufpl91boa9qzfxghrkop9hv88g 0 34460 330276 330273 2026-05-28T17:30:27Z Trigcly 17859 330276 wikitext text/x-wiki Id-'''demokrazija''' hija forma ta' governanza li permezz tagħha l-poter [[Politika|politiku]] jinkiseb min-nies jew mill-popolazzjoni ta' stat. Skont definizzjoni minimalista tad-demokrazija, il-mexxejja jiġu eletti permezz ta' elezzjonijiet kompetittivi filwaqt li d-definizzjonijiet iktar wesgħin jew massimalisti jorbtu d-demokrazija mal-garanziji tal-libertajiet ċivili u d-drittijiet tal-[[bniedem]] apparti l-elezzjonijiet kompetittivi. F'demokrazija diretta, il-poplu jkollu l-awtorità diretta li jagħmel deliberazzjonijiet u li jiddeċiedi dwar il-leġiżlazzjoni. F'demokrazija rappreżentattiva, il-poplu jagħżel l-uffiċjali tal-governanza permezz ta' elezzjonijiet. Id-definizzjoni ta' "poplu" u l-modi kif l-awtorità tiġi kondiviża fi ħdan il-poplu jew iddelegata minnu nbidlu mal-milja taż-żminijiet u b'rati li jvarjaw minn pajjiż għal ieħor. Il-karatteristiċi tad-demokrazija spiss jinkludu l-libertà tal-ġemgħa, il-libertà tal-assoċjazzjoni, il-proprjetà personali, il-libertà tar-[[reliġjon]] u tal-[[kelma]], iċ-ċittadinanza, il-kunsens ta' dawk li jiġu ggvernati, id-drittijiet tal-votazzjoni, il-libertà miċ-ċaħda governattiva mhux ġustifikata tad-dritt tal-ħajja u tal-libertà, u d-drittijiet tal-minoranzi. In-nozzjoni tad-demokrazija evolviet b'mod konsiderevoli maż-żmien. Matul l-[[Storja|istorja]], wieħed jista' jsib evidenza ta' demokrazija diretta, fejn il-komunitajiet kienu jieħdu deċiżjonijiet permezz ta' ġemgħat popolari. Illum il-ġurnata, il-forma dominanti tad-demokrazija hija d-demokrazija rappreżentattiva, fejn iċ-ċittadini jeleġġu lill-uffiċjali tal-gvern biex jiggvernaw f'isimhom, pereżempju f'demokrazija parlamentari jew presidenzjali. Fil-varjant komuni tad-demokrazija liberali, is-setgħat tal-maġġoranza jiġu eżerċitati fi ħdan il-qafas ta' demokrazija rappreżentattiva, iżda l-kostituzzjoni u l-qorti suprema jillimitaw lill-maġġoranza u jipproteġu lill-minoranzi — normalment billi jiġi żgurat li kulħadd igawdi minn ċerti drittijiet individwali, bħal-libertà tal-kelma jew il-libertà tal-assoċjazzjoni. It-terminu tfaċċa fis-seklu 5 [[Ante Christum natum|Q.K]]. fil-bliet-stati [[Greċja antika|Griegi]], b'mod partikolari f'[[Ateni]] Klassika, u kien ifisser "it-tmexxija tal-poplu", b'kuntrast mal-aristokrazija (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ἀριστοκρατία, ''aristokratía''), li tfisser "it-tmexxija tal-elit". Prattikament fil-gvernijiet demokratiċi kollha tul l-istorja tal-qedem u moderna, iċ-ċittadinanza demokratika inizjalment kienet ristretta għal klassi tal-elit, li iktar 'il quddiem ġiet estiża għaċ-ċittadini adulti kollha. Fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji moderni, dan inkiseb permezz tal-movimenti tas-suffraġju tas-sekli 19 u 20. Id-demokrazija tikkuntrasta mal-forom ta' governanza fejn il-poter ma jinbitx mill-popolazzjoni ġenerali ta' stat, pereżempju s-sistemi awtoritarji. Storikament is-sistemi demokratiċi kienu forma rari u vulnerabbli ta' governanza, iżda dawn saru iktar prevalenti mis-seklu 19 'l hawn, b'mod partikolari permezz ta' diversi mewġiet ta' demokratizzazzjoni. Id-demokrazija għandha leġittimità konsiderevoli fid-dinja moderna, peress li l-opinjoni pubblika fir-reġjuni dinjin normalment huma favur is-sistemi demokratiċi ta' governanza meta mqabbla mal-alternattivi, u peress li saħansitra l-istati awtoritarji jippruvaw ipinġu lilhom infushom bħala demokratiċi. Id-demokrazija b'mod iktar konsistenti tirriżulta f'saħħa, f'[[edukazzjoni]] u f'eżiti ekonomiċi mtejba. Skont l-indiċijiet ta' ''V-Dem Democracy'' u l-Indiċi tad-Demokrazija ta' ''The Economist'', inqas minn nofs il-popolazzjoni tad-dinja tgħix f'demokrazija mill-2022. Fl-istess ħin, filwaqt li d-demokrazija rappreżentattivi tingħata valur siewi b'mod mifrux, iċ-Ċentru tar-Riċerka ta' Pew sab li l-garr rigward il-prestazzjoni demokratika huwa komuni saħansitra f'bosta demokraziji stabbiliti. == Karatteristiċi == Għalkemm id-demokrazija fid-demokraziji purament rappreżentattivi hija mifhuma b'rabta mal-votazzjoni, ma jeżisti l-ebda konsensus dwar definizzjoni preċiża tad-demokrazija. Jeżistu wisq approċċi. Kien hemm studju li identifika 2,234 aġġettiv li jintuża għad-deskrizzjoni tad-demokrazija bil-[[lingwa Ingliża]]. Minkejja dan, hemm fehim iktar profond – bħal dak ta' [[Abraham Lincoln]]: : ''"Governanza tan-nies, min-nies, għan-nies"'' jew dik ta' [[Karl Popper]] li ssostni li l-ħarsa "klassika" lejn id-demokrazija hi, "fil-qosor, it-teorija li d-demokrazija hija t-tmexxija tal-poplu u li l-poplu għandu d-dritt li jiggverna hu. Il-prinċipji demokratiċi huma riflessi fiċ-ċittadini eliġibbli kollha, ilkoll indaqs quddiem il-[[Dritt|liġi]] u lkoll b'aċċess ugwali għall-proċessi leġiżlattivi. Pereżempju, f'demokrazija rappreżentattiva, kull vot (fit-teorija) għandu l-istess piż, u l-libertà taċ-ċittadini eliġibbli hija żgurata permezz ta' drittijiet u libertajiet leġittimizzati li tipikament ikunu mnaqqxa f'kostituzzjoni, filwaqt li użi oħra tad-"demokrazija" jaf jħaddnu d-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini jivvutaw direttament fuq id-diversi kwistjonijiet li jinqalgħu. Skont in-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]], id-demokrazija "tipprovdi ambjent li jirrispetta d-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali, u fejn ir-rieda espressa liberament tal-poplu tiġi eżerċitata". Skont teorija partikolari d-demokrazija tirrikjedi tliet prinċipji fundamentali: il-kontroll 'il fuq (sovranità fl-iżjed livelli baxxi tal-awtorità), l-ugwaljanza politika, u n-normi soċjali li permezz tagħhom l-individwi u l-istituzzjonijiet iqisu biss atti aċċettabbli li jirriflettu l-ewwel żewġ prinċipji tal-kontroll 'il fuq u l-ugwaljanza politika. L-ugwaljanza legali, il-libertà politika u l-istat ta' dritt sikwit jiġu identifikati bħala l-karatteristiċi ewlenin ta' demokrazija li tiffunzjona sew. F'xi pajjiżi, b'mod partikolari fir-[[Renju Unit]] (minn fejn oriġinat is-sistema ta' Westminster), il-prinċipju dominanti hu dak tas-sovranità Parlamentari, filwaqt li tinżamm l-indipendenza ġudizzjarja. Fl-[[Indja]], is-sovranità Parlamentari hija soġġetta għall-Kostituzzjoni tal-Indja li tinkludi rieżami ġudizzjarju. Għalkemm it-terminu "demokrazija" tipikament jintuża fil-kuntest ta' stat politiku, il-prinċipji wkoll huma applikabbli potenzjalment għall-organizzazzjonijiet privati, bħal klabbs, għaqdiet u ditti. Id-demokraziji jistgħu jużaw bosta metodi differenti ta' teħid tad-deċiżjonijiet, iżda t-tmexxija tal-maġġoranza hija l-forma dominanti. Mingħajr kumpens, bħal protezzjonijiet legali tad-drittijiet individwali jew kollettivi, il-minoranzi politiċi jistgħu jiġu mgħakksa mit-"tirannija tal-maġġoranza". It-tmexxija tal-maġġoranza tinvolvi approċċ kompetittiv, għad-differenza tad-demokrazija tal-konsensus, u b'hekk tinħoloq il-ħtieġa li l-elezzjonijiet, u ġeneralment id-deliberazzjoni, ikunu sostantivament u proċeduralment "ġusti" u ekwi. Fżxi pajjiżi, il-libertà tal-espressjoni politika, il-libertà tal-kelma u l-libertà tal-istampa jitqiesu bħala importanti biex jiġi żgurat li l-votanti jkunu infurmati sew, u b'hekk ikunu jistgħu jivvutaw skont l-interessi u t-twemmin tagħhom stess. Ġie ssuġġerit ukoll li karatteristika bażika tad-demokrazija hija l-kapaċità li l-votanti kollha jipparteċipaw b'mod ħieles u sħiħ fil-[[ħajja]] tas-soċjetà tagħhom. Bl-enfasi fuq in-nozzjonijiet tal-kuntratt soċjali u r-rieda kollettiva tal-votanti kollha, id-demokrazija tista' tkun ikkaratterizzata wkoll bħala forma ta' kollettiviżmu politiku peress li tiġi definita bħala forma ta' governanza fejn iċ-ċittadini eliġibbli kollha jkollhom vuċi ugwali fit-tfassil tal-liġijiet. Ir-repubbliki, għalkemm spiss ikunu assoċjati popolarment mad-demokrazija minħabba l-prinċipju kondiviż tal-kunsens mogħti minn dawk li jiġu ggvernati għat-tmexxija, mhux neċessarjament ikunu demokraziji, għax ir-repubblikaniżmu ma jispeċifikax ''kif'' in-nies għandhom imexxu. Tradizzjonalment it-terminu "repubblika" kien iħaddan kemm id-demokraziji kif ukoll l-aristokraziji u l-varjanti tagħhom. F'sens modern, il-forma ta' governanza repubblikana hija forma ta' governanza mingħajr monarka. Minħabba f'hekk, id-demokraziji jistgħu jkunu repubbliki jew monarkiji kostituzzjonali, bħar-Renju Unit, fejn il-monarka ma jkunx il-mexxej. == Storja == Il-ġemgħat demokratiċi għandhom żmien daqs kemm għandha żmien l-ispeċi umana u ilhom jeżistu tul l-istorja umana, iżda sas-seklu 19, il-figuri [[Politiku|politiċi]] ewlenin fil-biċċa l-kbira opponew id-demokrazija. It-teoriċi repubblikani rabtu d-demokrazija ma' daqs ċkejken: iktar ma kienu jikbru fid-daqs l-unitajiet politiċi, iktar kienet tiżdied il-probabbiltà li l-gvern isir tiranniku. Fl-istess waqt, l-unitajiet politiċi żgħar kienu vulnerabbli għall-ħakma. Montesquieu kiteb, "Jekk repubblika tkun żgħira, tinqered minn qawwa barranija; jekk tkun kbira, tinqered mill-imperfezzjoni interna". Skont ix-xjenzat politiku tal-Università ta' Johns Hopkins [[Daniel Deudney]], il-ħolqien tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], bid-daqs kbir u s-sistema ta' kontrolli u bilanċi tagħha, kienet soluzzjoni għall-problemi doppji tad-daqs. Fis-soċjetajiet ta' madwar id-dinja seħħew forom ta' demokrazija b'mod organiku li ma kellhom l-ebda kuntatt ma' xulxin. === Oriġini === ==== [[Greċja]] u [[Ruma]] ==== It-terminu ''demokrazija'' tfaċċa għall-ewwel darba fil-ħsieb politiku u [[Filosofija|filosofiku]] tal-Greċja Antika fil-belt-stat ta' Ateni fl-antikità klassika. Il-kelma ġejja minn ''dêmos'' li tfisser "nies (komuni)" u minn ''krátos'' li tfisser "qawwa/setgħa". Taħt Cleisthenes, f'Ateni ġie stabbilit dak li huwa maħsub bħala l-ewwel eżempju ta' tip ta' demokrazija fis-seklu 6 Q.K. (508–507 Q.K.). Cleisthenes huwa meqjus bħala "l-missier tad-demokrazija ta' Ateni". L-ewwel użu attestat tal-kelma demokrazija jinsab fix-xogħlijiet ta' proża tal-ħabta tal-430 Q.K., bħall-''Istorji'' ta' Erodotu, iżda l-użu tagħha kien eqdem b'diversi deċennji, peress li żewġ persuni minn Ateni li twieldu għall-ħabta tal-470 Q.K. kien jisimhom Democrates, isem politiku ġdid — x'aktarx b'appoġġ għad-demokrazija — li ngħata fi żmien ta' dibattiti dwar kwistjonijiet kostituzzjonali f'Ateni. Aeschylus jalludi bis-saħħa wkoll għall-kelma fid-dramm tiegħu ''Is-Supplikanti'', li ttella' għall-ħabta tal-463 Q.K., fejn isemmi "l-id tat-tmexxija tal-kotra" [''demou kratousa cheir'']. Qabel dak iż-żmien, il-kelma li kienet tiddefinixxi s-sistema politika ġdida ta' Cleisthenes x'aktarx li kienet ''isonomija'', li tfisser ugwaljanza politika. Id-demokrazija ta' Ateni ħadet is-sura ta' demokrazija diretta, u kellha żewġ karatteristiċi li jiddistingwuha: l-għażla aleatorja ta' ċittadini ordinarji biex jimlew il-ftit karigi amministrattivi u ġudizzjarji eżistenti tal-gvern, u ġemgħa leġiżlattiva li kienet tikkonsisti mill-maġġoranza taċ-ċittadini ta' Ateni. Iċ-ċittadini eliġibbli kollha kienu jitħallew jitkellmu u jivvutaw fil-ġemgħa jew fl-assemblea, fejn kienu jiġu stabbiliti l-liġijiet tal-belt-stat. Madankollu, iċ-ċittadinanza ta' Ateni ma kinitx tingħata lin-[[Mara|nisa]], lill-[[Skjavitù|ilsiera]], lill-barranin (μέτοικοι / ''métoikoi''), u liż-żgħażagħ taħt l-età tas-servizz militari. Effettivament, resident wieħed minn kull erba' f'Ateni kienu jikkwalifikaw bħala ċittadini. Is-sjieda tal-art ma kinitx rekwiżit għaċ-ċittadinanza. L-esklużjoni ta' partijiet kbar tal-popolazzjoni mill-korp taċ-ċittadini hija marbuta mill-qrib mal-fehim tal-qedem taċ-ċittadinanza. Fil-biċċa l-kbira ta' żmien il-qedem, il-benefiċċju taċ-ċittadinanza kien marbut mal-obbligu tal-ġlied fil-kampanji militari. Id-demokrazija ta' Aterni mhux biss kienet ''diretta'' fis-sens li d-deċiżjonijiet kienu jittieħdu mill-ġemgħa, iżda anke l-''iżjed diretta'' fis-sens li l-ġemgħa permezz tal-istrutturi bħall-assemblea, is-senat u l-qrati legali kienet tikkontrolla l-proċess politiku kollu u proporzjon kbir taċ-ċittadini kienu jkunu involuti b'mod kostanti fl-affarijiet pubbliċi. Minkejja li d-drittijiet tal-individwu ma kinux żgurati mill-kostituzzjoni ta' Ateni fis-sens modern (il-Griegi tal-qedem ma kellhomx kelma għal "drittijiet"), dawk li kienu ċittadini ta' Ateni kienu jgawdu l-libertajiet tagħhom mhux f'oppożizzjoni għall-gvern iżda billi jgħixu f'belt li ma kinitx soġġetta għal xi setgħa oħra u billi huma stess ma kinux soġġetti għat-tmexxija ta' ħaddieħor. Il-votazzjoni tfaċċat fi [[Sparta]] saħansitra fis-700 Q.K. L-ekkleżjastiċi ta' Sparta kienu ġemgħa tal-poplu, li kienet tiltaqa' darba fix-xahar, fejn kull ċittadini maskili ta' mill-inqas 20 sena seta' jipparteċipa. Fl-assemblea, l-Ispartani kienu jeleġġu l-mexxejja u jixħtu l-voti tagħhom bl-għajjat (il-votazzjoni kienet tiġi deċiża skont l-ikbar għajta tal-folla). [[Aristotli]] ddeskriva dan il-metodu bħala "tat-tfal", meta mqabbel mas-sistema tal-votazzjoni fuq poloz tal-ġebel użata miċ-ċittadini ta' Ateni. Sparta adottat din is-sistema minħabba s-sempliċità tagħha, u biex jiġi evitat kull tip ta' preġudizzju, xiri jew qerq fil-votazzjoni, li kienu predominanti fl-elezzjonijiet demokratiċi bikrin. Barra minn hekk, id-depożizzjoni tar-Renju Ruman ħolqot sistema b'element demokratiku fil-forma ta' bosta ġemgħat popolari differenti. Minkejja li r-Repubblika Rumana tat kontribut sinifikanti għal bosta aspetti tad-demokrazija, frazzjon biss mir-Rumani kienu ċittadini li kellhom il-vot fl-elezzjonijiet għall-maġistrati. Il-voti tas-setgħana kienu jingħataw iktar piż permezz ta' sistema ta' votazzjoni ponderata, għaldaqstant il-biċċa l-kbira tal-uffiċjali għoljin, inkluż il-membri tas-Senat, kienu jiġu minn ftit familji għonja u nobbli. Il-mudell Ruman ta' governanza ispira bosta ħassieba politiċi tul is-sekli. ==== Indja tal-qedem ==== Vaishali, il-[[belt kapitali]] tal-Lega ta' Vajjika (Vrijji mahajanapada) tal-Indja, titqies bħala wieħed mill-ewwel eżempji ta' repubblika għall-ħabta tas-seklu 6 Q.K. ==== Amerki ==== [[Kultura|Kulturi]] oħra, bħall-Iroquois fl-Amerki, żviluppaw ukoll forma ta' soċjetà demokratika bejn l-1450 u l-1660 (u possibbilment fl-1142), ferm qabel ma kellhom kuntatt mal-[[Ewropa|Ewropej]]. Din id-demokrazija għadha preżenti sal-lum u hija l-iżjed demokrazija rappreżentattiva antika eżistenti fid-dinja. === [[Medjuevu|Medju Evu]] === Filwaqt li l-biċċa l-kbira tar-reġjuni fl-Ewropa matul il-Medju Evu kienu mmexxijin mill-kleru jew minn sinjuri fewdali, kienu jeżistu diversi sistemi li kienu jinvolvu l-elezzjonijiet jew il-ġemgħat, għalkemm spiss kienu jinvolvu parti żgħira mill-popolazzjoni. Fl-Iskandinavja, kien hemm korpi magħrufa ta' nies ħielsa ppreseduti minn kelliem tal-liġi. Dawn il-korpi ta' deliberazzjoni kienu responsabbli għas-soluzzjoni ta' kwistjonijiet politiċi, u xi varjanti kienu jinkludu l-Althing fl-[[Iżlanda]] u l-Løgting fil-[[Gżejjer Faroe|Gżejjer Faeroe]]. Il-''veche'', fil-[[Ewropa tal-Lvant|Lvant tal-Ewropa]], kien korp simili għal dawk tal-Iskandinavja. Fil-[[Knisja Kattolika]] Rumana, il-[[Papa]] ilu jiġi elett minn [[konklav]] Papali magħmul mill-kardinali mill-1059. L-ewwel korp Parlamentari ddokumentat fl-Ewropa kien il-Cortes ta' [[León]]. Stabbilit minn [[Alfonsu IX|Alfonso IX]] fl-1188, il-Cortes kellu l-awtorità għall-iffissar tat-tassazzjoni, għall-affarijiet barranin u għal-leġiżlazzjoni, għalkemm in-natura eżatta tar-rwol tiegħu għadha kkontestata. Ir-Repubblika ta' [[Ragusa]], stabbilita fl-1358 u ċċentrata madwar il-belt ta' [[Dubrovnik]], ipprovdiet drittijiet ta' rappreżentanza u ta' votazzjoni lill-aristokrazija maskili tagħha biss. Diversi bliet-stati u sistemi ta' governanza Taljani kellhom forom ta' governanza repubblikani. Pereżempju, ir-Repubblika ta' [[Firenze]], stabbilita fl-1115, kienet immexxija mis-Signoria u l-membri tagħha kienu jintgħażlu bix-xorti. Fil-Frisja tas-sekli 10–15, soċjetà mhux fewdali distinta, id-dritt tal-votazzjoni dwar kwistjonijiet lokali u dwar l-uffiċjali tal-kontea kien ibbażat fuq id-daqs tal-art. Il-''Kouroukan Fouga'' qasam l-Imperu tal-[[Mali]] fi klans tat-tmexxija li kienu rrappreżentati f'ġemgħa kbira msejħa l-''Gbara''. Madankollu, id-dokument wassal biex il-Mali jkun iktar simili għal monarkija kostituzzjonali milli repubblika demokratika. Il-Parlament tal-[[Renju Unit|Ingilterra]] kellu l-għeruq tiegħu fir-restrizzjonijiet tal-poter tar-rejiet miktubin fil-''Magna Carta'' (1215), li b'mod espliċitu ħarset ċerti drittijiet tas-sudditi tar-Re u b'mod impliċitu appoġġat dak li mbagħad sar id-digriet Ingliż tal-''habeas corpus'', li jissalvagwardja l-libertà individwali mill-ħabs illegali u li jagħti d-dritt tal-appell. L-ewwel assemblea nazzjonali rappreżentattiva fl-Ingilterra kienet il-Parlament ta' [[Simon de Montfort]] fl-1265. Il-preżenza tat-tressiq tal-petizzjonijiet hija fost l-iżjed evidenza bikrija tal-użu tal-Parlament bħala forum biex jiġi indirizzat it-tħassib ġenerali tan-nies ordinarji. Madankollu, is-setgħa tas-sejħa tal-Parlament baqgħet f'idejn il-monarka. Xi studji kkollegaw l-istabbiliment tal-istituzzjonijiet Parlamentari fl-Ewropa matul il-Medju Evu mal-agglomerazzjonijiet urbani u mal-ħolqien ta' klassijiet ġodda, bħall-[[Artiġjan|artiġjani]], kif ukoll mal-preżenza tan-nobbli u tal-eliti reliġjużi. L-istudjużi kkollegaw ukoll l-istabbiliment tal-governanza rappreżentattiva mal-frammentazzjoni politika relattiva tal-Ewropa. Ix-xjenzat politiku [[David Stasavage]] jikkollega l-frammentazzjoni tal-Ewropa, u d-demokratizzazzjoni sussegwenti tagħha, mal-mod kif sfaxxa l-[[Imperu Ruman]]: it-territorju Ruman inħakem minn gruppi frammentati żgħar ta' tribujiet Ġermaniċi, u dan wassal għall-ħolqien ta' unitajiet politiċi żgħar fejn il-mexxejja kienu relattivament dgħajfin u kienu jeħtieġu l-kunsens taċ-ċittadini tagħhom biex jifilħu għat-theddidiet barranin. Fil-[[Polonja]], id-demokrazija nobbli kienet ikkaratterizzata minn żieda fl-attività tan-nobbiltà nofsanija, li riedet iżżid is-sehem tagħha fl-eżerċitar tal-poter għas-spejjeż tal-manjati. Il-manjati ddominaw l-iżjed karigi importanti fl-istat (lajċi u ekkleżjastiċi) u kienu jinġabru fil-kunsill irjali, li iktar 'il quddiem sar is-senat. L-importanza dejjem tikber tan-nobbiltà nofsanija kellha impatt fuq l-istabbiliment tal-istituzzjoni tal-art magħrufa bħala s-''sejmik'' (assemblea lokali), li sussegwentement kisbet iktar drittijiet. Matul is-seklu 15 u l-ewwel nofs tas-seklu 16, is-sejmiks ingħataw iktar u iktar poter u saru l-iżjed istituzzjonijiet importanti tal-poter lokali. Fl-1454, [[Casimir IV Jagiellon]] ta lis-sejmiks id-dritt li jiddeċiedu dwar it-taxxi u li jorganizzaw mobilizzazzjoni tal-massa fl-Istatuti ta' Nieszawa. Huwa wiegħed ukoll li ma kienx se joħloq liġijiet ġodda mingħajr il-kunsens tagħhom. === Era moderna === ==== Perjodu modern bikri ==== Fl-Ingilterra tas-[[seklu 17]], kien hemm interess imġedded fil-Manja Karta. Il-Parlament tal-Ingilterra għadda l-Petizzjoni tad-Drittijiet fl-1628 li stabbiliet ċerti libertajiet għas-sudditi. Il-Gwerra Ċivili Ingliża (1642–1651) ġiet miġġielda bejn ir-Re u Parlament oligarkiku iżda elett, u matul dan iż-żmien iffurmat l-idea ta' partit politiku, bi gruppi jiddibattu d-drittijiet għar-rappreżentanza politika matul id-Dibattiti ta' Putney tal-1647. Sussegwentement, il-Protettorat (1653–59) u l-Integrazzjoni mill-Ġdid Ingliża (1660) integraw iktar tmexxija awtokratika, għalkemm il-Parlament għadda l-Att dwar il-''Habeas Corpus'' fl-1679 li saħħaħ il-konvenzjoni li pprojbixxiet id-detenzjoni mingħajr biżżejjed raġunijiet jew evidenza. Wara r-Rivoluzzjoni Glorjuża tal-1688, il-Liġi tad-Drittijiet ġiet ippromulgata fl-1689 u din ikkodifikat ċerti drittijiet u libertajiet u għadha fis-seħħ. Il-liġi stabbiliet ir-rekwiżiti li jsiru elezzjonijiet regolari, ir-regoli għal-libertà tal-kelma fil-Parlament u limitat il-poter tal-monarka, u b'hekk żgurat, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-Ewropa ta' dak iż-żmien, li l-assolutiżmu rjali ma jipprevalix. L-istoriċi ekonomiċi [[Douglass North]] u [[Barry Weingast]] ikkaratterizzaw l-istituzzjonijiet implimentati fir-Rivoluzzjoni Glorjuża bħala suċċess kbir f'termini tar-restrizzjonijiet tal-governanza u l-iżgurar tal-protezzjoni tad-drittijiet tal-proprjetà. L-interess imġedded fil-Manja Karta, il-Gwerra Ċivili Ingliża, u r-Rivoluzzjoni Glorjuża fis-seklu 17 xprunaw it-tkabbir ta' filosofija politika fil-Gżejjer Brittaniċi. [[Thomas Hobbes]] kien l-ewwel filosfu li fassal teorija dettaljata dwar il-kuntratt soċjali. Fil-''Leviathan'' (1651), Hobbes ħareġ bit-teorija li l-individwi li jgħixu fin-natura kienu jgħixu ħajja "solitarja, fqira, kerha, iebsa u qasira" u kienu jagħmlu gwerer kontinwi kontra kulħadd. Sabiex tiġi evitata l-okkorrenza tal-istat anarkiku tan-natura, Hobbes irraġuna li l-individwi kienu jċedu d-drittijiet tagħhom lil qawwa awtoritarja setgħana. Fi kliem ieħor, Hobbes tkellem favur monarkija assoluta, li fl-opinjoni tiegħu kienet l-aqwa forma ta' governanza. Iktar 'il quddiem, il-filosfu u t-[[tabib]] [[John Locke]] ħareġ b'interpretazzjoni differenti dwar it-teorija tal-kuntratt soċjali. Fiż-''Żewġ Trattati tal-Governanza'' (1689) tiegħu, Locke sostna li l-individwi kollha kellhom id-drittijiet inaljenabbli għall-ħajja, għal-libertà u għall-proprjetà. Skont Locke, l-individwi kienu jinġabru volontarjament flimkien biex jiffurmaw stat bl-għan li jiddefendu drittijiethom. Għal Locke kienu partikolarment importanti d-drittijiet tal-proprjetà, li skont Locke kienu jirrikjedu l-ħarsien, li kien l-iskop primarju tal-gvern. Barra minn hekk, Locke sostna li l-gvernijiet kienu leġittimi biss jekk kellhom il-kunsens ta' dawk li kienu ggvernati. Skont Locke, iċ-ċittadini kellhom id-dritt jirribellaw kontra l-gvern jekk dan kien jaġixxi kontra l-interessi tagħhom jew isir tiranniku. Għalkemm ma tantx kienu moqrija matul ħajtu, ix-xogħlijiet ta' Locke jitqiesu bħala d-dokumenti li jsejsu l-ħsieb liberali u influwenzaw ferm il-mexxejja tar-Rivoluzzjoni Amerikana u iktar 'il quddiem ir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]]. Il-qafas demokratiku liberali tiegħu tal-governanza għadu l-forma ewlenija tad-demokrazija fid-dinja. Fir-repubbliki tal-Cossack tal-[[Ukrajna]] fis-sekli 16 u 17, l-Etmanat tal-Cossack u s-Sich ta' Zaporizhia, id-detentur tal-ogħla kariga ta' Hetman kien jiġi elett mir-rappreżentanti tad-distretti tal-pajjiż. Fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], il-governanza rappreżentattiva bdiet f'Jamestown, Virginia, bl-elezzjoni tal-Kamra tal-Burgesses (il-prekursur tal-Assemblea Ġenerali ta' Virginia) fl-1619. Il-Puritani Ingliżi li għamlu migrazzjoni mill-1620 stabbilew kolonji f'New England, fejn kien hemm governanza lokali demokratika; il-poter ta' dawn l-assemblej lokali kien ivarja ferm tul il-perjodu kolonjali. Madankollu, uffiċjalment kellhom ammonti żgħar ta' poter devolut, peress li l-awtorità aħħarija kienet f'idejn il-monarkija u l-Parlament. Il-Puritani, il-Battisti u l-Quakers li stabbilew dawn il-kolonji applikaw l-organizzazzjoni demokratika tal-kongregazzjonijiet tagħhom anke għall-amministrazzjoni tal-komunitajiet tagħhom fil-ħajja ta' kuljum. ==== Sekli 18 u 19 ==== L-ewwel Parlament tal-Gran Brittanja ġie stabbilit fl-1707, wara l-fużjoni tar-Renju tal-Ingilterra u r-Renju tal-[[Skozja|Iskozja]] skont l-Atti tal-Unjoni. Żewġ dokumenti ewlenin tal-kostituzzjoni mhux kodifikata tar-Renju Unit, id-Dikjarazzjoni Ingliża tad-Drittijiet tal-1689 (imsejħa mill-ġdid bħala l-Liġi dwar id-Drittijiet tal-1689) u d-Dikjarazzjoni Skoċċiża tad-Drittijiet tal-1689, it-tnejn li huma kienu kkonsolidaw il-pożizzjoni tal-Parlament bħala l-korp suprem tat-tfassil tal-liġijiet u kienu jgħidu li "l-elezzjoni tal-membri tal-Parlament kellha tkun ħielsa". Madankollu, il-Parlament kien jiġi elett biss mis-sidien tal-art maskili, li kienu jammontaw għal 3 % tal-popolazzjoni fl-1780. L-ewwel persuna Brittanika magħrufa ta' nisel Afrikan li vvota f'elezzjoni ġenerali, [[Ignatius Sancho]], ivvota fl-1774 u fl-1780. Matul l-Era tal-Libertà fl-[[Żvezja|Iżvezja]] (1718–1772), id-drittijiet ċivili twessgħu u l-poter għadda mingħand il-monarka għall-Parlament. Ir-raħħala intaxxati kienu rrappreżentati fil-Parlament, għalkemm ma tantx kellhom influwenza, iżda n-nies komuni mingħajr proprjetà intaxxata ma kellhomx suffraġju. Il-ħolqien ta' Repubblika ta' [[Korsika]] ta' għomorha qasir fl-1755 kien tentattiv bikri li tiġi adottata kostituzzjoni demokratika (setgħu jivvutaw l-irġiel u n-nisa kollha li kellhom iktar minn 25 sena). Din il-Kostituzzjoni ta' Korsika kienet l-ewwel waħda bbażata fuq il-prinċipji tal-Illuminiżmu u kienet tinkludi s-suffraġju femminili, xi ħaġa li ma kinitx inkluża fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji l-oħra sas-seklu 20. L-Amerka kolonjali kellha kwalifikazzjonijiet simili dwar il-proprjetà bħall-Brittanja, u fil-perjodu qabel l-1776 l-abbundanza u d-disponibbiltà tal-art kienet tfisser li għadd kbir ta' kolonjalisti kienu jissodisfaw tali rekwiżiti b'mill-inqas 60 fil-mija tal-irġiel adulti ta' karnaġjon bajda li setgħu jivvutaw. Il-maġġoranza l-kbira tal-irġiel ta' karnaġjon bajda kienu [[Bidwi|bdiewa]] li kienu jissodisfaw ir-rekwiżiti tas-sjieda tal-proprjetà jew tal-ħlas tat-taxxa. Bi ftit eċċezzjonijiet, l-ebda mara jew persuna b'karnaġjon sewda ma setgħu jivvutaw. Vermont, li malli ddikjarat l-indipendenza mill-Gran Brittanja fl-1777, adottat kostituzzjoni mmudellata fuq iċ-ċittadinanza u s-suffraġju demokratiku ta' Pennsylvania għall-irġiel bi proprjetà jew mingħajr proprjetà. Il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti tal-1787 hija l-eqdem kostituzzjoni governattiva kkodifikata li għadha teżisti u li għadha attiva. Il-Kostituzzjoni kienet tipprevedi gvern elett u protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet ċivili, iżda ma temmitx il-jasar u lanqas ma estendiet id-drittijiet tal-votazzjoni fl-Istati Uniti, u minflok ħalliet il-kwistjoni tas-suffraġju f'idejn l-istati individwali. Ġeneralment, l-istati llimitaw is-suffraġju għas-sidien tal-proprjetà maskili u għal dawk li jħallsu t-taxxi ta' karnaġjon bajda. Meta kien hemm l-ewwel elezzjoni Presidenzjali fl-1789, madwar 6 % tal-popolazzjoni kienet eliġibbli biex tivvota. L-Att dwar in-Naturalizzazzjoni tal-1790 illimita ċ-ċittadinanza Amerikana lill-persuni ta' karnaġjon bajda biss. Il-Liġi tad-Drittijiet fl-1791 stabbiliet limiti fuq il-poter tal-gvern sabiex tħares il-libertajiet personali iżda kellha ftit impatt fuq is-sentenzi tal-qrati għall-ewwel 130 sena wara r-ratifika. Fl-1789, [[Franza]] Rivoluzzjonarja adottat id-Dikjarazzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u taċ-Ċittadini, u għalkemm għomorha kien qasir, il-Konvenzjoni Nazzjonali kienet eletta mill-irġiel kollha biss fl-1792. Il-Kostituzzjoni Pollakka-[[Litwanja|Litwana]] tat-3 ta' Mejju 1791 ippruvat timplimenta monarkija kostituzzjonali iktar effettiva, introduċiet l-ugwaljanza politika bejn iċ-ċittadini u n-nobbli, u poġġiet ir-raħħala taħt il-protezzjoni tal-gvern, u b'hekk taffiet l-agħar abbużi kontra r-raħħala. Din damet fis-seħħ għal inqas minn 19-il xahar, u ġiet iddikjarata nulla mis-Sejm ta' Grodno li ltaqa' fl-1793. Minkejja dan, il-Kostituzzjoni tal-1791 għenet biex l-aspirazzjonijiet tal-Pollakki jibqgħu ħajjin għar-restawr eventwali tas-sovranità tal-pajjiż iktar minn seklu wara. Fl-Istati Uniti, l-elezzjoni Presidenzjali tal-1828 kienet l-ewwel waħda li fiha setgħu jivvutaw l-irġiel ta' karnaġjon bajda li ma kinux sidien tal-proprjetà fil-maġġoranza l-kbira tal-istati. L-ammont ta' nies li ħarġu jivvutaw żdied matul is-snin 30 tas-seklu 19, u laħaq madwar 80 % tal-popolazzjoni ta' rġiel adulti ta' karnaġjon bajda fl-elezzjoni Presidenzjali tal-1840. North Carolina kien l-aħħar stat li abolixxa l-kwalifazzjoni abbażi tal-proprjetà fl-1856 u dan wassal għal approssimazzjoni tas-suffraġju universali tal-irġiel ta' karnaġjon bajda (madankollu r-rekwiżiti tal-ħlas tat-taxxa baqgħu jeżistu f'ħames stati fl-1860 u baqgħu jeżistu f'żewġ stati sas-seklu 20). Fiċ-ċensiment tal-Istati Uniti tal-1860, il-popolazzjoni tal-iskjavi kienet kibret għal 4 miljuni, u fir-Rikostruzzjoni wara l-Gwerra Ċivili, għaddew tliet emendi kostituzzjonali: it-13-il Emenda (1865) li temmet l-iskjavitù; l-14-il Emenda (1869) li tat iċ-ċittadinanza lin-nies ta' karnaġjon sewda, u l-15-il Emenda (1870) lil tat lill-irġiel ta' karnaġjon sewda d-dritt nominali biex jivvutaw. L-involviment sħiħ taċ-ċittadini kollha ma ġiex żgurat sa wara li l-moviment tad-drittijiet ċivili kiseb l-approvazzjoni mill-Kungress tal-Istati Uniti fir-rigward tal-Att dwar id-Drittijiet tal-Votazzjoni tal-1965. Id-dritt tal-votazzjoni fir-Renju Unit twessa' u sar iktar uniformi permezz ta' sensiela ta' riformi li bdew bl-Att dwar ir-Riformi tal-1832 u komplew fis-seklu 20, b'mod partikolari bl-Att dwar ir-Rappreżentanza tan-Nies tal-1918 u l-Att dwar l-Ugwaljanza tal-1928. Is-suffraġju maskili universali ġie stabbilit fi Franza f'Marzu 1848 fid-dawl tar-Rivoluzzjoni Franċiża tal-1848. Matul dik is-sena, faqqgħu diversi rivoluzzjonijiet fl-Ewropa peress li l-mexxejja kellhom ilaħħqu mad-domandi popolari għall-kostituzzjonijiet liberali u għal iktar governanza demokratika. Fl-1876, l-[[Imperu Ottoman]] għadda minn monarkija assoluta għal waħda kostituzzjonali, u organizza żewġ elezzjonijiet is-sena ta' wara biex jeleġġi membri fil-Parlament li kien għadu kemm ġie ffurmat. Inħarġu Regolamenti Elettorali Proviżorji, li kienu jiddikjaraw li l-membri eletti tal-Kunsilli Amministrattivi Provinċjali kellhom jeleġġu l-membri għall-ewwel Parlament. Iktar tard dik is-sena, ġiet ippromulgata kostituzzjoni ġdida, li kienet tipprevedi l-istabbiliment ta' Parlament bikamerali b'Senat maħtur mis-Sultan u Kamra tad-Deputati eletta mill-poplu. Kienu jitħallew jikkontestaw għall-elezzjoni l-irġiel biss li kellhom iktar minn 30 sena u li kienu midħla tat-Tork u li kellhom drittijiet ċivili sħaħ. Fost ir-raġunijiet ta' skwalifika kien hemm iż-żamma ta' ċittadinanza doppja, ir-reklutaġġ minn gvern barrani, il-falliment monetarju, l-impjieg bħala qaddej, jew "ir-reputazzjoni tat-twettiq ta' azzjonijiet ħżiena". Is-suffraġju universali sħiħ inkiseb fl-1934. Fl-1893, il-kolonja bl-awtogovernanza ta' [[New Zealand]] saret l-ewwel pajjiż fid-dinja (għajr għar-Repubblika ta' Korsika b'għomorha qasir tas-seklu 18 li stabbiliet is-suffraġju universali attiv billi n-nisa ngħataw id-dritt tal-votazzjoni. ==== Sekli 20 u 21 ==== It-tranżizzjonijiet tas-seklu 20 lejn id-demokrazija liberali waslu f'"mewġiet suċċessivi tad-demokrazija", u rriżultaw b'modi differenti minn gwerer, rivoluzzjonijiet, dekolonizzazzjoni, u ċirkostanzi reliġjużi u ekonomiċi. Il-mewġiet globali ta' "regressjoni demokratika" li reġġgħu lura d-demokratizzazzjoni seħħew ukoll fis-snin 20 u 30 tas-seklu 20, fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20 u fis-snin 10 tas-seklu 21. [[L-Ewwel Gwerra Dinjija]] u x-xoljiment tal-[[Imperu Ottoman]] u tal-Imperu Awstro-Ungariku wasslu għall-ħolqien ta' nazzjonijiet-stati ġodda fl-Ewropa, u l-biċċa l-kbira minnhom kienu mill-inqas nominalment demokratiċi. Fis-snin 20 tas-seklu 20 tkattru l-movimenti demokratiċi u s-suffraġju universali avvanza, iżda d-Dipressjoni l-Kbira ġabet magħha diżillużjoni u l-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Ewropa, tal-Amerka Latina u tal-[[Asja]] daru għat-tmexxija ta' rġiel b'saħħithom jew dittaturi. Il-Faxxiżmu u d-dittaturi tkattru fil-[[Ġermanja]] Nażista, fl-[[Italja]], fi [[Spanja]] u fil-[[Portugall]], kif ukoll il-gvernijiet mhux demokratiċi fil-Baltiċi, fil-Balkani, fil-[[Brażil]], f'[[Kuba]], fiċ-[[Ċina]] u fil-[[Ġappun]] fost l-oħrajn. [[It-Tieni Gwerra Dinjija]] ġabet magħha treġġigħ lura definittiv ta' din it-tendenza fil-Punent tal-Ewropa. Id-demokratizzazzjoni tas-setturi Amerikani, Brittaniċi u Franċiżi tal-Ġermanja okkupata (għalkemm xi sorsi jikkontestaw dan il-punt), tal-[[Awstrija]], tal-[[Italja]], u tal-[[Ġappun]] okkupat serviet bħala mudell għat-teorija li ġiet wara tal-bidla fil-gvern. Madankollu, il-biċċa l-kbira tal-Lvant tal-Ewropa, inkluż is-settur [[Unjoni Sovjetika|Sovjetiku]] tal-Ġermanja, sfat fit-territorju mhux demokratiku ddominat mis-Sovjetiċi. Wara l-gwerra kien hemm id-dekolonizzazzjoni, u mill-ġdid il-biċċa l-kbira tal-istati indipendenti ġodda kellhom kostituzzjonijiet nominalment demokratiċi. L-Indja feġġet bħala l-ikbar demokrazija fid-dinja u għadha fit-tmun. Il-pajjiżi li fl-imgħoddi kienu parti mill-Imperu Brittanika, spiss adottaw is-sistema Brittanika ta' Westminster. Fl-1948, id-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem irrekjediet id-demokrazija:<blockquote>3. Ir-rieda tan-nies għandha tkun il-bażi tal-awtorità tal-governanza; din għandha tkun espressa f'elezzjonijiet perjodiċi u ġenwini li għandhom jkunu b'suffraġju universali u ugwali u dan għandu jiġi espress f'elezzjonijiet perjodiċi u ġenwini li għandhom isiru b'suffraġju universali u ndaqs u għandhom isiru permezz ta' votazzjoni sigrieta u jew bi proċeduri ekwivalenti ta' votazzjoni ħielsa.</blockquote>— Id-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem, l-Artikolu 21, in-Nazzjonijiet Uniti, fl-1948 Sal-1960, il-maġġoranza l-kbira tal-pajjiżi-stati nominalment kienu demokraziji, għalkemm il-biċċa l-kbira tal-popolazzjonijiet tad-dinja kienu jgħixu f'demokraziji nominali li esperjenzaw elezzjonijiet taparsi, u forom oħra ta' qerq (b'mod partikolari fl-istati "[[Komuniżmu|Komunisti]]" u l-eks kolonji). Mewġa sussegwenti ta' demokratizzazzjoni ġabet magħha kisbiet sostanzjali favur demokrazija liberali ta' vera għal bosta stati, u din ġiet imlaqqma bħala t-"tielet mewġa ta' demokrazija". Il-Portugall, Spanja u diversi mid-dittaturi militari fl-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] reġgħu lura għat-tmexxija ċivili fis-snin 70 u 80 tas-seklu 20. Din ġiet segwita minn pajjiżi fil-Lvant u fin-Nofsinhar tal-Asja sa nofs u l-aħħar tas-snin 80 tas-seklu 20. L-għawġ ekonomiku fis-snin 80 tas-seklu 20, flimkien mal-garr minħabba l-oppressjoni Sovjetika, wasslu għall-isfaxxar tal-Unjoni Sovjetika, it-tmiem assoċjata tal-[[Gwerra Bierda]], u d-demokratizzazzjoni u l-liberalizzazzjoni tal-pajjiżi tal-Lvant tal-eks Unjoni Sovjetika. L-iżjed demokraziji mid-demokraziji l-ġodda li kellhom suċċess kienu dawk li [[Ġeografija|ġeografikament]] u [[Kultura|kulturalment]] kienu l-eqreb tal-Punent tal-Ewropa, u li issa huma parti mill-[[Unjoni Ewropea]] jew huma pajjiżi kandidati. Fl-1986, wara li waqgħet l-iżjed dittatura Asjatika prominenti, l-uniku stat demokratiku tax-xorta tiegħu dak iż-żmien feġġ fil-[[Filippini]] bil-wasla ta' [[Corazon Aquino]], li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala omm id-demokrazija Asjatika. Ix-xejra liberali nfirxet f'uħud mill-istati Afrikani fis-snin 90 tas-seklu 20, l-iktar fl-[[Afrika t'Isfel]]. Xi eżempji reċenti ta' tentattivi ta' liberalizzazzjoni jinkludu r-Rivoluzzjoni [[Indoneżja|Indoneżjana]] tal-1998, ir-Rivoluzzjoni bil-Gafef fil-[[Jugoslavja]], ir-Rivoluzzjoni tal-Ward fil-[[Ġeorġja|Georgia]], ir-Rivoluzzjoni Oranġjo fl-[[Ukrajna]], ir-Rivoluzzjoni taċ-Ċedru fil-[[Libanu]], ir-Rivoluzzjoni tat-Tulipani fil-[[Kirgiżistan]] u r-Rivoluzzjoni tal-Ġiżimin fit-[[Tuneżija]]. Skont Freedom House, fl-2007 kien hemm 123 demokrazija elettorali (minn 40 waħda fl-1972). Skont il-''Forum Dinji dwar id-Demokrazija'', id-demokraziji elettorali issa jirrappreżentaw 120 mill-192 pajjiż eżistenti u jikkostitwixxu 58.2 fil-mija tal-popolazzjoni dinjija. Fl-istess ħin, id-demokraziji liberali, jiġifieri l-pajjiżi li Freedom House tqis bħala ħielsa u li jirrispettaw id-drittijiet tal-bniedem bażiċi u l-istat tad-dritt, jammontaw għal 85 pajjiż u jirrappreżentaw 38 fil-mija tal-popolazzjoni globali. Fl-2007 ukoll, in-[[Nazzjonijiet Uniti]] ddikjaraw il-15 ta' Settembru bħala l-Jum Internazzjonali tad-Demokrazija. Bosta pajjiżi baxxew l-età tal-votazzjoni għal 18-il sena; id-demokraziji ewlenin bdew jagħmlu dan fis-snin 70 tas-seklu 20, l-ewwel nett fil-Punent tal-Ewropa u fl-Amerka ta' Fuq. Il-biċċa l-kbira tad-demokraziji elettorali għadhom jeskludu lil dawk taħt l-età ta' 18-il sena mill-votazzjoni. L-età tal-votazzjoni tbaxxiet għal 16-il sena għall-elezzjonijiet nazzjonali f'għadd ta' pajjiżi, fosthom il-[[Brażil]], l-Awstrija, [[Kuba]] u n-[[Nikaragwa]]. F'California, proposta tal-2004 biex jingħata kwart ta' vot li dawk ta' 16-il sena fl-aħħar mill-aħħar ma għaddietx. Fl-2008, il-Parlament Ġermaniż ippropona abbozz ta' liġi li mbagħad warrab li kienet tagħti d-dritt tal-votazzjoni lil kull ċittadin mat-twelid, biex jintuża minn ġenitur sa meta l-wild ikun jista' jibda jużah. Skont Freedom House, mill-2005 kien hemm 17-il sena konsekuttiva li fihom id-drittijiet politiċi u l-libertajiet ċivili madwar id-dinja marru għall-agħar f'iktar pajjiżi milli fejn sar xi titjib, peress li l-qawwiet populisti u nazzjonalistiċi mexew 'il quddiem kullimkien, mill-[[Polonja]] (eż. il-partit tal-Liġi u l-Ġustizzja) sal-Filippini (taħt [[Rodrigo Duterte]]). F'rapport ta' Freedom House li nħareġ fl-2018, il-punteġġi rigward id-demokrazija għall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi marru lura għat-12-il sena konsekuttiva. ''The Christian Science Monitor'' irrapporta li l-ideoloġiji nazzjonalistiċi u populisti kienu qed jissaħħew, a skapitu tal-istat tad-dritt, f'pajjiżi bħall-Polonja, it-[[Turkija]] u l-[[Ungerija]]. Pereżempju, fil-Polonja, il-President ħatar 27 imħallef ġdid tal-Qorti Suprema minkejja l-oġġezzjonijiet legali mill-[[Kummissjoni Ewropea]]. Fit-Turkija, eluf ta' mħallfin tneħħew mill-karigi tagħhom wara kolp ta' stat li ma rnexxiex. Iċ-"ċedimenti demokratiċi" fis-snin 10 tas-seklu 21 ġew attribwiti lill-inugwaljanza ekonomika u l-garr soċjali, il-personaliżmu, il-ġestjoni batuta tal-gvernijiet fir-rigward tal-[[pandemija tal-COVID-19]], kif ukoll fatturi oħra bħall-manipolazzjoni tas-soċjetà ċivili, il-"polarizzazzjoni tossika", il-kampanji barranin tad-diżinformazzjoni, ir-razziżmu u n-nattiviżmu, is-setgħa eżekuttiva eċċessiva, u s-setgħa mnaqqsa tal-oppożizzjoni. Fi ħdan id-demokraziji tal-Punent, l-attitudnijiet ta' "protezzjoniżmu", li jiġbru flimkien il-konservattiviżmu kulturali u l-attitudnijiet ekonomiċi Xellugin, kienu l-iżjed indikatur b'saħħtu tal-appoġġ għall-modalitajiet awtoritarji ta' governanza. == Teorija == === Teorija bikrija === It-teorija demokratika ta' Aristotli kienet tpoġġi f'kuntrast it-tmexxija mill-ħafna (demokrazija/timokrazija), mat-tmexxija mill-ftit (oligarkija/aristokrazija/elitiżmu), kif ukoll mat-tmexxija minn persuna waħda (tirannija/awtokrazija/monarkija assoluta). Huwa ħaseb ukoll li kien hemm varjant tajjeb u ħażin ta' kull sistema (huwa qies id-demokrazija bħala l-kontroparti ħażina tat-timokrazija). Fehma komuni fost it-teoriċi Repubblikani bikrin u Rinaxximentali kienet li d-demokrazija setgħet tibqa' ħajja biss fil-komunitajiet politiċi ż-żgħar. Abbażi tal-lezzjonijiet meħuda mill-bidla tar-Repubblika Rumana lejn il-monarkiżmu iktar ma kibret jew ċkienet, dawn it-teoriċi Repubblikani sostnew li l-espansjoni tat-territorji u tal-popolazzjoni inevitabbilment kienu jwasslu għat-tirannija. Għaldaqstant id-demokrazija kienet fraġli ferm u rari storikament, għax setgħet tibqa' teżisti biss f'unitajiet politiċi żgħar, li minħabba d-daqs tagħhom kienu vulnerabbli għal ħakma minn unitajiet politiċi akbar. Huwa magħruf li Montesquieu qal, "jekk repubblika tkun żgħira, tinqered minn qawwa barranija; jekk tkun kbira, tinqered minn difett intern". [[Jean-Jacques Rousseau]] sostna, "Għaldaqstant, hija l-karatteristika naturali tal-istati żgħar li jiġu ggvernati bħala repubblika, tal-istati ta' daqs nofsani li jkunu soġġetti għal monarka, u tal-imperi kbar li jitmexxew minn prinċep tirann". === Teorija kontemporanja === Fost it-teoriji politiċi moderni, jeżistu kunċetti fundamentali differenti tad-demokrazija. ==== Aggregazzjoni ==== It-teorija tad-demokrazija aggregattiva ssostni li l-għan tal-proċessi demokratiċi hu li jmexxu 'l quddiem il-preferenzi taċ-ċittadini u jaggregawhom flimkien biex jiddeterminaw liema politiki soċjali għandha tadotta s-soċjetà. Għaldaqstant, dawk li jħaddnu din il-fehma jsostnu li s-sehem demokratiku għandu jiffoka b'mod primarju fuq il-votazzjoni, fejn il-politiki bl-ikbar ammont ta' voti jiġu implimentati. Jeżistu varjanti differenti tad-demokrazija aggregattiva. Skont il-ħsieb tad-demokrazija minimalista, l-elezzjonijiet huma mekkaniżmu ta' kompetizzjoni bejn il-[[Politiku|politiċi]]. [[Joseph Schumpeter]] huwa magħruf li spjega dan il-ħsieb fil-ktieb tiegħu ''Kapitaliżmu, Soċjaliżmu u Demokrazija''. [[Anthony Downs]] jargumenta li l-partiti politiċi ideoloġiċi huma neċessarji biex jaġixxu bħala sensara bejn l-individwi u l-gvernijiet. Min-naħa l-oħra, id-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini jivvutaw direttament rigward il-proposti leġiżlattivi, tista' turi aggregazzjoni aħjar f'każijiet ta' differenzi fil-preferenzi bejn l-elit u l-votanti. ===== Mandat medjan ===== Skont it-teorema tal-votant medjan, ir-rappreżentattività politika tista' tiġi evalwata billi jitqabbel kemm il-liġijiet u l-politiki huma qrib tal-fehmiet tal-votanti medjani tul l-ispettru politiku. Il-mandat medjan iħares lejn il-preferenzi tal-votant medjan bħala dawk li jagħtu leġittimità politika. ==== Poliarkija ==== [[Robert A. Dahl]] jargumenta li l-prinċipju demokratiku fundamentali hu li meta wieħed jasal għal deċiżjonijiet kollettivi vinkolanti, kull persuna f'komunità politika hija intitolata li l-interessi tagħha jitqiesu b'mod indaqs. Huwa juża t-terminu poliarkija ("it-tmexxija mill-ħafna") biex jirreferi għal soċjetajiet fejn jeżisti ċertu sett ta' istituzzjonijiet u proċeduri li huma perċepiti li jwasslu għal tali demokrazija. L-ewwel u qabel kollox fost dawn l-istituzzjonijiet hemm l-okkorrenza regolari ta' elezzjonijiet ħielsa u miftuħa li jsiru biex jintgħażlu r-rappreżentanti li mbagħad jiġġestixxu l-politiki pubbliċi kollha tas-soċjetà jew il-biċċa l-kbira minnhom. Madankollu, dawn il-proċeduri poliarkiċi jaf ma joħolqux demokrazija sħiħa, jekk pereżempju l-faqar ixekkel il-parteċipazzjoni politika. B'mod simili, [[Ronald Dworkin]] isostni li d-"demokrazija hija ideal sostantiv, mhux sempliċement proċedurali". ==== Deliberazzjoni ==== Id-demokrazija deliberattiva hija bbażata fuq in-nozzjoni li d-demokrazija hija governanza bid-deliberazzjoni. Għad-differenza tad-demokrazija aggregattiva, id-demokrazija deliberattiva ssostni li biex deċiżjoni demokratika tkun leġittima, din trid tkun preċeduta minn deliberazzjoni awtentika, mhux sempliċement l-aggregazzjoni tal-preferenzi li sseħħ fil-votazzjoni. Deliberazzjoni awtentika hija deliberazzjoni fost dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet li tkun ħielsa minn distorsjonijiet tas-setgħa politika inugwali, bħas-setgħa li jikseb min jieħu d-deċiżjonijiet permezz tal-ġid ekonomiku jew l-appoġġ tal-gruppi ta' interess. Jekk dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet ma jkunux jistgħu jaslu għal konsensus wara deliberazzjoni awtentika dwar proposta, imbagħad jivvutaw dwar il-proposta billi jużaw forma ta' tmexxija tal-maġġoranza. Il-ġemgħat taċ-ċittadini jitqiesu minn bosta studjużi bħala eżempji prattiċi tad-demokrazija deliberattiva, u rapport reċenti tal-[[OECD]] jidentifika l-ġemgħat taċ-ċittadini bħala mekkaniżmu popolari li kulma jmur jinvolvi liċ-ċittadini fit-teħid tad-deċiżjonijiet governattivi. Dawk li huma favur id-demokrazija diretta jsostnu li ċ-ċittadini ma jmexxux lilhom infushom sakemm ma jiddeċidux direttament rigward il-liġijiet u l-politiki. L-attività politika tista' tkun siewja fiha nnifisha, peress li tissoċjalizza u teduka liċ-ċittadini, u l-parteċipazzjoni popolari tista' tikkontrolla l-elit setgħana. ==== Tipi ta' demokraziji governattivi ==== Id-demokrazija għandha bosta forom, kemm fit-teorija kif ukoll fil-prattika. Xi varjetajiet tad-demokrazija jipprovdu rappreżentanza aħjar u iktar libertà għaċ-ċittadini minn oħrajn. Madankollu, jekk xi demokrazija ma tkunx strutturata sabiex tipprojbixxi lill-gvern milli jeskludi lin-nies mill-proċess leġiżlattiv, jew lil kwalunkwe fergħa tal-gvern milli tibdel is-separazzjoni tal-poteri favuriha, imbagħad fergħa tas-sistema tista' takkumula wisq poter u teqred id-demokrazija. It-tipi ta' demokrazija li ġejjin ma jeskludux lil xulxin: ħafna jispeċifikaw dettalji ta' aspetti li huma indipendenti minn xulxin u jistgħu jeżistu flimkien f'sistema unika. ===== Forom bażiċi ===== Jeżistu diversi varjanti ta' demokrazija, iżda hemm żewġ forom bażiċi, u t-tnejn li huma jikkonċernaw kif il-korp kollu taċ-ċittadini eliġibbli jwettaq ir-rieda tiegħu. Forma ta' demokrazija hija d-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini eliġibbli kollha jkollhom parteċipazzjoni attiva fit-teħid tad-deċiżjonijiet politiċi, pereżempju billi jivvutaw direttament rigward l-inizjattivi ta' politika. Fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji moderni, il-korp kollu ta' ċittadini eliġibbli jibqa' l-poter sovran iżda l-poter politiku jiġi eżerċitat indirettament permezz ta' rappreżentanti eletti; din tissejjaħ demokrazija rappreżentattiva. Jekk il-kap ta' stat jiġi elett b'mod demokratiku, l-istat jissejjaħ repubblika demokratika. ====== Demokrazija diretta ====== Id-demokrazija diretta hija sistema politika fejn iċ-ċittadini jieħdu sehem fit-teħid tad-deċiżjonijiet personalment. minflok jiddependu fuq intermedjarji jew rappreżentanti. Dawk li tkellmu favuriha bħal Jean-Jacques Rousseau jsostnu li l-approċċ dirett iżid il-leġittimità. Demokrazija diretta tagħti lill-popolazzjoni li tivvota s-setgħa li: * tibdel il-liġijiet kostituzzjonali; * tressaq inizjattivi, referenda u suġġerimenti għal liġijiet. Fi ħdan il-gvernijiet rappreżentattivi moderni, ċerti għodod elettorali bħar-referenda, l-inizjattivi taċ-ċittadini u r-referendum għat-tneħħija ta' gvern jitqiesu bħala fororm ta' demokrazija diretta. Madankollu, uħud li huma favur id-demokrazija diretta jsostnu li l-ġemgħat lokali jeħtieġu jiddiskutu wiċċ imb wiċċ. Id-demokrazija diretta bħala sistema ta' governanza attwalment teżisti fil-kantons [[Żvizzera|Żvizzeri]] ta' Appenzell Innerrhoden u Glarus, il-Muniċipalitajiet Awtonomi Zapatisti Ribelli, il-komunitajiet affiljati mas-CIPO-RFM, il-kunsilli lokali [[Bolivja|Bolivjani]] ta' FEJUVE, u l-kantons Kurdi ta' Rojava. ====== Demokrazija semidiretta ====== Xi demokraziji moderni li huma rappreżentattivi għalkollox fin-natura tagħhom jiddependu bil-kbir fuq forom ta' azzjoni politika tad-demokrazija diretta. Dawn id-demokraziji, li jużaw elementi tad-demokrazija rappreżentattiva u tad-demokrazija diretta, jissejħu demokraziji semidiretti jew demokraziji parteċipattivi. Xi eżempji jinkludu l-Iżvizzera u xi stati tal-Istati Uniti, fejn isir użu frekwenti tar-referenda u tal-inizjattivi. Il-Konfederazzjoni Żvizzera hija demokrazija semidiretta. Fil-livell federali, iċ-ċittadini jistgħu jipproponu bidliet fil-kostituzzjoni (inizjattiva popolari federali) jew jitolbu li jsir referendum rigward kwalunkwe liġi vvutata mill-Parlament. Bejn Jannar 1995 u Ġunju 2005, iċ-ċittadini Żvizzeri vvutaw 31 darba, biex iwieġbu 103 domanda (matul l-istess perjodu, iċ-ċittadini Franċiżi pparteċipaw f'żewġ referenda biss). Minkejja dan, fl-aħħar 120 sena inqas minn 250 inizjattiva tressqu għal referendum. Xi eżempji jinkludu l-użu estensiv tar-referenda fl-istat Amerikan ta' California, li huwa stat b'iktar minn 20 miljun votant. F'New England spiss jintużaw laqgħat tal-belt, speċjalment fiż-żoni rurali, għall-ġestjoni tal-governanza lokali. Dan joħloq forma ibrida ta' governanza, b'demokrazija diretta lokali u gvern statali rappreżentattiv. Pereżempju, il-biċċa l-kbira tal-bliet ta' Vermont jorganizzaw laqgħat tal-bliet annwali f'Marzu fejn jiġu eletti l-uffiċjali tal-bliet, jiġu vvutati l-baġits għall-bliet u għall-iskejjel, u ċ-ċittadini jkollhom l-opportunità li jitkellmu u jinstemgħu rigward il-kwistjonijiet politiċi. ====== Sistema tax-xorti ====== L-użu ta' sistema tax-xorti, demokrazija karatteristika ta' Ateni, hija karatteristika ta' xi verżjonijiet ta' demokraziji diretti. F'din is-sistema, kompiti governattivi u amministrattivi importanti jitwettqu minn ċittadini li jittellgħu bix-xorti f'lotterija. ====== Demokrazija rappreżentattiva ====== Id-demokrazija rappreżentattiva tinvolvi l-elezzjoni tal-uffiċjali tal-gvern min-nies rappreżentati. L-iżjed mekkaniżmi komuni jinvolvu l-elezzjoni tal-kandidat mill-maġġoranza jew minn pluralità tal-voti. Il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Punent għandhom sistemi rappreżentattivi. Ir-rappreżentanti jistgħu jiġu eletti bħala rappreżentanti diplomatiċi minn distrett (jew kostitwenza) partikolari, jew jirrappreżentaw l-elettorat kollu permezz ta' sistemi proporzjonali. Xi demokraziji rappreżentattivi jinkorporaw ukoll elementi tad-demokrazija diretta, bħal referenda. Karatteristika tad-demokrazija rappreżentattiva hi li filwaqt li r-rappreżentanti jiġu eletti min-nies biex jaġixxu fl-interess tan-nies, jibqa' jkollhom il-libertà li jeżerċitaw il-ġudizzju tagħhom stess kif jaħsbu li jkun l-aħjar. Dan wassal għal kritika fir-rigward tad-demokrazija rappreżentattiva, u ġew indikati kontradizzjonijiet tal-mekkaniżmi ta' rappreżentanza mad-demokrazija. ====== Demokrazija Parlamentari ====== Id-demokrazija Parlamentari hija demokrazija rappreżentattiva fejn il-gvern jinħatar jew jista' jitneħħa mir-rappreżentanti, għad-differenza tat-"tmexxija Presidenzjali" fejn il-President ikun il-kap ta' stat u l-kap tal-gvern u jiġi elett mill-votanti. F'demokrazija Parlamentari, il-governanza tiġi eżerċitata b'delega lill-eżekuttiv u tkun soġġetta għal rieżami kontinwu, verifiki u bilanċi mill-Parlament leġiżlattiv elett mill-poplu. F'sistema Parlamentari, il-Prim Ministru jista' jitneħħa mil-leġiżlatura fi kwalunkwe mument jekk ma jkunx żamm mal-istennijiet tal-leġiżlatura. Dan isir permezz ta' vut ta' sfiduċja fejn il-leġiżlatura tiddeċiedi jekk il-Prim Ministru għandux jitneħħa mill-kariga b'maġġoranza favur it-tneħħija. F'xi pajjiżi, il-Prim Ministru jista' jsejjaħ elezzjoni ukoll fi kwalunkwe ħin, tipikament meta l-Prim Ministru jemmen li jkollu l-poplu warajh biex jerġa' jiġi elett. F'demokraziji Parlamentari oħra, elezzjonijiet addizzjonali prattikament qatt ma jsiru, u jiġi ppreferut gvern ta' minoranza sal-elezzjonijiet ordinarji ta' wara. Karatteristika importanti tad-demokrazija Parlamentari hija l-kunċett tal-"oppożizzjoni leali". Il-qofol tal-kunċett hu li t-tieni l-ikbar partit politiku (jew l-oppożizzjoni) jopponi l-partit fil-gvern (jew koalizzjoni), filwaqt li jibqa' leali lejn l-istat u l-prinċipji demokratiċi tiegħu. ====== Demokrazija Presidenzjali ====== Id-demokrazija Presidenzjali hija sistema fejn il-pubbliku jeleġġi l-President permezz ta' elezzjoni. Il-President jaqdi l-funzjoni ta' kap ta' stat u ta' kap ta' gvern u jikkontrolla l-biċċa l-kbira tal-poteri eżekuttivi. Il-President iservi għal mandat speċifiku u ma jistax iservi għal iktar. Spiss il-leġiżlatura limitat il-possibbiltà li President jitneħħa mill-kariga. L-elezzjonijiet tipikament ikollhom data fissa u qajla jinbidlu. Il-President ikollu kontroll dirett fuq il-kabinett, u jaħtar speċifikament il-membri tal-kabinett. Normalment l-eżekuttiv ikollu r-responsabbiltà tat-twettiq jew tal-implimentazzjoni tal-leġiżlazzjoni u jaf ikollu poteri leġiżlattivi limitati, bħal veto. Madankollu, fergħa leġiżlattiva tgħaddi l-leġiżlazzjoni u l-baġits. B'hekk ikun hemm xi forma ta' separazzjoni tal-poteri. B'hekk, il-Presidentu u l-leġiżlatura jaf jispiċċaw ikollhom kontroll ta' partiti separati, u wieħed ikun jista' jimblokka lill-ieħor u b'hekk jindaħal mal-ħidma kif suppost tal-istat. Din jaf hija r-raġuni għalfejn id-demokrazija Presidenzjali ma tantx hija komuni 'l barra mill-Amerki, l-Afrika u l-Asja Ċentrali u tax-Xlokk. Sistema semi-Presidenzjali hija sistema ta' demokrazija fejn il-gvern jinkludi kemm Prim Ministru kif ukoll President. Is-setgħat partikolari tal-Prim Ministru u tal-President ivarjaw skont il-pajjiż. ==== Tipoloġija ==== ===== Monarkija kostituzzjonali ===== Bosta pajjiżi bħar-Renju Unit, [[Spanja]], in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]], il-[[Belġju]], il-pajjiżi Skandinavi, it-[[Tajlandja]], il-[[Ġappun]] u l-[[Butan|Bhutan]] bidlu monarkiji setgħana f'monarkiji kostituzzjonali (spiss gradwalment) bi rwoli limitati jew simboliċi. Pereżempju, fl-istati predeċessuri tar-Renju Unit, il-monarkija kostituzzjonali bdiet tfeġġ u baqgħet teżisti bla xkiel mir-Rivoluzzjoni Glorjuża tal-1688 u minn meta għaddiet il-Liġi dwar id-Drittijiet tal-1689. Il-monarkiji kostituzzjonali limitati ferm, bħar-Renju Unit, ġew imsejħa bħala repubbliki monarkiċi minn [[Kittieb|kittieba]] bħal [[H. G. Wells]]. F'pajjiżi oħra, il-monarkija ġiet abolita flimkien mas-sistema aristokratika (bħal fi Franza, iċ-[[Ċina]], ir-[[Russja]], il-Ġermanja, l-Awstrija, l-Ungerija, l-Italja, il-Greċja u l-[[Eġittu]]). Persuna eletta, b'poteri sinifikanti jew mingħajrhom, saret il-kap ta' stat f'dawn il-pajjiżi. Il-familji tal-elit tal-leġiżlaturi, li spiss kellhom mandati ereditarji jew għal għomorhom, kienu komuni f'bosta stati. Maż-żmien, dawn kellhom poteri li ġew limitati (bħall-House of Lords tar-Renju Unit) jew saru elettivi u baqgħu setgħana (bħas-Senat [[Awstralja|Awstraljan]]). ===== Demokrazija repubblikana ===== It-terminu ''repubblika'' għandu bosta tifsiriet differenti, iżda llum il-ġurnata spiss jirreferi għal demokrazija rappreżentattiva b'kap ta' stat elett, bħal President, li jservi għal mandat limitat, b'kuntrast mal-istati b'monarka ereditarju bħala kap ta' stat, anke jekk dawn l-istati jkunu demokraziji rappreżentattivi b'kap ta' gvern elett jew maħtur bħal Prim Ministru. Il-Missirijiet Fundaturi tal-Istati Uniti spiss ikkritikaw id-demokrazija diretta; [[James Madison]] argumenta speċjalment f'''The Federalist'' Nru 10, li dak li ddistingwa demokrazija diretta minn waħda repubblikana kien li dik tal-ewwel kienet tiddependi fuq daqs żgħir u kienet tbati ferm mill-effetti tal-fazzjonijiet, filwaqt li dik repubblikana setgħet issir iktar b'saħħitha iktar ma tikber u minnha nnifisha tiġġieled il-fazzjonijiet permezz tal-istruttura tagħha stess. B'hekk, matul konvenzjoni f'[[Philadelphia]], Madison sejjaħ l-elezzjoni tar-rappreżentanti minn territorji kbar bħala "l-unika difiża kontra l-inkonvenjenzi tad-demokrazija konsistenti mal-forma demokratika ta' governanza". Il-Professuri [[Richard Ellis]] tal-Università ta' Willamette u [[Michael Nelson]] tal-Kulleġġ ta' Rhodes isostnu li l-biċċa l-kbira tal-ħsieb kostituzzjonali, minn Madison għal Lincoln u lil hinn, iffoka fuq "il-problema tat-tirannija tal-maġġoranza". Huma kkonkludew, "il-prinċipji tal-governanza repubblikana mħaddna fil-Kostituzzjoni jirrappreżentaw sforz biex jiġi żgurat li id-drittijiet inaljenabbli għall-ħajja, għal-libertà u għat-tfittxija tal-kuntentizza ma jiġux imkasbra mill-maġġoranzi". [[John Adams]] insista li dak li kien kritiku għall-valuri Amerikani kien li l-gvern ikun "marbut minn liġijiet fissi, li l-poplu jkollu l-jedd li jinstema' fit-tfassil tagħhom, u d-dritt għad-difiża". Meta [[Benjamin Franklin]] kien ħiereġ wara li kiteb il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti, [[Elizabeth Willing Powel]] staqsietu "Mela, Dr., x'għandna — repubblika jew monarkija?". Huwa wieġeb "Repubblika — jekk kapaċi żżommuha". ===== Demokrazija liberali ===== Id-demokrazija liberali hija demokrazija rappreżentattiva li tħaddan filosofija politika liberali, fejn il-kapaċità tar-rappreżentanti eletti li jeżerċitaw il-poter tat-teħid tad-deċiżjonijiet hija soġġetta għall-istat tad-dritt, moderat minn kostituzzjoni jew liġijiet bħall-protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet tal-individwi, u limitat sal-punt li r-rieda tal-maġġoranza ma tistax tiġi eżerċitata kontra d-drittijiet tal-minoranzi. ===== Demokrazija Soċjalista ===== Il-ħsieb Soċjalista għandu diversi fehmiet differenti rigward id-demokrazija, pereżempju d-demokrazija soċjali jew is-Soċjaliżmu demokratiku. Ħafna Soċjalisti demokratiċi u demokratiċi Soċjalisti jemmnu f'forma ta' demokrazija parteċipattiva, industrijali, ekonomika u/jew tal-post tax-xogħol flimkien ma' demokrazija rappreżentattiva. ===== Demokrazija Marxista ===== It-teorija [[Karl Marx|Marxista]] tappoġġa soċjetà demokratika ċċentrata fuq il-klassi tal-ħaddiema. Xi Marxisti u Trotskyisti jemmnu fid-demokrazija diretta jew fil-kunsilli tal-ħaddiema (li xi kultant jissejħu entitajiet Sovjetiċi). Din is-sistema jaf tibda bid-demokrazija fil-post tax-xogħol u timmanifesta ruħha bħala demokrazija Sovjetika jew dittatura tal-proletarjat. Il-gruppi Trotskyisti interpretaw id-demokrazija Soċjalista bħala sinonima tar-rappreżentanza ta' diversi partiti tax-Xellug Estrem, tal-organizzazzjonijiet tal-unions awtonomi, tal-kontroll tal-produzzjoni tal-ħaddiema, tad-demokrazija interna fi ħdan il-partiti u tal-parteċipazzjoni tal-massa tal-mases tal-ħaddiema. Xi partiti Komunisti jappoġġaw repubblika Sovjetika b'ċentraliżmu demokratiku. Fi ħdan id-demokrazija fil-Marxiżmu jaf ikun hemm ostilità għal dik li normalment tissejjaħ "demokrazija liberali". ===== Demokrazija anarkika ===== L-anarkiċi huma maqsuma f'dan id-dominju, skont jemmnux li tmexxija tal-maġġoranza hijiex tirannika jew le. Għal bosta anarkiċi, l-unika forma ta' demokrazija li titqies aċċettabbli hija d-demokrazija diretta. [[Pierre-Joseph Proudhon]] argumenta li l-unika forma aċċettabbli ta' demokrazija diretta hija waħda fejn huwa rikonoxxut li d-deċiżjonijiet tal-maġġoranza mhumiex vinkolanti fuq il-minoranza, anke meta jkun hemm unanimità. Madankollu, l-anarkiku-Komunist [[Murray Bookchin]] ikkritika l-anarkiċi individwalisti talli opponew id-demokrazija, u sostna li t-"tmexxija tal-maġġoranza" hija konsistenti mal-anarkiżmu. Xi anarkiċi-Komunisti jopponu n-natura maġġoritarja tad-demokrazija diretta, u jħossu li tista' timpedixxi l-libertà individwali u huma favur forma mhux maġġoritarja ta' demokrazija b'konsensus, simili għall-pożizzjoni ta' Proudhon dwar id-demokrazija diretta. ===== Demokrazija każwali ===== Id-demokrazija każwali jew bix-xorti hija l-proċess tal-għażla tal-korpi tat-teħid tad-deċiżjonijiet b'mod aleatorju. Dawn il-korpi jistgħu jkunu iktar rappreżentattivi tal-fehmiet u tal-interessi tal-poplu inġenerali milli leġiżlatura eletta jew entità oħra tat-teħid tad-deċiżjonijiet. It-teknika kienet tintuża b'mod mifrux fid-demokrazija ta' Ateni u f'Firenze Rinaxximentali u għadha tintuża fl-għażla moderna tal-ġuriji u fil-ġemgħat taċ-ċittadini. ===== Demokrazija kostituzzjonali ===== Id-demokrazija kostituzzjonali hija forma ta' demokrazija bbażata fuq il-qsim tal-poter bejn l-elit li jirrappreżenta l-gruppi soċjali fi ħdan is-soċjetà. Fl-1969, [[Arendt Lijphart]] stqarr li din kienet tistabbilizza d-demokraziji bil-fazzjonijiet. Demokrazija kostituzzjonali tippermetti li jkun hemm votazzjonijiet simultanji bil-maġġoranza f'żewġ kostitwenzi etnoreliġjużi jew iktar, u l-politiki jiġu ppromulgati biss jekk jiksbu l-appoġġ tal-maġġoranza mit-tnejn li huma jew minn kollha kemm huma. It-tmexxija b'votazzjoni ta' maġġoranza kwalifikata fil-Kunsill tal-Ministri tal-Unjoni Ewropea hija approċċ ta' demokrazija kostituzzjonali għad-demokraziji sovranazzjonali. Din is-sistema fit-[[Trattat ta' Ruma]] talloka l-voti lill-Istati Membri skont il-popolazzjonijiet tagħha, iżda hija pponderata sew favur l-istati ż-żgħar. Demokrazija kostituzzjonali tirrikjedi l-konsensus tar-rappreżentanti, filwaqt li d-demokrazija b'konsensus tirrikjedi l-konsensus tal-elettorat. ===== Demokrazija maġġoritarja ===== Id-demokrazija maġġoritarja hija forma ta' demokrazija bbażata fuq prinċipju ta' tmexxija tal-maġġoranza. Id-demokrazija maġġoritarja tikkuntrasta mad-demokrazija b'konsensus, u t-tmexxija tkun bl-akbar ammont ta' nies possibbli. ===== Demokrazija b'konsensus ===== Id-demokrazija b'konsensus tirrikjedi teħid tad-deċiżjonijiet b'konsensus u maġġoranza kbira biex jinkiseb appoġġ akbar mill-maġġoranza sempliċi. B'kuntrast ma' dan, fid-demokrazija maġġoritarja l-fehmiet tal-minoranzi potenzjalment jistgħu jiġu injorati mill-maġġoranzi li jirbħu l-votazzjoni. Il-kostituzzjonijiet tipikament jirrikjedu konsensus jew maġġoranzi kbar. ===== Demokrazija etnika ===== It-terminu demokrazija etnika, kif jintuża minn xi xjenzati politiċi, jipprova jiddeskrivi sistema ta' governanza li tgħaqqad flimkien dominanza etnika strutturata u d-drittijiet demokratiċi, politiċi u ċivili għal kulħadd. Kemm il-grupp etniku dominanti — tipikament maġġoranza etnika — u l-gruppi etniċi tal-minoranzi jkollhom iċ-ċittadinanza u jkunu jistgħu jieħdu sehem bis-sħiħ fil-proċess politiku. Madankollu, il-kritiċi tal-mudell tad-"demokrazija etnika" jsostnu li dan huwa kontradizzjoni, u b'hekk bħala kunċett iħossu li mhux adegwat; dawn il-kritiċi jallegaw li d-demokraziji etniċi, b'mod partikolari [[Iżrael]], mhumiex demokratiċi, u l-iktar l-iktar huma xorta ta' semidemokrazija. ===== Demokrazija inklużiva ===== Id-demokrazija inklużiva hija teorija politika u proġett politiku li għandhom l-għan li jiksbu d-demokrazija diretta fl-oqsma kollha tal-ħajja soċjali: demokrazija politka fil-forma ta' ġemgħat ikkonfederati wiċċ imb wiċċ, demokrazija ekonomika f'ekonomija mingħajr stat, flus u suq, demokrazija fil-qasam soċjali, jiġifieri awtoġestjoni fil-postijiet tax-xogħol u fl-edukazzjoni, u demokrazija ekoloġika li għandha l-għan li tintegra mill-ġdid is-soċjetà u n-natura. Il-proġett teoriku tad-demokrazija inklużiva feġġ mix-xogħol tal-filosfu politiku [[Takis Fotopoulos]] imsejjaħ "Lejn Demokrazija Inklużiva" u iktar 'il quddiem ġie żviluppat fil-ġurnal ''Demokrazija u Natura'' u s-suċċessur tiegħu ''Il-Ġurnal Internazzjonali tad-Demokrazija Inklużiva''. ===== Demokrazija parteċipattiva ===== Id-demokrazija parteċipattiva hija forma teorika ta' demokrazija mmexxija minn struttura integrata ta' kunsill. Il-filosofija li tiggwidaha hi li l-poplu għandu jkollu l-poter tat-teħid tad-deċiżjonijiet b'mod proporzjonat ma' kemm se taffettwah id-deċiżjoni. Il-kunsilli lokali ta' xi 25–50 ruħ ikunu kompletament awtonomi fir-rigward ta' kwistjonijiet li jaffettwaw lilhom biss, u dawn il-kunsilli jibagħtu delegati f'kunsilli ta' livell ogħla li mill-ġdid ikunu awtonomi fir-rigward tal-kwistjonijiet li jaffettwaw biss lill-popolazzjoni affettwata minn dak il-kunsill. Qorti tal-kunsill magħmula minn ċittadini magħżula b'mod aleatorju sservi bħala kontroll fil-konfront tat-tirannija tal-maġġoranza, u tirregola liema korp jingħata l-vot fir-rigward tal-kwistjonijiet differenti. Id-delegati jistgħu jivvutaw b'mod differenti mix-xewqa tal-kunsill li jibgħathom iżda jkollhom il-mandat li jikkomunikaw ix-xewqat tagħhom lill-kunsill li jibgħathom. Id-delegati jistgħu jiġu msejħa lura fi kwalunkwe ħin. Ir-referenda jistgħu jsiru fi kwalunkwe ħin permezz ta' votazzjonijiet tal-kunsilli ta' livell inferjuri, madankollu mhux għal kollox jista' jsir referendum inkella x'aktarx li jkun ħela ta' ħin. Id-demokrazija parteċipattiva hija maħsuba biex taħdem id f'id ma' ekonomija parteċipattiva. ===== Demokrazija proċedurali ===== Id-demokrazija proċedurali jew il-proċeduraliżmu jirreferu għal proċeduri partikolari, bħal elezzjonijiet regolari bbażati fuq is-suffraġju universali, li jipproduċu gvern leġittimat b'mod elettorali. Id-demokrazija proċedurali, iċċentrata fuq il-proċessi elettorali bħala l-bażi tal-leġittimità demokratika, spiss tikkuntrasta mad-demokrazija sostantiva jew parteċipattiva, iċċentrata fuq il-parteċipazzjoni ugwali tal-gruppi kollha fis-soċjetà fil-proċess politiku bħala l-bażi tal-leġittimità. ===== Demokrazija radikali ===== Id-demokrazija radikali hija bbażata fuq l-idea li hemm relazzjonijiet ġerarkiċi u oppressivi li jeżistu fis-soċjetà. Ir-rwol tad-demokrazija radikali hu li dawk ir-relazzjonijiet tagħmilhom viżibbli u tikkontestahom billi tippermetti li jkun hemm differenzi, nuqqas ta' qbil u antagoniżmi fil-proċessi tat-teħid tad-deċiżjonijiet. ===== Demokrazija reliġjuża ===== Id-demokrazija reliġjuża hija forma ta' demokrazija fejn il-valuri ta' reliġjon partikolari jew ta' reliġjon statali jingħataw preferenza. It-terminu japplika għall-pajjiżi demokratiċi kollha li fihom ir-reliġjon hija inkorporata fil-forma ta' governanza. ===== Demokrazija kożmopolita ===== Id-demokrazija kożmopolita, magħrufa wkoll bħala demokrazija globali jew federaliżmu dinji, hija sistema politika fejn id-demokrazija hija implimentata fuq skala globali, direttament jew permezz ta' rappreżentanti. Ġustifikazzjoni importanti għal dan it-tip ta' sistema hi li d-deċiżjonijiet meħuda fid-demokraziji nazzjonali jew reġjonali spiss jaffettwaw in-nies lil hinn mill-kostitwenza, li ma jkunux jistgħu jivvutaw. B'kuntrast għal dan, f'demokrazija kożmopolita, in-nies li jkunu affettwati mid-deċiżjonijiet jieħdu sehem fit-teħid tagħhom. Skont dawk li huma favur din id-demokrazija, kwalunkwe tentattiv biex tinstab soluzzjoni għall-problemi globali jmur kontra d-demokrazija jekk ma jkunx hemm xi forma ta' demokrazija kożmopolita. Il-prinċipju ġenerali tad-demokrazija kożmopolita hu li xi valuri u normi tad-demokrazija jew kollha kemm huma jitwessgħu, inkluż l-istat tad-dritt; is-soluzzjoni mhux vjolenti tal-kunflitti; u l-ugwaljanza fost iċ-ċittadini, lil hinn mil-limiti tal-istat. Sabiex din tiġi implimentat bis-sħiħ, tkun teħtieġ riformi fir-rigward tal-organizzazzjonijiet internazzjonali eżistenti, eż. in-Nazzjonijiet Uniti, kif ukoll il-ħolqien ta' istituzzjonijiet ġodda bħal Parlament Dinji, li idealment itejjeb il-kontroll pubbliku fuq il-politika internazzjonali u r-rendikont tal-għemil tal-politiċi. Id-demokrazija kożmopolita ġiet promossa, fost l-oħrajn, mill-fiżiku [[Albert Einstein]], mill-kittieb [[Kurt Vonnegut]], mill-artikolista fil-gazzetti [[George Monbiot]], u mill-Professuri [[David Held]] u [[Daniele Archibugi]]. Il-ħolqien tal-Qorti Kriminali Internazzjonali fl-2003 tqieset bħala pass kbir 'il quddiem minn bosta persuni li huma favur dan it-tip ta' demokrazija kożmopolita. ===== Demokrazija kreattiva ===== Id-demokrazija kreattiva ġiet deskritta mill-filosfu Amerikan [[John Dewey]]. L-idea prinċipali dwar id-demokrazija kreattiva hi li d-demokrazija tħeġġeġ il-bini tal-kapaċitajiet individwali u l-interazzjoni fis-soċjetà. Dewey isostni li d-demokrazija hija stil ta' ħajja fix-xogħol tiegħu msejjaħ ''Demokrazija Kreattiva: Il-Kompitu Quddiemna'' u esperjenza mibnija fuq il-fidi fin-natura umana, il-fidi fil-bnedmin u l-fidi fil-ħidma mal-oħrajn. Fil-fehma ta' Dewey, id-demokrazija hija ideal morali li tirrikjedi sforz reali u ħidma min-nies; mhijiex kunċett istituzzjonali li teżisti waħedha. Dewey jikkonkludi li "l-kompitu tad-demokrazija hija dejjem dik tal-ħolqien ta' esperjenza iktar libera u iktar umana fejn kulħadd jikkondividi u jikkontribwixxi". ===== Demokrazija ggwidata ===== Id-demokrazija ggwidata hija forma ta' demokrazija li tinkorpora elezzjonijiet popolari regolari, iżda li sikwit "tiggwida" bir-reqqa l-għażliet offruti lill-elettorat b'mod li jista' jnaqqas il-kapaċità tal-elettorat li tassew jiddetermina t-tip ta' governanza eżerċitata fuqu. Dawn id-demokraziji tipikament ikollhom awtorità ċentrali waħda li spiss ma tkunx soġġetta għal rieżami pubbliku reali minn xi awtorità governattiva oħra. L-istil Russu tad-demokrazija spiss ġie deskritt bħala "demokrazija ggwidata". Il-politiċi Russi rreferew għall-gvern tagħhom bħala li għandu ċentru wieħed ta' poter/awtorità, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-forom l-oħra ta' demokrazija li normalment jippruvaw jinkorporaw żewġ sorsi jew iktar li jikkompetu ma' xulxin fi ħdan l-istess gvern. === Tfittxija ta' fehim komuni === It-tfittxija ta' approċċ komuni għall-kejl u għat-tqabbil tad-demokrazija, u għad-demokrazija bħala kunċett, għadha sfida fix-xjenza politika moderna. Din l-isfida tipprova tkejjel, tivvaluta u tqabbel il-kwalità tad-demokrazija, kif indikat minn [[Seva Gunitsky]] fl-2015 fil-Washington Post, abbażi tar-riċerka tiegħu għal ''Ranking the World – Grading States as a Tool of Global Governance'', fejn il-kejl tad-demokrazija jista' jqarraq daqs kemm jiċċara l-affarijiet – problema għall-akkademiċi, għall-fassala tal-politiki u għal kull minn għandu għall-qalbu d-demokrazija. Fil-kontribut tiegħu ''Lost in the Gray Zone: Competing Measures of Democracy in the Former Soviet Republics'' to ''Ranking the World'', fir-rigward tal-eżempju tal-eks repubbliki Sovjetiċi, huwa jeżamina l-problemi fundamentali rigward il-kejl tad-demokrazija, u josserva li l-indiċijiet spiss ma jaqblux u okkażjonalment jaslu għal konklużjonijiet kontradittorji mill-osservazzjoni tal-istess avveniment. Huwa jsostni li dan jirrifletti d-difetti inerenti fil-kunċettwalizzazzjoni tal-governanza demokratika, li jfeġġu mid-diżgwidi normattivi fundamentali dwar kunċett ikkontestat ferm. Fl-2011, [[Michael Coppedge]], [[John Gerring]] ''et al''. ipproponew approċċ għal tali kunċettwalizzazzjoni u kejl. Fis-saġġ tagħhom ''Il-Kunċettwalizzazzjoni u l-Kejl tad-Demokrazija: Approċċ Ġdid'' huma jirrieżaminaw uħud mid-dgħufijiet fost l-approċċi kontemporanji u iktar antiki, u mbagħad jixtarru l-approċċ tagħhom, u jikkaratterizzawh bħala ''storiku'', ''multidimensjonali'', ''diżaggregat'' u ''trasparenti''. L-awturi jipproponu li jinħoloq sett ġdid ta' erba' karatteristiċi għall-kunċettwalizzazzjoni u għall-kejl tad-demokrazija. L-ewwel nett, l-approċċ ''storiku'', fejn l-indikaturi tad-demokrazija jiġu estiżi sal-istorja moderna, kull fejn ikun possibbli. It-tieni, approċċ ''multidimensjonali'' għall-problema tal-kunċettwalizzazzjoni tad-demokrazija. It-tielet, il-ġbir tal-informazzjoni rilevanti għad-demokrazija f'livell tassew ''diżaggregat''. Ir-raba', l-approċċ ''trasparenti'', strateġija għall-ġbir u għall-preżentazzjoni tad-data li għandha ttejjeb il-preċiżjoni, il-validità, it-trasparenza u l-leġittimità tal-indikaturi li jirriżultaw. Dawn jiġbru flimkien ukoll il-kunċetti u/jew l-aspetti tad-demokrazija f'sitt approċċi – ''elettorali'', ''liberali'', ''maġġoritarju'', ''parteċipattiv'', ''deliberattiv'' u ''egalitarju'', li flimkien joffru rendikont pjuttost komprensiv tal-kunċett ta' demokrazija kif jintuża llum (ara l-ħarsa ġenerali fit-tabella ta' hawn taħt). {| class="wikitable" |- | colspan="5" |Il-kunċetti tad-demokrazija ta' Michael Coppedge, John Gerring ''et al''., 2011 |- valign="top" | | |Prinċipji |Mistoqsija |Istituzzjonijiet |- | colspan="5" | ---- |- valign="top" |I. |'''Elettorali''' |Kontestazzjoni, kompetizzjoni. |Il-karigi tal-gvern huma okkupati permezz ta' elezzjonijiet ħielsa u liberi b'diversi partiti? |Elezzjonijiet, partiti politiċi, kompetittività u kemm joħorġu jivvutaw. |- valign="top" |II. |'''Liberali''' |Governanza limitata, diversi punti ta' veto, responsabbiltà orizzontali, drittijiet individwali, libertajiet ċivili, trasparenza. |Il-poter politiku huwa deċentralizzat u ristrett? |Diversi partiti, indipendenti u deċentralizzat, b'enfasi speċjali fuq ir-rwol tal-midja, tal-gruppi ta' interess, il-ġudikatura u kostituzzjoni miktuba b'garanziji espliċiti. |- valign="top" |III. |'''Maġġoritarju''' |Tmexxija tal-maġġoranza, ċentralizzazzjoni, responsabbiltà vertikali. |Il-maġġoranza (jew il-pluralità) tmexxi? |Ikkonsolidat u ċentralizzat, b'enfasi speċjali fuq ir-rwol tal-partiti politiċi. |- valign="top" |IV. |'''Parteċipattiv''' |Governanza tal-poplu. |Iċ-ċittadini ordinarji jipparteċipaw fil-politika? |Liġi elettorali, soċjetà ċivili, governanza lokali, demokrazija diretta. |- valign="top" |V. |'''Deliberattiv''' |Governanza bir-raġuni. |Id-deċiżjonijiet politiċi huma frott id-deliberazzjonijiet pubbliċi? |Midja, smigħ, panels, korpi deliberattivi oħra. |- valign="top" |VI. |'''Egalitarju''' |Ugwaljanza politika. |Iċ-ċittadini kollha għandhom setgħat indaqs? |Żgurar ta' parteċipazzjoni ndaqs, rappreżentanza, protezzjoni u riżorsi rilevanti politikament. |} === Kejl tad-demokrazija === Il-kejl tad-demokrazija jvarja skont il-kunċetti fundamentali differenti tad-demokrazija. L-evalwazzjonijiet tad-demokrazija minimalista jiffukaw fuq l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, filwaqt li d-demokrazija massimalista tevalwa valuri addizzjonali, bħad-drittijiet tal-bniedem, id-deliberazzjoni, l-eżiti ekonomiċi jew il-kapaċità tal-istat. == Demokrazija mhux governattiva == Apparti l-isfera pubblika, intużaw prinċipji u mekkaniżmi demokratiċi simili tal-votazzjoni u tar-rappreżentanza biex jirregolaw tipi oħra ta' gruppi. Bosta organizzazzjonijiet mhux governattivi jiddeċiedu dwar il-politiki u t-tmexxija permezz tal-votazzjoni. Il-biċċa l-kbira tat-trade unions u tal-kooperattivi huma rregolati b'elezzjonijiet demokratiċi. Fl-aħħar mill-aħħar il-korporazzjonijiet jiġu rregolati mill-azzjonisti tagħhom permezz tad-demokrazija tal-azzjonisti. Il-korporazzjonijiet jistgħu jużaw sistemi bħad-demokrazija tal-post tax-xogħol biex jindirizzaw il-governanza interna. [[Amitai Etzioni]] fassal sistema li tgħaqqad l-elementi tad-demokrazija mal-liġi tax-xarija, imsejħa demokrazija [[Iżlam|Iżlamika]] jew Iżlamokrazija. Kulma jmur hemm għadd dejjem jikber ta' istituzzjonijiet edukattivi demokratiċi bħall-iskejjel ta' Sudbury li huma koregolati mill-istudenti u mill-persunal tal-iskejjel. === Demokrazija tal-azzjonisti === Id-demokrazija tal-azzjonisti hija kunċett relatat mal-governanza tal-korporazzjonijiet mill-azzjonisti tagħhom. Fl-Istati Uniti, l-azzjonisti tipikament jingħataw id-drittijiet tal-votazzjoni skont il-prinċipju ta' sehem wieħed, vot wieħed. L-azzjonisti jkunu jistgħu jivvutaw kull sena biex jeleġġu l-bord tad-diretturi tal-kumpanija, li mbagħad jagħżlu huma stess il-membri eżekuttivi tal-kumpanija. Il-qafas tad-demokrazija tal-azzjonisti jaf ma jkunx tajjeb għall-kumpaniji bi klassijiet differenti ta' stocks li jkomplu jibdlu iktar id-distribuzzjoni tad-drittijiet tal-votazzjoni. == Ġustifikazzjoni == Ingħataw diversi ġustifikazzjonijiet għad-demokrazija. === Leġittimità === It-teorija tal-kuntratt soċjali ssostni li l-leġittimità tal-governanza hija bbażata fuq dawk li jkunu ggvernati, jiġifieri elezzjoni, u li d-deċiżjonijiet politiċi jridu jirriflettu r-rieda ġenerali. Il-leġittimità pubblika tad-demokrazija tvarja minn pajjiż għall-ieħor, u f'xi pajjiżi t-testi reliġjużi għandhom iktar appoġġ pubbliku mir-rieda tan-nies. === Teħid ta' deċiżjonijiet aħjar === It-teorema tal-ġurija ta' Condorcet hija prova loġika li jekk kull min jieħu d-deċiżjonijiet ikollu probabbiltà akbar li jieħu d-deċiżjoni t-tajba, allura li jkollok l-ikbar għadd ta' dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet, jiġifieri demokrazija, jirriżulta fl-aqwa deċiżjonijiet. Dan ġie argumentat ukoll minn teoriji tal-għerf tal-folla. Id-demokrazija għandha t-tendenza li ttejjeb is-soluzzjonijiet għall-kunflitti. === Suċċess ekonomiku === F'''Why Nations Fail'', l-ekonomisti [[Daron Acemoglu]] u [[James A. Robinson]] isostnu li d-demokraziji jkollhom suċċess ekonomiku akbar minħabba li s-sistemi politiċi mhux demokratiċi għandhom it-tendenza li jillimitaw is-swieq u jiffavorixxu l-monopolji a skapitu tal-qerda kreattiva meħtieġa għat-tkabbir ekonomiku sostnut. Studju tal-2019 ta' Acemoglu u oħrajn stima li l-pajjiżi li minn tmexxija awtoritarja jaqilbu għal tmexxija demokratika, bħala medja kellhom PDG 20 % ogħla wara 25 sena, milli kieku jibqgħu bi tmexxija awtoritarja. L-istudju eżamina 122 tranżizzjoni għad-demokrazija u 71 tranżizzjoni għat-tmexxija awtoritarja, li seħħew mill-1960 sal-2010. Acemoglu qal li dan seħħ minħabba li d-demokraziji kellhom it-tendenza li jinvestu iktar fil-kura tas-saħħa u fil-kapital uman, u jnaqqsu t-trattament speċjali tal-alleati tar-reġimi. Studju tal-2023 analizza l-effetti fit-tul tad-demokrazija fuq il-prosperità ekonomika billi uża data ġdida dwar il-PDG ''pro capita'' u d-demokrazija għal sett tad-data ta' bejn l-1789 u l-2019. Ir-riżultati jindikaw li d-demokrazija żżid sostanzjalment l-iżvilupp ekonomiku. Il-qgħad huwa assoċjat mat-twemmin antidemokratiku. == Kritika == Id-demokrazija bħala kunċett u bħala forma prattika ta' governanza kienet fil-mira tal-kritika tul l-istorja. Xi kritiċi jqisu li r-reġimi demokratiċi spiss ma jirnexxilhomx iżommu mal-ogħla prinċipiji mistennija minnhom, filwaqt li oħrajn jirrifjutaw għalkollox jew parzjalment il-valuri promossi mid-demokrazija kostituzzjonali. L-oppożizzjoni fil-konfront tad-demokrazija tmur lura għal żmien [[Platun]], li kien iktar favur "gvern tal-iktar ikkwalifikati". Iktar reċentement, [[James Madison]] studja b'mod estensiv l-argumenti storiċi kontra u favur id-demokrazija fit-tħejjija tiegħu għall-Konvenzjoni Kostituzzjonali, u [[Winston Churchill]] irrimarka li "ħadd ma jippretendi li d-demokrazija hija perfetta jew tajba għalkollox. Tabilħaqq, intqal li d-demokrazija hija l-agħar forma ta' governanza għajr dawk il-forom l-oħra kollha li ġew ippruvati minn żmien għal żmien". Il-kritiċi jsostnu li d-demokraziji moderni jaf ma jkunux biżżejjed demokratiċi u minflok fil-prattika jiffunzjonaw bħala oligarkiji, peress li l-gvernijiet jagħtu iktar widen lill-preferenzi tal-elit ekonomiku milli l-preferenzi taċ-ċittadini ordinarji. Bosta studji empiriċi fost id-diversi demokraziji tal-Punent, inkluż l-Istati Uniti, [[Spanja]], l-[[Żvezja|Iżvezja]], l-Iżvizzera, il-[[Kanada]], in-[[Norveġja]] u l-Ġermanja, sabu b'mod konsistenti li r-rappreżentanti eletti jkollhom it-tendenza li jwieġbu iktar għall-preferenzi taċ-ċittadini affluwenti ħafna għall-eżiti ta' politiki milli għal dawk tal-votant medju. Xi kritiċi tad-demokrazija saħqu dwar l-inkonsistenzi, il-paradossi u l-limiti tal-kunċett: u xtarrew kuntrasti ma' forom oħra ta' governanza, bħall-epistokrazija jew il-lottokrazija. Oħrajn ikkaratterizzaw l-iżjed demokraziji moderni bħala poliarkiji demokratiċi u aristokraziji demokratiċi. Iżda oħrajn identifikaw mumenti Faxxisti fid-demokraziji moderni. Dawn sejħu lis-soċjetajiet prodotti mid-demokraziji moderni bħala neofewdali u kkuntrastaw id-demokrazija mal-Faxxiżmu, mal-anarkokapitaliżmu, mat-teokrazija u mal-monarkija assoluta. == Tranżizzjonijiet demokratiċi == Tranżizzjoni demokratika tiddeskrivi fażi fis-sistema politika tal-pajjiż, li spiss tinħoloq bħala riżultat ta' bidla mhux kompluta minn reġim awtoritarju għal sistema demokratika (jew bil-kontra). === Demokratizzazzjoni === Democratization, or democratisation, is the structural government transition from an authoritarian government to a more democratic political regime, including substantive political changes moving in a democratic direction. The opposite process of democratic transition is known as democratic backsliding or autocratization. Whether and to what extent democratization occurs can be influenced by various factors, including economic development, historical legacies, civil society, and international processes. Some accounts of democratization emphasize how elites drove democratization, whereas other accounts emphasize grassroots bottom-up processes. How democratization occurs has also been used to explain other political phenomena, such as whether a country goes to a war or whether its economy grows. Several philosophers and researchers have outlined historical and social factors seen as supporting the evolution of democracy. Other commentators have mentioned the influence of economic development. In a related theory, Ronald Inglehart suggests that improved living-standards in modern developed countries can convince people that they can take their basic survival for granted, leading to increased emphasis on self-expression values, which correlates closely with democracy. Douglas M. Gibler and Andrew Owsiak in their study argued about the importance of peace and stable borders for the development of democracy. It has often been assumed that democracy causes peace, but this study shows that, historically, peace has almost always predated the establishment of democracy. Carroll Quigley concludes that the characteristics of weapons are the main predictor of democracy: Democracy—this scenario—tends to emerge only when the best weapons available are easy for individuals to obtain and use. By the 1800s, guns were the best personal weapons available, and in the United States of America (already nominally democratic), almost everyone could afford to buy a gun, and could learn how to use it fairly easily. Governments could not do any better: it became the age of mass armies of citizen soldiers with guns. Similarly, Periclean Greece was an age of the citizen soldier and democracy. Other theories stressed the relevance of education and of human capital—and within them of cognitive ability to increasing tolerance, rationality, political literacy and participation. Two effects of education and cognitive ability are distinguished:^{[''need quotation to verify'']} * a cognitive effect (competence to make rational choices, better information-processing) * an ethical effect (support of democratic values, freedom, human rights etc.), which itself depends on intelligence. Evidence consistent with conventional theories of why democracy emerges and is sustained has been hard to come by. Statistical analyses have challenged modernisation theory by demonstrating that there is no reliable evidence for the claim that democracy is more likely to emerge when countries become wealthier, more educated, or less unequal. In fact, empirical evidence shows that economic growth and education may not lead to increased demand for democratization as modernization theory suggests: historically, most countries attained high levels of access to primary education well before transitioning to democracy. Rather than acting as a catalyst for democratization, in some situations education provision may instead be used by non-democratic regimes to indoctrinate their subjects and strengthen their power. The assumed link between education and economic growth is called into question when analyzing empirical evidence. Across different countries, the correlation between education attainment and math test scores is very weak (.07). A similarly weak relationship exists between per-pupil expenditures and math competency (.26). Additionally, historical evidence suggests that average human capital (measured using literacy rates) of the masses does not explain the onset of industrialization in France from 1750 to 1850 despite arguments to the contrary. Together, these findings show that education does not always promote human capital and economic growth as is generally argued to be the case. Instead, the evidence implies that education provision often falls short of its expressed goals, or, alternatively, that political actors use education to promote goals other than economic growth and development. Some scholars have searched for the "deep" determinants of contemporary political institutions, be they geographical or demographic. An example of this is the disease environment. Places with different mortality rates had different populations and productivity levels around the world. For example, in Africa, the tsetse fly—which afflicts humans and livestock—reduced the ability of Africans to plough the land. This made Africa less settled. As a consequence, political power was less concentrated. This also affected the colonial institutions European countries established in Africa. Whether colonial settlers could live or not in a place made them develop different institutions which led to different economic and social paths. This also affected the distribution of power and the collective actions people could take. As a result, some African countries ended up having democracies and others autocracies. An example of geographical determinants for democracy is having access to coastal areas and rivers. This natural endowment has a positive relation with economic development thanks to the benefits of trade. Trade brought economic development, which in turn, broadened power. Rulers wanting to increase revenues had to protect property-rights to create incentives for people to invest. As more people had more power, more concessions had to be made by the ruler and in many places this process lead to democracy. These determinants defined the structure of the society moving the balance of political power. Robert Michels asserts that although democracy can never be fully realised, democracy may be developed automatically in the act of striving for democracy:<blockquote>The peasant in the fable, when on his deathbed, tells his sons that a treasure is buried in the field. After the old man's death the sons dig everywhere in order to discover the treasure. They do not find it. But their indefatigable labor improves the soil and secures for them a comparative well-being. The treasure in the fable may well symbolise democracy.</blockquote>Democracy in modern times has almost always faced opposition from the previously existing government, and many times it has faced opposition from social elites. The implementation of a democratic government from a non-democratic state is typically brought by peaceful or violent democratic revolution. The V-Dem Institute found 2026 ongoing democratization in 18 countries: Benin, Bolivia, Botswana, Bazil, Dominican Republic, Fiji, Guatemala, Lesotho, Mauritius, Montenegro, Poland, Seychelles, Solomon Islands, Sri Lanka, Timor-Leste, Thailand, The Gambia, and Zambia. ===== Promozzjoni tad-demokrazija ===== Promotion of democracy can increase the quality of already existing democracies, reduce political apathy, and the chance of democratic backsliding. Democracy promotion measures include voting advice applications, participatory democracy, increasing electoral integrity, youth suffrage and civic education, reducing barriers to entry for new political parties, increasing proportionality, reducing presidentialism and aligning with median voter preferences. === Awtokratizzazzjoni === Democratic backsliding is a form of autocratization, a process of structural government transition toward authoritarianism in which the exercise of political power becomes less limited and more arbitrary and repressive. Democratic backsliding specifically assumes a starting point of a democratic system. The process typically restricts the space for public contest and political participation in the process of government selection. Democratic backsliding involves the weakening of democratic institutions, such as the peaceful transition of power or free and fair elections, or the violation of individual rights that underpin democracies, especially freedom of expression. Democratic backsliding is the opposite of democratization.^{[''citation needed'']} Steven Levitsky says: "It's not up to voters to defend a democracy. That's asking far, far too much of voters, to cast their ballot on the basis of some set of abstract principles or procedures. With the exception of a handful of cases, voters never, ever — in any society, in any culture — prioritize democracy over all else. Individual voters worry about much more mundane things, as is their right. It is up to élites and institutions to protect democracy — not voters." The V-Dem Institute found 2026 ongoing democratic backsliding in 44 countries: Afghanistan, Argentina, Armenia, Belarus, Burkina Faso, Cambodia, Central African Republic, Croatia, Georgia, Greece, Guinea, Guinea-Bissau, El Salvador, Haiti, Hong Kong, Hungary, India, Indonesia, Italy, Ivory Coast, Kuwait, Kyrgyzstan, Libya, Mali, Madagascar, Mauretania, Mexico, Moldova, Mozambique, Myanmar, Nicaragua, Niger, Pakistan, Peru, Philippines, Slovakia, Slovenia, Senegal, Serbia, Romania, Togo, Ukraine, United Kingdom, and United States. ===== Tfixkil ===== Some democratic governments have experienced sudden state collapse and regime change to an undemocratic form of government. Domestic military coups or rebellions are the most common means by which democratic governments have been overthrown. (See List of coups and coup attempts by country and List of civil wars.) Examples include the Spanish Civil War, the Coup of 18 Brumaire that ended the French First Republic, and the 28 May 1926 coup d'état which ended the First Portuguese Republic. Some military coups are supported by foreign governments, such as the 1954 Guatemalan coup d'état and the 1953 Iranian coup d'état. Other types of a sudden end to democracy include: * Invasion, for example the German occupation of Czechoslovakia, and the fall of South Vietnam. * Self-coup, in which the leader of the government extra-legally seizes all power or unlawfully extends the term in office. This can be done through: ** Suspension of the constitution by decree, such as with the 1992 Peruvian coup d'état ** An "electoral self-coup" using election fraud to obtain re-election of a previously fairly elected official or political party. For example, in the 1999 Ukrainian presidential election, 2003 Russian legislative election, and 2004 Russian presidential election. * Royal coup, in which a monarch not normally involved in government seizes all power. For example, the 6 January Dictatorship, begun in 1929 when King Alexander I of Yugoslavia dismissed parliament and started ruling by decree. Democratic backsliding can end democracy in a gradual manner, by increasing emphasis on national security and eroding free and fair elections, freedom of expression, independence of the judiciary, rule of law. A famous example is the Enabling Act of 1933, which lawfully ended democracy in Weimar Germany and marked the transition to Nazi Germany. Temporary or long-term political violence and government interference can prevent free and fair elections, which erode the democratic nature of governments. This has happened on a local level even in well-established democracies like the United States; for example, the Wilmington insurrection of 1898 and African-American disfranchisement after the Reconstruction era. == Influwenza tal-midja == The theory of democracy relies on the implicit assumption that voters are well informed about social issues, policies, and candidates so that they can make a truly informed decision. Since the late 20th century there has been a growing concern that voters may be poorly informed due to the news media's focusing more on entertainment and gossip and less on serious journalistic research on political issues. The media professors Michael Gurevitch and Jay Blumler have proposed a number of functions that the mass media are expected to fulfill in a democracy: * Surveillance of the sociopolitical environment * Meaningful agenda setting * Platforms for an intelligible and illuminating advocacy * Dialogue across a diverse range of views * Mechanisms for holding officials to account for how they have exercised power * Incentives for citizens to learn, choose, and become involved * A principled resistance to the efforts of forces outside the media to subvert their independence, integrity, and ability to serve the audience * A sense of respect for the audience member, as potentially concerned and able to make sense of his or her political environment This proposal has inspired a lot of discussions over whether the news media are actually fulfilling the requirements that a well functioning democracy requires. Commercial mass media are generally not accountable to anybody but their owners, and they have no obligation to serve a democratic function. They are controlled mainly by economic market forces. Fierce economic competition may force the mass media to divert themselves from any democratic ideals and focus entirely on how to survive the competition. The tabloidization and popularization of the news media is seen in an increasing focus on human examples rather than statistics and principles. There is more focus on politicians as personalities and less focus on political issues in the popular media. Election campaigns are covered more as horse races and less as debates about ideologies and issues. The dominating media focus on spin, conflict, and competitive strategies has made voters perceive the politicians as egoists rather than idealists. This fosters mistrust and a cynical attitude to politics, less civic engagement, and less interest in voting. The ability to find effective political solutions to social problems is hampered when problems tend to be blamed on individuals rather than on structural causes. This person-centered focus may have far-reaching consequences not only for domestic problems but also for foreign policy when international conflicts are blamed on foreign heads of state rather than on political and economic structures. A strong media focus on fear and terrorism has allowed military logic to penetrate public institutions, leading to increased surveillance and the erosion of civil rights. The responsiveness and accountability of the democratic system is compromised when lack of access to substantive, diverse, and undistorted information is handicapping the citizens' capability of evaluating the political process. The fast pace and trivialization in the competitive news media is dumbing down the political debate. Thorough and balanced investigation of complex political issues does not fit into this format. The political communication is characterized by short time horizons, short slogans, simple explanations, and simple solutions. This is conducive to political populism rather than serious deliberation. Commercial mass media are often differentiated along the political spectrum so that people can hear mainly opinions that they already agree with. Too much controversy and diverse opinions are not always profitable for the commercial news media. Political polarization is emerging when different people read different news and watch different TV channels. This polarization has been worsened by the emergence of the social media that allow people to communicate mainly with groups of like-minded people, the so-called echo chambers. Extreme political polarization may undermine the trust in democratic institutions, leading to erosion of civil rights and free speech and in some cases even reversion to autocracy. Many media scholars have discussed non-commercial news media with public service obligations as a means to improve the democratic process by providing the kind of political contents that a free market does not provide. The World Bank has recommended public service broadcasting in order to strengthen democracy in developing countries. These broadcasting services should be accountable to an independent regulatory body that is adequately protected from interference from political and economic interests. Public service media have an obligation to provide reliable information to voters. Many countries have publicly funded radio and television stations with public service obligations, especially in Europe and Japan, while such media are weak or non-existent in other countries including the US. Several studies have shown that the stronger the dominance of commercial broadcast media over public service media, the less the amount of policy-relevant information in the media and the more focus on horse race journalism, personalities, and the pecadillos of politicians. Public service broadcasters are characterized by more policy-relevant information and more respect for journalistic norms and impartiality than the commercial media. However, the trend of deregulation has put the public service model under increased pressure from competition with commercial media. The emergence of the internet and the social media has profoundly altered the conditions for political communication. The social media have given ordinary citizens easy access to voice their opinion and share information while bypassing the filters of the large news media. This is often seen as an advantage for democracy. The new possibilities for communication have fundamentally changed the way social movements and protest movements operate and organize. The internet and social media have provided powerful new tools for democracy movements in developing countries and emerging democracies, enabling them to bypass censorship, voice their opinions, and organize protests. A serious problem with the social media is that they have no truth filters. The established news media have to guard their reputation as trustworthy, while ordinary citizens may post unreliable information. In fact, studies show that false stories are going more viral than true stories. The proliferation of false stories and conspiracy theories may undermine public trust in the political system and public officials. Reliable information sources are essential for the democratic process. Less democratic governments rely heavily on censorship, propaganda, and misinformation in order to stay in power, while independent sources of information are able to undermine their legitimacy. == Referenzi == [[Kategorija:Greċja antika]] 5f4lk3b7688wld0vyn5nbl48dv06ls5 330277 330276 2026-05-28T18:19:16Z Trigcly 17859 /* Demokratizzazzjoni */ 330277 wikitext text/x-wiki Id-'''demokrazija''' hija forma ta' governanza li permezz tagħha l-poter [[Politika|politiku]] jinkiseb min-nies jew mill-popolazzjoni ta' stat. Skont definizzjoni minimalista tad-demokrazija, il-mexxejja jiġu eletti permezz ta' elezzjonijiet kompetittivi filwaqt li d-definizzjonijiet iktar wesgħin jew massimalisti jorbtu d-demokrazija mal-garanziji tal-libertajiet ċivili u d-drittijiet tal-[[bniedem]] apparti l-elezzjonijiet kompetittivi. F'demokrazija diretta, il-poplu jkollu l-awtorità diretta li jagħmel deliberazzjonijiet u li jiddeċiedi dwar il-leġiżlazzjoni. F'demokrazija rappreżentattiva, il-poplu jagħżel l-uffiċjali tal-governanza permezz ta' elezzjonijiet. Id-definizzjoni ta' "poplu" u l-modi kif l-awtorità tiġi kondiviża fi ħdan il-poplu jew iddelegata minnu nbidlu mal-milja taż-żminijiet u b'rati li jvarjaw minn pajjiż għal ieħor. Il-karatteristiċi tad-demokrazija spiss jinkludu l-libertà tal-ġemgħa, il-libertà tal-assoċjazzjoni, il-proprjetà personali, il-libertà tar-[[reliġjon]] u tal-[[kelma]], iċ-ċittadinanza, il-kunsens ta' dawk li jiġu ggvernati, id-drittijiet tal-votazzjoni, il-libertà miċ-ċaħda governattiva mhux ġustifikata tad-dritt tal-ħajja u tal-libertà, u d-drittijiet tal-minoranzi. In-nozzjoni tad-demokrazija evolviet b'mod konsiderevoli maż-żmien. Matul l-[[Storja|istorja]], wieħed jista' jsib evidenza ta' demokrazija diretta, fejn il-komunitajiet kienu jieħdu deċiżjonijiet permezz ta' ġemgħat popolari. Illum il-ġurnata, il-forma dominanti tad-demokrazija hija d-demokrazija rappreżentattiva, fejn iċ-ċittadini jeleġġu lill-uffiċjali tal-gvern biex jiggvernaw f'isimhom, pereżempju f'demokrazija parlamentari jew presidenzjali. Fil-varjant komuni tad-demokrazija liberali, is-setgħat tal-maġġoranza jiġu eżerċitati fi ħdan il-qafas ta' demokrazija rappreżentattiva, iżda l-kostituzzjoni u l-qorti suprema jillimitaw lill-maġġoranza u jipproteġu lill-minoranzi — normalment billi jiġi żgurat li kulħadd igawdi minn ċerti drittijiet individwali, bħal-libertà tal-kelma jew il-libertà tal-assoċjazzjoni. It-terminu tfaċċa fis-seklu 5 [[Ante Christum natum|Q.K]]. fil-bliet-stati [[Greċja antika|Griegi]], b'mod partikolari f'[[Ateni]] Klassika, u kien ifisser "it-tmexxija tal-poplu", b'kuntrast mal-aristokrazija (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ἀριστοκρατία, ''aristokratía''), li tfisser "it-tmexxija tal-elit". Prattikament fil-gvernijiet demokratiċi kollha tul l-istorja tal-qedem u moderna, iċ-ċittadinanza demokratika inizjalment kienet ristretta għal klassi tal-elit, li iktar 'il quddiem ġiet estiża għaċ-ċittadini adulti kollha. Fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji moderni, dan inkiseb permezz tal-movimenti tas-suffraġju tas-sekli 19 u 20. Id-demokrazija tikkuntrasta mal-forom ta' governanza fejn il-poter ma jinbitx mill-popolazzjoni ġenerali ta' stat, pereżempju s-sistemi awtoritarji. Storikament is-sistemi demokratiċi kienu forma rari u vulnerabbli ta' governanza, iżda dawn saru iktar prevalenti mis-seklu 19 'l hawn, b'mod partikolari permezz ta' diversi mewġiet ta' demokratizzazzjoni. Id-demokrazija għandha leġittimità konsiderevoli fid-dinja moderna, peress li l-opinjoni pubblika fir-reġjuni dinjin normalment huma favur is-sistemi demokratiċi ta' governanza meta mqabbla mal-alternattivi, u peress li saħansitra l-istati awtoritarji jippruvaw ipinġu lilhom infushom bħala demokratiċi. Id-demokrazija b'mod iktar konsistenti tirriżulta f'saħħa, f'[[edukazzjoni]] u f'eżiti ekonomiċi mtejba. Skont l-indiċijiet ta' ''V-Dem Democracy'' u l-Indiċi tad-Demokrazija ta' ''The Economist'', inqas minn nofs il-popolazzjoni tad-dinja tgħix f'demokrazija mill-2022. Fl-istess ħin, filwaqt li d-demokrazija rappreżentattivi tingħata valur siewi b'mod mifrux, iċ-Ċentru tar-Riċerka ta' Pew sab li l-garr rigward il-prestazzjoni demokratika huwa komuni saħansitra f'bosta demokraziji stabbiliti. == Karatteristiċi == Għalkemm id-demokrazija fid-demokraziji purament rappreżentattivi hija mifhuma b'rabta mal-votazzjoni, ma jeżisti l-ebda konsensus dwar definizzjoni preċiża tad-demokrazija. Jeżistu wisq approċċi. Kien hemm studju li identifika 2,234 aġġettiv li jintuża għad-deskrizzjoni tad-demokrazija bil-[[lingwa Ingliża]]. Minkejja dan, hemm fehim iktar profond – bħal dak ta' [[Abraham Lincoln]]: : ''"Governanza tan-nies, min-nies, għan-nies"'' jew dik ta' [[Karl Popper]] li ssostni li l-ħarsa "klassika" lejn id-demokrazija hi, "fil-qosor, it-teorija li d-demokrazija hija t-tmexxija tal-poplu u li l-poplu għandu d-dritt li jiggverna hu. Il-prinċipji demokratiċi huma riflessi fiċ-ċittadini eliġibbli kollha, ilkoll indaqs quddiem il-[[Dritt|liġi]] u lkoll b'aċċess ugwali għall-proċessi leġiżlattivi. Pereżempju, f'demokrazija rappreżentattiva, kull vot (fit-teorija) għandu l-istess piż, u l-libertà taċ-ċittadini eliġibbli hija żgurata permezz ta' drittijiet u libertajiet leġittimizzati li tipikament ikunu mnaqqxa f'kostituzzjoni, filwaqt li użi oħra tad-"demokrazija" jaf jħaddnu d-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini jivvutaw direttament fuq id-diversi kwistjonijiet li jinqalgħu. Skont in-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]], id-demokrazija "tipprovdi ambjent li jirrispetta d-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali, u fejn ir-rieda espressa liberament tal-poplu tiġi eżerċitata". Skont teorija partikolari d-demokrazija tirrikjedi tliet prinċipji fundamentali: il-kontroll 'il fuq (sovranità fl-iżjed livelli baxxi tal-awtorità), l-ugwaljanza politika, u n-normi soċjali li permezz tagħhom l-individwi u l-istituzzjonijiet iqisu biss atti aċċettabbli li jirriflettu l-ewwel żewġ prinċipji tal-kontroll 'il fuq u l-ugwaljanza politika. L-ugwaljanza legali, il-libertà politika u l-istat ta' dritt sikwit jiġu identifikati bħala l-karatteristiċi ewlenin ta' demokrazija li tiffunzjona sew. F'xi pajjiżi, b'mod partikolari fir-[[Renju Unit]] (minn fejn oriġinat is-sistema ta' Westminster), il-prinċipju dominanti hu dak tas-sovranità Parlamentari, filwaqt li tinżamm l-indipendenza ġudizzjarja. Fl-[[Indja]], is-sovranità Parlamentari hija soġġetta għall-Kostituzzjoni tal-Indja li tinkludi rieżami ġudizzjarju. Għalkemm it-terminu "demokrazija" tipikament jintuża fil-kuntest ta' stat politiku, il-prinċipji wkoll huma applikabbli potenzjalment għall-organizzazzjonijiet privati, bħal klabbs, għaqdiet u ditti. Id-demokraziji jistgħu jużaw bosta metodi differenti ta' teħid tad-deċiżjonijiet, iżda t-tmexxija tal-maġġoranza hija l-forma dominanti. Mingħajr kumpens, bħal protezzjonijiet legali tad-drittijiet individwali jew kollettivi, il-minoranzi politiċi jistgħu jiġu mgħakksa mit-"tirannija tal-maġġoranza". It-tmexxija tal-maġġoranza tinvolvi approċċ kompetittiv, għad-differenza tad-demokrazija tal-konsensus, u b'hekk tinħoloq il-ħtieġa li l-elezzjonijiet, u ġeneralment id-deliberazzjoni, ikunu sostantivament u proċeduralment "ġusti" u ekwi. Fżxi pajjiżi, il-libertà tal-espressjoni politika, il-libertà tal-kelma u l-libertà tal-istampa jitqiesu bħala importanti biex jiġi żgurat li l-votanti jkunu infurmati sew, u b'hekk ikunu jistgħu jivvutaw skont l-interessi u t-twemmin tagħhom stess. Ġie ssuġġerit ukoll li karatteristika bażika tad-demokrazija hija l-kapaċità li l-votanti kollha jipparteċipaw b'mod ħieles u sħiħ fil-[[ħajja]] tas-soċjetà tagħhom. Bl-enfasi fuq in-nozzjonijiet tal-kuntratt soċjali u r-rieda kollettiva tal-votanti kollha, id-demokrazija tista' tkun ikkaratterizzata wkoll bħala forma ta' kollettiviżmu politiku peress li tiġi definita bħala forma ta' governanza fejn iċ-ċittadini eliġibbli kollha jkollhom vuċi ugwali fit-tfassil tal-liġijiet. Ir-repubbliki, għalkemm spiss ikunu assoċjati popolarment mad-demokrazija minħabba l-prinċipju kondiviż tal-kunsens mogħti minn dawk li jiġu ggvernati għat-tmexxija, mhux neċessarjament ikunu demokraziji, għax ir-repubblikaniżmu ma jispeċifikax ''kif'' in-nies għandhom imexxu. Tradizzjonalment it-terminu "repubblika" kien iħaddan kemm id-demokraziji kif ukoll l-aristokraziji u l-varjanti tagħhom. F'sens modern, il-forma ta' governanza repubblikana hija forma ta' governanza mingħajr monarka. Minħabba f'hekk, id-demokraziji jistgħu jkunu repubbliki jew monarkiji kostituzzjonali, bħar-Renju Unit, fejn il-monarka ma jkunx il-mexxej. == Storja == Il-ġemgħat demokratiċi għandhom żmien daqs kemm għandha żmien l-ispeċi umana u ilhom jeżistu tul l-istorja umana, iżda sas-seklu 19, il-figuri [[Politiku|politiċi]] ewlenin fil-biċċa l-kbira opponew id-demokrazija. It-teoriċi repubblikani rabtu d-demokrazija ma' daqs ċkejken: iktar ma kienu jikbru fid-daqs l-unitajiet politiċi, iktar kienet tiżdied il-probabbiltà li l-gvern isir tiranniku. Fl-istess waqt, l-unitajiet politiċi żgħar kienu vulnerabbli għall-ħakma. Montesquieu kiteb, "Jekk repubblika tkun żgħira, tinqered minn qawwa barranija; jekk tkun kbira, tinqered mill-imperfezzjoni interna". Skont ix-xjenzat politiku tal-Università ta' Johns Hopkins [[Daniel Deudney]], il-ħolqien tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], bid-daqs kbir u s-sistema ta' kontrolli u bilanċi tagħha, kienet soluzzjoni għall-problemi doppji tad-daqs. Fis-soċjetajiet ta' madwar id-dinja seħħew forom ta' demokrazija b'mod organiku li ma kellhom l-ebda kuntatt ma' xulxin. === Oriġini === ==== [[Greċja]] u [[Ruma]] ==== It-terminu ''demokrazija'' tfaċċa għall-ewwel darba fil-ħsieb politiku u [[Filosofija|filosofiku]] tal-Greċja Antika fil-belt-stat ta' Ateni fl-antikità klassika. Il-kelma ġejja minn ''dêmos'' li tfisser "nies (komuni)" u minn ''krátos'' li tfisser "qawwa/setgħa". Taħt Cleisthenes, f'Ateni ġie stabbilit dak li huwa maħsub bħala l-ewwel eżempju ta' tip ta' demokrazija fis-seklu 6 Q.K. (508–507 Q.K.). Cleisthenes huwa meqjus bħala "l-missier tad-demokrazija ta' Ateni". L-ewwel użu attestat tal-kelma demokrazija jinsab fix-xogħlijiet ta' proża tal-ħabta tal-430 Q.K., bħall-''Istorji'' ta' Erodotu, iżda l-użu tagħha kien eqdem b'diversi deċennji, peress li żewġ persuni minn Ateni li twieldu għall-ħabta tal-470 Q.K. kien jisimhom Democrates, isem politiku ġdid — x'aktarx b'appoġġ għad-demokrazija — li ngħata fi żmien ta' dibattiti dwar kwistjonijiet kostituzzjonali f'Ateni. Aeschylus jalludi bis-saħħa wkoll għall-kelma fid-dramm tiegħu ''Is-Supplikanti'', li ttella' għall-ħabta tal-463 Q.K., fejn isemmi "l-id tat-tmexxija tal-kotra" [''demou kratousa cheir'']. Qabel dak iż-żmien, il-kelma li kienet tiddefinixxi s-sistema politika ġdida ta' Cleisthenes x'aktarx li kienet ''isonomija'', li tfisser ugwaljanza politika. Id-demokrazija ta' Ateni ħadet is-sura ta' demokrazija diretta, u kellha żewġ karatteristiċi li jiddistingwuha: l-għażla aleatorja ta' ċittadini ordinarji biex jimlew il-ftit karigi amministrattivi u ġudizzjarji eżistenti tal-gvern, u ġemgħa leġiżlattiva li kienet tikkonsisti mill-maġġoranza taċ-ċittadini ta' Ateni. Iċ-ċittadini eliġibbli kollha kienu jitħallew jitkellmu u jivvutaw fil-ġemgħa jew fl-assemblea, fejn kienu jiġu stabbiliti l-liġijiet tal-belt-stat. Madankollu, iċ-ċittadinanza ta' Ateni ma kinitx tingħata lin-[[Mara|nisa]], lill-[[Skjavitù|ilsiera]], lill-barranin (μέτοικοι / ''métoikoi''), u liż-żgħażagħ taħt l-età tas-servizz militari. Effettivament, resident wieħed minn kull erba' f'Ateni kienu jikkwalifikaw bħala ċittadini. Is-sjieda tal-art ma kinitx rekwiżit għaċ-ċittadinanza. L-esklużjoni ta' partijiet kbar tal-popolazzjoni mill-korp taċ-ċittadini hija marbuta mill-qrib mal-fehim tal-qedem taċ-ċittadinanza. Fil-biċċa l-kbira ta' żmien il-qedem, il-benefiċċju taċ-ċittadinanza kien marbut mal-obbligu tal-ġlied fil-kampanji militari. Id-demokrazija ta' Aterni mhux biss kienet ''diretta'' fis-sens li d-deċiżjonijiet kienu jittieħdu mill-ġemgħa, iżda anke l-''iżjed diretta'' fis-sens li l-ġemgħa permezz tal-istrutturi bħall-assemblea, is-senat u l-qrati legali kienet tikkontrolla l-proċess politiku kollu u proporzjon kbir taċ-ċittadini kienu jkunu involuti b'mod kostanti fl-affarijiet pubbliċi. Minkejja li d-drittijiet tal-individwu ma kinux żgurati mill-kostituzzjoni ta' Ateni fis-sens modern (il-Griegi tal-qedem ma kellhomx kelma għal "drittijiet"), dawk li kienu ċittadini ta' Ateni kienu jgawdu l-libertajiet tagħhom mhux f'oppożizzjoni għall-gvern iżda billi jgħixu f'belt li ma kinitx soġġetta għal xi setgħa oħra u billi huma stess ma kinux soġġetti għat-tmexxija ta' ħaddieħor. Il-votazzjoni tfaċċat fi [[Sparta]] saħansitra fis-700 Q.K. L-ekkleżjastiċi ta' Sparta kienu ġemgħa tal-poplu, li kienet tiltaqa' darba fix-xahar, fejn kull ċittadini maskili ta' mill-inqas 20 sena seta' jipparteċipa. Fl-assemblea, l-Ispartani kienu jeleġġu l-mexxejja u jixħtu l-voti tagħhom bl-għajjat (il-votazzjoni kienet tiġi deċiża skont l-ikbar għajta tal-folla). [[Aristotli]] ddeskriva dan il-metodu bħala "tat-tfal", meta mqabbel mas-sistema tal-votazzjoni fuq poloz tal-ġebel użata miċ-ċittadini ta' Ateni. Sparta adottat din is-sistema minħabba s-sempliċità tagħha, u biex jiġi evitat kull tip ta' preġudizzju, xiri jew qerq fil-votazzjoni, li kienu predominanti fl-elezzjonijiet demokratiċi bikrin. Barra minn hekk, id-depożizzjoni tar-Renju Ruman ħolqot sistema b'element demokratiku fil-forma ta' bosta ġemgħat popolari differenti. Minkejja li r-Repubblika Rumana tat kontribut sinifikanti għal bosta aspetti tad-demokrazija, frazzjon biss mir-Rumani kienu ċittadini li kellhom il-vot fl-elezzjonijiet għall-maġistrati. Il-voti tas-setgħana kienu jingħataw iktar piż permezz ta' sistema ta' votazzjoni ponderata, għaldaqstant il-biċċa l-kbira tal-uffiċjali għoljin, inkluż il-membri tas-Senat, kienu jiġu minn ftit familji għonja u nobbli. Il-mudell Ruman ta' governanza ispira bosta ħassieba politiċi tul is-sekli. ==== Indja tal-qedem ==== Vaishali, il-[[belt kapitali]] tal-Lega ta' Vajjika (Vrijji mahajanapada) tal-Indja, titqies bħala wieħed mill-ewwel eżempji ta' repubblika għall-ħabta tas-seklu 6 Q.K. ==== Amerki ==== [[Kultura|Kulturi]] oħra, bħall-Iroquois fl-Amerki, żviluppaw ukoll forma ta' soċjetà demokratika bejn l-1450 u l-1660 (u possibbilment fl-1142), ferm qabel ma kellhom kuntatt mal-[[Ewropa|Ewropej]]. Din id-demokrazija għadha preżenti sal-lum u hija l-iżjed demokrazija rappreżentattiva antika eżistenti fid-dinja. === [[Medjuevu|Medju Evu]] === Filwaqt li l-biċċa l-kbira tar-reġjuni fl-Ewropa matul il-Medju Evu kienu mmexxijin mill-kleru jew minn sinjuri fewdali, kienu jeżistu diversi sistemi li kienu jinvolvu l-elezzjonijiet jew il-ġemgħat, għalkemm spiss kienu jinvolvu parti żgħira mill-popolazzjoni. Fl-Iskandinavja, kien hemm korpi magħrufa ta' nies ħielsa ppreseduti minn kelliem tal-liġi. Dawn il-korpi ta' deliberazzjoni kienu responsabbli għas-soluzzjoni ta' kwistjonijiet politiċi, u xi varjanti kienu jinkludu l-Althing fl-[[Iżlanda]] u l-Løgting fil-[[Gżejjer Faroe|Gżejjer Faeroe]]. Il-''veche'', fil-[[Ewropa tal-Lvant|Lvant tal-Ewropa]], kien korp simili għal dawk tal-Iskandinavja. Fil-[[Knisja Kattolika]] Rumana, il-[[Papa]] ilu jiġi elett minn [[konklav]] Papali magħmul mill-kardinali mill-1059. L-ewwel korp Parlamentari ddokumentat fl-Ewropa kien il-Cortes ta' [[León]]. Stabbilit minn [[Alfonsu IX|Alfonso IX]] fl-1188, il-Cortes kellu l-awtorità għall-iffissar tat-tassazzjoni, għall-affarijiet barranin u għal-leġiżlazzjoni, għalkemm in-natura eżatta tar-rwol tiegħu għadha kkontestata. Ir-Repubblika ta' [[Ragusa]], stabbilita fl-1358 u ċċentrata madwar il-belt ta' [[Dubrovnik]], ipprovdiet drittijiet ta' rappreżentanza u ta' votazzjoni lill-aristokrazija maskili tagħha biss. Diversi bliet-stati u sistemi ta' governanza Taljani kellhom forom ta' governanza repubblikani. Pereżempju, ir-Repubblika ta' [[Firenze]], stabbilita fl-1115, kienet immexxija mis-Signoria u l-membri tagħha kienu jintgħażlu bix-xorti. Fil-Frisja tas-sekli 10–15, soċjetà mhux fewdali distinta, id-dritt tal-votazzjoni dwar kwistjonijiet lokali u dwar l-uffiċjali tal-kontea kien ibbażat fuq id-daqs tal-art. Il-''Kouroukan Fouga'' qasam l-Imperu tal-[[Mali]] fi klans tat-tmexxija li kienu rrappreżentati f'ġemgħa kbira msejħa l-''Gbara''. Madankollu, id-dokument wassal biex il-Mali jkun iktar simili għal monarkija kostituzzjonali milli repubblika demokratika. Il-Parlament tal-[[Renju Unit|Ingilterra]] kellu l-għeruq tiegħu fir-restrizzjonijiet tal-poter tar-rejiet miktubin fil-''Magna Carta'' (1215), li b'mod espliċitu ħarset ċerti drittijiet tas-sudditi tar-Re u b'mod impliċitu appoġġat dak li mbagħad sar id-digriet Ingliż tal-''habeas corpus'', li jissalvagwardja l-libertà individwali mill-ħabs illegali u li jagħti d-dritt tal-appell. L-ewwel assemblea nazzjonali rappreżentattiva fl-Ingilterra kienet il-Parlament ta' [[Simon de Montfort]] fl-1265. Il-preżenza tat-tressiq tal-petizzjonijiet hija fost l-iżjed evidenza bikrija tal-użu tal-Parlament bħala forum biex jiġi indirizzat it-tħassib ġenerali tan-nies ordinarji. Madankollu, is-setgħa tas-sejħa tal-Parlament baqgħet f'idejn il-monarka. Xi studji kkollegaw l-istabbiliment tal-istituzzjonijiet Parlamentari fl-Ewropa matul il-Medju Evu mal-agglomerazzjonijiet urbani u mal-ħolqien ta' klassijiet ġodda, bħall-[[Artiġjan|artiġjani]], kif ukoll mal-preżenza tan-nobbli u tal-eliti reliġjużi. L-istudjużi kkollegaw ukoll l-istabbiliment tal-governanza rappreżentattiva mal-frammentazzjoni politika relattiva tal-Ewropa. Ix-xjenzat politiku [[David Stasavage]] jikkollega l-frammentazzjoni tal-Ewropa, u d-demokratizzazzjoni sussegwenti tagħha, mal-mod kif sfaxxa l-[[Imperu Ruman]]: it-territorju Ruman inħakem minn gruppi frammentati żgħar ta' tribujiet Ġermaniċi, u dan wassal għall-ħolqien ta' unitajiet politiċi żgħar fejn il-mexxejja kienu relattivament dgħajfin u kienu jeħtieġu l-kunsens taċ-ċittadini tagħhom biex jifilħu għat-theddidiet barranin. Fil-[[Polonja]], id-demokrazija nobbli kienet ikkaratterizzata minn żieda fl-attività tan-nobbiltà nofsanija, li riedet iżżid is-sehem tagħha fl-eżerċitar tal-poter għas-spejjeż tal-manjati. Il-manjati ddominaw l-iżjed karigi importanti fl-istat (lajċi u ekkleżjastiċi) u kienu jinġabru fil-kunsill irjali, li iktar 'il quddiem sar is-senat. L-importanza dejjem tikber tan-nobbiltà nofsanija kellha impatt fuq l-istabbiliment tal-istituzzjoni tal-art magħrufa bħala s-''sejmik'' (assemblea lokali), li sussegwentement kisbet iktar drittijiet. Matul is-seklu 15 u l-ewwel nofs tas-seklu 16, is-sejmiks ingħataw iktar u iktar poter u saru l-iżjed istituzzjonijiet importanti tal-poter lokali. Fl-1454, [[Casimir IV Jagiellon]] ta lis-sejmiks id-dritt li jiddeċiedu dwar it-taxxi u li jorganizzaw mobilizzazzjoni tal-massa fl-Istatuti ta' Nieszawa. Huwa wiegħed ukoll li ma kienx se joħloq liġijiet ġodda mingħajr il-kunsens tagħhom. === Era moderna === ==== Perjodu modern bikri ==== Fl-Ingilterra tas-[[seklu 17]], kien hemm interess imġedded fil-Manja Karta. Il-Parlament tal-Ingilterra għadda l-Petizzjoni tad-Drittijiet fl-1628 li stabbiliet ċerti libertajiet għas-sudditi. Il-Gwerra Ċivili Ingliża (1642–1651) ġiet miġġielda bejn ir-Re u Parlament oligarkiku iżda elett, u matul dan iż-żmien iffurmat l-idea ta' partit politiku, bi gruppi jiddibattu d-drittijiet għar-rappreżentanza politika matul id-Dibattiti ta' Putney tal-1647. Sussegwentement, il-Protettorat (1653–59) u l-Integrazzjoni mill-Ġdid Ingliża (1660) integraw iktar tmexxija awtokratika, għalkemm il-Parlament għadda l-Att dwar il-''Habeas Corpus'' fl-1679 li saħħaħ il-konvenzjoni li pprojbixxiet id-detenzjoni mingħajr biżżejjed raġunijiet jew evidenza. Wara r-Rivoluzzjoni Glorjuża tal-1688, il-Liġi tad-Drittijiet ġiet ippromulgata fl-1689 u din ikkodifikat ċerti drittijiet u libertajiet u għadha fis-seħħ. Il-liġi stabbiliet ir-rekwiżiti li jsiru elezzjonijiet regolari, ir-regoli għal-libertà tal-kelma fil-Parlament u limitat il-poter tal-monarka, u b'hekk żgurat, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-Ewropa ta' dak iż-żmien, li l-assolutiżmu rjali ma jipprevalix. L-istoriċi ekonomiċi [[Douglass North]] u [[Barry Weingast]] ikkaratterizzaw l-istituzzjonijiet implimentati fir-Rivoluzzjoni Glorjuża bħala suċċess kbir f'termini tar-restrizzjonijiet tal-governanza u l-iżgurar tal-protezzjoni tad-drittijiet tal-proprjetà. L-interess imġedded fil-Manja Karta, il-Gwerra Ċivili Ingliża, u r-Rivoluzzjoni Glorjuża fis-seklu 17 xprunaw it-tkabbir ta' filosofija politika fil-Gżejjer Brittaniċi. [[Thomas Hobbes]] kien l-ewwel filosfu li fassal teorija dettaljata dwar il-kuntratt soċjali. Fil-''Leviathan'' (1651), Hobbes ħareġ bit-teorija li l-individwi li jgħixu fin-natura kienu jgħixu ħajja "solitarja, fqira, kerha, iebsa u qasira" u kienu jagħmlu gwerer kontinwi kontra kulħadd. Sabiex tiġi evitata l-okkorrenza tal-istat anarkiku tan-natura, Hobbes irraġuna li l-individwi kienu jċedu d-drittijiet tagħhom lil qawwa awtoritarja setgħana. Fi kliem ieħor, Hobbes tkellem favur monarkija assoluta, li fl-opinjoni tiegħu kienet l-aqwa forma ta' governanza. Iktar 'il quddiem, il-filosfu u t-[[tabib]] [[John Locke]] ħareġ b'interpretazzjoni differenti dwar it-teorija tal-kuntratt soċjali. Fiż-''Żewġ Trattati tal-Governanza'' (1689) tiegħu, Locke sostna li l-individwi kollha kellhom id-drittijiet inaljenabbli għall-ħajja, għal-libertà u għall-proprjetà. Skont Locke, l-individwi kienu jinġabru volontarjament flimkien biex jiffurmaw stat bl-għan li jiddefendu drittijiethom. Għal Locke kienu partikolarment importanti d-drittijiet tal-proprjetà, li skont Locke kienu jirrikjedu l-ħarsien, li kien l-iskop primarju tal-gvern. Barra minn hekk, Locke sostna li l-gvernijiet kienu leġittimi biss jekk kellhom il-kunsens ta' dawk li kienu ggvernati. Skont Locke, iċ-ċittadini kellhom id-dritt jirribellaw kontra l-gvern jekk dan kien jaġixxi kontra l-interessi tagħhom jew isir tiranniku. Għalkemm ma tantx kienu moqrija matul ħajtu, ix-xogħlijiet ta' Locke jitqiesu bħala d-dokumenti li jsejsu l-ħsieb liberali u influwenzaw ferm il-mexxejja tar-Rivoluzzjoni Amerikana u iktar 'il quddiem ir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]]. Il-qafas demokratiku liberali tiegħu tal-governanza għadu l-forma ewlenija tad-demokrazija fid-dinja. Fir-repubbliki tal-Cossack tal-[[Ukrajna]] fis-sekli 16 u 17, l-Etmanat tal-Cossack u s-Sich ta' Zaporizhia, id-detentur tal-ogħla kariga ta' Hetman kien jiġi elett mir-rappreżentanti tad-distretti tal-pajjiż. Fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], il-governanza rappreżentattiva bdiet f'Jamestown, Virginia, bl-elezzjoni tal-Kamra tal-Burgesses (il-prekursur tal-Assemblea Ġenerali ta' Virginia) fl-1619. Il-Puritani Ingliżi li għamlu migrazzjoni mill-1620 stabbilew kolonji f'New England, fejn kien hemm governanza lokali demokratika; il-poter ta' dawn l-assemblej lokali kien ivarja ferm tul il-perjodu kolonjali. Madankollu, uffiċjalment kellhom ammonti żgħar ta' poter devolut, peress li l-awtorità aħħarija kienet f'idejn il-monarkija u l-Parlament. Il-Puritani, il-Battisti u l-Quakers li stabbilew dawn il-kolonji applikaw l-organizzazzjoni demokratika tal-kongregazzjonijiet tagħhom anke għall-amministrazzjoni tal-komunitajiet tagħhom fil-ħajja ta' kuljum. ==== Sekli 18 u 19 ==== L-ewwel Parlament tal-Gran Brittanja ġie stabbilit fl-1707, wara l-fużjoni tar-Renju tal-Ingilterra u r-Renju tal-[[Skozja|Iskozja]] skont l-Atti tal-Unjoni. Żewġ dokumenti ewlenin tal-kostituzzjoni mhux kodifikata tar-Renju Unit, id-Dikjarazzjoni Ingliża tad-Drittijiet tal-1689 (imsejħa mill-ġdid bħala l-Liġi dwar id-Drittijiet tal-1689) u d-Dikjarazzjoni Skoċċiża tad-Drittijiet tal-1689, it-tnejn li huma kienu kkonsolidaw il-pożizzjoni tal-Parlament bħala l-korp suprem tat-tfassil tal-liġijiet u kienu jgħidu li "l-elezzjoni tal-membri tal-Parlament kellha tkun ħielsa". Madankollu, il-Parlament kien jiġi elett biss mis-sidien tal-art maskili, li kienu jammontaw għal 3 % tal-popolazzjoni fl-1780. L-ewwel persuna Brittanika magħrufa ta' nisel Afrikan li vvota f'elezzjoni ġenerali, [[Ignatius Sancho]], ivvota fl-1774 u fl-1780. Matul l-Era tal-Libertà fl-[[Żvezja|Iżvezja]] (1718–1772), id-drittijiet ċivili twessgħu u l-poter għadda mingħand il-monarka għall-Parlament. Ir-raħħala intaxxati kienu rrappreżentati fil-Parlament, għalkemm ma tantx kellhom influwenza, iżda n-nies komuni mingħajr proprjetà intaxxata ma kellhomx suffraġju. Il-ħolqien ta' Repubblika ta' [[Korsika]] ta' għomorha qasir fl-1755 kien tentattiv bikri li tiġi adottata kostituzzjoni demokratika (setgħu jivvutaw l-irġiel u n-nisa kollha li kellhom iktar minn 25 sena). Din il-Kostituzzjoni ta' Korsika kienet l-ewwel waħda bbażata fuq il-prinċipji tal-Illuminiżmu u kienet tinkludi s-suffraġju femminili, xi ħaġa li ma kinitx inkluża fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji l-oħra sas-seklu 20. L-Amerka kolonjali kellha kwalifikazzjonijiet simili dwar il-proprjetà bħall-Brittanja, u fil-perjodu qabel l-1776 l-abbundanza u d-disponibbiltà tal-art kienet tfisser li għadd kbir ta' kolonjalisti kienu jissodisfaw tali rekwiżiti b'mill-inqas 60 fil-mija tal-irġiel adulti ta' karnaġjon bajda li setgħu jivvutaw. Il-maġġoranza l-kbira tal-irġiel ta' karnaġjon bajda kienu [[Bidwi|bdiewa]] li kienu jissodisfaw ir-rekwiżiti tas-sjieda tal-proprjetà jew tal-ħlas tat-taxxa. Bi ftit eċċezzjonijiet, l-ebda mara jew persuna b'karnaġjon sewda ma setgħu jivvutaw. Vermont, li malli ddikjarat l-indipendenza mill-Gran Brittanja fl-1777, adottat kostituzzjoni mmudellata fuq iċ-ċittadinanza u s-suffraġju demokratiku ta' Pennsylvania għall-irġiel bi proprjetà jew mingħajr proprjetà. Il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti tal-1787 hija l-eqdem kostituzzjoni governattiva kkodifikata li għadha teżisti u li għadha attiva. Il-Kostituzzjoni kienet tipprevedi gvern elett u protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet ċivili, iżda ma temmitx il-jasar u lanqas ma estendiet id-drittijiet tal-votazzjoni fl-Istati Uniti, u minflok ħalliet il-kwistjoni tas-suffraġju f'idejn l-istati individwali. Ġeneralment, l-istati llimitaw is-suffraġju għas-sidien tal-proprjetà maskili u għal dawk li jħallsu t-taxxi ta' karnaġjon bajda. Meta kien hemm l-ewwel elezzjoni Presidenzjali fl-1789, madwar 6 % tal-popolazzjoni kienet eliġibbli biex tivvota. L-Att dwar in-Naturalizzazzjoni tal-1790 illimita ċ-ċittadinanza Amerikana lill-persuni ta' karnaġjon bajda biss. Il-Liġi tad-Drittijiet fl-1791 stabbiliet limiti fuq il-poter tal-gvern sabiex tħares il-libertajiet personali iżda kellha ftit impatt fuq is-sentenzi tal-qrati għall-ewwel 130 sena wara r-ratifika. Fl-1789, [[Franza]] Rivoluzzjonarja adottat id-Dikjarazzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u taċ-Ċittadini, u għalkemm għomorha kien qasir, il-Konvenzjoni Nazzjonali kienet eletta mill-irġiel kollha biss fl-1792. Il-Kostituzzjoni Pollakka-[[Litwanja|Litwana]] tat-3 ta' Mejju 1791 ippruvat timplimenta monarkija kostituzzjonali iktar effettiva, introduċiet l-ugwaljanza politika bejn iċ-ċittadini u n-nobbli, u poġġiet ir-raħħala taħt il-protezzjoni tal-gvern, u b'hekk taffiet l-agħar abbużi kontra r-raħħala. Din damet fis-seħħ għal inqas minn 19-il xahar, u ġiet iddikjarata nulla mis-Sejm ta' Grodno li ltaqa' fl-1793. Minkejja dan, il-Kostituzzjoni tal-1791 għenet biex l-aspirazzjonijiet tal-Pollakki jibqgħu ħajjin għar-restawr eventwali tas-sovranità tal-pajjiż iktar minn seklu wara. Fl-Istati Uniti, l-elezzjoni Presidenzjali tal-1828 kienet l-ewwel waħda li fiha setgħu jivvutaw l-irġiel ta' karnaġjon bajda li ma kinux sidien tal-proprjetà fil-maġġoranza l-kbira tal-istati. L-ammont ta' nies li ħarġu jivvutaw żdied matul is-snin 30 tas-seklu 19, u laħaq madwar 80 % tal-popolazzjoni ta' rġiel adulti ta' karnaġjon bajda fl-elezzjoni Presidenzjali tal-1840. North Carolina kien l-aħħar stat li abolixxa l-kwalifazzjoni abbażi tal-proprjetà fl-1856 u dan wassal għal approssimazzjoni tas-suffraġju universali tal-irġiel ta' karnaġjon bajda (madankollu r-rekwiżiti tal-ħlas tat-taxxa baqgħu jeżistu f'ħames stati fl-1860 u baqgħu jeżistu f'żewġ stati sas-seklu 20). Fiċ-ċensiment tal-Istati Uniti tal-1860, il-popolazzjoni tal-iskjavi kienet kibret għal 4 miljuni, u fir-Rikostruzzjoni wara l-Gwerra Ċivili, għaddew tliet emendi kostituzzjonali: it-13-il Emenda (1865) li temmet l-iskjavitù; l-14-il Emenda (1869) li tat iċ-ċittadinanza lin-nies ta' karnaġjon sewda, u l-15-il Emenda (1870) lil tat lill-irġiel ta' karnaġjon sewda d-dritt nominali biex jivvutaw. L-involviment sħiħ taċ-ċittadini kollha ma ġiex żgurat sa wara li l-moviment tad-drittijiet ċivili kiseb l-approvazzjoni mill-Kungress tal-Istati Uniti fir-rigward tal-Att dwar id-Drittijiet tal-Votazzjoni tal-1965. Id-dritt tal-votazzjoni fir-Renju Unit twessa' u sar iktar uniformi permezz ta' sensiela ta' riformi li bdew bl-Att dwar ir-Riformi tal-1832 u komplew fis-seklu 20, b'mod partikolari bl-Att dwar ir-Rappreżentanza tan-Nies tal-1918 u l-Att dwar l-Ugwaljanza tal-1928. Is-suffraġju maskili universali ġie stabbilit fi Franza f'Marzu 1848 fid-dawl tar-Rivoluzzjoni Franċiża tal-1848. Matul dik is-sena, faqqgħu diversi rivoluzzjonijiet fl-Ewropa peress li l-mexxejja kellhom ilaħħqu mad-domandi popolari għall-kostituzzjonijiet liberali u għal iktar governanza demokratika. Fl-1876, l-[[Imperu Ottoman]] għadda minn monarkija assoluta għal waħda kostituzzjonali, u organizza żewġ elezzjonijiet is-sena ta' wara biex jeleġġi membri fil-Parlament li kien għadu kemm ġie ffurmat. Inħarġu Regolamenti Elettorali Proviżorji, li kienu jiddikjaraw li l-membri eletti tal-Kunsilli Amministrattivi Provinċjali kellhom jeleġġu l-membri għall-ewwel Parlament. Iktar tard dik is-sena, ġiet ippromulgata kostituzzjoni ġdida, li kienet tipprevedi l-istabbiliment ta' Parlament bikamerali b'Senat maħtur mis-Sultan u Kamra tad-Deputati eletta mill-poplu. Kienu jitħallew jikkontestaw għall-elezzjoni l-irġiel biss li kellhom iktar minn 30 sena u li kienu midħla tat-Tork u li kellhom drittijiet ċivili sħaħ. Fost ir-raġunijiet ta' skwalifika kien hemm iż-żamma ta' ċittadinanza doppja, ir-reklutaġġ minn gvern barrani, il-falliment monetarju, l-impjieg bħala qaddej, jew "ir-reputazzjoni tat-twettiq ta' azzjonijiet ħżiena". Is-suffraġju universali sħiħ inkiseb fl-1934. Fl-1893, il-kolonja bl-awtogovernanza ta' [[New Zealand]] saret l-ewwel pajjiż fid-dinja (għajr għar-Repubblika ta' Korsika b'għomorha qasir tas-seklu 18 li stabbiliet is-suffraġju universali attiv billi n-nisa ngħataw id-dritt tal-votazzjoni. ==== Sekli 20 u 21 ==== It-tranżizzjonijiet tas-seklu 20 lejn id-demokrazija liberali waslu f'"mewġiet suċċessivi tad-demokrazija", u rriżultaw b'modi differenti minn gwerer, rivoluzzjonijiet, dekolonizzazzjoni, u ċirkostanzi reliġjużi u ekonomiċi. Il-mewġiet globali ta' "regressjoni demokratika" li reġġgħu lura d-demokratizzazzjoni seħħew ukoll fis-snin 20 u 30 tas-seklu 20, fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20 u fis-snin 10 tas-seklu 21. [[L-Ewwel Gwerra Dinjija]] u x-xoljiment tal-[[Imperu Ottoman]] u tal-Imperu Awstro-Ungariku wasslu għall-ħolqien ta' nazzjonijiet-stati ġodda fl-Ewropa, u l-biċċa l-kbira minnhom kienu mill-inqas nominalment demokratiċi. Fis-snin 20 tas-seklu 20 tkattru l-movimenti demokratiċi u s-suffraġju universali avvanza, iżda d-Dipressjoni l-Kbira ġabet magħha diżillużjoni u l-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Ewropa, tal-Amerka Latina u tal-[[Asja]] daru għat-tmexxija ta' rġiel b'saħħithom jew dittaturi. Il-Faxxiżmu u d-dittaturi tkattru fil-[[Ġermanja]] Nażista, fl-[[Italja]], fi [[Spanja]] u fil-[[Portugall]], kif ukoll il-gvernijiet mhux demokratiċi fil-Baltiċi, fil-Balkani, fil-[[Brażil]], f'[[Kuba]], fiċ-[[Ċina]] u fil-[[Ġappun]] fost l-oħrajn. [[It-Tieni Gwerra Dinjija]] ġabet magħha treġġigħ lura definittiv ta' din it-tendenza fil-Punent tal-Ewropa. Id-demokratizzazzjoni tas-setturi Amerikani, Brittaniċi u Franċiżi tal-Ġermanja okkupata (għalkemm xi sorsi jikkontestaw dan il-punt), tal-[[Awstrija]], tal-[[Italja]], u tal-[[Ġappun]] okkupat serviet bħala mudell għat-teorija li ġiet wara tal-bidla fil-gvern. Madankollu, il-biċċa l-kbira tal-Lvant tal-Ewropa, inkluż is-settur [[Unjoni Sovjetika|Sovjetiku]] tal-Ġermanja, sfat fit-territorju mhux demokratiku ddominat mis-Sovjetiċi. Wara l-gwerra kien hemm id-dekolonizzazzjoni, u mill-ġdid il-biċċa l-kbira tal-istati indipendenti ġodda kellhom kostituzzjonijiet nominalment demokratiċi. L-Indja feġġet bħala l-ikbar demokrazija fid-dinja u għadha fit-tmun. Il-pajjiżi li fl-imgħoddi kienu parti mill-Imperu Brittanika, spiss adottaw is-sistema Brittanika ta' Westminster. Fl-1948, id-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem irrekjediet id-demokrazija:<blockquote>3. Ir-rieda tan-nies għandha tkun il-bażi tal-awtorità tal-governanza; din għandha tkun espressa f'elezzjonijiet perjodiċi u ġenwini li għandhom jkunu b'suffraġju universali u ugwali u dan għandu jiġi espress f'elezzjonijiet perjodiċi u ġenwini li għandhom isiru b'suffraġju universali u ndaqs u għandhom isiru permezz ta' votazzjoni sigrieta u jew bi proċeduri ekwivalenti ta' votazzjoni ħielsa.</blockquote>— Id-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem, l-Artikolu 21, in-Nazzjonijiet Uniti, fl-1948 Sal-1960, il-maġġoranza l-kbira tal-pajjiżi-stati nominalment kienu demokraziji, għalkemm il-biċċa l-kbira tal-popolazzjonijiet tad-dinja kienu jgħixu f'demokraziji nominali li esperjenzaw elezzjonijiet taparsi, u forom oħra ta' qerq (b'mod partikolari fl-istati "[[Komuniżmu|Komunisti]]" u l-eks kolonji). Mewġa sussegwenti ta' demokratizzazzjoni ġabet magħha kisbiet sostanzjali favur demokrazija liberali ta' vera għal bosta stati, u din ġiet imlaqqma bħala t-"tielet mewġa ta' demokrazija". Il-Portugall, Spanja u diversi mid-dittaturi militari fl-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] reġgħu lura għat-tmexxija ċivili fis-snin 70 u 80 tas-seklu 20. Din ġiet segwita minn pajjiżi fil-Lvant u fin-Nofsinhar tal-Asja sa nofs u l-aħħar tas-snin 80 tas-seklu 20. L-għawġ ekonomiku fis-snin 80 tas-seklu 20, flimkien mal-garr minħabba l-oppressjoni Sovjetika, wasslu għall-isfaxxar tal-Unjoni Sovjetika, it-tmiem assoċjata tal-[[Gwerra Bierda]], u d-demokratizzazzjoni u l-liberalizzazzjoni tal-pajjiżi tal-Lvant tal-eks Unjoni Sovjetika. L-iżjed demokraziji mid-demokraziji l-ġodda li kellhom suċċess kienu dawk li [[Ġeografija|ġeografikament]] u [[Kultura|kulturalment]] kienu l-eqreb tal-Punent tal-Ewropa, u li issa huma parti mill-[[Unjoni Ewropea]] jew huma pajjiżi kandidati. Fl-1986, wara li waqgħet l-iżjed dittatura Asjatika prominenti, l-uniku stat demokratiku tax-xorta tiegħu dak iż-żmien feġġ fil-[[Filippini]] bil-wasla ta' [[Corazon Aquino]], li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala omm id-demokrazija Asjatika. Ix-xejra liberali nfirxet f'uħud mill-istati Afrikani fis-snin 90 tas-seklu 20, l-iktar fl-[[Afrika t'Isfel]]. Xi eżempji reċenti ta' tentattivi ta' liberalizzazzjoni jinkludu r-Rivoluzzjoni [[Indoneżja|Indoneżjana]] tal-1998, ir-Rivoluzzjoni bil-Gafef fil-[[Jugoslavja]], ir-Rivoluzzjoni tal-Ward fil-[[Ġeorġja|Georgia]], ir-Rivoluzzjoni Oranġjo fl-[[Ukrajna]], ir-Rivoluzzjoni taċ-Ċedru fil-[[Libanu]], ir-Rivoluzzjoni tat-Tulipani fil-[[Kirgiżistan]] u r-Rivoluzzjoni tal-Ġiżimin fit-[[Tuneżija]]. Skont Freedom House, fl-2007 kien hemm 123 demokrazija elettorali (minn 40 waħda fl-1972). Skont il-''Forum Dinji dwar id-Demokrazija'', id-demokraziji elettorali issa jirrappreżentaw 120 mill-192 pajjiż eżistenti u jikkostitwixxu 58.2 fil-mija tal-popolazzjoni dinjija. Fl-istess ħin, id-demokraziji liberali, jiġifieri l-pajjiżi li Freedom House tqis bħala ħielsa u li jirrispettaw id-drittijiet tal-bniedem bażiċi u l-istat tad-dritt, jammontaw għal 85 pajjiż u jirrappreżentaw 38 fil-mija tal-popolazzjoni globali. Fl-2007 ukoll, in-[[Nazzjonijiet Uniti]] ddikjaraw il-15 ta' Settembru bħala l-Jum Internazzjonali tad-Demokrazija. Bosta pajjiżi baxxew l-età tal-votazzjoni għal 18-il sena; id-demokraziji ewlenin bdew jagħmlu dan fis-snin 70 tas-seklu 20, l-ewwel nett fil-Punent tal-Ewropa u fl-Amerka ta' Fuq. Il-biċċa l-kbira tad-demokraziji elettorali għadhom jeskludu lil dawk taħt l-età ta' 18-il sena mill-votazzjoni. L-età tal-votazzjoni tbaxxiet għal 16-il sena għall-elezzjonijiet nazzjonali f'għadd ta' pajjiżi, fosthom il-[[Brażil]], l-Awstrija, [[Kuba]] u n-[[Nikaragwa]]. F'California, proposta tal-2004 biex jingħata kwart ta' vot li dawk ta' 16-il sena fl-aħħar mill-aħħar ma għaddietx. Fl-2008, il-Parlament Ġermaniż ippropona abbozz ta' liġi li mbagħad warrab li kienet tagħti d-dritt tal-votazzjoni lil kull ċittadin mat-twelid, biex jintuża minn ġenitur sa meta l-wild ikun jista' jibda jużah. Skont Freedom House, mill-2005 kien hemm 17-il sena konsekuttiva li fihom id-drittijiet politiċi u l-libertajiet ċivili madwar id-dinja marru għall-agħar f'iktar pajjiżi milli fejn sar xi titjib, peress li l-qawwiet populisti u nazzjonalistiċi mexew 'il quddiem kullimkien, mill-[[Polonja]] (eż. il-partit tal-Liġi u l-Ġustizzja) sal-Filippini (taħt [[Rodrigo Duterte]]). F'rapport ta' Freedom House li nħareġ fl-2018, il-punteġġi rigward id-demokrazija għall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi marru lura għat-12-il sena konsekuttiva. ''The Christian Science Monitor'' irrapporta li l-ideoloġiji nazzjonalistiċi u populisti kienu qed jissaħħew, a skapitu tal-istat tad-dritt, f'pajjiżi bħall-Polonja, it-[[Turkija]] u l-[[Ungerija]]. Pereżempju, fil-Polonja, il-President ħatar 27 imħallef ġdid tal-Qorti Suprema minkejja l-oġġezzjonijiet legali mill-[[Kummissjoni Ewropea]]. Fit-Turkija, eluf ta' mħallfin tneħħew mill-karigi tagħhom wara kolp ta' stat li ma rnexxiex. Iċ-"ċedimenti demokratiċi" fis-snin 10 tas-seklu 21 ġew attribwiti lill-inugwaljanza ekonomika u l-garr soċjali, il-personaliżmu, il-ġestjoni batuta tal-gvernijiet fir-rigward tal-[[pandemija tal-COVID-19]], kif ukoll fatturi oħra bħall-manipolazzjoni tas-soċjetà ċivili, il-"polarizzazzjoni tossika", il-kampanji barranin tad-diżinformazzjoni, ir-razziżmu u n-nattiviżmu, is-setgħa eżekuttiva eċċessiva, u s-setgħa mnaqqsa tal-oppożizzjoni. Fi ħdan id-demokraziji tal-Punent, l-attitudnijiet ta' "protezzjoniżmu", li jiġbru flimkien il-konservattiviżmu kulturali u l-attitudnijiet ekonomiċi Xellugin, kienu l-iżjed indikatur b'saħħtu tal-appoġġ għall-modalitajiet awtoritarji ta' governanza. == Teorija == === Teorija bikrija === It-teorija demokratika ta' Aristotli kienet tpoġġi f'kuntrast it-tmexxija mill-ħafna (demokrazija/timokrazija), mat-tmexxija mill-ftit (oligarkija/aristokrazija/elitiżmu), kif ukoll mat-tmexxija minn persuna waħda (tirannija/awtokrazija/monarkija assoluta). Huwa ħaseb ukoll li kien hemm varjant tajjeb u ħażin ta' kull sistema (huwa qies id-demokrazija bħala l-kontroparti ħażina tat-timokrazija). Fehma komuni fost it-teoriċi Repubblikani bikrin u Rinaxximentali kienet li d-demokrazija setgħet tibqa' ħajja biss fil-komunitajiet politiċi ż-żgħar. Abbażi tal-lezzjonijiet meħuda mill-bidla tar-Repubblika Rumana lejn il-monarkiżmu iktar ma kibret jew ċkienet, dawn it-teoriċi Repubblikani sostnew li l-espansjoni tat-territorji u tal-popolazzjoni inevitabbilment kienu jwasslu għat-tirannija. Għaldaqstant id-demokrazija kienet fraġli ferm u rari storikament, għax setgħet tibqa' teżisti biss f'unitajiet politiċi żgħar, li minħabba d-daqs tagħhom kienu vulnerabbli għal ħakma minn unitajiet politiċi akbar. Huwa magħruf li Montesquieu qal, "jekk repubblika tkun żgħira, tinqered minn qawwa barranija; jekk tkun kbira, tinqered minn difett intern". [[Jean-Jacques Rousseau]] sostna, "Għaldaqstant, hija l-karatteristika naturali tal-istati żgħar li jiġu ggvernati bħala repubblika, tal-istati ta' daqs nofsani li jkunu soġġetti għal monarka, u tal-imperi kbar li jitmexxew minn prinċep tirann". === Teorija kontemporanja === Fost it-teoriji politiċi moderni, jeżistu kunċetti fundamentali differenti tad-demokrazija. ==== Aggregazzjoni ==== It-teorija tad-demokrazija aggregattiva ssostni li l-għan tal-proċessi demokratiċi hu li jmexxu 'l quddiem il-preferenzi taċ-ċittadini u jaggregawhom flimkien biex jiddeterminaw liema politiki soċjali għandha tadotta s-soċjetà. Għaldaqstant, dawk li jħaddnu din il-fehma jsostnu li s-sehem demokratiku għandu jiffoka b'mod primarju fuq il-votazzjoni, fejn il-politiki bl-ikbar ammont ta' voti jiġu implimentati. Jeżistu varjanti differenti tad-demokrazija aggregattiva. Skont il-ħsieb tad-demokrazija minimalista, l-elezzjonijiet huma mekkaniżmu ta' kompetizzjoni bejn il-[[Politiku|politiċi]]. [[Joseph Schumpeter]] huwa magħruf li spjega dan il-ħsieb fil-ktieb tiegħu ''Kapitaliżmu, Soċjaliżmu u Demokrazija''. [[Anthony Downs]] jargumenta li l-partiti politiċi ideoloġiċi huma neċessarji biex jaġixxu bħala sensara bejn l-individwi u l-gvernijiet. Min-naħa l-oħra, id-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini jivvutaw direttament rigward il-proposti leġiżlattivi, tista' turi aggregazzjoni aħjar f'każijiet ta' differenzi fil-preferenzi bejn l-elit u l-votanti. ===== Mandat medjan ===== Skont it-teorema tal-votant medjan, ir-rappreżentattività politika tista' tiġi evalwata billi jitqabbel kemm il-liġijiet u l-politiki huma qrib tal-fehmiet tal-votanti medjani tul l-ispettru politiku. Il-mandat medjan iħares lejn il-preferenzi tal-votant medjan bħala dawk li jagħtu leġittimità politika. ==== Poliarkija ==== [[Robert A. Dahl]] jargumenta li l-prinċipju demokratiku fundamentali hu li meta wieħed jasal għal deċiżjonijiet kollettivi vinkolanti, kull persuna f'komunità politika hija intitolata li l-interessi tagħha jitqiesu b'mod indaqs. Huwa juża t-terminu poliarkija ("it-tmexxija mill-ħafna") biex jirreferi għal soċjetajiet fejn jeżisti ċertu sett ta' istituzzjonijiet u proċeduri li huma perċepiti li jwasslu għal tali demokrazija. L-ewwel u qabel kollox fost dawn l-istituzzjonijiet hemm l-okkorrenza regolari ta' elezzjonijiet ħielsa u miftuħa li jsiru biex jintgħażlu r-rappreżentanti li mbagħad jiġġestixxu l-politiki pubbliċi kollha tas-soċjetà jew il-biċċa l-kbira minnhom. Madankollu, dawn il-proċeduri poliarkiċi jaf ma joħolqux demokrazija sħiħa, jekk pereżempju l-faqar ixekkel il-parteċipazzjoni politika. B'mod simili, [[Ronald Dworkin]] isostni li d-"demokrazija hija ideal sostantiv, mhux sempliċement proċedurali". ==== Deliberazzjoni ==== Id-demokrazija deliberattiva hija bbażata fuq in-nozzjoni li d-demokrazija hija governanza bid-deliberazzjoni. Għad-differenza tad-demokrazija aggregattiva, id-demokrazija deliberattiva ssostni li biex deċiżjoni demokratika tkun leġittima, din trid tkun preċeduta minn deliberazzjoni awtentika, mhux sempliċement l-aggregazzjoni tal-preferenzi li sseħħ fil-votazzjoni. Deliberazzjoni awtentika hija deliberazzjoni fost dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet li tkun ħielsa minn distorsjonijiet tas-setgħa politika inugwali, bħas-setgħa li jikseb min jieħu d-deċiżjonijiet permezz tal-ġid ekonomiku jew l-appoġġ tal-gruppi ta' interess. Jekk dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet ma jkunux jistgħu jaslu għal konsensus wara deliberazzjoni awtentika dwar proposta, imbagħad jivvutaw dwar il-proposta billi jużaw forma ta' tmexxija tal-maġġoranza. Il-ġemgħat taċ-ċittadini jitqiesu minn bosta studjużi bħala eżempji prattiċi tad-demokrazija deliberattiva, u rapport reċenti tal-[[OECD]] jidentifika l-ġemgħat taċ-ċittadini bħala mekkaniżmu popolari li kulma jmur jinvolvi liċ-ċittadini fit-teħid tad-deċiżjonijiet governattivi. Dawk li huma favur id-demokrazija diretta jsostnu li ċ-ċittadini ma jmexxux lilhom infushom sakemm ma jiddeċidux direttament rigward il-liġijiet u l-politiki. L-attività politika tista' tkun siewja fiha nnifisha, peress li tissoċjalizza u teduka liċ-ċittadini, u l-parteċipazzjoni popolari tista' tikkontrolla l-elit setgħana. ==== Tipi ta' demokraziji governattivi ==== Id-demokrazija għandha bosta forom, kemm fit-teorija kif ukoll fil-prattika. Xi varjetajiet tad-demokrazija jipprovdu rappreżentanza aħjar u iktar libertà għaċ-ċittadini minn oħrajn. Madankollu, jekk xi demokrazija ma tkunx strutturata sabiex tipprojbixxi lill-gvern milli jeskludi lin-nies mill-proċess leġiżlattiv, jew lil kwalunkwe fergħa tal-gvern milli tibdel is-separazzjoni tal-poteri favuriha, imbagħad fergħa tas-sistema tista' takkumula wisq poter u teqred id-demokrazija. It-tipi ta' demokrazija li ġejjin ma jeskludux lil xulxin: ħafna jispeċifikaw dettalji ta' aspetti li huma indipendenti minn xulxin u jistgħu jeżistu flimkien f'sistema unika. ===== Forom bażiċi ===== Jeżistu diversi varjanti ta' demokrazija, iżda hemm żewġ forom bażiċi, u t-tnejn li huma jikkonċernaw kif il-korp kollu taċ-ċittadini eliġibbli jwettaq ir-rieda tiegħu. Forma ta' demokrazija hija d-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini eliġibbli kollha jkollhom parteċipazzjoni attiva fit-teħid tad-deċiżjonijiet politiċi, pereżempju billi jivvutaw direttament rigward l-inizjattivi ta' politika. Fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji moderni, il-korp kollu ta' ċittadini eliġibbli jibqa' l-poter sovran iżda l-poter politiku jiġi eżerċitat indirettament permezz ta' rappreżentanti eletti; din tissejjaħ demokrazija rappreżentattiva. Jekk il-kap ta' stat jiġi elett b'mod demokratiku, l-istat jissejjaħ repubblika demokratika. ====== Demokrazija diretta ====== Id-demokrazija diretta hija sistema politika fejn iċ-ċittadini jieħdu sehem fit-teħid tad-deċiżjonijiet personalment. minflok jiddependu fuq intermedjarji jew rappreżentanti. Dawk li tkellmu favuriha bħal Jean-Jacques Rousseau jsostnu li l-approċċ dirett iżid il-leġittimità. Demokrazija diretta tagħti lill-popolazzjoni li tivvota s-setgħa li: * tibdel il-liġijiet kostituzzjonali; * tressaq inizjattivi, referenda u suġġerimenti għal liġijiet. Fi ħdan il-gvernijiet rappreżentattivi moderni, ċerti għodod elettorali bħar-referenda, l-inizjattivi taċ-ċittadini u r-referendum għat-tneħħija ta' gvern jitqiesu bħala fororm ta' demokrazija diretta. Madankollu, uħud li huma favur id-demokrazija diretta jsostnu li l-ġemgħat lokali jeħtieġu jiddiskutu wiċċ imb wiċċ. Id-demokrazija diretta bħala sistema ta' governanza attwalment teżisti fil-kantons [[Żvizzera|Żvizzeri]] ta' Appenzell Innerrhoden u Glarus, il-Muniċipalitajiet Awtonomi Zapatisti Ribelli, il-komunitajiet affiljati mas-CIPO-RFM, il-kunsilli lokali [[Bolivja|Bolivjani]] ta' FEJUVE, u l-kantons Kurdi ta' Rojava. ====== Demokrazija semidiretta ====== Xi demokraziji moderni li huma rappreżentattivi għalkollox fin-natura tagħhom jiddependu bil-kbir fuq forom ta' azzjoni politika tad-demokrazija diretta. Dawn id-demokraziji, li jużaw elementi tad-demokrazija rappreżentattiva u tad-demokrazija diretta, jissejħu demokraziji semidiretti jew demokraziji parteċipattivi. Xi eżempji jinkludu l-Iżvizzera u xi stati tal-Istati Uniti, fejn isir użu frekwenti tar-referenda u tal-inizjattivi. Il-Konfederazzjoni Żvizzera hija demokrazija semidiretta. Fil-livell federali, iċ-ċittadini jistgħu jipproponu bidliet fil-kostituzzjoni (inizjattiva popolari federali) jew jitolbu li jsir referendum rigward kwalunkwe liġi vvutata mill-Parlament. Bejn Jannar 1995 u Ġunju 2005, iċ-ċittadini Żvizzeri vvutaw 31 darba, biex iwieġbu 103 domanda (matul l-istess perjodu, iċ-ċittadini Franċiżi pparteċipaw f'żewġ referenda biss). Minkejja dan, fl-aħħar 120 sena inqas minn 250 inizjattiva tressqu għal referendum. Xi eżempji jinkludu l-użu estensiv tar-referenda fl-istat Amerikan ta' California, li huwa stat b'iktar minn 20 miljun votant. F'New England spiss jintużaw laqgħat tal-belt, speċjalment fiż-żoni rurali, għall-ġestjoni tal-governanza lokali. Dan joħloq forma ibrida ta' governanza, b'demokrazija diretta lokali u gvern statali rappreżentattiv. Pereżempju, il-biċċa l-kbira tal-bliet ta' Vermont jorganizzaw laqgħat tal-bliet annwali f'Marzu fejn jiġu eletti l-uffiċjali tal-bliet, jiġu vvutati l-baġits għall-bliet u għall-iskejjel, u ċ-ċittadini jkollhom l-opportunità li jitkellmu u jinstemgħu rigward il-kwistjonijiet politiċi. ====== Sistema tax-xorti ====== L-użu ta' sistema tax-xorti, demokrazija karatteristika ta' Ateni, hija karatteristika ta' xi verżjonijiet ta' demokraziji diretti. F'din is-sistema, kompiti governattivi u amministrattivi importanti jitwettqu minn ċittadini li jittellgħu bix-xorti f'lotterija. ====== Demokrazija rappreżentattiva ====== Id-demokrazija rappreżentattiva tinvolvi l-elezzjoni tal-uffiċjali tal-gvern min-nies rappreżentati. L-iżjed mekkaniżmi komuni jinvolvu l-elezzjoni tal-kandidat mill-maġġoranza jew minn pluralità tal-voti. Il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Punent għandhom sistemi rappreżentattivi. Ir-rappreżentanti jistgħu jiġu eletti bħala rappreżentanti diplomatiċi minn distrett (jew kostitwenza) partikolari, jew jirrappreżentaw l-elettorat kollu permezz ta' sistemi proporzjonali. Xi demokraziji rappreżentattivi jinkorporaw ukoll elementi tad-demokrazija diretta, bħal referenda. Karatteristika tad-demokrazija rappreżentattiva hi li filwaqt li r-rappreżentanti jiġu eletti min-nies biex jaġixxu fl-interess tan-nies, jibqa' jkollhom il-libertà li jeżerċitaw il-ġudizzju tagħhom stess kif jaħsbu li jkun l-aħjar. Dan wassal għal kritika fir-rigward tad-demokrazija rappreżentattiva, u ġew indikati kontradizzjonijiet tal-mekkaniżmi ta' rappreżentanza mad-demokrazija. ====== Demokrazija Parlamentari ====== Id-demokrazija Parlamentari hija demokrazija rappreżentattiva fejn il-gvern jinħatar jew jista' jitneħħa mir-rappreżentanti, għad-differenza tat-"tmexxija Presidenzjali" fejn il-President ikun il-kap ta' stat u l-kap tal-gvern u jiġi elett mill-votanti. F'demokrazija Parlamentari, il-governanza tiġi eżerċitata b'delega lill-eżekuttiv u tkun soġġetta għal rieżami kontinwu, verifiki u bilanċi mill-Parlament leġiżlattiv elett mill-poplu. F'sistema Parlamentari, il-Prim Ministru jista' jitneħħa mil-leġiżlatura fi kwalunkwe mument jekk ma jkunx żamm mal-istennijiet tal-leġiżlatura. Dan isir permezz ta' vut ta' sfiduċja fejn il-leġiżlatura tiddeċiedi jekk il-Prim Ministru għandux jitneħħa mill-kariga b'maġġoranza favur it-tneħħija. F'xi pajjiżi, il-Prim Ministru jista' jsejjaħ elezzjoni ukoll fi kwalunkwe ħin, tipikament meta l-Prim Ministru jemmen li jkollu l-poplu warajh biex jerġa' jiġi elett. F'demokraziji Parlamentari oħra, elezzjonijiet addizzjonali prattikament qatt ma jsiru, u jiġi ppreferut gvern ta' minoranza sal-elezzjonijiet ordinarji ta' wara. Karatteristika importanti tad-demokrazija Parlamentari hija l-kunċett tal-"oppożizzjoni leali". Il-qofol tal-kunċett hu li t-tieni l-ikbar partit politiku (jew l-oppożizzjoni) jopponi l-partit fil-gvern (jew koalizzjoni), filwaqt li jibqa' leali lejn l-istat u l-prinċipji demokratiċi tiegħu. ====== Demokrazija Presidenzjali ====== Id-demokrazija Presidenzjali hija sistema fejn il-pubbliku jeleġġi l-President permezz ta' elezzjoni. Il-President jaqdi l-funzjoni ta' kap ta' stat u ta' kap ta' gvern u jikkontrolla l-biċċa l-kbira tal-poteri eżekuttivi. Il-President iservi għal mandat speċifiku u ma jistax iservi għal iktar. Spiss il-leġiżlatura limitat il-possibbiltà li President jitneħħa mill-kariga. L-elezzjonijiet tipikament ikollhom data fissa u qajla jinbidlu. Il-President ikollu kontroll dirett fuq il-kabinett, u jaħtar speċifikament il-membri tal-kabinett. Normalment l-eżekuttiv ikollu r-responsabbiltà tat-twettiq jew tal-implimentazzjoni tal-leġiżlazzjoni u jaf ikollu poteri leġiżlattivi limitati, bħal veto. Madankollu, fergħa leġiżlattiva tgħaddi l-leġiżlazzjoni u l-baġits. B'hekk ikun hemm xi forma ta' separazzjoni tal-poteri. B'hekk, il-Presidentu u l-leġiżlatura jaf jispiċċaw ikollhom kontroll ta' partiti separati, u wieħed ikun jista' jimblokka lill-ieħor u b'hekk jindaħal mal-ħidma kif suppost tal-istat. Din jaf hija r-raġuni għalfejn id-demokrazija Presidenzjali ma tantx hija komuni 'l barra mill-Amerki, l-Afrika u l-Asja Ċentrali u tax-Xlokk. Sistema semi-Presidenzjali hija sistema ta' demokrazija fejn il-gvern jinkludi kemm Prim Ministru kif ukoll President. Is-setgħat partikolari tal-Prim Ministru u tal-President ivarjaw skont il-pajjiż. ==== Tipoloġija ==== ===== Monarkija kostituzzjonali ===== Bosta pajjiżi bħar-Renju Unit, [[Spanja]], in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]], il-[[Belġju]], il-pajjiżi Skandinavi, it-[[Tajlandja]], il-[[Ġappun]] u l-[[Butan|Bhutan]] bidlu monarkiji setgħana f'monarkiji kostituzzjonali (spiss gradwalment) bi rwoli limitati jew simboliċi. Pereżempju, fl-istati predeċessuri tar-Renju Unit, il-monarkija kostituzzjonali bdiet tfeġġ u baqgħet teżisti bla xkiel mir-Rivoluzzjoni Glorjuża tal-1688 u minn meta għaddiet il-Liġi dwar id-Drittijiet tal-1689. Il-monarkiji kostituzzjonali limitati ferm, bħar-Renju Unit, ġew imsejħa bħala repubbliki monarkiċi minn [[Kittieb|kittieba]] bħal [[H. G. Wells]]. F'pajjiżi oħra, il-monarkija ġiet abolita flimkien mas-sistema aristokratika (bħal fi Franza, iċ-[[Ċina]], ir-[[Russja]], il-Ġermanja, l-Awstrija, l-Ungerija, l-Italja, il-Greċja u l-[[Eġittu]]). Persuna eletta, b'poteri sinifikanti jew mingħajrhom, saret il-kap ta' stat f'dawn il-pajjiżi. Il-familji tal-elit tal-leġiżlaturi, li spiss kellhom mandati ereditarji jew għal għomorhom, kienu komuni f'bosta stati. Maż-żmien, dawn kellhom poteri li ġew limitati (bħall-House of Lords tar-Renju Unit) jew saru elettivi u baqgħu setgħana (bħas-Senat [[Awstralja|Awstraljan]]). ===== Demokrazija repubblikana ===== It-terminu ''repubblika'' għandu bosta tifsiriet differenti, iżda llum il-ġurnata spiss jirreferi għal demokrazija rappreżentattiva b'kap ta' stat elett, bħal President, li jservi għal mandat limitat, b'kuntrast mal-istati b'monarka ereditarju bħala kap ta' stat, anke jekk dawn l-istati jkunu demokraziji rappreżentattivi b'kap ta' gvern elett jew maħtur bħal Prim Ministru. Il-Missirijiet Fundaturi tal-Istati Uniti spiss ikkritikaw id-demokrazija diretta; [[James Madison]] argumenta speċjalment f'''The Federalist'' Nru 10, li dak li ddistingwa demokrazija diretta minn waħda repubblikana kien li dik tal-ewwel kienet tiddependi fuq daqs żgħir u kienet tbati ferm mill-effetti tal-fazzjonijiet, filwaqt li dik repubblikana setgħet issir iktar b'saħħitha iktar ma tikber u minnha nnifisha tiġġieled il-fazzjonijiet permezz tal-istruttura tagħha stess. B'hekk, matul konvenzjoni f'[[Philadelphia]], Madison sejjaħ l-elezzjoni tar-rappreżentanti minn territorji kbar bħala "l-unika difiża kontra l-inkonvenjenzi tad-demokrazija konsistenti mal-forma demokratika ta' governanza". Il-Professuri [[Richard Ellis]] tal-Università ta' Willamette u [[Michael Nelson]] tal-Kulleġġ ta' Rhodes isostnu li l-biċċa l-kbira tal-ħsieb kostituzzjonali, minn Madison għal Lincoln u lil hinn, iffoka fuq "il-problema tat-tirannija tal-maġġoranza". Huma kkonkludew, "il-prinċipji tal-governanza repubblikana mħaddna fil-Kostituzzjoni jirrappreżentaw sforz biex jiġi żgurat li id-drittijiet inaljenabbli għall-ħajja, għal-libertà u għat-tfittxija tal-kuntentizza ma jiġux imkasbra mill-maġġoranzi". [[John Adams]] insista li dak li kien kritiku għall-valuri Amerikani kien li l-gvern ikun "marbut minn liġijiet fissi, li l-poplu jkollu l-jedd li jinstema' fit-tfassil tagħhom, u d-dritt għad-difiża". Meta [[Benjamin Franklin]] kien ħiereġ wara li kiteb il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti, [[Elizabeth Willing Powel]] staqsietu "Mela, Dr., x'għandna — repubblika jew monarkija?". Huwa wieġeb "Repubblika — jekk kapaċi żżommuha". ===== Demokrazija liberali ===== Id-demokrazija liberali hija demokrazija rappreżentattiva li tħaddan filosofija politika liberali, fejn il-kapaċità tar-rappreżentanti eletti li jeżerċitaw il-poter tat-teħid tad-deċiżjonijiet hija soġġetta għall-istat tad-dritt, moderat minn kostituzzjoni jew liġijiet bħall-protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet tal-individwi, u limitat sal-punt li r-rieda tal-maġġoranza ma tistax tiġi eżerċitata kontra d-drittijiet tal-minoranzi. ===== Demokrazija Soċjalista ===== Il-ħsieb Soċjalista għandu diversi fehmiet differenti rigward id-demokrazija, pereżempju d-demokrazija soċjali jew is-Soċjaliżmu demokratiku. Ħafna Soċjalisti demokratiċi u demokratiċi Soċjalisti jemmnu f'forma ta' demokrazija parteċipattiva, industrijali, ekonomika u/jew tal-post tax-xogħol flimkien ma' demokrazija rappreżentattiva. ===== Demokrazija Marxista ===== It-teorija [[Karl Marx|Marxista]] tappoġġa soċjetà demokratika ċċentrata fuq il-klassi tal-ħaddiema. Xi Marxisti u Trotskyisti jemmnu fid-demokrazija diretta jew fil-kunsilli tal-ħaddiema (li xi kultant jissejħu entitajiet Sovjetiċi). Din is-sistema jaf tibda bid-demokrazija fil-post tax-xogħol u timmanifesta ruħha bħala demokrazija Sovjetika jew dittatura tal-proletarjat. Il-gruppi Trotskyisti interpretaw id-demokrazija Soċjalista bħala sinonima tar-rappreżentanza ta' diversi partiti tax-Xellug Estrem, tal-organizzazzjonijiet tal-unions awtonomi, tal-kontroll tal-produzzjoni tal-ħaddiema, tad-demokrazija interna fi ħdan il-partiti u tal-parteċipazzjoni tal-massa tal-mases tal-ħaddiema. Xi partiti Komunisti jappoġġaw repubblika Sovjetika b'ċentraliżmu demokratiku. Fi ħdan id-demokrazija fil-Marxiżmu jaf ikun hemm ostilità għal dik li normalment tissejjaħ "demokrazija liberali". ===== Demokrazija anarkika ===== L-anarkiċi huma maqsuma f'dan id-dominju, skont jemmnux li tmexxija tal-maġġoranza hijiex tirannika jew le. Għal bosta anarkiċi, l-unika forma ta' demokrazija li titqies aċċettabbli hija d-demokrazija diretta. [[Pierre-Joseph Proudhon]] argumenta li l-unika forma aċċettabbli ta' demokrazija diretta hija waħda fejn huwa rikonoxxut li d-deċiżjonijiet tal-maġġoranza mhumiex vinkolanti fuq il-minoranza, anke meta jkun hemm unanimità. Madankollu, l-anarkiku-Komunist [[Murray Bookchin]] ikkritika l-anarkiċi individwalisti talli opponew id-demokrazija, u sostna li t-"tmexxija tal-maġġoranza" hija konsistenti mal-anarkiżmu. Xi anarkiċi-Komunisti jopponu n-natura maġġoritarja tad-demokrazija diretta, u jħossu li tista' timpedixxi l-libertà individwali u huma favur forma mhux maġġoritarja ta' demokrazija b'konsensus, simili għall-pożizzjoni ta' Proudhon dwar id-demokrazija diretta. ===== Demokrazija każwali ===== Id-demokrazija każwali jew bix-xorti hija l-proċess tal-għażla tal-korpi tat-teħid tad-deċiżjonijiet b'mod aleatorju. Dawn il-korpi jistgħu jkunu iktar rappreżentattivi tal-fehmiet u tal-interessi tal-poplu inġenerali milli leġiżlatura eletta jew entità oħra tat-teħid tad-deċiżjonijiet. It-teknika kienet tintuża b'mod mifrux fid-demokrazija ta' Ateni u f'Firenze Rinaxximentali u għadha tintuża fl-għażla moderna tal-ġuriji u fil-ġemgħat taċ-ċittadini. ===== Demokrazija kostituzzjonali ===== Id-demokrazija kostituzzjonali hija forma ta' demokrazija bbażata fuq il-qsim tal-poter bejn l-elit li jirrappreżenta l-gruppi soċjali fi ħdan is-soċjetà. Fl-1969, [[Arendt Lijphart]] stqarr li din kienet tistabbilizza d-demokraziji bil-fazzjonijiet. Demokrazija kostituzzjonali tippermetti li jkun hemm votazzjonijiet simultanji bil-maġġoranza f'żewġ kostitwenzi etnoreliġjużi jew iktar, u l-politiki jiġu ppromulgati biss jekk jiksbu l-appoġġ tal-maġġoranza mit-tnejn li huma jew minn kollha kemm huma. It-tmexxija b'votazzjoni ta' maġġoranza kwalifikata fil-Kunsill tal-Ministri tal-Unjoni Ewropea hija approċċ ta' demokrazija kostituzzjonali għad-demokraziji sovranazzjonali. Din is-sistema fit-[[Trattat ta' Ruma]] talloka l-voti lill-Istati Membri skont il-popolazzjonijiet tagħha, iżda hija pponderata sew favur l-istati ż-żgħar. Demokrazija kostituzzjonali tirrikjedi l-konsensus tar-rappreżentanti, filwaqt li d-demokrazija b'konsensus tirrikjedi l-konsensus tal-elettorat. ===== Demokrazija maġġoritarja ===== Id-demokrazija maġġoritarja hija forma ta' demokrazija bbażata fuq prinċipju ta' tmexxija tal-maġġoranza. Id-demokrazija maġġoritarja tikkuntrasta mad-demokrazija b'konsensus, u t-tmexxija tkun bl-akbar ammont ta' nies possibbli. ===== Demokrazija b'konsensus ===== Id-demokrazija b'konsensus tirrikjedi teħid tad-deċiżjonijiet b'konsensus u maġġoranza kbira biex jinkiseb appoġġ akbar mill-maġġoranza sempliċi. B'kuntrast ma' dan, fid-demokrazija maġġoritarja l-fehmiet tal-minoranzi potenzjalment jistgħu jiġu injorati mill-maġġoranzi li jirbħu l-votazzjoni. Il-kostituzzjonijiet tipikament jirrikjedu konsensus jew maġġoranzi kbar. ===== Demokrazija etnika ===== It-terminu demokrazija etnika, kif jintuża minn xi xjenzati politiċi, jipprova jiddeskrivi sistema ta' governanza li tgħaqqad flimkien dominanza etnika strutturata u d-drittijiet demokratiċi, politiċi u ċivili għal kulħadd. Kemm il-grupp etniku dominanti — tipikament maġġoranza etnika — u l-gruppi etniċi tal-minoranzi jkollhom iċ-ċittadinanza u jkunu jistgħu jieħdu sehem bis-sħiħ fil-proċess politiku. Madankollu, il-kritiċi tal-mudell tad-"demokrazija etnika" jsostnu li dan huwa kontradizzjoni, u b'hekk bħala kunċett iħossu li mhux adegwat; dawn il-kritiċi jallegaw li d-demokraziji etniċi, b'mod partikolari [[Iżrael]], mhumiex demokratiċi, u l-iktar l-iktar huma xorta ta' semidemokrazija. ===== Demokrazija inklużiva ===== Id-demokrazija inklużiva hija teorija politika u proġett politiku li għandhom l-għan li jiksbu d-demokrazija diretta fl-oqsma kollha tal-ħajja soċjali: demokrazija politka fil-forma ta' ġemgħat ikkonfederati wiċċ imb wiċċ, demokrazija ekonomika f'ekonomija mingħajr stat, flus u suq, demokrazija fil-qasam soċjali, jiġifieri awtoġestjoni fil-postijiet tax-xogħol u fl-edukazzjoni, u demokrazija ekoloġika li għandha l-għan li tintegra mill-ġdid is-soċjetà u n-natura. Il-proġett teoriku tad-demokrazija inklużiva feġġ mix-xogħol tal-filosfu politiku [[Takis Fotopoulos]] imsejjaħ "Lejn Demokrazija Inklużiva" u iktar 'il quddiem ġie żviluppat fil-ġurnal ''Demokrazija u Natura'' u s-suċċessur tiegħu ''Il-Ġurnal Internazzjonali tad-Demokrazija Inklużiva''. ===== Demokrazija parteċipattiva ===== Id-demokrazija parteċipattiva hija forma teorika ta' demokrazija mmexxija minn struttura integrata ta' kunsill. Il-filosofija li tiggwidaha hi li l-poplu għandu jkollu l-poter tat-teħid tad-deċiżjonijiet b'mod proporzjonat ma' kemm se taffettwah id-deċiżjoni. Il-kunsilli lokali ta' xi 25–50 ruħ ikunu kompletament awtonomi fir-rigward ta' kwistjonijiet li jaffettwaw lilhom biss, u dawn il-kunsilli jibagħtu delegati f'kunsilli ta' livell ogħla li mill-ġdid ikunu awtonomi fir-rigward tal-kwistjonijiet li jaffettwaw biss lill-popolazzjoni affettwata minn dak il-kunsill. Qorti tal-kunsill magħmula minn ċittadini magħżula b'mod aleatorju sservi bħala kontroll fil-konfront tat-tirannija tal-maġġoranza, u tirregola liema korp jingħata l-vot fir-rigward tal-kwistjonijiet differenti. Id-delegati jistgħu jivvutaw b'mod differenti mix-xewqa tal-kunsill li jibgħathom iżda jkollhom il-mandat li jikkomunikaw ix-xewqat tagħhom lill-kunsill li jibgħathom. Id-delegati jistgħu jiġu msejħa lura fi kwalunkwe ħin. Ir-referenda jistgħu jsiru fi kwalunkwe ħin permezz ta' votazzjonijiet tal-kunsilli ta' livell inferjuri, madankollu mhux għal kollox jista' jsir referendum inkella x'aktarx li jkun ħela ta' ħin. Id-demokrazija parteċipattiva hija maħsuba biex taħdem id f'id ma' ekonomija parteċipattiva. ===== Demokrazija proċedurali ===== Id-demokrazija proċedurali jew il-proċeduraliżmu jirreferu għal proċeduri partikolari, bħal elezzjonijiet regolari bbażati fuq is-suffraġju universali, li jipproduċu gvern leġittimat b'mod elettorali. Id-demokrazija proċedurali, iċċentrata fuq il-proċessi elettorali bħala l-bażi tal-leġittimità demokratika, spiss tikkuntrasta mad-demokrazija sostantiva jew parteċipattiva, iċċentrata fuq il-parteċipazzjoni ugwali tal-gruppi kollha fis-soċjetà fil-proċess politiku bħala l-bażi tal-leġittimità. ===== Demokrazija radikali ===== Id-demokrazija radikali hija bbażata fuq l-idea li hemm relazzjonijiet ġerarkiċi u oppressivi li jeżistu fis-soċjetà. Ir-rwol tad-demokrazija radikali hu li dawk ir-relazzjonijiet tagħmilhom viżibbli u tikkontestahom billi tippermetti li jkun hemm differenzi, nuqqas ta' qbil u antagoniżmi fil-proċessi tat-teħid tad-deċiżjonijiet. ===== Demokrazija reliġjuża ===== Id-demokrazija reliġjuża hija forma ta' demokrazija fejn il-valuri ta' reliġjon partikolari jew ta' reliġjon statali jingħataw preferenza. It-terminu japplika għall-pajjiżi demokratiċi kollha li fihom ir-reliġjon hija inkorporata fil-forma ta' governanza. ===== Demokrazija kożmopolita ===== Id-demokrazija kożmopolita, magħrufa wkoll bħala demokrazija globali jew federaliżmu dinji, hija sistema politika fejn id-demokrazija hija implimentata fuq skala globali, direttament jew permezz ta' rappreżentanti. Ġustifikazzjoni importanti għal dan it-tip ta' sistema hi li d-deċiżjonijiet meħuda fid-demokraziji nazzjonali jew reġjonali spiss jaffettwaw in-nies lil hinn mill-kostitwenza, li ma jkunux jistgħu jivvutaw. B'kuntrast għal dan, f'demokrazija kożmopolita, in-nies li jkunu affettwati mid-deċiżjonijiet jieħdu sehem fit-teħid tagħhom. Skont dawk li huma favur din id-demokrazija, kwalunkwe tentattiv biex tinstab soluzzjoni għall-problemi globali jmur kontra d-demokrazija jekk ma jkunx hemm xi forma ta' demokrazija kożmopolita. Il-prinċipju ġenerali tad-demokrazija kożmopolita hu li xi valuri u normi tad-demokrazija jew kollha kemm huma jitwessgħu, inkluż l-istat tad-dritt; is-soluzzjoni mhux vjolenti tal-kunflitti; u l-ugwaljanza fost iċ-ċittadini, lil hinn mil-limiti tal-istat. Sabiex din tiġi implimentat bis-sħiħ, tkun teħtieġ riformi fir-rigward tal-organizzazzjonijiet internazzjonali eżistenti, eż. in-Nazzjonijiet Uniti, kif ukoll il-ħolqien ta' istituzzjonijiet ġodda bħal Parlament Dinji, li idealment itejjeb il-kontroll pubbliku fuq il-politika internazzjonali u r-rendikont tal-għemil tal-politiċi. Id-demokrazija kożmopolita ġiet promossa, fost l-oħrajn, mill-fiżiku [[Albert Einstein]], mill-kittieb [[Kurt Vonnegut]], mill-artikolista fil-gazzetti [[George Monbiot]], u mill-Professuri [[David Held]] u [[Daniele Archibugi]]. Il-ħolqien tal-Qorti Kriminali Internazzjonali fl-2003 tqieset bħala pass kbir 'il quddiem minn bosta persuni li huma favur dan it-tip ta' demokrazija kożmopolita. ===== Demokrazija kreattiva ===== Id-demokrazija kreattiva ġiet deskritta mill-filosfu Amerikan [[John Dewey]]. L-idea prinċipali dwar id-demokrazija kreattiva hi li d-demokrazija tħeġġeġ il-bini tal-kapaċitajiet individwali u l-interazzjoni fis-soċjetà. Dewey isostni li d-demokrazija hija stil ta' ħajja fix-xogħol tiegħu msejjaħ ''Demokrazija Kreattiva: Il-Kompitu Quddiemna'' u esperjenza mibnija fuq il-fidi fin-natura umana, il-fidi fil-bnedmin u l-fidi fil-ħidma mal-oħrajn. Fil-fehma ta' Dewey, id-demokrazija hija ideal morali li tirrikjedi sforz reali u ħidma min-nies; mhijiex kunċett istituzzjonali li teżisti waħedha. Dewey jikkonkludi li "l-kompitu tad-demokrazija hija dejjem dik tal-ħolqien ta' esperjenza iktar libera u iktar umana fejn kulħadd jikkondividi u jikkontribwixxi". ===== Demokrazija ggwidata ===== Id-demokrazija ggwidata hija forma ta' demokrazija li tinkorpora elezzjonijiet popolari regolari, iżda li sikwit "tiggwida" bir-reqqa l-għażliet offruti lill-elettorat b'mod li jista' jnaqqas il-kapaċità tal-elettorat li tassew jiddetermina t-tip ta' governanza eżerċitata fuqu. Dawn id-demokraziji tipikament ikollhom awtorità ċentrali waħda li spiss ma tkunx soġġetta għal rieżami pubbliku reali minn xi awtorità governattiva oħra. L-istil Russu tad-demokrazija spiss ġie deskritt bħala "demokrazija ggwidata". Il-politiċi Russi rreferew għall-gvern tagħhom bħala li għandu ċentru wieħed ta' poter/awtorità, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-forom l-oħra ta' demokrazija li normalment jippruvaw jinkorporaw żewġ sorsi jew iktar li jikkompetu ma' xulxin fi ħdan l-istess gvern. === Tfittxija ta' fehim komuni === It-tfittxija ta' approċċ komuni għall-kejl u għat-tqabbil tad-demokrazija, u għad-demokrazija bħala kunċett, għadha sfida fix-xjenza politika moderna. Din l-isfida tipprova tkejjel, tivvaluta u tqabbel il-kwalità tad-demokrazija, kif indikat minn [[Seva Gunitsky]] fl-2015 fil-Washington Post, abbażi tar-riċerka tiegħu għal ''Ranking the World – Grading States as a Tool of Global Governance'', fejn il-kejl tad-demokrazija jista' jqarraq daqs kemm jiċċara l-affarijiet – problema għall-akkademiċi, għall-fassala tal-politiki u għal kull minn għandu għall-qalbu d-demokrazija. Fil-kontribut tiegħu ''Lost in the Gray Zone: Competing Measures of Democracy in the Former Soviet Republics'' to ''Ranking the World'', fir-rigward tal-eżempju tal-eks repubbliki Sovjetiċi, huwa jeżamina l-problemi fundamentali rigward il-kejl tad-demokrazija, u josserva li l-indiċijiet spiss ma jaqblux u okkażjonalment jaslu għal konklużjonijiet kontradittorji mill-osservazzjoni tal-istess avveniment. Huwa jsostni li dan jirrifletti d-difetti inerenti fil-kunċettwalizzazzjoni tal-governanza demokratika, li jfeġġu mid-diżgwidi normattivi fundamentali dwar kunċett ikkontestat ferm. Fl-2011, [[Michael Coppedge]], [[John Gerring]] ''et al''. ipproponew approċċ għal tali kunċettwalizzazzjoni u kejl. Fis-saġġ tagħhom ''Il-Kunċettwalizzazzjoni u l-Kejl tad-Demokrazija: Approċċ Ġdid'' huma jirrieżaminaw uħud mid-dgħufijiet fost l-approċċi kontemporanji u iktar antiki, u mbagħad jixtarru l-approċċ tagħhom, u jikkaratterizzawh bħala ''storiku'', ''multidimensjonali'', ''diżaggregat'' u ''trasparenti''. L-awturi jipproponu li jinħoloq sett ġdid ta' erba' karatteristiċi għall-kunċettwalizzazzjoni u għall-kejl tad-demokrazija. L-ewwel nett, l-approċċ ''storiku'', fejn l-indikaturi tad-demokrazija jiġu estiżi sal-istorja moderna, kull fejn ikun possibbli. It-tieni, approċċ ''multidimensjonali'' għall-problema tal-kunċettwalizzazzjoni tad-demokrazija. It-tielet, il-ġbir tal-informazzjoni rilevanti għad-demokrazija f'livell tassew ''diżaggregat''. Ir-raba', l-approċċ ''trasparenti'', strateġija għall-ġbir u għall-preżentazzjoni tad-data li għandha ttejjeb il-preċiżjoni, il-validità, it-trasparenza u l-leġittimità tal-indikaturi li jirriżultaw. Dawn jiġbru flimkien ukoll il-kunċetti u/jew l-aspetti tad-demokrazija f'sitt approċċi – ''elettorali'', ''liberali'', ''maġġoritarju'', ''parteċipattiv'', ''deliberattiv'' u ''egalitarju'', li flimkien joffru rendikont pjuttost komprensiv tal-kunċett ta' demokrazija kif jintuża llum (ara l-ħarsa ġenerali fit-tabella ta' hawn taħt). {| class="wikitable" |- | colspan="5" |Il-kunċetti tad-demokrazija ta' Michael Coppedge, John Gerring ''et al''., 2011 |- valign="top" | | |Prinċipji |Mistoqsija |Istituzzjonijiet |- | colspan="5" | ---- |- valign="top" |I. |'''Elettorali''' |Kontestazzjoni, kompetizzjoni. |Il-karigi tal-gvern huma okkupati permezz ta' elezzjonijiet ħielsa u liberi b'diversi partiti? |Elezzjonijiet, partiti politiċi, kompetittività u kemm joħorġu jivvutaw. |- valign="top" |II. |'''Liberali''' |Governanza limitata, diversi punti ta' veto, responsabbiltà orizzontali, drittijiet individwali, libertajiet ċivili, trasparenza. |Il-poter politiku huwa deċentralizzat u ristrett? |Diversi partiti, indipendenti u deċentralizzat, b'enfasi speċjali fuq ir-rwol tal-midja, tal-gruppi ta' interess, il-ġudikatura u kostituzzjoni miktuba b'garanziji espliċiti. |- valign="top" |III. |'''Maġġoritarju''' |Tmexxija tal-maġġoranza, ċentralizzazzjoni, responsabbiltà vertikali. |Il-maġġoranza (jew il-pluralità) tmexxi? |Ikkonsolidat u ċentralizzat, b'enfasi speċjali fuq ir-rwol tal-partiti politiċi. |- valign="top" |IV. |'''Parteċipattiv''' |Governanza tal-poplu. |Iċ-ċittadini ordinarji jipparteċipaw fil-politika? |Liġi elettorali, soċjetà ċivili, governanza lokali, demokrazija diretta. |- valign="top" |V. |'''Deliberattiv''' |Governanza bir-raġuni. |Id-deċiżjonijiet politiċi huma frott id-deliberazzjonijiet pubbliċi? |Midja, smigħ, panels, korpi deliberattivi oħra. |- valign="top" |VI. |'''Egalitarju''' |Ugwaljanza politika. |Iċ-ċittadini kollha għandhom setgħat indaqs? |Żgurar ta' parteċipazzjoni ndaqs, rappreżentanza, protezzjoni u riżorsi rilevanti politikament. |} === Kejl tad-demokrazija === Il-kejl tad-demokrazija jvarja skont il-kunċetti fundamentali differenti tad-demokrazija. L-evalwazzjonijiet tad-demokrazija minimalista jiffukaw fuq l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, filwaqt li d-demokrazija massimalista tevalwa valuri addizzjonali, bħad-drittijiet tal-bniedem, id-deliberazzjoni, l-eżiti ekonomiċi jew il-kapaċità tal-istat. == Demokrazija mhux governattiva == Apparti l-isfera pubblika, intużaw prinċipji u mekkaniżmi demokratiċi simili tal-votazzjoni u tar-rappreżentanza biex jirregolaw tipi oħra ta' gruppi. Bosta organizzazzjonijiet mhux governattivi jiddeċiedu dwar il-politiki u t-tmexxija permezz tal-votazzjoni. Il-biċċa l-kbira tat-trade unions u tal-kooperattivi huma rregolati b'elezzjonijiet demokratiċi. Fl-aħħar mill-aħħar il-korporazzjonijiet jiġu rregolati mill-azzjonisti tagħhom permezz tad-demokrazija tal-azzjonisti. Il-korporazzjonijiet jistgħu jużaw sistemi bħad-demokrazija tal-post tax-xogħol biex jindirizzaw il-governanza interna. [[Amitai Etzioni]] fassal sistema li tgħaqqad l-elementi tad-demokrazija mal-liġi tax-xarija, imsejħa demokrazija [[Iżlam|Iżlamika]] jew Iżlamokrazija. Kulma jmur hemm għadd dejjem jikber ta' istituzzjonijiet edukattivi demokratiċi bħall-iskejjel ta' Sudbury li huma koregolati mill-istudenti u mill-persunal tal-iskejjel. === Demokrazija tal-azzjonisti === Id-demokrazija tal-azzjonisti hija kunċett relatat mal-governanza tal-korporazzjonijiet mill-azzjonisti tagħhom. Fl-Istati Uniti, l-azzjonisti tipikament jingħataw id-drittijiet tal-votazzjoni skont il-prinċipju ta' sehem wieħed, vot wieħed. L-azzjonisti jkunu jistgħu jivvutaw kull sena biex jeleġġu l-bord tad-diretturi tal-kumpanija, li mbagħad jagħżlu huma stess il-membri eżekuttivi tal-kumpanija. Il-qafas tad-demokrazija tal-azzjonisti jaf ma jkunx tajjeb għall-kumpaniji bi klassijiet differenti ta' stocks li jkomplu jibdlu iktar id-distribuzzjoni tad-drittijiet tal-votazzjoni. == Ġustifikazzjoni == Ingħataw diversi ġustifikazzjonijiet għad-demokrazija. === Leġittimità === It-teorija tal-kuntratt soċjali ssostni li l-leġittimità tal-governanza hija bbażata fuq dawk li jkunu ggvernati, jiġifieri elezzjoni, u li d-deċiżjonijiet politiċi jridu jirriflettu r-rieda ġenerali. Il-leġittimità pubblika tad-demokrazija tvarja minn pajjiż għall-ieħor, u f'xi pajjiżi t-testi reliġjużi għandhom iktar appoġġ pubbliku mir-rieda tan-nies. === Teħid ta' deċiżjonijiet aħjar === It-teorema tal-ġurija ta' Condorcet hija prova loġika li jekk kull min jieħu d-deċiżjonijiet ikollu probabbiltà akbar li jieħu d-deċiżjoni t-tajba, allura li jkollok l-ikbar għadd ta' dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet, jiġifieri demokrazija, jirriżulta fl-aqwa deċiżjonijiet. Dan ġie argumentat ukoll minn teoriji tal-għerf tal-folla. Id-demokrazija għandha t-tendenza li ttejjeb is-soluzzjonijiet għall-kunflitti. === Suċċess ekonomiku === F'''Why Nations Fail'', l-ekonomisti [[Daron Acemoglu]] u [[James A. Robinson]] isostnu li d-demokraziji jkollhom suċċess ekonomiku akbar minħabba li s-sistemi politiċi mhux demokratiċi għandhom it-tendenza li jillimitaw is-swieq u jiffavorixxu l-monopolji a skapitu tal-qerda kreattiva meħtieġa għat-tkabbir ekonomiku sostnut. Studju tal-2019 ta' Acemoglu u oħrajn stima li l-pajjiżi li minn tmexxija awtoritarja jaqilbu għal tmexxija demokratika, bħala medja kellhom PDG 20 % ogħla wara 25 sena, milli kieku jibqgħu bi tmexxija awtoritarja. L-istudju eżamina 122 tranżizzjoni għad-demokrazija u 71 tranżizzjoni għat-tmexxija awtoritarja, li seħħew mill-1960 sal-2010. Acemoglu qal li dan seħħ minħabba li d-demokraziji kellhom it-tendenza li jinvestu iktar fil-kura tas-saħħa u fil-kapital uman, u jnaqqsu t-trattament speċjali tal-alleati tar-reġimi. Studju tal-2023 analizza l-effetti fit-tul tad-demokrazija fuq il-prosperità ekonomika billi uża data ġdida dwar il-PDG ''pro capita'' u d-demokrazija għal sett tad-data ta' bejn l-1789 u l-2019. Ir-riżultati jindikaw li d-demokrazija żżid sostanzjalment l-iżvilupp ekonomiku. Il-qgħad huwa assoċjat mat-twemmin antidemokratiku. == Kritika == Id-demokrazija bħala kunċett u bħala forma prattika ta' governanza kienet fil-mira tal-kritika tul l-istorja. Xi kritiċi jqisu li r-reġimi demokratiċi spiss ma jirnexxilhomx iżommu mal-ogħla prinċipiji mistennija minnhom, filwaqt li oħrajn jirrifjutaw għalkollox jew parzjalment il-valuri promossi mid-demokrazija kostituzzjonali. L-oppożizzjoni fil-konfront tad-demokrazija tmur lura għal żmien [[Platun]], li kien iktar favur "gvern tal-iktar ikkwalifikati". Iktar reċentement, [[James Madison]] studja b'mod estensiv l-argumenti storiċi kontra u favur id-demokrazija fit-tħejjija tiegħu għall-Konvenzjoni Kostituzzjonali, u [[Winston Churchill]] irrimarka li "ħadd ma jippretendi li d-demokrazija hija perfetta jew tajba għalkollox. Tabilħaqq, intqal li d-demokrazija hija l-agħar forma ta' governanza għajr dawk il-forom l-oħra kollha li ġew ippruvati minn żmien għal żmien". Il-kritiċi jsostnu li d-demokraziji moderni jaf ma jkunux biżżejjed demokratiċi u minflok fil-prattika jiffunzjonaw bħala oligarkiji, peress li l-gvernijiet jagħtu iktar widen lill-preferenzi tal-elit ekonomiku milli l-preferenzi taċ-ċittadini ordinarji. Bosta studji empiriċi fost id-diversi demokraziji tal-Punent, inkluż l-Istati Uniti, [[Spanja]], l-[[Żvezja|Iżvezja]], l-Iżvizzera, il-[[Kanada]], in-[[Norveġja]] u l-Ġermanja, sabu b'mod konsistenti li r-rappreżentanti eletti jkollhom it-tendenza li jwieġbu iktar għall-preferenzi taċ-ċittadini affluwenti ħafna għall-eżiti ta' politiki milli għal dawk tal-votant medju. Xi kritiċi tad-demokrazija saħqu dwar l-inkonsistenzi, il-paradossi u l-limiti tal-kunċett: u xtarrew kuntrasti ma' forom oħra ta' governanza, bħall-epistokrazija jew il-lottokrazija. Oħrajn ikkaratterizzaw l-iżjed demokraziji moderni bħala poliarkiji demokratiċi u aristokraziji demokratiċi. Iżda oħrajn identifikaw mumenti Faxxisti fid-demokraziji moderni. Dawn sejħu lis-soċjetajiet prodotti mid-demokraziji moderni bħala neofewdali u kkuntrastaw id-demokrazija mal-Faxxiżmu, mal-anarkokapitaliżmu, mat-teokrazija u mal-monarkija assoluta. == Tranżizzjonijiet demokratiċi == Tranżizzjoni demokratika tiddeskrivi fażi fis-sistema politika tal-pajjiż, li spiss tinħoloq bħala riżultat ta' bidla mhux kompluta minn reġim awtoritarju għal sistema demokratika (jew bil-kontra). === Demokratizzazzjoni === Id-demokratizzazzjoni hija t-tranżizzjoni governattiva strutturali minn gvern awtoritarju għal reġim politiku iktar demokratiku, inkluż il-bidliet politiċi sostantivi favur direzzjoni demokratika. Il-proċess oppost ta' tranżizzjoni demokratika huwa magħruf bħala awtokratizzazzjoni. Isseħħx jew le d-demokratizzazzjoni u kemm jaf jiġu influwenzati minn diversi fatturi, fosthom l-iżvilupp ekonomiku, il-legati storiċi, is-soċjetà ċivili u l-proċessi internazzjonali. Xi rendikonti dwar id-demokratizzazzjoni jenfasizzaw kif l-elit xpruna d-demokratizzazzjoni, filwaqt li rendikonti oħra jenfasizzaw il-proċessi minn isfel għal fuq. Kif isseħħ id-demokratizzazzjoni ntużat biex tispjega fenomeni politiċi oħra, bħal jekk pajjiż imurx fi gwerra jew jekk ekonomija tikbirx. Diversi filosfi u riċerkaturi ddeskrivew fatturi storiċi u soċjali meqjusa bħala appoġġ għall-evoluzzjoni tad-demokrazija. Kummentaturi oħra semmew l-influwenza tal-iżvilupp ekonomiku. F'teorija relatata, [[Ronald Inglehart]] jissuġġerixxi li l-istandards tal-għajxien imtejbin fil-pajjiżi żviluppati moderni jistgħu jikkonvinċu lin-nies li jistgħu jieħdu l-għajxien bażiku tagħhom bħala ovvju, u b'hekk iwassal għal enfasi miżjuda fuq il-valuri tal-awtoespressjoni, korrelatata mill-qrib mad-demokrazija. Douglas M. Gibler u Andrew Owsiak fl-istudju tagħhom tkellmu dwar l-importanza tal-paċi u tal-fruntieri stabbli għall-iżvilupp tad-demokrazija. Spiss ġie preżunt li d-demokrazija tikkawża l-paċi, iżda dan l-istudju juri li storikament il-paċi kważi dejjem kienet preżenti qabel l-istabbiliment tad-demokrazija. Carroll Quigley concludes that the characteristics of weapons are the main predictor of democracy: Democracy—this scenario—tends to emerge only when the best weapons available are easy for individuals to obtain and use. By the 1800s, guns were the best personal weapons available, and in the United States of America (already nominally democratic), almost everyone could afford to buy a gun, and could learn how to use it fairly easily. Governments could not do any better: it became the age of mass armies of citizen soldiers with guns. Similarly, Periclean Greece was an age of the citizen soldier and democracy. Other theories stressed the relevance of education and of human capital—and within them of cognitive ability to increasing tolerance, rationality, political literacy and participation. Two effects of education and cognitive ability are distinguished:^{[''need quotation to verify'']} * a cognitive effect (competence to make rational choices, better information-processing) * an ethical effect (support of democratic values, freedom, human rights etc.), which itself depends on intelligence. Evidence consistent with conventional theories of why democracy emerges and is sustained has been hard to come by. Statistical analyses have challenged modernisation theory by demonstrating that there is no reliable evidence for the claim that democracy is more likely to emerge when countries become wealthier, more educated, or less unequal. In fact, empirical evidence shows that economic growth and education may not lead to increased demand for democratization as modernization theory suggests: historically, most countries attained high levels of access to primary education well before transitioning to democracy. Rather than acting as a catalyst for democratization, in some situations education provision may instead be used by non-democratic regimes to indoctrinate their subjects and strengthen their power. The assumed link between education and economic growth is called into question when analyzing empirical evidence. Across different countries, the correlation between education attainment and math test scores is very weak (.07). A similarly weak relationship exists between per-pupil expenditures and math competency (.26). Additionally, historical evidence suggests that average human capital (measured using literacy rates) of the masses does not explain the onset of industrialization in France from 1750 to 1850 despite arguments to the contrary. Together, these findings show that education does not always promote human capital and economic growth as is generally argued to be the case. Instead, the evidence implies that education provision often falls short of its expressed goals, or, alternatively, that political actors use education to promote goals other than economic growth and development. Some scholars have searched for the "deep" determinants of contemporary political institutions, be they geographical or demographic. An example of this is the disease environment. Places with different mortality rates had different populations and productivity levels around the world. For example, in Africa, the tsetse fly—which afflicts humans and livestock—reduced the ability of Africans to plough the land. This made Africa less settled. As a consequence, political power was less concentrated. This also affected the colonial institutions European countries established in Africa. Whether colonial settlers could live or not in a place made them develop different institutions which led to different economic and social paths. This also affected the distribution of power and the collective actions people could take. As a result, some African countries ended up having democracies and others autocracies. An example of geographical determinants for democracy is having access to coastal areas and rivers. This natural endowment has a positive relation with economic development thanks to the benefits of trade. Trade brought economic development, which in turn, broadened power. Rulers wanting to increase revenues had to protect property-rights to create incentives for people to invest. As more people had more power, more concessions had to be made by the ruler and in many places this process lead to democracy. These determinants defined the structure of the society moving the balance of political power. Robert Michels asserts that although democracy can never be fully realised, democracy may be developed automatically in the act of striving for democracy:<blockquote>The peasant in the fable, when on his deathbed, tells his sons that a treasure is buried in the field. After the old man's death the sons dig everywhere in order to discover the treasure. They do not find it. But their indefatigable labor improves the soil and secures for them a comparative well-being. The treasure in the fable may well symbolise democracy.</blockquote>Democracy in modern times has almost always faced opposition from the previously existing government, and many times it has faced opposition from social elites. The implementation of a democratic government from a non-democratic state is typically brought by peaceful or violent democratic revolution. The V-Dem Institute found 2026 ongoing democratization in 18 countries: Benin, Bolivia, Botswana, Bazil, Dominican Republic, Fiji, Guatemala, Lesotho, Mauritius, Montenegro, Poland, Seychelles, Solomon Islands, Sri Lanka, Timor-Leste, Thailand, The Gambia, and Zambia. ===== Promozzjoni tad-demokrazija ===== Promotion of democracy can increase the quality of already existing democracies, reduce political apathy, and the chance of democratic backsliding. Democracy promotion measures include voting advice applications, participatory democracy, increasing electoral integrity, youth suffrage and civic education, reducing barriers to entry for new political parties, increasing proportionality, reducing presidentialism and aligning with median voter preferences. === Awtokratizzazzjoni === Democratic backsliding is a form of autocratization, a process of structural government transition toward authoritarianism in which the exercise of political power becomes less limited and more arbitrary and repressive. Democratic backsliding specifically assumes a starting point of a democratic system. The process typically restricts the space for public contest and political participation in the process of government selection. Democratic backsliding involves the weakening of democratic institutions, such as the peaceful transition of power or free and fair elections, or the violation of individual rights that underpin democracies, especially freedom of expression. Democratic backsliding is the opposite of democratization.^{[''citation needed'']} Steven Levitsky says: "It's not up to voters to defend a democracy. That's asking far, far too much of voters, to cast their ballot on the basis of some set of abstract principles or procedures. With the exception of a handful of cases, voters never, ever — in any society, in any culture — prioritize democracy over all else. Individual voters worry about much more mundane things, as is their right. It is up to élites and institutions to protect democracy — not voters." The V-Dem Institute found 2026 ongoing democratic backsliding in 44 countries: Afghanistan, Argentina, Armenia, Belarus, Burkina Faso, Cambodia, Central African Republic, Croatia, Georgia, Greece, Guinea, Guinea-Bissau, El Salvador, Haiti, Hong Kong, Hungary, India, Indonesia, Italy, Ivory Coast, Kuwait, Kyrgyzstan, Libya, Mali, Madagascar, Mauretania, Mexico, Moldova, Mozambique, Myanmar, Nicaragua, Niger, Pakistan, Peru, Philippines, Slovakia, Slovenia, Senegal, Serbia, Romania, Togo, Ukraine, United Kingdom, and United States. ===== Tfixkil ===== Some democratic governments have experienced sudden state collapse and regime change to an undemocratic form of government. Domestic military coups or rebellions are the most common means by which democratic governments have been overthrown. (See List of coups and coup attempts by country and List of civil wars.) Examples include the Spanish Civil War, the Coup of 18 Brumaire that ended the French First Republic, and the 28 May 1926 coup d'état which ended the First Portuguese Republic. Some military coups are supported by foreign governments, such as the 1954 Guatemalan coup d'état and the 1953 Iranian coup d'état. Other types of a sudden end to democracy include: * Invasion, for example the German occupation of Czechoslovakia, and the fall of South Vietnam. * Self-coup, in which the leader of the government extra-legally seizes all power or unlawfully extends the term in office. This can be done through: ** Suspension of the constitution by decree, such as with the 1992 Peruvian coup d'état ** An "electoral self-coup" using election fraud to obtain re-election of a previously fairly elected official or political party. For example, in the 1999 Ukrainian presidential election, 2003 Russian legislative election, and 2004 Russian presidential election. * Royal coup, in which a monarch not normally involved in government seizes all power. For example, the 6 January Dictatorship, begun in 1929 when King Alexander I of Yugoslavia dismissed parliament and started ruling by decree. Democratic backsliding can end democracy in a gradual manner, by increasing emphasis on national security and eroding free and fair elections, freedom of expression, independence of the judiciary, rule of law. A famous example is the Enabling Act of 1933, which lawfully ended democracy in Weimar Germany and marked the transition to Nazi Germany. Temporary or long-term political violence and government interference can prevent free and fair elections, which erode the democratic nature of governments. This has happened on a local level even in well-established democracies like the United States; for example, the Wilmington insurrection of 1898 and African-American disfranchisement after the Reconstruction era. == Influwenza tal-midja == The theory of democracy relies on the implicit assumption that voters are well informed about social issues, policies, and candidates so that they can make a truly informed decision. Since the late 20th century there has been a growing concern that voters may be poorly informed due to the news media's focusing more on entertainment and gossip and less on serious journalistic research on political issues. The media professors Michael Gurevitch and Jay Blumler have proposed a number of functions that the mass media are expected to fulfill in a democracy: * Surveillance of the sociopolitical environment * Meaningful agenda setting * Platforms for an intelligible and illuminating advocacy * Dialogue across a diverse range of views * Mechanisms for holding officials to account for how they have exercised power * Incentives for citizens to learn, choose, and become involved * A principled resistance to the efforts of forces outside the media to subvert their independence, integrity, and ability to serve the audience * A sense of respect for the audience member, as potentially concerned and able to make sense of his or her political environment This proposal has inspired a lot of discussions over whether the news media are actually fulfilling the requirements that a well functioning democracy requires. Commercial mass media are generally not accountable to anybody but their owners, and they have no obligation to serve a democratic function. They are controlled mainly by economic market forces. Fierce economic competition may force the mass media to divert themselves from any democratic ideals and focus entirely on how to survive the competition. The tabloidization and popularization of the news media is seen in an increasing focus on human examples rather than statistics and principles. There is more focus on politicians as personalities and less focus on political issues in the popular media. Election campaigns are covered more as horse races and less as debates about ideologies and issues. The dominating media focus on spin, conflict, and competitive strategies has made voters perceive the politicians as egoists rather than idealists. This fosters mistrust and a cynical attitude to politics, less civic engagement, and less interest in voting. The ability to find effective political solutions to social problems is hampered when problems tend to be blamed on individuals rather than on structural causes. This person-centered focus may have far-reaching consequences not only for domestic problems but also for foreign policy when international conflicts are blamed on foreign heads of state rather than on political and economic structures. A strong media focus on fear and terrorism has allowed military logic to penetrate public institutions, leading to increased surveillance and the erosion of civil rights. The responsiveness and accountability of the democratic system is compromised when lack of access to substantive, diverse, and undistorted information is handicapping the citizens' capability of evaluating the political process. The fast pace and trivialization in the competitive news media is dumbing down the political debate. Thorough and balanced investigation of complex political issues does not fit into this format. The political communication is characterized by short time horizons, short slogans, simple explanations, and simple solutions. This is conducive to political populism rather than serious deliberation. Commercial mass media are often differentiated along the political spectrum so that people can hear mainly opinions that they already agree with. Too much controversy and diverse opinions are not always profitable for the commercial news media. Political polarization is emerging when different people read different news and watch different TV channels. This polarization has been worsened by the emergence of the social media that allow people to communicate mainly with groups of like-minded people, the so-called echo chambers. Extreme political polarization may undermine the trust in democratic institutions, leading to erosion of civil rights and free speech and in some cases even reversion to autocracy. Many media scholars have discussed non-commercial news media with public service obligations as a means to improve the democratic process by providing the kind of political contents that a free market does not provide. The World Bank has recommended public service broadcasting in order to strengthen democracy in developing countries. These broadcasting services should be accountable to an independent regulatory body that is adequately protected from interference from political and economic interests. Public service media have an obligation to provide reliable information to voters. Many countries have publicly funded radio and television stations with public service obligations, especially in Europe and Japan, while such media are weak or non-existent in other countries including the US. Several studies have shown that the stronger the dominance of commercial broadcast media over public service media, the less the amount of policy-relevant information in the media and the more focus on horse race journalism, personalities, and the pecadillos of politicians. Public service broadcasters are characterized by more policy-relevant information and more respect for journalistic norms and impartiality than the commercial media. However, the trend of deregulation has put the public service model under increased pressure from competition with commercial media. The emergence of the internet and the social media has profoundly altered the conditions for political communication. The social media have given ordinary citizens easy access to voice their opinion and share information while bypassing the filters of the large news media. This is often seen as an advantage for democracy. The new possibilities for communication have fundamentally changed the way social movements and protest movements operate and organize. The internet and social media have provided powerful new tools for democracy movements in developing countries and emerging democracies, enabling them to bypass censorship, voice their opinions, and organize protests. A serious problem with the social media is that they have no truth filters. The established news media have to guard their reputation as trustworthy, while ordinary citizens may post unreliable information. In fact, studies show that false stories are going more viral than true stories. The proliferation of false stories and conspiracy theories may undermine public trust in the political system and public officials. Reliable information sources are essential for the democratic process. Less democratic governments rely heavily on censorship, propaganda, and misinformation in order to stay in power, while independent sources of information are able to undermine their legitimacy. == Referenzi == [[Kategorija:Greċja antika]] krmbsltpcntq6deo5se4i5mk2kaiqkr 330288 330277 2026-05-29T06:15:37Z Trigcly 17859 /* Demokratizzazzjoni */ 330288 wikitext text/x-wiki Id-'''demokrazija''' hija forma ta' governanza li permezz tagħha l-poter [[Politika|politiku]] jinkiseb min-nies jew mill-popolazzjoni ta' stat. Skont definizzjoni minimalista tad-demokrazija, il-mexxejja jiġu eletti permezz ta' elezzjonijiet kompetittivi filwaqt li d-definizzjonijiet iktar wesgħin jew massimalisti jorbtu d-demokrazija mal-garanziji tal-libertajiet ċivili u d-drittijiet tal-[[bniedem]] apparti l-elezzjonijiet kompetittivi. F'demokrazija diretta, il-poplu jkollu l-awtorità diretta li jagħmel deliberazzjonijiet u li jiddeċiedi dwar il-leġiżlazzjoni. F'demokrazija rappreżentattiva, il-poplu jagħżel l-uffiċjali tal-governanza permezz ta' elezzjonijiet. Id-definizzjoni ta' "poplu" u l-modi kif l-awtorità tiġi kondiviża fi ħdan il-poplu jew iddelegata minnu nbidlu mal-milja taż-żminijiet u b'rati li jvarjaw minn pajjiż għal ieħor. Il-karatteristiċi tad-demokrazija spiss jinkludu l-libertà tal-ġemgħa, il-libertà tal-assoċjazzjoni, il-proprjetà personali, il-libertà tar-[[reliġjon]] u tal-[[kelma]], iċ-ċittadinanza, il-kunsens ta' dawk li jiġu ggvernati, id-drittijiet tal-votazzjoni, il-libertà miċ-ċaħda governattiva mhux ġustifikata tad-dritt tal-ħajja u tal-libertà, u d-drittijiet tal-minoranzi. In-nozzjoni tad-demokrazija evolviet b'mod konsiderevoli maż-żmien. Matul l-[[Storja|istorja]], wieħed jista' jsib evidenza ta' demokrazija diretta, fejn il-komunitajiet kienu jieħdu deċiżjonijiet permezz ta' ġemgħat popolari. Illum il-ġurnata, il-forma dominanti tad-demokrazija hija d-demokrazija rappreżentattiva, fejn iċ-ċittadini jeleġġu lill-uffiċjali tal-gvern biex jiggvernaw f'isimhom, pereżempju f'demokrazija parlamentari jew presidenzjali. Fil-varjant komuni tad-demokrazija liberali, is-setgħat tal-maġġoranza jiġu eżerċitati fi ħdan il-qafas ta' demokrazija rappreżentattiva, iżda l-kostituzzjoni u l-qorti suprema jillimitaw lill-maġġoranza u jipproteġu lill-minoranzi — normalment billi jiġi żgurat li kulħadd igawdi minn ċerti drittijiet individwali, bħal-libertà tal-kelma jew il-libertà tal-assoċjazzjoni. It-terminu tfaċċa fis-seklu 5 [[Ante Christum natum|Q.K]]. fil-bliet-stati [[Greċja antika|Griegi]], b'mod partikolari f'[[Ateni]] Klassika, u kien ifisser "it-tmexxija tal-poplu", b'kuntrast mal-aristokrazija (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ἀριστοκρατία, ''aristokratía''), li tfisser "it-tmexxija tal-elit". Prattikament fil-gvernijiet demokratiċi kollha tul l-istorja tal-qedem u moderna, iċ-ċittadinanza demokratika inizjalment kienet ristretta għal klassi tal-elit, li iktar 'il quddiem ġiet estiża għaċ-ċittadini adulti kollha. Fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji moderni, dan inkiseb permezz tal-movimenti tas-suffraġju tas-sekli 19 u 20. Id-demokrazija tikkuntrasta mal-forom ta' governanza fejn il-poter ma jinbitx mill-popolazzjoni ġenerali ta' stat, pereżempju s-sistemi awtoritarji. Storikament is-sistemi demokratiċi kienu forma rari u vulnerabbli ta' governanza, iżda dawn saru iktar prevalenti mis-seklu 19 'l hawn, b'mod partikolari permezz ta' diversi mewġiet ta' demokratizzazzjoni. Id-demokrazija għandha leġittimità konsiderevoli fid-dinja moderna, peress li l-opinjoni pubblika fir-reġjuni dinjin normalment huma favur is-sistemi demokratiċi ta' governanza meta mqabbla mal-alternattivi, u peress li saħansitra l-istati awtoritarji jippruvaw ipinġu lilhom infushom bħala demokratiċi. Id-demokrazija b'mod iktar konsistenti tirriżulta f'saħħa, f'[[edukazzjoni]] u f'eżiti ekonomiċi mtejba. Skont l-indiċijiet ta' ''V-Dem Democracy'' u l-Indiċi tad-Demokrazija ta' ''The Economist'', inqas minn nofs il-popolazzjoni tad-dinja tgħix f'demokrazija mill-2022. Fl-istess ħin, filwaqt li d-demokrazija rappreżentattivi tingħata valur siewi b'mod mifrux, iċ-Ċentru tar-Riċerka ta' Pew sab li l-garr rigward il-prestazzjoni demokratika huwa komuni saħansitra f'bosta demokraziji stabbiliti. == Karatteristiċi == Għalkemm id-demokrazija fid-demokraziji purament rappreżentattivi hija mifhuma b'rabta mal-votazzjoni, ma jeżisti l-ebda konsensus dwar definizzjoni preċiża tad-demokrazija. Jeżistu wisq approċċi. Kien hemm studju li identifika 2,234 aġġettiv li jintuża għad-deskrizzjoni tad-demokrazija bil-[[lingwa Ingliża]]. Minkejja dan, hemm fehim iktar profond – bħal dak ta' [[Abraham Lincoln]]: : ''"Governanza tan-nies, min-nies, għan-nies"'' jew dik ta' [[Karl Popper]] li ssostni li l-ħarsa "klassika" lejn id-demokrazija hi, "fil-qosor, it-teorija li d-demokrazija hija t-tmexxija tal-poplu u li l-poplu għandu d-dritt li jiggverna hu. Il-prinċipji demokratiċi huma riflessi fiċ-ċittadini eliġibbli kollha, ilkoll indaqs quddiem il-[[Dritt|liġi]] u lkoll b'aċċess ugwali għall-proċessi leġiżlattivi. Pereżempju, f'demokrazija rappreżentattiva, kull vot (fit-teorija) għandu l-istess piż, u l-libertà taċ-ċittadini eliġibbli hija żgurata permezz ta' drittijiet u libertajiet leġittimizzati li tipikament ikunu mnaqqxa f'kostituzzjoni, filwaqt li użi oħra tad-"demokrazija" jaf jħaddnu d-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini jivvutaw direttament fuq id-diversi kwistjonijiet li jinqalgħu. Skont in-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]], id-demokrazija "tipprovdi ambjent li jirrispetta d-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali, u fejn ir-rieda espressa liberament tal-poplu tiġi eżerċitata". Skont teorija partikolari d-demokrazija tirrikjedi tliet prinċipji fundamentali: il-kontroll 'il fuq (sovranità fl-iżjed livelli baxxi tal-awtorità), l-ugwaljanza politika, u n-normi soċjali li permezz tagħhom l-individwi u l-istituzzjonijiet iqisu biss atti aċċettabbli li jirriflettu l-ewwel żewġ prinċipji tal-kontroll 'il fuq u l-ugwaljanza politika. L-ugwaljanza legali, il-libertà politika u l-istat ta' dritt sikwit jiġu identifikati bħala l-karatteristiċi ewlenin ta' demokrazija li tiffunzjona sew. F'xi pajjiżi, b'mod partikolari fir-[[Renju Unit]] (minn fejn oriġinat is-sistema ta' Westminster), il-prinċipju dominanti hu dak tas-sovranità Parlamentari, filwaqt li tinżamm l-indipendenza ġudizzjarja. Fl-[[Indja]], is-sovranità Parlamentari hija soġġetta għall-Kostituzzjoni tal-Indja li tinkludi rieżami ġudizzjarju. Għalkemm it-terminu "demokrazija" tipikament jintuża fil-kuntest ta' stat politiku, il-prinċipji wkoll huma applikabbli potenzjalment għall-organizzazzjonijiet privati, bħal klabbs, għaqdiet u ditti. Id-demokraziji jistgħu jużaw bosta metodi differenti ta' teħid tad-deċiżjonijiet, iżda t-tmexxija tal-maġġoranza hija l-forma dominanti. Mingħajr kumpens, bħal protezzjonijiet legali tad-drittijiet individwali jew kollettivi, il-minoranzi politiċi jistgħu jiġu mgħakksa mit-"tirannija tal-maġġoranza". It-tmexxija tal-maġġoranza tinvolvi approċċ kompetittiv, għad-differenza tad-demokrazija tal-konsensus, u b'hekk tinħoloq il-ħtieġa li l-elezzjonijiet, u ġeneralment id-deliberazzjoni, ikunu sostantivament u proċeduralment "ġusti" u ekwi. Fżxi pajjiżi, il-libertà tal-espressjoni politika, il-libertà tal-kelma u l-libertà tal-istampa jitqiesu bħala importanti biex jiġi żgurat li l-votanti jkunu infurmati sew, u b'hekk ikunu jistgħu jivvutaw skont l-interessi u t-twemmin tagħhom stess. Ġie ssuġġerit ukoll li karatteristika bażika tad-demokrazija hija l-kapaċità li l-votanti kollha jipparteċipaw b'mod ħieles u sħiħ fil-[[ħajja]] tas-soċjetà tagħhom. Bl-enfasi fuq in-nozzjonijiet tal-kuntratt soċjali u r-rieda kollettiva tal-votanti kollha, id-demokrazija tista' tkun ikkaratterizzata wkoll bħala forma ta' kollettiviżmu politiku peress li tiġi definita bħala forma ta' governanza fejn iċ-ċittadini eliġibbli kollha jkollhom vuċi ugwali fit-tfassil tal-liġijiet. Ir-repubbliki, għalkemm spiss ikunu assoċjati popolarment mad-demokrazija minħabba l-prinċipju kondiviż tal-kunsens mogħti minn dawk li jiġu ggvernati għat-tmexxija, mhux neċessarjament ikunu demokraziji, għax ir-repubblikaniżmu ma jispeċifikax ''kif'' in-nies għandhom imexxu. Tradizzjonalment it-terminu "repubblika" kien iħaddan kemm id-demokraziji kif ukoll l-aristokraziji u l-varjanti tagħhom. F'sens modern, il-forma ta' governanza repubblikana hija forma ta' governanza mingħajr monarka. Minħabba f'hekk, id-demokraziji jistgħu jkunu repubbliki jew monarkiji kostituzzjonali, bħar-Renju Unit, fejn il-monarka ma jkunx il-mexxej. == Storja == Il-ġemgħat demokratiċi għandhom żmien daqs kemm għandha żmien l-ispeċi umana u ilhom jeżistu tul l-istorja umana, iżda sas-seklu 19, il-figuri [[Politiku|politiċi]] ewlenin fil-biċċa l-kbira opponew id-demokrazija. It-teoriċi repubblikani rabtu d-demokrazija ma' daqs ċkejken: iktar ma kienu jikbru fid-daqs l-unitajiet politiċi, iktar kienet tiżdied il-probabbiltà li l-gvern isir tiranniku. Fl-istess waqt, l-unitajiet politiċi żgħar kienu vulnerabbli għall-ħakma. Montesquieu kiteb, "Jekk repubblika tkun żgħira, tinqered minn qawwa barranija; jekk tkun kbira, tinqered mill-imperfezzjoni interna". Skont ix-xjenzat politiku tal-Università ta' Johns Hopkins [[Daniel Deudney]], il-ħolqien tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], bid-daqs kbir u s-sistema ta' kontrolli u bilanċi tagħha, kienet soluzzjoni għall-problemi doppji tad-daqs. Fis-soċjetajiet ta' madwar id-dinja seħħew forom ta' demokrazija b'mod organiku li ma kellhom l-ebda kuntatt ma' xulxin. === Oriġini === ==== [[Greċja]] u [[Ruma]] ==== It-terminu ''demokrazija'' tfaċċa għall-ewwel darba fil-ħsieb politiku u [[Filosofija|filosofiku]] tal-Greċja Antika fil-belt-stat ta' Ateni fl-antikità klassika. Il-kelma ġejja minn ''dêmos'' li tfisser "nies (komuni)" u minn ''krátos'' li tfisser "qawwa/setgħa". Taħt Cleisthenes, f'Ateni ġie stabbilit dak li huwa maħsub bħala l-ewwel eżempju ta' tip ta' demokrazija fis-seklu 6 Q.K. (508–507 Q.K.). Cleisthenes huwa meqjus bħala "l-missier tad-demokrazija ta' Ateni". L-ewwel użu attestat tal-kelma demokrazija jinsab fix-xogħlijiet ta' proża tal-ħabta tal-430 Q.K., bħall-''Istorji'' ta' Erodotu, iżda l-użu tagħha kien eqdem b'diversi deċennji, peress li żewġ persuni minn Ateni li twieldu għall-ħabta tal-470 Q.K. kien jisimhom Democrates, isem politiku ġdid — x'aktarx b'appoġġ għad-demokrazija — li ngħata fi żmien ta' dibattiti dwar kwistjonijiet kostituzzjonali f'Ateni. Aeschylus jalludi bis-saħħa wkoll għall-kelma fid-dramm tiegħu ''Is-Supplikanti'', li ttella' għall-ħabta tal-463 Q.K., fejn isemmi "l-id tat-tmexxija tal-kotra" [''demou kratousa cheir'']. Qabel dak iż-żmien, il-kelma li kienet tiddefinixxi s-sistema politika ġdida ta' Cleisthenes x'aktarx li kienet ''isonomija'', li tfisser ugwaljanza politika. Id-demokrazija ta' Ateni ħadet is-sura ta' demokrazija diretta, u kellha żewġ karatteristiċi li jiddistingwuha: l-għażla aleatorja ta' ċittadini ordinarji biex jimlew il-ftit karigi amministrattivi u ġudizzjarji eżistenti tal-gvern, u ġemgħa leġiżlattiva li kienet tikkonsisti mill-maġġoranza taċ-ċittadini ta' Ateni. Iċ-ċittadini eliġibbli kollha kienu jitħallew jitkellmu u jivvutaw fil-ġemgħa jew fl-assemblea, fejn kienu jiġu stabbiliti l-liġijiet tal-belt-stat. Madankollu, iċ-ċittadinanza ta' Ateni ma kinitx tingħata lin-[[Mara|nisa]], lill-[[Skjavitù|ilsiera]], lill-barranin (μέτοικοι / ''métoikoi''), u liż-żgħażagħ taħt l-età tas-servizz militari. Effettivament, resident wieħed minn kull erba' f'Ateni kienu jikkwalifikaw bħala ċittadini. Is-sjieda tal-art ma kinitx rekwiżit għaċ-ċittadinanza. L-esklużjoni ta' partijiet kbar tal-popolazzjoni mill-korp taċ-ċittadini hija marbuta mill-qrib mal-fehim tal-qedem taċ-ċittadinanza. Fil-biċċa l-kbira ta' żmien il-qedem, il-benefiċċju taċ-ċittadinanza kien marbut mal-obbligu tal-ġlied fil-kampanji militari. Id-demokrazija ta' Aterni mhux biss kienet ''diretta'' fis-sens li d-deċiżjonijiet kienu jittieħdu mill-ġemgħa, iżda anke l-''iżjed diretta'' fis-sens li l-ġemgħa permezz tal-istrutturi bħall-assemblea, is-senat u l-qrati legali kienet tikkontrolla l-proċess politiku kollu u proporzjon kbir taċ-ċittadini kienu jkunu involuti b'mod kostanti fl-affarijiet pubbliċi. Minkejja li d-drittijiet tal-individwu ma kinux żgurati mill-kostituzzjoni ta' Ateni fis-sens modern (il-Griegi tal-qedem ma kellhomx kelma għal "drittijiet"), dawk li kienu ċittadini ta' Ateni kienu jgawdu l-libertajiet tagħhom mhux f'oppożizzjoni għall-gvern iżda billi jgħixu f'belt li ma kinitx soġġetta għal xi setgħa oħra u billi huma stess ma kinux soġġetti għat-tmexxija ta' ħaddieħor. Il-votazzjoni tfaċċat fi [[Sparta]] saħansitra fis-700 Q.K. L-ekkleżjastiċi ta' Sparta kienu ġemgħa tal-poplu, li kienet tiltaqa' darba fix-xahar, fejn kull ċittadini maskili ta' mill-inqas 20 sena seta' jipparteċipa. Fl-assemblea, l-Ispartani kienu jeleġġu l-mexxejja u jixħtu l-voti tagħhom bl-għajjat (il-votazzjoni kienet tiġi deċiża skont l-ikbar għajta tal-folla). [[Aristotli]] ddeskriva dan il-metodu bħala "tat-tfal", meta mqabbel mas-sistema tal-votazzjoni fuq poloz tal-ġebel użata miċ-ċittadini ta' Ateni. Sparta adottat din is-sistema minħabba s-sempliċità tagħha, u biex jiġi evitat kull tip ta' preġudizzju, xiri jew qerq fil-votazzjoni, li kienu predominanti fl-elezzjonijiet demokratiċi bikrin. Barra minn hekk, id-depożizzjoni tar-Renju Ruman ħolqot sistema b'element demokratiku fil-forma ta' bosta ġemgħat popolari differenti. Minkejja li r-Repubblika Rumana tat kontribut sinifikanti għal bosta aspetti tad-demokrazija, frazzjon biss mir-Rumani kienu ċittadini li kellhom il-vot fl-elezzjonijiet għall-maġistrati. Il-voti tas-setgħana kienu jingħataw iktar piż permezz ta' sistema ta' votazzjoni ponderata, għaldaqstant il-biċċa l-kbira tal-uffiċjali għoljin, inkluż il-membri tas-Senat, kienu jiġu minn ftit familji għonja u nobbli. Il-mudell Ruman ta' governanza ispira bosta ħassieba politiċi tul is-sekli. ==== Indja tal-qedem ==== Vaishali, il-[[belt kapitali]] tal-Lega ta' Vajjika (Vrijji mahajanapada) tal-Indja, titqies bħala wieħed mill-ewwel eżempji ta' repubblika għall-ħabta tas-seklu 6 Q.K. ==== Amerki ==== [[Kultura|Kulturi]] oħra, bħall-Iroquois fl-Amerki, żviluppaw ukoll forma ta' soċjetà demokratika bejn l-1450 u l-1660 (u possibbilment fl-1142), ferm qabel ma kellhom kuntatt mal-[[Ewropa|Ewropej]]. Din id-demokrazija għadha preżenti sal-lum u hija l-iżjed demokrazija rappreżentattiva antika eżistenti fid-dinja. === [[Medjuevu|Medju Evu]] === Filwaqt li l-biċċa l-kbira tar-reġjuni fl-Ewropa matul il-Medju Evu kienu mmexxijin mill-kleru jew minn sinjuri fewdali, kienu jeżistu diversi sistemi li kienu jinvolvu l-elezzjonijiet jew il-ġemgħat, għalkemm spiss kienu jinvolvu parti żgħira mill-popolazzjoni. Fl-Iskandinavja, kien hemm korpi magħrufa ta' nies ħielsa ppreseduti minn kelliem tal-liġi. Dawn il-korpi ta' deliberazzjoni kienu responsabbli għas-soluzzjoni ta' kwistjonijiet politiċi, u xi varjanti kienu jinkludu l-Althing fl-[[Iżlanda]] u l-Løgting fil-[[Gżejjer Faroe|Gżejjer Faeroe]]. Il-''veche'', fil-[[Ewropa tal-Lvant|Lvant tal-Ewropa]], kien korp simili għal dawk tal-Iskandinavja. Fil-[[Knisja Kattolika]] Rumana, il-[[Papa]] ilu jiġi elett minn [[konklav]] Papali magħmul mill-kardinali mill-1059. L-ewwel korp Parlamentari ddokumentat fl-Ewropa kien il-Cortes ta' [[León]]. Stabbilit minn [[Alfonsu IX|Alfonso IX]] fl-1188, il-Cortes kellu l-awtorità għall-iffissar tat-tassazzjoni, għall-affarijiet barranin u għal-leġiżlazzjoni, għalkemm in-natura eżatta tar-rwol tiegħu għadha kkontestata. Ir-Repubblika ta' [[Ragusa]], stabbilita fl-1358 u ċċentrata madwar il-belt ta' [[Dubrovnik]], ipprovdiet drittijiet ta' rappreżentanza u ta' votazzjoni lill-aristokrazija maskili tagħha biss. Diversi bliet-stati u sistemi ta' governanza Taljani kellhom forom ta' governanza repubblikani. Pereżempju, ir-Repubblika ta' [[Firenze]], stabbilita fl-1115, kienet immexxija mis-Signoria u l-membri tagħha kienu jintgħażlu bix-xorti. Fil-Frisja tas-sekli 10–15, soċjetà mhux fewdali distinta, id-dritt tal-votazzjoni dwar kwistjonijiet lokali u dwar l-uffiċjali tal-kontea kien ibbażat fuq id-daqs tal-art. Il-''Kouroukan Fouga'' qasam l-Imperu tal-[[Mali]] fi klans tat-tmexxija li kienu rrappreżentati f'ġemgħa kbira msejħa l-''Gbara''. Madankollu, id-dokument wassal biex il-Mali jkun iktar simili għal monarkija kostituzzjonali milli repubblika demokratika. Il-Parlament tal-[[Renju Unit|Ingilterra]] kellu l-għeruq tiegħu fir-restrizzjonijiet tal-poter tar-rejiet miktubin fil-''Magna Carta'' (1215), li b'mod espliċitu ħarset ċerti drittijiet tas-sudditi tar-Re u b'mod impliċitu appoġġat dak li mbagħad sar id-digriet Ingliż tal-''habeas corpus'', li jissalvagwardja l-libertà individwali mill-ħabs illegali u li jagħti d-dritt tal-appell. L-ewwel assemblea nazzjonali rappreżentattiva fl-Ingilterra kienet il-Parlament ta' [[Simon de Montfort]] fl-1265. Il-preżenza tat-tressiq tal-petizzjonijiet hija fost l-iżjed evidenza bikrija tal-użu tal-Parlament bħala forum biex jiġi indirizzat it-tħassib ġenerali tan-nies ordinarji. Madankollu, is-setgħa tas-sejħa tal-Parlament baqgħet f'idejn il-monarka. Xi studji kkollegaw l-istabbiliment tal-istituzzjonijiet Parlamentari fl-Ewropa matul il-Medju Evu mal-agglomerazzjonijiet urbani u mal-ħolqien ta' klassijiet ġodda, bħall-[[Artiġjan|artiġjani]], kif ukoll mal-preżenza tan-nobbli u tal-eliti reliġjużi. L-istudjużi kkollegaw ukoll l-istabbiliment tal-governanza rappreżentattiva mal-frammentazzjoni politika relattiva tal-Ewropa. Ix-xjenzat politiku [[David Stasavage]] jikkollega l-frammentazzjoni tal-Ewropa, u d-demokratizzazzjoni sussegwenti tagħha, mal-mod kif sfaxxa l-[[Imperu Ruman]]: it-territorju Ruman inħakem minn gruppi frammentati żgħar ta' tribujiet Ġermaniċi, u dan wassal għall-ħolqien ta' unitajiet politiċi żgħar fejn il-mexxejja kienu relattivament dgħajfin u kienu jeħtieġu l-kunsens taċ-ċittadini tagħhom biex jifilħu għat-theddidiet barranin. Fil-[[Polonja]], id-demokrazija nobbli kienet ikkaratterizzata minn żieda fl-attività tan-nobbiltà nofsanija, li riedet iżżid is-sehem tagħha fl-eżerċitar tal-poter għas-spejjeż tal-manjati. Il-manjati ddominaw l-iżjed karigi importanti fl-istat (lajċi u ekkleżjastiċi) u kienu jinġabru fil-kunsill irjali, li iktar 'il quddiem sar is-senat. L-importanza dejjem tikber tan-nobbiltà nofsanija kellha impatt fuq l-istabbiliment tal-istituzzjoni tal-art magħrufa bħala s-''sejmik'' (assemblea lokali), li sussegwentement kisbet iktar drittijiet. Matul is-seklu 15 u l-ewwel nofs tas-seklu 16, is-sejmiks ingħataw iktar u iktar poter u saru l-iżjed istituzzjonijiet importanti tal-poter lokali. Fl-1454, [[Casimir IV Jagiellon]] ta lis-sejmiks id-dritt li jiddeċiedu dwar it-taxxi u li jorganizzaw mobilizzazzjoni tal-massa fl-Istatuti ta' Nieszawa. Huwa wiegħed ukoll li ma kienx se joħloq liġijiet ġodda mingħajr il-kunsens tagħhom. === Era moderna === ==== Perjodu modern bikri ==== Fl-Ingilterra tas-[[seklu 17]], kien hemm interess imġedded fil-Manja Karta. Il-Parlament tal-Ingilterra għadda l-Petizzjoni tad-Drittijiet fl-1628 li stabbiliet ċerti libertajiet għas-sudditi. Il-Gwerra Ċivili Ingliża (1642–1651) ġiet miġġielda bejn ir-Re u Parlament oligarkiku iżda elett, u matul dan iż-żmien iffurmat l-idea ta' partit politiku, bi gruppi jiddibattu d-drittijiet għar-rappreżentanza politika matul id-Dibattiti ta' Putney tal-1647. Sussegwentement, il-Protettorat (1653–59) u l-Integrazzjoni mill-Ġdid Ingliża (1660) integraw iktar tmexxija awtokratika, għalkemm il-Parlament għadda l-Att dwar il-''Habeas Corpus'' fl-1679 li saħħaħ il-konvenzjoni li pprojbixxiet id-detenzjoni mingħajr biżżejjed raġunijiet jew evidenza. Wara r-Rivoluzzjoni Glorjuża tal-1688, il-Liġi tad-Drittijiet ġiet ippromulgata fl-1689 u din ikkodifikat ċerti drittijiet u libertajiet u għadha fis-seħħ. Il-liġi stabbiliet ir-rekwiżiti li jsiru elezzjonijiet regolari, ir-regoli għal-libertà tal-kelma fil-Parlament u limitat il-poter tal-monarka, u b'hekk żgurat, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-Ewropa ta' dak iż-żmien, li l-assolutiżmu rjali ma jipprevalix. L-istoriċi ekonomiċi [[Douglass North]] u [[Barry Weingast]] ikkaratterizzaw l-istituzzjonijiet implimentati fir-Rivoluzzjoni Glorjuża bħala suċċess kbir f'termini tar-restrizzjonijiet tal-governanza u l-iżgurar tal-protezzjoni tad-drittijiet tal-proprjetà. L-interess imġedded fil-Manja Karta, il-Gwerra Ċivili Ingliża, u r-Rivoluzzjoni Glorjuża fis-seklu 17 xprunaw it-tkabbir ta' filosofija politika fil-Gżejjer Brittaniċi. [[Thomas Hobbes]] kien l-ewwel filosfu li fassal teorija dettaljata dwar il-kuntratt soċjali. Fil-''Leviathan'' (1651), Hobbes ħareġ bit-teorija li l-individwi li jgħixu fin-natura kienu jgħixu ħajja "solitarja, fqira, kerha, iebsa u qasira" u kienu jagħmlu gwerer kontinwi kontra kulħadd. Sabiex tiġi evitata l-okkorrenza tal-istat anarkiku tan-natura, Hobbes irraġuna li l-individwi kienu jċedu d-drittijiet tagħhom lil qawwa awtoritarja setgħana. Fi kliem ieħor, Hobbes tkellem favur monarkija assoluta, li fl-opinjoni tiegħu kienet l-aqwa forma ta' governanza. Iktar 'il quddiem, il-filosfu u t-[[tabib]] [[John Locke]] ħareġ b'interpretazzjoni differenti dwar it-teorija tal-kuntratt soċjali. Fiż-''Żewġ Trattati tal-Governanza'' (1689) tiegħu, Locke sostna li l-individwi kollha kellhom id-drittijiet inaljenabbli għall-ħajja, għal-libertà u għall-proprjetà. Skont Locke, l-individwi kienu jinġabru volontarjament flimkien biex jiffurmaw stat bl-għan li jiddefendu drittijiethom. Għal Locke kienu partikolarment importanti d-drittijiet tal-proprjetà, li skont Locke kienu jirrikjedu l-ħarsien, li kien l-iskop primarju tal-gvern. Barra minn hekk, Locke sostna li l-gvernijiet kienu leġittimi biss jekk kellhom il-kunsens ta' dawk li kienu ggvernati. Skont Locke, iċ-ċittadini kellhom id-dritt jirribellaw kontra l-gvern jekk dan kien jaġixxi kontra l-interessi tagħhom jew isir tiranniku. Għalkemm ma tantx kienu moqrija matul ħajtu, ix-xogħlijiet ta' Locke jitqiesu bħala d-dokumenti li jsejsu l-ħsieb liberali u influwenzaw ferm il-mexxejja tar-Rivoluzzjoni Amerikana u iktar 'il quddiem ir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]]. Il-qafas demokratiku liberali tiegħu tal-governanza għadu l-forma ewlenija tad-demokrazija fid-dinja. Fir-repubbliki tal-Cossack tal-[[Ukrajna]] fis-sekli 16 u 17, l-Etmanat tal-Cossack u s-Sich ta' Zaporizhia, id-detentur tal-ogħla kariga ta' Hetman kien jiġi elett mir-rappreżentanti tad-distretti tal-pajjiż. Fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], il-governanza rappreżentattiva bdiet f'Jamestown, Virginia, bl-elezzjoni tal-Kamra tal-Burgesses (il-prekursur tal-Assemblea Ġenerali ta' Virginia) fl-1619. Il-Puritani Ingliżi li għamlu migrazzjoni mill-1620 stabbilew kolonji f'New England, fejn kien hemm governanza lokali demokratika; il-poter ta' dawn l-assemblej lokali kien ivarja ferm tul il-perjodu kolonjali. Madankollu, uffiċjalment kellhom ammonti żgħar ta' poter devolut, peress li l-awtorità aħħarija kienet f'idejn il-monarkija u l-Parlament. Il-Puritani, il-Battisti u l-Quakers li stabbilew dawn il-kolonji applikaw l-organizzazzjoni demokratika tal-kongregazzjonijiet tagħhom anke għall-amministrazzjoni tal-komunitajiet tagħhom fil-ħajja ta' kuljum. ==== Sekli 18 u 19 ==== L-ewwel Parlament tal-Gran Brittanja ġie stabbilit fl-1707, wara l-fużjoni tar-Renju tal-Ingilterra u r-Renju tal-[[Skozja|Iskozja]] skont l-Atti tal-Unjoni. Żewġ dokumenti ewlenin tal-kostituzzjoni mhux kodifikata tar-Renju Unit, id-Dikjarazzjoni Ingliża tad-Drittijiet tal-1689 (imsejħa mill-ġdid bħala l-Liġi dwar id-Drittijiet tal-1689) u d-Dikjarazzjoni Skoċċiża tad-Drittijiet tal-1689, it-tnejn li huma kienu kkonsolidaw il-pożizzjoni tal-Parlament bħala l-korp suprem tat-tfassil tal-liġijiet u kienu jgħidu li "l-elezzjoni tal-membri tal-Parlament kellha tkun ħielsa". Madankollu, il-Parlament kien jiġi elett biss mis-sidien tal-art maskili, li kienu jammontaw għal 3 % tal-popolazzjoni fl-1780. L-ewwel persuna Brittanika magħrufa ta' nisel Afrikan li vvota f'elezzjoni ġenerali, [[Ignatius Sancho]], ivvota fl-1774 u fl-1780. Matul l-Era tal-Libertà fl-[[Żvezja|Iżvezja]] (1718–1772), id-drittijiet ċivili twessgħu u l-poter għadda mingħand il-monarka għall-Parlament. Ir-raħħala intaxxati kienu rrappreżentati fil-Parlament, għalkemm ma tantx kellhom influwenza, iżda n-nies komuni mingħajr proprjetà intaxxata ma kellhomx suffraġju. Il-ħolqien ta' Repubblika ta' [[Korsika]] ta' għomorha qasir fl-1755 kien tentattiv bikri li tiġi adottata kostituzzjoni demokratika (setgħu jivvutaw l-irġiel u n-nisa kollha li kellhom iktar minn 25 sena). Din il-Kostituzzjoni ta' Korsika kienet l-ewwel waħda bbażata fuq il-prinċipji tal-Illuminiżmu u kienet tinkludi s-suffraġju femminili, xi ħaġa li ma kinitx inkluża fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji l-oħra sas-seklu 20. L-Amerka kolonjali kellha kwalifikazzjonijiet simili dwar il-proprjetà bħall-Brittanja, u fil-perjodu qabel l-1776 l-abbundanza u d-disponibbiltà tal-art kienet tfisser li għadd kbir ta' kolonjalisti kienu jissodisfaw tali rekwiżiti b'mill-inqas 60 fil-mija tal-irġiel adulti ta' karnaġjon bajda li setgħu jivvutaw. Il-maġġoranza l-kbira tal-irġiel ta' karnaġjon bajda kienu [[Bidwi|bdiewa]] li kienu jissodisfaw ir-rekwiżiti tas-sjieda tal-proprjetà jew tal-ħlas tat-taxxa. Bi ftit eċċezzjonijiet, l-ebda mara jew persuna b'karnaġjon sewda ma setgħu jivvutaw. Vermont, li malli ddikjarat l-indipendenza mill-Gran Brittanja fl-1777, adottat kostituzzjoni mmudellata fuq iċ-ċittadinanza u s-suffraġju demokratiku ta' Pennsylvania għall-irġiel bi proprjetà jew mingħajr proprjetà. Il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti tal-1787 hija l-eqdem kostituzzjoni governattiva kkodifikata li għadha teżisti u li għadha attiva. Il-Kostituzzjoni kienet tipprevedi gvern elett u protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet ċivili, iżda ma temmitx il-jasar u lanqas ma estendiet id-drittijiet tal-votazzjoni fl-Istati Uniti, u minflok ħalliet il-kwistjoni tas-suffraġju f'idejn l-istati individwali. Ġeneralment, l-istati llimitaw is-suffraġju għas-sidien tal-proprjetà maskili u għal dawk li jħallsu t-taxxi ta' karnaġjon bajda. Meta kien hemm l-ewwel elezzjoni Presidenzjali fl-1789, madwar 6 % tal-popolazzjoni kienet eliġibbli biex tivvota. L-Att dwar in-Naturalizzazzjoni tal-1790 illimita ċ-ċittadinanza Amerikana lill-persuni ta' karnaġjon bajda biss. Il-Liġi tad-Drittijiet fl-1791 stabbiliet limiti fuq il-poter tal-gvern sabiex tħares il-libertajiet personali iżda kellha ftit impatt fuq is-sentenzi tal-qrati għall-ewwel 130 sena wara r-ratifika. Fl-1789, [[Franza]] Rivoluzzjonarja adottat id-Dikjarazzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u taċ-Ċittadini, u għalkemm għomorha kien qasir, il-Konvenzjoni Nazzjonali kienet eletta mill-irġiel kollha biss fl-1792. Il-Kostituzzjoni Pollakka-[[Litwanja|Litwana]] tat-3 ta' Mejju 1791 ippruvat timplimenta monarkija kostituzzjonali iktar effettiva, introduċiet l-ugwaljanza politika bejn iċ-ċittadini u n-nobbli, u poġġiet ir-raħħala taħt il-protezzjoni tal-gvern, u b'hekk taffiet l-agħar abbużi kontra r-raħħala. Din damet fis-seħħ għal inqas minn 19-il xahar, u ġiet iddikjarata nulla mis-Sejm ta' Grodno li ltaqa' fl-1793. Minkejja dan, il-Kostituzzjoni tal-1791 għenet biex l-aspirazzjonijiet tal-Pollakki jibqgħu ħajjin għar-restawr eventwali tas-sovranità tal-pajjiż iktar minn seklu wara. Fl-Istati Uniti, l-elezzjoni Presidenzjali tal-1828 kienet l-ewwel waħda li fiha setgħu jivvutaw l-irġiel ta' karnaġjon bajda li ma kinux sidien tal-proprjetà fil-maġġoranza l-kbira tal-istati. L-ammont ta' nies li ħarġu jivvutaw żdied matul is-snin 30 tas-seklu 19, u laħaq madwar 80 % tal-popolazzjoni ta' rġiel adulti ta' karnaġjon bajda fl-elezzjoni Presidenzjali tal-1840. North Carolina kien l-aħħar stat li abolixxa l-kwalifazzjoni abbażi tal-proprjetà fl-1856 u dan wassal għal approssimazzjoni tas-suffraġju universali tal-irġiel ta' karnaġjon bajda (madankollu r-rekwiżiti tal-ħlas tat-taxxa baqgħu jeżistu f'ħames stati fl-1860 u baqgħu jeżistu f'żewġ stati sas-seklu 20). Fiċ-ċensiment tal-Istati Uniti tal-1860, il-popolazzjoni tal-iskjavi kienet kibret għal 4 miljuni, u fir-Rikostruzzjoni wara l-Gwerra Ċivili, għaddew tliet emendi kostituzzjonali: it-13-il Emenda (1865) li temmet l-iskjavitù; l-14-il Emenda (1869) li tat iċ-ċittadinanza lin-nies ta' karnaġjon sewda, u l-15-il Emenda (1870) lil tat lill-irġiel ta' karnaġjon sewda d-dritt nominali biex jivvutaw. L-involviment sħiħ taċ-ċittadini kollha ma ġiex żgurat sa wara li l-moviment tad-drittijiet ċivili kiseb l-approvazzjoni mill-Kungress tal-Istati Uniti fir-rigward tal-Att dwar id-Drittijiet tal-Votazzjoni tal-1965. Id-dritt tal-votazzjoni fir-Renju Unit twessa' u sar iktar uniformi permezz ta' sensiela ta' riformi li bdew bl-Att dwar ir-Riformi tal-1832 u komplew fis-seklu 20, b'mod partikolari bl-Att dwar ir-Rappreżentanza tan-Nies tal-1918 u l-Att dwar l-Ugwaljanza tal-1928. Is-suffraġju maskili universali ġie stabbilit fi Franza f'Marzu 1848 fid-dawl tar-Rivoluzzjoni Franċiża tal-1848. Matul dik is-sena, faqqgħu diversi rivoluzzjonijiet fl-Ewropa peress li l-mexxejja kellhom ilaħħqu mad-domandi popolari għall-kostituzzjonijiet liberali u għal iktar governanza demokratika. Fl-1876, l-[[Imperu Ottoman]] għadda minn monarkija assoluta għal waħda kostituzzjonali, u organizza żewġ elezzjonijiet is-sena ta' wara biex jeleġġi membri fil-Parlament li kien għadu kemm ġie ffurmat. Inħarġu Regolamenti Elettorali Proviżorji, li kienu jiddikjaraw li l-membri eletti tal-Kunsilli Amministrattivi Provinċjali kellhom jeleġġu l-membri għall-ewwel Parlament. Iktar tard dik is-sena, ġiet ippromulgata kostituzzjoni ġdida, li kienet tipprevedi l-istabbiliment ta' Parlament bikamerali b'Senat maħtur mis-Sultan u Kamra tad-Deputati eletta mill-poplu. Kienu jitħallew jikkontestaw għall-elezzjoni l-irġiel biss li kellhom iktar minn 30 sena u li kienu midħla tat-Tork u li kellhom drittijiet ċivili sħaħ. Fost ir-raġunijiet ta' skwalifika kien hemm iż-żamma ta' ċittadinanza doppja, ir-reklutaġġ minn gvern barrani, il-falliment monetarju, l-impjieg bħala qaddej, jew "ir-reputazzjoni tat-twettiq ta' azzjonijiet ħżiena". Is-suffraġju universali sħiħ inkiseb fl-1934. Fl-1893, il-kolonja bl-awtogovernanza ta' [[New Zealand]] saret l-ewwel pajjiż fid-dinja (għajr għar-Repubblika ta' Korsika b'għomorha qasir tas-seklu 18 li stabbiliet is-suffraġju universali attiv billi n-nisa ngħataw id-dritt tal-votazzjoni. ==== Sekli 20 u 21 ==== It-tranżizzjonijiet tas-seklu 20 lejn id-demokrazija liberali waslu f'"mewġiet suċċessivi tad-demokrazija", u rriżultaw b'modi differenti minn gwerer, rivoluzzjonijiet, dekolonizzazzjoni, u ċirkostanzi reliġjużi u ekonomiċi. Il-mewġiet globali ta' "regressjoni demokratika" li reġġgħu lura d-demokratizzazzjoni seħħew ukoll fis-snin 20 u 30 tas-seklu 20, fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20 u fis-snin 10 tas-seklu 21. [[L-Ewwel Gwerra Dinjija]] u x-xoljiment tal-[[Imperu Ottoman]] u tal-Imperu Awstro-Ungariku wasslu għall-ħolqien ta' nazzjonijiet-stati ġodda fl-Ewropa, u l-biċċa l-kbira minnhom kienu mill-inqas nominalment demokratiċi. Fis-snin 20 tas-seklu 20 tkattru l-movimenti demokratiċi u s-suffraġju universali avvanza, iżda d-Dipressjoni l-Kbira ġabet magħha diżillużjoni u l-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Ewropa, tal-Amerka Latina u tal-[[Asja]] daru għat-tmexxija ta' rġiel b'saħħithom jew dittaturi. Il-Faxxiżmu u d-dittaturi tkattru fil-[[Ġermanja]] Nażista, fl-[[Italja]], fi [[Spanja]] u fil-[[Portugall]], kif ukoll il-gvernijiet mhux demokratiċi fil-Baltiċi, fil-Balkani, fil-[[Brażil]], f'[[Kuba]], fiċ-[[Ċina]] u fil-[[Ġappun]] fost l-oħrajn. [[It-Tieni Gwerra Dinjija]] ġabet magħha treġġigħ lura definittiv ta' din it-tendenza fil-Punent tal-Ewropa. Id-demokratizzazzjoni tas-setturi Amerikani, Brittaniċi u Franċiżi tal-Ġermanja okkupata (għalkemm xi sorsi jikkontestaw dan il-punt), tal-[[Awstrija]], tal-[[Italja]], u tal-[[Ġappun]] okkupat serviet bħala mudell għat-teorija li ġiet wara tal-bidla fil-gvern. Madankollu, il-biċċa l-kbira tal-Lvant tal-Ewropa, inkluż is-settur [[Unjoni Sovjetika|Sovjetiku]] tal-Ġermanja, sfat fit-territorju mhux demokratiku ddominat mis-Sovjetiċi. Wara l-gwerra kien hemm id-dekolonizzazzjoni, u mill-ġdid il-biċċa l-kbira tal-istati indipendenti ġodda kellhom kostituzzjonijiet nominalment demokratiċi. L-Indja feġġet bħala l-ikbar demokrazija fid-dinja u għadha fit-tmun. Il-pajjiżi li fl-imgħoddi kienu parti mill-Imperu Brittanika, spiss adottaw is-sistema Brittanika ta' Westminster. Fl-1948, id-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem irrekjediet id-demokrazija:<blockquote>3. Ir-rieda tan-nies għandha tkun il-bażi tal-awtorità tal-governanza; din għandha tkun espressa f'elezzjonijiet perjodiċi u ġenwini li għandhom jkunu b'suffraġju universali u ugwali u dan għandu jiġi espress f'elezzjonijiet perjodiċi u ġenwini li għandhom isiru b'suffraġju universali u ndaqs u għandhom isiru permezz ta' votazzjoni sigrieta u jew bi proċeduri ekwivalenti ta' votazzjoni ħielsa.</blockquote>— Id-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem, l-Artikolu 21, in-Nazzjonijiet Uniti, fl-1948 Sal-1960, il-maġġoranza l-kbira tal-pajjiżi-stati nominalment kienu demokraziji, għalkemm il-biċċa l-kbira tal-popolazzjonijiet tad-dinja kienu jgħixu f'demokraziji nominali li esperjenzaw elezzjonijiet taparsi, u forom oħra ta' qerq (b'mod partikolari fl-istati "[[Komuniżmu|Komunisti]]" u l-eks kolonji). Mewġa sussegwenti ta' demokratizzazzjoni ġabet magħha kisbiet sostanzjali favur demokrazija liberali ta' vera għal bosta stati, u din ġiet imlaqqma bħala t-"tielet mewġa ta' demokrazija". Il-Portugall, Spanja u diversi mid-dittaturi militari fl-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] reġgħu lura għat-tmexxija ċivili fis-snin 70 u 80 tas-seklu 20. Din ġiet segwita minn pajjiżi fil-Lvant u fin-Nofsinhar tal-Asja sa nofs u l-aħħar tas-snin 80 tas-seklu 20. L-għawġ ekonomiku fis-snin 80 tas-seklu 20, flimkien mal-garr minħabba l-oppressjoni Sovjetika, wasslu għall-isfaxxar tal-Unjoni Sovjetika, it-tmiem assoċjata tal-[[Gwerra Bierda]], u d-demokratizzazzjoni u l-liberalizzazzjoni tal-pajjiżi tal-Lvant tal-eks Unjoni Sovjetika. L-iżjed demokraziji mid-demokraziji l-ġodda li kellhom suċċess kienu dawk li [[Ġeografija|ġeografikament]] u [[Kultura|kulturalment]] kienu l-eqreb tal-Punent tal-Ewropa, u li issa huma parti mill-[[Unjoni Ewropea]] jew huma pajjiżi kandidati. Fl-1986, wara li waqgħet l-iżjed dittatura Asjatika prominenti, l-uniku stat demokratiku tax-xorta tiegħu dak iż-żmien feġġ fil-[[Filippini]] bil-wasla ta' [[Corazon Aquino]], li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala omm id-demokrazija Asjatika. Ix-xejra liberali nfirxet f'uħud mill-istati Afrikani fis-snin 90 tas-seklu 20, l-iktar fl-[[Afrika t'Isfel]]. Xi eżempji reċenti ta' tentattivi ta' liberalizzazzjoni jinkludu r-Rivoluzzjoni [[Indoneżja|Indoneżjana]] tal-1998, ir-Rivoluzzjoni bil-Gafef fil-[[Jugoslavja]], ir-Rivoluzzjoni tal-Ward fil-[[Ġeorġja|Georgia]], ir-Rivoluzzjoni Oranġjo fl-[[Ukrajna]], ir-Rivoluzzjoni taċ-Ċedru fil-[[Libanu]], ir-Rivoluzzjoni tat-Tulipani fil-[[Kirgiżistan]] u r-Rivoluzzjoni tal-Ġiżimin fit-[[Tuneżija]]. Skont Freedom House, fl-2007 kien hemm 123 demokrazija elettorali (minn 40 waħda fl-1972). Skont il-''Forum Dinji dwar id-Demokrazija'', id-demokraziji elettorali issa jirrappreżentaw 120 mill-192 pajjiż eżistenti u jikkostitwixxu 58.2 fil-mija tal-popolazzjoni dinjija. Fl-istess ħin, id-demokraziji liberali, jiġifieri l-pajjiżi li Freedom House tqis bħala ħielsa u li jirrispettaw id-drittijiet tal-bniedem bażiċi u l-istat tad-dritt, jammontaw għal 85 pajjiż u jirrappreżentaw 38 fil-mija tal-popolazzjoni globali. Fl-2007 ukoll, in-[[Nazzjonijiet Uniti]] ddikjaraw il-15 ta' Settembru bħala l-Jum Internazzjonali tad-Demokrazija. Bosta pajjiżi baxxew l-età tal-votazzjoni għal 18-il sena; id-demokraziji ewlenin bdew jagħmlu dan fis-snin 70 tas-seklu 20, l-ewwel nett fil-Punent tal-Ewropa u fl-Amerka ta' Fuq. Il-biċċa l-kbira tad-demokraziji elettorali għadhom jeskludu lil dawk taħt l-età ta' 18-il sena mill-votazzjoni. L-età tal-votazzjoni tbaxxiet għal 16-il sena għall-elezzjonijiet nazzjonali f'għadd ta' pajjiżi, fosthom il-[[Brażil]], l-Awstrija, [[Kuba]] u n-[[Nikaragwa]]. F'California, proposta tal-2004 biex jingħata kwart ta' vot li dawk ta' 16-il sena fl-aħħar mill-aħħar ma għaddietx. Fl-2008, il-Parlament Ġermaniż ippropona abbozz ta' liġi li mbagħad warrab li kienet tagħti d-dritt tal-votazzjoni lil kull ċittadin mat-twelid, biex jintuża minn ġenitur sa meta l-wild ikun jista' jibda jużah. Skont Freedom House, mill-2005 kien hemm 17-il sena konsekuttiva li fihom id-drittijiet politiċi u l-libertajiet ċivili madwar id-dinja marru għall-agħar f'iktar pajjiżi milli fejn sar xi titjib, peress li l-qawwiet populisti u nazzjonalistiċi mexew 'il quddiem kullimkien, mill-[[Polonja]] (eż. il-partit tal-Liġi u l-Ġustizzja) sal-Filippini (taħt [[Rodrigo Duterte]]). F'rapport ta' Freedom House li nħareġ fl-2018, il-punteġġi rigward id-demokrazija għall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi marru lura għat-12-il sena konsekuttiva. ''The Christian Science Monitor'' irrapporta li l-ideoloġiji nazzjonalistiċi u populisti kienu qed jissaħħew, a skapitu tal-istat tad-dritt, f'pajjiżi bħall-Polonja, it-[[Turkija]] u l-[[Ungerija]]. Pereżempju, fil-Polonja, il-President ħatar 27 imħallef ġdid tal-Qorti Suprema minkejja l-oġġezzjonijiet legali mill-[[Kummissjoni Ewropea]]. Fit-Turkija, eluf ta' mħallfin tneħħew mill-karigi tagħhom wara kolp ta' stat li ma rnexxiex. Iċ-"ċedimenti demokratiċi" fis-snin 10 tas-seklu 21 ġew attribwiti lill-inugwaljanza ekonomika u l-garr soċjali, il-personaliżmu, il-ġestjoni batuta tal-gvernijiet fir-rigward tal-[[pandemija tal-COVID-19]], kif ukoll fatturi oħra bħall-manipolazzjoni tas-soċjetà ċivili, il-"polarizzazzjoni tossika", il-kampanji barranin tad-diżinformazzjoni, ir-razziżmu u n-nattiviżmu, is-setgħa eżekuttiva eċċessiva, u s-setgħa mnaqqsa tal-oppożizzjoni. Fi ħdan id-demokraziji tal-Punent, l-attitudnijiet ta' "protezzjoniżmu", li jiġbru flimkien il-konservattiviżmu kulturali u l-attitudnijiet ekonomiċi Xellugin, kienu l-iżjed indikatur b'saħħtu tal-appoġġ għall-modalitajiet awtoritarji ta' governanza. == Teorija == === Teorija bikrija === It-teorija demokratika ta' Aristotli kienet tpoġġi f'kuntrast it-tmexxija mill-ħafna (demokrazija/timokrazija), mat-tmexxija mill-ftit (oligarkija/aristokrazija/elitiżmu), kif ukoll mat-tmexxija minn persuna waħda (tirannija/awtokrazija/monarkija assoluta). Huwa ħaseb ukoll li kien hemm varjant tajjeb u ħażin ta' kull sistema (huwa qies id-demokrazija bħala l-kontroparti ħażina tat-timokrazija). Fehma komuni fost it-teoriċi Repubblikani bikrin u Rinaxximentali kienet li d-demokrazija setgħet tibqa' ħajja biss fil-komunitajiet politiċi ż-żgħar. Abbażi tal-lezzjonijiet meħuda mill-bidla tar-Repubblika Rumana lejn il-monarkiżmu iktar ma kibret jew ċkienet, dawn it-teoriċi Repubblikani sostnew li l-espansjoni tat-territorji u tal-popolazzjoni inevitabbilment kienu jwasslu għat-tirannija. Għaldaqstant id-demokrazija kienet fraġli ferm u rari storikament, għax setgħet tibqa' teżisti biss f'unitajiet politiċi żgħar, li minħabba d-daqs tagħhom kienu vulnerabbli għal ħakma minn unitajiet politiċi akbar. Huwa magħruf li Montesquieu qal, "jekk repubblika tkun żgħira, tinqered minn qawwa barranija; jekk tkun kbira, tinqered minn difett intern". [[Jean-Jacques Rousseau]] sostna, "Għaldaqstant, hija l-karatteristika naturali tal-istati żgħar li jiġu ggvernati bħala repubblika, tal-istati ta' daqs nofsani li jkunu soġġetti għal monarka, u tal-imperi kbar li jitmexxew minn prinċep tirann". === Teorija kontemporanja === Fost it-teoriji politiċi moderni, jeżistu kunċetti fundamentali differenti tad-demokrazija. ==== Aggregazzjoni ==== It-teorija tad-demokrazija aggregattiva ssostni li l-għan tal-proċessi demokratiċi hu li jmexxu 'l quddiem il-preferenzi taċ-ċittadini u jaggregawhom flimkien biex jiddeterminaw liema politiki soċjali għandha tadotta s-soċjetà. Għaldaqstant, dawk li jħaddnu din il-fehma jsostnu li s-sehem demokratiku għandu jiffoka b'mod primarju fuq il-votazzjoni, fejn il-politiki bl-ikbar ammont ta' voti jiġu implimentati. Jeżistu varjanti differenti tad-demokrazija aggregattiva. Skont il-ħsieb tad-demokrazija minimalista, l-elezzjonijiet huma mekkaniżmu ta' kompetizzjoni bejn il-[[Politiku|politiċi]]. [[Joseph Schumpeter]] huwa magħruf li spjega dan il-ħsieb fil-ktieb tiegħu ''Kapitaliżmu, Soċjaliżmu u Demokrazija''. [[Anthony Downs]] jargumenta li l-partiti politiċi ideoloġiċi huma neċessarji biex jaġixxu bħala sensara bejn l-individwi u l-gvernijiet. Min-naħa l-oħra, id-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini jivvutaw direttament rigward il-proposti leġiżlattivi, tista' turi aggregazzjoni aħjar f'każijiet ta' differenzi fil-preferenzi bejn l-elit u l-votanti. ===== Mandat medjan ===== Skont it-teorema tal-votant medjan, ir-rappreżentattività politika tista' tiġi evalwata billi jitqabbel kemm il-liġijiet u l-politiki huma qrib tal-fehmiet tal-votanti medjani tul l-ispettru politiku. Il-mandat medjan iħares lejn il-preferenzi tal-votant medjan bħala dawk li jagħtu leġittimità politika. ==== Poliarkija ==== [[Robert A. Dahl]] jargumenta li l-prinċipju demokratiku fundamentali hu li meta wieħed jasal għal deċiżjonijiet kollettivi vinkolanti, kull persuna f'komunità politika hija intitolata li l-interessi tagħha jitqiesu b'mod indaqs. Huwa juża t-terminu poliarkija ("it-tmexxija mill-ħafna") biex jirreferi għal soċjetajiet fejn jeżisti ċertu sett ta' istituzzjonijiet u proċeduri li huma perċepiti li jwasslu għal tali demokrazija. L-ewwel u qabel kollox fost dawn l-istituzzjonijiet hemm l-okkorrenza regolari ta' elezzjonijiet ħielsa u miftuħa li jsiru biex jintgħażlu r-rappreżentanti li mbagħad jiġġestixxu l-politiki pubbliċi kollha tas-soċjetà jew il-biċċa l-kbira minnhom. Madankollu, dawn il-proċeduri poliarkiċi jaf ma joħolqux demokrazija sħiħa, jekk pereżempju l-faqar ixekkel il-parteċipazzjoni politika. B'mod simili, [[Ronald Dworkin]] isostni li d-"demokrazija hija ideal sostantiv, mhux sempliċement proċedurali". ==== Deliberazzjoni ==== Id-demokrazija deliberattiva hija bbażata fuq in-nozzjoni li d-demokrazija hija governanza bid-deliberazzjoni. Għad-differenza tad-demokrazija aggregattiva, id-demokrazija deliberattiva ssostni li biex deċiżjoni demokratika tkun leġittima, din trid tkun preċeduta minn deliberazzjoni awtentika, mhux sempliċement l-aggregazzjoni tal-preferenzi li sseħħ fil-votazzjoni. Deliberazzjoni awtentika hija deliberazzjoni fost dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet li tkun ħielsa minn distorsjonijiet tas-setgħa politika inugwali, bħas-setgħa li jikseb min jieħu d-deċiżjonijiet permezz tal-ġid ekonomiku jew l-appoġġ tal-gruppi ta' interess. Jekk dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet ma jkunux jistgħu jaslu għal konsensus wara deliberazzjoni awtentika dwar proposta, imbagħad jivvutaw dwar il-proposta billi jużaw forma ta' tmexxija tal-maġġoranza. Il-ġemgħat taċ-ċittadini jitqiesu minn bosta studjużi bħala eżempji prattiċi tad-demokrazija deliberattiva, u rapport reċenti tal-[[OECD]] jidentifika l-ġemgħat taċ-ċittadini bħala mekkaniżmu popolari li kulma jmur jinvolvi liċ-ċittadini fit-teħid tad-deċiżjonijiet governattivi. Dawk li huma favur id-demokrazija diretta jsostnu li ċ-ċittadini ma jmexxux lilhom infushom sakemm ma jiddeċidux direttament rigward il-liġijiet u l-politiki. L-attività politika tista' tkun siewja fiha nnifisha, peress li tissoċjalizza u teduka liċ-ċittadini, u l-parteċipazzjoni popolari tista' tikkontrolla l-elit setgħana. ==== Tipi ta' demokraziji governattivi ==== Id-demokrazija għandha bosta forom, kemm fit-teorija kif ukoll fil-prattika. Xi varjetajiet tad-demokrazija jipprovdu rappreżentanza aħjar u iktar libertà għaċ-ċittadini minn oħrajn. Madankollu, jekk xi demokrazija ma tkunx strutturata sabiex tipprojbixxi lill-gvern milli jeskludi lin-nies mill-proċess leġiżlattiv, jew lil kwalunkwe fergħa tal-gvern milli tibdel is-separazzjoni tal-poteri favuriha, imbagħad fergħa tas-sistema tista' takkumula wisq poter u teqred id-demokrazija. It-tipi ta' demokrazija li ġejjin ma jeskludux lil xulxin: ħafna jispeċifikaw dettalji ta' aspetti li huma indipendenti minn xulxin u jistgħu jeżistu flimkien f'sistema unika. ===== Forom bażiċi ===== Jeżistu diversi varjanti ta' demokrazija, iżda hemm żewġ forom bażiċi, u t-tnejn li huma jikkonċernaw kif il-korp kollu taċ-ċittadini eliġibbli jwettaq ir-rieda tiegħu. Forma ta' demokrazija hija d-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini eliġibbli kollha jkollhom parteċipazzjoni attiva fit-teħid tad-deċiżjonijiet politiċi, pereżempju billi jivvutaw direttament rigward l-inizjattivi ta' politika. Fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji moderni, il-korp kollu ta' ċittadini eliġibbli jibqa' l-poter sovran iżda l-poter politiku jiġi eżerċitat indirettament permezz ta' rappreżentanti eletti; din tissejjaħ demokrazija rappreżentattiva. Jekk il-kap ta' stat jiġi elett b'mod demokratiku, l-istat jissejjaħ repubblika demokratika. ====== Demokrazija diretta ====== Id-demokrazija diretta hija sistema politika fejn iċ-ċittadini jieħdu sehem fit-teħid tad-deċiżjonijiet personalment. minflok jiddependu fuq intermedjarji jew rappreżentanti. Dawk li tkellmu favuriha bħal Jean-Jacques Rousseau jsostnu li l-approċċ dirett iżid il-leġittimità. Demokrazija diretta tagħti lill-popolazzjoni li tivvota s-setgħa li: * tibdel il-liġijiet kostituzzjonali; * tressaq inizjattivi, referenda u suġġerimenti għal liġijiet. Fi ħdan il-gvernijiet rappreżentattivi moderni, ċerti għodod elettorali bħar-referenda, l-inizjattivi taċ-ċittadini u r-referendum għat-tneħħija ta' gvern jitqiesu bħala fororm ta' demokrazija diretta. Madankollu, uħud li huma favur id-demokrazija diretta jsostnu li l-ġemgħat lokali jeħtieġu jiddiskutu wiċċ imb wiċċ. Id-demokrazija diretta bħala sistema ta' governanza attwalment teżisti fil-kantons [[Żvizzera|Żvizzeri]] ta' Appenzell Innerrhoden u Glarus, il-Muniċipalitajiet Awtonomi Zapatisti Ribelli, il-komunitajiet affiljati mas-CIPO-RFM, il-kunsilli lokali [[Bolivja|Bolivjani]] ta' FEJUVE, u l-kantons Kurdi ta' Rojava. ====== Demokrazija semidiretta ====== Xi demokraziji moderni li huma rappreżentattivi għalkollox fin-natura tagħhom jiddependu bil-kbir fuq forom ta' azzjoni politika tad-demokrazija diretta. Dawn id-demokraziji, li jużaw elementi tad-demokrazija rappreżentattiva u tad-demokrazija diretta, jissejħu demokraziji semidiretti jew demokraziji parteċipattivi. Xi eżempji jinkludu l-Iżvizzera u xi stati tal-Istati Uniti, fejn isir użu frekwenti tar-referenda u tal-inizjattivi. Il-Konfederazzjoni Żvizzera hija demokrazija semidiretta. Fil-livell federali, iċ-ċittadini jistgħu jipproponu bidliet fil-kostituzzjoni (inizjattiva popolari federali) jew jitolbu li jsir referendum rigward kwalunkwe liġi vvutata mill-Parlament. Bejn Jannar 1995 u Ġunju 2005, iċ-ċittadini Żvizzeri vvutaw 31 darba, biex iwieġbu 103 domanda (matul l-istess perjodu, iċ-ċittadini Franċiżi pparteċipaw f'żewġ referenda biss). Minkejja dan, fl-aħħar 120 sena inqas minn 250 inizjattiva tressqu għal referendum. Xi eżempji jinkludu l-użu estensiv tar-referenda fl-istat Amerikan ta' California, li huwa stat b'iktar minn 20 miljun votant. F'New England spiss jintużaw laqgħat tal-belt, speċjalment fiż-żoni rurali, għall-ġestjoni tal-governanza lokali. Dan joħloq forma ibrida ta' governanza, b'demokrazija diretta lokali u gvern statali rappreżentattiv. Pereżempju, il-biċċa l-kbira tal-bliet ta' Vermont jorganizzaw laqgħat tal-bliet annwali f'Marzu fejn jiġu eletti l-uffiċjali tal-bliet, jiġu vvutati l-baġits għall-bliet u għall-iskejjel, u ċ-ċittadini jkollhom l-opportunità li jitkellmu u jinstemgħu rigward il-kwistjonijiet politiċi. ====== Sistema tax-xorti ====== L-użu ta' sistema tax-xorti, demokrazija karatteristika ta' Ateni, hija karatteristika ta' xi verżjonijiet ta' demokraziji diretti. F'din is-sistema, kompiti governattivi u amministrattivi importanti jitwettqu minn ċittadini li jittellgħu bix-xorti f'lotterija. ====== Demokrazija rappreżentattiva ====== Id-demokrazija rappreżentattiva tinvolvi l-elezzjoni tal-uffiċjali tal-gvern min-nies rappreżentati. L-iżjed mekkaniżmi komuni jinvolvu l-elezzjoni tal-kandidat mill-maġġoranza jew minn pluralità tal-voti. Il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Punent għandhom sistemi rappreżentattivi. Ir-rappreżentanti jistgħu jiġu eletti bħala rappreżentanti diplomatiċi minn distrett (jew kostitwenza) partikolari, jew jirrappreżentaw l-elettorat kollu permezz ta' sistemi proporzjonali. Xi demokraziji rappreżentattivi jinkorporaw ukoll elementi tad-demokrazija diretta, bħal referenda. Karatteristika tad-demokrazija rappreżentattiva hi li filwaqt li r-rappreżentanti jiġu eletti min-nies biex jaġixxu fl-interess tan-nies, jibqa' jkollhom il-libertà li jeżerċitaw il-ġudizzju tagħhom stess kif jaħsbu li jkun l-aħjar. Dan wassal għal kritika fir-rigward tad-demokrazija rappreżentattiva, u ġew indikati kontradizzjonijiet tal-mekkaniżmi ta' rappreżentanza mad-demokrazija. ====== Demokrazija Parlamentari ====== Id-demokrazija Parlamentari hija demokrazija rappreżentattiva fejn il-gvern jinħatar jew jista' jitneħħa mir-rappreżentanti, għad-differenza tat-"tmexxija Presidenzjali" fejn il-President ikun il-kap ta' stat u l-kap tal-gvern u jiġi elett mill-votanti. F'demokrazija Parlamentari, il-governanza tiġi eżerċitata b'delega lill-eżekuttiv u tkun soġġetta għal rieżami kontinwu, verifiki u bilanċi mill-Parlament leġiżlattiv elett mill-poplu. F'sistema Parlamentari, il-Prim Ministru jista' jitneħħa mil-leġiżlatura fi kwalunkwe mument jekk ma jkunx żamm mal-istennijiet tal-leġiżlatura. Dan isir permezz ta' vut ta' sfiduċja fejn il-leġiżlatura tiddeċiedi jekk il-Prim Ministru għandux jitneħħa mill-kariga b'maġġoranza favur it-tneħħija. F'xi pajjiżi, il-Prim Ministru jista' jsejjaħ elezzjoni ukoll fi kwalunkwe ħin, tipikament meta l-Prim Ministru jemmen li jkollu l-poplu warajh biex jerġa' jiġi elett. F'demokraziji Parlamentari oħra, elezzjonijiet addizzjonali prattikament qatt ma jsiru, u jiġi ppreferut gvern ta' minoranza sal-elezzjonijiet ordinarji ta' wara. Karatteristika importanti tad-demokrazija Parlamentari hija l-kunċett tal-"oppożizzjoni leali". Il-qofol tal-kunċett hu li t-tieni l-ikbar partit politiku (jew l-oppożizzjoni) jopponi l-partit fil-gvern (jew koalizzjoni), filwaqt li jibqa' leali lejn l-istat u l-prinċipji demokratiċi tiegħu. ====== Demokrazija Presidenzjali ====== Id-demokrazija Presidenzjali hija sistema fejn il-pubbliku jeleġġi l-President permezz ta' elezzjoni. Il-President jaqdi l-funzjoni ta' kap ta' stat u ta' kap ta' gvern u jikkontrolla l-biċċa l-kbira tal-poteri eżekuttivi. Il-President iservi għal mandat speċifiku u ma jistax iservi għal iktar. Spiss il-leġiżlatura limitat il-possibbiltà li President jitneħħa mill-kariga. L-elezzjonijiet tipikament ikollhom data fissa u qajla jinbidlu. Il-President ikollu kontroll dirett fuq il-kabinett, u jaħtar speċifikament il-membri tal-kabinett. Normalment l-eżekuttiv ikollu r-responsabbiltà tat-twettiq jew tal-implimentazzjoni tal-leġiżlazzjoni u jaf ikollu poteri leġiżlattivi limitati, bħal veto. Madankollu, fergħa leġiżlattiva tgħaddi l-leġiżlazzjoni u l-baġits. B'hekk ikun hemm xi forma ta' separazzjoni tal-poteri. B'hekk, il-Presidentu u l-leġiżlatura jaf jispiċċaw ikollhom kontroll ta' partiti separati, u wieħed ikun jista' jimblokka lill-ieħor u b'hekk jindaħal mal-ħidma kif suppost tal-istat. Din jaf hija r-raġuni għalfejn id-demokrazija Presidenzjali ma tantx hija komuni 'l barra mill-Amerki, l-Afrika u l-Asja Ċentrali u tax-Xlokk. Sistema semi-Presidenzjali hija sistema ta' demokrazija fejn il-gvern jinkludi kemm Prim Ministru kif ukoll President. Is-setgħat partikolari tal-Prim Ministru u tal-President ivarjaw skont il-pajjiż. ==== Tipoloġija ==== ===== Monarkija kostituzzjonali ===== Bosta pajjiżi bħar-Renju Unit, [[Spanja]], in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]], il-[[Belġju]], il-pajjiżi Skandinavi, it-[[Tajlandja]], il-[[Ġappun]] u l-[[Butan|Bhutan]] bidlu monarkiji setgħana f'monarkiji kostituzzjonali (spiss gradwalment) bi rwoli limitati jew simboliċi. Pereżempju, fl-istati predeċessuri tar-Renju Unit, il-monarkija kostituzzjonali bdiet tfeġġ u baqgħet teżisti bla xkiel mir-Rivoluzzjoni Glorjuża tal-1688 u minn meta għaddiet il-Liġi dwar id-Drittijiet tal-1689. Il-monarkiji kostituzzjonali limitati ferm, bħar-Renju Unit, ġew imsejħa bħala repubbliki monarkiċi minn [[Kittieb|kittieba]] bħal [[H. G. Wells]]. F'pajjiżi oħra, il-monarkija ġiet abolita flimkien mas-sistema aristokratika (bħal fi Franza, iċ-[[Ċina]], ir-[[Russja]], il-Ġermanja, l-Awstrija, l-Ungerija, l-Italja, il-Greċja u l-[[Eġittu]]). Persuna eletta, b'poteri sinifikanti jew mingħajrhom, saret il-kap ta' stat f'dawn il-pajjiżi. Il-familji tal-elit tal-leġiżlaturi, li spiss kellhom mandati ereditarji jew għal għomorhom, kienu komuni f'bosta stati. Maż-żmien, dawn kellhom poteri li ġew limitati (bħall-House of Lords tar-Renju Unit) jew saru elettivi u baqgħu setgħana (bħas-Senat [[Awstralja|Awstraljan]]). ===== Demokrazija repubblikana ===== It-terminu ''repubblika'' għandu bosta tifsiriet differenti, iżda llum il-ġurnata spiss jirreferi għal demokrazija rappreżentattiva b'kap ta' stat elett, bħal President, li jservi għal mandat limitat, b'kuntrast mal-istati b'monarka ereditarju bħala kap ta' stat, anke jekk dawn l-istati jkunu demokraziji rappreżentattivi b'kap ta' gvern elett jew maħtur bħal Prim Ministru. Il-Missirijiet Fundaturi tal-Istati Uniti spiss ikkritikaw id-demokrazija diretta; [[James Madison]] argumenta speċjalment f'''The Federalist'' Nru 10, li dak li ddistingwa demokrazija diretta minn waħda repubblikana kien li dik tal-ewwel kienet tiddependi fuq daqs żgħir u kienet tbati ferm mill-effetti tal-fazzjonijiet, filwaqt li dik repubblikana setgħet issir iktar b'saħħitha iktar ma tikber u minnha nnifisha tiġġieled il-fazzjonijiet permezz tal-istruttura tagħha stess. B'hekk, matul konvenzjoni f'[[Philadelphia]], Madison sejjaħ l-elezzjoni tar-rappreżentanti minn territorji kbar bħala "l-unika difiża kontra l-inkonvenjenzi tad-demokrazija konsistenti mal-forma demokratika ta' governanza". Il-Professuri [[Richard Ellis]] tal-Università ta' Willamette u [[Michael Nelson]] tal-Kulleġġ ta' Rhodes isostnu li l-biċċa l-kbira tal-ħsieb kostituzzjonali, minn Madison għal Lincoln u lil hinn, iffoka fuq "il-problema tat-tirannija tal-maġġoranza". Huma kkonkludew, "il-prinċipji tal-governanza repubblikana mħaddna fil-Kostituzzjoni jirrappreżentaw sforz biex jiġi żgurat li id-drittijiet inaljenabbli għall-ħajja, għal-libertà u għat-tfittxija tal-kuntentizza ma jiġux imkasbra mill-maġġoranzi". [[John Adams]] insista li dak li kien kritiku għall-valuri Amerikani kien li l-gvern ikun "marbut minn liġijiet fissi, li l-poplu jkollu l-jedd li jinstema' fit-tfassil tagħhom, u d-dritt għad-difiża". Meta [[Benjamin Franklin]] kien ħiereġ wara li kiteb il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti, [[Elizabeth Willing Powel]] staqsietu "Mela, Dr., x'għandna — repubblika jew monarkija?". Huwa wieġeb "Repubblika — jekk kapaċi żżommuha". ===== Demokrazija liberali ===== Id-demokrazija liberali hija demokrazija rappreżentattiva li tħaddan filosofija politika liberali, fejn il-kapaċità tar-rappreżentanti eletti li jeżerċitaw il-poter tat-teħid tad-deċiżjonijiet hija soġġetta għall-istat tad-dritt, moderat minn kostituzzjoni jew liġijiet bħall-protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet tal-individwi, u limitat sal-punt li r-rieda tal-maġġoranza ma tistax tiġi eżerċitata kontra d-drittijiet tal-minoranzi. ===== Demokrazija Soċjalista ===== Il-ħsieb Soċjalista għandu diversi fehmiet differenti rigward id-demokrazija, pereżempju d-demokrazija soċjali jew is-Soċjaliżmu demokratiku. Ħafna Soċjalisti demokratiċi u demokratiċi Soċjalisti jemmnu f'forma ta' demokrazija parteċipattiva, industrijali, ekonomika u/jew tal-post tax-xogħol flimkien ma' demokrazija rappreżentattiva. ===== Demokrazija Marxista ===== It-teorija [[Karl Marx|Marxista]] tappoġġa soċjetà demokratika ċċentrata fuq il-klassi tal-ħaddiema. Xi Marxisti u Trotskyisti jemmnu fid-demokrazija diretta jew fil-kunsilli tal-ħaddiema (li xi kultant jissejħu entitajiet Sovjetiċi). Din is-sistema jaf tibda bid-demokrazija fil-post tax-xogħol u timmanifesta ruħha bħala demokrazija Sovjetika jew dittatura tal-proletarjat. Il-gruppi Trotskyisti interpretaw id-demokrazija Soċjalista bħala sinonima tar-rappreżentanza ta' diversi partiti tax-Xellug Estrem, tal-organizzazzjonijiet tal-unions awtonomi, tal-kontroll tal-produzzjoni tal-ħaddiema, tad-demokrazija interna fi ħdan il-partiti u tal-parteċipazzjoni tal-massa tal-mases tal-ħaddiema. Xi partiti Komunisti jappoġġaw repubblika Sovjetika b'ċentraliżmu demokratiku. Fi ħdan id-demokrazija fil-Marxiżmu jaf ikun hemm ostilità għal dik li normalment tissejjaħ "demokrazija liberali". ===== Demokrazija anarkika ===== L-anarkiċi huma maqsuma f'dan id-dominju, skont jemmnux li tmexxija tal-maġġoranza hijiex tirannika jew le. Għal bosta anarkiċi, l-unika forma ta' demokrazija li titqies aċċettabbli hija d-demokrazija diretta. [[Pierre-Joseph Proudhon]] argumenta li l-unika forma aċċettabbli ta' demokrazija diretta hija waħda fejn huwa rikonoxxut li d-deċiżjonijiet tal-maġġoranza mhumiex vinkolanti fuq il-minoranza, anke meta jkun hemm unanimità. Madankollu, l-anarkiku-Komunist [[Murray Bookchin]] ikkritika l-anarkiċi individwalisti talli opponew id-demokrazija, u sostna li t-"tmexxija tal-maġġoranza" hija konsistenti mal-anarkiżmu. Xi anarkiċi-Komunisti jopponu n-natura maġġoritarja tad-demokrazija diretta, u jħossu li tista' timpedixxi l-libertà individwali u huma favur forma mhux maġġoritarja ta' demokrazija b'konsensus, simili għall-pożizzjoni ta' Proudhon dwar id-demokrazija diretta. ===== Demokrazija każwali ===== Id-demokrazija każwali jew bix-xorti hija l-proċess tal-għażla tal-korpi tat-teħid tad-deċiżjonijiet b'mod aleatorju. Dawn il-korpi jistgħu jkunu iktar rappreżentattivi tal-fehmiet u tal-interessi tal-poplu inġenerali milli leġiżlatura eletta jew entità oħra tat-teħid tad-deċiżjonijiet. It-teknika kienet tintuża b'mod mifrux fid-demokrazija ta' Ateni u f'Firenze Rinaxximentali u għadha tintuża fl-għażla moderna tal-ġuriji u fil-ġemgħat taċ-ċittadini. ===== Demokrazija kostituzzjonali ===== Id-demokrazija kostituzzjonali hija forma ta' demokrazija bbażata fuq il-qsim tal-poter bejn l-elit li jirrappreżenta l-gruppi soċjali fi ħdan is-soċjetà. Fl-1969, [[Arendt Lijphart]] stqarr li din kienet tistabbilizza d-demokraziji bil-fazzjonijiet. Demokrazija kostituzzjonali tippermetti li jkun hemm votazzjonijiet simultanji bil-maġġoranza f'żewġ kostitwenzi etnoreliġjużi jew iktar, u l-politiki jiġu ppromulgati biss jekk jiksbu l-appoġġ tal-maġġoranza mit-tnejn li huma jew minn kollha kemm huma. It-tmexxija b'votazzjoni ta' maġġoranza kwalifikata fil-Kunsill tal-Ministri tal-Unjoni Ewropea hija approċċ ta' demokrazija kostituzzjonali għad-demokraziji sovranazzjonali. Din is-sistema fit-[[Trattat ta' Ruma]] talloka l-voti lill-Istati Membri skont il-popolazzjonijiet tagħha, iżda hija pponderata sew favur l-istati ż-żgħar. Demokrazija kostituzzjonali tirrikjedi l-konsensus tar-rappreżentanti, filwaqt li d-demokrazija b'konsensus tirrikjedi l-konsensus tal-elettorat. ===== Demokrazija maġġoritarja ===== Id-demokrazija maġġoritarja hija forma ta' demokrazija bbażata fuq prinċipju ta' tmexxija tal-maġġoranza. Id-demokrazija maġġoritarja tikkuntrasta mad-demokrazija b'konsensus, u t-tmexxija tkun bl-akbar ammont ta' nies possibbli. ===== Demokrazija b'konsensus ===== Id-demokrazija b'konsensus tirrikjedi teħid tad-deċiżjonijiet b'konsensus u maġġoranza kbira biex jinkiseb appoġġ akbar mill-maġġoranza sempliċi. B'kuntrast ma' dan, fid-demokrazija maġġoritarja l-fehmiet tal-minoranzi potenzjalment jistgħu jiġu injorati mill-maġġoranzi li jirbħu l-votazzjoni. Il-kostituzzjonijiet tipikament jirrikjedu konsensus jew maġġoranzi kbar. ===== Demokrazija etnika ===== It-terminu demokrazija etnika, kif jintuża minn xi xjenzati politiċi, jipprova jiddeskrivi sistema ta' governanza li tgħaqqad flimkien dominanza etnika strutturata u d-drittijiet demokratiċi, politiċi u ċivili għal kulħadd. Kemm il-grupp etniku dominanti — tipikament maġġoranza etnika — u l-gruppi etniċi tal-minoranzi jkollhom iċ-ċittadinanza u jkunu jistgħu jieħdu sehem bis-sħiħ fil-proċess politiku. Madankollu, il-kritiċi tal-mudell tad-"demokrazija etnika" jsostnu li dan huwa kontradizzjoni, u b'hekk bħala kunċett iħossu li mhux adegwat; dawn il-kritiċi jallegaw li d-demokraziji etniċi, b'mod partikolari [[Iżrael]], mhumiex demokratiċi, u l-iktar l-iktar huma xorta ta' semidemokrazija. ===== Demokrazija inklużiva ===== Id-demokrazija inklużiva hija teorija politika u proġett politiku li għandhom l-għan li jiksbu d-demokrazija diretta fl-oqsma kollha tal-ħajja soċjali: demokrazija politka fil-forma ta' ġemgħat ikkonfederati wiċċ imb wiċċ, demokrazija ekonomika f'ekonomija mingħajr stat, flus u suq, demokrazija fil-qasam soċjali, jiġifieri awtoġestjoni fil-postijiet tax-xogħol u fl-edukazzjoni, u demokrazija ekoloġika li għandha l-għan li tintegra mill-ġdid is-soċjetà u n-natura. Il-proġett teoriku tad-demokrazija inklużiva feġġ mix-xogħol tal-filosfu politiku [[Takis Fotopoulos]] imsejjaħ "Lejn Demokrazija Inklużiva" u iktar 'il quddiem ġie żviluppat fil-ġurnal ''Demokrazija u Natura'' u s-suċċessur tiegħu ''Il-Ġurnal Internazzjonali tad-Demokrazija Inklużiva''. ===== Demokrazija parteċipattiva ===== Id-demokrazija parteċipattiva hija forma teorika ta' demokrazija mmexxija minn struttura integrata ta' kunsill. Il-filosofija li tiggwidaha hi li l-poplu għandu jkollu l-poter tat-teħid tad-deċiżjonijiet b'mod proporzjonat ma' kemm se taffettwah id-deċiżjoni. Il-kunsilli lokali ta' xi 25–50 ruħ ikunu kompletament awtonomi fir-rigward ta' kwistjonijiet li jaffettwaw lilhom biss, u dawn il-kunsilli jibagħtu delegati f'kunsilli ta' livell ogħla li mill-ġdid ikunu awtonomi fir-rigward tal-kwistjonijiet li jaffettwaw biss lill-popolazzjoni affettwata minn dak il-kunsill. Qorti tal-kunsill magħmula minn ċittadini magħżula b'mod aleatorju sservi bħala kontroll fil-konfront tat-tirannija tal-maġġoranza, u tirregola liema korp jingħata l-vot fir-rigward tal-kwistjonijiet differenti. Id-delegati jistgħu jivvutaw b'mod differenti mix-xewqa tal-kunsill li jibgħathom iżda jkollhom il-mandat li jikkomunikaw ix-xewqat tagħhom lill-kunsill li jibgħathom. Id-delegati jistgħu jiġu msejħa lura fi kwalunkwe ħin. Ir-referenda jistgħu jsiru fi kwalunkwe ħin permezz ta' votazzjonijiet tal-kunsilli ta' livell inferjuri, madankollu mhux għal kollox jista' jsir referendum inkella x'aktarx li jkun ħela ta' ħin. Id-demokrazija parteċipattiva hija maħsuba biex taħdem id f'id ma' ekonomija parteċipattiva. ===== Demokrazija proċedurali ===== Id-demokrazija proċedurali jew il-proċeduraliżmu jirreferu għal proċeduri partikolari, bħal elezzjonijiet regolari bbażati fuq is-suffraġju universali, li jipproduċu gvern leġittimat b'mod elettorali. Id-demokrazija proċedurali, iċċentrata fuq il-proċessi elettorali bħala l-bażi tal-leġittimità demokratika, spiss tikkuntrasta mad-demokrazija sostantiva jew parteċipattiva, iċċentrata fuq il-parteċipazzjoni ugwali tal-gruppi kollha fis-soċjetà fil-proċess politiku bħala l-bażi tal-leġittimità. ===== Demokrazija radikali ===== Id-demokrazija radikali hija bbażata fuq l-idea li hemm relazzjonijiet ġerarkiċi u oppressivi li jeżistu fis-soċjetà. Ir-rwol tad-demokrazija radikali hu li dawk ir-relazzjonijiet tagħmilhom viżibbli u tikkontestahom billi tippermetti li jkun hemm differenzi, nuqqas ta' qbil u antagoniżmi fil-proċessi tat-teħid tad-deċiżjonijiet. ===== Demokrazija reliġjuża ===== Id-demokrazija reliġjuża hija forma ta' demokrazija fejn il-valuri ta' reliġjon partikolari jew ta' reliġjon statali jingħataw preferenza. It-terminu japplika għall-pajjiżi demokratiċi kollha li fihom ir-reliġjon hija inkorporata fil-forma ta' governanza. ===== Demokrazija kożmopolita ===== Id-demokrazija kożmopolita, magħrufa wkoll bħala demokrazija globali jew federaliżmu dinji, hija sistema politika fejn id-demokrazija hija implimentata fuq skala globali, direttament jew permezz ta' rappreżentanti. Ġustifikazzjoni importanti għal dan it-tip ta' sistema hi li d-deċiżjonijiet meħuda fid-demokraziji nazzjonali jew reġjonali spiss jaffettwaw in-nies lil hinn mill-kostitwenza, li ma jkunux jistgħu jivvutaw. B'kuntrast għal dan, f'demokrazija kożmopolita, in-nies li jkunu affettwati mid-deċiżjonijiet jieħdu sehem fit-teħid tagħhom. Skont dawk li huma favur din id-demokrazija, kwalunkwe tentattiv biex tinstab soluzzjoni għall-problemi globali jmur kontra d-demokrazija jekk ma jkunx hemm xi forma ta' demokrazija kożmopolita. Il-prinċipju ġenerali tad-demokrazija kożmopolita hu li xi valuri u normi tad-demokrazija jew kollha kemm huma jitwessgħu, inkluż l-istat tad-dritt; is-soluzzjoni mhux vjolenti tal-kunflitti; u l-ugwaljanza fost iċ-ċittadini, lil hinn mil-limiti tal-istat. Sabiex din tiġi implimentat bis-sħiħ, tkun teħtieġ riformi fir-rigward tal-organizzazzjonijiet internazzjonali eżistenti, eż. in-Nazzjonijiet Uniti, kif ukoll il-ħolqien ta' istituzzjonijiet ġodda bħal Parlament Dinji, li idealment itejjeb il-kontroll pubbliku fuq il-politika internazzjonali u r-rendikont tal-għemil tal-politiċi. Id-demokrazija kożmopolita ġiet promossa, fost l-oħrajn, mill-fiżiku [[Albert Einstein]], mill-kittieb [[Kurt Vonnegut]], mill-artikolista fil-gazzetti [[George Monbiot]], u mill-Professuri [[David Held]] u [[Daniele Archibugi]]. Il-ħolqien tal-Qorti Kriminali Internazzjonali fl-2003 tqieset bħala pass kbir 'il quddiem minn bosta persuni li huma favur dan it-tip ta' demokrazija kożmopolita. ===== Demokrazija kreattiva ===== Id-demokrazija kreattiva ġiet deskritta mill-filosfu Amerikan [[John Dewey]]. L-idea prinċipali dwar id-demokrazija kreattiva hi li d-demokrazija tħeġġeġ il-bini tal-kapaċitajiet individwali u l-interazzjoni fis-soċjetà. Dewey isostni li d-demokrazija hija stil ta' ħajja fix-xogħol tiegħu msejjaħ ''Demokrazija Kreattiva: Il-Kompitu Quddiemna'' u esperjenza mibnija fuq il-fidi fin-natura umana, il-fidi fil-bnedmin u l-fidi fil-ħidma mal-oħrajn. Fil-fehma ta' Dewey, id-demokrazija hija ideal morali li tirrikjedi sforz reali u ħidma min-nies; mhijiex kunċett istituzzjonali li teżisti waħedha. Dewey jikkonkludi li "l-kompitu tad-demokrazija hija dejjem dik tal-ħolqien ta' esperjenza iktar libera u iktar umana fejn kulħadd jikkondividi u jikkontribwixxi". ===== Demokrazija ggwidata ===== Id-demokrazija ggwidata hija forma ta' demokrazija li tinkorpora elezzjonijiet popolari regolari, iżda li sikwit "tiggwida" bir-reqqa l-għażliet offruti lill-elettorat b'mod li jista' jnaqqas il-kapaċità tal-elettorat li tassew jiddetermina t-tip ta' governanza eżerċitata fuqu. Dawn id-demokraziji tipikament ikollhom awtorità ċentrali waħda li spiss ma tkunx soġġetta għal rieżami pubbliku reali minn xi awtorità governattiva oħra. L-istil Russu tad-demokrazija spiss ġie deskritt bħala "demokrazija ggwidata". Il-politiċi Russi rreferew għall-gvern tagħhom bħala li għandu ċentru wieħed ta' poter/awtorità, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-forom l-oħra ta' demokrazija li normalment jippruvaw jinkorporaw żewġ sorsi jew iktar li jikkompetu ma' xulxin fi ħdan l-istess gvern. === Tfittxija ta' fehim komuni === It-tfittxija ta' approċċ komuni għall-kejl u għat-tqabbil tad-demokrazija, u għad-demokrazija bħala kunċett, għadha sfida fix-xjenza politika moderna. Din l-isfida tipprova tkejjel, tivvaluta u tqabbel il-kwalità tad-demokrazija, kif indikat minn [[Seva Gunitsky]] fl-2015 fil-Washington Post, abbażi tar-riċerka tiegħu għal ''Ranking the World – Grading States as a Tool of Global Governance'', fejn il-kejl tad-demokrazija jista' jqarraq daqs kemm jiċċara l-affarijiet – problema għall-akkademiċi, għall-fassala tal-politiki u għal kull minn għandu għall-qalbu d-demokrazija. Fil-kontribut tiegħu ''Lost in the Gray Zone: Competing Measures of Democracy in the Former Soviet Republics'' to ''Ranking the World'', fir-rigward tal-eżempju tal-eks repubbliki Sovjetiċi, huwa jeżamina l-problemi fundamentali rigward il-kejl tad-demokrazija, u josserva li l-indiċijiet spiss ma jaqblux u okkażjonalment jaslu għal konklużjonijiet kontradittorji mill-osservazzjoni tal-istess avveniment. Huwa jsostni li dan jirrifletti d-difetti inerenti fil-kunċettwalizzazzjoni tal-governanza demokratika, li jfeġġu mid-diżgwidi normattivi fundamentali dwar kunċett ikkontestat ferm. Fl-2011, [[Michael Coppedge]], [[John Gerring]] ''et al''. ipproponew approċċ għal tali kunċettwalizzazzjoni u kejl. Fis-saġġ tagħhom ''Il-Kunċettwalizzazzjoni u l-Kejl tad-Demokrazija: Approċċ Ġdid'' huma jirrieżaminaw uħud mid-dgħufijiet fost l-approċċi kontemporanji u iktar antiki, u mbagħad jixtarru l-approċċ tagħhom, u jikkaratterizzawh bħala ''storiku'', ''multidimensjonali'', ''diżaggregat'' u ''trasparenti''. L-awturi jipproponu li jinħoloq sett ġdid ta' erba' karatteristiċi għall-kunċettwalizzazzjoni u għall-kejl tad-demokrazija. L-ewwel nett, l-approċċ ''storiku'', fejn l-indikaturi tad-demokrazija jiġu estiżi sal-istorja moderna, kull fejn ikun possibbli. It-tieni, approċċ ''multidimensjonali'' għall-problema tal-kunċettwalizzazzjoni tad-demokrazija. It-tielet, il-ġbir tal-informazzjoni rilevanti għad-demokrazija f'livell tassew ''diżaggregat''. Ir-raba', l-approċċ ''trasparenti'', strateġija għall-ġbir u għall-preżentazzjoni tad-data li għandha ttejjeb il-preċiżjoni, il-validità, it-trasparenza u l-leġittimità tal-indikaturi li jirriżultaw. Dawn jiġbru flimkien ukoll il-kunċetti u/jew l-aspetti tad-demokrazija f'sitt approċċi – ''elettorali'', ''liberali'', ''maġġoritarju'', ''parteċipattiv'', ''deliberattiv'' u ''egalitarju'', li flimkien joffru rendikont pjuttost komprensiv tal-kunċett ta' demokrazija kif jintuża llum (ara l-ħarsa ġenerali fit-tabella ta' hawn taħt). {| class="wikitable" |- | colspan="5" |Il-kunċetti tad-demokrazija ta' Michael Coppedge, John Gerring ''et al''., 2011 |- valign="top" | | |Prinċipji |Mistoqsija |Istituzzjonijiet |- | colspan="5" | ---- |- valign="top" |I. |'''Elettorali''' |Kontestazzjoni, kompetizzjoni. |Il-karigi tal-gvern huma okkupati permezz ta' elezzjonijiet ħielsa u liberi b'diversi partiti? |Elezzjonijiet, partiti politiċi, kompetittività u kemm joħorġu jivvutaw. |- valign="top" |II. |'''Liberali''' |Governanza limitata, diversi punti ta' veto, responsabbiltà orizzontali, drittijiet individwali, libertajiet ċivili, trasparenza. |Il-poter politiku huwa deċentralizzat u ristrett? |Diversi partiti, indipendenti u deċentralizzat, b'enfasi speċjali fuq ir-rwol tal-midja, tal-gruppi ta' interess, il-ġudikatura u kostituzzjoni miktuba b'garanziji espliċiti. |- valign="top" |III. |'''Maġġoritarju''' |Tmexxija tal-maġġoranza, ċentralizzazzjoni, responsabbiltà vertikali. |Il-maġġoranza (jew il-pluralità) tmexxi? |Ikkonsolidat u ċentralizzat, b'enfasi speċjali fuq ir-rwol tal-partiti politiċi. |- valign="top" |IV. |'''Parteċipattiv''' |Governanza tal-poplu. |Iċ-ċittadini ordinarji jipparteċipaw fil-politika? |Liġi elettorali, soċjetà ċivili, governanza lokali, demokrazija diretta. |- valign="top" |V. |'''Deliberattiv''' |Governanza bir-raġuni. |Id-deċiżjonijiet politiċi huma frott id-deliberazzjonijiet pubbliċi? |Midja, smigħ, panels, korpi deliberattivi oħra. |- valign="top" |VI. |'''Egalitarju''' |Ugwaljanza politika. |Iċ-ċittadini kollha għandhom setgħat indaqs? |Żgurar ta' parteċipazzjoni ndaqs, rappreżentanza, protezzjoni u riżorsi rilevanti politikament. |} === Kejl tad-demokrazija === Il-kejl tad-demokrazija jvarja skont il-kunċetti fundamentali differenti tad-demokrazija. L-evalwazzjonijiet tad-demokrazija minimalista jiffukaw fuq l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, filwaqt li d-demokrazija massimalista tevalwa valuri addizzjonali, bħad-drittijiet tal-bniedem, id-deliberazzjoni, l-eżiti ekonomiċi jew il-kapaċità tal-istat. == Demokrazija mhux governattiva == Apparti l-isfera pubblika, intużaw prinċipji u mekkaniżmi demokratiċi simili tal-votazzjoni u tar-rappreżentanza biex jirregolaw tipi oħra ta' gruppi. Bosta organizzazzjonijiet mhux governattivi jiddeċiedu dwar il-politiki u t-tmexxija permezz tal-votazzjoni. Il-biċċa l-kbira tat-trade unions u tal-kooperattivi huma rregolati b'elezzjonijiet demokratiċi. Fl-aħħar mill-aħħar il-korporazzjonijiet jiġu rregolati mill-azzjonisti tagħhom permezz tad-demokrazija tal-azzjonisti. Il-korporazzjonijiet jistgħu jużaw sistemi bħad-demokrazija tal-post tax-xogħol biex jindirizzaw il-governanza interna. [[Amitai Etzioni]] fassal sistema li tgħaqqad l-elementi tad-demokrazija mal-liġi tax-xarija, imsejħa demokrazija [[Iżlam|Iżlamika]] jew Iżlamokrazija. Kulma jmur hemm għadd dejjem jikber ta' istituzzjonijiet edukattivi demokratiċi bħall-iskejjel ta' Sudbury li huma koregolati mill-istudenti u mill-persunal tal-iskejjel. === Demokrazija tal-azzjonisti === Id-demokrazija tal-azzjonisti hija kunċett relatat mal-governanza tal-korporazzjonijiet mill-azzjonisti tagħhom. Fl-Istati Uniti, l-azzjonisti tipikament jingħataw id-drittijiet tal-votazzjoni skont il-prinċipju ta' sehem wieħed, vot wieħed. L-azzjonisti jkunu jistgħu jivvutaw kull sena biex jeleġġu l-bord tad-diretturi tal-kumpanija, li mbagħad jagħżlu huma stess il-membri eżekuttivi tal-kumpanija. Il-qafas tad-demokrazija tal-azzjonisti jaf ma jkunx tajjeb għall-kumpaniji bi klassijiet differenti ta' stocks li jkomplu jibdlu iktar id-distribuzzjoni tad-drittijiet tal-votazzjoni. == Ġustifikazzjoni == Ingħataw diversi ġustifikazzjonijiet għad-demokrazija. === Leġittimità === It-teorija tal-kuntratt soċjali ssostni li l-leġittimità tal-governanza hija bbażata fuq dawk li jkunu ggvernati, jiġifieri elezzjoni, u li d-deċiżjonijiet politiċi jridu jirriflettu r-rieda ġenerali. Il-leġittimità pubblika tad-demokrazija tvarja minn pajjiż għall-ieħor, u f'xi pajjiżi t-testi reliġjużi għandhom iktar appoġġ pubbliku mir-rieda tan-nies. === Teħid ta' deċiżjonijiet aħjar === It-teorema tal-ġurija ta' Condorcet hija prova loġika li jekk kull min jieħu d-deċiżjonijiet ikollu probabbiltà akbar li jieħu d-deċiżjoni t-tajba, allura li jkollok l-ikbar għadd ta' dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet, jiġifieri demokrazija, jirriżulta fl-aqwa deċiżjonijiet. Dan ġie argumentat ukoll minn teoriji tal-għerf tal-folla. Id-demokrazija għandha t-tendenza li ttejjeb is-soluzzjonijiet għall-kunflitti. === Suċċess ekonomiku === F'''Why Nations Fail'', l-ekonomisti [[Daron Acemoglu]] u [[James A. Robinson]] isostnu li d-demokraziji jkollhom suċċess ekonomiku akbar minħabba li s-sistemi politiċi mhux demokratiċi għandhom it-tendenza li jillimitaw is-swieq u jiffavorixxu l-monopolji a skapitu tal-qerda kreattiva meħtieġa għat-tkabbir ekonomiku sostnut. Studju tal-2019 ta' Acemoglu u oħrajn stima li l-pajjiżi li minn tmexxija awtoritarja jaqilbu għal tmexxija demokratika, bħala medja kellhom PDG 20 % ogħla wara 25 sena, milli kieku jibqgħu bi tmexxija awtoritarja. L-istudju eżamina 122 tranżizzjoni għad-demokrazija u 71 tranżizzjoni għat-tmexxija awtoritarja, li seħħew mill-1960 sal-2010. Acemoglu qal li dan seħħ minħabba li d-demokraziji kellhom it-tendenza li jinvestu iktar fil-kura tas-saħħa u fil-kapital uman, u jnaqqsu t-trattament speċjali tal-alleati tar-reġimi. Studju tal-2023 analizza l-effetti fit-tul tad-demokrazija fuq il-prosperità ekonomika billi uża data ġdida dwar il-PDG ''pro capita'' u d-demokrazija għal sett tad-data ta' bejn l-1789 u l-2019. Ir-riżultati jindikaw li d-demokrazija żżid sostanzjalment l-iżvilupp ekonomiku. Il-qgħad huwa assoċjat mat-twemmin antidemokratiku. == Kritika == Id-demokrazija bħala kunċett u bħala forma prattika ta' governanza kienet fil-mira tal-kritika tul l-istorja. Xi kritiċi jqisu li r-reġimi demokratiċi spiss ma jirnexxilhomx iżommu mal-ogħla prinċipiji mistennija minnhom, filwaqt li oħrajn jirrifjutaw għalkollox jew parzjalment il-valuri promossi mid-demokrazija kostituzzjonali. L-oppożizzjoni fil-konfront tad-demokrazija tmur lura għal żmien [[Platun]], li kien iktar favur "gvern tal-iktar ikkwalifikati". Iktar reċentement, [[James Madison]] studja b'mod estensiv l-argumenti storiċi kontra u favur id-demokrazija fit-tħejjija tiegħu għall-Konvenzjoni Kostituzzjonali, u [[Winston Churchill]] irrimarka li "ħadd ma jippretendi li d-demokrazija hija perfetta jew tajba għalkollox. Tabilħaqq, intqal li d-demokrazija hija l-agħar forma ta' governanza għajr dawk il-forom l-oħra kollha li ġew ippruvati minn żmien għal żmien". Il-kritiċi jsostnu li d-demokraziji moderni jaf ma jkunux biżżejjed demokratiċi u minflok fil-prattika jiffunzjonaw bħala oligarkiji, peress li l-gvernijiet jagħtu iktar widen lill-preferenzi tal-elit ekonomiku milli l-preferenzi taċ-ċittadini ordinarji. Bosta studji empiriċi fost id-diversi demokraziji tal-Punent, inkluż l-Istati Uniti, [[Spanja]], l-[[Żvezja|Iżvezja]], l-Iżvizzera, il-[[Kanada]], in-[[Norveġja]] u l-Ġermanja, sabu b'mod konsistenti li r-rappreżentanti eletti jkollhom it-tendenza li jwieġbu iktar għall-preferenzi taċ-ċittadini affluwenti ħafna għall-eżiti ta' politiki milli għal dawk tal-votant medju. Xi kritiċi tad-demokrazija saħqu dwar l-inkonsistenzi, il-paradossi u l-limiti tal-kunċett: u xtarrew kuntrasti ma' forom oħra ta' governanza, bħall-epistokrazija jew il-lottokrazija. Oħrajn ikkaratterizzaw l-iżjed demokraziji moderni bħala poliarkiji demokratiċi u aristokraziji demokratiċi. Iżda oħrajn identifikaw mumenti Faxxisti fid-demokraziji moderni. Dawn sejħu lis-soċjetajiet prodotti mid-demokraziji moderni bħala neofewdali u kkuntrastaw id-demokrazija mal-Faxxiżmu, mal-anarkokapitaliżmu, mat-teokrazija u mal-monarkija assoluta. == Tranżizzjonijiet demokratiċi == Tranżizzjoni demokratika tiddeskrivi fażi fis-sistema politika tal-pajjiż, li spiss tinħoloq bħala riżultat ta' bidla mhux kompluta minn reġim awtoritarju għal sistema demokratika (jew bil-kontra). === Demokratizzazzjoni === Id-demokratizzazzjoni hija t-tranżizzjoni governattiva strutturali minn gvern awtoritarju għal reġim politiku iktar demokratiku, inkluż il-bidliet politiċi sostantivi favur direzzjoni demokratika. Il-proċess oppost ta' tranżizzjoni demokratika huwa magħruf bħala awtokratizzazzjoni. Isseħħx jew le d-demokratizzazzjoni u kemm jaf jiġu influwenzati minn diversi fatturi, fosthom l-iżvilupp ekonomiku, il-legati storiċi, is-soċjetà ċivili u l-proċessi internazzjonali. Xi rendikonti dwar id-demokratizzazzjoni jenfasizzaw kif l-elit xpruna d-demokratizzazzjoni, filwaqt li rendikonti oħra jenfasizzaw il-proċessi minn isfel għal fuq. Kif isseħħ id-demokratizzazzjoni ntużat biex tispjega fenomeni politiċi oħra, bħal jekk pajjiż imurx fi gwerra jew jekk ekonomija tikbirx. Diversi filosfi u riċerkaturi ddeskrivew fatturi storiċi u soċjali meqjusa bħala appoġġ għall-evoluzzjoni tad-demokrazija. Kummentaturi oħra semmew l-influwenza tal-iżvilupp ekonomiku. F'teorija relatata, [[Ronald Inglehart]] jissuġġerixxi li l-istandards tal-għajxien imtejbin fil-pajjiżi żviluppati moderni jistgħu jikkonvinċu lin-nies li jistgħu jieħdu l-għajxien bażiku tagħhom bħala ovvju, u b'hekk iwassal għal enfasi miżjuda fuq il-valuri tal-awtoespressjoni, korrelatata mill-qrib mad-demokrazija. Douglas M. Gibler u Andrew Owsiak fl-istudju tagħhom tkellmu dwar l-importanza tal-paċi u tal-fruntieri stabbli għall-iżvilupp tad-demokrazija. Spiss ġie preżunt li d-demokrazija tikkawża l-paċi, iżda dan l-istudju juri li storikament il-paċi kważi dejjem kienet preżenti qabel l-istabbiliment tad-demokrazija. Carroll Quigley jikkonkludi li l-karatteristiċi tal-armi jimxu id f'id b'mod prinċipali mad-demokrazija: ix-xenarju tad-demokrazija donnu jfeġġ biss meta l-aqwa armi jkunu faċilment disponibbli għall-individwi u jistgħu jintużaw. Sal-bidu tas-seklu 19, il-pistoli kienu l-aqwa armi personali disponibbli, u fl-Istati Uniti tal-Amerka (li diġà kienu nominalment demokratiċi), kważi kulħadd kien jiflaħ jixtri pistola, u seta' jitgħallem kif jużaha pjuttost faċilment. Il-gvernijiet ma setgħux jagħmlu wisq aħjar: kienet saret l-epoka ta' armati tal-massa ta' ċittadini suldati bil-pistoli. B'mod simili, il-Greċja ta' żmien [[Pericles]] kienet epoka taċ-ċittadini suldati u tad-demokrazija. Teoriji oħra saħqu dwar ir-rilevanza tal-edukazzjoni u tal-kapital uman — u fi ħdanhom l-importanza tal-kapaċità konjittiva li jiżdiedu t-tolleranza, ir-razzjonalità, il-litteriżmu politiku u l-parteċipazzjoni. Żewġ effetti tal-edukazzjoni u tal-kapaċità konjittiva jiġu distinti: * effett konjittiv (il-kompetenza li wieħed jieħu deċiżjonijiet razzjonali; l-ipproċessar aħjar tal-informazzjoni); * effett etiku (l-appoġġ għall-valuri demokratiċi, għal-libertà, għad-drittijiet tal-bniedem, eċċ.), li fih innifsu jiddependi fuq l-intelliġenza. Diffiċli li wieħed isib evidenza konsistenti permezz tat-teoriji konvenzjonali għaliex tfeġġ id-demokrazija u tiġi sostnuta. L-analiżijiet statistiċi kkontestaw it-teorija tal-modernizzazzjoni billi wrew li ma hemm l-ebda evidenza affidabbli biex wieħed jgħid li d-demokrazija x'aktarx li tfeġġ iktar meta l-pajjiżi jsiru iktar għonja, iktar edukati, jew inqas inugwali. Fil-fatt, l-evidenza empirika turi li t-tkabbir ekonomiku u l-edukazzjoni jaf ma jwasslux għal żieda fid-domanda għad-demokratizzazzjoni kif tissuġġerixxi t-teorija tal-modernizzazzjoni: storikament, il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi kisbu livelli għoljin ta' aċċess għall-edukazzjoni primarja ferm qabel ma waslu għat-tranżizzjoni lejn id-demokrazija. Iktar milli serviet bħala katalist għad-demokratizzazzjoni, minflok f'xi sitwazzjonijiet l-edukazzjoni jaf tintuża mir-reġimi mhux demokratiċi biex jindottrinaw lin-nies u jsaħħu s-setgħa tagħhom. Ir-rabta preżunta bejn l-edukazzjoni u t-tkabbir ekonomiku tiġi kkontestata meta tiġi analizzata l-evidenza empirika. F'pajjiżi differenti, il-korrelazzjoni bejn il-ksib tal-edukazzjoni u l-punteġġi fl-eżamijiet tal-[[matematika]] hija dgħajfa ferm (.07). Relazzjoni dgħajfa wkoll teżisti bejn in-nefqiet għal kull student u l-kompetenza fil-matematika (.26). Barra minn hekk, l-evidenza storika tissuġġerixxi li l-kapital uman medju (imkejjel bl-użu tar-rati tal-litteriżmu) tal-mases ma jispjegax l-istabbiliment tal-industrijalizzazzjoni fi Franza mill-1750 sal-1850 minkejja l-argumenti kontra dan. Flimkien, dawn is-sejbiet juru li l-edukazzjoni mhux dejjem tippromwovi l-kapital uman u t-tkabbir ekonomiku kif ġeneralment jiġi sostnut li huwa l-każ. Minflok, l-evidenza timplika li l-għoti tal-edukazzjoni spiss ma jilħaqx l-għanijiet espressi, jew inkella li l-atturi politiċi jużaw l-edukazzjoni biex jippromwovu għanijiet oħra għajr it-tkabbir ekonomiku u l-iżvilupp. Xi studjużi fittxew determinanti "profondi" tal-istituzzjonijiet politiċi kontemporanji, kemm ġeografiċi kif ukoll demografiċi. Eżempju ta' dan huwa l-ambjent tal-mard. Il-postijiet b'rati differenti ta' mortalità kellhom livelli differenti ta' popolazzjonijiet u ta' produttività madwar id-dinja. Pereżempju, fl-Afrika, id-dubbiena tsetse — li taffettwa lill-bnedmin u lill-bhejjem — naqqset il-kapaċità tal-Afrikani li jaħartu l-art. B'hekk l-Afrika ġiet insedjata inqas. Minħabba dan, il-poter politiku kien inqas ikkonċentrat. Dan affettwa wkoll l-istituzzjonijiet kolonjali li l-pajjiżi Ewropej stabbilew fl-Afrika. Il-kapaċità jew in-nuqqas ta' kapaċità li l-insedjaturi kolonjali jgħixu f'post kienet twassal/kien iwassal biex jiżviluppaw istituzzjonijiet differenti li wasslu għal mogħdijiet ekonomiċi u soċjali differenti. Dan affettwa wkoll id-distribuzzjoni tal-poter u l-azzjonijiet kollettivi li n-nies setgħu jieħdu. B'hekk, xi pajjiżi Afrikani spiċċaw għandhom demokraziji u oħrajn għandhom awtokraziji. Eżempju tad-determinanti ġeografiċi għad-demokrazija huwa l-aċċess għaż-żoni kostali u għax-xmajjar. Dan l-aspett naturali għandu relazzjoni pożittiva mal-iżvilupp ekonomiku bis-saħħa tal-benefiċċji tal-kummerċ. Il-kummerċ ġab miegħu l-iżvilupp ekonomiku, li mbagħad, wessa' l-poter. Il-mexxejja li riedu jżidu d-dħul tagħhom kellhom jipproteġu d-drittijiet tal-proprjetà biex joħolqu inċentivi biex in-nies jinvestu. Iktar ma iktar nies kellhom iktar poter, iktar kellhom jingħataw konċessjonijiet mill-mexxejja u f'bosta postijiet dan il-proċess wassal għad-demokrazija. Dawn id-determinanti ddefinew l-istruttura tas-soċjetà u ċaqilqu l-bilanċ tal-poter politiku. [[Robert Michels]] isostni li għalkemm id-demokrazija qatt ma tista' titwettaq bis-sħiħ, id-demokrazija tista' tiġi żviluppata b'mod awtomatiku meta wieħed jistinka għad-demokrazija:<blockquote>Ir-raħħal fil-ġrajja, meta jkun fuq is-sodda tal-mewt tiegħu, jgħid lil uliedu li hemm teżor mirdum fl-għalqa. Wara l-mewt tar-raħħal anzjan, uliedu jħaffru kullimkien sabiex isibu t-teżor. Iżda ma jsibuhx. Madankollu, ix-xogħol bla heda tagħhom itejjeb il-ħamrija u jagħtihom benessri aħjar. It-teżor fil-grajja jista' jitqies bħala simbolu tad-demokrazija.</blockquote>Id-demokrazija fiż-żminijiet moderni kważi dejjem iffaċċjat oppożizzjoni mill-gvern eżistenti preċedenti, u ħafna drabi ffaċċjat oppożizzjoni mill-elit soċjali. L-implimentazzjoni ta' gvern demokratiku minn stat mhux demokratiku tipikament ġabet magħha rivoluzzjoni demokratika paċifika jew vjolenti. L-Istitut V-Dem sab li fl-2026 id-demokratizzazzjoni kienet għadha sseħħ fi 18-il pajjiż: il-[[Benin]], il-[[Bolivja]], il-[[Botswana]], il-[[Brażil]], ir-[[Repubblika Dominicana]], il-[[Fiġi]], il-[[Gwatemala]], il-[[Lesoto]], il-[[Mawrizju|Mauritius]], il-[[Montenegro]], il-[[Polonja]], is-[[Seychelles]], il-[[Gżejjer Solomon]], is-[[Sri Lanka]], [[Timor tal-Lvant|Timor Leste]], it-[[Tajlandja]], il-[[Gambja]] u ż-[[Żambja]]. ===== Promozzjoni tad-demokrazija ===== Il-promozzjoni tad-demokrazija tista' żżid il-kwalità tad-demokraziji eżistenti diġà, tnaqqas l-apatija politika u tnaqqas il-possibbiltà li d-demokrazija tmur lura. Il-miżuri tal-promozzjoni tad-demokrazija jinkludu l-applikazzjonijiet tal-pariri dwar il-votazzjoni, id-demokrazija parteċipattiva, iż-żieda tal-integrità elettorali, is-suffraġju taż-żgħażagħ u l-edukazzjoni ċivika, it-tnaqqis tax-xkiel għall-ħolqien ta' partiti politiċi ġodda, iż-żieda tal-proporzjonalità, it-tnaqqis tal-Presidenzjaliżmu u l-allinjament mal-preferenzi tal-votanti medjani. === Awtokratizzazzjoni === Democratic backsliding is a form of autocratization, a process of structural government transition toward authoritarianism in which the exercise of political power becomes less limited and more arbitrary and repressive. Democratic backsliding specifically assumes a starting point of a democratic system. The process typically restricts the space for public contest and political participation in the process of government selection. Democratic backsliding involves the weakening of democratic institutions, such as the peaceful transition of power or free and fair elections, or the violation of individual rights that underpin democracies, especially freedom of expression. Democratic backsliding is the opposite of democratization.^{[''citation needed'']} Steven Levitsky says: "It's not up to voters to defend a democracy. That's asking far, far too much of voters, to cast their ballot on the basis of some set of abstract principles or procedures. With the exception of a handful of cases, voters never, ever — in any society, in any culture — prioritize democracy over all else. Individual voters worry about much more mundane things, as is their right. It is up to élites and institutions to protect democracy — not voters." The V-Dem Institute found 2026 ongoing democratic backsliding in 44 countries: Afghanistan, Argentina, Armenia, Belarus, Burkina Faso, Cambodia, Central African Republic, Croatia, Georgia, Greece, Guinea, Guinea-Bissau, El Salvador, Haiti, Hong Kong, Hungary, India, Indonesia, Italy, Ivory Coast, Kuwait, Kyrgyzstan, Libya, Mali, Madagascar, Mauretania, Mexico, Moldova, Mozambique, Myanmar, Nicaragua, Niger, Pakistan, Peru, Philippines, Slovakia, Slovenia, Senegal, Serbia, Romania, Togo, Ukraine, United Kingdom, and United States. ===== Tfixkil ===== Some democratic governments have experienced sudden state collapse and regime change to an undemocratic form of government. Domestic military coups or rebellions are the most common means by which democratic governments have been overthrown. (See List of coups and coup attempts by country and List of civil wars.) Examples include the Spanish Civil War, the Coup of 18 Brumaire that ended the French First Republic, and the 28 May 1926 coup d'état which ended the First Portuguese Republic. Some military coups are supported by foreign governments, such as the 1954 Guatemalan coup d'état and the 1953 Iranian coup d'état. Other types of a sudden end to democracy include: * Invasion, for example the German occupation of Czechoslovakia, and the fall of South Vietnam. * Self-coup, in which the leader of the government extra-legally seizes all power or unlawfully extends the term in office. This can be done through: ** Suspension of the constitution by decree, such as with the 1992 Peruvian coup d'état ** An "electoral self-coup" using election fraud to obtain re-election of a previously fairly elected official or political party. For example, in the 1999 Ukrainian presidential election, 2003 Russian legislative election, and 2004 Russian presidential election. * Royal coup, in which a monarch not normally involved in government seizes all power. For example, the 6 January Dictatorship, begun in 1929 when King Alexander I of Yugoslavia dismissed parliament and started ruling by decree. Democratic backsliding can end democracy in a gradual manner, by increasing emphasis on national security and eroding free and fair elections, freedom of expression, independence of the judiciary, rule of law. A famous example is the Enabling Act of 1933, which lawfully ended democracy in Weimar Germany and marked the transition to Nazi Germany. Temporary or long-term political violence and government interference can prevent free and fair elections, which erode the democratic nature of governments. This has happened on a local level even in well-established democracies like the United States; for example, the Wilmington insurrection of 1898 and African-American disfranchisement after the Reconstruction era. == Influwenza tal-midja == The theory of democracy relies on the implicit assumption that voters are well informed about social issues, policies, and candidates so that they can make a truly informed decision. Since the late 20th century there has been a growing concern that voters may be poorly informed due to the news media's focusing more on entertainment and gossip and less on serious journalistic research on political issues. The media professors Michael Gurevitch and Jay Blumler have proposed a number of functions that the mass media are expected to fulfill in a democracy: * Surveillance of the sociopolitical environment * Meaningful agenda setting * Platforms for an intelligible and illuminating advocacy * Dialogue across a diverse range of views * Mechanisms for holding officials to account for how they have exercised power * Incentives for citizens to learn, choose, and become involved * A principled resistance to the efforts of forces outside the media to subvert their independence, integrity, and ability to serve the audience * A sense of respect for the audience member, as potentially concerned and able to make sense of his or her political environment This proposal has inspired a lot of discussions over whether the news media are actually fulfilling the requirements that a well functioning democracy requires. Commercial mass media are generally not accountable to anybody but their owners, and they have no obligation to serve a democratic function. They are controlled mainly by economic market forces. Fierce economic competition may force the mass media to divert themselves from any democratic ideals and focus entirely on how to survive the competition. The tabloidization and popularization of the news media is seen in an increasing focus on human examples rather than statistics and principles. There is more focus on politicians as personalities and less focus on political issues in the popular media. Election campaigns are covered more as horse races and less as debates about ideologies and issues. The dominating media focus on spin, conflict, and competitive strategies has made voters perceive the politicians as egoists rather than idealists. This fosters mistrust and a cynical attitude to politics, less civic engagement, and less interest in voting. The ability to find effective political solutions to social problems is hampered when problems tend to be blamed on individuals rather than on structural causes. This person-centered focus may have far-reaching consequences not only for domestic problems but also for foreign policy when international conflicts are blamed on foreign heads of state rather than on political and economic structures. A strong media focus on fear and terrorism has allowed military logic to penetrate public institutions, leading to increased surveillance and the erosion of civil rights. The responsiveness and accountability of the democratic system is compromised when lack of access to substantive, diverse, and undistorted information is handicapping the citizens' capability of evaluating the political process. The fast pace and trivialization in the competitive news media is dumbing down the political debate. Thorough and balanced investigation of complex political issues does not fit into this format. The political communication is characterized by short time horizons, short slogans, simple explanations, and simple solutions. This is conducive to political populism rather than serious deliberation. Commercial mass media are often differentiated along the political spectrum so that people can hear mainly opinions that they already agree with. Too much controversy and diverse opinions are not always profitable for the commercial news media. Political polarization is emerging when different people read different news and watch different TV channels. This polarization has been worsened by the emergence of the social media that allow people to communicate mainly with groups of like-minded people, the so-called echo chambers. Extreme political polarization may undermine the trust in democratic institutions, leading to erosion of civil rights and free speech and in some cases even reversion to autocracy. Many media scholars have discussed non-commercial news media with public service obligations as a means to improve the democratic process by providing the kind of political contents that a free market does not provide. The World Bank has recommended public service broadcasting in order to strengthen democracy in developing countries. These broadcasting services should be accountable to an independent regulatory body that is adequately protected from interference from political and economic interests. Public service media have an obligation to provide reliable information to voters. Many countries have publicly funded radio and television stations with public service obligations, especially in Europe and Japan, while such media are weak or non-existent in other countries including the US. Several studies have shown that the stronger the dominance of commercial broadcast media over public service media, the less the amount of policy-relevant information in the media and the more focus on horse race journalism, personalities, and the pecadillos of politicians. Public service broadcasters are characterized by more policy-relevant information and more respect for journalistic norms and impartiality than the commercial media. However, the trend of deregulation has put the public service model under increased pressure from competition with commercial media. The emergence of the internet and the social media has profoundly altered the conditions for political communication. The social media have given ordinary citizens easy access to voice their opinion and share information while bypassing the filters of the large news media. This is often seen as an advantage for democracy. The new possibilities for communication have fundamentally changed the way social movements and protest movements operate and organize. The internet and social media have provided powerful new tools for democracy movements in developing countries and emerging democracies, enabling them to bypass censorship, voice their opinions, and organize protests. A serious problem with the social media is that they have no truth filters. The established news media have to guard their reputation as trustworthy, while ordinary citizens may post unreliable information. In fact, studies show that false stories are going more viral than true stories. The proliferation of false stories and conspiracy theories may undermine public trust in the political system and public officials. Reliable information sources are essential for the democratic process. Less democratic governments rely heavily on censorship, propaganda, and misinformation in order to stay in power, while independent sources of information are able to undermine their legitimacy. == Referenzi == [[Kategorija:Greċja antika]] i1b4mz4e81k0pwqjsdm8aqtfix2k8t2 330289 330288 2026-05-29T06:22:19Z Trigcly 17859 /* Awtokratizzazzjoni */ 330289 wikitext text/x-wiki Id-'''demokrazija''' hija forma ta' governanza li permezz tagħha l-poter [[Politika|politiku]] jinkiseb min-nies jew mill-popolazzjoni ta' stat. Skont definizzjoni minimalista tad-demokrazija, il-mexxejja jiġu eletti permezz ta' elezzjonijiet kompetittivi filwaqt li d-definizzjonijiet iktar wesgħin jew massimalisti jorbtu d-demokrazija mal-garanziji tal-libertajiet ċivili u d-drittijiet tal-[[bniedem]] apparti l-elezzjonijiet kompetittivi. F'demokrazija diretta, il-poplu jkollu l-awtorità diretta li jagħmel deliberazzjonijiet u li jiddeċiedi dwar il-leġiżlazzjoni. F'demokrazija rappreżentattiva, il-poplu jagħżel l-uffiċjali tal-governanza permezz ta' elezzjonijiet. Id-definizzjoni ta' "poplu" u l-modi kif l-awtorità tiġi kondiviża fi ħdan il-poplu jew iddelegata minnu nbidlu mal-milja taż-żminijiet u b'rati li jvarjaw minn pajjiż għal ieħor. Il-karatteristiċi tad-demokrazija spiss jinkludu l-libertà tal-ġemgħa, il-libertà tal-assoċjazzjoni, il-proprjetà personali, il-libertà tar-[[reliġjon]] u tal-[[kelma]], iċ-ċittadinanza, il-kunsens ta' dawk li jiġu ggvernati, id-drittijiet tal-votazzjoni, il-libertà miċ-ċaħda governattiva mhux ġustifikata tad-dritt tal-ħajja u tal-libertà, u d-drittijiet tal-minoranzi. In-nozzjoni tad-demokrazija evolviet b'mod konsiderevoli maż-żmien. Matul l-[[Storja|istorja]], wieħed jista' jsib evidenza ta' demokrazija diretta, fejn il-komunitajiet kienu jieħdu deċiżjonijiet permezz ta' ġemgħat popolari. Illum il-ġurnata, il-forma dominanti tad-demokrazija hija d-demokrazija rappreżentattiva, fejn iċ-ċittadini jeleġġu lill-uffiċjali tal-gvern biex jiggvernaw f'isimhom, pereżempju f'demokrazija parlamentari jew presidenzjali. Fil-varjant komuni tad-demokrazija liberali, is-setgħat tal-maġġoranza jiġu eżerċitati fi ħdan il-qafas ta' demokrazija rappreżentattiva, iżda l-kostituzzjoni u l-qorti suprema jillimitaw lill-maġġoranza u jipproteġu lill-minoranzi — normalment billi jiġi żgurat li kulħadd igawdi minn ċerti drittijiet tal-individwu, bħal-libertà tal-kelma jew il-libertà tal-assoċjazzjoni. It-terminu tfaċċa fis-seklu 5 [[Ante Christum natum|Q.K]]. fil-bliet-stati [[Greċja antika|Griegi]], b'mod partikolari f'[[Ateni]] Klassika, u kien ifisser "it-tmexxija tal-poplu", b'kuntrast mal-aristokrazija (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ἀριστοκρατία, ''aristokratía''), li tfisser "it-tmexxija tal-elit". Prattikament fil-gvernijiet demokratiċi kollha tul l-istorja tal-qedem u moderna, iċ-ċittadinanza demokratika inizjalment kienet ristretta għal klassi tal-elit, li iktar 'il quddiem ġiet estiża għaċ-ċittadini adulti kollha. Fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji moderni, dan inkiseb permezz tal-movimenti tas-suffraġju tas-sekli 19 u 20. Id-demokrazija tikkuntrasta mal-forom ta' governanza fejn il-poter ma jinbitx mill-popolazzjoni ġenerali ta' stat, pereżempju s-sistemi awtoritarji. Storikament is-sistemi demokratiċi kienu forma rari u vulnerabbli ta' governanza, iżda dawn saru iktar prevalenti mis-seklu 19 'l hawn, b'mod partikolari permezz ta' diversi mewġiet ta' demokratizzazzjoni. Id-demokrazija għandha leġittimità konsiderevoli fid-dinja moderna, peress li l-opinjoni pubblika fir-reġjuni dinjin normalment huma favur is-sistemi demokratiċi ta' governanza meta mqabbla mal-alternattivi, u peress li saħansitra l-istati awtoritarji jippruvaw ipinġu lilhom infushom bħala demokratiċi. Id-demokrazija b'mod iktar konsistenti tirriżulta f'saħħa, f'[[edukazzjoni]] u f'eżiti ekonomiċi mtejba. Skont l-indiċijiet ta' ''V-Dem Democracy'' u l-Indiċi tad-Demokrazija ta' ''The Economist'', inqas minn nofs il-popolazzjoni tad-dinja tgħix f'demokrazija mill-2022. Fl-istess ħin, filwaqt li d-demokrazija rappreżentattivi tingħata valur siewi b'mod mifrux, iċ-Ċentru tar-Riċerka ta' Pew sab li l-garr rigward il-prestazzjoni demokratika huwa komuni saħansitra f'bosta demokraziji stabbiliti. == Karatteristiċi == Għalkemm id-demokrazija fid-demokraziji purament rappreżentattivi hija mifhuma b'rabta mal-votazzjoni, ma jeżisti l-ebda konsensus dwar definizzjoni preċiża tad-demokrazija. Jeżistu wisq approċċi. Kien hemm studju li identifika 2,234 aġġettiv li jintuża għad-deskrizzjoni tad-demokrazija bil-[[lingwa Ingliża]]. Minkejja dan, hemm fehim iktar profond – bħal dak ta' [[Abraham Lincoln]]: : ''"Governanza tan-nies, min-nies, għan-nies"'' jew dik ta' [[Karl Popper]] li ssostni li l-ħarsa "klassika" lejn id-demokrazija hi, "fil-qosor, it-teorija li d-demokrazija hija t-tmexxija tal-poplu u li l-poplu għandu d-dritt li jiggverna hu. Il-prinċipji demokratiċi huma riflessi fiċ-ċittadini eliġibbli kollha, ilkoll indaqs quddiem il-[[Dritt|liġi]] u lkoll b'aċċess ugwali għall-proċessi leġiżlattivi. Pereżempju, f'demokrazija rappreżentattiva, kull vot (fit-teorija) għandu l-istess piż, u l-libertà taċ-ċittadini eliġibbli hija żgurata permezz ta' drittijiet u libertajiet leġittimizzati li tipikament ikunu mnaqqxa f'kostituzzjoni, filwaqt li użi oħra tad-"demokrazija" jaf jħaddnu d-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini jivvutaw direttament fuq id-diversi kwistjonijiet li jinqalgħu. Skont in-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]], id-demokrazija "tipprovdi ambjent li jirrispetta d-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali, u fejn ir-rieda espressa liberament tal-poplu tiġi eżerċitata". Skont teorija partikolari d-demokrazija tirrikjedi tliet prinċipji fundamentali: il-kontroll 'il fuq (sovranità fl-iżjed livelli baxxi tal-awtorità), l-ugwaljanza politika, u n-normi soċjali li permezz tagħhom l-individwi u l-istituzzjonijiet iqisu biss atti aċċettabbli li jirriflettu l-ewwel żewġ prinċipji tal-kontroll 'il fuq u l-ugwaljanza politika. L-ugwaljanza legali, il-libertà politika u l-istat ta' dritt sikwit jiġu identifikati bħala l-karatteristiċi ewlenin ta' demokrazija li tiffunzjona sew. F'xi pajjiżi, b'mod partikolari fir-[[Renju Unit]] (minn fejn oriġinat is-sistema ta' Westminster), il-prinċipju dominanti hu dak tas-sovranità Parlamentari, filwaqt li tinżamm l-indipendenza ġudizzjarja. Fl-[[Indja]], is-sovranità Parlamentari hija soġġetta għall-Kostituzzjoni tal-Indja li tinkludi rieżami ġudizzjarju. Għalkemm it-terminu "demokrazija" tipikament jintuża fil-kuntest ta' stat politiku, il-prinċipji wkoll huma applikabbli potenzjalment għall-organizzazzjonijiet privati, bħal klabbs, għaqdiet u ditti. Id-demokraziji jistgħu jużaw bosta metodi differenti ta' teħid tad-deċiżjonijiet, iżda t-tmexxija tal-maġġoranza hija l-forma dominanti. Mingħajr kumpens, bħal protezzjonijiet legali tad-drittijiet tal-individwu jew kollettivi, il-minoranzi politiċi jistgħu jiġu mgħakksa mit-"tirannija tal-maġġoranza". It-tmexxija tal-maġġoranza tinvolvi approċċ kompetittiv, għad-differenza tad-demokrazija tal-konsensus, u b'hekk tinħoloq il-ħtieġa li l-elezzjonijiet, u ġeneralment id-deliberazzjoni, ikunu sostantivament u proċeduralment "ġusti" u ekwi. Fżxi pajjiżi, il-libertà tal-espressjoni politika, il-libertà tal-kelma u l-libertà tal-istampa jitqiesu bħala importanti biex jiġi żgurat li l-votanti jkunu infurmati sew, u b'hekk ikunu jistgħu jivvutaw skont l-interessi u t-twemmin tagħhom stess. Ġie ssuġġerit ukoll li karatteristika bażika tad-demokrazija hija l-kapaċità li l-votanti kollha jipparteċipaw b'mod ħieles u sħiħ fil-[[ħajja]] tas-soċjetà tagħhom. Bl-enfasi fuq in-nozzjonijiet tal-kuntratt soċjali u r-rieda kollettiva tal-votanti kollha, id-demokrazija tista' tkun ikkaratterizzata wkoll bħala forma ta' kollettiviżmu politiku peress li tiġi definita bħala forma ta' governanza fejn iċ-ċittadini eliġibbli kollha jkollhom vuċi ugwali fit-tfassil tal-liġijiet. Ir-repubbliki, għalkemm spiss ikunu assoċjati popolarment mad-demokrazija minħabba l-prinċipju kondiviż tal-kunsens mogħti minn dawk li jiġu ggvernati għat-tmexxija, mhux neċessarjament ikunu demokraziji, għax ir-repubblikaniżmu ma jispeċifikax ''kif'' in-nies għandhom imexxu. Tradizzjonalment it-terminu "repubblika" kien iħaddan kemm id-demokraziji kif ukoll l-aristokraziji u l-varjanti tagħhom. F'sens modern, il-forma ta' governanza repubblikana hija forma ta' governanza mingħajr monarka. Minħabba f'hekk, id-demokraziji jistgħu jkunu repubbliki jew monarkiji kostituzzjonali, bħar-Renju Unit, fejn il-monarka ma jkunx il-mexxej. == Storja == Il-ġemgħat demokratiċi għandhom żmien daqs kemm għandha żmien l-ispeċi umana u ilhom jeżistu tul l-istorja umana, iżda sas-seklu 19, il-figuri [[Politiku|politiċi]] ewlenin fil-biċċa l-kbira opponew id-demokrazija. It-teoriċi repubblikani rabtu d-demokrazija ma' daqs ċkejken: iktar ma kienu jikbru fid-daqs l-unitajiet politiċi, iktar kienet tiżdied il-probabbiltà li l-gvern isir tiranniku. Fl-istess waqt, l-unitajiet politiċi żgħar kienu vulnerabbli għall-ħakma. Montesquieu kiteb, "Jekk repubblika tkun żgħira, tinqered minn qawwa barranija; jekk tkun kbira, tinqered mill-imperfezzjoni interna". Skont ix-xjenzat politiku tal-Università ta' Johns Hopkins [[Daniel Deudney]], il-ħolqien tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], bid-daqs kbir u s-sistema ta' kontrolli u bilanċi tagħha, kienet soluzzjoni għall-problemi doppji tad-daqs. Fis-soċjetajiet ta' madwar id-dinja seħħew forom ta' demokrazija b'mod organiku li ma kellhom l-ebda kuntatt ma' xulxin. === Oriġini === ==== [[Greċja]] u [[Ruma]] ==== It-terminu ''demokrazija'' tfaċċa għall-ewwel darba fil-ħsieb politiku u [[Filosofija|filosofiku]] tal-Greċja Antika fil-belt-stat ta' Ateni fl-antikità klassika. Il-kelma ġejja minn ''dêmos'' li tfisser "nies (komuni)" u minn ''krátos'' li tfisser "qawwa/setgħa". Taħt Cleisthenes, f'Ateni ġie stabbilit dak li huwa maħsub bħala l-ewwel eżempju ta' tip ta' demokrazija fis-seklu 6 Q.K. (508–507 Q.K.). Cleisthenes huwa meqjus bħala "l-missier tad-demokrazija ta' Ateni". L-ewwel użu attestat tal-kelma demokrazija jinsab fix-xogħlijiet ta' proża tal-ħabta tal-430 Q.K., bħall-''Istorji'' ta' Erodotu, iżda l-użu tagħha kien eqdem b'diversi deċennji, peress li żewġ persuni minn Ateni li twieldu għall-ħabta tal-470 Q.K. kien jisimhom Democrates, isem politiku ġdid — x'aktarx b'appoġġ għad-demokrazija — li ngħata fi żmien ta' dibattiti dwar kwistjonijiet kostituzzjonali f'Ateni. Aeschylus jalludi bis-saħħa wkoll għall-kelma fid-dramm tiegħu ''Is-Supplikanti'', li ttella' għall-ħabta tal-463 Q.K., fejn isemmi "l-id tat-tmexxija tal-kotra" [''demou kratousa cheir'']. Qabel dak iż-żmien, il-kelma li kienet tiddefinixxi s-sistema politika ġdida ta' Cleisthenes x'aktarx li kienet ''isonomija'', li tfisser ugwaljanza politika. Id-demokrazija ta' Ateni ħadet is-sura ta' demokrazija diretta, u kellha żewġ karatteristiċi li jiddistingwuha: l-għażla aleatorja ta' ċittadini ordinarji biex jimlew il-ftit karigi amministrattivi u ġudizzjarji eżistenti tal-gvern, u ġemgħa leġiżlattiva li kienet tikkonsisti mill-maġġoranza taċ-ċittadini ta' Ateni. Iċ-ċittadini eliġibbli kollha kienu jitħallew jitkellmu u jivvutaw fil-ġemgħa jew fl-assemblea, fejn kienu jiġu stabbiliti l-liġijiet tal-belt-stat. Madankollu, iċ-ċittadinanza ta' Ateni ma kinitx tingħata lin-[[Mara|nisa]], lill-[[Skjavitù|ilsiera]], lill-barranin (μέτοικοι / ''métoikoi''), u liż-żgħażagħ taħt l-età tas-servizz militari. Effettivament, resident wieħed minn kull erba' f'Ateni kienu jikkwalifikaw bħala ċittadini. Is-sjieda tal-art ma kinitx rekwiżit għaċ-ċittadinanza. L-esklużjoni ta' partijiet kbar tal-popolazzjoni mill-korp taċ-ċittadini hija marbuta mill-qrib mal-fehim tal-qedem taċ-ċittadinanza. Fil-biċċa l-kbira ta' żmien il-qedem, il-benefiċċju taċ-ċittadinanza kien marbut mal-obbligu tal-ġlied fil-kampanji militari. Id-demokrazija ta' Aterni mhux biss kienet ''diretta'' fis-sens li d-deċiżjonijiet kienu jittieħdu mill-ġemgħa, iżda anke l-''iżjed diretta'' fis-sens li l-ġemgħa permezz tal-istrutturi bħall-assemblea, is-senat u l-qrati legali kienet tikkontrolla l-proċess politiku kollu u proporzjon kbir taċ-ċittadini kienu jkunu involuti b'mod kostanti fl-affarijiet pubbliċi. Minkejja li d-drittijiet tal-individwu ma kinux żgurati mill-kostituzzjoni ta' Ateni fis-sens modern (il-Griegi tal-qedem ma kellhomx kelma għal "drittijiet"), dawk li kienu ċittadini ta' Ateni kienu jgawdu l-libertajiet tagħhom mhux f'oppożizzjoni għall-gvern iżda billi jgħixu f'belt li ma kinitx soġġetta għal xi setgħa oħra u billi huma stess ma kinux soġġetti għat-tmexxija ta' ħaddieħor. Il-votazzjoni tfaċċat fi [[Sparta]] saħansitra fis-700 Q.K. L-ekkleżjastiċi ta' Sparta kienu ġemgħa tal-poplu, li kienet tiltaqa' darba fix-xahar, fejn kull ċittadini maskili ta' mill-inqas 20 sena seta' jipparteċipa. Fl-assemblea, l-Ispartani kienu jeleġġu l-mexxejja u jixħtu l-voti tagħhom bl-għajjat (il-votazzjoni kienet tiġi deċiża skont l-ikbar għajta tal-folla). [[Aristotli]] ddeskriva dan il-metodu bħala "tat-tfal", meta mqabbel mas-sistema tal-votazzjoni fuq poloz tal-ġebel użata miċ-ċittadini ta' Ateni. Sparta adottat din is-sistema minħabba s-sempliċità tagħha, u biex jiġi evitat kull tip ta' preġudizzju, xiri jew qerq fil-votazzjoni, li kienu predominanti fl-elezzjonijiet demokratiċi bikrin. Barra minn hekk, id-depożizzjoni tar-Renju Ruman ħolqot sistema b'element demokratiku fil-forma ta' bosta ġemgħat popolari differenti. Minkejja li r-Repubblika Rumana tat kontribut sinifikanti għal bosta aspetti tad-demokrazija, frazzjon biss mir-Rumani kienu ċittadini li kellhom il-vot fl-elezzjonijiet għall-maġistrati. Il-voti tas-setgħana kienu jingħataw iktar piż permezz ta' sistema ta' votazzjoni ponderata, għaldaqstant il-biċċa l-kbira tal-uffiċjali għoljin, inkluż il-membri tas-Senat, kienu jiġu minn ftit familji għonja u nobbli. Il-mudell Ruman ta' governanza ispira bosta ħassieba politiċi tul is-sekli. ==== Indja tal-qedem ==== Vaishali, il-[[belt kapitali]] tal-Lega ta' Vajjika (Vrijji mahajanapada) tal-Indja, titqies bħala wieħed mill-ewwel eżempji ta' repubblika għall-ħabta tas-seklu 6 Q.K. ==== Amerki ==== [[Kultura|Kulturi]] oħra, bħall-Iroquois fl-Amerki, żviluppaw ukoll forma ta' soċjetà demokratika bejn l-1450 u l-1660 (u possibbilment fl-1142), ferm qabel ma kellhom kuntatt mal-[[Ewropa|Ewropej]]. Din id-demokrazija għadha preżenti sal-lum u hija l-iżjed demokrazija rappreżentattiva antika eżistenti fid-dinja. === [[Medjuevu|Medju Evu]] === Filwaqt li l-biċċa l-kbira tar-reġjuni fl-Ewropa matul il-Medju Evu kienu mmexxijin mill-kleru jew minn sinjuri fewdali, kienu jeżistu diversi sistemi li kienu jinvolvu l-elezzjonijiet jew il-ġemgħat, għalkemm spiss kienu jinvolvu parti żgħira mill-popolazzjoni. Fl-Iskandinavja, kien hemm korpi magħrufa ta' nies ħielsa ppreseduti minn kelliem tal-liġi. Dawn il-korpi ta' deliberazzjoni kienu responsabbli għas-soluzzjoni ta' kwistjonijiet politiċi, u xi varjanti kienu jinkludu l-Althing fl-[[Iżlanda]] u l-Løgting fil-[[Gżejjer Faroe|Gżejjer Faeroe]]. Il-''veche'', fil-[[Ewropa tal-Lvant|Lvant tal-Ewropa]], kien korp simili għal dawk tal-Iskandinavja. Fil-[[Knisja Kattolika]] Rumana, il-[[Papa]] ilu jiġi elett minn [[konklav]] Papali magħmul mill-kardinali mill-1059. L-ewwel korp Parlamentari ddokumentat fl-Ewropa kien il-Cortes ta' [[León]]. Stabbilit minn [[Alfonsu IX|Alfonso IX]] fl-1188, il-Cortes kellu l-awtorità għall-iffissar tat-tassazzjoni, għall-affarijiet barranin u għal-leġiżlazzjoni, għalkemm in-natura eżatta tar-rwol tiegħu għadha kkontestata. Ir-Repubblika ta' [[Ragusa]], stabbilita fl-1358 u ċċentrata madwar il-belt ta' [[Dubrovnik]], ipprovdiet drittijiet ta' rappreżentanza u ta' votazzjoni lill-aristokrazija maskili tagħha biss. Diversi bliet-stati u sistemi ta' governanza Taljani kellhom forom ta' governanza repubblikani. Pereżempju, ir-Repubblika ta' [[Firenze]], stabbilita fl-1115, kienet immexxija mis-Signoria u l-membri tagħha kienu jintgħażlu bix-xorti. Fil-Frisja tas-sekli 10–15, soċjetà mhux fewdali distinta, id-dritt tal-votazzjoni dwar kwistjonijiet lokali u dwar l-uffiċjali tal-kontea kien ibbażat fuq id-daqs tal-art. Il-''Kouroukan Fouga'' qasam l-Imperu tal-[[Mali]] fi klans tat-tmexxija li kienu rrappreżentati f'ġemgħa kbira msejħa l-''Gbara''. Madankollu, id-dokument wassal biex il-Mali jkun iktar simili għal monarkija kostituzzjonali milli repubblika demokratika. Il-Parlament tal-[[Renju Unit|Ingilterra]] kellu l-għeruq tiegħu fir-restrizzjonijiet tal-poter tar-rejiet miktubin fil-''Magna Carta'' (1215), li b'mod espliċitu ħarset ċerti drittijiet tas-sudditi tar-Re u b'mod impliċitu appoġġat dak li mbagħad sar id-digriet Ingliż tal-''habeas corpus'', li jissalvagwardja l-libertà individwali mill-ħabs illegali u li jagħti d-dritt tal-appell. L-ewwel assemblea nazzjonali rappreżentattiva fl-Ingilterra kienet il-Parlament ta' [[Simon de Montfort]] fl-1265. Il-preżenza tat-tressiq tal-petizzjonijiet hija fost l-iżjed evidenza bikrija tal-użu tal-Parlament bħala forum biex jiġi indirizzat it-tħassib ġenerali tan-nies ordinarji. Madankollu, is-setgħa tas-sejħa tal-Parlament baqgħet f'idejn il-monarka. Xi studji kkollegaw l-istabbiliment tal-istituzzjonijiet Parlamentari fl-Ewropa matul il-Medju Evu mal-agglomerazzjonijiet urbani u mal-ħolqien ta' klassijiet ġodda, bħall-[[Artiġjan|artiġjani]], kif ukoll mal-preżenza tan-nobbli u tal-eliti reliġjużi. L-istudjużi kkollegaw ukoll l-istabbiliment tal-governanza rappreżentattiva mal-frammentazzjoni politika relattiva tal-Ewropa. Ix-xjenzat politiku [[David Stasavage]] jikkollega l-frammentazzjoni tal-Ewropa, u d-demokratizzazzjoni sussegwenti tagħha, mal-mod kif sfaxxa l-[[Imperu Ruman]]: it-territorju Ruman inħakem minn gruppi frammentati żgħar ta' tribujiet Ġermaniċi, u dan wassal għall-ħolqien ta' unitajiet politiċi żgħar fejn il-mexxejja kienu relattivament dgħajfin u kienu jeħtieġu l-kunsens taċ-ċittadini tagħhom biex jifilħu għat-theddidiet barranin. Fil-[[Polonja]], id-demokrazija nobbli kienet ikkaratterizzata minn żieda fl-attività tan-nobbiltà nofsanija, li riedet iżżid is-sehem tagħha fl-eżerċitar tal-poter għas-spejjeż tal-manjati. Il-manjati ddominaw l-iżjed karigi importanti fl-istat (lajċi u ekkleżjastiċi) u kienu jinġabru fil-kunsill irjali, li iktar 'il quddiem sar is-senat. L-importanza dejjem tikber tan-nobbiltà nofsanija kellha impatt fuq l-istabbiliment tal-istituzzjoni tal-art magħrufa bħala s-''sejmik'' (assemblea lokali), li sussegwentement kisbet iktar drittijiet. Matul is-seklu 15 u l-ewwel nofs tas-seklu 16, is-sejmiks ingħataw iktar u iktar poter u saru l-iżjed istituzzjonijiet importanti tal-poter lokali. Fl-1454, [[Casimir IV Jagiellon]] ta lis-sejmiks id-dritt li jiddeċiedu dwar it-taxxi u li jorganizzaw mobilizzazzjoni tal-massa fl-Istatuti ta' Nieszawa. Huwa wiegħed ukoll li ma kienx se joħloq liġijiet ġodda mingħajr il-kunsens tagħhom. === Era moderna === ==== Perjodu modern bikri ==== Fl-Ingilterra tas-[[seklu 17]], kien hemm interess imġedded fil-Manja Karta. Il-Parlament tal-Ingilterra għadda l-Petizzjoni tad-Drittijiet fl-1628 li stabbiliet ċerti libertajiet għas-sudditi. Il-Gwerra Ċivili Ingliża (1642–1651) ġiet miġġielda bejn ir-Re u Parlament oligarkiku iżda elett, u matul dan iż-żmien iffurmat l-idea ta' partit politiku, bi gruppi jiddibattu d-drittijiet għar-rappreżentanza politika matul id-Dibattiti ta' Putney tal-1647. Sussegwentement, il-Protettorat (1653–59) u l-Integrazzjoni mill-Ġdid Ingliża (1660) integraw iktar tmexxija awtokratika, għalkemm il-Parlament għadda l-Att dwar il-''Habeas Corpus'' fl-1679 li saħħaħ il-konvenzjoni li pprojbixxiet id-detenzjoni mingħajr biżżejjed raġunijiet jew evidenza. Wara r-Rivoluzzjoni Glorjuża tal-1688, il-Liġi tad-Drittijiet ġiet ippromulgata fl-1689 u din ikkodifikat ċerti drittijiet u libertajiet u għadha fis-seħħ. Il-liġi stabbiliet ir-rekwiżiti li jsiru elezzjonijiet regolari, ir-regoli għal-libertà tal-kelma fil-Parlament u limitat il-poter tal-monarka, u b'hekk żgurat, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-Ewropa ta' dak iż-żmien, li l-assolutiżmu rjali ma jipprevalix. L-istoriċi ekonomiċi [[Douglass North]] u [[Barry Weingast]] ikkaratterizzaw l-istituzzjonijiet implimentati fir-Rivoluzzjoni Glorjuża bħala suċċess kbir f'termini tar-restrizzjonijiet tal-governanza u l-iżgurar tal-protezzjoni tad-drittijiet tal-proprjetà. L-interess imġedded fil-Manja Karta, il-Gwerra Ċivili Ingliża, u r-Rivoluzzjoni Glorjuża fis-seklu 17 xprunaw it-tkabbir ta' filosofija politika fil-Gżejjer Brittaniċi. [[Thomas Hobbes]] kien l-ewwel filosfu li fassal teorija dettaljata dwar il-kuntratt soċjali. Fil-''Leviathan'' (1651), Hobbes ħareġ bit-teorija li l-individwi li jgħixu fin-natura kienu jgħixu ħajja "solitarja, fqira, kerha, iebsa u qasira" u kienu jagħmlu gwerer kontinwi kontra kulħadd. Sabiex tiġi evitata l-okkorrenza tal-istat anarkiku tan-natura, Hobbes irraġuna li l-individwi kienu jċedu d-drittijiet tagħhom lil qawwa awtoritarja setgħana. Fi kliem ieħor, Hobbes tkellem favur monarkija assoluta, li fl-opinjoni tiegħu kienet l-aqwa forma ta' governanza. Iktar 'il quddiem, il-filosfu u t-[[tabib]] [[John Locke]] ħareġ b'interpretazzjoni differenti dwar it-teorija tal-kuntratt soċjali. Fiż-''Żewġ Trattati tal-Governanza'' (1689) tiegħu, Locke sostna li l-individwi kollha kellhom id-drittijiet inaljenabbli għall-ħajja, għal-libertà u għall-proprjetà. Skont Locke, l-individwi kienu jinġabru volontarjament flimkien biex jiffurmaw stat bl-għan li jiddefendu drittijiethom. Għal Locke kienu partikolarment importanti d-drittijiet tal-proprjetà, li skont Locke kienu jirrikjedu l-ħarsien, li kien l-iskop primarju tal-gvern. Barra minn hekk, Locke sostna li l-gvernijiet kienu leġittimi biss jekk kellhom il-kunsens ta' dawk li kienu ggvernati. Skont Locke, iċ-ċittadini kellhom id-dritt jirribellaw kontra l-gvern jekk dan kien jaġixxi kontra l-interessi tagħhom jew isir tiranniku. Għalkemm ma tantx kienu moqrija matul ħajtu, ix-xogħlijiet ta' Locke jitqiesu bħala d-dokumenti li jsejsu l-ħsieb liberali u influwenzaw ferm il-mexxejja tar-Rivoluzzjoni Amerikana u iktar 'il quddiem ir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]]. Il-qafas demokratiku liberali tiegħu tal-governanza għadu l-forma ewlenija tad-demokrazija fid-dinja. Fir-repubbliki tal-Cossack tal-[[Ukrajna]] fis-sekli 16 u 17, l-Etmanat tal-Cossack u s-Sich ta' Zaporizhia, id-detentur tal-ogħla kariga ta' Hetman kien jiġi elett mir-rappreżentanti tad-distretti tal-pajjiż. Fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], il-governanza rappreżentattiva bdiet f'Jamestown, Virginia, bl-elezzjoni tal-Kamra tal-Burgesses (il-prekursur tal-Assemblea Ġenerali ta' Virginia) fl-1619. Il-Puritani Ingliżi li għamlu migrazzjoni mill-1620 stabbilew kolonji f'New England, fejn kien hemm governanza lokali demokratika; il-poter ta' dawn l-assemblej lokali kien ivarja ferm tul il-perjodu kolonjali. Madankollu, uffiċjalment kellhom ammonti żgħar ta' poter devolut, peress li l-awtorità aħħarija kienet f'idejn il-monarkija u l-Parlament. Il-Puritani, il-Battisti u l-Quakers li stabbilew dawn il-kolonji applikaw l-organizzazzjoni demokratika tal-kongregazzjonijiet tagħhom anke għall-amministrazzjoni tal-komunitajiet tagħhom fil-ħajja ta' kuljum. ==== Sekli 18 u 19 ==== L-ewwel Parlament tal-Gran Brittanja ġie stabbilit fl-1707, wara l-fużjoni tar-Renju tal-Ingilterra u r-Renju tal-[[Skozja|Iskozja]] skont l-Atti tal-Unjoni. Żewġ dokumenti ewlenin tal-kostituzzjoni mhux kodifikata tar-Renju Unit, id-Dikjarazzjoni Ingliża tad-Drittijiet tal-1689 (imsejħa mill-ġdid bħala l-Liġi dwar id-Drittijiet tal-1689) u d-Dikjarazzjoni Skoċċiża tad-Drittijiet tal-1689, it-tnejn li huma kienu kkonsolidaw il-pożizzjoni tal-Parlament bħala l-korp suprem tat-tfassil tal-liġijiet u kienu jgħidu li "l-elezzjoni tal-membri tal-Parlament kellha tkun ħielsa". Madankollu, il-Parlament kien jiġi elett biss mis-sidien tal-art maskili, li kienu jammontaw għal 3 % tal-popolazzjoni fl-1780. L-ewwel persuna Brittanika magħrufa ta' nisel Afrikan li vvota f'elezzjoni ġenerali, [[Ignatius Sancho]], ivvota fl-1774 u fl-1780. Matul l-Era tal-Libertà fl-[[Żvezja|Iżvezja]] (1718–1772), id-drittijiet ċivili twessgħu u l-poter għadda mingħand il-monarka għall-Parlament. Ir-raħħala intaxxati kienu rrappreżentati fil-Parlament, għalkemm ma tantx kellhom influwenza, iżda n-nies komuni mingħajr proprjetà intaxxata ma kellhomx suffraġju. Il-ħolqien ta' Repubblika ta' [[Korsika]] ta' għomorha qasir fl-1755 kien tentattiv bikri li tiġi adottata kostituzzjoni demokratika (setgħu jivvutaw l-irġiel u n-nisa kollha li kellhom iktar minn 25 sena). Din il-Kostituzzjoni ta' Korsika kienet l-ewwel waħda bbażata fuq il-prinċipji tal-Illuminiżmu u kienet tinkludi s-suffraġju femminili, xi ħaġa li ma kinitx inkluża fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji l-oħra sas-seklu 20. L-Amerka kolonjali kellha kwalifikazzjonijiet simili dwar il-proprjetà bħall-Brittanja, u fil-perjodu qabel l-1776 l-abbundanza u d-disponibbiltà tal-art kienet tfisser li għadd kbir ta' kolonjalisti kienu jissodisfaw tali rekwiżiti b'mill-inqas 60 fil-mija tal-irġiel adulti ta' karnaġjon bajda li setgħu jivvutaw. Il-maġġoranza l-kbira tal-irġiel ta' karnaġjon bajda kienu [[Bidwi|bdiewa]] li kienu jissodisfaw ir-rekwiżiti tas-sjieda tal-proprjetà jew tal-ħlas tat-taxxa. Bi ftit eċċezzjonijiet, l-ebda mara jew persuna b'karnaġjon sewda ma setgħu jivvutaw. Vermont, li malli ddikjarat l-indipendenza mill-Gran Brittanja fl-1777, adottat kostituzzjoni mmudellata fuq iċ-ċittadinanza u s-suffraġju demokratiku ta' Pennsylvania għall-irġiel bi proprjetà jew mingħajr proprjetà. Il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti tal-1787 hija l-eqdem kostituzzjoni governattiva kkodifikata li għadha teżisti u li għadha attiva. Il-Kostituzzjoni kienet tipprevedi gvern elett u protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet ċivili, iżda ma temmitx il-jasar u lanqas ma estendiet id-drittijiet tal-votazzjoni fl-Istati Uniti, u minflok ħalliet il-kwistjoni tas-suffraġju f'idejn l-istati individwali. Ġeneralment, l-istati llimitaw is-suffraġju għas-sidien tal-proprjetà maskili u għal dawk li jħallsu t-taxxi ta' karnaġjon bajda. Meta kien hemm l-ewwel elezzjoni Presidenzjali fl-1789, madwar 6 % tal-popolazzjoni kienet eliġibbli biex tivvota. L-Att dwar in-Naturalizzazzjoni tal-1790 illimita ċ-ċittadinanza Amerikana lill-persuni ta' karnaġjon bajda biss. Il-Liġi tad-Drittijiet fl-1791 stabbiliet limiti fuq il-poter tal-gvern sabiex tħares il-libertajiet personali iżda kellha ftit impatt fuq is-sentenzi tal-qrati għall-ewwel 130 sena wara r-ratifika. Fl-1789, [[Franza]] Rivoluzzjonarja adottat id-Dikjarazzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u taċ-Ċittadini, u għalkemm għomorha kien qasir, il-Konvenzjoni Nazzjonali kienet eletta mill-irġiel kollha biss fl-1792. Il-Kostituzzjoni Pollakka-[[Litwanja|Litwana]] tat-3 ta' Mejju 1791 ippruvat timplimenta monarkija kostituzzjonali iktar effettiva, introduċiet l-ugwaljanza politika bejn iċ-ċittadini u n-nobbli, u poġġiet ir-raħħala taħt il-protezzjoni tal-gvern, u b'hekk taffiet l-agħar abbużi kontra r-raħħala. Din damet fis-seħħ għal inqas minn 19-il xahar, u ġiet iddikjarata nulla mis-Sejm ta' Grodno li ltaqa' fl-1793. Minkejja dan, il-Kostituzzjoni tal-1791 għenet biex l-aspirazzjonijiet tal-Pollakki jibqgħu ħajjin għar-restawr eventwali tas-sovranità tal-pajjiż iktar minn seklu wara. Fl-Istati Uniti, l-elezzjoni Presidenzjali tal-1828 kienet l-ewwel waħda li fiha setgħu jivvutaw l-irġiel ta' karnaġjon bajda li ma kinux sidien tal-proprjetà fil-maġġoranza l-kbira tal-istati. L-ammont ta' nies li ħarġu jivvutaw żdied matul is-snin 30 tas-seklu 19, u laħaq madwar 80 % tal-popolazzjoni ta' rġiel adulti ta' karnaġjon bajda fl-elezzjoni Presidenzjali tal-1840. North Carolina kien l-aħħar stat li abolixxa l-kwalifazzjoni abbażi tal-proprjetà fl-1856 u dan wassal għal approssimazzjoni tas-suffraġju universali tal-irġiel ta' karnaġjon bajda (madankollu r-rekwiżiti tal-ħlas tat-taxxa baqgħu jeżistu f'ħames stati fl-1860 u baqgħu jeżistu f'żewġ stati sas-seklu 20). Fiċ-ċensiment tal-Istati Uniti tal-1860, il-popolazzjoni tal-iskjavi kienet kibret għal 4 miljuni, u fir-Rikostruzzjoni wara l-Gwerra Ċivili, għaddew tliet emendi kostituzzjonali: it-13-il Emenda (1865) li temmet l-iskjavitù; l-14-il Emenda (1869) li tat iċ-ċittadinanza lin-nies ta' karnaġjon sewda, u l-15-il Emenda (1870) lil tat lill-irġiel ta' karnaġjon sewda d-dritt nominali biex jivvutaw. L-involviment sħiħ taċ-ċittadini kollha ma ġiex żgurat sa wara li l-moviment tad-drittijiet ċivili kiseb l-approvazzjoni mill-Kungress tal-Istati Uniti fir-rigward tal-Att dwar id-Drittijiet tal-Votazzjoni tal-1965. Id-dritt tal-votazzjoni fir-Renju Unit twessa' u sar iktar uniformi permezz ta' sensiela ta' riformi li bdew bl-Att dwar ir-Riformi tal-1832 u komplew fis-seklu 20, b'mod partikolari bl-Att dwar ir-Rappreżentanza tan-Nies tal-1918 u l-Att dwar l-Ugwaljanza tal-1928. Is-suffraġju maskili universali ġie stabbilit fi Franza f'Marzu 1848 fid-dawl tar-Rivoluzzjoni Franċiża tal-1848. Matul dik is-sena, faqqgħu diversi rivoluzzjonijiet fl-Ewropa peress li l-mexxejja kellhom ilaħħqu mad-domandi popolari għall-kostituzzjonijiet liberali u għal iktar governanza demokratika. Fl-1876, l-[[Imperu Ottoman]] għadda minn monarkija assoluta għal waħda kostituzzjonali, u organizza żewġ elezzjonijiet is-sena ta' wara biex jeleġġi membri fil-Parlament li kien għadu kemm ġie ffurmat. Inħarġu Regolamenti Elettorali Proviżorji, li kienu jiddikjaraw li l-membri eletti tal-Kunsilli Amministrattivi Provinċjali kellhom jeleġġu l-membri għall-ewwel Parlament. Iktar tard dik is-sena, ġiet ippromulgata kostituzzjoni ġdida, li kienet tipprevedi l-istabbiliment ta' Parlament bikamerali b'Senat maħtur mis-Sultan u Kamra tad-Deputati eletta mill-poplu. Kienu jitħallew jikkontestaw għall-elezzjoni l-irġiel biss li kellhom iktar minn 30 sena u li kienu midħla tat-Tork u li kellhom drittijiet ċivili sħaħ. Fost ir-raġunijiet ta' skwalifika kien hemm iż-żamma ta' ċittadinanza doppja, ir-reklutaġġ minn gvern barrani, il-falliment monetarju, l-impjieg bħala qaddej, jew "ir-reputazzjoni tat-twettiq ta' azzjonijiet ħżiena". Is-suffraġju universali sħiħ inkiseb fl-1934. Fl-1893, il-kolonja bl-awtogovernanza ta' [[New Zealand]] saret l-ewwel pajjiż fid-dinja (għajr għar-Repubblika ta' Korsika b'għomorha qasir tas-seklu 18 li stabbiliet is-suffraġju universali attiv billi n-nisa ngħataw id-dritt tal-votazzjoni. ==== Sekli 20 u 21 ==== It-tranżizzjonijiet tas-seklu 20 lejn id-demokrazija liberali waslu f'"mewġiet suċċessivi tad-demokrazija", u rriżultaw b'modi differenti minn gwerer, rivoluzzjonijiet, dekolonizzazzjoni, u ċirkostanzi reliġjużi u ekonomiċi. Il-mewġiet globali ta' "regressjoni demokratika" li reġġgħu lura d-demokratizzazzjoni seħħew ukoll fis-snin 20 u 30 tas-seklu 20, fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20 u fis-snin 10 tas-seklu 21. [[L-Ewwel Gwerra Dinjija]] u x-xoljiment tal-[[Imperu Ottoman]] u tal-Imperu Awstro-Ungariku wasslu għall-ħolqien ta' nazzjonijiet-stati ġodda fl-Ewropa, u l-biċċa l-kbira minnhom kienu mill-inqas nominalment demokratiċi. Fis-snin 20 tas-seklu 20 tkattru l-movimenti demokratiċi u s-suffraġju universali avvanza, iżda d-Dipressjoni l-Kbira ġabet magħha diżillużjoni u l-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Ewropa, tal-Amerka Latina u tal-[[Asja]] daru għat-tmexxija ta' rġiel b'saħħithom jew dittaturi. Il-Faxxiżmu u d-dittaturi tkattru fil-[[Ġermanja]] Nażista, fl-[[Italja]], fi [[Spanja]] u fil-[[Portugall]], kif ukoll il-gvernijiet mhux demokratiċi fil-Baltiċi, fil-Balkani, fil-[[Brażil]], f'[[Kuba]], fiċ-[[Ċina]] u fil-[[Ġappun]] fost l-oħrajn. [[It-Tieni Gwerra Dinjija]] ġabet magħha treġġigħ lura definittiv ta' din it-tendenza fil-Punent tal-Ewropa. Id-demokratizzazzjoni tas-setturi Amerikani, Brittaniċi u Franċiżi tal-Ġermanja okkupata (għalkemm xi sorsi jikkontestaw dan il-punt), tal-[[Awstrija]], tal-[[Italja]], u tal-[[Ġappun]] okkupat serviet bħala mudell għat-teorija li ġiet wara tal-bidla fil-gvern. Madankollu, il-biċċa l-kbira tal-Lvant tal-Ewropa, inkluż is-settur [[Unjoni Sovjetika|Sovjetiku]] tal-Ġermanja, sfat fit-territorju mhux demokratiku ddominat mis-Sovjetiċi. Wara l-gwerra kien hemm id-dekolonizzazzjoni, u mill-ġdid il-biċċa l-kbira tal-istati indipendenti ġodda kellhom kostituzzjonijiet nominalment demokratiċi. L-Indja feġġet bħala l-ikbar demokrazija fid-dinja u għadha fit-tmun. Il-pajjiżi li fl-imgħoddi kienu parti mill-Imperu Brittanika, spiss adottaw is-sistema Brittanika ta' Westminster. Fl-1948, id-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem irrekjediet id-demokrazija:<blockquote>3. Ir-rieda tan-nies għandha tkun il-bażi tal-awtorità tal-governanza; din għandha tkun espressa f'elezzjonijiet perjodiċi u ġenwini li għandhom jkunu b'suffraġju universali u ugwali u dan għandu jiġi espress f'elezzjonijiet perjodiċi u ġenwini li għandhom isiru b'suffraġju universali u ndaqs u għandhom isiru permezz ta' votazzjoni sigrieta u jew bi proċeduri ekwivalenti ta' votazzjoni ħielsa.</blockquote>— Id-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem, l-Artikolu 21, in-Nazzjonijiet Uniti, fl-1948 Sal-1960, il-maġġoranza l-kbira tal-pajjiżi-stati nominalment kienu demokraziji, għalkemm il-biċċa l-kbira tal-popolazzjonijiet tad-dinja kienu jgħixu f'demokraziji nominali li esperjenzaw elezzjonijiet taparsi, u forom oħra ta' qerq (b'mod partikolari fl-istati "[[Komuniżmu|Komunisti]]" u l-eks kolonji). Mewġa sussegwenti ta' demokratizzazzjoni ġabet magħha kisbiet sostanzjali favur demokrazija liberali ta' vera għal bosta stati, u din ġiet imlaqqma bħala t-"tielet mewġa ta' demokrazija". Il-Portugall, Spanja u diversi mid-dittaturi militari fl-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] reġgħu lura għat-tmexxija ċivili fis-snin 70 u 80 tas-seklu 20. Din ġiet segwita minn pajjiżi fil-Lvant u fin-Nofsinhar tal-Asja sa nofs u l-aħħar tas-snin 80 tas-seklu 20. L-għawġ ekonomiku fis-snin 80 tas-seklu 20, flimkien mal-garr minħabba l-oppressjoni Sovjetika, wasslu għall-isfaxxar tal-Unjoni Sovjetika, it-tmiem assoċjata tal-[[Gwerra Bierda]], u d-demokratizzazzjoni u l-liberalizzazzjoni tal-pajjiżi tal-Lvant tal-eks Unjoni Sovjetika. L-iżjed demokraziji mid-demokraziji l-ġodda li kellhom suċċess kienu dawk li [[Ġeografija|ġeografikament]] u [[Kultura|kulturalment]] kienu l-eqreb tal-Punent tal-Ewropa, u li issa huma parti mill-[[Unjoni Ewropea]] jew huma pajjiżi kandidati. Fl-1986, wara li waqgħet l-iżjed dittatura Asjatika prominenti, l-uniku stat demokratiku tax-xorta tiegħu dak iż-żmien feġġ fil-[[Filippini]] bil-wasla ta' [[Corazon Aquino]], li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala omm id-demokrazija Asjatika. Ix-xejra liberali nfirxet f'uħud mill-istati Afrikani fis-snin 90 tas-seklu 20, l-iktar fl-[[Afrika t'Isfel]]. Xi eżempji reċenti ta' tentattivi ta' liberalizzazzjoni jinkludu r-Rivoluzzjoni [[Indoneżja|Indoneżjana]] tal-1998, ir-Rivoluzzjoni bil-Gafef fil-[[Jugoslavja]], ir-Rivoluzzjoni tal-Ward fil-[[Ġeorġja|Georgia]], ir-Rivoluzzjoni Oranġjo fl-[[Ukrajna]], ir-Rivoluzzjoni taċ-Ċedru fil-[[Libanu]], ir-Rivoluzzjoni tat-Tulipani fil-[[Kirgiżistan]] u r-Rivoluzzjoni tal-Ġiżimin fit-[[Tuneżija]]. Skont Freedom House, fl-2007 kien hemm 123 demokrazija elettorali (minn 40 waħda fl-1972). Skont il-''Forum Dinji dwar id-Demokrazija'', id-demokraziji elettorali issa jirrappreżentaw 120 mill-192 pajjiż eżistenti u jikkostitwixxu 58.2 fil-mija tal-popolazzjoni dinjija. Fl-istess ħin, id-demokraziji liberali, jiġifieri l-pajjiżi li Freedom House tqis bħala ħielsa u li jirrispettaw id-drittijiet tal-bniedem bażiċi u l-istat tad-dritt, jammontaw għal 85 pajjiż u jirrappreżentaw 38 fil-mija tal-popolazzjoni globali. Fl-2007 ukoll, in-[[Nazzjonijiet Uniti]] ddikjaraw il-15 ta' Settembru bħala l-Jum Internazzjonali tad-Demokrazija. Bosta pajjiżi baxxew l-età tal-votazzjoni għal 18-il sena; id-demokraziji ewlenin bdew jagħmlu dan fis-snin 70 tas-seklu 20, l-ewwel nett fil-Punent tal-Ewropa u fl-Amerka ta' Fuq. Il-biċċa l-kbira tad-demokraziji elettorali għadhom jeskludu lil dawk taħt l-età ta' 18-il sena mill-votazzjoni. L-età tal-votazzjoni tbaxxiet għal 16-il sena għall-elezzjonijiet nazzjonali f'għadd ta' pajjiżi, fosthom il-[[Brażil]], l-Awstrija, [[Kuba]] u n-[[Nikaragwa]]. F'California, proposta tal-2004 biex jingħata kwart ta' vot li dawk ta' 16-il sena fl-aħħar mill-aħħar ma għaddietx. Fl-2008, il-Parlament Ġermaniż ippropona abbozz ta' liġi li mbagħad warrab li kienet tagħti d-dritt tal-votazzjoni lil kull ċittadin mat-twelid, biex jintuża minn ġenitur sa meta l-wild ikun jista' jibda jużah. Skont Freedom House, mill-2005 kien hemm 17-il sena konsekuttiva li fihom id-drittijiet politiċi u l-libertajiet ċivili madwar id-dinja marru għall-agħar f'iktar pajjiżi milli fejn sar xi titjib, peress li l-qawwiet populisti u nazzjonalistiċi mexew 'il quddiem kullimkien, mill-[[Polonja]] (eż. il-partit tal-Liġi u l-Ġustizzja) sal-Filippini (taħt [[Rodrigo Duterte]]). F'rapport ta' Freedom House li nħareġ fl-2018, il-punteġġi rigward id-demokrazija għall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi marru lura għat-12-il sena konsekuttiva. ''The Christian Science Monitor'' irrapporta li l-ideoloġiji nazzjonalistiċi u populisti kienu qed jissaħħew, a skapitu tal-istat tad-dritt, f'pajjiżi bħall-Polonja, it-[[Turkija]] u l-[[Ungerija]]. Pereżempju, fil-Polonja, il-President ħatar 27 imħallef ġdid tal-Qorti Suprema minkejja l-oġġezzjonijiet legali mill-[[Kummissjoni Ewropea]]. Fit-Turkija, eluf ta' mħallfin tneħħew mill-karigi tagħhom wara kolp ta' stat li ma rnexxiex. Iċ-"ċedimenti demokratiċi" fis-snin 10 tas-seklu 21 ġew attribwiti lill-inugwaljanza ekonomika u l-garr soċjali, il-personaliżmu, il-ġestjoni batuta tal-gvernijiet fir-rigward tal-[[pandemija tal-COVID-19]], kif ukoll fatturi oħra bħall-manipolazzjoni tas-soċjetà ċivili, il-"polarizzazzjoni tossika", il-kampanji barranin tad-diżinformazzjoni, ir-razziżmu u n-nattiviżmu, is-setgħa eżekuttiva eċċessiva, u s-setgħa mnaqqsa tal-oppożizzjoni. Fi ħdan id-demokraziji tal-Punent, l-attitudnijiet ta' "protezzjoniżmu", li jiġbru flimkien il-konservattiviżmu kulturali u l-attitudnijiet ekonomiċi Xellugin, kienu l-iżjed indikatur b'saħħtu tal-appoġġ għall-modalitajiet awtoritarji ta' governanza. == Teorija == === Teorija bikrija === It-teorija demokratika ta' Aristotli kienet tpoġġi f'kuntrast it-tmexxija mill-ħafna (demokrazija/timokrazija), mat-tmexxija mill-ftit (oligarkija/aristokrazija/elitiżmu), kif ukoll mat-tmexxija minn persuna waħda (tirannija/awtokrazija/monarkija assoluta). Huwa ħaseb ukoll li kien hemm varjant tajjeb u ħażin ta' kull sistema (huwa qies id-demokrazija bħala l-kontroparti ħażina tat-timokrazija). Fehma komuni fost it-teoriċi Repubblikani bikrin u Rinaxximentali kienet li d-demokrazija setgħet tibqa' ħajja biss fil-komunitajiet politiċi ż-żgħar. Abbażi tal-lezzjonijiet meħuda mill-bidla tar-Repubblika Rumana lejn il-monarkiżmu iktar ma kibret jew ċkienet, dawn it-teoriċi Repubblikani sostnew li l-espansjoni tat-territorji u tal-popolazzjoni inevitabbilment kienu jwasslu għat-tirannija. Għaldaqstant id-demokrazija kienet fraġli ferm u rari storikament, għax setgħet tibqa' teżisti biss f'unitajiet politiċi żgħar, li minħabba d-daqs tagħhom kienu vulnerabbli għal ħakma minn unitajiet politiċi akbar. Huwa magħruf li Montesquieu qal, "jekk repubblika tkun żgħira, tinqered minn qawwa barranija; jekk tkun kbira, tinqered minn difett intern". [[Jean-Jacques Rousseau]] sostna, "Għaldaqstant, hija l-karatteristika naturali tal-istati żgħar li jiġu ggvernati bħala repubblika, tal-istati ta' daqs nofsani li jkunu soġġetti għal monarka, u tal-imperi kbar li jitmexxew minn prinċep tirann". === Teorija kontemporanja === Fost it-teoriji politiċi moderni, jeżistu kunċetti fundamentali differenti tad-demokrazija. ==== Aggregazzjoni ==== It-teorija tad-demokrazija aggregattiva ssostni li l-għan tal-proċessi demokratiċi hu li jmexxu 'l quddiem il-preferenzi taċ-ċittadini u jaggregawhom flimkien biex jiddeterminaw liema politiki soċjali għandha tadotta s-soċjetà. Għaldaqstant, dawk li jħaddnu din il-fehma jsostnu li s-sehem demokratiku għandu jiffoka b'mod primarju fuq il-votazzjoni, fejn il-politiki bl-ikbar ammont ta' voti jiġu implimentati. Jeżistu varjanti differenti tad-demokrazija aggregattiva. Skont il-ħsieb tad-demokrazija minimalista, l-elezzjonijiet huma mekkaniżmu ta' kompetizzjoni bejn il-[[Politiku|politiċi]]. [[Joseph Schumpeter]] huwa magħruf li spjega dan il-ħsieb fil-ktieb tiegħu ''Kapitaliżmu, Soċjaliżmu u Demokrazija''. [[Anthony Downs]] jargumenta li l-partiti politiċi ideoloġiċi huma neċessarji biex jaġixxu bħala sensara bejn l-individwi u l-gvernijiet. Min-naħa l-oħra, id-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini jivvutaw direttament rigward il-proposti leġiżlattivi, tista' turi aggregazzjoni aħjar f'każijiet ta' differenzi fil-preferenzi bejn l-elit u l-votanti. ===== Mandat medjan ===== Skont it-teorema tal-votant medjan, ir-rappreżentattività politika tista' tiġi evalwata billi jitqabbel kemm il-liġijiet u l-politiki huma qrib tal-fehmiet tal-votanti medjani tul l-ispettru politiku. Il-mandat medjan iħares lejn il-preferenzi tal-votant medjan bħala dawk li jagħtu leġittimità politika. ==== Poliarkija ==== [[Robert A. Dahl]] jargumenta li l-prinċipju demokratiku fundamentali hu li meta wieħed jasal għal deċiżjonijiet kollettivi vinkolanti, kull persuna f'komunità politika hija intitolata li l-interessi tagħha jitqiesu b'mod indaqs. Huwa juża t-terminu poliarkija ("it-tmexxija mill-ħafna") biex jirreferi għal soċjetajiet fejn jeżisti ċertu sett ta' istituzzjonijiet u proċeduri li huma perċepiti li jwasslu għal tali demokrazija. L-ewwel u qabel kollox fost dawn l-istituzzjonijiet hemm l-okkorrenza regolari ta' elezzjonijiet ħielsa u miftuħa li jsiru biex jintgħażlu r-rappreżentanti li mbagħad jiġġestixxu l-politiki pubbliċi kollha tas-soċjetà jew il-biċċa l-kbira minnhom. Madankollu, dawn il-proċeduri poliarkiċi jaf ma joħolqux demokrazija sħiħa, jekk pereżempju l-faqar ixekkel il-parteċipazzjoni politika. B'mod simili, [[Ronald Dworkin]] isostni li d-"demokrazija hija ideal sostantiv, mhux sempliċement proċedurali". ==== Deliberazzjoni ==== Id-demokrazija deliberattiva hija bbażata fuq in-nozzjoni li d-demokrazija hija governanza bid-deliberazzjoni. Għad-differenza tad-demokrazija aggregattiva, id-demokrazija deliberattiva ssostni li biex deċiżjoni demokratika tkun leġittima, din trid tkun preċeduta minn deliberazzjoni awtentika, mhux sempliċement l-aggregazzjoni tal-preferenzi li sseħħ fil-votazzjoni. Deliberazzjoni awtentika hija deliberazzjoni fost dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet li tkun ħielsa minn distorsjonijiet tas-setgħa politika inugwali, bħas-setgħa li jikseb min jieħu d-deċiżjonijiet permezz tal-ġid ekonomiku jew l-appoġġ tal-gruppi ta' interess. Jekk dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet ma jkunux jistgħu jaslu għal konsensus wara deliberazzjoni awtentika dwar proposta, imbagħad jivvutaw dwar il-proposta billi jużaw forma ta' tmexxija tal-maġġoranza. Il-ġemgħat taċ-ċittadini jitqiesu minn bosta studjużi bħala eżempji prattiċi tad-demokrazija deliberattiva, u rapport reċenti tal-[[OECD]] jidentifika l-ġemgħat taċ-ċittadini bħala mekkaniżmu popolari li kulma jmur jinvolvi liċ-ċittadini fit-teħid tad-deċiżjonijiet governattivi. Dawk li huma favur id-demokrazija diretta jsostnu li ċ-ċittadini ma jmexxux lilhom infushom sakemm ma jiddeċidux direttament rigward il-liġijiet u l-politiki. L-attività politika tista' tkun siewja fiha nnifisha, peress li tissoċjalizza u teduka liċ-ċittadini, u l-parteċipazzjoni popolari tista' tikkontrolla l-elit setgħana. ==== Tipi ta' demokraziji governattivi ==== Id-demokrazija għandha bosta forom, kemm fit-teorija kif ukoll fil-prattika. Xi varjetajiet tad-demokrazija jipprovdu rappreżentanza aħjar u iktar libertà għaċ-ċittadini minn oħrajn. Madankollu, jekk xi demokrazija ma tkunx strutturata sabiex tipprojbixxi lill-gvern milli jeskludi lin-nies mill-proċess leġiżlattiv, jew lil kwalunkwe fergħa tal-gvern milli tibdel is-separazzjoni tal-poteri favuriha, imbagħad fergħa tas-sistema tista' takkumula wisq poter u teqred id-demokrazija. It-tipi ta' demokrazija li ġejjin ma jeskludux lil xulxin: ħafna jispeċifikaw dettalji ta' aspetti li huma indipendenti minn xulxin u jistgħu jeżistu flimkien f'sistema unika. ===== Forom bażiċi ===== Jeżistu diversi varjanti ta' demokrazija, iżda hemm żewġ forom bażiċi, u t-tnejn li huma jikkonċernaw kif il-korp kollu taċ-ċittadini eliġibbli jwettaq ir-rieda tiegħu. Forma ta' demokrazija hija d-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini eliġibbli kollha jkollhom parteċipazzjoni attiva fit-teħid tad-deċiżjonijiet politiċi, pereżempju billi jivvutaw direttament rigward l-inizjattivi ta' politika. Fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji moderni, il-korp kollu ta' ċittadini eliġibbli jibqa' l-poter sovran iżda l-poter politiku jiġi eżerċitat indirettament permezz ta' rappreżentanti eletti; din tissejjaħ demokrazija rappreżentattiva. Jekk il-kap ta' stat jiġi elett b'mod demokratiku, l-istat jissejjaħ repubblika demokratika. ====== Demokrazija diretta ====== Id-demokrazija diretta hija sistema politika fejn iċ-ċittadini jieħdu sehem fit-teħid tad-deċiżjonijiet personalment. minflok jiddependu fuq intermedjarji jew rappreżentanti. Dawk li tkellmu favuriha bħal Jean-Jacques Rousseau jsostnu li l-approċċ dirett iżid il-leġittimità. Demokrazija diretta tagħti lill-popolazzjoni li tivvota s-setgħa li: * tibdel il-liġijiet kostituzzjonali; * tressaq inizjattivi, referenda u suġġerimenti għal liġijiet. Fi ħdan il-gvernijiet rappreżentattivi moderni, ċerti għodod elettorali bħar-referenda, l-inizjattivi taċ-ċittadini u r-referendum għat-tneħħija ta' gvern jitqiesu bħala fororm ta' demokrazija diretta. Madankollu, uħud li huma favur id-demokrazija diretta jsostnu li l-ġemgħat lokali jeħtieġu jiddiskutu wiċċ imb wiċċ. Id-demokrazija diretta bħala sistema ta' governanza attwalment teżisti fil-kantons [[Żvizzera|Żvizzeri]] ta' Appenzell Innerrhoden u Glarus, il-Muniċipalitajiet Awtonomi Zapatisti Ribelli, il-komunitajiet affiljati mas-CIPO-RFM, il-kunsilli lokali [[Bolivja|Bolivjani]] ta' FEJUVE, u l-kantons Kurdi ta' Rojava. ====== Demokrazija semidiretta ====== Xi demokraziji moderni li huma rappreżentattivi għalkollox fin-natura tagħhom jiddependu bil-kbir fuq forom ta' azzjoni politika tad-demokrazija diretta. Dawn id-demokraziji, li jużaw elementi tad-demokrazija rappreżentattiva u tad-demokrazija diretta, jissejħu demokraziji semidiretti jew demokraziji parteċipattivi. Xi eżempji jinkludu l-Iżvizzera u xi stati tal-Istati Uniti, fejn isir użu frekwenti tar-referenda u tal-inizjattivi. Il-Konfederazzjoni Żvizzera hija demokrazija semidiretta. Fil-livell federali, iċ-ċittadini jistgħu jipproponu bidliet fil-kostituzzjoni (inizjattiva popolari federali) jew jitolbu li jsir referendum rigward kwalunkwe liġi vvutata mill-Parlament. Bejn Jannar 1995 u Ġunju 2005, iċ-ċittadini Żvizzeri vvutaw 31 darba, biex iwieġbu 103 domanda (matul l-istess perjodu, iċ-ċittadini Franċiżi pparteċipaw f'żewġ referenda biss). Minkejja dan, fl-aħħar 120 sena inqas minn 250 inizjattiva tressqu għal referendum. Xi eżempji jinkludu l-użu estensiv tar-referenda fl-istat Amerikan ta' California, li huwa stat b'iktar minn 20 miljun votant. F'New England spiss jintużaw laqgħat tal-belt, speċjalment fiż-żoni rurali, għall-ġestjoni tal-governanza lokali. Dan joħloq forma ibrida ta' governanza, b'demokrazija diretta lokali u gvern statali rappreżentattiv. Pereżempju, il-biċċa l-kbira tal-bliet ta' Vermont jorganizzaw laqgħat tal-bliet annwali f'Marzu fejn jiġu eletti l-uffiċjali tal-bliet, jiġu vvutati l-baġits għall-bliet u għall-iskejjel, u ċ-ċittadini jkollhom l-opportunità li jitkellmu u jinstemgħu rigward il-kwistjonijiet politiċi. ====== Sistema tax-xorti ====== L-użu ta' sistema tax-xorti, demokrazija karatteristika ta' Ateni, hija karatteristika ta' xi verżjonijiet ta' demokraziji diretti. F'din is-sistema, kompiti governattivi u amministrattivi importanti jitwettqu minn ċittadini li jittellgħu bix-xorti f'lotterija. ====== Demokrazija rappreżentattiva ====== Id-demokrazija rappreżentattiva tinvolvi l-elezzjoni tal-uffiċjali tal-gvern min-nies rappreżentati. L-iżjed mekkaniżmi komuni jinvolvu l-elezzjoni tal-kandidat mill-maġġoranza jew minn pluralità tal-voti. Il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Punent għandhom sistemi rappreżentattivi. Ir-rappreżentanti jistgħu jiġu eletti bħala rappreżentanti diplomatiċi minn distrett (jew kostitwenza) partikolari, jew jirrappreżentaw l-elettorat kollu permezz ta' sistemi proporzjonali. Xi demokraziji rappreżentattivi jinkorporaw ukoll elementi tad-demokrazija diretta, bħal referenda. Karatteristika tad-demokrazija rappreżentattiva hi li filwaqt li r-rappreżentanti jiġu eletti min-nies biex jaġixxu fl-interess tan-nies, jibqa' jkollhom il-libertà li jeżerċitaw il-ġudizzju tagħhom stess kif jaħsbu li jkun l-aħjar. Dan wassal għal kritika fir-rigward tad-demokrazija rappreżentattiva, u ġew indikati kontradizzjonijiet tal-mekkaniżmi ta' rappreżentanza mad-demokrazija. ====== Demokrazija Parlamentari ====== Id-demokrazija Parlamentari hija demokrazija rappreżentattiva fejn il-gvern jinħatar jew jista' jitneħħa mir-rappreżentanti, għad-differenza tat-"tmexxija Presidenzjali" fejn il-President ikun il-kap ta' stat u l-kap tal-gvern u jiġi elett mill-votanti. F'demokrazija Parlamentari, il-governanza tiġi eżerċitata b'delega lill-eżekuttiv u tkun soġġetta għal rieżami kontinwu, verifiki u bilanċi mill-Parlament leġiżlattiv elett mill-poplu. F'sistema Parlamentari, il-Prim Ministru jista' jitneħħa mil-leġiżlatura fi kwalunkwe mument jekk ma jkunx żamm mal-istennijiet tal-leġiżlatura. Dan isir permezz ta' vut ta' sfiduċja fejn il-leġiżlatura tiddeċiedi jekk il-Prim Ministru għandux jitneħħa mill-kariga b'maġġoranza favur it-tneħħija. F'xi pajjiżi, il-Prim Ministru jista' jsejjaħ elezzjoni ukoll fi kwalunkwe ħin, tipikament meta l-Prim Ministru jemmen li jkollu l-poplu warajh biex jerġa' jiġi elett. F'demokraziji Parlamentari oħra, elezzjonijiet addizzjonali prattikament qatt ma jsiru, u jiġi ppreferut gvern ta' minoranza sal-elezzjonijiet ordinarji ta' wara. Karatteristika importanti tad-demokrazija Parlamentari hija l-kunċett tal-"oppożizzjoni leali". Il-qofol tal-kunċett hu li t-tieni l-ikbar partit politiku (jew l-oppożizzjoni) jopponi l-partit fil-gvern (jew koalizzjoni), filwaqt li jibqa' leali lejn l-istat u l-prinċipji demokratiċi tiegħu. ====== Demokrazija Presidenzjali ====== Id-demokrazija Presidenzjali hija sistema fejn il-pubbliku jeleġġi l-President permezz ta' elezzjoni. Il-President jaqdi l-funzjoni ta' kap ta' stat u ta' kap ta' gvern u jikkontrolla l-biċċa l-kbira tal-poteri eżekuttivi. Il-President iservi għal mandat speċifiku u ma jistax iservi għal iktar. Spiss il-leġiżlatura limitat il-possibbiltà li President jitneħħa mill-kariga. L-elezzjonijiet tipikament ikollhom data fissa u qajla jinbidlu. Il-President ikollu kontroll dirett fuq il-kabinett, u jaħtar speċifikament il-membri tal-kabinett. Normalment l-eżekuttiv ikollu r-responsabbiltà tat-twettiq jew tal-implimentazzjoni tal-leġiżlazzjoni u jaf ikollu poteri leġiżlattivi limitati, bħal veto. Madankollu, fergħa leġiżlattiva tgħaddi l-leġiżlazzjoni u l-baġits. B'hekk ikun hemm xi forma ta' separazzjoni tal-poteri. B'hekk, il-Presidentu u l-leġiżlatura jaf jispiċċaw ikollhom kontroll ta' partiti separati, u wieħed ikun jista' jimblokka lill-ieħor u b'hekk jindaħal mal-ħidma kif suppost tal-istat. Din jaf hija r-raġuni għalfejn id-demokrazija Presidenzjali ma tantx hija komuni 'l barra mill-Amerki, l-Afrika u l-Asja Ċentrali u tax-Xlokk. Sistema semi-Presidenzjali hija sistema ta' demokrazija fejn il-gvern jinkludi kemm Prim Ministru kif ukoll President. Is-setgħat partikolari tal-Prim Ministru u tal-President ivarjaw skont il-pajjiż. ==== Tipoloġija ==== ===== Monarkija kostituzzjonali ===== Bosta pajjiżi bħar-Renju Unit, [[Spanja]], in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]], il-[[Belġju]], il-pajjiżi Skandinavi, it-[[Tajlandja]], il-[[Ġappun]] u l-[[Butan|Bhutan]] bidlu monarkiji setgħana f'monarkiji kostituzzjonali (spiss gradwalment) bi rwoli limitati jew simboliċi. Pereżempju, fl-istati predeċessuri tar-Renju Unit, il-monarkija kostituzzjonali bdiet tfeġġ u baqgħet teżisti bla xkiel mir-Rivoluzzjoni Glorjuża tal-1688 u minn meta għaddiet il-Liġi dwar id-Drittijiet tal-1689. Il-monarkiji kostituzzjonali limitati ferm, bħar-Renju Unit, ġew imsejħa bħala repubbliki monarkiċi minn [[Kittieb|kittieba]] bħal [[H. G. Wells]]. F'pajjiżi oħra, il-monarkija ġiet abolita flimkien mas-sistema aristokratika (bħal fi Franza, iċ-[[Ċina]], ir-[[Russja]], il-Ġermanja, l-Awstrija, l-Ungerija, l-Italja, il-Greċja u l-[[Eġittu]]). Persuna eletta, b'poteri sinifikanti jew mingħajrhom, saret il-kap ta' stat f'dawn il-pajjiżi. Il-familji tal-elit tal-leġiżlaturi, li spiss kellhom mandati ereditarji jew għal għomorhom, kienu komuni f'bosta stati. Maż-żmien, dawn kellhom poteri li ġew limitati (bħall-House of Lords tar-Renju Unit) jew saru elettivi u baqgħu setgħana (bħas-Senat [[Awstralja|Awstraljan]]). ===== Demokrazija repubblikana ===== It-terminu ''repubblika'' għandu bosta tifsiriet differenti, iżda llum il-ġurnata spiss jirreferi għal demokrazija rappreżentattiva b'kap ta' stat elett, bħal President, li jservi għal mandat limitat, b'kuntrast mal-istati b'monarka ereditarju bħala kap ta' stat, anke jekk dawn l-istati jkunu demokraziji rappreżentattivi b'kap ta' gvern elett jew maħtur bħal Prim Ministru. Il-Missirijiet Fundaturi tal-Istati Uniti spiss ikkritikaw id-demokrazija diretta; [[James Madison]] argumenta speċjalment f'''The Federalist'' Nru 10, li dak li ddistingwa demokrazija diretta minn waħda repubblikana kien li dik tal-ewwel kienet tiddependi fuq daqs żgħir u kienet tbati ferm mill-effetti tal-fazzjonijiet, filwaqt li dik repubblikana setgħet issir iktar b'saħħitha iktar ma tikber u minnha nnifisha tiġġieled il-fazzjonijiet permezz tal-istruttura tagħha stess. B'hekk, matul konvenzjoni f'[[Philadelphia]], Madison sejjaħ l-elezzjoni tar-rappreżentanti minn territorji kbar bħala "l-unika difiża kontra l-inkonvenjenzi tad-demokrazija konsistenti mal-forma demokratika ta' governanza". Il-Professuri [[Richard Ellis]] tal-Università ta' Willamette u [[Michael Nelson]] tal-Kulleġġ ta' Rhodes isostnu li l-biċċa l-kbira tal-ħsieb kostituzzjonali, minn Madison għal Lincoln u lil hinn, iffoka fuq "il-problema tat-tirannija tal-maġġoranza". Huma kkonkludew, "il-prinċipji tal-governanza repubblikana mħaddna fil-Kostituzzjoni jirrappreżentaw sforz biex jiġi żgurat li id-drittijiet inaljenabbli għall-ħajja, għal-libertà u għat-tfittxija tal-kuntentizza ma jiġux imkasbra mill-maġġoranzi". [[John Adams]] insista li dak li kien kritiku għall-valuri Amerikani kien li l-gvern ikun "marbut minn liġijiet fissi, li l-poplu jkollu l-jedd li jinstema' fit-tfassil tagħhom, u d-dritt għad-difiża". Meta [[Benjamin Franklin]] kien ħiereġ wara li kiteb il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti, [[Elizabeth Willing Powel]] staqsietu "Mela, Dr., x'għandna — repubblika jew monarkija?". Huwa wieġeb "Repubblika — jekk kapaċi żżommuha". ===== Demokrazija liberali ===== Id-demokrazija liberali hija demokrazija rappreżentattiva li tħaddan filosofija politika liberali, fejn il-kapaċità tar-rappreżentanti eletti li jeżerċitaw il-poter tat-teħid tad-deċiżjonijiet hija soġġetta għall-istat tad-dritt, moderat minn kostituzzjoni jew liġijiet bħall-protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet tal-individwi, u limitat sal-punt li r-rieda tal-maġġoranza ma tistax tiġi eżerċitata kontra d-drittijiet tal-minoranzi. ===== Demokrazija Soċjalista ===== Il-ħsieb Soċjalista għandu diversi fehmiet differenti rigward id-demokrazija, pereżempju d-demokrazija soċjali jew is-Soċjaliżmu demokratiku. Ħafna Soċjalisti demokratiċi u demokratiċi Soċjalisti jemmnu f'forma ta' demokrazija parteċipattiva, industrijali, ekonomika u/jew tal-post tax-xogħol flimkien ma' demokrazija rappreżentattiva. ===== Demokrazija Marxista ===== It-teorija [[Karl Marx|Marxista]] tappoġġa soċjetà demokratika ċċentrata fuq il-klassi tal-ħaddiema. Xi Marxisti u Trotskyisti jemmnu fid-demokrazija diretta jew fil-kunsilli tal-ħaddiema (li xi kultant jissejħu entitajiet Sovjetiċi). Din is-sistema jaf tibda bid-demokrazija fil-post tax-xogħol u timmanifesta ruħha bħala demokrazija Sovjetika jew dittatura tal-proletarjat. Il-gruppi Trotskyisti interpretaw id-demokrazija Soċjalista bħala sinonima tar-rappreżentanza ta' diversi partiti tax-Xellug Estrem, tal-organizzazzjonijiet tal-unions awtonomi, tal-kontroll tal-produzzjoni tal-ħaddiema, tad-demokrazija interna fi ħdan il-partiti u tal-parteċipazzjoni tal-massa tal-mases tal-ħaddiema. Xi partiti Komunisti jappoġġaw repubblika Sovjetika b'ċentraliżmu demokratiku. Fi ħdan id-demokrazija fil-Marxiżmu jaf ikun hemm ostilità għal dik li normalment tissejjaħ "demokrazija liberali". ===== Demokrazija anarkika ===== L-anarkiċi huma maqsuma f'dan id-dominju, skont jemmnux li tmexxija tal-maġġoranza hijiex tirannika jew le. Għal bosta anarkiċi, l-unika forma ta' demokrazija li titqies aċċettabbli hija d-demokrazija diretta. [[Pierre-Joseph Proudhon]] argumenta li l-unika forma aċċettabbli ta' demokrazija diretta hija waħda fejn huwa rikonoxxut li d-deċiżjonijiet tal-maġġoranza mhumiex vinkolanti fuq il-minoranza, anke meta jkun hemm unanimità. Madankollu, l-anarkiku-Komunist [[Murray Bookchin]] ikkritika l-anarkiċi individwalisti talli opponew id-demokrazija, u sostna li t-"tmexxija tal-maġġoranza" hija konsistenti mal-anarkiżmu. Xi anarkiċi-Komunisti jopponu n-natura maġġoritarja tad-demokrazija diretta, u jħossu li tista' timpedixxi l-libertà individwali u huma favur forma mhux maġġoritarja ta' demokrazija b'konsensus, simili għall-pożizzjoni ta' Proudhon dwar id-demokrazija diretta. ===== Demokrazija każwali ===== Id-demokrazija każwali jew bix-xorti hija l-proċess tal-għażla tal-korpi tat-teħid tad-deċiżjonijiet b'mod aleatorju. Dawn il-korpi jistgħu jkunu iktar rappreżentattivi tal-fehmiet u tal-interessi tal-poplu inġenerali milli leġiżlatura eletta jew entità oħra tat-teħid tad-deċiżjonijiet. It-teknika kienet tintuża b'mod mifrux fid-demokrazija ta' Ateni u f'Firenze Rinaxximentali u għadha tintuża fl-għażla moderna tal-ġuriji u fil-ġemgħat taċ-ċittadini. ===== Demokrazija kostituzzjonali ===== Id-demokrazija kostituzzjonali hija forma ta' demokrazija bbażata fuq il-qsim tal-poter bejn l-elit li jirrappreżenta l-gruppi soċjali fi ħdan is-soċjetà. Fl-1969, [[Arendt Lijphart]] stqarr li din kienet tistabbilizza d-demokraziji bil-fazzjonijiet. Demokrazija kostituzzjonali tippermetti li jkun hemm votazzjonijiet simultanji bil-maġġoranza f'żewġ kostitwenzi etnoreliġjużi jew iktar, u l-politiki jiġu ppromulgati biss jekk jiksbu l-appoġġ tal-maġġoranza mit-tnejn li huma jew minn kollha kemm huma. It-tmexxija b'votazzjoni ta' maġġoranza kwalifikata fil-Kunsill tal-Ministri tal-Unjoni Ewropea hija approċċ ta' demokrazija kostituzzjonali għad-demokraziji sovranazzjonali. Din is-sistema fit-[[Trattat ta' Ruma]] talloka l-voti lill-Istati Membri skont il-popolazzjonijiet tagħha, iżda hija pponderata sew favur l-istati ż-żgħar. Demokrazija kostituzzjonali tirrikjedi l-konsensus tar-rappreżentanti, filwaqt li d-demokrazija b'konsensus tirrikjedi l-konsensus tal-elettorat. ===== Demokrazija maġġoritarja ===== Id-demokrazija maġġoritarja hija forma ta' demokrazija bbażata fuq prinċipju ta' tmexxija tal-maġġoranza. Id-demokrazija maġġoritarja tikkuntrasta mad-demokrazija b'konsensus, u t-tmexxija tkun bl-akbar ammont ta' nies possibbli. ===== Demokrazija b'konsensus ===== Id-demokrazija b'konsensus tirrikjedi teħid tad-deċiżjonijiet b'konsensus u maġġoranza kbira biex jinkiseb appoġġ akbar mill-maġġoranza sempliċi. B'kuntrast ma' dan, fid-demokrazija maġġoritarja l-fehmiet tal-minoranzi potenzjalment jistgħu jiġu injorati mill-maġġoranzi li jirbħu l-votazzjoni. Il-kostituzzjonijiet tipikament jirrikjedu konsensus jew maġġoranzi kbar. ===== Demokrazija etnika ===== It-terminu demokrazija etnika, kif jintuża minn xi xjenzati politiċi, jipprova jiddeskrivi sistema ta' governanza li tgħaqqad flimkien dominanza etnika strutturata u d-drittijiet demokratiċi, politiċi u ċivili għal kulħadd. Kemm il-grupp etniku dominanti — tipikament maġġoranza etnika — u l-gruppi etniċi tal-minoranzi jkollhom iċ-ċittadinanza u jkunu jistgħu jieħdu sehem bis-sħiħ fil-proċess politiku. Madankollu, il-kritiċi tal-mudell tad-"demokrazija etnika" jsostnu li dan huwa kontradizzjoni, u b'hekk bħala kunċett iħossu li mhux adegwat; dawn il-kritiċi jallegaw li d-demokraziji etniċi, b'mod partikolari [[Iżrael]], mhumiex demokratiċi, u l-iktar l-iktar huma xorta ta' semidemokrazija. ===== Demokrazija inklużiva ===== Id-demokrazija inklużiva hija teorija politika u proġett politiku li għandhom l-għan li jiksbu d-demokrazija diretta fl-oqsma kollha tal-ħajja soċjali: demokrazija politka fil-forma ta' ġemgħat ikkonfederati wiċċ imb wiċċ, demokrazija ekonomika f'ekonomija mingħajr stat, flus u suq, demokrazija fil-qasam soċjali, jiġifieri awtoġestjoni fil-postijiet tax-xogħol u fl-edukazzjoni, u demokrazija ekoloġika li għandha l-għan li tintegra mill-ġdid is-soċjetà u n-natura. Il-proġett teoriku tad-demokrazija inklużiva feġġ mix-xogħol tal-filosfu politiku [[Takis Fotopoulos]] imsejjaħ "Lejn Demokrazija Inklużiva" u iktar 'il quddiem ġie żviluppat fil-ġurnal ''Demokrazija u Natura'' u s-suċċessur tiegħu ''Il-Ġurnal Internazzjonali tad-Demokrazija Inklużiva''. ===== Demokrazija parteċipattiva ===== Id-demokrazija parteċipattiva hija forma teorika ta' demokrazija mmexxija minn struttura integrata ta' kunsill. Il-filosofija li tiggwidaha hi li l-poplu għandu jkollu l-poter tat-teħid tad-deċiżjonijiet b'mod proporzjonat ma' kemm se taffettwah id-deċiżjoni. Il-kunsilli lokali ta' xi 25–50 ruħ ikunu kompletament awtonomi fir-rigward ta' kwistjonijiet li jaffettwaw lilhom biss, u dawn il-kunsilli jibagħtu delegati f'kunsilli ta' livell ogħla li mill-ġdid ikunu awtonomi fir-rigward tal-kwistjonijiet li jaffettwaw biss lill-popolazzjoni affettwata minn dak il-kunsill. Qorti tal-kunsill magħmula minn ċittadini magħżula b'mod aleatorju sservi bħala kontroll fil-konfront tat-tirannija tal-maġġoranza, u tirregola liema korp jingħata l-vot fir-rigward tal-kwistjonijiet differenti. Id-delegati jistgħu jivvutaw b'mod differenti mix-xewqa tal-kunsill li jibgħathom iżda jkollhom il-mandat li jikkomunikaw ix-xewqat tagħhom lill-kunsill li jibgħathom. Id-delegati jistgħu jiġu msejħa lura fi kwalunkwe ħin. Ir-referenda jistgħu jsiru fi kwalunkwe ħin permezz ta' votazzjonijiet tal-kunsilli ta' livell inferjuri, madankollu mhux għal kollox jista' jsir referendum inkella x'aktarx li jkun ħela ta' ħin. Id-demokrazija parteċipattiva hija maħsuba biex taħdem id f'id ma' ekonomija parteċipattiva. ===== Demokrazija proċedurali ===== Id-demokrazija proċedurali jew il-proċeduraliżmu jirreferu għal proċeduri partikolari, bħal elezzjonijiet regolari bbażati fuq is-suffraġju universali, li jipproduċu gvern leġittimat b'mod elettorali. Id-demokrazija proċedurali, iċċentrata fuq il-proċessi elettorali bħala l-bażi tal-leġittimità demokratika, spiss tikkuntrasta mad-demokrazija sostantiva jew parteċipattiva, iċċentrata fuq il-parteċipazzjoni ugwali tal-gruppi kollha fis-soċjetà fil-proċess politiku bħala l-bażi tal-leġittimità. ===== Demokrazija radikali ===== Id-demokrazija radikali hija bbażata fuq l-idea li hemm relazzjonijiet ġerarkiċi u oppressivi li jeżistu fis-soċjetà. Ir-rwol tad-demokrazija radikali hu li dawk ir-relazzjonijiet tagħmilhom viżibbli u tikkontestahom billi tippermetti li jkun hemm differenzi, nuqqas ta' qbil u antagoniżmi fil-proċessi tat-teħid tad-deċiżjonijiet. ===== Demokrazija reliġjuża ===== Id-demokrazija reliġjuża hija forma ta' demokrazija fejn il-valuri ta' reliġjon partikolari jew ta' reliġjon statali jingħataw preferenza. It-terminu japplika għall-pajjiżi demokratiċi kollha li fihom ir-reliġjon hija inkorporata fil-forma ta' governanza. ===== Demokrazija kożmopolita ===== Id-demokrazija kożmopolita, magħrufa wkoll bħala demokrazija globali jew federaliżmu dinji, hija sistema politika fejn id-demokrazija hija implimentata fuq skala globali, direttament jew permezz ta' rappreżentanti. Ġustifikazzjoni importanti għal dan it-tip ta' sistema hi li d-deċiżjonijiet meħuda fid-demokraziji nazzjonali jew reġjonali spiss jaffettwaw in-nies lil hinn mill-kostitwenza, li ma jkunux jistgħu jivvutaw. B'kuntrast għal dan, f'demokrazija kożmopolita, in-nies li jkunu affettwati mid-deċiżjonijiet jieħdu sehem fit-teħid tagħhom. Skont dawk li huma favur din id-demokrazija, kwalunkwe tentattiv biex tinstab soluzzjoni għall-problemi globali jmur kontra d-demokrazija jekk ma jkunx hemm xi forma ta' demokrazija kożmopolita. Il-prinċipju ġenerali tad-demokrazija kożmopolita hu li xi valuri u normi tad-demokrazija jew kollha kemm huma jitwessgħu, inkluż l-istat tad-dritt; is-soluzzjoni mhux vjolenti tal-kunflitti; u l-ugwaljanza fost iċ-ċittadini, lil hinn mil-limiti tal-istat. Sabiex din tiġi implimentat bis-sħiħ, tkun teħtieġ riformi fir-rigward tal-organizzazzjonijiet internazzjonali eżistenti, eż. in-Nazzjonijiet Uniti, kif ukoll il-ħolqien ta' istituzzjonijiet ġodda bħal Parlament Dinji, li idealment itejjeb il-kontroll pubbliku fuq il-politika internazzjonali u r-rendikont tal-għemil tal-politiċi. Id-demokrazija kożmopolita ġiet promossa, fost l-oħrajn, mill-fiżiku [[Albert Einstein]], mill-kittieb [[Kurt Vonnegut]], mill-artikolista fil-gazzetti [[George Monbiot]], u mill-Professuri [[David Held]] u [[Daniele Archibugi]]. Il-ħolqien tal-Qorti Kriminali Internazzjonali fl-2003 tqieset bħala pass kbir 'il quddiem minn bosta persuni li huma favur dan it-tip ta' demokrazija kożmopolita. ===== Demokrazija kreattiva ===== Id-demokrazija kreattiva ġiet deskritta mill-filosfu Amerikan [[John Dewey]]. L-idea prinċipali dwar id-demokrazija kreattiva hi li d-demokrazija tħeġġeġ il-bini tal-kapaċitajiet individwali u l-interazzjoni fis-soċjetà. Dewey isostni li d-demokrazija hija stil ta' ħajja fix-xogħol tiegħu msejjaħ ''Demokrazija Kreattiva: Il-Kompitu Quddiemna'' u esperjenza mibnija fuq il-fidi fin-natura umana, il-fidi fil-bnedmin u l-fidi fil-ħidma mal-oħrajn. Fil-fehma ta' Dewey, id-demokrazija hija ideal morali li tirrikjedi sforz reali u ħidma min-nies; mhijiex kunċett istituzzjonali li teżisti waħedha. Dewey jikkonkludi li "l-kompitu tad-demokrazija hija dejjem dik tal-ħolqien ta' esperjenza iktar libera u iktar umana fejn kulħadd jikkondividi u jikkontribwixxi". ===== Demokrazija ggwidata ===== Id-demokrazija ggwidata hija forma ta' demokrazija li tinkorpora elezzjonijiet popolari regolari, iżda li sikwit "tiggwida" bir-reqqa l-għażliet offruti lill-elettorat b'mod li jista' jnaqqas il-kapaċità tal-elettorat li tassew jiddetermina t-tip ta' governanza eżerċitata fuqu. Dawn id-demokraziji tipikament ikollhom awtorità ċentrali waħda li spiss ma tkunx soġġetta għal rieżami pubbliku reali minn xi awtorità governattiva oħra. L-istil Russu tad-demokrazija spiss ġie deskritt bħala "demokrazija ggwidata". Il-politiċi Russi rreferew għall-gvern tagħhom bħala li għandu ċentru wieħed ta' poter/awtorità, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-forom l-oħra ta' demokrazija li normalment jippruvaw jinkorporaw żewġ sorsi jew iktar li jikkompetu ma' xulxin fi ħdan l-istess gvern. === Tfittxija ta' fehim komuni === It-tfittxija ta' approċċ komuni għall-kejl u għat-tqabbil tad-demokrazija, u għad-demokrazija bħala kunċett, għadha sfida fix-xjenza politika moderna. Din l-isfida tipprova tkejjel, tivvaluta u tqabbel il-kwalità tad-demokrazija, kif indikat minn [[Seva Gunitsky]] fl-2015 fil-Washington Post, abbażi tar-riċerka tiegħu għal ''Ranking the World – Grading States as a Tool of Global Governance'', fejn il-kejl tad-demokrazija jista' jqarraq daqs kemm jiċċara l-affarijiet – problema għall-akkademiċi, għall-fassala tal-politiki u għal kull minn għandu għall-qalbu d-demokrazija. Fil-kontribut tiegħu ''Lost in the Gray Zone: Competing Measures of Democracy in the Former Soviet Republics'' to ''Ranking the World'', fir-rigward tal-eżempju tal-eks repubbliki Sovjetiċi, huwa jeżamina l-problemi fundamentali rigward il-kejl tad-demokrazija, u josserva li l-indiċijiet spiss ma jaqblux u okkażjonalment jaslu għal konklużjonijiet kontradittorji mill-osservazzjoni tal-istess avveniment. Huwa jsostni li dan jirrifletti d-difetti inerenti fil-kunċettwalizzazzjoni tal-governanza demokratika, li jfeġġu mid-diżgwidi normattivi fundamentali dwar kunċett ikkontestat ferm. Fl-2011, [[Michael Coppedge]], [[John Gerring]] ''et al''. ipproponew approċċ għal tali kunċettwalizzazzjoni u kejl. Fis-saġġ tagħhom ''Il-Kunċettwalizzazzjoni u l-Kejl tad-Demokrazija: Approċċ Ġdid'' huma jirrieżaminaw uħud mid-dgħufijiet fost l-approċċi kontemporanji u iktar antiki, u mbagħad jixtarru l-approċċ tagħhom, u jikkaratterizzawh bħala ''storiku'', ''multidimensjonali'', ''diżaggregat'' u ''trasparenti''. L-awturi jipproponu li jinħoloq sett ġdid ta' erba' karatteristiċi għall-kunċettwalizzazzjoni u għall-kejl tad-demokrazija. L-ewwel nett, l-approċċ ''storiku'', fejn l-indikaturi tad-demokrazija jiġu estiżi sal-istorja moderna, kull fejn ikun possibbli. It-tieni, approċċ ''multidimensjonali'' għall-problema tal-kunċettwalizzazzjoni tad-demokrazija. It-tielet, il-ġbir tal-informazzjoni rilevanti għad-demokrazija f'livell tassew ''diżaggregat''. Ir-raba', l-approċċ ''trasparenti'', strateġija għall-ġbir u għall-preżentazzjoni tad-data li għandha ttejjeb il-preċiżjoni, il-validità, it-trasparenza u l-leġittimità tal-indikaturi li jirriżultaw. Dawn jiġbru flimkien ukoll il-kunċetti u/jew l-aspetti tad-demokrazija f'sitt approċċi – ''elettorali'', ''liberali'', ''maġġoritarju'', ''parteċipattiv'', ''deliberattiv'' u ''egalitarju'', li flimkien joffru rendikont pjuttost komprensiv tal-kunċett ta' demokrazija kif jintuża llum (ara l-ħarsa ġenerali fit-tabella ta' hawn taħt). {| class="wikitable" |- | colspan="5" |Il-kunċetti tad-demokrazija ta' Michael Coppedge, John Gerring ''et al''., 2011 |- valign="top" | | |Prinċipji |Mistoqsija |Istituzzjonijiet |- | colspan="5" | ---- |- valign="top" |I. |'''Elettorali''' |Kontestazzjoni, kompetizzjoni. |Il-karigi tal-gvern huma okkupati permezz ta' elezzjonijiet ħielsa u liberi b'diversi partiti? |Elezzjonijiet, partiti politiċi, kompetittività u kemm joħorġu jivvutaw. |- valign="top" |II. |'''Liberali''' |Governanza limitata, diversi punti ta' veto, responsabbiltà orizzontali, drittijiet tal-individwu, libertajiet ċivili, trasparenza. |Il-poter politiku huwa deċentralizzat u ristrett? |Diversi partiti, indipendenti u deċentralizzat, b'enfasi speċjali fuq ir-rwol tal-midja, tal-gruppi ta' interess, il-ġudikatura u kostituzzjoni miktuba b'garanziji espliċiti. |- valign="top" |III. |'''Maġġoritarju''' |Tmexxija tal-maġġoranza, ċentralizzazzjoni, responsabbiltà vertikali. |Il-maġġoranza (jew il-pluralità) tmexxi? |Ikkonsolidat u ċentralizzat, b'enfasi speċjali fuq ir-rwol tal-partiti politiċi. |- valign="top" |IV. |'''Parteċipattiv''' |Governanza tal-poplu. |Iċ-ċittadini ordinarji jipparteċipaw fil-politika? |Liġi elettorali, soċjetà ċivili, governanza lokali, demokrazija diretta. |- valign="top" |V. |'''Deliberattiv''' |Governanza bir-raġuni. |Id-deċiżjonijiet politiċi huma frott id-deliberazzjonijiet pubbliċi? |Midja, smigħ, panels, korpi deliberattivi oħra. |- valign="top" |VI. |'''Egalitarju''' |Ugwaljanza politika. |Iċ-ċittadini kollha għandhom setgħat indaqs? |Żgurar ta' parteċipazzjoni ndaqs, rappreżentanza, protezzjoni u riżorsi rilevanti politikament. |} === Kejl tad-demokrazija === Il-kejl tad-demokrazija jvarja skont il-kunċetti fundamentali differenti tad-demokrazija. L-evalwazzjonijiet tad-demokrazija minimalista jiffukaw fuq l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, filwaqt li d-demokrazija massimalista tevalwa valuri addizzjonali, bħad-drittijiet tal-bniedem, id-deliberazzjoni, l-eżiti ekonomiċi jew il-kapaċità tal-istat. == Demokrazija mhux governattiva == Apparti l-isfera pubblika, intużaw prinċipji u mekkaniżmi demokratiċi simili tal-votazzjoni u tar-rappreżentanza biex jirregolaw tipi oħra ta' gruppi. Bosta organizzazzjonijiet mhux governattivi jiddeċiedu dwar il-politiki u t-tmexxija permezz tal-votazzjoni. Il-biċċa l-kbira tat-trade unions u tal-kooperattivi huma rregolati b'elezzjonijiet demokratiċi. Fl-aħħar mill-aħħar il-korporazzjonijiet jiġu rregolati mill-azzjonisti tagħhom permezz tad-demokrazija tal-azzjonisti. Il-korporazzjonijiet jistgħu jużaw sistemi bħad-demokrazija tal-post tax-xogħol biex jindirizzaw il-governanza interna. [[Amitai Etzioni]] fassal sistema li tgħaqqad l-elementi tad-demokrazija mal-liġi tax-xarija, imsejħa demokrazija [[Iżlam|Iżlamika]] jew Iżlamokrazija. Kulma jmur hemm għadd dejjem jikber ta' istituzzjonijiet edukattivi demokratiċi bħall-iskejjel ta' Sudbury li huma koregolati mill-istudenti u mill-persunal tal-iskejjel. === Demokrazija tal-azzjonisti === Id-demokrazija tal-azzjonisti hija kunċett relatat mal-governanza tal-korporazzjonijiet mill-azzjonisti tagħhom. Fl-Istati Uniti, l-azzjonisti tipikament jingħataw id-drittijiet tal-votazzjoni skont il-prinċipju ta' sehem wieħed, vot wieħed. L-azzjonisti jkunu jistgħu jivvutaw kull sena biex jeleġġu l-bord tad-diretturi tal-kumpanija, li mbagħad jagħżlu huma stess il-membri eżekuttivi tal-kumpanija. Il-qafas tad-demokrazija tal-azzjonisti jaf ma jkunx tajjeb għall-kumpaniji bi klassijiet differenti ta' stocks li jkomplu jibdlu iktar id-distribuzzjoni tad-drittijiet tal-votazzjoni. == Ġustifikazzjoni == Ingħataw diversi ġustifikazzjonijiet għad-demokrazija. === Leġittimità === It-teorija tal-kuntratt soċjali ssostni li l-leġittimità tal-governanza hija bbażata fuq dawk li jkunu ggvernati, jiġifieri elezzjoni, u li d-deċiżjonijiet politiċi jridu jirriflettu r-rieda ġenerali. Il-leġittimità pubblika tad-demokrazija tvarja minn pajjiż għall-ieħor, u f'xi pajjiżi t-testi reliġjużi għandhom iktar appoġġ pubbliku mir-rieda tan-nies. === Teħid ta' deċiżjonijiet aħjar === It-teorema tal-ġurija ta' Condorcet hija prova loġika li jekk kull min jieħu d-deċiżjonijiet ikollu probabbiltà akbar li jieħu d-deċiżjoni t-tajba, allura li jkollok l-ikbar għadd ta' dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet, jiġifieri demokrazija, jirriżulta fl-aqwa deċiżjonijiet. Dan ġie argumentat ukoll minn teoriji tal-għerf tal-folla. Id-demokrazija għandha t-tendenza li ttejjeb is-soluzzjonijiet għall-kunflitti. === Suċċess ekonomiku === F'''Why Nations Fail'', l-ekonomisti [[Daron Acemoglu]] u [[James A. Robinson]] isostnu li d-demokraziji jkollhom suċċess ekonomiku akbar minħabba li s-sistemi politiċi mhux demokratiċi għandhom it-tendenza li jillimitaw is-swieq u jiffavorixxu l-monopolji a skapitu tal-qerda kreattiva meħtieġa għat-tkabbir ekonomiku sostnut. Studju tal-2019 ta' Acemoglu u oħrajn stima li l-pajjiżi li minn tmexxija awtoritarja jaqilbu għal tmexxija demokratika, bħala medja kellhom PDG 20 % ogħla wara 25 sena, milli kieku jibqgħu bi tmexxija awtoritarja. L-istudju eżamina 122 tranżizzjoni għad-demokrazija u 71 tranżizzjoni għat-tmexxija awtoritarja, li seħħew mill-1960 sal-2010. Acemoglu qal li dan seħħ minħabba li d-demokraziji kellhom it-tendenza li jinvestu iktar fil-kura tas-saħħa u fil-kapital uman, u jnaqqsu t-trattament speċjali tal-alleati tar-reġimi. Studju tal-2023 analizza l-effetti fit-tul tad-demokrazija fuq il-prosperità ekonomika billi uża data ġdida dwar il-PDG ''pro capita'' u d-demokrazija għal sett tad-data ta' bejn l-1789 u l-2019. Ir-riżultati jindikaw li d-demokrazija żżid sostanzjalment l-iżvilupp ekonomiku. Il-qgħad huwa assoċjat mat-twemmin antidemokratiku. == Kritika == Id-demokrazija bħala kunċett u bħala forma prattika ta' governanza kienet fil-mira tal-kritika tul l-istorja. Xi kritiċi jqisu li r-reġimi demokratiċi spiss ma jirnexxilhomx iżommu mal-ogħla prinċipiji mistennija minnhom, filwaqt li oħrajn jirrifjutaw għalkollox jew parzjalment il-valuri promossi mid-demokrazija kostituzzjonali. L-oppożizzjoni fil-konfront tad-demokrazija tmur lura għal żmien [[Platun]], li kien iktar favur "gvern tal-iktar ikkwalifikati". Iktar reċentement, [[James Madison]] studja b'mod estensiv l-argumenti storiċi kontra u favur id-demokrazija fit-tħejjija tiegħu għall-Konvenzjoni Kostituzzjonali, u [[Winston Churchill]] irrimarka li "ħadd ma jippretendi li d-demokrazija hija perfetta jew tajba għalkollox. Tabilħaqq, intqal li d-demokrazija hija l-agħar forma ta' governanza għajr dawk il-forom l-oħra kollha li ġew ippruvati minn żmien għal żmien". Il-kritiċi jsostnu li d-demokraziji moderni jaf ma jkunux biżżejjed demokratiċi u minflok fil-prattika jiffunzjonaw bħala oligarkiji, peress li l-gvernijiet jagħtu iktar widen lill-preferenzi tal-elit ekonomiku milli l-preferenzi taċ-ċittadini ordinarji. Bosta studji empiriċi fost id-diversi demokraziji tal-Punent, inkluż l-Istati Uniti, [[Spanja]], l-[[Żvezja|Iżvezja]], l-Iżvizzera, il-[[Kanada]], in-[[Norveġja]] u l-Ġermanja, sabu b'mod konsistenti li r-rappreżentanti eletti jkollhom it-tendenza li jwieġbu iktar għall-preferenzi taċ-ċittadini affluwenti ħafna għall-eżiti ta' politiki milli għal dawk tal-votant medju. Xi kritiċi tad-demokrazija saħqu dwar l-inkonsistenzi, il-paradossi u l-limiti tal-kunċett: u xtarrew kuntrasti ma' forom oħra ta' governanza, bħall-epistokrazija jew il-lottokrazija. Oħrajn ikkaratterizzaw l-iżjed demokraziji moderni bħala poliarkiji demokratiċi u aristokraziji demokratiċi. Iżda oħrajn identifikaw mumenti Faxxisti fid-demokraziji moderni. Dawn sejħu lis-soċjetajiet prodotti mid-demokraziji moderni bħala neofewdali u kkuntrastaw id-demokrazija mal-Faxxiżmu, mal-anarkokapitaliżmu, mat-teokrazija u mal-monarkija assoluta. == Tranżizzjonijiet demokratiċi == Tranżizzjoni demokratika tiddeskrivi fażi fis-sistema politika tal-pajjiż, li spiss tinħoloq bħala riżultat ta' bidla mhux kompluta minn reġim awtoritarju għal sistema demokratika (jew bil-kontra). === Demokratizzazzjoni === Id-demokratizzazzjoni hija t-tranżizzjoni governattiva strutturali minn gvern awtoritarju għal reġim politiku iktar demokratiku, inkluż il-bidliet politiċi sostantivi favur direzzjoni demokratika. Il-proċess oppost ta' tranżizzjoni demokratika huwa magħruf bħala awtokratizzazzjoni. Isseħħx jew le d-demokratizzazzjoni u kemm jaf jiġu influwenzati minn diversi fatturi, fosthom l-iżvilupp ekonomiku, il-legati storiċi, is-soċjetà ċivili u l-proċessi internazzjonali. Xi rendikonti dwar id-demokratizzazzjoni jenfasizzaw kif l-elit xpruna d-demokratizzazzjoni, filwaqt li rendikonti oħra jenfasizzaw il-proċessi minn isfel għal fuq. Kif isseħħ id-demokratizzazzjoni ntużat biex tispjega fenomeni politiċi oħra, bħal jekk pajjiż imurx fi gwerra jew jekk ekonomija tikbirx. Diversi filosfi u riċerkaturi ddeskrivew fatturi storiċi u soċjali meqjusa bħala appoġġ għall-evoluzzjoni tad-demokrazija. Kummentaturi oħra semmew l-influwenza tal-iżvilupp ekonomiku. F'teorija relatata, [[Ronald Inglehart]] jissuġġerixxi li l-istandards tal-għajxien imtejbin fil-pajjiżi żviluppati moderni jistgħu jikkonvinċu lin-nies li jistgħu jieħdu l-għajxien bażiku tagħhom bħala ovvju, u b'hekk iwassal għal enfasi miżjuda fuq il-valuri tal-awtoespressjoni, korrelatata mill-qrib mad-demokrazija. Douglas M. Gibler u Andrew Owsiak fl-istudju tagħhom tkellmu dwar l-importanza tal-paċi u tal-fruntieri stabbli għall-iżvilupp tad-demokrazija. Spiss ġie preżunt li d-demokrazija tikkawża l-paċi, iżda dan l-istudju juri li storikament il-paċi kważi dejjem kienet preżenti qabel l-istabbiliment tad-demokrazija. Carroll Quigley jikkonkludi li l-karatteristiċi tal-armi jimxu id f'id b'mod prinċipali mad-demokrazija: ix-xenarju tad-demokrazija donnu jfeġġ biss meta l-aqwa armi jkunu faċilment disponibbli għall-individwi u jistgħu jintużaw. Sal-bidu tas-seklu 19, il-pistoli kienu l-aqwa armi personali disponibbli, u fl-Istati Uniti tal-Amerka (li diġà kienu nominalment demokratiċi), kważi kulħadd kien jiflaħ jixtri pistola, u seta' jitgħallem kif jużaha pjuttost faċilment. Il-gvernijiet ma setgħux jagħmlu wisq aħjar: kienet saret l-epoka ta' armati tal-massa ta' ċittadini suldati bil-pistoli. B'mod simili, il-Greċja ta' żmien [[Pericles]] kienet epoka taċ-ċittadini suldati u tad-demokrazija. Teoriji oħra saħqu dwar ir-rilevanza tal-edukazzjoni u tal-kapital uman — u fi ħdanhom l-importanza tal-kapaċità konjittiva li jiżdiedu t-tolleranza, ir-razzjonalità, il-litteriżmu politiku u l-parteċipazzjoni. Żewġ effetti tal-edukazzjoni u tal-kapaċità konjittiva jiġu distinti: * effett konjittiv (il-kompetenza li wieħed jieħu deċiżjonijiet razzjonali; l-ipproċessar aħjar tal-informazzjoni); * effett etiku (l-appoġġ għall-valuri demokratiċi, għal-libertà, għad-drittijiet tal-bniedem, eċċ.), li fih innifsu jiddependi fuq l-intelliġenza. Diffiċli li wieħed isib evidenza konsistenti permezz tat-teoriji konvenzjonali għaliex tfeġġ id-demokrazija u tiġi sostnuta. L-analiżijiet statistiċi kkontestaw it-teorija tal-modernizzazzjoni billi wrew li ma hemm l-ebda evidenza affidabbli biex wieħed jgħid li d-demokrazija x'aktarx li tfeġġ iktar meta l-pajjiżi jsiru iktar għonja, iktar edukati, jew inqas inugwali. Fil-fatt, l-evidenza empirika turi li t-tkabbir ekonomiku u l-edukazzjoni jaf ma jwasslux għal żieda fid-domanda għad-demokratizzazzjoni kif tissuġġerixxi t-teorija tal-modernizzazzjoni: storikament, il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi kisbu livelli għoljin ta' aċċess għall-edukazzjoni primarja ferm qabel ma waslu għat-tranżizzjoni lejn id-demokrazija. Iktar milli serviet bħala katalist għad-demokratizzazzjoni, minflok f'xi sitwazzjonijiet l-edukazzjoni jaf tintuża mir-reġimi mhux demokratiċi biex jindottrinaw lin-nies u jsaħħu s-setgħa tagħhom. Ir-rabta preżunta bejn l-edukazzjoni u t-tkabbir ekonomiku tiġi kkontestata meta tiġi analizzata l-evidenza empirika. F'pajjiżi differenti, il-korrelazzjoni bejn il-ksib tal-edukazzjoni u l-punteġġi fl-eżamijiet tal-[[matematika]] hija dgħajfa ferm (.07). Relazzjoni dgħajfa wkoll teżisti bejn in-nefqiet għal kull student u l-kompetenza fil-matematika (.26). Barra minn hekk, l-evidenza storika tissuġġerixxi li l-kapital uman medju (imkejjel bl-użu tar-rati tal-litteriżmu) tal-mases ma jispjegax l-istabbiliment tal-industrijalizzazzjoni fi Franza mill-1750 sal-1850 minkejja l-argumenti kontra dan. Flimkien, dawn is-sejbiet juru li l-edukazzjoni mhux dejjem tippromwovi l-kapital uman u t-tkabbir ekonomiku kif ġeneralment jiġi sostnut li huwa l-każ. Minflok, l-evidenza timplika li l-għoti tal-edukazzjoni spiss ma jilħaqx l-għanijiet espressi, jew inkella li l-atturi politiċi jużaw l-edukazzjoni biex jippromwovu għanijiet oħra għajr it-tkabbir ekonomiku u l-iżvilupp. Xi studjużi fittxew determinanti "profondi" tal-istituzzjonijiet politiċi kontemporanji, kemm ġeografiċi kif ukoll demografiċi. Eżempju ta' dan huwa l-ambjent tal-mard. Il-postijiet b'rati differenti ta' mortalità kellhom livelli differenti ta' popolazzjonijiet u ta' produttività madwar id-dinja. Pereżempju, fl-Afrika, id-dubbiena tsetse — li taffettwa lill-bnedmin u lill-bhejjem — naqqset il-kapaċità tal-Afrikani li jaħartu l-art. B'hekk l-Afrika ġiet insedjata inqas. Minħabba dan, il-poter politiku kien inqas ikkonċentrat. Dan affettwa wkoll l-istituzzjonijiet kolonjali li l-pajjiżi Ewropej stabbilew fl-Afrika. Il-kapaċità jew in-nuqqas ta' kapaċità li l-insedjaturi kolonjali jgħixu f'post kienet twassal/kien iwassal biex jiżviluppaw istituzzjonijiet differenti li wasslu għal mogħdijiet ekonomiċi u soċjali differenti. Dan affettwa wkoll id-distribuzzjoni tal-poter u l-azzjonijiet kollettivi li n-nies setgħu jieħdu. B'hekk, xi pajjiżi Afrikani spiċċaw għandhom demokraziji u oħrajn għandhom awtokraziji. Eżempju tad-determinanti ġeografiċi għad-demokrazija huwa l-aċċess għaż-żoni kostali u għax-xmajjar. Dan l-aspett naturali għandu relazzjoni pożittiva mal-iżvilupp ekonomiku bis-saħħa tal-benefiċċji tal-kummerċ. Il-kummerċ ġab miegħu l-iżvilupp ekonomiku, li mbagħad, wessa' l-poter. Il-mexxejja li riedu jżidu d-dħul tagħhom kellhom jipproteġu d-drittijiet tal-proprjetà biex joħolqu inċentivi biex in-nies jinvestu. Iktar ma iktar nies kellhom iktar poter, iktar kellhom jingħataw konċessjonijiet mill-mexxejja u f'bosta postijiet dan il-proċess wassal għad-demokrazija. Dawn id-determinanti ddefinew l-istruttura tas-soċjetà u ċaqilqu l-bilanċ tal-poter politiku. [[Robert Michels]] isostni li għalkemm id-demokrazija qatt ma tista' titwettaq bis-sħiħ, id-demokrazija tista' tiġi żviluppata b'mod awtomatiku meta wieħed jistinka għad-demokrazija:<blockquote>Ir-raħħal fil-ġrajja, meta jkun fuq is-sodda tal-mewt tiegħu, jgħid lil uliedu li hemm teżor mirdum fl-għalqa. Wara l-mewt tar-raħħal anzjan, uliedu jħaffru kullimkien sabiex isibu t-teżor. Iżda ma jsibuhx. Madankollu, ix-xogħol bla heda tagħhom itejjeb il-ħamrija u jagħtihom benessri aħjar. It-teżor fil-grajja jista' jitqies bħala simbolu tad-demokrazija.</blockquote>Id-demokrazija fiż-żminijiet moderni kważi dejjem iffaċċjat oppożizzjoni mill-gvern eżistenti preċedenti, u ħafna drabi ffaċċjat oppożizzjoni mill-elit soċjali. L-implimentazzjoni ta' gvern demokratiku minn stat mhux demokratiku tipikament ġabet magħha rivoluzzjoni demokratika paċifika jew vjolenti. L-Istitut V-Dem sab li fl-2026 id-demokratizzazzjoni kienet għadha sseħħ fi 18-il pajjiż: il-[[Benin]], il-[[Bolivja]], il-[[Botswana]], il-[[Brażil]], ir-[[Repubblika Dominicana]], il-[[Fiġi]], il-[[Gwatemala]], il-[[Lesoto]], il-[[Mawrizju|Mauritius]], il-[[Montenegro]], il-[[Polonja]], is-[[Seychelles]], il-[[Gżejjer Solomon]], is-[[Sri Lanka]], [[Timor tal-Lvant|Timor Leste]], it-[[Tajlandja]], il-[[Gambja]] u ż-[[Żambja]]. ===== Promozzjoni tad-demokrazija ===== Il-promozzjoni tad-demokrazija tista' żżid il-kwalità tad-demokraziji eżistenti diġà, tnaqqas l-apatija politika u tnaqqas il-possibbiltà li d-demokrazija tmur lura. Il-miżuri tal-promozzjoni tad-demokrazija jinkludu l-applikazzjonijiet tal-pariri dwar il-votazzjoni, id-demokrazija parteċipattiva, iż-żieda tal-integrità elettorali, is-suffraġju taż-żgħażagħ u l-edukazzjoni ċivika, it-tnaqqis tax-xkiel għall-ħolqien ta' partiti politiċi ġodda, iż-żieda tal-proporzjonalità, it-tnaqqis tal-Presidenzjaliżmu u l-allinjament mal-preferenzi tal-votanti medjani. === Awtokratizzazzjoni === It-tranżizzjoni minn demokrazija għal awtokrazija hija forma ta' awtokratizzazzjoni, proċess ta' tranżizzjoni strutturali tal-governanza lejn l-awtoritarjaniżmu fejn l-eżerċitar tal-poter politiku jsir inqas limitat u iktar arbitrarju u repressiv. Din it-tranżizzjoni tassumi punt ta' tluq ta' sistema demokratika. Tipikament il-proċess jirrestrinġi l-ispazju għal kontestazzjonijiet pubbliċi u għal parteċipazzjoni politika fil-proċess tal-għażla tal-gvern. Din it-tranżizzjoni twassal biex l-istituzzjonijiet demokratiċi jsiru iktar dgħajfa, bħat-tranżizzjoni paċifika tal-poter jew l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, jew it-tkasbir tad-drittijiet tal-individwu li jirfdu d-demokraziji, speċjalment il-libertà tal-espressjoni. Din it-tranżizzjoni hija l-oppost tad-demokratizzazzjoni. Steven Levitsky says: "It's not up to voters to defend a democracy. That's asking far, far too much of voters, to cast their ballot on the basis of some set of abstract principles or procedures. With the exception of a handful of cases, voters never, ever — in any society, in any culture — prioritize democracy over all else. Individual voters worry about much more mundane things, as is their right. It is up to élites and institutions to protect democracy — not voters." The V-Dem Institute found 2026 ongoing democratic backsliding in 44 countries: Afghanistan, Argentina, Armenia, Belarus, Burkina Faso, Cambodia, Central African Republic, Croatia, Georgia, Greece, Guinea, Guinea-Bissau, El Salvador, Haiti, Hong Kong, Hungary, India, Indonesia, Italy, Ivory Coast, Kuwait, Kyrgyzstan, Libya, Mali, Madagascar, Mauretania, Mexico, Moldova, Mozambique, Myanmar, Nicaragua, Niger, Pakistan, Peru, Philippines, Slovakia, Slovenia, Senegal, Serbia, Romania, Togo, Ukraine, United Kingdom, and United States. ===== Tfixkil ===== Some democratic governments have experienced sudden state collapse and regime change to an undemocratic form of government. Domestic military coups or rebellions are the most common means by which democratic governments have been overthrown. (See List of coups and coup attempts by country and List of civil wars.) Examples include the Spanish Civil War, the Coup of 18 Brumaire that ended the French First Republic, and the 28 May 1926 coup d'état which ended the First Portuguese Republic. Some military coups are supported by foreign governments, such as the 1954 Guatemalan coup d'état and the 1953 Iranian coup d'état. Other types of a sudden end to democracy include: * Invasion, for example the German occupation of Czechoslovakia, and the fall of South Vietnam. * Self-coup, in which the leader of the government extra-legally seizes all power or unlawfully extends the term in office. This can be done through: ** Suspension of the constitution by decree, such as with the 1992 Peruvian coup d'état ** An "electoral self-coup" using election fraud to obtain re-election of a previously fairly elected official or political party. For example, in the 1999 Ukrainian presidential election, 2003 Russian legislative election, and 2004 Russian presidential election. * Royal coup, in which a monarch not normally involved in government seizes all power. For example, the 6 January Dictatorship, begun in 1929 when King Alexander I of Yugoslavia dismissed parliament and started ruling by decree. Democratic backsliding can end democracy in a gradual manner, by increasing emphasis on national security and eroding free and fair elections, freedom of expression, independence of the judiciary, rule of law. A famous example is the Enabling Act of 1933, which lawfully ended democracy in Weimar Germany and marked the transition to Nazi Germany. Temporary or long-term political violence and government interference can prevent free and fair elections, which erode the democratic nature of governments. This has happened on a local level even in well-established democracies like the United States; for example, the Wilmington insurrection of 1898 and African-American disfranchisement after the Reconstruction era. == Influwenza tal-midja == The theory of democracy relies on the implicit assumption that voters are well informed about social issues, policies, and candidates so that they can make a truly informed decision. Since the late 20th century there has been a growing concern that voters may be poorly informed due to the news media's focusing more on entertainment and gossip and less on serious journalistic research on political issues. The media professors Michael Gurevitch and Jay Blumler have proposed a number of functions that the mass media are expected to fulfill in a democracy: * Surveillance of the sociopolitical environment * Meaningful agenda setting * Platforms for an intelligible and illuminating advocacy * Dialogue across a diverse range of views * Mechanisms for holding officials to account for how they have exercised power * Incentives for citizens to learn, choose, and become involved * A principled resistance to the efforts of forces outside the media to subvert their independence, integrity, and ability to serve the audience * A sense of respect for the audience member, as potentially concerned and able to make sense of his or her political environment This proposal has inspired a lot of discussions over whether the news media are actually fulfilling the requirements that a well functioning democracy requires. Commercial mass media are generally not accountable to anybody but their owners, and they have no obligation to serve a democratic function. They are controlled mainly by economic market forces. Fierce economic competition may force the mass media to divert themselves from any democratic ideals and focus entirely on how to survive the competition. The tabloidization and popularization of the news media is seen in an increasing focus on human examples rather than statistics and principles. There is more focus on politicians as personalities and less focus on political issues in the popular media. Election campaigns are covered more as horse races and less as debates about ideologies and issues. The dominating media focus on spin, conflict, and competitive strategies has made voters perceive the politicians as egoists rather than idealists. This fosters mistrust and a cynical attitude to politics, less civic engagement, and less interest in voting. The ability to find effective political solutions to social problems is hampered when problems tend to be blamed on individuals rather than on structural causes. This person-centered focus may have far-reaching consequences not only for domestic problems but also for foreign policy when international conflicts are blamed on foreign heads of state rather than on political and economic structures. A strong media focus on fear and terrorism has allowed military logic to penetrate public institutions, leading to increased surveillance and the erosion of civil rights. The responsiveness and accountability of the democratic system is compromised when lack of access to substantive, diverse, and undistorted information is handicapping the citizens' capability of evaluating the political process. The fast pace and trivialization in the competitive news media is dumbing down the political debate. Thorough and balanced investigation of complex political issues does not fit into this format. The political communication is characterized by short time horizons, short slogans, simple explanations, and simple solutions. This is conducive to political populism rather than serious deliberation. Commercial mass media are often differentiated along the political spectrum so that people can hear mainly opinions that they already agree with. Too much controversy and diverse opinions are not always profitable for the commercial news media. Political polarization is emerging when different people read different news and watch different TV channels. This polarization has been worsened by the emergence of the social media that allow people to communicate mainly with groups of like-minded people, the so-called echo chambers. Extreme political polarization may undermine the trust in democratic institutions, leading to erosion of civil rights and free speech and in some cases even reversion to autocracy. Many media scholars have discussed non-commercial news media with public service obligations as a means to improve the democratic process by providing the kind of political contents that a free market does not provide. The World Bank has recommended public service broadcasting in order to strengthen democracy in developing countries. These broadcasting services should be accountable to an independent regulatory body that is adequately protected from interference from political and economic interests. Public service media have an obligation to provide reliable information to voters. Many countries have publicly funded radio and television stations with public service obligations, especially in Europe and Japan, while such media are weak or non-existent in other countries including the US. Several studies have shown that the stronger the dominance of commercial broadcast media over public service media, the less the amount of policy-relevant information in the media and the more focus on horse race journalism, personalities, and the pecadillos of politicians. Public service broadcasters are characterized by more policy-relevant information and more respect for journalistic norms and impartiality than the commercial media. However, the trend of deregulation has put the public service model under increased pressure from competition with commercial media. The emergence of the internet and the social media has profoundly altered the conditions for political communication. The social media have given ordinary citizens easy access to voice their opinion and share information while bypassing the filters of the large news media. This is often seen as an advantage for democracy. The new possibilities for communication have fundamentally changed the way social movements and protest movements operate and organize. The internet and social media have provided powerful new tools for democracy movements in developing countries and emerging democracies, enabling them to bypass censorship, voice their opinions, and organize protests. A serious problem with the social media is that they have no truth filters. The established news media have to guard their reputation as trustworthy, while ordinary citizens may post unreliable information. In fact, studies show that false stories are going more viral than true stories. The proliferation of false stories and conspiracy theories may undermine public trust in the political system and public officials. Reliable information sources are essential for the democratic process. Less democratic governments rely heavily on censorship, propaganda, and misinformation in order to stay in power, while independent sources of information are able to undermine their legitimacy. == Referenzi == [[Kategorija:Greċja antika]] hvq1ghyyhstybp6w3nbz5p03ia04iqr 330290 330289 2026-05-29T06:33:34Z Trigcly 17859 /* Awtokratizzazzjoni */ 330290 wikitext text/x-wiki Id-'''demokrazija''' hija forma ta' governanza li permezz tagħha l-poter [[Politika|politiku]] jinkiseb min-nies jew mill-popolazzjoni ta' stat. Skont definizzjoni minimalista tad-demokrazija, il-mexxejja jiġu eletti permezz ta' elezzjonijiet kompetittivi filwaqt li d-definizzjonijiet iktar wesgħin jew massimalisti jorbtu d-demokrazija mal-garanziji tal-libertajiet ċivili u d-drittijiet tal-[[bniedem]] apparti l-elezzjonijiet kompetittivi. F'demokrazija diretta, il-poplu jkollu l-awtorità diretta li jagħmel deliberazzjonijiet u li jiddeċiedi dwar il-leġiżlazzjoni. F'demokrazija rappreżentattiva, il-poplu jagħżel l-uffiċjali tal-governanza permezz ta' elezzjonijiet. Id-definizzjoni ta' "poplu" u l-modi kif l-awtorità tiġi kondiviża fi ħdan il-poplu jew iddelegata minnu nbidlu mal-milja taż-żminijiet u b'rati li jvarjaw minn pajjiż għal ieħor. Il-karatteristiċi tad-demokrazija spiss jinkludu l-libertà tal-ġemgħa, il-libertà tal-assoċjazzjoni, il-proprjetà personali, il-libertà tar-[[reliġjon]] u tal-[[kelma]], iċ-ċittadinanza, il-kunsens ta' dawk li jiġu ggvernati, id-drittijiet tal-votazzjoni, il-libertà miċ-ċaħda governattiva mhux ġustifikata tad-dritt tal-ħajja u tal-libertà, u d-drittijiet tal-minoranzi. In-nozzjoni tad-demokrazija evolviet b'mod konsiderevoli maż-żmien. Matul l-[[Storja|istorja]], wieħed jista' jsib evidenza ta' demokrazija diretta, fejn il-komunitajiet kienu jieħdu deċiżjonijiet permezz ta' ġemgħat popolari. Illum il-ġurnata, il-forma dominanti tad-demokrazija hija d-demokrazija rappreżentattiva, fejn iċ-ċittadini jeleġġu lill-uffiċjali tal-gvern biex jiggvernaw f'isimhom, pereżempju f'demokrazija parlamentari jew presidenzjali. Fil-varjant komuni tad-demokrazija liberali, is-setgħat tal-maġġoranza jiġu eżerċitati fi ħdan il-qafas ta' demokrazija rappreżentattiva, iżda l-kostituzzjoni u l-qorti suprema jillimitaw lill-maġġoranza u jipproteġu lill-minoranzi — normalment billi jiġi żgurat li kulħadd igawdi minn ċerti drittijiet tal-individwu, bħal-libertà tal-kelma jew il-libertà tal-assoċjazzjoni. It-terminu tfaċċa fis-seklu 5 [[Ante Christum natum|Q.K]]. fil-bliet-stati [[Greċja antika|Griegi]], b'mod partikolari f'[[Ateni]] Klassika, u kien ifisser "it-tmexxija tal-poplu", b'kuntrast mal-aristokrazija (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ἀριστοκρατία, ''aristokratía''), li tfisser "it-tmexxija tal-elit". Prattikament fil-gvernijiet demokratiċi kollha tul l-istorja tal-qedem u moderna, iċ-ċittadinanza demokratika inizjalment kienet ristretta għal klassi tal-elit, li iktar 'il quddiem ġiet estiża għaċ-ċittadini adulti kollha. Fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji moderni, dan inkiseb permezz tal-movimenti tas-suffraġju tas-sekli 19 u 20. Id-demokrazija tikkuntrasta mal-forom ta' governanza fejn il-poter ma jinbitx mill-popolazzjoni ġenerali ta' stat, pereżempju s-sistemi awtoritarji. Storikament is-sistemi demokratiċi kienu forma rari u vulnerabbli ta' governanza, iżda dawn saru iktar prevalenti mis-seklu 19 'l hawn, b'mod partikolari permezz ta' diversi mewġiet ta' demokratizzazzjoni. Id-demokrazija għandha leġittimità konsiderevoli fid-dinja moderna, peress li l-opinjoni pubblika fir-reġjuni dinjin normalment huma favur is-sistemi demokratiċi ta' governanza meta mqabbla mal-alternattivi, u peress li saħansitra l-istati awtoritarji jippruvaw ipinġu lilhom infushom bħala demokratiċi. Id-demokrazija b'mod iktar konsistenti tirriżulta f'saħħa, f'[[edukazzjoni]] u f'eżiti ekonomiċi mtejba. Skont l-indiċijiet ta' ''V-Dem Democracy'' u l-Indiċi tad-Demokrazija ta' ''The Economist'', inqas minn nofs il-popolazzjoni tad-dinja tgħix f'demokrazija mill-2022. Fl-istess ħin, filwaqt li d-demokrazija rappreżentattivi tingħata valur siewi b'mod mifrux, iċ-Ċentru tar-Riċerka ta' Pew sab li l-garr rigward il-prestazzjoni demokratika huwa komuni saħansitra f'bosta demokraziji stabbiliti. == Karatteristiċi == Għalkemm id-demokrazija fid-demokraziji purament rappreżentattivi hija mifhuma b'rabta mal-votazzjoni, ma jeżisti l-ebda konsensus dwar definizzjoni preċiża tad-demokrazija. Jeżistu wisq approċċi. Kien hemm studju li identifika 2,234 aġġettiv li jintuża għad-deskrizzjoni tad-demokrazija bil-[[lingwa Ingliża]]. Minkejja dan, hemm fehim iktar profond – bħal dak ta' [[Abraham Lincoln]]: : ''"Governanza tan-nies, min-nies, għan-nies"'' jew dik ta' [[Karl Popper]] li ssostni li l-ħarsa "klassika" lejn id-demokrazija hi, "fil-qosor, it-teorija li d-demokrazija hija t-tmexxija tal-poplu u li l-poplu għandu d-dritt li jiggverna hu. Il-prinċipji demokratiċi huma riflessi fiċ-ċittadini eliġibbli kollha, ilkoll indaqs quddiem il-[[Dritt|liġi]] u lkoll b'aċċess ugwali għall-proċessi leġiżlattivi. Pereżempju, f'demokrazija rappreżentattiva, kull vot (fit-teorija) għandu l-istess piż, u l-libertà taċ-ċittadini eliġibbli hija żgurata permezz ta' drittijiet u libertajiet leġittimizzati li tipikament ikunu mnaqqxa f'kostituzzjoni, filwaqt li użi oħra tad-"demokrazija" jaf jħaddnu d-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini jivvutaw direttament fuq id-diversi kwistjonijiet li jinqalgħu. Skont in-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]], id-demokrazija "tipprovdi ambjent li jirrispetta d-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali, u fejn ir-rieda espressa liberament tal-poplu tiġi eżerċitata". Skont teorija partikolari d-demokrazija tirrikjedi tliet prinċipji fundamentali: il-kontroll 'il fuq (sovranità fl-iżjed livelli baxxi tal-awtorità), l-ugwaljanza politika, u n-normi soċjali li permezz tagħhom l-individwi u l-istituzzjonijiet iqisu biss atti aċċettabbli li jirriflettu l-ewwel żewġ prinċipji tal-kontroll 'il fuq u l-ugwaljanza politika. L-ugwaljanza legali, il-libertà politika u l-istat ta' dritt sikwit jiġu identifikati bħala l-karatteristiċi ewlenin ta' demokrazija li tiffunzjona sew. F'xi pajjiżi, b'mod partikolari fir-[[Renju Unit]] (minn fejn oriġinat is-sistema ta' Westminster), il-prinċipju dominanti hu dak tas-sovranità Parlamentari, filwaqt li tinżamm l-indipendenza ġudizzjarja. Fl-[[Indja]], is-sovranità Parlamentari hija soġġetta għall-Kostituzzjoni tal-Indja li tinkludi rieżami ġudizzjarju. Għalkemm it-terminu "demokrazija" tipikament jintuża fil-kuntest ta' stat politiku, il-prinċipji wkoll huma applikabbli potenzjalment għall-organizzazzjonijiet privati, bħal klabbs, għaqdiet u ditti. Id-demokraziji jistgħu jużaw bosta metodi differenti ta' teħid tad-deċiżjonijiet, iżda t-tmexxija tal-maġġoranza hija l-forma dominanti. Mingħajr kumpens, bħal protezzjonijiet legali tad-drittijiet tal-individwu jew kollettivi, il-minoranzi politiċi jistgħu jiġu mgħakksa mit-"tirannija tal-maġġoranza". It-tmexxija tal-maġġoranza tinvolvi approċċ kompetittiv, għad-differenza tad-demokrazija tal-konsensus, u b'hekk tinħoloq il-ħtieġa li l-elezzjonijiet, u ġeneralment id-deliberazzjoni, ikunu sostantivament u proċeduralment "ġusti" u ekwi. Fżxi pajjiżi, il-libertà tal-espressjoni politika, il-libertà tal-kelma u l-libertà tal-istampa jitqiesu bħala importanti biex jiġi żgurat li l-votanti jkunu infurmati sew, u b'hekk ikunu jistgħu jivvutaw skont l-interessi u t-twemmin tagħhom stess. Ġie ssuġġerit ukoll li karatteristika bażika tad-demokrazija hija l-kapaċità li l-votanti kollha jipparteċipaw b'mod ħieles u sħiħ fil-[[ħajja]] tas-soċjetà tagħhom. Bl-enfasi fuq in-nozzjonijiet tal-kuntratt soċjali u r-rieda kollettiva tal-votanti kollha, id-demokrazija tista' tkun ikkaratterizzata wkoll bħala forma ta' kollettiviżmu politiku peress li tiġi definita bħala forma ta' governanza fejn iċ-ċittadini eliġibbli kollha jkollhom vuċi ugwali fit-tfassil tal-liġijiet. Ir-repubbliki, għalkemm spiss ikunu assoċjati popolarment mad-demokrazija minħabba l-prinċipju kondiviż tal-kunsens mogħti minn dawk li jiġu ggvernati għat-tmexxija, mhux neċessarjament ikunu demokraziji, għax ir-repubblikaniżmu ma jispeċifikax ''kif'' in-nies għandhom imexxu. Tradizzjonalment it-terminu "repubblika" kien iħaddan kemm id-demokraziji kif ukoll l-aristokraziji u l-varjanti tagħhom. F'sens modern, il-forma ta' governanza repubblikana hija forma ta' governanza mingħajr monarka. Minħabba f'hekk, id-demokraziji jistgħu jkunu repubbliki jew monarkiji kostituzzjonali, bħar-Renju Unit, fejn il-monarka ma jkunx il-mexxej. == Storja == Il-ġemgħat demokratiċi għandhom żmien daqs kemm għandha żmien l-ispeċi umana u ilhom jeżistu tul l-istorja umana, iżda sas-seklu 19, il-figuri [[Politiku|politiċi]] ewlenin fil-biċċa l-kbira opponew id-demokrazija. It-teoriċi repubblikani rabtu d-demokrazija ma' daqs ċkejken: iktar ma kienu jikbru fid-daqs l-unitajiet politiċi, iktar kienet tiżdied il-probabbiltà li l-gvern isir tiranniku. Fl-istess waqt, l-unitajiet politiċi żgħar kienu vulnerabbli għall-ħakma. Montesquieu kiteb, "Jekk repubblika tkun żgħira, tinqered minn qawwa barranija; jekk tkun kbira, tinqered mill-imperfezzjoni interna". Skont ix-xjenzat politiku tal-Università ta' Johns Hopkins [[Daniel Deudney]], il-ħolqien tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], bid-daqs kbir u s-sistema ta' kontrolli u bilanċi tagħha, kienet soluzzjoni għall-problemi doppji tad-daqs. Fis-soċjetajiet ta' madwar id-dinja seħħew forom ta' demokrazija b'mod organiku li ma kellhom l-ebda kuntatt ma' xulxin. === Oriġini === ==== [[Greċja]] u [[Ruma]] ==== It-terminu ''demokrazija'' tfaċċa għall-ewwel darba fil-ħsieb politiku u [[Filosofija|filosofiku]] tal-Greċja Antika fil-belt-stat ta' Ateni fl-antikità klassika. Il-kelma ġejja minn ''dêmos'' li tfisser "nies (komuni)" u minn ''krátos'' li tfisser "qawwa/setgħa". Taħt Cleisthenes, f'Ateni ġie stabbilit dak li huwa maħsub bħala l-ewwel eżempju ta' tip ta' demokrazija fis-seklu 6 Q.K. (508–507 Q.K.). Cleisthenes huwa meqjus bħala "l-missier tad-demokrazija ta' Ateni". L-ewwel użu attestat tal-kelma demokrazija jinsab fix-xogħlijiet ta' proża tal-ħabta tal-430 Q.K., bħall-''Istorji'' ta' Erodotu, iżda l-użu tagħha kien eqdem b'diversi deċennji, peress li żewġ persuni minn Ateni li twieldu għall-ħabta tal-470 Q.K. kien jisimhom Democrates, isem politiku ġdid — x'aktarx b'appoġġ għad-demokrazija — li ngħata fi żmien ta' dibattiti dwar kwistjonijiet kostituzzjonali f'Ateni. Aeschylus jalludi bis-saħħa wkoll għall-kelma fid-dramm tiegħu ''Is-Supplikanti'', li ttella' għall-ħabta tal-463 Q.K., fejn isemmi "l-id tat-tmexxija tal-kotra" [''demou kratousa cheir'']. Qabel dak iż-żmien, il-kelma li kienet tiddefinixxi s-sistema politika ġdida ta' Cleisthenes x'aktarx li kienet ''isonomija'', li tfisser ugwaljanza politika. Id-demokrazija ta' Ateni ħadet is-sura ta' demokrazija diretta, u kellha żewġ karatteristiċi li jiddistingwuha: l-għażla aleatorja ta' ċittadini ordinarji biex jimlew il-ftit karigi amministrattivi u ġudizzjarji eżistenti tal-gvern, u ġemgħa leġiżlattiva li kienet tikkonsisti mill-maġġoranza taċ-ċittadini ta' Ateni. Iċ-ċittadini eliġibbli kollha kienu jitħallew jitkellmu u jivvutaw fil-ġemgħa jew fl-assemblea, fejn kienu jiġu stabbiliti l-liġijiet tal-belt-stat. Madankollu, iċ-ċittadinanza ta' Ateni ma kinitx tingħata lin-[[Mara|nisa]], lill-[[Skjavitù|ilsiera]], lill-barranin (μέτοικοι / ''métoikoi''), u liż-żgħażagħ taħt l-età tas-servizz militari. Effettivament, resident wieħed minn kull erba' f'Ateni kienu jikkwalifikaw bħala ċittadini. Is-sjieda tal-art ma kinitx rekwiżit għaċ-ċittadinanza. L-esklużjoni ta' partijiet kbar tal-popolazzjoni mill-korp taċ-ċittadini hija marbuta mill-qrib mal-fehim tal-qedem taċ-ċittadinanza. Fil-biċċa l-kbira ta' żmien il-qedem, il-benefiċċju taċ-ċittadinanza kien marbut mal-obbligu tal-ġlied fil-kampanji militari. Id-demokrazija ta' Aterni mhux biss kienet ''diretta'' fis-sens li d-deċiżjonijiet kienu jittieħdu mill-ġemgħa, iżda anke l-''iżjed diretta'' fis-sens li l-ġemgħa permezz tal-istrutturi bħall-assemblea, is-senat u l-qrati legali kienet tikkontrolla l-proċess politiku kollu u proporzjon kbir taċ-ċittadini kienu jkunu involuti b'mod kostanti fl-affarijiet pubbliċi. Minkejja li d-drittijiet tal-individwu ma kinux żgurati mill-kostituzzjoni ta' Ateni fis-sens modern (il-Griegi tal-qedem ma kellhomx kelma għal "drittijiet"), dawk li kienu ċittadini ta' Ateni kienu jgawdu l-libertajiet tagħhom mhux f'oppożizzjoni għall-gvern iżda billi jgħixu f'belt li ma kinitx soġġetta għal xi setgħa oħra u billi huma stess ma kinux soġġetti għat-tmexxija ta' ħaddieħor. Il-votazzjoni tfaċċat fi [[Sparta]] saħansitra fis-700 Q.K. L-ekkleżjastiċi ta' Sparta kienu ġemgħa tal-poplu, li kienet tiltaqa' darba fix-xahar, fejn kull ċittadini maskili ta' mill-inqas 20 sena seta' jipparteċipa. Fl-assemblea, l-Ispartani kienu jeleġġu l-mexxejja u jixħtu l-voti tagħhom bl-għajjat (il-votazzjoni kienet tiġi deċiża skont l-ikbar għajta tal-folla). [[Aristotli]] ddeskriva dan il-metodu bħala "tat-tfal", meta mqabbel mas-sistema tal-votazzjoni fuq poloz tal-ġebel użata miċ-ċittadini ta' Ateni. Sparta adottat din is-sistema minħabba s-sempliċità tagħha, u biex jiġi evitat kull tip ta' preġudizzju, xiri jew qerq fil-votazzjoni, li kienu predominanti fl-elezzjonijiet demokratiċi bikrin. Barra minn hekk, id-depożizzjoni tar-Renju Ruman ħolqot sistema b'element demokratiku fil-forma ta' bosta ġemgħat popolari differenti. Minkejja li r-Repubblika Rumana tat kontribut sinifikanti għal bosta aspetti tad-demokrazija, frazzjon biss mir-Rumani kienu ċittadini li kellhom il-vot fl-elezzjonijiet għall-maġistrati. Il-voti tas-setgħana kienu jingħataw iktar piż permezz ta' sistema ta' votazzjoni ponderata, għaldaqstant il-biċċa l-kbira tal-uffiċjali għoljin, inkluż il-membri tas-Senat, kienu jiġu minn ftit familji għonja u nobbli. Il-mudell Ruman ta' governanza ispira bosta ħassieba politiċi tul is-sekli. ==== Indja tal-qedem ==== Vaishali, il-[[belt kapitali]] tal-Lega ta' Vajjika (Vrijji mahajanapada) tal-Indja, titqies bħala wieħed mill-ewwel eżempji ta' repubblika għall-ħabta tas-seklu 6 Q.K. ==== Amerki ==== [[Kultura|Kulturi]] oħra, bħall-Iroquois fl-Amerki, żviluppaw ukoll forma ta' soċjetà demokratika bejn l-1450 u l-1660 (u possibbilment fl-1142), ferm qabel ma kellhom kuntatt mal-[[Ewropa|Ewropej]]. Din id-demokrazija għadha preżenti sal-lum u hija l-iżjed demokrazija rappreżentattiva antika eżistenti fid-dinja. === [[Medjuevu|Medju Evu]] === Filwaqt li l-biċċa l-kbira tar-reġjuni fl-Ewropa matul il-Medju Evu kienu mmexxijin mill-kleru jew minn sinjuri fewdali, kienu jeżistu diversi sistemi li kienu jinvolvu l-elezzjonijiet jew il-ġemgħat, għalkemm spiss kienu jinvolvu parti żgħira mill-popolazzjoni. Fl-Iskandinavja, kien hemm korpi magħrufa ta' nies ħielsa ppreseduti minn kelliem tal-liġi. Dawn il-korpi ta' deliberazzjoni kienu responsabbli għas-soluzzjoni ta' kwistjonijiet politiċi, u xi varjanti kienu jinkludu l-Althing fl-[[Iżlanda]] u l-Løgting fil-[[Gżejjer Faroe|Gżejjer Faeroe]]. Il-''veche'', fil-[[Ewropa tal-Lvant|Lvant tal-Ewropa]], kien korp simili għal dawk tal-Iskandinavja. Fil-[[Knisja Kattolika]] Rumana, il-[[Papa]] ilu jiġi elett minn [[konklav]] Papali magħmul mill-kardinali mill-1059. L-ewwel korp Parlamentari ddokumentat fl-Ewropa kien il-Cortes ta' [[León]]. Stabbilit minn [[Alfonsu IX|Alfonso IX]] fl-1188, il-Cortes kellu l-awtorità għall-iffissar tat-tassazzjoni, għall-affarijiet barranin u għal-leġiżlazzjoni, għalkemm in-natura eżatta tar-rwol tiegħu għadha kkontestata. Ir-Repubblika ta' [[Ragusa]], stabbilita fl-1358 u ċċentrata madwar il-belt ta' [[Dubrovnik]], ipprovdiet drittijiet ta' rappreżentanza u ta' votazzjoni lill-aristokrazija maskili tagħha biss. Diversi bliet-stati u sistemi ta' governanza Taljani kellhom forom ta' governanza repubblikani. Pereżempju, ir-Repubblika ta' [[Firenze]], stabbilita fl-1115, kienet immexxija mis-Signoria u l-membri tagħha kienu jintgħażlu bix-xorti. Fil-Frisja tas-sekli 10–15, soċjetà mhux fewdali distinta, id-dritt tal-votazzjoni dwar kwistjonijiet lokali u dwar l-uffiċjali tal-kontea kien ibbażat fuq id-daqs tal-art. Il-''Kouroukan Fouga'' qasam l-Imperu tal-[[Mali]] fi klans tat-tmexxija li kienu rrappreżentati f'ġemgħa kbira msejħa l-''Gbara''. Madankollu, id-dokument wassal biex il-Mali jkun iktar simili għal monarkija kostituzzjonali milli repubblika demokratika. Il-Parlament tal-[[Renju Unit|Ingilterra]] kellu l-għeruq tiegħu fir-restrizzjonijiet tal-poter tar-rejiet miktubin fil-''Magna Carta'' (1215), li b'mod espliċitu ħarset ċerti drittijiet tas-sudditi tar-Re u b'mod impliċitu appoġġat dak li mbagħad sar id-digriet Ingliż tal-''habeas corpus'', li jissalvagwardja l-libertà individwali mill-ħabs illegali u li jagħti d-dritt tal-appell. L-ewwel assemblea nazzjonali rappreżentattiva fl-Ingilterra kienet il-Parlament ta' [[Simon de Montfort]] fl-1265. Il-preżenza tat-tressiq tal-petizzjonijiet hija fost l-iżjed evidenza bikrija tal-użu tal-Parlament bħala forum biex jiġi indirizzat it-tħassib ġenerali tan-nies ordinarji. Madankollu, is-setgħa tas-sejħa tal-Parlament baqgħet f'idejn il-monarka. Xi studji kkollegaw l-istabbiliment tal-istituzzjonijiet Parlamentari fl-Ewropa matul il-Medju Evu mal-agglomerazzjonijiet urbani u mal-ħolqien ta' klassijiet ġodda, bħall-[[Artiġjan|artiġjani]], kif ukoll mal-preżenza tan-nobbli u tal-eliti reliġjużi. L-istudjużi kkollegaw ukoll l-istabbiliment tal-governanza rappreżentattiva mal-frammentazzjoni politika relattiva tal-Ewropa. Ix-xjenzat politiku [[David Stasavage]] jikkollega l-frammentazzjoni tal-Ewropa, u d-demokratizzazzjoni sussegwenti tagħha, mal-mod kif sfaxxa l-[[Imperu Ruman]]: it-territorju Ruman inħakem minn gruppi frammentati żgħar ta' tribujiet Ġermaniċi, u dan wassal għall-ħolqien ta' unitajiet politiċi żgħar fejn il-mexxejja kienu relattivament dgħajfin u kienu jeħtieġu l-kunsens taċ-ċittadini tagħhom biex jifilħu għat-theddidiet barranin. Fil-[[Polonja]], id-demokrazija nobbli kienet ikkaratterizzata minn żieda fl-attività tan-nobbiltà nofsanija, li riedet iżżid is-sehem tagħha fl-eżerċitar tal-poter għas-spejjeż tal-manjati. Il-manjati ddominaw l-iżjed karigi importanti fl-istat (lajċi u ekkleżjastiċi) u kienu jinġabru fil-kunsill irjali, li iktar 'il quddiem sar is-senat. L-importanza dejjem tikber tan-nobbiltà nofsanija kellha impatt fuq l-istabbiliment tal-istituzzjoni tal-art magħrufa bħala s-''sejmik'' (assemblea lokali), li sussegwentement kisbet iktar drittijiet. Matul is-seklu 15 u l-ewwel nofs tas-seklu 16, is-sejmiks ingħataw iktar u iktar poter u saru l-iżjed istituzzjonijiet importanti tal-poter lokali. Fl-1454, [[Casimir IV Jagiellon]] ta lis-sejmiks id-dritt li jiddeċiedu dwar it-taxxi u li jorganizzaw mobilizzazzjoni tal-massa fl-Istatuti ta' Nieszawa. Huwa wiegħed ukoll li ma kienx se joħloq liġijiet ġodda mingħajr il-kunsens tagħhom. === Era moderna === ==== Perjodu modern bikri ==== Fl-Ingilterra tas-[[seklu 17]], kien hemm interess imġedded fil-Manja Karta. Il-Parlament tal-Ingilterra għadda l-Petizzjoni tad-Drittijiet fl-1628 li stabbiliet ċerti libertajiet għas-sudditi. Il-Gwerra Ċivili Ingliża (1642–1651) ġiet miġġielda bejn ir-Re u Parlament oligarkiku iżda elett, u matul dan iż-żmien iffurmat l-idea ta' partit politiku, bi gruppi jiddibattu d-drittijiet għar-rappreżentanza politika matul id-Dibattiti ta' Putney tal-1647. Sussegwentement, il-Protettorat (1653–59) u l-Integrazzjoni mill-Ġdid Ingliża (1660) integraw iktar tmexxija awtokratika, għalkemm il-Parlament għadda l-Att dwar il-''Habeas Corpus'' fl-1679 li saħħaħ il-konvenzjoni li pprojbixxiet id-detenzjoni mingħajr biżżejjed raġunijiet jew evidenza. Wara r-Rivoluzzjoni Glorjuża tal-1688, il-Liġi tad-Drittijiet ġiet ippromulgata fl-1689 u din ikkodifikat ċerti drittijiet u libertajiet u għadha fis-seħħ. Il-liġi stabbiliet ir-rekwiżiti li jsiru elezzjonijiet regolari, ir-regoli għal-libertà tal-kelma fil-Parlament u limitat il-poter tal-monarka, u b'hekk żgurat, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-Ewropa ta' dak iż-żmien, li l-assolutiżmu rjali ma jipprevalix. L-istoriċi ekonomiċi [[Douglass North]] u [[Barry Weingast]] ikkaratterizzaw l-istituzzjonijiet implimentati fir-Rivoluzzjoni Glorjuża bħala suċċess kbir f'termini tar-restrizzjonijiet tal-governanza u l-iżgurar tal-protezzjoni tad-drittijiet tal-proprjetà. L-interess imġedded fil-Manja Karta, il-Gwerra Ċivili Ingliża, u r-Rivoluzzjoni Glorjuża fis-seklu 17 xprunaw it-tkabbir ta' filosofija politika fil-Gżejjer Brittaniċi. [[Thomas Hobbes]] kien l-ewwel filosfu li fassal teorija dettaljata dwar il-kuntratt soċjali. Fil-''Leviathan'' (1651), Hobbes ħareġ bit-teorija li l-individwi li jgħixu fin-natura kienu jgħixu ħajja "solitarja, fqira, kerha, iebsa u qasira" u kienu jagħmlu gwerer kontinwi kontra kulħadd. Sabiex tiġi evitata l-okkorrenza tal-istat anarkiku tan-natura, Hobbes irraġuna li l-individwi kienu jċedu d-drittijiet tagħhom lil qawwa awtoritarja setgħana. Fi kliem ieħor, Hobbes tkellem favur monarkija assoluta, li fl-opinjoni tiegħu kienet l-aqwa forma ta' governanza. Iktar 'il quddiem, il-filosfu u t-[[tabib]] [[John Locke]] ħareġ b'interpretazzjoni differenti dwar it-teorija tal-kuntratt soċjali. Fiż-''Żewġ Trattati tal-Governanza'' (1689) tiegħu, Locke sostna li l-individwi kollha kellhom id-drittijiet inaljenabbli għall-ħajja, għal-libertà u għall-proprjetà. Skont Locke, l-individwi kienu jinġabru volontarjament flimkien biex jiffurmaw stat bl-għan li jiddefendu drittijiethom. Għal Locke kienu partikolarment importanti d-drittijiet tal-proprjetà, li skont Locke kienu jirrikjedu l-ħarsien, li kien l-iskop primarju tal-gvern. Barra minn hekk, Locke sostna li l-gvernijiet kienu leġittimi biss jekk kellhom il-kunsens ta' dawk li kienu ggvernati. Skont Locke, iċ-ċittadini kellhom id-dritt jirribellaw kontra l-gvern jekk dan kien jaġixxi kontra l-interessi tagħhom jew isir tiranniku. Għalkemm ma tantx kienu moqrija matul ħajtu, ix-xogħlijiet ta' Locke jitqiesu bħala d-dokumenti li jsejsu l-ħsieb liberali u influwenzaw ferm il-mexxejja tar-Rivoluzzjoni Amerikana u iktar 'il quddiem ir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]]. Il-qafas demokratiku liberali tiegħu tal-governanza għadu l-forma ewlenija tad-demokrazija fid-dinja. Fir-repubbliki tal-Cossack tal-[[Ukrajna]] fis-sekli 16 u 17, l-Etmanat tal-Cossack u s-Sich ta' Zaporizhia, id-detentur tal-ogħla kariga ta' Hetman kien jiġi elett mir-rappreżentanti tad-distretti tal-pajjiż. Fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], il-governanza rappreżentattiva bdiet f'Jamestown, Virginia, bl-elezzjoni tal-Kamra tal-Burgesses (il-prekursur tal-Assemblea Ġenerali ta' Virginia) fl-1619. Il-Puritani Ingliżi li għamlu migrazzjoni mill-1620 stabbilew kolonji f'New England, fejn kien hemm governanza lokali demokratika; il-poter ta' dawn l-assemblej lokali kien ivarja ferm tul il-perjodu kolonjali. Madankollu, uffiċjalment kellhom ammonti żgħar ta' poter devolut, peress li l-awtorità aħħarija kienet f'idejn il-monarkija u l-Parlament. Il-Puritani, il-Battisti u l-Quakers li stabbilew dawn il-kolonji applikaw l-organizzazzjoni demokratika tal-kongregazzjonijiet tagħhom anke għall-amministrazzjoni tal-komunitajiet tagħhom fil-ħajja ta' kuljum. ==== Sekli 18 u 19 ==== L-ewwel Parlament tal-Gran Brittanja ġie stabbilit fl-1707, wara l-fużjoni tar-Renju tal-Ingilterra u r-Renju tal-[[Skozja|Iskozja]] skont l-Atti tal-Unjoni. Żewġ dokumenti ewlenin tal-kostituzzjoni mhux kodifikata tar-Renju Unit, id-Dikjarazzjoni Ingliża tad-Drittijiet tal-1689 (imsejħa mill-ġdid bħala l-Liġi dwar id-Drittijiet tal-1689) u d-Dikjarazzjoni Skoċċiża tad-Drittijiet tal-1689, it-tnejn li huma kienu kkonsolidaw il-pożizzjoni tal-Parlament bħala l-korp suprem tat-tfassil tal-liġijiet u kienu jgħidu li "l-elezzjoni tal-membri tal-Parlament kellha tkun ħielsa". Madankollu, il-Parlament kien jiġi elett biss mis-sidien tal-art maskili, li kienu jammontaw għal 3 % tal-popolazzjoni fl-1780. L-ewwel persuna Brittanika magħrufa ta' nisel Afrikan li vvota f'elezzjoni ġenerali, [[Ignatius Sancho]], ivvota fl-1774 u fl-1780. Matul l-Era tal-Libertà fl-[[Żvezja|Iżvezja]] (1718–1772), id-drittijiet ċivili twessgħu u l-poter għadda mingħand il-monarka għall-Parlament. Ir-raħħala intaxxati kienu rrappreżentati fil-Parlament, għalkemm ma tantx kellhom influwenza, iżda n-nies komuni mingħajr proprjetà intaxxata ma kellhomx suffraġju. Il-ħolqien ta' Repubblika ta' [[Korsika]] ta' għomorha qasir fl-1755 kien tentattiv bikri li tiġi adottata kostituzzjoni demokratika (setgħu jivvutaw l-irġiel u n-nisa kollha li kellhom iktar minn 25 sena). Din il-Kostituzzjoni ta' Korsika kienet l-ewwel waħda bbażata fuq il-prinċipji tal-Illuminiżmu u kienet tinkludi s-suffraġju femminili, xi ħaġa li ma kinitx inkluża fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji l-oħra sas-seklu 20. L-Amerka kolonjali kellha kwalifikazzjonijiet simili dwar il-proprjetà bħall-Brittanja, u fil-perjodu qabel l-1776 l-abbundanza u d-disponibbiltà tal-art kienet tfisser li għadd kbir ta' kolonjalisti kienu jissodisfaw tali rekwiżiti b'mill-inqas 60 fil-mija tal-irġiel adulti ta' karnaġjon bajda li setgħu jivvutaw. Il-maġġoranza l-kbira tal-irġiel ta' karnaġjon bajda kienu [[Bidwi|bdiewa]] li kienu jissodisfaw ir-rekwiżiti tas-sjieda tal-proprjetà jew tal-ħlas tat-taxxa. Bi ftit eċċezzjonijiet, l-ebda mara jew persuna b'karnaġjon sewda ma setgħu jivvutaw. Vermont, li malli ddikjarat l-indipendenza mill-Gran Brittanja fl-1777, adottat kostituzzjoni mmudellata fuq iċ-ċittadinanza u s-suffraġju demokratiku ta' Pennsylvania għall-irġiel bi proprjetà jew mingħajr proprjetà. Il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti tal-1787 hija l-eqdem kostituzzjoni governattiva kkodifikata li għadha teżisti u li għadha attiva. Il-Kostituzzjoni kienet tipprevedi gvern elett u protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet ċivili, iżda ma temmitx il-jasar u lanqas ma estendiet id-drittijiet tal-votazzjoni fl-Istati Uniti, u minflok ħalliet il-kwistjoni tas-suffraġju f'idejn l-istati individwali. Ġeneralment, l-istati llimitaw is-suffraġju għas-sidien tal-proprjetà maskili u għal dawk li jħallsu t-taxxi ta' karnaġjon bajda. Meta kien hemm l-ewwel elezzjoni Presidenzjali fl-1789, madwar 6 % tal-popolazzjoni kienet eliġibbli biex tivvota. L-Att dwar in-Naturalizzazzjoni tal-1790 illimita ċ-ċittadinanza Amerikana lill-persuni ta' karnaġjon bajda biss. Il-Liġi tad-Drittijiet fl-1791 stabbiliet limiti fuq il-poter tal-gvern sabiex tħares il-libertajiet personali iżda kellha ftit impatt fuq is-sentenzi tal-qrati għall-ewwel 130 sena wara r-ratifika. Fl-1789, [[Franza]] Rivoluzzjonarja adottat id-Dikjarazzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u taċ-Ċittadini, u għalkemm għomorha kien qasir, il-Konvenzjoni Nazzjonali kienet eletta mill-irġiel kollha biss fl-1792. Il-Kostituzzjoni Pollakka-[[Litwanja|Litwana]] tat-3 ta' Mejju 1791 ippruvat timplimenta monarkija kostituzzjonali iktar effettiva, introduċiet l-ugwaljanza politika bejn iċ-ċittadini u n-nobbli, u poġġiet ir-raħħala taħt il-protezzjoni tal-gvern, u b'hekk taffiet l-agħar abbużi kontra r-raħħala. Din damet fis-seħħ għal inqas minn 19-il xahar, u ġiet iddikjarata nulla mis-Sejm ta' Grodno li ltaqa' fl-1793. Minkejja dan, il-Kostituzzjoni tal-1791 għenet biex l-aspirazzjonijiet tal-Pollakki jibqgħu ħajjin għar-restawr eventwali tas-sovranità tal-pajjiż iktar minn seklu wara. Fl-Istati Uniti, l-elezzjoni Presidenzjali tal-1828 kienet l-ewwel waħda li fiha setgħu jivvutaw l-irġiel ta' karnaġjon bajda li ma kinux sidien tal-proprjetà fil-maġġoranza l-kbira tal-istati. L-ammont ta' nies li ħarġu jivvutaw żdied matul is-snin 30 tas-seklu 19, u laħaq madwar 80 % tal-popolazzjoni ta' rġiel adulti ta' karnaġjon bajda fl-elezzjoni Presidenzjali tal-1840. North Carolina kien l-aħħar stat li abolixxa l-kwalifazzjoni abbażi tal-proprjetà fl-1856 u dan wassal għal approssimazzjoni tas-suffraġju universali tal-irġiel ta' karnaġjon bajda (madankollu r-rekwiżiti tal-ħlas tat-taxxa baqgħu jeżistu f'ħames stati fl-1860 u baqgħu jeżistu f'żewġ stati sas-seklu 20). Fiċ-ċensiment tal-Istati Uniti tal-1860, il-popolazzjoni tal-iskjavi kienet kibret għal 4 miljuni, u fir-Rikostruzzjoni wara l-Gwerra Ċivili, għaddew tliet emendi kostituzzjonali: it-13-il Emenda (1865) li temmet l-iskjavitù; l-14-il Emenda (1869) li tat iċ-ċittadinanza lin-nies ta' karnaġjon sewda, u l-15-il Emenda (1870) lil tat lill-irġiel ta' karnaġjon sewda d-dritt nominali biex jivvutaw. L-involviment sħiħ taċ-ċittadini kollha ma ġiex żgurat sa wara li l-moviment tad-drittijiet ċivili kiseb l-approvazzjoni mill-Kungress tal-Istati Uniti fir-rigward tal-Att dwar id-Drittijiet tal-Votazzjoni tal-1965. Id-dritt tal-votazzjoni fir-Renju Unit twessa' u sar iktar uniformi permezz ta' sensiela ta' riformi li bdew bl-Att dwar ir-Riformi tal-1832 u komplew fis-seklu 20, b'mod partikolari bl-Att dwar ir-Rappreżentanza tan-Nies tal-1918 u l-Att dwar l-Ugwaljanza tal-1928. Is-suffraġju maskili universali ġie stabbilit fi Franza f'Marzu 1848 fid-dawl tar-Rivoluzzjoni Franċiża tal-1848. Matul dik is-sena, faqqgħu diversi rivoluzzjonijiet fl-Ewropa peress li l-mexxejja kellhom ilaħħqu mad-domandi popolari għall-kostituzzjonijiet liberali u għal iktar governanza demokratika. Fl-1876, l-[[Imperu Ottoman]] għadda minn monarkija assoluta għal waħda kostituzzjonali, u organizza żewġ elezzjonijiet is-sena ta' wara biex jeleġġi membri fil-Parlament li kien għadu kemm ġie ffurmat. Inħarġu Regolamenti Elettorali Proviżorji, li kienu jiddikjaraw li l-membri eletti tal-Kunsilli Amministrattivi Provinċjali kellhom jeleġġu l-membri għall-ewwel Parlament. Iktar tard dik is-sena, ġiet ippromulgata kostituzzjoni ġdida, li kienet tipprevedi l-istabbiliment ta' Parlament bikamerali b'Senat maħtur mis-Sultan u Kamra tad-Deputati eletta mill-poplu. Kienu jitħallew jikkontestaw għall-elezzjoni l-irġiel biss li kellhom iktar minn 30 sena u li kienu midħla tat-Tork u li kellhom drittijiet ċivili sħaħ. Fost ir-raġunijiet ta' skwalifika kien hemm iż-żamma ta' ċittadinanza doppja, ir-reklutaġġ minn gvern barrani, il-falliment monetarju, l-impjieg bħala qaddej, jew "ir-reputazzjoni tat-twettiq ta' azzjonijiet ħżiena". Is-suffraġju universali sħiħ inkiseb fl-1934. Fl-1893, il-kolonja bl-awtogovernanza ta' [[New Zealand]] saret l-ewwel pajjiż fid-dinja (għajr għar-Repubblika ta' Korsika b'għomorha qasir tas-seklu 18 li stabbiliet is-suffraġju universali attiv billi n-nisa ngħataw id-dritt tal-votazzjoni. ==== Sekli 20 u 21 ==== It-tranżizzjonijiet tas-seklu 20 lejn id-demokrazija liberali waslu f'"mewġiet suċċessivi tad-demokrazija", u rriżultaw b'modi differenti minn gwerer, rivoluzzjonijiet, dekolonizzazzjoni, u ċirkostanzi reliġjużi u ekonomiċi. Il-mewġiet globali ta' "regressjoni demokratika" li reġġgħu lura d-demokratizzazzjoni seħħew ukoll fis-snin 20 u 30 tas-seklu 20, fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20 u fis-snin 10 tas-seklu 21. [[L-Ewwel Gwerra Dinjija]] u x-xoljiment tal-[[Imperu Ottoman]] u tal-Imperu Awstro-Ungariku wasslu għall-ħolqien ta' nazzjonijiet-stati ġodda fl-Ewropa, u l-biċċa l-kbira minnhom kienu mill-inqas nominalment demokratiċi. Fis-snin 20 tas-seklu 20 tkattru l-movimenti demokratiċi u s-suffraġju universali avvanza, iżda d-Dipressjoni l-Kbira ġabet magħha diżillużjoni u l-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Ewropa, tal-Amerka Latina u tal-[[Asja]] daru għat-tmexxija ta' rġiel b'saħħithom jew dittaturi. Il-Faxxiżmu u d-dittaturi tkattru fil-[[Ġermanja]] Nażista, fl-[[Italja]], fi [[Spanja]] u fil-[[Portugall]], kif ukoll il-gvernijiet mhux demokratiċi fil-Baltiċi, fil-Balkani, fil-[[Brażil]], f'[[Kuba]], fiċ-[[Ċina]] u fil-[[Ġappun]] fost l-oħrajn. [[It-Tieni Gwerra Dinjija]] ġabet magħha treġġigħ lura definittiv ta' din it-tendenza fil-Punent tal-Ewropa. Id-demokratizzazzjoni tas-setturi Amerikani, Brittaniċi u Franċiżi tal-Ġermanja okkupata (għalkemm xi sorsi jikkontestaw dan il-punt), tal-[[Awstrija]], tal-[[Italja]], u tal-[[Ġappun]] okkupat serviet bħala mudell għat-teorija li ġiet wara tal-bidla fil-gvern. Madankollu, il-biċċa l-kbira tal-Lvant tal-Ewropa, inkluż is-settur [[Unjoni Sovjetika|Sovjetiku]] tal-Ġermanja, sfat fit-territorju mhux demokratiku ddominat mis-Sovjetiċi. Wara l-gwerra kien hemm id-dekolonizzazzjoni, u mill-ġdid il-biċċa l-kbira tal-istati indipendenti ġodda kellhom kostituzzjonijiet nominalment demokratiċi. L-Indja feġġet bħala l-ikbar demokrazija fid-dinja u għadha fit-tmun. Il-pajjiżi li fl-imgħoddi kienu parti mill-Imperu Brittanika, spiss adottaw is-sistema Brittanika ta' Westminster. Fl-1948, id-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem irrekjediet id-demokrazija:<blockquote>3. Ir-rieda tan-nies għandha tkun il-bażi tal-awtorità tal-governanza; din għandha tkun espressa f'elezzjonijiet perjodiċi u ġenwini li għandhom jkunu b'suffraġju universali u ugwali u dan għandu jiġi espress f'elezzjonijiet perjodiċi u ġenwini li għandhom isiru b'suffraġju universali u ndaqs u għandhom isiru permezz ta' votazzjoni sigrieta u jew bi proċeduri ekwivalenti ta' votazzjoni ħielsa.</blockquote>— Id-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem, l-Artikolu 21, in-Nazzjonijiet Uniti, fl-1948 Sal-1960, il-maġġoranza l-kbira tal-pajjiżi-stati nominalment kienu demokraziji, għalkemm il-biċċa l-kbira tal-popolazzjonijiet tad-dinja kienu jgħixu f'demokraziji nominali li esperjenzaw elezzjonijiet taparsi, u forom oħra ta' qerq (b'mod partikolari fl-istati "[[Komuniżmu|Komunisti]]" u l-eks kolonji). Mewġa sussegwenti ta' demokratizzazzjoni ġabet magħha kisbiet sostanzjali favur demokrazija liberali ta' vera għal bosta stati, u din ġiet imlaqqma bħala t-"tielet mewġa ta' demokrazija". Il-Portugall, Spanja u diversi mid-dittaturi militari fl-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] reġgħu lura għat-tmexxija ċivili fis-snin 70 u 80 tas-seklu 20. Din ġiet segwita minn pajjiżi fil-Lvant u fin-Nofsinhar tal-Asja sa nofs u l-aħħar tas-snin 80 tas-seklu 20. L-għawġ ekonomiku fis-snin 80 tas-seklu 20, flimkien mal-garr minħabba l-oppressjoni Sovjetika, wasslu għall-isfaxxar tal-Unjoni Sovjetika, it-tmiem assoċjata tal-[[Gwerra Bierda]], u d-demokratizzazzjoni u l-liberalizzazzjoni tal-pajjiżi tal-Lvant tal-eks Unjoni Sovjetika. L-iżjed demokraziji mid-demokraziji l-ġodda li kellhom suċċess kienu dawk li [[Ġeografija|ġeografikament]] u [[Kultura|kulturalment]] kienu l-eqreb tal-Punent tal-Ewropa, u li issa huma parti mill-[[Unjoni Ewropea]] jew huma pajjiżi kandidati. Fl-1986, wara li waqgħet l-iżjed dittatura Asjatika prominenti, l-uniku stat demokratiku tax-xorta tiegħu dak iż-żmien feġġ fil-[[Filippini]] bil-wasla ta' [[Corazon Aquino]], li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala omm id-demokrazija Asjatika. Ix-xejra liberali nfirxet f'uħud mill-istati Afrikani fis-snin 90 tas-seklu 20, l-iktar fl-[[Afrika t'Isfel]]. Xi eżempji reċenti ta' tentattivi ta' liberalizzazzjoni jinkludu r-Rivoluzzjoni [[Indoneżja|Indoneżjana]] tal-1998, ir-Rivoluzzjoni bil-Gafef fil-[[Jugoslavja]], ir-Rivoluzzjoni tal-Ward fil-[[Ġeorġja|Georgia]], ir-Rivoluzzjoni Oranġjo fl-[[Ukrajna]], ir-Rivoluzzjoni taċ-Ċedru fil-[[Libanu]], ir-Rivoluzzjoni tat-Tulipani fil-[[Kirgiżistan]] u r-Rivoluzzjoni tal-Ġiżimin fit-[[Tuneżija]]. Skont Freedom House, fl-2007 kien hemm 123 demokrazija elettorali (minn 40 waħda fl-1972). Skont il-''Forum Dinji dwar id-Demokrazija'', id-demokraziji elettorali issa jirrappreżentaw 120 mill-192 pajjiż eżistenti u jikkostitwixxu 58.2 fil-mija tal-popolazzjoni dinjija. Fl-istess ħin, id-demokraziji liberali, jiġifieri l-pajjiżi li Freedom House tqis bħala ħielsa u li jirrispettaw id-drittijiet tal-bniedem bażiċi u l-istat tad-dritt, jammontaw għal 85 pajjiż u jirrappreżentaw 38 fil-mija tal-popolazzjoni globali. Fl-2007 ukoll, in-[[Nazzjonijiet Uniti]] ddikjaraw il-15 ta' Settembru bħala l-Jum Internazzjonali tad-Demokrazija. Bosta pajjiżi baxxew l-età tal-votazzjoni għal 18-il sena; id-demokraziji ewlenin bdew jagħmlu dan fis-snin 70 tas-seklu 20, l-ewwel nett fil-Punent tal-Ewropa u fl-Amerka ta' Fuq. Il-biċċa l-kbira tad-demokraziji elettorali għadhom jeskludu lil dawk taħt l-età ta' 18-il sena mill-votazzjoni. L-età tal-votazzjoni tbaxxiet għal 16-il sena għall-elezzjonijiet nazzjonali f'għadd ta' pajjiżi, fosthom il-[[Brażil]], l-Awstrija, [[Kuba]] u n-[[Nikaragwa]]. F'California, proposta tal-2004 biex jingħata kwart ta' vot li dawk ta' 16-il sena fl-aħħar mill-aħħar ma għaddietx. Fl-2008, il-Parlament Ġermaniż ippropona abbozz ta' liġi li mbagħad warrab li kienet tagħti d-dritt tal-votazzjoni lil kull ċittadin mat-twelid, biex jintuża minn ġenitur sa meta l-wild ikun jista' jibda jużah. Skont Freedom House, mill-2005 kien hemm 17-il sena konsekuttiva li fihom id-drittijiet politiċi u l-libertajiet ċivili madwar id-dinja marru għall-agħar f'iktar pajjiżi milli fejn sar xi titjib, peress li l-qawwiet populisti u nazzjonalistiċi mexew 'il quddiem kullimkien, mill-[[Polonja]] (eż. il-partit tal-Liġi u l-Ġustizzja) sal-Filippini (taħt [[Rodrigo Duterte]]). F'rapport ta' Freedom House li nħareġ fl-2018, il-punteġġi rigward id-demokrazija għall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi marru lura għat-12-il sena konsekuttiva. ''The Christian Science Monitor'' irrapporta li l-ideoloġiji nazzjonalistiċi u populisti kienu qed jissaħħew, a skapitu tal-istat tad-dritt, f'pajjiżi bħall-Polonja, it-[[Turkija]] u l-[[Ungerija]]. Pereżempju, fil-Polonja, il-President ħatar 27 imħallef ġdid tal-Qorti Suprema minkejja l-oġġezzjonijiet legali mill-[[Kummissjoni Ewropea]]. Fit-Turkija, eluf ta' mħallfin tneħħew mill-karigi tagħhom wara kolp ta' stat li ma rnexxiex. Iċ-"ċedimenti demokratiċi" fis-snin 10 tas-seklu 21 ġew attribwiti lill-inugwaljanza ekonomika u l-garr soċjali, il-personaliżmu, il-ġestjoni batuta tal-gvernijiet fir-rigward tal-[[pandemija tal-COVID-19]], kif ukoll fatturi oħra bħall-manipolazzjoni tas-soċjetà ċivili, il-"polarizzazzjoni tossika", il-kampanji barranin tad-diżinformazzjoni, ir-razziżmu u n-nattiviżmu, is-setgħa eżekuttiva eċċessiva, u s-setgħa mnaqqsa tal-oppożizzjoni. Fi ħdan id-demokraziji tal-Punent, l-attitudnijiet ta' "protezzjoniżmu", li jiġbru flimkien il-konservattiviżmu kulturali u l-attitudnijiet ekonomiċi Xellugin, kienu l-iżjed indikatur b'saħħtu tal-appoġġ għall-modalitajiet awtoritarji ta' governanza. == Teorija == === Teorija bikrija === It-teorija demokratika ta' Aristotli kienet tpoġġi f'kuntrast it-tmexxija mill-ħafna (demokrazija/timokrazija), mat-tmexxija mill-ftit (oligarkija/aristokrazija/elitiżmu), kif ukoll mat-tmexxija minn persuna waħda (tirannija/awtokrazija/monarkija assoluta). Huwa ħaseb ukoll li kien hemm varjant tajjeb u ħażin ta' kull sistema (huwa qies id-demokrazija bħala l-kontroparti ħażina tat-timokrazija). Fehma komuni fost it-teoriċi Repubblikani bikrin u Rinaxximentali kienet li d-demokrazija setgħet tibqa' ħajja biss fil-komunitajiet politiċi ż-żgħar. Abbażi tal-lezzjonijiet meħuda mill-bidla tar-Repubblika Rumana lejn il-monarkiżmu iktar ma kibret jew ċkienet, dawn it-teoriċi Repubblikani sostnew li l-espansjoni tat-territorji u tal-popolazzjoni inevitabbilment kienu jwasslu għat-tirannija. Għaldaqstant id-demokrazija kienet fraġli ferm u rari storikament, għax setgħet tibqa' teżisti biss f'unitajiet politiċi żgħar, li minħabba d-daqs tagħhom kienu vulnerabbli għal ħakma minn unitajiet politiċi akbar. Huwa magħruf li Montesquieu qal, "jekk repubblika tkun żgħira, tinqered minn qawwa barranija; jekk tkun kbira, tinqered minn difett intern". [[Jean-Jacques Rousseau]] sostna, "Għaldaqstant, hija l-karatteristika naturali tal-istati żgħar li jiġu ggvernati bħala repubblika, tal-istati ta' daqs nofsani li jkunu soġġetti għal monarka, u tal-imperi kbar li jitmexxew minn prinċep tirann". === Teorija kontemporanja === Fost it-teoriji politiċi moderni, jeżistu kunċetti fundamentali differenti tad-demokrazija. ==== Aggregazzjoni ==== It-teorija tad-demokrazija aggregattiva ssostni li l-għan tal-proċessi demokratiċi hu li jmexxu 'l quddiem il-preferenzi taċ-ċittadini u jaggregawhom flimkien biex jiddeterminaw liema politiki soċjali għandha tadotta s-soċjetà. Għaldaqstant, dawk li jħaddnu din il-fehma jsostnu li s-sehem demokratiku għandu jiffoka b'mod primarju fuq il-votazzjoni, fejn il-politiki bl-ikbar ammont ta' voti jiġu implimentati. Jeżistu varjanti differenti tad-demokrazija aggregattiva. Skont il-ħsieb tad-demokrazija minimalista, l-elezzjonijiet huma mekkaniżmu ta' kompetizzjoni bejn il-[[Politiku|politiċi]]. [[Joseph Schumpeter]] huwa magħruf li spjega dan il-ħsieb fil-ktieb tiegħu ''Kapitaliżmu, Soċjaliżmu u Demokrazija''. [[Anthony Downs]] jargumenta li l-partiti politiċi ideoloġiċi huma neċessarji biex jaġixxu bħala sensara bejn l-individwi u l-gvernijiet. Min-naħa l-oħra, id-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini jivvutaw direttament rigward il-proposti leġiżlattivi, tista' turi aggregazzjoni aħjar f'każijiet ta' differenzi fil-preferenzi bejn l-elit u l-votanti. ===== Mandat medjan ===== Skont it-teorema tal-votant medjan, ir-rappreżentattività politika tista' tiġi evalwata billi jitqabbel kemm il-liġijiet u l-politiki huma qrib tal-fehmiet tal-votanti medjani tul l-ispettru politiku. Il-mandat medjan iħares lejn il-preferenzi tal-votant medjan bħala dawk li jagħtu leġittimità politika. ==== Poliarkija ==== [[Robert A. Dahl]] jargumenta li l-prinċipju demokratiku fundamentali hu li meta wieħed jasal għal deċiżjonijiet kollettivi vinkolanti, kull persuna f'komunità politika hija intitolata li l-interessi tagħha jitqiesu b'mod indaqs. Huwa juża t-terminu poliarkija ("it-tmexxija mill-ħafna") biex jirreferi għal soċjetajiet fejn jeżisti ċertu sett ta' istituzzjonijiet u proċeduri li huma perċepiti li jwasslu għal tali demokrazija. L-ewwel u qabel kollox fost dawn l-istituzzjonijiet hemm l-okkorrenza regolari ta' elezzjonijiet ħielsa u miftuħa li jsiru biex jintgħażlu r-rappreżentanti li mbagħad jiġġestixxu l-politiki pubbliċi kollha tas-soċjetà jew il-biċċa l-kbira minnhom. Madankollu, dawn il-proċeduri poliarkiċi jaf ma joħolqux demokrazija sħiħa, jekk pereżempju l-faqar ixekkel il-parteċipazzjoni politika. B'mod simili, [[Ronald Dworkin]] isostni li d-"demokrazija hija ideal sostantiv, mhux sempliċement proċedurali". ==== Deliberazzjoni ==== Id-demokrazija deliberattiva hija bbażata fuq in-nozzjoni li d-demokrazija hija governanza bid-deliberazzjoni. Għad-differenza tad-demokrazija aggregattiva, id-demokrazija deliberattiva ssostni li biex deċiżjoni demokratika tkun leġittima, din trid tkun preċeduta minn deliberazzjoni awtentika, mhux sempliċement l-aggregazzjoni tal-preferenzi li sseħħ fil-votazzjoni. Deliberazzjoni awtentika hija deliberazzjoni fost dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet li tkun ħielsa minn distorsjonijiet tas-setgħa politika inugwali, bħas-setgħa li jikseb min jieħu d-deċiżjonijiet permezz tal-ġid ekonomiku jew l-appoġġ tal-gruppi ta' interess. Jekk dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet ma jkunux jistgħu jaslu għal konsensus wara deliberazzjoni awtentika dwar proposta, imbagħad jivvutaw dwar il-proposta billi jużaw forma ta' tmexxija tal-maġġoranza. Il-ġemgħat taċ-ċittadini jitqiesu minn bosta studjużi bħala eżempji prattiċi tad-demokrazija deliberattiva, u rapport reċenti tal-[[OECD]] jidentifika l-ġemgħat taċ-ċittadini bħala mekkaniżmu popolari li kulma jmur jinvolvi liċ-ċittadini fit-teħid tad-deċiżjonijiet governattivi. Dawk li huma favur id-demokrazija diretta jsostnu li ċ-ċittadini ma jmexxux lilhom infushom sakemm ma jiddeċidux direttament rigward il-liġijiet u l-politiki. L-attività politika tista' tkun siewja fiha nnifisha, peress li tissoċjalizza u teduka liċ-ċittadini, u l-parteċipazzjoni popolari tista' tikkontrolla l-elit setgħana. ==== Tipi ta' demokraziji governattivi ==== Id-demokrazija għandha bosta forom, kemm fit-teorija kif ukoll fil-prattika. Xi varjetajiet tad-demokrazija jipprovdu rappreżentanza aħjar u iktar libertà għaċ-ċittadini minn oħrajn. Madankollu, jekk xi demokrazija ma tkunx strutturata sabiex tipprojbixxi lill-gvern milli jeskludi lin-nies mill-proċess leġiżlattiv, jew lil kwalunkwe fergħa tal-gvern milli tibdel is-separazzjoni tal-poteri favuriha, imbagħad fergħa tas-sistema tista' takkumula wisq poter u teqred id-demokrazija. It-tipi ta' demokrazija li ġejjin ma jeskludux lil xulxin: ħafna jispeċifikaw dettalji ta' aspetti li huma indipendenti minn xulxin u jistgħu jeżistu flimkien f'sistema unika. ===== Forom bażiċi ===== Jeżistu diversi varjanti ta' demokrazija, iżda hemm żewġ forom bażiċi, u t-tnejn li huma jikkonċernaw kif il-korp kollu taċ-ċittadini eliġibbli jwettaq ir-rieda tiegħu. Forma ta' demokrazija hija d-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini eliġibbli kollha jkollhom parteċipazzjoni attiva fit-teħid tad-deċiżjonijiet politiċi, pereżempju billi jivvutaw direttament rigward l-inizjattivi ta' politika. Fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji moderni, il-korp kollu ta' ċittadini eliġibbli jibqa' l-poter sovran iżda l-poter politiku jiġi eżerċitat indirettament permezz ta' rappreżentanti eletti; din tissejjaħ demokrazija rappreżentattiva. Jekk il-kap ta' stat jiġi elett b'mod demokratiku, l-istat jissejjaħ repubblika demokratika. ====== Demokrazija diretta ====== Id-demokrazija diretta hija sistema politika fejn iċ-ċittadini jieħdu sehem fit-teħid tad-deċiżjonijiet personalment. minflok jiddependu fuq intermedjarji jew rappreżentanti. Dawk li tkellmu favuriha bħal Jean-Jacques Rousseau jsostnu li l-approċċ dirett iżid il-leġittimità. Demokrazija diretta tagħti lill-popolazzjoni li tivvota s-setgħa li: * tibdel il-liġijiet kostituzzjonali; * tressaq inizjattivi, referenda u suġġerimenti għal liġijiet. Fi ħdan il-gvernijiet rappreżentattivi moderni, ċerti għodod elettorali bħar-referenda, l-inizjattivi taċ-ċittadini u r-referendum għat-tneħħija ta' gvern jitqiesu bħala fororm ta' demokrazija diretta. Madankollu, uħud li huma favur id-demokrazija diretta jsostnu li l-ġemgħat lokali jeħtieġu jiddiskutu wiċċ imb wiċċ. Id-demokrazija diretta bħala sistema ta' governanza attwalment teżisti fil-kantons [[Żvizzera|Żvizzeri]] ta' Appenzell Innerrhoden u Glarus, il-Muniċipalitajiet Awtonomi Zapatisti Ribelli, il-komunitajiet affiljati mas-CIPO-RFM, il-kunsilli lokali [[Bolivja|Bolivjani]] ta' FEJUVE, u l-kantons Kurdi ta' Rojava. ====== Demokrazija semidiretta ====== Xi demokraziji moderni li huma rappreżentattivi għalkollox fin-natura tagħhom jiddependu bil-kbir fuq forom ta' azzjoni politika tad-demokrazija diretta. Dawn id-demokraziji, li jużaw elementi tad-demokrazija rappreżentattiva u tad-demokrazija diretta, jissejħu demokraziji semidiretti jew demokraziji parteċipattivi. Xi eżempji jinkludu l-Iżvizzera u xi stati tal-Istati Uniti, fejn isir użu frekwenti tar-referenda u tal-inizjattivi. Il-Konfederazzjoni Żvizzera hija demokrazija semidiretta. Fil-livell federali, iċ-ċittadini jistgħu jipproponu bidliet fil-kostituzzjoni (inizjattiva popolari federali) jew jitolbu li jsir referendum rigward kwalunkwe liġi vvutata mill-Parlament. Bejn Jannar 1995 u Ġunju 2005, iċ-ċittadini Żvizzeri vvutaw 31 darba, biex iwieġbu 103 domanda (matul l-istess perjodu, iċ-ċittadini Franċiżi pparteċipaw f'żewġ referenda biss). Minkejja dan, fl-aħħar 120 sena inqas minn 250 inizjattiva tressqu għal referendum. Xi eżempji jinkludu l-użu estensiv tar-referenda fl-istat Amerikan ta' California, li huwa stat b'iktar minn 20 miljun votant. F'New England spiss jintużaw laqgħat tal-belt, speċjalment fiż-żoni rurali, għall-ġestjoni tal-governanza lokali. Dan joħloq forma ibrida ta' governanza, b'demokrazija diretta lokali u gvern statali rappreżentattiv. Pereżempju, il-biċċa l-kbira tal-bliet ta' Vermont jorganizzaw laqgħat tal-bliet annwali f'Marzu fejn jiġu eletti l-uffiċjali tal-bliet, jiġu vvutati l-baġits għall-bliet u għall-iskejjel, u ċ-ċittadini jkollhom l-opportunità li jitkellmu u jinstemgħu rigward il-kwistjonijiet politiċi. ====== Sistema tax-xorti ====== L-użu ta' sistema tax-xorti, demokrazija karatteristika ta' Ateni, hija karatteristika ta' xi verżjonijiet ta' demokraziji diretti. F'din is-sistema, kompiti governattivi u amministrattivi importanti jitwettqu minn ċittadini li jittellgħu bix-xorti f'lotterija. ====== Demokrazija rappreżentattiva ====== Id-demokrazija rappreżentattiva tinvolvi l-elezzjoni tal-uffiċjali tal-gvern min-nies rappreżentati. L-iżjed mekkaniżmi komuni jinvolvu l-elezzjoni tal-kandidat mill-maġġoranza jew minn pluralità tal-voti. Il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Punent għandhom sistemi rappreżentattivi. Ir-rappreżentanti jistgħu jiġu eletti bħala rappreżentanti diplomatiċi minn distrett (jew kostitwenza) partikolari, jew jirrappreżentaw l-elettorat kollu permezz ta' sistemi proporzjonali. Xi demokraziji rappreżentattivi jinkorporaw ukoll elementi tad-demokrazija diretta, bħal referenda. Karatteristika tad-demokrazija rappreżentattiva hi li filwaqt li r-rappreżentanti jiġu eletti min-nies biex jaġixxu fl-interess tan-nies, jibqa' jkollhom il-libertà li jeżerċitaw il-ġudizzju tagħhom stess kif jaħsbu li jkun l-aħjar. Dan wassal għal kritika fir-rigward tad-demokrazija rappreżentattiva, u ġew indikati kontradizzjonijiet tal-mekkaniżmi ta' rappreżentanza mad-demokrazija. ====== Demokrazija Parlamentari ====== Id-demokrazija Parlamentari hija demokrazija rappreżentattiva fejn il-gvern jinħatar jew jista' jitneħħa mir-rappreżentanti, għad-differenza tat-"tmexxija Presidenzjali" fejn il-President ikun il-kap ta' stat u l-kap tal-gvern u jiġi elett mill-votanti. F'demokrazija Parlamentari, il-governanza tiġi eżerċitata b'delega lill-eżekuttiv u tkun soġġetta għal rieżami kontinwu, verifiki u bilanċi mill-Parlament leġiżlattiv elett mill-poplu. F'sistema Parlamentari, il-Prim Ministru jista' jitneħħa mil-leġiżlatura fi kwalunkwe mument jekk ma jkunx żamm mal-istennijiet tal-leġiżlatura. Dan isir permezz ta' vut ta' sfiduċja fejn il-leġiżlatura tiddeċiedi jekk il-Prim Ministru għandux jitneħħa mill-kariga b'maġġoranza favur it-tneħħija. F'xi pajjiżi, il-Prim Ministru jista' jsejjaħ elezzjoni ukoll fi kwalunkwe ħin, tipikament meta l-Prim Ministru jemmen li jkollu l-poplu warajh biex jerġa' jiġi elett. F'demokraziji Parlamentari oħra, elezzjonijiet addizzjonali prattikament qatt ma jsiru, u jiġi ppreferut gvern ta' minoranza sal-elezzjonijiet ordinarji ta' wara. Karatteristika importanti tad-demokrazija Parlamentari hija l-kunċett tal-"oppożizzjoni leali". Il-qofol tal-kunċett hu li t-tieni l-ikbar partit politiku (jew l-oppożizzjoni) jopponi l-partit fil-gvern (jew koalizzjoni), filwaqt li jibqa' leali lejn l-istat u l-prinċipji demokratiċi tiegħu. ====== Demokrazija Presidenzjali ====== Id-demokrazija Presidenzjali hija sistema fejn il-pubbliku jeleġġi l-President permezz ta' elezzjoni. Il-President jaqdi l-funzjoni ta' kap ta' stat u ta' kap ta' gvern u jikkontrolla l-biċċa l-kbira tal-poteri eżekuttivi. Il-President iservi għal mandat speċifiku u ma jistax iservi għal iktar. Spiss il-leġiżlatura limitat il-possibbiltà li President jitneħħa mill-kariga. L-elezzjonijiet tipikament ikollhom data fissa u qajla jinbidlu. Il-President ikollu kontroll dirett fuq il-kabinett, u jaħtar speċifikament il-membri tal-kabinett. Normalment l-eżekuttiv ikollu r-responsabbiltà tat-twettiq jew tal-implimentazzjoni tal-leġiżlazzjoni u jaf ikollu poteri leġiżlattivi limitati, bħal veto. Madankollu, fergħa leġiżlattiva tgħaddi l-leġiżlazzjoni u l-baġits. B'hekk ikun hemm xi forma ta' separazzjoni tal-poteri. B'hekk, il-Presidentu u l-leġiżlatura jaf jispiċċaw ikollhom kontroll ta' partiti separati, u wieħed ikun jista' jimblokka lill-ieħor u b'hekk jindaħal mal-ħidma kif suppost tal-istat. Din jaf hija r-raġuni għalfejn id-demokrazija Presidenzjali ma tantx hija komuni 'l barra mill-Amerki, l-Afrika u l-Asja Ċentrali u tax-Xlokk. Sistema semi-Presidenzjali hija sistema ta' demokrazija fejn il-gvern jinkludi kemm Prim Ministru kif ukoll President. Is-setgħat partikolari tal-Prim Ministru u tal-President ivarjaw skont il-pajjiż. ==== Tipoloġija ==== ===== Monarkija kostituzzjonali ===== Bosta pajjiżi bħar-Renju Unit, [[Spanja]], in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]], il-[[Belġju]], il-pajjiżi Skandinavi, it-[[Tajlandja]], il-[[Ġappun]] u l-[[Butan|Bhutan]] bidlu monarkiji setgħana f'monarkiji kostituzzjonali (spiss gradwalment) bi rwoli limitati jew simboliċi. Pereżempju, fl-istati predeċessuri tar-Renju Unit, il-monarkija kostituzzjonali bdiet tfeġġ u baqgħet teżisti bla xkiel mir-Rivoluzzjoni Glorjuża tal-1688 u minn meta għaddiet il-Liġi dwar id-Drittijiet tal-1689. Il-monarkiji kostituzzjonali limitati ferm, bħar-Renju Unit, ġew imsejħa bħala repubbliki monarkiċi minn [[Kittieb|kittieba]] bħal [[H. G. Wells]]. F'pajjiżi oħra, il-monarkija ġiet abolita flimkien mas-sistema aristokratika (bħal fi Franza, iċ-[[Ċina]], ir-[[Russja]], il-Ġermanja, l-Awstrija, l-Ungerija, l-Italja, il-Greċja u l-[[Eġittu]]). Persuna eletta, b'poteri sinifikanti jew mingħajrhom, saret il-kap ta' stat f'dawn il-pajjiżi. Il-familji tal-elit tal-leġiżlaturi, li spiss kellhom mandati ereditarji jew għal għomorhom, kienu komuni f'bosta stati. Maż-żmien, dawn kellhom poteri li ġew limitati (bħall-House of Lords tar-Renju Unit) jew saru elettivi u baqgħu setgħana (bħas-Senat [[Awstralja|Awstraljan]]). ===== Demokrazija repubblikana ===== It-terminu ''repubblika'' għandu bosta tifsiriet differenti, iżda llum il-ġurnata spiss jirreferi għal demokrazija rappreżentattiva b'kap ta' stat elett, bħal President, li jservi għal mandat limitat, b'kuntrast mal-istati b'monarka ereditarju bħala kap ta' stat, anke jekk dawn l-istati jkunu demokraziji rappreżentattivi b'kap ta' gvern elett jew maħtur bħal Prim Ministru. Il-Missirijiet Fundaturi tal-Istati Uniti spiss ikkritikaw id-demokrazija diretta; [[James Madison]] argumenta speċjalment f'''The Federalist'' Nru 10, li dak li ddistingwa demokrazija diretta minn waħda repubblikana kien li dik tal-ewwel kienet tiddependi fuq daqs żgħir u kienet tbati ferm mill-effetti tal-fazzjonijiet, filwaqt li dik repubblikana setgħet issir iktar b'saħħitha iktar ma tikber u minnha nnifisha tiġġieled il-fazzjonijiet permezz tal-istruttura tagħha stess. B'hekk, matul konvenzjoni f'[[Philadelphia]], Madison sejjaħ l-elezzjoni tar-rappreżentanti minn territorji kbar bħala "l-unika difiża kontra l-inkonvenjenzi tad-demokrazija konsistenti mal-forma demokratika ta' governanza". Il-Professuri [[Richard Ellis]] tal-Università ta' Willamette u [[Michael Nelson]] tal-Kulleġġ ta' Rhodes isostnu li l-biċċa l-kbira tal-ħsieb kostituzzjonali, minn Madison għal Lincoln u lil hinn, iffoka fuq "il-problema tat-tirannija tal-maġġoranza". Huma kkonkludew, "il-prinċipji tal-governanza repubblikana mħaddna fil-Kostituzzjoni jirrappreżentaw sforz biex jiġi żgurat li id-drittijiet inaljenabbli għall-ħajja, għal-libertà u għat-tfittxija tal-kuntentizza ma jiġux imkasbra mill-maġġoranzi". [[John Adams]] insista li dak li kien kritiku għall-valuri Amerikani kien li l-gvern ikun "marbut minn liġijiet fissi, li l-poplu jkollu l-jedd li jinstema' fit-tfassil tagħhom, u d-dritt għad-difiża". Meta [[Benjamin Franklin]] kien ħiereġ wara li kiteb il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti, [[Elizabeth Willing Powel]] staqsietu "Mela, Dr., x'għandna — repubblika jew monarkija?". Huwa wieġeb "Repubblika — jekk kapaċi żżommuha". ===== Demokrazija liberali ===== Id-demokrazija liberali hija demokrazija rappreżentattiva li tħaddan filosofija politika liberali, fejn il-kapaċità tar-rappreżentanti eletti li jeżerċitaw il-poter tat-teħid tad-deċiżjonijiet hija soġġetta għall-istat tad-dritt, moderat minn kostituzzjoni jew liġijiet bħall-protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet tal-individwi, u limitat sal-punt li r-rieda tal-maġġoranza ma tistax tiġi eżerċitata kontra d-drittijiet tal-minoranzi. ===== Demokrazija Soċjalista ===== Il-ħsieb Soċjalista għandu diversi fehmiet differenti rigward id-demokrazija, pereżempju d-demokrazija soċjali jew is-Soċjaliżmu demokratiku. Ħafna Soċjalisti demokratiċi u demokratiċi Soċjalisti jemmnu f'forma ta' demokrazija parteċipattiva, industrijali, ekonomika u/jew tal-post tax-xogħol flimkien ma' demokrazija rappreżentattiva. ===== Demokrazija Marxista ===== It-teorija [[Karl Marx|Marxista]] tappoġġa soċjetà demokratika ċċentrata fuq il-klassi tal-ħaddiema. Xi Marxisti u Trotskyisti jemmnu fid-demokrazija diretta jew fil-kunsilli tal-ħaddiema (li xi kultant jissejħu entitajiet Sovjetiċi). Din is-sistema jaf tibda bid-demokrazija fil-post tax-xogħol u timmanifesta ruħha bħala demokrazija Sovjetika jew dittatura tal-proletarjat. Il-gruppi Trotskyisti interpretaw id-demokrazija Soċjalista bħala sinonima tar-rappreżentanza ta' diversi partiti tax-Xellug Estrem, tal-organizzazzjonijiet tal-unions awtonomi, tal-kontroll tal-produzzjoni tal-ħaddiema, tad-demokrazija interna fi ħdan il-partiti u tal-parteċipazzjoni tal-massa tal-mases tal-ħaddiema. Xi partiti Komunisti jappoġġaw repubblika Sovjetika b'ċentraliżmu demokratiku. Fi ħdan id-demokrazija fil-Marxiżmu jaf ikun hemm ostilità għal dik li normalment tissejjaħ "demokrazija liberali". ===== Demokrazija anarkika ===== L-anarkiċi huma maqsuma f'dan id-dominju, skont jemmnux li tmexxija tal-maġġoranza hijiex tirannika jew le. Għal bosta anarkiċi, l-unika forma ta' demokrazija li titqies aċċettabbli hija d-demokrazija diretta. [[Pierre-Joseph Proudhon]] argumenta li l-unika forma aċċettabbli ta' demokrazija diretta hija waħda fejn huwa rikonoxxut li d-deċiżjonijiet tal-maġġoranza mhumiex vinkolanti fuq il-minoranza, anke meta jkun hemm unanimità. Madankollu, l-anarkiku-Komunist [[Murray Bookchin]] ikkritika l-anarkiċi individwalisti talli opponew id-demokrazija, u sostna li t-"tmexxija tal-maġġoranza" hija konsistenti mal-anarkiżmu. Xi anarkiċi-Komunisti jopponu n-natura maġġoritarja tad-demokrazija diretta, u jħossu li tista' timpedixxi l-libertà individwali u huma favur forma mhux maġġoritarja ta' demokrazija b'konsensus, simili għall-pożizzjoni ta' Proudhon dwar id-demokrazija diretta. ===== Demokrazija każwali ===== Id-demokrazija każwali jew bix-xorti hija l-proċess tal-għażla tal-korpi tat-teħid tad-deċiżjonijiet b'mod aleatorju. Dawn il-korpi jistgħu jkunu iktar rappreżentattivi tal-fehmiet u tal-interessi tal-poplu inġenerali milli leġiżlatura eletta jew entità oħra tat-teħid tad-deċiżjonijiet. It-teknika kienet tintuża b'mod mifrux fid-demokrazija ta' Ateni u f'Firenze Rinaxximentali u għadha tintuża fl-għażla moderna tal-ġuriji u fil-ġemgħat taċ-ċittadini. ===== Demokrazija kostituzzjonali ===== Id-demokrazija kostituzzjonali hija forma ta' demokrazija bbażata fuq il-qsim tal-poter bejn l-elit li jirrappreżenta l-gruppi soċjali fi ħdan is-soċjetà. Fl-1969, [[Arendt Lijphart]] stqarr li din kienet tistabbilizza d-demokraziji bil-fazzjonijiet. Demokrazija kostituzzjonali tippermetti li jkun hemm votazzjonijiet simultanji bil-maġġoranza f'żewġ kostitwenzi etnoreliġjużi jew iktar, u l-politiki jiġu ppromulgati biss jekk jiksbu l-appoġġ tal-maġġoranza mit-tnejn li huma jew minn kollha kemm huma. It-tmexxija b'votazzjoni ta' maġġoranza kwalifikata fil-Kunsill tal-Ministri tal-Unjoni Ewropea hija approċċ ta' demokrazija kostituzzjonali għad-demokraziji sovranazzjonali. Din is-sistema fit-[[Trattat ta' Ruma]] talloka l-voti lill-Istati Membri skont il-popolazzjonijiet tagħha, iżda hija pponderata sew favur l-istati ż-żgħar. Demokrazija kostituzzjonali tirrikjedi l-konsensus tar-rappreżentanti, filwaqt li d-demokrazija b'konsensus tirrikjedi l-konsensus tal-elettorat. ===== Demokrazija maġġoritarja ===== Id-demokrazija maġġoritarja hija forma ta' demokrazija bbażata fuq prinċipju ta' tmexxija tal-maġġoranza. Id-demokrazija maġġoritarja tikkuntrasta mad-demokrazija b'konsensus, u t-tmexxija tkun bl-akbar ammont ta' nies possibbli. ===== Demokrazija b'konsensus ===== Id-demokrazija b'konsensus tirrikjedi teħid tad-deċiżjonijiet b'konsensus u maġġoranza kbira biex jinkiseb appoġġ akbar mill-maġġoranza sempliċi. B'kuntrast ma' dan, fid-demokrazija maġġoritarja l-fehmiet tal-minoranzi potenzjalment jistgħu jiġu injorati mill-maġġoranzi li jirbħu l-votazzjoni. Il-kostituzzjonijiet tipikament jirrikjedu konsensus jew maġġoranzi kbar. ===== Demokrazija etnika ===== It-terminu demokrazija etnika, kif jintuża minn xi xjenzati politiċi, jipprova jiddeskrivi sistema ta' governanza li tgħaqqad flimkien dominanza etnika strutturata u d-drittijiet demokratiċi, politiċi u ċivili għal kulħadd. Kemm il-grupp etniku dominanti — tipikament maġġoranza etnika — u l-gruppi etniċi tal-minoranzi jkollhom iċ-ċittadinanza u jkunu jistgħu jieħdu sehem bis-sħiħ fil-proċess politiku. Madankollu, il-kritiċi tal-mudell tad-"demokrazija etnika" jsostnu li dan huwa kontradizzjoni, u b'hekk bħala kunċett iħossu li mhux adegwat; dawn il-kritiċi jallegaw li d-demokraziji etniċi, b'mod partikolari [[Iżrael]], mhumiex demokratiċi, u l-iktar l-iktar huma xorta ta' semidemokrazija. ===== Demokrazija inklużiva ===== Id-demokrazija inklużiva hija teorija politika u proġett politiku li għandhom l-għan li jiksbu d-demokrazija diretta fl-oqsma kollha tal-ħajja soċjali: demokrazija politka fil-forma ta' ġemgħat ikkonfederati wiċċ imb wiċċ, demokrazija ekonomika f'ekonomija mingħajr stat, flus u suq, demokrazija fil-qasam soċjali, jiġifieri awtoġestjoni fil-postijiet tax-xogħol u fl-edukazzjoni, u demokrazija ekoloġika li għandha l-għan li tintegra mill-ġdid is-soċjetà u n-natura. Il-proġett teoriku tad-demokrazija inklużiva feġġ mix-xogħol tal-filosfu politiku [[Takis Fotopoulos]] imsejjaħ "Lejn Demokrazija Inklużiva" u iktar 'il quddiem ġie żviluppat fil-ġurnal ''Demokrazija u Natura'' u s-suċċessur tiegħu ''Il-Ġurnal Internazzjonali tad-Demokrazija Inklużiva''. ===== Demokrazija parteċipattiva ===== Id-demokrazija parteċipattiva hija forma teorika ta' demokrazija mmexxija minn struttura integrata ta' kunsill. Il-filosofija li tiggwidaha hi li l-poplu għandu jkollu l-poter tat-teħid tad-deċiżjonijiet b'mod proporzjonat ma' kemm se taffettwah id-deċiżjoni. Il-kunsilli lokali ta' xi 25–50 ruħ ikunu kompletament awtonomi fir-rigward ta' kwistjonijiet li jaffettwaw lilhom biss, u dawn il-kunsilli jibagħtu delegati f'kunsilli ta' livell ogħla li mill-ġdid ikunu awtonomi fir-rigward tal-kwistjonijiet li jaffettwaw biss lill-popolazzjoni affettwata minn dak il-kunsill. Qorti tal-kunsill magħmula minn ċittadini magħżula b'mod aleatorju sservi bħala kontroll fil-konfront tat-tirannija tal-maġġoranza, u tirregola liema korp jingħata l-vot fir-rigward tal-kwistjonijiet differenti. Id-delegati jistgħu jivvutaw b'mod differenti mix-xewqa tal-kunsill li jibgħathom iżda jkollhom il-mandat li jikkomunikaw ix-xewqat tagħhom lill-kunsill li jibgħathom. Id-delegati jistgħu jiġu msejħa lura fi kwalunkwe ħin. Ir-referenda jistgħu jsiru fi kwalunkwe ħin permezz ta' votazzjonijiet tal-kunsilli ta' livell inferjuri, madankollu mhux għal kollox jista' jsir referendum inkella x'aktarx li jkun ħela ta' ħin. Id-demokrazija parteċipattiva hija maħsuba biex taħdem id f'id ma' ekonomija parteċipattiva. ===== Demokrazija proċedurali ===== Id-demokrazija proċedurali jew il-proċeduraliżmu jirreferu għal proċeduri partikolari, bħal elezzjonijiet regolari bbażati fuq is-suffraġju universali, li jipproduċu gvern leġittimat b'mod elettorali. Id-demokrazija proċedurali, iċċentrata fuq il-proċessi elettorali bħala l-bażi tal-leġittimità demokratika, spiss tikkuntrasta mad-demokrazija sostantiva jew parteċipattiva, iċċentrata fuq il-parteċipazzjoni ugwali tal-gruppi kollha fis-soċjetà fil-proċess politiku bħala l-bażi tal-leġittimità. ===== Demokrazija radikali ===== Id-demokrazija radikali hija bbażata fuq l-idea li hemm relazzjonijiet ġerarkiċi u oppressivi li jeżistu fis-soċjetà. Ir-rwol tad-demokrazija radikali hu li dawk ir-relazzjonijiet tagħmilhom viżibbli u tikkontestahom billi tippermetti li jkun hemm differenzi, nuqqas ta' qbil u antagoniżmi fil-proċessi tat-teħid tad-deċiżjonijiet. ===== Demokrazija reliġjuża ===== Id-demokrazija reliġjuża hija forma ta' demokrazija fejn il-valuri ta' reliġjon partikolari jew ta' reliġjon statali jingħataw preferenza. It-terminu japplika għall-pajjiżi demokratiċi kollha li fihom ir-reliġjon hija inkorporata fil-forma ta' governanza. ===== Demokrazija kożmopolita ===== Id-demokrazija kożmopolita, magħrufa wkoll bħala demokrazija globali jew federaliżmu dinji, hija sistema politika fejn id-demokrazija hija implimentata fuq skala globali, direttament jew permezz ta' rappreżentanti. Ġustifikazzjoni importanti għal dan it-tip ta' sistema hi li d-deċiżjonijiet meħuda fid-demokraziji nazzjonali jew reġjonali spiss jaffettwaw in-nies lil hinn mill-kostitwenza, li ma jkunux jistgħu jivvutaw. B'kuntrast għal dan, f'demokrazija kożmopolita, in-nies li jkunu affettwati mid-deċiżjonijiet jieħdu sehem fit-teħid tagħhom. Skont dawk li huma favur din id-demokrazija, kwalunkwe tentattiv biex tinstab soluzzjoni għall-problemi globali jmur kontra d-demokrazija jekk ma jkunx hemm xi forma ta' demokrazija kożmopolita. Il-prinċipju ġenerali tad-demokrazija kożmopolita hu li xi valuri u normi tad-demokrazija jew kollha kemm huma jitwessgħu, inkluż l-istat tad-dritt; is-soluzzjoni mhux vjolenti tal-kunflitti; u l-ugwaljanza fost iċ-ċittadini, lil hinn mil-limiti tal-istat. Sabiex din tiġi implimentat bis-sħiħ, tkun teħtieġ riformi fir-rigward tal-organizzazzjonijiet internazzjonali eżistenti, eż. in-Nazzjonijiet Uniti, kif ukoll il-ħolqien ta' istituzzjonijiet ġodda bħal Parlament Dinji, li idealment itejjeb il-kontroll pubbliku fuq il-politika internazzjonali u r-rendikont tal-għemil tal-politiċi. Id-demokrazija kożmopolita ġiet promossa, fost l-oħrajn, mill-fiżiku [[Albert Einstein]], mill-kittieb [[Kurt Vonnegut]], mill-artikolista fil-gazzetti [[George Monbiot]], u mill-Professuri [[David Held]] u [[Daniele Archibugi]]. Il-ħolqien tal-Qorti Kriminali Internazzjonali fl-2003 tqieset bħala pass kbir 'il quddiem minn bosta persuni li huma favur dan it-tip ta' demokrazija kożmopolita. ===== Demokrazija kreattiva ===== Id-demokrazija kreattiva ġiet deskritta mill-filosfu Amerikan [[John Dewey]]. L-idea prinċipali dwar id-demokrazija kreattiva hi li d-demokrazija tħeġġeġ il-bini tal-kapaċitajiet individwali u l-interazzjoni fis-soċjetà. Dewey isostni li d-demokrazija hija stil ta' ħajja fix-xogħol tiegħu msejjaħ ''Demokrazija Kreattiva: Il-Kompitu Quddiemna'' u esperjenza mibnija fuq il-fidi fin-natura umana, il-fidi fil-bnedmin u l-fidi fil-ħidma mal-oħrajn. Fil-fehma ta' Dewey, id-demokrazija hija ideal morali li tirrikjedi sforz reali u ħidma min-nies; mhijiex kunċett istituzzjonali li teżisti waħedha. Dewey jikkonkludi li "l-kompitu tad-demokrazija hija dejjem dik tal-ħolqien ta' esperjenza iktar libera u iktar umana fejn kulħadd jikkondividi u jikkontribwixxi". ===== Demokrazija ggwidata ===== Id-demokrazija ggwidata hija forma ta' demokrazija li tinkorpora elezzjonijiet popolari regolari, iżda li sikwit "tiggwida" bir-reqqa l-għażliet offruti lill-elettorat b'mod li jista' jnaqqas il-kapaċità tal-elettorat li tassew jiddetermina t-tip ta' governanza eżerċitata fuqu. Dawn id-demokraziji tipikament ikollhom awtorità ċentrali waħda li spiss ma tkunx soġġetta għal rieżami pubbliku reali minn xi awtorità governattiva oħra. L-istil Russu tad-demokrazija spiss ġie deskritt bħala "demokrazija ggwidata". Il-politiċi Russi rreferew għall-gvern tagħhom bħala li għandu ċentru wieħed ta' poter/awtorità, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-forom l-oħra ta' demokrazija li normalment jippruvaw jinkorporaw żewġ sorsi jew iktar li jikkompetu ma' xulxin fi ħdan l-istess gvern. === Tfittxija ta' fehim komuni === It-tfittxija ta' approċċ komuni għall-kejl u għat-tqabbil tad-demokrazija, u għad-demokrazija bħala kunċett, għadha sfida fix-xjenza politika moderna. Din l-isfida tipprova tkejjel, tivvaluta u tqabbel il-kwalità tad-demokrazija, kif indikat minn [[Seva Gunitsky]] fl-2015 fil-Washington Post, abbażi tar-riċerka tiegħu għal ''Ranking the World – Grading States as a Tool of Global Governance'', fejn il-kejl tad-demokrazija jista' jqarraq daqs kemm jiċċara l-affarijiet – problema għall-akkademiċi, għall-fassala tal-politiki u għal kull minn għandu għall-qalbu d-demokrazija. Fil-kontribut tiegħu ''Lost in the Gray Zone: Competing Measures of Democracy in the Former Soviet Republics'' to ''Ranking the World'', fir-rigward tal-eżempju tal-eks repubbliki Sovjetiċi, huwa jeżamina l-problemi fundamentali rigward il-kejl tad-demokrazija, u josserva li l-indiċijiet spiss ma jaqblux u okkażjonalment jaslu għal konklużjonijiet kontradittorji mill-osservazzjoni tal-istess avveniment. Huwa jsostni li dan jirrifletti d-difetti inerenti fil-kunċettwalizzazzjoni tal-governanza demokratika, li jfeġġu mid-diżgwidi normattivi fundamentali dwar kunċett ikkontestat ferm. Fl-2011, [[Michael Coppedge]], [[John Gerring]] ''et al''. ipproponew approċċ għal tali kunċettwalizzazzjoni u kejl. Fis-saġġ tagħhom ''Il-Kunċettwalizzazzjoni u l-Kejl tad-Demokrazija: Approċċ Ġdid'' huma jirrieżaminaw uħud mid-dgħufijiet fost l-approċċi kontemporanji u iktar antiki, u mbagħad jixtarru l-approċċ tagħhom, u jikkaratterizzawh bħala ''storiku'', ''multidimensjonali'', ''diżaggregat'' u ''trasparenti''. L-awturi jipproponu li jinħoloq sett ġdid ta' erba' karatteristiċi għall-kunċettwalizzazzjoni u għall-kejl tad-demokrazija. L-ewwel nett, l-approċċ ''storiku'', fejn l-indikaturi tad-demokrazija jiġu estiżi sal-istorja moderna, kull fejn ikun possibbli. It-tieni, approċċ ''multidimensjonali'' għall-problema tal-kunċettwalizzazzjoni tad-demokrazija. It-tielet, il-ġbir tal-informazzjoni rilevanti għad-demokrazija f'livell tassew ''diżaggregat''. Ir-raba', l-approċċ ''trasparenti'', strateġija għall-ġbir u għall-preżentazzjoni tad-data li għandha ttejjeb il-preċiżjoni, il-validità, it-trasparenza u l-leġittimità tal-indikaturi li jirriżultaw. Dawn jiġbru flimkien ukoll il-kunċetti u/jew l-aspetti tad-demokrazija f'sitt approċċi – ''elettorali'', ''liberali'', ''maġġoritarju'', ''parteċipattiv'', ''deliberattiv'' u ''egalitarju'', li flimkien joffru rendikont pjuttost komprensiv tal-kunċett ta' demokrazija kif jintuża llum (ara l-ħarsa ġenerali fit-tabella ta' hawn taħt). {| class="wikitable" |- | colspan="5" |Il-kunċetti tad-demokrazija ta' Michael Coppedge, John Gerring ''et al''., 2011 |- valign="top" | | |Prinċipji |Mistoqsija |Istituzzjonijiet |- | colspan="5" | ---- |- valign="top" |I. |'''Elettorali''' |Kontestazzjoni, kompetizzjoni. |Il-karigi tal-gvern huma okkupati permezz ta' elezzjonijiet ħielsa u liberi b'diversi partiti? |Elezzjonijiet, partiti politiċi, kompetittività u kemm joħorġu jivvutaw. |- valign="top" |II. |'''Liberali''' |Governanza limitata, diversi punti ta' veto, responsabbiltà orizzontali, drittijiet tal-individwu, libertajiet ċivili, trasparenza. |Il-poter politiku huwa deċentralizzat u ristrett? |Diversi partiti, indipendenti u deċentralizzat, b'enfasi speċjali fuq ir-rwol tal-midja, tal-gruppi ta' interess, il-ġudikatura u kostituzzjoni miktuba b'garanziji espliċiti. |- valign="top" |III. |'''Maġġoritarju''' |Tmexxija tal-maġġoranza, ċentralizzazzjoni, responsabbiltà vertikali. |Il-maġġoranza (jew il-pluralità) tmexxi? |Ikkonsolidat u ċentralizzat, b'enfasi speċjali fuq ir-rwol tal-partiti politiċi. |- valign="top" |IV. |'''Parteċipattiv''' |Governanza tal-poplu. |Iċ-ċittadini ordinarji jipparteċipaw fil-politika? |Liġi elettorali, soċjetà ċivili, governanza lokali, demokrazija diretta. |- valign="top" |V. |'''Deliberattiv''' |Governanza bir-raġuni. |Id-deċiżjonijiet politiċi huma frott id-deliberazzjonijiet pubbliċi? |Midja, smigħ, panels, korpi deliberattivi oħra. |- valign="top" |VI. |'''Egalitarju''' |Ugwaljanza politika. |Iċ-ċittadini kollha għandhom setgħat indaqs? |Żgurar ta' parteċipazzjoni ndaqs, rappreżentanza, protezzjoni u riżorsi rilevanti politikament. |} === Kejl tad-demokrazija === Il-kejl tad-demokrazija jvarja skont il-kunċetti fundamentali differenti tad-demokrazija. L-evalwazzjonijiet tad-demokrazija minimalista jiffukaw fuq l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, filwaqt li d-demokrazija massimalista tevalwa valuri addizzjonali, bħad-drittijiet tal-bniedem, id-deliberazzjoni, l-eżiti ekonomiċi jew il-kapaċità tal-istat. == Demokrazija mhux governattiva == Apparti l-isfera pubblika, intużaw prinċipji u mekkaniżmi demokratiċi simili tal-votazzjoni u tar-rappreżentanza biex jirregolaw tipi oħra ta' gruppi. Bosta organizzazzjonijiet mhux governattivi jiddeċiedu dwar il-politiki u t-tmexxija permezz tal-votazzjoni. Il-biċċa l-kbira tat-trade unions u tal-kooperattivi huma rregolati b'elezzjonijiet demokratiċi. Fl-aħħar mill-aħħar il-korporazzjonijiet jiġu rregolati mill-azzjonisti tagħhom permezz tad-demokrazija tal-azzjonisti. Il-korporazzjonijiet jistgħu jużaw sistemi bħad-demokrazija tal-post tax-xogħol biex jindirizzaw il-governanza interna. [[Amitai Etzioni]] fassal sistema li tgħaqqad l-elementi tad-demokrazija mal-liġi tax-xarija, imsejħa demokrazija [[Iżlam|Iżlamika]] jew Iżlamokrazija. Kulma jmur hemm għadd dejjem jikber ta' istituzzjonijiet edukattivi demokratiċi bħall-iskejjel ta' Sudbury li huma koregolati mill-istudenti u mill-persunal tal-iskejjel. === Demokrazija tal-azzjonisti === Id-demokrazija tal-azzjonisti hija kunċett relatat mal-governanza tal-korporazzjonijiet mill-azzjonisti tagħhom. Fl-Istati Uniti, l-azzjonisti tipikament jingħataw id-drittijiet tal-votazzjoni skont il-prinċipju ta' sehem wieħed, vot wieħed. L-azzjonisti jkunu jistgħu jivvutaw kull sena biex jeleġġu l-bord tad-diretturi tal-kumpanija, li mbagħad jagħżlu huma stess il-membri eżekuttivi tal-kumpanija. Il-qafas tad-demokrazija tal-azzjonisti jaf ma jkunx tajjeb għall-kumpaniji bi klassijiet differenti ta' stocks li jkomplu jibdlu iktar id-distribuzzjoni tad-drittijiet tal-votazzjoni. == Ġustifikazzjoni == Ingħataw diversi ġustifikazzjonijiet għad-demokrazija. === Leġittimità === It-teorija tal-kuntratt soċjali ssostni li l-leġittimità tal-governanza hija bbażata fuq dawk li jkunu ggvernati, jiġifieri elezzjoni, u li d-deċiżjonijiet politiċi jridu jirriflettu r-rieda ġenerali. Il-leġittimità pubblika tad-demokrazija tvarja minn pajjiż għall-ieħor, u f'xi pajjiżi t-testi reliġjużi għandhom iktar appoġġ pubbliku mir-rieda tan-nies. === Teħid ta' deċiżjonijiet aħjar === It-teorema tal-ġurija ta' Condorcet hija prova loġika li jekk kull min jieħu d-deċiżjonijiet ikollu probabbiltà akbar li jieħu d-deċiżjoni t-tajba, allura li jkollok l-ikbar għadd ta' dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet, jiġifieri demokrazija, jirriżulta fl-aqwa deċiżjonijiet. Dan ġie argumentat ukoll minn teoriji tal-għerf tal-folla. Id-demokrazija għandha t-tendenza li ttejjeb is-soluzzjonijiet għall-kunflitti. === Suċċess ekonomiku === F'''Why Nations Fail'', l-ekonomisti [[Daron Acemoglu]] u [[James A. Robinson]] isostnu li d-demokraziji jkollhom suċċess ekonomiku akbar minħabba li s-sistemi politiċi mhux demokratiċi għandhom it-tendenza li jillimitaw is-swieq u jiffavorixxu l-monopolji a skapitu tal-qerda kreattiva meħtieġa għat-tkabbir ekonomiku sostnut. Studju tal-2019 ta' Acemoglu u oħrajn stima li l-pajjiżi li minn tmexxija awtoritarja jaqilbu għal tmexxija demokratika, bħala medja kellhom PDG 20 % ogħla wara 25 sena, milli kieku jibqgħu bi tmexxija awtoritarja. L-istudju eżamina 122 tranżizzjoni għad-demokrazija u 71 tranżizzjoni għat-tmexxija awtoritarja, li seħħew mill-1960 sal-2010. Acemoglu qal li dan seħħ minħabba li d-demokraziji kellhom it-tendenza li jinvestu iktar fil-kura tas-saħħa u fil-kapital uman, u jnaqqsu t-trattament speċjali tal-alleati tar-reġimi. Studju tal-2023 analizza l-effetti fit-tul tad-demokrazija fuq il-prosperità ekonomika billi uża data ġdida dwar il-PDG ''pro capita'' u d-demokrazija għal sett tad-data ta' bejn l-1789 u l-2019. Ir-riżultati jindikaw li d-demokrazija żżid sostanzjalment l-iżvilupp ekonomiku. Il-qgħad huwa assoċjat mat-twemmin antidemokratiku. == Kritika == Id-demokrazija bħala kunċett u bħala forma prattika ta' governanza kienet fil-mira tal-kritika tul l-istorja. Xi kritiċi jqisu li r-reġimi demokratiċi spiss ma jirnexxilhomx iżommu mal-ogħla prinċipiji mistennija minnhom, filwaqt li oħrajn jirrifjutaw għalkollox jew parzjalment il-valuri promossi mid-demokrazija kostituzzjonali. L-oppożizzjoni fil-konfront tad-demokrazija tmur lura għal żmien [[Platun]], li kien iktar favur "gvern tal-iktar ikkwalifikati". Iktar reċentement, [[James Madison]] studja b'mod estensiv l-argumenti storiċi kontra u favur id-demokrazija fit-tħejjija tiegħu għall-Konvenzjoni Kostituzzjonali, u [[Winston Churchill]] irrimarka li "ħadd ma jippretendi li d-demokrazija hija perfetta jew tajba għalkollox. Tabilħaqq, intqal li d-demokrazija hija l-agħar forma ta' governanza għajr dawk il-forom l-oħra kollha li ġew ippruvati minn żmien għal żmien". Il-kritiċi jsostnu li d-demokraziji moderni jaf ma jkunux biżżejjed demokratiċi u minflok fil-prattika jiffunzjonaw bħala oligarkiji, peress li l-gvernijiet jagħtu iktar widen lill-preferenzi tal-elit ekonomiku milli l-preferenzi taċ-ċittadini ordinarji. Bosta studji empiriċi fost id-diversi demokraziji tal-Punent, inkluż l-Istati Uniti, [[Spanja]], l-[[Żvezja|Iżvezja]], l-Iżvizzera, il-[[Kanada]], in-[[Norveġja]] u l-Ġermanja, sabu b'mod konsistenti li r-rappreżentanti eletti jkollhom it-tendenza li jwieġbu iktar għall-preferenzi taċ-ċittadini affluwenti ħafna għall-eżiti ta' politiki milli għal dawk tal-votant medju. Xi kritiċi tad-demokrazija saħqu dwar l-inkonsistenzi, il-paradossi u l-limiti tal-kunċett: u xtarrew kuntrasti ma' forom oħra ta' governanza, bħall-epistokrazija jew il-lottokrazija. Oħrajn ikkaratterizzaw l-iżjed demokraziji moderni bħala poliarkiji demokratiċi u aristokraziji demokratiċi. Iżda oħrajn identifikaw mumenti Faxxisti fid-demokraziji moderni. Dawn sejħu lis-soċjetajiet prodotti mid-demokraziji moderni bħala neofewdali u kkuntrastaw id-demokrazija mal-Faxxiżmu, mal-anarkokapitaliżmu, mat-teokrazija u mal-monarkija assoluta. == Tranżizzjonijiet demokratiċi == Tranżizzjoni demokratika tiddeskrivi fażi fis-sistema politika tal-pajjiż, li spiss tinħoloq bħala riżultat ta' bidla mhux kompluta minn reġim awtoritarju għal sistema demokratika (jew bil-kontra). === Demokratizzazzjoni === Id-demokratizzazzjoni hija t-tranżizzjoni governattiva strutturali minn gvern awtoritarju għal reġim politiku iktar demokratiku, inkluż il-bidliet politiċi sostantivi favur direzzjoni demokratika. Il-proċess oppost ta' tranżizzjoni demokratika huwa magħruf bħala awtokratizzazzjoni. Isseħħx jew le d-demokratizzazzjoni u kemm jaf jiġu influwenzati minn diversi fatturi, fosthom l-iżvilupp ekonomiku, il-legati storiċi, is-soċjetà ċivili u l-proċessi internazzjonali. Xi rendikonti dwar id-demokratizzazzjoni jenfasizzaw kif l-elit xpruna d-demokratizzazzjoni, filwaqt li rendikonti oħra jenfasizzaw il-proċessi minn isfel għal fuq. Kif isseħħ id-demokratizzazzjoni ntużat biex tispjega fenomeni politiċi oħra, bħal jekk pajjiż imurx fi gwerra jew jekk ekonomija tikbirx. Diversi filosfi u riċerkaturi ddeskrivew fatturi storiċi u soċjali meqjusa bħala appoġġ għall-evoluzzjoni tad-demokrazija. Kummentaturi oħra semmew l-influwenza tal-iżvilupp ekonomiku. F'teorija relatata, [[Ronald Inglehart]] jissuġġerixxi li l-istandards tal-għajxien imtejbin fil-pajjiżi żviluppati moderni jistgħu jikkonvinċu lin-nies li jistgħu jieħdu l-għajxien bażiku tagħhom bħala ovvju, u b'hekk iwassal għal enfasi miżjuda fuq il-valuri tal-awtoespressjoni, korrelatata mill-qrib mad-demokrazija. Douglas M. Gibler u Andrew Owsiak fl-istudju tagħhom tkellmu dwar l-importanza tal-paċi u tal-fruntieri stabbli għall-iżvilupp tad-demokrazija. Spiss ġie preżunt li d-demokrazija tikkawża l-paċi, iżda dan l-istudju juri li storikament il-paċi kważi dejjem kienet preżenti qabel l-istabbiliment tad-demokrazija. Carroll Quigley jikkonkludi li l-karatteristiċi tal-armi jimxu id f'id b'mod prinċipali mad-demokrazija: ix-xenarju tad-demokrazija donnu jfeġġ biss meta l-aqwa armi jkunu faċilment disponibbli għall-individwi u jistgħu jintużaw. Sal-bidu tas-seklu 19, il-pistoli kienu l-aqwa armi personali disponibbli, u fl-Istati Uniti tal-Amerka (li diġà kienu nominalment demokratiċi), kważi kulħadd kien jiflaħ jixtri pistola, u seta' jitgħallem kif jużaha pjuttost faċilment. Il-gvernijiet ma setgħux jagħmlu wisq aħjar: kienet saret l-epoka ta' armati tal-massa ta' ċittadini suldati bil-pistoli. B'mod simili, il-Greċja ta' żmien [[Pericles]] kienet epoka taċ-ċittadini suldati u tad-demokrazija. Teoriji oħra saħqu dwar ir-rilevanza tal-edukazzjoni u tal-kapital uman — u fi ħdanhom l-importanza tal-kapaċità konjittiva li jiżdiedu t-tolleranza, ir-razzjonalità, il-litteriżmu politiku u l-parteċipazzjoni. Żewġ effetti tal-edukazzjoni u tal-kapaċità konjittiva jiġu distinti: * effett konjittiv (il-kompetenza li wieħed jieħu deċiżjonijiet razzjonali; l-ipproċessar aħjar tal-informazzjoni); * effett etiku (l-appoġġ għall-valuri demokratiċi, għal-libertà, għad-drittijiet tal-bniedem, eċċ.), li fih innifsu jiddependi fuq l-intelliġenza. Diffiċli li wieħed isib evidenza konsistenti permezz tat-teoriji konvenzjonali għaliex tfeġġ id-demokrazija u tiġi sostnuta. L-analiżijiet statistiċi kkontestaw it-teorija tal-modernizzazzjoni billi wrew li ma hemm l-ebda evidenza affidabbli biex wieħed jgħid li d-demokrazija x'aktarx li tfeġġ iktar meta l-pajjiżi jsiru iktar għonja, iktar edukati, jew inqas inugwali. Fil-fatt, l-evidenza empirika turi li t-tkabbir ekonomiku u l-edukazzjoni jaf ma jwasslux għal żieda fid-domanda għad-demokratizzazzjoni kif tissuġġerixxi t-teorija tal-modernizzazzjoni: storikament, il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi kisbu livelli għoljin ta' aċċess għall-edukazzjoni primarja ferm qabel ma waslu għat-tranżizzjoni lejn id-demokrazija. Iktar milli serviet bħala katalist għad-demokratizzazzjoni, minflok f'xi sitwazzjonijiet l-edukazzjoni jaf tintuża mir-reġimi mhux demokratiċi biex jindottrinaw lin-nies u jsaħħu s-setgħa tagħhom. Ir-rabta preżunta bejn l-edukazzjoni u t-tkabbir ekonomiku tiġi kkontestata meta tiġi analizzata l-evidenza empirika. F'pajjiżi differenti, il-korrelazzjoni bejn il-ksib tal-edukazzjoni u l-punteġġi fl-eżamijiet tal-[[matematika]] hija dgħajfa ferm (.07). Relazzjoni dgħajfa wkoll teżisti bejn in-nefqiet għal kull student u l-kompetenza fil-matematika (.26). Barra minn hekk, l-evidenza storika tissuġġerixxi li l-kapital uman medju (imkejjel bl-użu tar-rati tal-litteriżmu) tal-mases ma jispjegax l-istabbiliment tal-industrijalizzazzjoni fi Franza mill-1750 sal-1850 minkejja l-argumenti kontra dan. Flimkien, dawn is-sejbiet juru li l-edukazzjoni mhux dejjem tippromwovi l-kapital uman u t-tkabbir ekonomiku kif ġeneralment jiġi sostnut li huwa l-każ. Minflok, l-evidenza timplika li l-għoti tal-edukazzjoni spiss ma jilħaqx l-għanijiet espressi, jew inkella li l-atturi politiċi jużaw l-edukazzjoni biex jippromwovu għanijiet oħra għajr it-tkabbir ekonomiku u l-iżvilupp. Xi studjużi fittxew determinanti "profondi" tal-istituzzjonijiet politiċi kontemporanji, kemm ġeografiċi kif ukoll demografiċi. Eżempju ta' dan huwa l-ambjent tal-mard. Il-postijiet b'rati differenti ta' mortalità kellhom livelli differenti ta' popolazzjonijiet u ta' produttività madwar id-dinja. Pereżempju, fl-Afrika, id-dubbiena tsetse — li taffettwa lill-bnedmin u lill-bhejjem — naqqset il-kapaċità tal-Afrikani li jaħartu l-art. B'hekk l-Afrika ġiet insedjata inqas. Minħabba dan, il-poter politiku kien inqas ikkonċentrat. Dan affettwa wkoll l-istituzzjonijiet kolonjali li l-pajjiżi Ewropej stabbilew fl-Afrika. Il-kapaċità jew in-nuqqas ta' kapaċità li l-insedjaturi kolonjali jgħixu f'post kienet twassal/kien iwassal biex jiżviluppaw istituzzjonijiet differenti li wasslu għal mogħdijiet ekonomiċi u soċjali differenti. Dan affettwa wkoll id-distribuzzjoni tal-poter u l-azzjonijiet kollettivi li n-nies setgħu jieħdu. B'hekk, xi pajjiżi Afrikani spiċċaw għandhom demokraziji u oħrajn għandhom awtokraziji. Eżempju tad-determinanti ġeografiċi għad-demokrazija huwa l-aċċess għaż-żoni kostali u għax-xmajjar. Dan l-aspett naturali għandu relazzjoni pożittiva mal-iżvilupp ekonomiku bis-saħħa tal-benefiċċji tal-kummerċ. Il-kummerċ ġab miegħu l-iżvilupp ekonomiku, li mbagħad, wessa' l-poter. Il-mexxejja li riedu jżidu d-dħul tagħhom kellhom jipproteġu d-drittijiet tal-proprjetà biex joħolqu inċentivi biex in-nies jinvestu. Iktar ma iktar nies kellhom iktar poter, iktar kellhom jingħataw konċessjonijiet mill-mexxejja u f'bosta postijiet dan il-proċess wassal għad-demokrazija. Dawn id-determinanti ddefinew l-istruttura tas-soċjetà u ċaqilqu l-bilanċ tal-poter politiku. [[Robert Michels]] isostni li għalkemm id-demokrazija qatt ma tista' titwettaq bis-sħiħ, id-demokrazija tista' tiġi żviluppata b'mod awtomatiku meta wieħed jistinka għad-demokrazija:<blockquote>Ir-raħħal fil-ġrajja, meta jkun fuq is-sodda tal-mewt tiegħu, jgħid lil uliedu li hemm teżor mirdum fl-għalqa. Wara l-mewt tar-raħħal anzjan, uliedu jħaffru kullimkien sabiex isibu t-teżor. Iżda ma jsibuhx. Madankollu, ix-xogħol bla heda tagħhom itejjeb il-ħamrija u jagħtihom benessri aħjar. It-teżor fil-grajja jista' jitqies bħala simbolu tad-demokrazija.</blockquote>Id-demokrazija fiż-żminijiet moderni kważi dejjem iffaċċjat oppożizzjoni mill-gvern eżistenti preċedenti, u ħafna drabi ffaċċjat oppożizzjoni mill-elit soċjali. L-implimentazzjoni ta' gvern demokratiku minn stat mhux demokratiku tipikament ġabet magħha rivoluzzjoni demokratika paċifika jew vjolenti. L-Istitut V-Dem sab li fl-2026 id-demokratizzazzjoni kienet għadha sseħħ fi 18-il pajjiż: il-[[Benin]], il-[[Bolivja]], il-[[Botswana]], il-[[Brażil]], ir-[[Repubblika Dominicana]], il-[[Fiġi]], il-[[Gwatemala]], il-[[Lesoto]], il-[[Mawrizju|Mauritius]], il-[[Montenegro]], il-[[Polonja]], is-[[Seychelles]], il-[[Gżejjer Solomon]], is-[[Sri Lanka]], [[Timor tal-Lvant|Timor Leste]], it-[[Tajlandja]], il-[[Gambja]] u ż-[[Żambja]]. ===== Promozzjoni tad-demokrazija ===== Il-promozzjoni tad-demokrazija tista' żżid il-kwalità tad-demokraziji eżistenti diġà, tnaqqas l-apatija politika u tnaqqas il-possibbiltà li d-demokrazija tmur lura. Il-miżuri tal-promozzjoni tad-demokrazija jinkludu l-applikazzjonijiet tal-pariri dwar il-votazzjoni, id-demokrazija parteċipattiva, iż-żieda tal-integrità elettorali, is-suffraġju taż-żgħażagħ u l-edukazzjoni ċivika, it-tnaqqis tax-xkiel għall-ħolqien ta' partiti politiċi ġodda, iż-żieda tal-proporzjonalità, it-tnaqqis tal-Presidenzjaliżmu u l-allinjament mal-preferenzi tal-votanti medjani. === Awtokratizzazzjoni === It-tranżizzjoni minn demokrazija għal awtokrazija hija forma ta' awtokratizzazzjoni, proċess ta' tranżizzjoni strutturali tal-governanza lejn l-awtoritarjaniżmu fejn l-eżerċitar tal-poter politiku jsir inqas limitat u iktar arbitrarju u repressiv. Din it-tranżizzjoni tassumi punt ta' tluq ta' sistema demokratika. Tipikament il-proċess jirrestrinġi l-ispazju għal kontestazzjonijiet pubbliċi u għal parteċipazzjoni politika fil-proċess tal-għażla tal-gvern. Din it-tranżizzjoni twassal biex l-istituzzjonijiet demokratiċi jsiru iktar dgħajfa, bħat-tranżizzjoni paċifika tal-poter jew l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, jew it-tkasbir tad-drittijiet tal-individwu li jirfdu d-demokraziji, speċjalment il-libertà tal-espressjoni. Din it-tranżizzjoni hija l-oppost tad-demokratizzazzjoni. [[Steven Levitsky]] jgħid: "Mhuwiex il-kompitu tal-votanti li jiddefendu d-demokrazija. Tkun qed titlob wisq mill-votanti, li jixħtu l-vot tagħhom abbażi ta' xi sett ta' prinċipji jew proċeduri astratti. Bl-eċċezzjoni ta' ftit każijiet, il-votanti qatt u qatt — fl-ebda soċjetà, fl-ebda kultura — ma jagħtu prijorità lid-demokrazija fuq kollox. Il-votanti individwali jitħassbu fuq affarijiet ferm iktar sempliċi, u għandhom kull dritt jagħmlu dan. Huwa f'idejn l-elit u l-istituzzjonijiet li jipproteġu d-demokrazija — mhux f'idejn il-votanti". L-Istitut V-Dem sab li fl-2026 l-awtokratizzazzjoni kienet qed isseħħ f'44 pajjiż: l-[[Afganistan]], l-[[Arġentina]], l-[[Armenja]], il-[[Belarussja]], il-[[Burkina Faso]], il-[[Kambodja]], ir-[[Repubblika Ċentru-Afrikana]], il-[[Kroazja]], il-[[Ġeorġja|Georgia]], il-[[Greċja]], il-[[Ginea|Guinea]], il-[[Ginea Bissaw|Guinea-Bissau]], [[El Salvador]], il-[[Ħaiti|Haiti]], [[Ħong Kong|Hong Kong]], l-[[Ungerija]], l-[[Indja]], l-[[Indoneżja]], l-[[Italja]], il-[[Kosta tal-Avorju]], il-[[Kuwajt]], il-[[Kirgiżistan]], il-[[Libja]], il-[[Mali]], il-[[Madagaskar|Madagascar]], il-[[Mawritanja]], il-[[Messiku]], il-[[Moldova]], il-[[Możambik|Mozambique]], il-[[Burma|Burma/Myanmar]], in-[[Nikaragwa]], in-[[Niġer]], il-[[Pakistan]], il-[[Perù]], il-[[Filippini]], is-[[Slovakkja]], is-[[Slovenja]], is-[[Senegal]], is-[[Serbja]], ir-[[Rumanija]], it-[[Togo]], l-[[Ukrajna]], ir-[[Renju Unit]] u l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. ===== Tfixkil ===== Some democratic governments have experienced sudden state collapse and regime change to an undemocratic form of government. Domestic military coups or rebellions are the most common means by which democratic governments have been overthrown. (See List of coups and coup attempts by country and List of civil wars.) Examples include the Spanish Civil War, the Coup of 18 Brumaire that ended the French First Republic, and the 28 May 1926 coup d'état which ended the First Portuguese Republic. Some military coups are supported by foreign governments, such as the 1954 Guatemalan coup d'état and the 1953 Iranian coup d'état. Other types of a sudden end to democracy include: * Invasion, for example the German occupation of Czechoslovakia, and the fall of South Vietnam. * Self-coup, in which the leader of the government extra-legally seizes all power or unlawfully extends the term in office. This can be done through: ** Suspension of the constitution by decree, such as with the 1992 Peruvian coup d'état ** An "electoral self-coup" using election fraud to obtain re-election of a previously fairly elected official or political party. For example, in the 1999 Ukrainian presidential election, 2003 Russian legislative election, and 2004 Russian presidential election. * Royal coup, in which a monarch not normally involved in government seizes all power. For example, the 6 January Dictatorship, begun in 1929 when King Alexander I of Yugoslavia dismissed parliament and started ruling by decree. Democratic backsliding can end democracy in a gradual manner, by increasing emphasis on national security and eroding free and fair elections, freedom of expression, independence of the judiciary, rule of law. A famous example is the Enabling Act of 1933, which lawfully ended democracy in Weimar Germany and marked the transition to Nazi Germany. Temporary or long-term political violence and government interference can prevent free and fair elections, which erode the democratic nature of governments. This has happened on a local level even in well-established democracies like the United States; for example, the Wilmington insurrection of 1898 and African-American disfranchisement after the Reconstruction era. == Influwenza tal-midja == The theory of democracy relies on the implicit assumption that voters are well informed about social issues, policies, and candidates so that they can make a truly informed decision. Since the late 20th century there has been a growing concern that voters may be poorly informed due to the news media's focusing more on entertainment and gossip and less on serious journalistic research on political issues. The media professors Michael Gurevitch and Jay Blumler have proposed a number of functions that the mass media are expected to fulfill in a democracy: * Surveillance of the sociopolitical environment * Meaningful agenda setting * Platforms for an intelligible and illuminating advocacy * Dialogue across a diverse range of views * Mechanisms for holding officials to account for how they have exercised power * Incentives for citizens to learn, choose, and become involved * A principled resistance to the efforts of forces outside the media to subvert their independence, integrity, and ability to serve the audience * A sense of respect for the audience member, as potentially concerned and able to make sense of his or her political environment This proposal has inspired a lot of discussions over whether the news media are actually fulfilling the requirements that a well functioning democracy requires. Commercial mass media are generally not accountable to anybody but their owners, and they have no obligation to serve a democratic function. They are controlled mainly by economic market forces. Fierce economic competition may force the mass media to divert themselves from any democratic ideals and focus entirely on how to survive the competition. The tabloidization and popularization of the news media is seen in an increasing focus on human examples rather than statistics and principles. There is more focus on politicians as personalities and less focus on political issues in the popular media. Election campaigns are covered more as horse races and less as debates about ideologies and issues. The dominating media focus on spin, conflict, and competitive strategies has made voters perceive the politicians as egoists rather than idealists. This fosters mistrust and a cynical attitude to politics, less civic engagement, and less interest in voting. The ability to find effective political solutions to social problems is hampered when problems tend to be blamed on individuals rather than on structural causes. This person-centered focus may have far-reaching consequences not only for domestic problems but also for foreign policy when international conflicts are blamed on foreign heads of state rather than on political and economic structures. A strong media focus on fear and terrorism has allowed military logic to penetrate public institutions, leading to increased surveillance and the erosion of civil rights. The responsiveness and accountability of the democratic system is compromised when lack of access to substantive, diverse, and undistorted information is handicapping the citizens' capability of evaluating the political process. The fast pace and trivialization in the competitive news media is dumbing down the political debate. Thorough and balanced investigation of complex political issues does not fit into this format. The political communication is characterized by short time horizons, short slogans, simple explanations, and simple solutions. This is conducive to political populism rather than serious deliberation. Commercial mass media are often differentiated along the political spectrum so that people can hear mainly opinions that they already agree with. Too much controversy and diverse opinions are not always profitable for the commercial news media. Political polarization is emerging when different people read different news and watch different TV channels. This polarization has been worsened by the emergence of the social media that allow people to communicate mainly with groups of like-minded people, the so-called echo chambers. Extreme political polarization may undermine the trust in democratic institutions, leading to erosion of civil rights and free speech and in some cases even reversion to autocracy. Many media scholars have discussed non-commercial news media with public service obligations as a means to improve the democratic process by providing the kind of political contents that a free market does not provide. The World Bank has recommended public service broadcasting in order to strengthen democracy in developing countries. These broadcasting services should be accountable to an independent regulatory body that is adequately protected from interference from political and economic interests. Public service media have an obligation to provide reliable information to voters. Many countries have publicly funded radio and television stations with public service obligations, especially in Europe and Japan, while such media are weak or non-existent in other countries including the US. Several studies have shown that the stronger the dominance of commercial broadcast media over public service media, the less the amount of policy-relevant information in the media and the more focus on horse race journalism, personalities, and the pecadillos of politicians. Public service broadcasters are characterized by more policy-relevant information and more respect for journalistic norms and impartiality than the commercial media. However, the trend of deregulation has put the public service model under increased pressure from competition with commercial media. The emergence of the internet and the social media has profoundly altered the conditions for political communication. The social media have given ordinary citizens easy access to voice their opinion and share information while bypassing the filters of the large news media. This is often seen as an advantage for democracy. The new possibilities for communication have fundamentally changed the way social movements and protest movements operate and organize. The internet and social media have provided powerful new tools for democracy movements in developing countries and emerging democracies, enabling them to bypass censorship, voice their opinions, and organize protests. A serious problem with the social media is that they have no truth filters. The established news media have to guard their reputation as trustworthy, while ordinary citizens may post unreliable information. In fact, studies show that false stories are going more viral than true stories. The proliferation of false stories and conspiracy theories may undermine public trust in the political system and public officials. Reliable information sources are essential for the democratic process. Less democratic governments rely heavily on censorship, propaganda, and misinformation in order to stay in power, while independent sources of information are able to undermine their legitimacy. == Referenzi == [[Kategorija:Greċja antika]] q8kn119p9kbc1v98ho7934e6m3navi5 330291 330290 2026-05-29T09:25:12Z Trigcly 17859 /* Tfixkil */ 330291 wikitext text/x-wiki Id-'''demokrazija''' hija forma ta' governanza li permezz tagħha l-poter [[Politika|politiku]] jinkiseb min-nies jew mill-popolazzjoni ta' stat. Skont definizzjoni minimalista tad-demokrazija, il-mexxejja jiġu eletti permezz ta' elezzjonijiet kompetittivi filwaqt li d-definizzjonijiet iktar wesgħin jew massimalisti jorbtu d-demokrazija mal-garanziji tal-libertajiet ċivili u d-drittijiet tal-[[bniedem]] apparti l-elezzjonijiet kompetittivi. F'demokrazija diretta, il-poplu jkollu l-awtorità diretta li jagħmel deliberazzjonijiet u li jiddeċiedi dwar il-leġiżlazzjoni. F'demokrazija rappreżentattiva, il-poplu jagħżel l-uffiċjali tal-governanza permezz ta' elezzjonijiet. Id-definizzjoni ta' "poplu" u l-modi kif l-awtorità tiġi kondiviża fi ħdan il-poplu jew iddelegata minnu nbidlu mal-milja taż-żminijiet u b'rati li jvarjaw minn pajjiż għal ieħor. Il-karatteristiċi tad-demokrazija spiss jinkludu l-libertà tal-ġemgħa, il-libertà tal-assoċjazzjoni, il-proprjetà personali, il-libertà tar-[[reliġjon]] u tal-[[kelma]], iċ-ċittadinanza, il-kunsens ta' dawk li jiġu ggvernati, id-drittijiet tal-votazzjoni, il-libertà miċ-ċaħda governattiva mhux ġustifikata tad-dritt tal-ħajja u tal-libertà, u d-drittijiet tal-minoranzi. In-nozzjoni tad-demokrazija evolviet b'mod konsiderevoli maż-żmien. Matul l-[[Storja|istorja]], wieħed jista' jsib evidenza ta' demokrazija diretta, fejn il-komunitajiet kienu jieħdu deċiżjonijiet permezz ta' ġemgħat popolari. Illum il-ġurnata, il-forma dominanti tad-demokrazija hija d-demokrazija rappreżentattiva, fejn iċ-ċittadini jeleġġu lill-uffiċjali tal-gvern biex jiggvernaw f'isimhom, pereżempju f'demokrazija parlamentari jew presidenzjali. Fil-varjant komuni tad-demokrazija liberali, is-setgħat tal-maġġoranza jiġu eżerċitati fi ħdan il-qafas ta' demokrazija rappreżentattiva, iżda l-kostituzzjoni u l-qorti suprema jillimitaw lill-maġġoranza u jipproteġu lill-minoranzi — normalment billi jiġi żgurat li kulħadd igawdi minn ċerti drittijiet tal-individwu, bħal-libertà tal-kelma jew il-libertà tal-assoċjazzjoni. It-terminu tfaċċa fis-seklu 5 [[Ante Christum natum|Q.K]]. fil-bliet-stati [[Greċja antika|Griegi]], b'mod partikolari f'[[Ateni]] Klassika, u kien ifisser "it-tmexxija tal-poplu", b'kuntrast mal-aristokrazija (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ἀριστοκρατία, ''aristokratía''), li tfisser "it-tmexxija tal-elit". Prattikament fil-gvernijiet demokratiċi kollha tul l-istorja tal-qedem u moderna, iċ-ċittadinanza demokratika inizjalment kienet ristretta għal klassi tal-elit, li iktar 'il quddiem ġiet estiża għaċ-ċittadini adulti kollha. Fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji moderni, dan inkiseb permezz tal-movimenti tas-suffraġju tas-sekli 19 u 20. Id-demokrazija tikkuntrasta mal-forom ta' governanza fejn il-poter ma jinbitx mill-popolazzjoni ġenerali ta' stat, pereżempju s-sistemi awtoritarji. Storikament is-sistemi demokratiċi kienu forma rari u vulnerabbli ta' governanza, iżda dawn saru iktar prevalenti mis-seklu 19 'l hawn, b'mod partikolari permezz ta' diversi mewġiet ta' demokratizzazzjoni. Id-demokrazija għandha leġittimità konsiderevoli fid-dinja moderna, peress li l-opinjoni pubblika fir-reġjuni dinjin normalment huma favur is-sistemi demokratiċi ta' governanza meta mqabbla mal-alternattivi, u peress li saħansitra l-istati awtoritarji jippruvaw ipinġu lilhom infushom bħala demokratiċi. Id-demokrazija b'mod iktar konsistenti tirriżulta f'saħħa, f'[[edukazzjoni]] u f'eżiti ekonomiċi mtejba. Skont l-indiċijiet ta' ''V-Dem Democracy'' u l-Indiċi tad-Demokrazija ta' ''The Economist'', inqas minn nofs il-popolazzjoni tad-dinja tgħix f'demokrazija mill-2022. Fl-istess ħin, filwaqt li d-demokrazija rappreżentattivi tingħata valur siewi b'mod mifrux, iċ-Ċentru tar-Riċerka ta' Pew sab li l-garr rigward il-prestazzjoni demokratika huwa komuni saħansitra f'bosta demokraziji stabbiliti. == Karatteristiċi == Għalkemm id-demokrazija fid-demokraziji purament rappreżentattivi hija mifhuma b'rabta mal-votazzjoni, ma jeżisti l-ebda konsensus dwar definizzjoni preċiża tad-demokrazija. Jeżistu wisq approċċi. Kien hemm studju li identifika 2,234 aġġettiv li jintuża għad-deskrizzjoni tad-demokrazija bil-[[lingwa Ingliża]]. Minkejja dan, hemm fehim iktar profond – bħal dak ta' [[Abraham Lincoln]]: : ''"Governanza tan-nies, min-nies, għan-nies"'' jew dik ta' [[Karl Popper]] li ssostni li l-ħarsa "klassika" lejn id-demokrazija hi, "fil-qosor, it-teorija li d-demokrazija hija t-tmexxija tal-poplu u li l-poplu għandu d-dritt li jiggverna hu. Il-prinċipji demokratiċi huma riflessi fiċ-ċittadini eliġibbli kollha, ilkoll indaqs quddiem il-[[Dritt|liġi]] u lkoll b'aċċess ugwali għall-proċessi leġiżlattivi. Pereżempju, f'demokrazija rappreżentattiva, kull vot (fit-teorija) għandu l-istess piż, u l-libertà taċ-ċittadini eliġibbli hija żgurata permezz ta' drittijiet u libertajiet leġittimizzati li tipikament ikunu mnaqqxa f'kostituzzjoni, filwaqt li użi oħra tad-"demokrazija" jaf jħaddnu d-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini jivvutaw direttament fuq id-diversi kwistjonijiet li jinqalgħu. Skont in-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]], id-demokrazija "tipprovdi ambjent li jirrispetta d-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali, u fejn ir-rieda espressa liberament tal-poplu tiġi eżerċitata". Skont teorija partikolari d-demokrazija tirrikjedi tliet prinċipji fundamentali: il-kontroll 'il fuq (sovranità fl-iżjed livelli baxxi tal-awtorità), l-ugwaljanza politika, u n-normi soċjali li permezz tagħhom l-individwi u l-istituzzjonijiet iqisu biss atti aċċettabbli li jirriflettu l-ewwel żewġ prinċipji tal-kontroll 'il fuq u l-ugwaljanza politika. L-ugwaljanza legali, il-libertà politika u l-istat ta' dritt sikwit jiġu identifikati bħala l-karatteristiċi ewlenin ta' demokrazija li tiffunzjona sew. F'xi pajjiżi, b'mod partikolari fir-[[Renju Unit]] (minn fejn oriġinat is-sistema ta' Westminster), il-prinċipju dominanti hu dak tas-sovranità Parlamentari, filwaqt li tinżamm l-indipendenza ġudizzjarja. Fl-[[Indja]], is-sovranità Parlamentari hija soġġetta għall-Kostituzzjoni tal-Indja li tinkludi rieżami ġudizzjarju. Għalkemm it-terminu "demokrazija" tipikament jintuża fil-kuntest ta' stat politiku, il-prinċipji wkoll huma applikabbli potenzjalment għall-organizzazzjonijiet privati, bħal klabbs, għaqdiet u ditti. Id-demokraziji jistgħu jużaw bosta metodi differenti ta' teħid tad-deċiżjonijiet, iżda t-tmexxija tal-maġġoranza hija l-forma dominanti. Mingħajr kumpens, bħal protezzjonijiet legali tad-drittijiet tal-individwu jew kollettivi, il-minoranzi politiċi jistgħu jiġu mgħakksa mit-"tirannija tal-maġġoranza". It-tmexxija tal-maġġoranza tinvolvi approċċ kompetittiv, għad-differenza tad-demokrazija tal-konsensus, u b'hekk tinħoloq il-ħtieġa li l-elezzjonijiet, u ġeneralment id-deliberazzjoni, ikunu sostantivament u proċeduralment "ġusti" u ekwi. Fżxi pajjiżi, il-libertà tal-espressjoni politika, il-libertà tal-kelma u l-libertà tal-istampa jitqiesu bħala importanti biex jiġi żgurat li l-votanti jkunu infurmati sew, u b'hekk ikunu jistgħu jivvutaw skont l-interessi u t-twemmin tagħhom stess. Ġie ssuġġerit ukoll li karatteristika bażika tad-demokrazija hija l-kapaċità li l-votanti kollha jipparteċipaw b'mod ħieles u sħiħ fil-[[ħajja]] tas-soċjetà tagħhom. Bl-enfasi fuq in-nozzjonijiet tal-kuntratt soċjali u r-rieda kollettiva tal-votanti kollha, id-demokrazija tista' tkun ikkaratterizzata wkoll bħala forma ta' kollettiviżmu politiku peress li tiġi definita bħala forma ta' governanza fejn iċ-ċittadini eliġibbli kollha jkollhom vuċi ugwali fit-tfassil tal-liġijiet. Ir-repubbliki, għalkemm spiss ikunu assoċjati popolarment mad-demokrazija minħabba l-prinċipju kondiviż tal-kunsens mogħti minn dawk li jiġu ggvernati għat-tmexxija, mhux neċessarjament ikunu demokraziji, għax ir-repubblikaniżmu ma jispeċifikax ''kif'' in-nies għandhom imexxu. Tradizzjonalment it-terminu "repubblika" kien iħaddan kemm id-demokraziji kif ukoll l-aristokraziji u l-varjanti tagħhom. F'sens modern, il-forma ta' governanza repubblikana hija forma ta' governanza mingħajr monarka. Minħabba f'hekk, id-demokraziji jistgħu jkunu repubbliki jew monarkiji kostituzzjonali, bħar-Renju Unit, fejn il-monarka ma jkunx il-mexxej. == Storja == Il-ġemgħat demokratiċi għandhom żmien daqs kemm għandha żmien l-ispeċi umana u ilhom jeżistu tul l-istorja umana, iżda sas-seklu 19, il-figuri [[Politiku|politiċi]] ewlenin fil-biċċa l-kbira opponew id-demokrazija. It-teoriċi repubblikani rabtu d-demokrazija ma' daqs ċkejken: iktar ma kienu jikbru fid-daqs l-unitajiet politiċi, iktar kienet tiżdied il-probabbiltà li l-gvern isir tiranniku. Fl-istess waqt, l-unitajiet politiċi żgħar kienu vulnerabbli għall-ħakma. Montesquieu kiteb, "Jekk repubblika tkun żgħira, tinqered minn qawwa barranija; jekk tkun kbira, tinqered mill-imperfezzjoni interna". Skont ix-xjenzat politiku tal-Università ta' Johns Hopkins [[Daniel Deudney]], il-ħolqien tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], bid-daqs kbir u s-sistema ta' kontrolli u bilanċi tagħha, kienet soluzzjoni għall-problemi doppji tad-daqs. Fis-soċjetajiet ta' madwar id-dinja seħħew forom ta' demokrazija b'mod organiku li ma kellhom l-ebda kuntatt ma' xulxin. === Oriġini === ==== [[Greċja]] u [[Ruma]] ==== It-terminu ''demokrazija'' tfaċċa għall-ewwel darba fil-ħsieb politiku u [[Filosofija|filosofiku]] tal-Greċja Antika fil-belt-stat ta' Ateni fl-antikità klassika. Il-kelma ġejja minn ''dêmos'' li tfisser "nies (komuni)" u minn ''krátos'' li tfisser "qawwa/setgħa". Taħt Cleisthenes, f'Ateni ġie stabbilit dak li huwa maħsub bħala l-ewwel eżempju ta' tip ta' demokrazija fis-seklu 6 Q.K. (508–507 Q.K.). Cleisthenes huwa meqjus bħala "l-missier tad-demokrazija ta' Ateni". L-ewwel użu attestat tal-kelma demokrazija jinsab fix-xogħlijiet ta' proża tal-ħabta tal-430 Q.K., bħall-''Istorji'' ta' Erodotu, iżda l-użu tagħha kien eqdem b'diversi deċennji, peress li żewġ persuni minn Ateni li twieldu għall-ħabta tal-470 Q.K. kien jisimhom Democrates, isem politiku ġdid — x'aktarx b'appoġġ għad-demokrazija — li ngħata fi żmien ta' dibattiti dwar kwistjonijiet kostituzzjonali f'Ateni. Aeschylus jalludi bis-saħħa wkoll għall-kelma fid-dramm tiegħu ''Is-Supplikanti'', li ttella' għall-ħabta tal-463 Q.K., fejn isemmi "l-id tat-tmexxija tal-kotra" [''demou kratousa cheir'']. Qabel dak iż-żmien, il-kelma li kienet tiddefinixxi s-sistema politika ġdida ta' Cleisthenes x'aktarx li kienet ''isonomija'', li tfisser ugwaljanza politika. Id-demokrazija ta' Ateni ħadet is-sura ta' demokrazija diretta, u kellha żewġ karatteristiċi li jiddistingwuha: l-għażla aleatorja ta' ċittadini ordinarji biex jimlew il-ftit karigi amministrattivi u ġudizzjarji eżistenti tal-gvern, u ġemgħa leġiżlattiva li kienet tikkonsisti mill-maġġoranza taċ-ċittadini ta' Ateni. Iċ-ċittadini eliġibbli kollha kienu jitħallew jitkellmu u jivvutaw fil-ġemgħa jew fl-assemblea, fejn kienu jiġu stabbiliti l-liġijiet tal-belt-stat. Madankollu, iċ-ċittadinanza ta' Ateni ma kinitx tingħata lin-[[Mara|nisa]], lill-[[Skjavitù|ilsiera]], lill-barranin (μέτοικοι / ''métoikoi''), u liż-żgħażagħ taħt l-età tas-servizz militari. Effettivament, resident wieħed minn kull erba' f'Ateni kienu jikkwalifikaw bħala ċittadini. Is-sjieda tal-art ma kinitx rekwiżit għaċ-ċittadinanza. L-esklużjoni ta' partijiet kbar tal-popolazzjoni mill-korp taċ-ċittadini hija marbuta mill-qrib mal-fehim tal-qedem taċ-ċittadinanza. Fil-biċċa l-kbira ta' żmien il-qedem, il-benefiċċju taċ-ċittadinanza kien marbut mal-obbligu tal-ġlied fil-kampanji militari. Id-demokrazija ta' Aterni mhux biss kienet ''diretta'' fis-sens li d-deċiżjonijiet kienu jittieħdu mill-ġemgħa, iżda anke l-''iżjed diretta'' fis-sens li l-ġemgħa permezz tal-istrutturi bħall-assemblea, is-senat u l-qrati legali kienet tikkontrolla l-proċess politiku kollu u proporzjon kbir taċ-ċittadini kienu jkunu involuti b'mod kostanti fl-affarijiet pubbliċi. Minkejja li d-drittijiet tal-individwu ma kinux żgurati mill-kostituzzjoni ta' Ateni fis-sens modern (il-Griegi tal-qedem ma kellhomx kelma għal "drittijiet"), dawk li kienu ċittadini ta' Ateni kienu jgawdu l-libertajiet tagħhom mhux f'oppożizzjoni għall-gvern iżda billi jgħixu f'belt li ma kinitx soġġetta għal xi setgħa oħra u billi huma stess ma kinux soġġetti għat-tmexxija ta' ħaddieħor. Il-votazzjoni tfaċċat fi [[Sparta]] saħansitra fis-700 Q.K. L-ekkleżjastiċi ta' Sparta kienu ġemgħa tal-poplu, li kienet tiltaqa' darba fix-xahar, fejn kull ċittadini maskili ta' mill-inqas 20 sena seta' jipparteċipa. Fl-assemblea, l-Ispartani kienu jeleġġu l-mexxejja u jixħtu l-voti tagħhom bl-għajjat (il-votazzjoni kienet tiġi deċiża skont l-ikbar għajta tal-folla). [[Aristotli]] ddeskriva dan il-metodu bħala "tat-tfal", meta mqabbel mas-sistema tal-votazzjoni fuq poloz tal-ġebel użata miċ-ċittadini ta' Ateni. Sparta adottat din is-sistema minħabba s-sempliċità tagħha, u biex jiġi evitat kull tip ta' preġudizzju, xiri jew qerq fil-votazzjoni, li kienu predominanti fl-elezzjonijiet demokratiċi bikrin. Barra minn hekk, id-depożizzjoni tar-Renju Ruman ħolqot sistema b'element demokratiku fil-forma ta' bosta ġemgħat popolari differenti. Minkejja li r-Repubblika Rumana tat kontribut sinifikanti għal bosta aspetti tad-demokrazija, frazzjon biss mir-Rumani kienu ċittadini li kellhom il-vot fl-elezzjonijiet għall-maġistrati. Il-voti tas-setgħana kienu jingħataw iktar piż permezz ta' sistema ta' votazzjoni ponderata, għaldaqstant il-biċċa l-kbira tal-uffiċjali għoljin, inkluż il-membri tas-Senat, kienu jiġu minn ftit familji għonja u nobbli. Il-mudell Ruman ta' governanza ispira bosta ħassieba politiċi tul is-sekli. ==== Indja tal-qedem ==== Vaishali, il-[[belt kapitali]] tal-Lega ta' Vajjika (Vrijji mahajanapada) tal-Indja, titqies bħala wieħed mill-ewwel eżempji ta' repubblika għall-ħabta tas-seklu 6 Q.K. ==== Amerki ==== [[Kultura|Kulturi]] oħra, bħall-Iroquois fl-Amerki, żviluppaw ukoll forma ta' soċjetà demokratika bejn l-1450 u l-1660 (u possibbilment fl-1142), ferm qabel ma kellhom kuntatt mal-[[Ewropa|Ewropej]]. Din id-demokrazija għadha preżenti sal-lum u hija l-iżjed demokrazija rappreżentattiva antika eżistenti fid-dinja. === [[Medjuevu|Medju Evu]] === Filwaqt li l-biċċa l-kbira tar-reġjuni fl-Ewropa matul il-Medju Evu kienu mmexxijin mill-kleru jew minn sinjuri fewdali, kienu jeżistu diversi sistemi li kienu jinvolvu l-elezzjonijiet jew il-ġemgħat, għalkemm spiss kienu jinvolvu parti żgħira mill-popolazzjoni. Fl-Iskandinavja, kien hemm korpi magħrufa ta' nies ħielsa ppreseduti minn kelliem tal-liġi. Dawn il-korpi ta' deliberazzjoni kienu responsabbli għas-soluzzjoni ta' kwistjonijiet politiċi, u xi varjanti kienu jinkludu l-Althing fl-[[Iżlanda]] u l-Løgting fil-[[Gżejjer Faroe|Gżejjer Faeroe]]. Il-''veche'', fil-[[Ewropa tal-Lvant|Lvant tal-Ewropa]], kien korp simili għal dawk tal-Iskandinavja. Fil-[[Knisja Kattolika]] Rumana, il-[[Papa]] ilu jiġi elett minn [[konklav]] Papali magħmul mill-kardinali mill-1059. L-ewwel korp Parlamentari ddokumentat fl-Ewropa kien il-Cortes ta' [[León]]. Stabbilit minn [[Alfonsu IX|Alfonso IX]] fl-1188, il-Cortes kellu l-awtorità għall-iffissar tat-tassazzjoni, għall-affarijiet barranin u għal-leġiżlazzjoni, għalkemm in-natura eżatta tar-rwol tiegħu għadha kkontestata. Ir-Repubblika ta' [[Ragusa]], stabbilita fl-1358 u ċċentrata madwar il-belt ta' [[Dubrovnik]], ipprovdiet drittijiet ta' rappreżentanza u ta' votazzjoni lill-aristokrazija maskili tagħha biss. Diversi bliet-stati u sistemi ta' governanza Taljani kellhom forom ta' governanza repubblikani. Pereżempju, ir-Repubblika ta' [[Firenze]], stabbilita fl-1115, kienet immexxija mis-Signoria u l-membri tagħha kienu jintgħażlu bix-xorti. Fil-Frisja tas-sekli 10–15, soċjetà mhux fewdali distinta, id-dritt tal-votazzjoni dwar kwistjonijiet lokali u dwar l-uffiċjali tal-kontea kien ibbażat fuq id-daqs tal-art. Il-''Kouroukan Fouga'' qasam l-Imperu tal-[[Mali]] fi klans tat-tmexxija li kienu rrappreżentati f'ġemgħa kbira msejħa l-''Gbara''. Madankollu, id-dokument wassal biex il-Mali jkun iktar simili għal monarkija kostituzzjonali milli repubblika demokratika. Il-Parlament tal-[[Renju Unit|Ingilterra]] kellu l-għeruq tiegħu fir-restrizzjonijiet tal-poter tar-rejiet miktubin fil-''Magna Carta'' (1215), li b'mod espliċitu ħarset ċerti drittijiet tas-sudditi tar-Re u b'mod impliċitu appoġġat dak li mbagħad sar id-digriet Ingliż tal-''habeas corpus'', li jissalvagwardja l-libertà individwali mill-ħabs illegali u li jagħti d-dritt tal-appell. L-ewwel assemblea nazzjonali rappreżentattiva fl-Ingilterra kienet il-Parlament ta' [[Simon de Montfort]] fl-1265. Il-preżenza tat-tressiq tal-petizzjonijiet hija fost l-iżjed evidenza bikrija tal-użu tal-Parlament bħala forum biex jiġi indirizzat it-tħassib ġenerali tan-nies ordinarji. Madankollu, is-setgħa tas-sejħa tal-Parlament baqgħet f'idejn il-monarka. Xi studji kkollegaw l-istabbiliment tal-istituzzjonijiet Parlamentari fl-Ewropa matul il-Medju Evu mal-agglomerazzjonijiet urbani u mal-ħolqien ta' klassijiet ġodda, bħall-[[Artiġjan|artiġjani]], kif ukoll mal-preżenza tan-nobbli u tal-eliti reliġjużi. L-istudjużi kkollegaw ukoll l-istabbiliment tal-governanza rappreżentattiva mal-frammentazzjoni politika relattiva tal-Ewropa. Ix-xjenzat politiku [[David Stasavage]] jikkollega l-frammentazzjoni tal-Ewropa, u d-demokratizzazzjoni sussegwenti tagħha, mal-mod kif sfaxxa l-[[Imperu Ruman]]: it-territorju Ruman inħakem minn gruppi frammentati żgħar ta' tribujiet Ġermaniċi, u dan wassal għall-ħolqien ta' unitajiet politiċi żgħar fejn il-mexxejja kienu relattivament dgħajfin u kienu jeħtieġu l-kunsens taċ-ċittadini tagħhom biex jifilħu għat-theddidiet barranin. Fil-[[Polonja]], id-demokrazija nobbli kienet ikkaratterizzata minn żieda fl-attività tan-nobbiltà nofsanija, li riedet iżżid is-sehem tagħha fl-eżerċitar tal-poter għas-spejjeż tal-manjati. Il-manjati ddominaw l-iżjed karigi importanti fl-istat (lajċi u ekkleżjastiċi) u kienu jinġabru fil-kunsill irjali, li iktar 'il quddiem sar is-senat. L-importanza dejjem tikber tan-nobbiltà nofsanija kellha impatt fuq l-istabbiliment tal-istituzzjoni tal-art magħrufa bħala s-''sejmik'' (assemblea lokali), li sussegwentement kisbet iktar drittijiet. Matul is-seklu 15 u l-ewwel nofs tas-seklu 16, is-sejmiks ingħataw iktar u iktar poter u saru l-iżjed istituzzjonijiet importanti tal-poter lokali. Fl-1454, [[Casimir IV Jagiellon]] ta lis-sejmiks id-dritt li jiddeċiedu dwar it-taxxi u li jorganizzaw mobilizzazzjoni tal-massa fl-Istatuti ta' Nieszawa. Huwa wiegħed ukoll li ma kienx se joħloq liġijiet ġodda mingħajr il-kunsens tagħhom. === Era moderna === ==== Perjodu modern bikri ==== Fl-Ingilterra tas-[[seklu 17]], kien hemm interess imġedded fil-Manja Karta. Il-Parlament tal-Ingilterra għadda l-Petizzjoni tad-Drittijiet fl-1628 li stabbiliet ċerti libertajiet għas-sudditi. Il-Gwerra Ċivili Ingliża (1642–1651) ġiet miġġielda bejn ir-Re u Parlament oligarkiku iżda elett, u matul dan iż-żmien iffurmat l-idea ta' partit politiku, bi gruppi jiddibattu d-drittijiet għar-rappreżentanza politika matul id-Dibattiti ta' Putney tal-1647. Sussegwentement, il-Protettorat (1653–59) u l-Integrazzjoni mill-Ġdid Ingliża (1660) integraw iktar tmexxija awtokratika, għalkemm il-Parlament għadda l-Att dwar il-''Habeas Corpus'' fl-1679 li saħħaħ il-konvenzjoni li pprojbixxiet id-detenzjoni mingħajr biżżejjed raġunijiet jew evidenza. Wara r-Rivoluzzjoni Glorjuża tal-1688, il-Liġi tad-Drittijiet ġiet ippromulgata fl-1689 u din ikkodifikat ċerti drittijiet u libertajiet u għadha fis-seħħ. Il-liġi stabbiliet ir-rekwiżiti li jsiru elezzjonijiet regolari, ir-regoli għal-libertà tal-kelma fil-Parlament u limitat il-poter tal-monarka, u b'hekk żgurat, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-Ewropa ta' dak iż-żmien, li l-assolutiżmu rjali ma jipprevalix. L-istoriċi ekonomiċi [[Douglass North]] u [[Barry Weingast]] ikkaratterizzaw l-istituzzjonijiet implimentati fir-Rivoluzzjoni Glorjuża bħala suċċess kbir f'termini tar-restrizzjonijiet tal-governanza u l-iżgurar tal-protezzjoni tad-drittijiet tal-proprjetà. L-interess imġedded fil-Manja Karta, il-Gwerra Ċivili Ingliża, u r-Rivoluzzjoni Glorjuża fis-seklu 17 xprunaw it-tkabbir ta' filosofija politika fil-Gżejjer Brittaniċi. [[Thomas Hobbes]] kien l-ewwel filosfu li fassal teorija dettaljata dwar il-kuntratt soċjali. Fil-''Leviathan'' (1651), Hobbes ħareġ bit-teorija li l-individwi li jgħixu fin-natura kienu jgħixu ħajja "solitarja, fqira, kerha, iebsa u qasira" u kienu jagħmlu gwerer kontinwi kontra kulħadd. Sabiex tiġi evitata l-okkorrenza tal-istat anarkiku tan-natura, Hobbes irraġuna li l-individwi kienu jċedu d-drittijiet tagħhom lil qawwa awtoritarja setgħana. Fi kliem ieħor, Hobbes tkellem favur monarkija assoluta, li fl-opinjoni tiegħu kienet l-aqwa forma ta' governanza. Iktar 'il quddiem, il-filosfu u t-[[tabib]] [[John Locke]] ħareġ b'interpretazzjoni differenti dwar it-teorija tal-kuntratt soċjali. Fiż-''Żewġ Trattati tal-Governanza'' (1689) tiegħu, Locke sostna li l-individwi kollha kellhom id-drittijiet inaljenabbli għall-ħajja, għal-libertà u għall-proprjetà. Skont Locke, l-individwi kienu jinġabru volontarjament flimkien biex jiffurmaw stat bl-għan li jiddefendu drittijiethom. Għal Locke kienu partikolarment importanti d-drittijiet tal-proprjetà, li skont Locke kienu jirrikjedu l-ħarsien, li kien l-iskop primarju tal-gvern. Barra minn hekk, Locke sostna li l-gvernijiet kienu leġittimi biss jekk kellhom il-kunsens ta' dawk li kienu ggvernati. Skont Locke, iċ-ċittadini kellhom id-dritt jirribellaw kontra l-gvern jekk dan kien jaġixxi kontra l-interessi tagħhom jew isir tiranniku. Għalkemm ma tantx kienu moqrija matul ħajtu, ix-xogħlijiet ta' Locke jitqiesu bħala d-dokumenti li jsejsu l-ħsieb liberali u influwenzaw ferm il-mexxejja tar-Rivoluzzjoni Amerikana u iktar 'il quddiem ir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]]. Il-qafas demokratiku liberali tiegħu tal-governanza għadu l-forma ewlenija tad-demokrazija fid-dinja. Fir-repubbliki tal-Cossack tal-[[Ukrajna]] fis-sekli 16 u 17, l-Etmanat tal-Cossack u s-Sich ta' Zaporizhia, id-detentur tal-ogħla kariga ta' Hetman kien jiġi elett mir-rappreżentanti tad-distretti tal-pajjiż. Fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], il-governanza rappreżentattiva bdiet f'Jamestown, Virginia, bl-elezzjoni tal-Kamra tal-Burgesses (il-prekursur tal-Assemblea Ġenerali ta' Virginia) fl-1619. Il-Puritani Ingliżi li għamlu migrazzjoni mill-1620 stabbilew kolonji f'New England, fejn kien hemm governanza lokali demokratika; il-poter ta' dawn l-assemblej lokali kien ivarja ferm tul il-perjodu kolonjali. Madankollu, uffiċjalment kellhom ammonti żgħar ta' poter devolut, peress li l-awtorità aħħarija kienet f'idejn il-monarkija u l-Parlament. Il-Puritani, il-Battisti u l-Quakers li stabbilew dawn il-kolonji applikaw l-organizzazzjoni demokratika tal-kongregazzjonijiet tagħhom anke għall-amministrazzjoni tal-komunitajiet tagħhom fil-ħajja ta' kuljum. ==== Sekli 18 u 19 ==== L-ewwel Parlament tal-Gran Brittanja ġie stabbilit fl-1707, wara l-fużjoni tar-Renju tal-Ingilterra u r-Renju tal-[[Skozja|Iskozja]] skont l-Atti tal-Unjoni. Żewġ dokumenti ewlenin tal-kostituzzjoni mhux kodifikata tar-Renju Unit, id-Dikjarazzjoni Ingliża tad-Drittijiet tal-1689 (imsejħa mill-ġdid bħala l-Liġi dwar id-Drittijiet tal-1689) u d-Dikjarazzjoni Skoċċiża tad-Drittijiet tal-1689, it-tnejn li huma kienu kkonsolidaw il-pożizzjoni tal-Parlament bħala l-korp suprem tat-tfassil tal-liġijiet u kienu jgħidu li "l-elezzjoni tal-membri tal-Parlament kellha tkun ħielsa". Madankollu, il-Parlament kien jiġi elett biss mis-sidien tal-art maskili, li kienu jammontaw għal 3 % tal-popolazzjoni fl-1780. L-ewwel persuna Brittanika magħrufa ta' nisel Afrikan li vvota f'elezzjoni ġenerali, [[Ignatius Sancho]], ivvota fl-1774 u fl-1780. Matul l-Era tal-Libertà fl-[[Żvezja|Iżvezja]] (1718–1772), id-drittijiet ċivili twessgħu u l-poter għadda mingħand il-monarka għall-Parlament. Ir-raħħala intaxxati kienu rrappreżentati fil-Parlament, għalkemm ma tantx kellhom influwenza, iżda n-nies komuni mingħajr proprjetà intaxxata ma kellhomx suffraġju. Il-ħolqien ta' Repubblika ta' [[Korsika]] ta' għomorha qasir fl-1755 kien tentattiv bikri li tiġi adottata kostituzzjoni demokratika (setgħu jivvutaw l-irġiel u n-nisa kollha li kellhom iktar minn 25 sena). Din il-Kostituzzjoni ta' Korsika kienet l-ewwel waħda bbażata fuq il-prinċipji tal-Illuminiżmu u kienet tinkludi s-suffraġju femminili, xi ħaġa li ma kinitx inkluża fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji l-oħra sas-seklu 20. L-Amerka kolonjali kellha kwalifikazzjonijiet simili dwar il-proprjetà bħall-Brittanja, u fil-perjodu qabel l-1776 l-abbundanza u d-disponibbiltà tal-art kienet tfisser li għadd kbir ta' kolonjalisti kienu jissodisfaw tali rekwiżiti b'mill-inqas 60 fil-mija tal-irġiel adulti ta' karnaġjon bajda li setgħu jivvutaw. Il-maġġoranza l-kbira tal-irġiel ta' karnaġjon bajda kienu [[Bidwi|bdiewa]] li kienu jissodisfaw ir-rekwiżiti tas-sjieda tal-proprjetà jew tal-ħlas tat-taxxa. Bi ftit eċċezzjonijiet, l-ebda mara jew persuna b'karnaġjon sewda ma setgħu jivvutaw. Vermont, li malli ddikjarat l-indipendenza mill-Gran Brittanja fl-1777, adottat kostituzzjoni mmudellata fuq iċ-ċittadinanza u s-suffraġju demokratiku ta' Pennsylvania għall-irġiel bi proprjetà jew mingħajr proprjetà. Il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti tal-1787 hija l-eqdem kostituzzjoni governattiva kkodifikata li għadha teżisti u li għadha attiva. Il-Kostituzzjoni kienet tipprevedi gvern elett u protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet ċivili, iżda ma temmitx il-jasar u lanqas ma estendiet id-drittijiet tal-votazzjoni fl-Istati Uniti, u minflok ħalliet il-kwistjoni tas-suffraġju f'idejn l-istati individwali. Ġeneralment, l-istati llimitaw is-suffraġju għas-sidien tal-proprjetà maskili u għal dawk li jħallsu t-taxxi ta' karnaġjon bajda. Meta kien hemm l-ewwel elezzjoni Presidenzjali fl-1789, madwar 6 % tal-popolazzjoni kienet eliġibbli biex tivvota. L-Att dwar in-Naturalizzazzjoni tal-1790 illimita ċ-ċittadinanza Amerikana lill-persuni ta' karnaġjon bajda biss. Il-Liġi tad-Drittijiet fl-1791 stabbiliet limiti fuq il-poter tal-gvern sabiex tħares il-libertajiet personali iżda kellha ftit impatt fuq is-sentenzi tal-qrati għall-ewwel 130 sena wara r-ratifika. Fl-1789, [[Franza]] Rivoluzzjonarja adottat id-Dikjarazzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u taċ-Ċittadini, u għalkemm għomorha kien qasir, il-Konvenzjoni Nazzjonali kienet eletta mill-irġiel kollha biss fl-1792. Il-Kostituzzjoni Pollakka-[[Litwanja|Litwana]] tat-3 ta' Mejju 1791 ippruvat timplimenta monarkija kostituzzjonali iktar effettiva, introduċiet l-ugwaljanza politika bejn iċ-ċittadini u n-nobbli, u poġġiet ir-raħħala taħt il-protezzjoni tal-gvern, u b'hekk taffiet l-agħar abbużi kontra r-raħħala. Din damet fis-seħħ għal inqas minn 19-il xahar, u ġiet iddikjarata nulla mis-Sejm ta' Grodno li ltaqa' fl-1793. Minkejja dan, il-Kostituzzjoni tal-1791 għenet biex l-aspirazzjonijiet tal-Pollakki jibqgħu ħajjin għar-restawr eventwali tas-sovranità tal-pajjiż iktar minn seklu wara. Fl-Istati Uniti, l-elezzjoni Presidenzjali tal-1828 kienet l-ewwel waħda li fiha setgħu jivvutaw l-irġiel ta' karnaġjon bajda li ma kinux sidien tal-proprjetà fil-maġġoranza l-kbira tal-istati. L-ammont ta' nies li ħarġu jivvutaw żdied matul is-snin 30 tas-seklu 19, u laħaq madwar 80 % tal-popolazzjoni ta' rġiel adulti ta' karnaġjon bajda fl-elezzjoni Presidenzjali tal-1840. North Carolina kien l-aħħar stat li abolixxa l-kwalifazzjoni abbażi tal-proprjetà fl-1856 u dan wassal għal approssimazzjoni tas-suffraġju universali tal-irġiel ta' karnaġjon bajda (madankollu r-rekwiżiti tal-ħlas tat-taxxa baqgħu jeżistu f'ħames stati fl-1860 u baqgħu jeżistu f'żewġ stati sas-seklu 20). Fiċ-ċensiment tal-Istati Uniti tal-1860, il-popolazzjoni tal-iskjavi kienet kibret għal 4 miljuni, u fir-Rikostruzzjoni wara l-Gwerra Ċivili, għaddew tliet emendi kostituzzjonali: it-13-il Emenda (1865) li temmet l-iskjavitù; l-14-il Emenda (1869) li tat iċ-ċittadinanza lin-nies ta' karnaġjon sewda, u l-15-il Emenda (1870) lil tat lill-irġiel ta' karnaġjon sewda d-dritt nominali biex jivvutaw. L-involviment sħiħ taċ-ċittadini kollha ma ġiex żgurat sa wara li l-moviment tad-drittijiet ċivili kiseb l-approvazzjoni mill-Kungress tal-Istati Uniti fir-rigward tal-Att dwar id-Drittijiet tal-Votazzjoni tal-1965. Id-dritt tal-votazzjoni fir-Renju Unit twessa' u sar iktar uniformi permezz ta' sensiela ta' riformi li bdew bl-Att dwar ir-Riformi tal-1832 u komplew fis-seklu 20, b'mod partikolari bl-Att dwar ir-Rappreżentanza tan-Nies tal-1918 u l-Att dwar l-Ugwaljanza tal-1928. Is-suffraġju maskili universali ġie stabbilit fi Franza f'Marzu 1848 fid-dawl tar-Rivoluzzjoni Franċiża tal-1848. Matul dik is-sena, faqqgħu diversi rivoluzzjonijiet fl-Ewropa peress li l-mexxejja kellhom ilaħħqu mad-domandi popolari għall-kostituzzjonijiet liberali u għal iktar governanza demokratika. Fl-1876, l-[[Imperu Ottoman]] għadda minn monarkija assoluta għal waħda kostituzzjonali, u organizza żewġ elezzjonijiet is-sena ta' wara biex jeleġġi membri fil-Parlament li kien għadu kemm ġie ffurmat. Inħarġu Regolamenti Elettorali Proviżorji, li kienu jiddikjaraw li l-membri eletti tal-Kunsilli Amministrattivi Provinċjali kellhom jeleġġu l-membri għall-ewwel Parlament. Iktar tard dik is-sena, ġiet ippromulgata kostituzzjoni ġdida, li kienet tipprevedi l-istabbiliment ta' Parlament bikamerali b'Senat maħtur mis-Sultan u Kamra tad-Deputati eletta mill-poplu. Kienu jitħallew jikkontestaw għall-elezzjoni l-irġiel biss li kellhom iktar minn 30 sena u li kienu midħla tat-Tork u li kellhom drittijiet ċivili sħaħ. Fost ir-raġunijiet ta' skwalifika kien hemm iż-żamma ta' ċittadinanza doppja, ir-reklutaġġ minn gvern barrani, il-falliment monetarju, l-impjieg bħala qaddej, jew "ir-reputazzjoni tat-twettiq ta' azzjonijiet ħżiena". Is-suffraġju universali sħiħ inkiseb fl-1934. Fl-1893, il-kolonja bl-awtogovernanza ta' [[New Zealand]] saret l-ewwel pajjiż fid-dinja (għajr għar-Repubblika ta' Korsika b'għomorha qasir tas-seklu 18 li stabbiliet is-suffraġju universali attiv billi n-nisa ngħataw id-dritt tal-votazzjoni. ==== Sekli 20 u 21 ==== It-tranżizzjonijiet tas-seklu 20 lejn id-demokrazija liberali waslu f'"mewġiet suċċessivi tad-demokrazija", u rriżultaw b'modi differenti minn gwerer, rivoluzzjonijiet, dekolonizzazzjoni, u ċirkostanzi reliġjużi u ekonomiċi. Il-mewġiet globali ta' "regressjoni demokratika" li reġġgħu lura d-demokratizzazzjoni seħħew ukoll fis-snin 20 u 30 tas-seklu 20, fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20 u fis-snin 10 tas-seklu 21. [[L-Ewwel Gwerra Dinjija]] u x-xoljiment tal-[[Imperu Ottoman]] u tal-Imperu Awstro-Ungariku wasslu għall-ħolqien ta' nazzjonijiet-stati ġodda fl-Ewropa, u l-biċċa l-kbira minnhom kienu mill-inqas nominalment demokratiċi. Fis-snin 20 tas-seklu 20 tkattru l-movimenti demokratiċi u s-suffraġju universali avvanza, iżda d-Dipressjoni l-Kbira ġabet magħha diżillużjoni u l-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Ewropa, tal-Amerka Latina u tal-[[Asja]] daru għat-tmexxija ta' rġiel b'saħħithom jew dittaturi. Il-Faxxiżmu u d-dittaturi tkattru fil-[[Ġermanja]] Nażista, fl-[[Italja]], fi [[Spanja]] u fil-[[Portugall]], kif ukoll il-gvernijiet mhux demokratiċi fil-Baltiċi, fil-Balkani, fil-[[Brażil]], f'[[Kuba]], fiċ-[[Ċina]] u fil-[[Ġappun]] fost l-oħrajn. [[It-Tieni Gwerra Dinjija]] ġabet magħha treġġigħ lura definittiv ta' din it-tendenza fil-Punent tal-Ewropa. Id-demokratizzazzjoni tas-setturi Amerikani, Brittaniċi u Franċiżi tal-Ġermanja okkupata (għalkemm xi sorsi jikkontestaw dan il-punt), tal-[[Awstrija]], tal-[[Italja]], u tal-[[Ġappun]] okkupat serviet bħala mudell għat-teorija li ġiet wara tal-bidla fil-gvern. Madankollu, il-biċċa l-kbira tal-Lvant tal-Ewropa, inkluż is-settur [[Unjoni Sovjetika|Sovjetiku]] tal-Ġermanja, sfat fit-territorju mhux demokratiku ddominat mis-Sovjetiċi. Wara l-gwerra kien hemm id-dekolonizzazzjoni, u mill-ġdid il-biċċa l-kbira tal-istati indipendenti ġodda kellhom kostituzzjonijiet nominalment demokratiċi. L-Indja feġġet bħala l-ikbar demokrazija fid-dinja u għadha fit-tmun. Il-pajjiżi li fl-imgħoddi kienu parti mill-Imperu Brittanika, spiss adottaw is-sistema Brittanika ta' Westminster. Fl-1948, id-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem irrekjediet id-demokrazija:<blockquote>3. Ir-rieda tan-nies għandha tkun il-bażi tal-awtorità tal-governanza; din għandha tkun espressa f'elezzjonijiet perjodiċi u ġenwini li għandhom jkunu b'suffraġju universali u ugwali u dan għandu jiġi espress f'elezzjonijiet perjodiċi u ġenwini li għandhom isiru b'suffraġju universali u ndaqs u għandhom isiru permezz ta' votazzjoni sigrieta u jew bi proċeduri ekwivalenti ta' votazzjoni ħielsa.</blockquote>— Id-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem, l-Artikolu 21, in-Nazzjonijiet Uniti, fl-1948 Sal-1960, il-maġġoranza l-kbira tal-pajjiżi-stati nominalment kienu demokraziji, għalkemm il-biċċa l-kbira tal-popolazzjonijiet tad-dinja kienu jgħixu f'demokraziji nominali li esperjenzaw elezzjonijiet taparsi, u forom oħra ta' qerq (b'mod partikolari fl-istati "[[Komuniżmu|Komunisti]]" u l-eks kolonji). Mewġa sussegwenti ta' demokratizzazzjoni ġabet magħha kisbiet sostanzjali favur demokrazija liberali ta' vera għal bosta stati, u din ġiet imlaqqma bħala t-"tielet mewġa ta' demokrazija". Il-Portugall, Spanja u diversi mid-dittaturi militari fl-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] reġgħu lura għat-tmexxija ċivili fis-snin 70 u 80 tas-seklu 20. Din ġiet segwita minn pajjiżi fil-Lvant u fin-Nofsinhar tal-Asja sa nofs u l-aħħar tas-snin 80 tas-seklu 20. L-għawġ ekonomiku fis-snin 80 tas-seklu 20, flimkien mal-garr minħabba l-oppressjoni Sovjetika, wasslu għall-isfaxxar tal-Unjoni Sovjetika, it-tmiem assoċjata tal-[[Gwerra Bierda]], u d-demokratizzazzjoni u l-liberalizzazzjoni tal-pajjiżi tal-Lvant tal-eks Unjoni Sovjetika. L-iżjed demokraziji mid-demokraziji l-ġodda li kellhom suċċess kienu dawk li [[Ġeografija|ġeografikament]] u [[Kultura|kulturalment]] kienu l-eqreb tal-Punent tal-Ewropa, u li issa huma parti mill-[[Unjoni Ewropea]] jew huma pajjiżi kandidati. Fl-1986, wara li waqgħet l-iżjed dittatura Asjatika prominenti, l-uniku stat demokratiku tax-xorta tiegħu dak iż-żmien feġġ fil-[[Filippini]] bil-wasla ta' [[Corazon Aquino]], li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala omm id-demokrazija Asjatika. Ix-xejra liberali nfirxet f'uħud mill-istati Afrikani fis-snin 90 tas-seklu 20, l-iktar fl-[[Afrika t'Isfel]]. Xi eżempji reċenti ta' tentattivi ta' liberalizzazzjoni jinkludu r-Rivoluzzjoni [[Indoneżja|Indoneżjana]] tal-1998, ir-Rivoluzzjoni bil-Gafef fil-[[Jugoslavja]], ir-Rivoluzzjoni tal-Ward fil-[[Ġeorġja|Georgia]], ir-Rivoluzzjoni Oranġjo fl-[[Ukrajna]], ir-Rivoluzzjoni taċ-Ċedru fil-[[Libanu]], ir-Rivoluzzjoni tat-Tulipani fil-[[Kirgiżistan]] u r-Rivoluzzjoni tal-Ġiżimin fit-[[Tuneżija]]. Skont Freedom House, fl-2007 kien hemm 123 demokrazija elettorali (minn 40 waħda fl-1972). Skont il-''Forum Dinji dwar id-Demokrazija'', id-demokraziji elettorali issa jirrappreżentaw 120 mill-192 pajjiż eżistenti u jikkostitwixxu 58.2 fil-mija tal-popolazzjoni dinjija. Fl-istess ħin, id-demokraziji liberali, jiġifieri l-pajjiżi li Freedom House tqis bħala ħielsa u li jirrispettaw id-drittijiet tal-bniedem bażiċi u l-istat tad-dritt, jammontaw għal 85 pajjiż u jirrappreżentaw 38 fil-mija tal-popolazzjoni globali. Fl-2007 ukoll, in-[[Nazzjonijiet Uniti]] ddikjaraw il-15 ta' Settembru bħala l-Jum Internazzjonali tad-Demokrazija. Bosta pajjiżi baxxew l-età tal-votazzjoni għal 18-il sena; id-demokraziji ewlenin bdew jagħmlu dan fis-snin 70 tas-seklu 20, l-ewwel nett fil-Punent tal-Ewropa u fl-Amerka ta' Fuq. Il-biċċa l-kbira tad-demokraziji elettorali għadhom jeskludu lil dawk taħt l-età ta' 18-il sena mill-votazzjoni. L-età tal-votazzjoni tbaxxiet għal 16-il sena għall-elezzjonijiet nazzjonali f'għadd ta' pajjiżi, fosthom il-[[Brażil]], l-Awstrija, [[Kuba]] u n-[[Nikaragwa]]. F'California, proposta tal-2004 biex jingħata kwart ta' vot li dawk ta' 16-il sena fl-aħħar mill-aħħar ma għaddietx. Fl-2008, il-Parlament Ġermaniż ippropona abbozz ta' liġi li mbagħad warrab li kienet tagħti d-dritt tal-votazzjoni lil kull ċittadin mat-twelid, biex jintuża minn ġenitur sa meta l-wild ikun jista' jibda jużah. Skont Freedom House, mill-2005 kien hemm 17-il sena konsekuttiva li fihom id-drittijiet politiċi u l-libertajiet ċivili madwar id-dinja marru għall-agħar f'iktar pajjiżi milli fejn sar xi titjib, peress li l-qawwiet populisti u nazzjonalistiċi mexew 'il quddiem kullimkien, mill-[[Polonja]] (eż. il-partit tal-Liġi u l-Ġustizzja) sal-Filippini (taħt [[Rodrigo Duterte]]). F'rapport ta' Freedom House li nħareġ fl-2018, il-punteġġi rigward id-demokrazija għall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi marru lura għat-12-il sena konsekuttiva. ''The Christian Science Monitor'' irrapporta li l-ideoloġiji nazzjonalistiċi u populisti kienu qed jissaħħew, a skapitu tal-istat tad-dritt, f'pajjiżi bħall-Polonja, it-[[Turkija]] u l-[[Ungerija]]. Pereżempju, fil-Polonja, il-President ħatar 27 imħallef ġdid tal-Qorti Suprema minkejja l-oġġezzjonijiet legali mill-[[Kummissjoni Ewropea]]. Fit-Turkija, eluf ta' mħallfin tneħħew mill-karigi tagħhom wara kolp ta' stat li ma rnexxiex. Iċ-"ċedimenti demokratiċi" fis-snin 10 tas-seklu 21 ġew attribwiti lill-inugwaljanza ekonomika u l-garr soċjali, il-personaliżmu, il-ġestjoni batuta tal-gvernijiet fir-rigward tal-[[pandemija tal-COVID-19]], kif ukoll fatturi oħra bħall-manipolazzjoni tas-soċjetà ċivili, il-"polarizzazzjoni tossika", il-kampanji barranin tad-diżinformazzjoni, ir-razziżmu u n-nattiviżmu, is-setgħa eżekuttiva eċċessiva, u s-setgħa mnaqqsa tal-oppożizzjoni. Fi ħdan id-demokraziji tal-Punent, l-attitudnijiet ta' "protezzjoniżmu", li jiġbru flimkien il-konservattiviżmu kulturali u l-attitudnijiet ekonomiċi Xellugin, kienu l-iżjed indikatur b'saħħtu tal-appoġġ għall-modalitajiet awtoritarji ta' governanza. == Teorija == === Teorija bikrija === It-teorija demokratika ta' Aristotli kienet tpoġġi f'kuntrast it-tmexxija mill-ħafna (demokrazija/timokrazija), mat-tmexxija mill-ftit (oligarkija/aristokrazija/elitiżmu), kif ukoll mat-tmexxija minn persuna waħda (tirannija/awtokrazija/monarkija assoluta). Huwa ħaseb ukoll li kien hemm varjant tajjeb u ħażin ta' kull sistema (huwa qies id-demokrazija bħala l-kontroparti ħażina tat-timokrazija). Fehma komuni fost it-teoriċi Repubblikani bikrin u Rinaxximentali kienet li d-demokrazija setgħet tibqa' ħajja biss fil-komunitajiet politiċi ż-żgħar. Abbażi tal-lezzjonijiet meħuda mill-bidla tar-Repubblika Rumana lejn il-monarkiżmu iktar ma kibret jew ċkienet, dawn it-teoriċi Repubblikani sostnew li l-espansjoni tat-territorji u tal-popolazzjoni inevitabbilment kienu jwasslu għat-tirannija. Għaldaqstant id-demokrazija kienet fraġli ferm u rari storikament, għax setgħet tibqa' teżisti biss f'unitajiet politiċi żgħar, li minħabba d-daqs tagħhom kienu vulnerabbli għal ħakma minn unitajiet politiċi akbar. Huwa magħruf li Montesquieu qal, "jekk repubblika tkun żgħira, tinqered minn qawwa barranija; jekk tkun kbira, tinqered minn difett intern". [[Jean-Jacques Rousseau]] sostna, "Għaldaqstant, hija l-karatteristika naturali tal-istati żgħar li jiġu ggvernati bħala repubblika, tal-istati ta' daqs nofsani li jkunu soġġetti għal monarka, u tal-imperi kbar li jitmexxew minn prinċep tirann". === Teorija kontemporanja === Fost it-teoriji politiċi moderni, jeżistu kunċetti fundamentali differenti tad-demokrazija. ==== Aggregazzjoni ==== It-teorija tad-demokrazija aggregattiva ssostni li l-għan tal-proċessi demokratiċi hu li jmexxu 'l quddiem il-preferenzi taċ-ċittadini u jaggregawhom flimkien biex jiddeterminaw liema politiki soċjali għandha tadotta s-soċjetà. Għaldaqstant, dawk li jħaddnu din il-fehma jsostnu li s-sehem demokratiku għandu jiffoka b'mod primarju fuq il-votazzjoni, fejn il-politiki bl-ikbar ammont ta' voti jiġu implimentati. Jeżistu varjanti differenti tad-demokrazija aggregattiva. Skont il-ħsieb tad-demokrazija minimalista, l-elezzjonijiet huma mekkaniżmu ta' kompetizzjoni bejn il-[[Politiku|politiċi]]. [[Joseph Schumpeter]] huwa magħruf li spjega dan il-ħsieb fil-ktieb tiegħu ''Kapitaliżmu, Soċjaliżmu u Demokrazija''. [[Anthony Downs]] jargumenta li l-partiti politiċi ideoloġiċi huma neċessarji biex jaġixxu bħala sensara bejn l-individwi u l-gvernijiet. Min-naħa l-oħra, id-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini jivvutaw direttament rigward il-proposti leġiżlattivi, tista' turi aggregazzjoni aħjar f'każijiet ta' differenzi fil-preferenzi bejn l-elit u l-votanti. ===== Mandat medjan ===== Skont it-teorema tal-votant medjan, ir-rappreżentattività politika tista' tiġi evalwata billi jitqabbel kemm il-liġijiet u l-politiki huma qrib tal-fehmiet tal-votanti medjani tul l-ispettru politiku. Il-mandat medjan iħares lejn il-preferenzi tal-votant medjan bħala dawk li jagħtu leġittimità politika. ==== Poliarkija ==== [[Robert A. Dahl]] jargumenta li l-prinċipju demokratiku fundamentali hu li meta wieħed jasal għal deċiżjonijiet kollettivi vinkolanti, kull persuna f'komunità politika hija intitolata li l-interessi tagħha jitqiesu b'mod indaqs. Huwa juża t-terminu poliarkija ("it-tmexxija mill-ħafna") biex jirreferi għal soċjetajiet fejn jeżisti ċertu sett ta' istituzzjonijiet u proċeduri li huma perċepiti li jwasslu għal tali demokrazija. L-ewwel u qabel kollox fost dawn l-istituzzjonijiet hemm l-okkorrenza regolari ta' elezzjonijiet ħielsa u miftuħa li jsiru biex jintgħażlu r-rappreżentanti li mbagħad jiġġestixxu l-politiki pubbliċi kollha tas-soċjetà jew il-biċċa l-kbira minnhom. Madankollu, dawn il-proċeduri poliarkiċi jaf ma joħolqux demokrazija sħiħa, jekk pereżempju l-faqar ixekkel il-parteċipazzjoni politika. B'mod simili, [[Ronald Dworkin]] isostni li d-"demokrazija hija ideal sostantiv, mhux sempliċement proċedurali". ==== Deliberazzjoni ==== Id-demokrazija deliberattiva hija bbażata fuq in-nozzjoni li d-demokrazija hija governanza bid-deliberazzjoni. Għad-differenza tad-demokrazija aggregattiva, id-demokrazija deliberattiva ssostni li biex deċiżjoni demokratika tkun leġittima, din trid tkun preċeduta minn deliberazzjoni awtentika, mhux sempliċement l-aggregazzjoni tal-preferenzi li sseħħ fil-votazzjoni. Deliberazzjoni awtentika hija deliberazzjoni fost dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet li tkun ħielsa minn distorsjonijiet tas-setgħa politika inugwali, bħas-setgħa li jikseb min jieħu d-deċiżjonijiet permezz tal-ġid ekonomiku jew l-appoġġ tal-gruppi ta' interess. Jekk dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet ma jkunux jistgħu jaslu għal konsensus wara deliberazzjoni awtentika dwar proposta, imbagħad jivvutaw dwar il-proposta billi jużaw forma ta' tmexxija tal-maġġoranza. Il-ġemgħat taċ-ċittadini jitqiesu minn bosta studjużi bħala eżempji prattiċi tad-demokrazija deliberattiva, u rapport reċenti tal-[[OECD]] jidentifika l-ġemgħat taċ-ċittadini bħala mekkaniżmu popolari li kulma jmur jinvolvi liċ-ċittadini fit-teħid tad-deċiżjonijiet governattivi. Dawk li huma favur id-demokrazija diretta jsostnu li ċ-ċittadini ma jmexxux lilhom infushom sakemm ma jiddeċidux direttament rigward il-liġijiet u l-politiki. L-attività politika tista' tkun siewja fiha nnifisha, peress li tissoċjalizza u teduka liċ-ċittadini, u l-parteċipazzjoni popolari tista' tikkontrolla l-elit setgħana. ==== Tipi ta' demokraziji governattivi ==== Id-demokrazija għandha bosta forom, kemm fit-teorija kif ukoll fil-prattika. Xi varjetajiet tad-demokrazija jipprovdu rappreżentanza aħjar u iktar libertà għaċ-ċittadini minn oħrajn. Madankollu, jekk xi demokrazija ma tkunx strutturata sabiex tipprojbixxi lill-gvern milli jeskludi lin-nies mill-proċess leġiżlattiv, jew lil kwalunkwe fergħa tal-gvern milli tibdel is-separazzjoni tal-poteri favuriha, imbagħad fergħa tas-sistema tista' takkumula wisq poter u teqred id-demokrazija. It-tipi ta' demokrazija li ġejjin ma jeskludux lil xulxin: ħafna jispeċifikaw dettalji ta' aspetti li huma indipendenti minn xulxin u jistgħu jeżistu flimkien f'sistema unika. ===== Forom bażiċi ===== Jeżistu diversi varjanti ta' demokrazija, iżda hemm żewġ forom bażiċi, u t-tnejn li huma jikkonċernaw kif il-korp kollu taċ-ċittadini eliġibbli jwettaq ir-rieda tiegħu. Forma ta' demokrazija hija d-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini eliġibbli kollha jkollhom parteċipazzjoni attiva fit-teħid tad-deċiżjonijiet politiċi, pereżempju billi jivvutaw direttament rigward l-inizjattivi ta' politika. Fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji moderni, il-korp kollu ta' ċittadini eliġibbli jibqa' l-poter sovran iżda l-poter politiku jiġi eżerċitat indirettament permezz ta' rappreżentanti eletti; din tissejjaħ demokrazija rappreżentattiva. Jekk il-kap ta' stat jiġi elett b'mod demokratiku, l-istat jissejjaħ repubblika demokratika. ====== Demokrazija diretta ====== Id-demokrazija diretta hija sistema politika fejn iċ-ċittadini jieħdu sehem fit-teħid tad-deċiżjonijiet personalment. minflok jiddependu fuq intermedjarji jew rappreżentanti. Dawk li tkellmu favuriha bħal Jean-Jacques Rousseau jsostnu li l-approċċ dirett iżid il-leġittimità. Demokrazija diretta tagħti lill-popolazzjoni li tivvota s-setgħa li: * tibdel il-liġijiet kostituzzjonali; * tressaq inizjattivi, referenda u suġġerimenti għal liġijiet. Fi ħdan il-gvernijiet rappreżentattivi moderni, ċerti għodod elettorali bħar-referenda, l-inizjattivi taċ-ċittadini u r-referendum għat-tneħħija ta' gvern jitqiesu bħala fororm ta' demokrazija diretta. Madankollu, uħud li huma favur id-demokrazija diretta jsostnu li l-ġemgħat lokali jeħtieġu jiddiskutu wiċċ imb wiċċ. Id-demokrazija diretta bħala sistema ta' governanza attwalment teżisti fil-kantons [[Żvizzera|Żvizzeri]] ta' Appenzell Innerrhoden u Glarus, il-Muniċipalitajiet Awtonomi Zapatisti Ribelli, il-komunitajiet affiljati mas-CIPO-RFM, il-kunsilli lokali [[Bolivja|Bolivjani]] ta' FEJUVE, u l-kantons Kurdi ta' Rojava. ====== Demokrazija semidiretta ====== Xi demokraziji moderni li huma rappreżentattivi għalkollox fin-natura tagħhom jiddependu bil-kbir fuq forom ta' azzjoni politika tad-demokrazija diretta. Dawn id-demokraziji, li jużaw elementi tad-demokrazija rappreżentattiva u tad-demokrazija diretta, jissejħu demokraziji semidiretti jew demokraziji parteċipattivi. Xi eżempji jinkludu l-Iżvizzera u xi stati tal-Istati Uniti, fejn isir użu frekwenti tar-referenda u tal-inizjattivi. Il-Konfederazzjoni Żvizzera hija demokrazija semidiretta. Fil-livell federali, iċ-ċittadini jistgħu jipproponu bidliet fil-kostituzzjoni (inizjattiva popolari federali) jew jitolbu li jsir referendum rigward kwalunkwe liġi vvutata mill-Parlament. Bejn Jannar 1995 u Ġunju 2005, iċ-ċittadini Żvizzeri vvutaw 31 darba, biex iwieġbu 103 domanda (matul l-istess perjodu, iċ-ċittadini Franċiżi pparteċipaw f'żewġ referenda biss). Minkejja dan, fl-aħħar 120 sena inqas minn 250 inizjattiva tressqu għal referendum. Xi eżempji jinkludu l-użu estensiv tar-referenda fl-istat Amerikan ta' California, li huwa stat b'iktar minn 20 miljun votant. F'New England spiss jintużaw laqgħat tal-belt, speċjalment fiż-żoni rurali, għall-ġestjoni tal-governanza lokali. Dan joħloq forma ibrida ta' governanza, b'demokrazija diretta lokali u gvern statali rappreżentattiv. Pereżempju, il-biċċa l-kbira tal-bliet ta' Vermont jorganizzaw laqgħat tal-bliet annwali f'Marzu fejn jiġu eletti l-uffiċjali tal-bliet, jiġu vvutati l-baġits għall-bliet u għall-iskejjel, u ċ-ċittadini jkollhom l-opportunità li jitkellmu u jinstemgħu rigward il-kwistjonijiet politiċi. ====== Sistema tax-xorti ====== L-użu ta' sistema tax-xorti, demokrazija karatteristika ta' Ateni, hija karatteristika ta' xi verżjonijiet ta' demokraziji diretti. F'din is-sistema, kompiti governattivi u amministrattivi importanti jitwettqu minn ċittadini li jittellgħu bix-xorti f'lotterija. ====== Demokrazija rappreżentattiva ====== Id-demokrazija rappreżentattiva tinvolvi l-elezzjoni tal-uffiċjali tal-gvern min-nies rappreżentati. L-iżjed mekkaniżmi komuni jinvolvu l-elezzjoni tal-kandidat mill-maġġoranza jew minn pluralità tal-voti. Il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Punent għandhom sistemi rappreżentattivi. Ir-rappreżentanti jistgħu jiġu eletti bħala rappreżentanti diplomatiċi minn distrett (jew kostitwenza) partikolari, jew jirrappreżentaw l-elettorat kollu permezz ta' sistemi proporzjonali. Xi demokraziji rappreżentattivi jinkorporaw ukoll elementi tad-demokrazija diretta, bħal referenda. Karatteristika tad-demokrazija rappreżentattiva hi li filwaqt li r-rappreżentanti jiġu eletti min-nies biex jaġixxu fl-interess tan-nies, jibqa' jkollhom il-libertà li jeżerċitaw il-ġudizzju tagħhom stess kif jaħsbu li jkun l-aħjar. Dan wassal għal kritika fir-rigward tad-demokrazija rappreżentattiva, u ġew indikati kontradizzjonijiet tal-mekkaniżmi ta' rappreżentanza mad-demokrazija. ====== Demokrazija Parlamentari ====== Id-demokrazija Parlamentari hija demokrazija rappreżentattiva fejn il-gvern jinħatar jew jista' jitneħħa mir-rappreżentanti, għad-differenza tat-"tmexxija Presidenzjali" fejn il-President ikun il-kap ta' stat u l-kap tal-gvern u jiġi elett mill-votanti. F'demokrazija Parlamentari, il-governanza tiġi eżerċitata b'delega lill-eżekuttiv u tkun soġġetta għal rieżami kontinwu, verifiki u bilanċi mill-Parlament leġiżlattiv elett mill-poplu. F'sistema Parlamentari, il-Prim Ministru jista' jitneħħa mil-leġiżlatura fi kwalunkwe mument jekk ma jkunx żamm mal-istennijiet tal-leġiżlatura. Dan isir permezz ta' vut ta' sfiduċja fejn il-leġiżlatura tiddeċiedi jekk il-Prim Ministru għandux jitneħħa mill-kariga b'maġġoranza favur it-tneħħija. F'xi pajjiżi, il-Prim Ministru jista' jsejjaħ elezzjoni ukoll fi kwalunkwe ħin, tipikament meta l-Prim Ministru jemmen li jkollu l-poplu warajh biex jerġa' jiġi elett. F'demokraziji Parlamentari oħra, elezzjonijiet addizzjonali prattikament qatt ma jsiru, u jiġi ppreferut gvern ta' minoranza sal-elezzjonijiet ordinarji ta' wara. Karatteristika importanti tad-demokrazija Parlamentari hija l-kunċett tal-"oppożizzjoni leali". Il-qofol tal-kunċett hu li t-tieni l-ikbar partit politiku (jew l-oppożizzjoni) jopponi l-partit fil-gvern (jew koalizzjoni), filwaqt li jibqa' leali lejn l-istat u l-prinċipji demokratiċi tiegħu. ====== Demokrazija Presidenzjali ====== Id-demokrazija Presidenzjali hija sistema fejn il-pubbliku jeleġġi l-President permezz ta' elezzjoni. Il-President jaqdi l-funzjoni ta' kap ta' stat u ta' kap ta' gvern u jikkontrolla l-biċċa l-kbira tal-poteri eżekuttivi. Il-President iservi għal mandat speċifiku u ma jistax iservi għal iktar. Spiss il-leġiżlatura limitat il-possibbiltà li President jitneħħa mill-kariga. L-elezzjonijiet tipikament ikollhom data fissa u qajla jinbidlu. Il-President ikollu kontroll dirett fuq il-kabinett, u jaħtar speċifikament il-membri tal-kabinett. Normalment l-eżekuttiv ikollu r-responsabbiltà tat-twettiq jew tal-implimentazzjoni tal-leġiżlazzjoni u jaf ikollu poteri leġiżlattivi limitati, bħal veto. Madankollu, fergħa leġiżlattiva tgħaddi l-leġiżlazzjoni u l-baġits. B'hekk ikun hemm xi forma ta' separazzjoni tal-poteri. B'hekk, il-Presidentu u l-leġiżlatura jaf jispiċċaw ikollhom kontroll ta' partiti separati, u wieħed ikun jista' jimblokka lill-ieħor u b'hekk jindaħal mal-ħidma kif suppost tal-istat. Din jaf hija r-raġuni għalfejn id-demokrazija Presidenzjali ma tantx hija komuni 'l barra mill-Amerki, l-Afrika u l-Asja Ċentrali u tax-Xlokk. Sistema semi-Presidenzjali hija sistema ta' demokrazija fejn il-gvern jinkludi kemm Prim Ministru kif ukoll President. Is-setgħat partikolari tal-Prim Ministru u tal-President ivarjaw skont il-pajjiż. ==== Tipoloġija ==== ===== Monarkija kostituzzjonali ===== Bosta pajjiżi bħar-Renju Unit, [[Spanja]], in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]], il-[[Belġju]], il-pajjiżi Skandinavi, it-[[Tajlandja]], il-[[Ġappun]] u l-[[Butan|Bhutan]] bidlu monarkiji setgħana f'monarkiji kostituzzjonali (spiss gradwalment) bi rwoli limitati jew simboliċi. Pereżempju, fl-istati predeċessuri tar-Renju Unit, il-monarkija kostituzzjonali bdiet tfeġġ u baqgħet teżisti bla xkiel mir-Rivoluzzjoni Glorjuża tal-1688 u minn meta għaddiet il-Liġi dwar id-Drittijiet tal-1689. Il-monarkiji kostituzzjonali limitati ferm, bħar-Renju Unit, ġew imsejħa bħala repubbliki monarkiċi minn [[Kittieb|kittieba]] bħal [[H. G. Wells]]. F'pajjiżi oħra, il-monarkija ġiet abolita flimkien mas-sistema aristokratika (bħal fi Franza, iċ-[[Ċina]], ir-[[Russja]], il-Ġermanja, l-Awstrija, l-Ungerija, l-Italja, il-Greċja u l-[[Eġittu]]). Persuna eletta, b'poteri sinifikanti jew mingħajrhom, saret il-kap ta' stat f'dawn il-pajjiżi. Il-familji tal-elit tal-leġiżlaturi, li spiss kellhom mandati ereditarji jew għal għomorhom, kienu komuni f'bosta stati. Maż-żmien, dawn kellhom poteri li ġew limitati (bħall-House of Lords tar-Renju Unit) jew saru elettivi u baqgħu setgħana (bħas-Senat [[Awstralja|Awstraljan]]). ===== Demokrazija repubblikana ===== It-terminu ''repubblika'' għandu bosta tifsiriet differenti, iżda llum il-ġurnata spiss jirreferi għal demokrazija rappreżentattiva b'kap ta' stat elett, bħal President, li jservi għal mandat limitat, b'kuntrast mal-istati b'monarka ereditarju bħala kap ta' stat, anke jekk dawn l-istati jkunu demokraziji rappreżentattivi b'kap ta' gvern elett jew maħtur bħal Prim Ministru. Il-Missirijiet Fundaturi tal-Istati Uniti spiss ikkritikaw id-demokrazija diretta; [[James Madison]] argumenta speċjalment f'''The Federalist'' Nru 10, li dak li ddistingwa demokrazija diretta minn waħda repubblikana kien li dik tal-ewwel kienet tiddependi fuq daqs żgħir u kienet tbati ferm mill-effetti tal-fazzjonijiet, filwaqt li dik repubblikana setgħet issir iktar b'saħħitha iktar ma tikber u minnha nnifisha tiġġieled il-fazzjonijiet permezz tal-istruttura tagħha stess. B'hekk, matul konvenzjoni f'[[Philadelphia]], Madison sejjaħ l-elezzjoni tar-rappreżentanti minn territorji kbar bħala "l-unika difiża kontra l-inkonvenjenzi tad-demokrazija konsistenti mal-forma demokratika ta' governanza". Il-Professuri [[Richard Ellis]] tal-Università ta' Willamette u [[Michael Nelson]] tal-Kulleġġ ta' Rhodes isostnu li l-biċċa l-kbira tal-ħsieb kostituzzjonali, minn Madison għal Lincoln u lil hinn, iffoka fuq "il-problema tat-tirannija tal-maġġoranza". Huma kkonkludew, "il-prinċipji tal-governanza repubblikana mħaddna fil-Kostituzzjoni jirrappreżentaw sforz biex jiġi żgurat li id-drittijiet inaljenabbli għall-ħajja, għal-libertà u għat-tfittxija tal-kuntentizza ma jiġux imkasbra mill-maġġoranzi". [[John Adams]] insista li dak li kien kritiku għall-valuri Amerikani kien li l-gvern ikun "marbut minn liġijiet fissi, li l-poplu jkollu l-jedd li jinstema' fit-tfassil tagħhom, u d-dritt għad-difiża". Meta [[Benjamin Franklin]] kien ħiereġ wara li kiteb il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti, [[Elizabeth Willing Powel]] staqsietu "Mela, Dr., x'għandna — repubblika jew monarkija?". Huwa wieġeb "Repubblika — jekk kapaċi żżommuha". ===== Demokrazija liberali ===== Id-demokrazija liberali hija demokrazija rappreżentattiva li tħaddan filosofija politika liberali, fejn il-kapaċità tar-rappreżentanti eletti li jeżerċitaw il-poter tat-teħid tad-deċiżjonijiet hija soġġetta għall-istat tad-dritt, moderat minn kostituzzjoni jew liġijiet bħall-protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet tal-individwi, u limitat sal-punt li r-rieda tal-maġġoranza ma tistax tiġi eżerċitata kontra d-drittijiet tal-minoranzi. ===== Demokrazija Soċjalista ===== Il-ħsieb Soċjalista għandu diversi fehmiet differenti rigward id-demokrazija, pereżempju d-demokrazija soċjali jew is-Soċjaliżmu demokratiku. Ħafna Soċjalisti demokratiċi u demokratiċi Soċjalisti jemmnu f'forma ta' demokrazija parteċipattiva, industrijali, ekonomika u/jew tal-post tax-xogħol flimkien ma' demokrazija rappreżentattiva. ===== Demokrazija Marxista ===== It-teorija [[Karl Marx|Marxista]] tappoġġa soċjetà demokratika ċċentrata fuq il-klassi tal-ħaddiema. Xi Marxisti u Trotskyisti jemmnu fid-demokrazija diretta jew fil-kunsilli tal-ħaddiema (li xi kultant jissejħu entitajiet Sovjetiċi). Din is-sistema jaf tibda bid-demokrazija fil-post tax-xogħol u timmanifesta ruħha bħala demokrazija Sovjetika jew dittatura tal-proletarjat. Il-gruppi Trotskyisti interpretaw id-demokrazija Soċjalista bħala sinonima tar-rappreżentanza ta' diversi partiti tax-Xellug Estrem, tal-organizzazzjonijiet tal-unions awtonomi, tal-kontroll tal-produzzjoni tal-ħaddiema, tad-demokrazija interna fi ħdan il-partiti u tal-parteċipazzjoni tal-massa tal-mases tal-ħaddiema. Xi partiti Komunisti jappoġġaw repubblika Sovjetika b'ċentraliżmu demokratiku. Fi ħdan id-demokrazija fil-Marxiżmu jaf ikun hemm ostilità għal dik li normalment tissejjaħ "demokrazija liberali". ===== Demokrazija anarkika ===== L-anarkiċi huma maqsuma f'dan id-dominju, skont jemmnux li tmexxija tal-maġġoranza hijiex tirannika jew le. Għal bosta anarkiċi, l-unika forma ta' demokrazija li titqies aċċettabbli hija d-demokrazija diretta. [[Pierre-Joseph Proudhon]] argumenta li l-unika forma aċċettabbli ta' demokrazija diretta hija waħda fejn huwa rikonoxxut li d-deċiżjonijiet tal-maġġoranza mhumiex vinkolanti fuq il-minoranza, anke meta jkun hemm unanimità. Madankollu, l-anarkiku-Komunist [[Murray Bookchin]] ikkritika l-anarkiċi individwalisti talli opponew id-demokrazija, u sostna li t-"tmexxija tal-maġġoranza" hija konsistenti mal-anarkiżmu. Xi anarkiċi-Komunisti jopponu n-natura maġġoritarja tad-demokrazija diretta, u jħossu li tista' timpedixxi l-libertà individwali u huma favur forma mhux maġġoritarja ta' demokrazija b'konsensus, simili għall-pożizzjoni ta' Proudhon dwar id-demokrazija diretta. ===== Demokrazija każwali ===== Id-demokrazija każwali jew bix-xorti hija l-proċess tal-għażla tal-korpi tat-teħid tad-deċiżjonijiet b'mod aleatorju. Dawn il-korpi jistgħu jkunu iktar rappreżentattivi tal-fehmiet u tal-interessi tal-poplu inġenerali milli leġiżlatura eletta jew entità oħra tat-teħid tad-deċiżjonijiet. It-teknika kienet tintuża b'mod mifrux fid-demokrazija ta' Ateni u f'Firenze Rinaxximentali u għadha tintuża fl-għażla moderna tal-ġuriji u fil-ġemgħat taċ-ċittadini. ===== Demokrazija kostituzzjonali ===== Id-demokrazija kostituzzjonali hija forma ta' demokrazija bbażata fuq il-qsim tal-poter bejn l-elit li jirrappreżenta l-gruppi soċjali fi ħdan is-soċjetà. Fl-1969, [[Arendt Lijphart]] stqarr li din kienet tistabbilizza d-demokraziji bil-fazzjonijiet. Demokrazija kostituzzjonali tippermetti li jkun hemm votazzjonijiet simultanji bil-maġġoranza f'żewġ kostitwenzi etnoreliġjużi jew iktar, u l-politiki jiġu ppromulgati biss jekk jiksbu l-appoġġ tal-maġġoranza mit-tnejn li huma jew minn kollha kemm huma. It-tmexxija b'votazzjoni ta' maġġoranza kwalifikata fil-Kunsill tal-Ministri tal-Unjoni Ewropea hija approċċ ta' demokrazija kostituzzjonali għad-demokraziji sovranazzjonali. Din is-sistema fit-[[Trattat ta' Ruma]] talloka l-voti lill-Istati Membri skont il-popolazzjonijiet tagħha, iżda hija pponderata sew favur l-istati ż-żgħar. Demokrazija kostituzzjonali tirrikjedi l-konsensus tar-rappreżentanti, filwaqt li d-demokrazija b'konsensus tirrikjedi l-konsensus tal-elettorat. ===== Demokrazija maġġoritarja ===== Id-demokrazija maġġoritarja hija forma ta' demokrazija bbażata fuq prinċipju ta' tmexxija tal-maġġoranza. Id-demokrazija maġġoritarja tikkuntrasta mad-demokrazija b'konsensus, u t-tmexxija tkun bl-akbar ammont ta' nies possibbli. ===== Demokrazija b'konsensus ===== Id-demokrazija b'konsensus tirrikjedi teħid tad-deċiżjonijiet b'konsensus u maġġoranza kbira biex jinkiseb appoġġ akbar mill-maġġoranza sempliċi. B'kuntrast ma' dan, fid-demokrazija maġġoritarja l-fehmiet tal-minoranzi potenzjalment jistgħu jiġu injorati mill-maġġoranzi li jirbħu l-votazzjoni. Il-kostituzzjonijiet tipikament jirrikjedu konsensus jew maġġoranzi kbar. ===== Demokrazija etnika ===== It-terminu demokrazija etnika, kif jintuża minn xi xjenzati politiċi, jipprova jiddeskrivi sistema ta' governanza li tgħaqqad flimkien dominanza etnika strutturata u d-drittijiet demokratiċi, politiċi u ċivili għal kulħadd. Kemm il-grupp etniku dominanti — tipikament maġġoranza etnika — u l-gruppi etniċi tal-minoranzi jkollhom iċ-ċittadinanza u jkunu jistgħu jieħdu sehem bis-sħiħ fil-proċess politiku. Madankollu, il-kritiċi tal-mudell tad-"demokrazija etnika" jsostnu li dan huwa kontradizzjoni, u b'hekk bħala kunċett iħossu li mhux adegwat; dawn il-kritiċi jallegaw li d-demokraziji etniċi, b'mod partikolari [[Iżrael]], mhumiex demokratiċi, u l-iktar l-iktar huma xorta ta' semidemokrazija. ===== Demokrazija inklużiva ===== Id-demokrazija inklużiva hija teorija politika u proġett politiku li għandhom l-għan li jiksbu d-demokrazija diretta fl-oqsma kollha tal-ħajja soċjali: demokrazija politka fil-forma ta' ġemgħat ikkonfederati wiċċ imb wiċċ, demokrazija ekonomika f'ekonomija mingħajr stat, flus u suq, demokrazija fil-qasam soċjali, jiġifieri awtoġestjoni fil-postijiet tax-xogħol u fl-edukazzjoni, u demokrazija ekoloġika li għandha l-għan li tintegra mill-ġdid is-soċjetà u n-natura. Il-proġett teoriku tad-demokrazija inklużiva feġġ mix-xogħol tal-filosfu politiku [[Takis Fotopoulos]] imsejjaħ "Lejn Demokrazija Inklużiva" u iktar 'il quddiem ġie żviluppat fil-ġurnal ''Demokrazija u Natura'' u s-suċċessur tiegħu ''Il-Ġurnal Internazzjonali tad-Demokrazija Inklużiva''. ===== Demokrazija parteċipattiva ===== Id-demokrazija parteċipattiva hija forma teorika ta' demokrazija mmexxija minn struttura integrata ta' kunsill. Il-filosofija li tiggwidaha hi li l-poplu għandu jkollu l-poter tat-teħid tad-deċiżjonijiet b'mod proporzjonat ma' kemm se taffettwah id-deċiżjoni. Il-kunsilli lokali ta' xi 25–50 ruħ ikunu kompletament awtonomi fir-rigward ta' kwistjonijiet li jaffettwaw lilhom biss, u dawn il-kunsilli jibagħtu delegati f'kunsilli ta' livell ogħla li mill-ġdid ikunu awtonomi fir-rigward tal-kwistjonijiet li jaffettwaw biss lill-popolazzjoni affettwata minn dak il-kunsill. Qorti tal-kunsill magħmula minn ċittadini magħżula b'mod aleatorju sservi bħala kontroll fil-konfront tat-tirannija tal-maġġoranza, u tirregola liema korp jingħata l-vot fir-rigward tal-kwistjonijiet differenti. Id-delegati jistgħu jivvutaw b'mod differenti mix-xewqa tal-kunsill li jibgħathom iżda jkollhom il-mandat li jikkomunikaw ix-xewqat tagħhom lill-kunsill li jibgħathom. Id-delegati jistgħu jiġu msejħa lura fi kwalunkwe ħin. Ir-referenda jistgħu jsiru fi kwalunkwe ħin permezz ta' votazzjonijiet tal-kunsilli ta' livell inferjuri, madankollu mhux għal kollox jista' jsir referendum inkella x'aktarx li jkun ħela ta' ħin. Id-demokrazija parteċipattiva hija maħsuba biex taħdem id f'id ma' ekonomija parteċipattiva. ===== Demokrazija proċedurali ===== Id-demokrazija proċedurali jew il-proċeduraliżmu jirreferu għal proċeduri partikolari, bħal elezzjonijiet regolari bbażati fuq is-suffraġju universali, li jipproduċu gvern leġittimat b'mod elettorali. Id-demokrazija proċedurali, iċċentrata fuq il-proċessi elettorali bħala l-bażi tal-leġittimità demokratika, spiss tikkuntrasta mad-demokrazija sostantiva jew parteċipattiva, iċċentrata fuq il-parteċipazzjoni ugwali tal-gruppi kollha fis-soċjetà fil-proċess politiku bħala l-bażi tal-leġittimità. ===== Demokrazija radikali ===== Id-demokrazija radikali hija bbażata fuq l-idea li hemm relazzjonijiet ġerarkiċi u oppressivi li jeżistu fis-soċjetà. Ir-rwol tad-demokrazija radikali hu li dawk ir-relazzjonijiet tagħmilhom viżibbli u tikkontestahom billi tippermetti li jkun hemm differenzi, nuqqas ta' qbil u antagoniżmi fil-proċessi tat-teħid tad-deċiżjonijiet. ===== Demokrazija reliġjuża ===== Id-demokrazija reliġjuża hija forma ta' demokrazija fejn il-valuri ta' reliġjon partikolari jew ta' reliġjon statali jingħataw preferenza. It-terminu japplika għall-pajjiżi demokratiċi kollha li fihom ir-reliġjon hija inkorporata fil-forma ta' governanza. ===== Demokrazija kożmopolita ===== Id-demokrazija kożmopolita, magħrufa wkoll bħala demokrazija globali jew federaliżmu dinji, hija sistema politika fejn id-demokrazija hija implimentata fuq skala globali, direttament jew permezz ta' rappreżentanti. Ġustifikazzjoni importanti għal dan it-tip ta' sistema hi li d-deċiżjonijiet meħuda fid-demokraziji nazzjonali jew reġjonali spiss jaffettwaw in-nies lil hinn mill-kostitwenza, li ma jkunux jistgħu jivvutaw. B'kuntrast għal dan, f'demokrazija kożmopolita, in-nies li jkunu affettwati mid-deċiżjonijiet jieħdu sehem fit-teħid tagħhom. Skont dawk li huma favur din id-demokrazija, kwalunkwe tentattiv biex tinstab soluzzjoni għall-problemi globali jmur kontra d-demokrazija jekk ma jkunx hemm xi forma ta' demokrazija kożmopolita. Il-prinċipju ġenerali tad-demokrazija kożmopolita hu li xi valuri u normi tad-demokrazija jew kollha kemm huma jitwessgħu, inkluż l-istat tad-dritt; is-soluzzjoni mhux vjolenti tal-kunflitti; u l-ugwaljanza fost iċ-ċittadini, lil hinn mil-limiti tal-istat. Sabiex din tiġi implimentat bis-sħiħ, tkun teħtieġ riformi fir-rigward tal-organizzazzjonijiet internazzjonali eżistenti, eż. in-Nazzjonijiet Uniti, kif ukoll il-ħolqien ta' istituzzjonijiet ġodda bħal Parlament Dinji, li idealment itejjeb il-kontroll pubbliku fuq il-politika internazzjonali u r-rendikont tal-għemil tal-politiċi. Id-demokrazija kożmopolita ġiet promossa, fost l-oħrajn, mill-fiżiku [[Albert Einstein]], mill-kittieb [[Kurt Vonnegut]], mill-artikolista fil-gazzetti [[George Monbiot]], u mill-Professuri [[David Held]] u [[Daniele Archibugi]]. Il-ħolqien tal-Qorti Kriminali Internazzjonali fl-2003 tqieset bħala pass kbir 'il quddiem minn bosta persuni li huma favur dan it-tip ta' demokrazija kożmopolita. ===== Demokrazija kreattiva ===== Id-demokrazija kreattiva ġiet deskritta mill-filosfu Amerikan [[John Dewey]]. L-idea prinċipali dwar id-demokrazija kreattiva hi li d-demokrazija tħeġġeġ il-bini tal-kapaċitajiet individwali u l-interazzjoni fis-soċjetà. Dewey isostni li d-demokrazija hija stil ta' ħajja fix-xogħol tiegħu msejjaħ ''Demokrazija Kreattiva: Il-Kompitu Quddiemna'' u esperjenza mibnija fuq il-fidi fin-natura umana, il-fidi fil-bnedmin u l-fidi fil-ħidma mal-oħrajn. Fil-fehma ta' Dewey, id-demokrazija hija ideal morali li tirrikjedi sforz reali u ħidma min-nies; mhijiex kunċett istituzzjonali li teżisti waħedha. Dewey jikkonkludi li "l-kompitu tad-demokrazija hija dejjem dik tal-ħolqien ta' esperjenza iktar libera u iktar umana fejn kulħadd jikkondividi u jikkontribwixxi". ===== Demokrazija ggwidata ===== Id-demokrazija ggwidata hija forma ta' demokrazija li tinkorpora elezzjonijiet popolari regolari, iżda li sikwit "tiggwida" bir-reqqa l-għażliet offruti lill-elettorat b'mod li jista' jnaqqas il-kapaċità tal-elettorat li tassew jiddetermina t-tip ta' governanza eżerċitata fuqu. Dawn id-demokraziji tipikament ikollhom awtorità ċentrali waħda li spiss ma tkunx soġġetta għal rieżami pubbliku reali minn xi awtorità governattiva oħra. L-istil Russu tad-demokrazija spiss ġie deskritt bħala "demokrazija ggwidata". Il-politiċi Russi rreferew għall-gvern tagħhom bħala li għandu ċentru wieħed ta' poter/awtorità, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-forom l-oħra ta' demokrazija li normalment jippruvaw jinkorporaw żewġ sorsi jew iktar li jikkompetu ma' xulxin fi ħdan l-istess gvern. === Tfittxija ta' fehim komuni === It-tfittxija ta' approċċ komuni għall-kejl u għat-tqabbil tad-demokrazija, u għad-demokrazija bħala kunċett, għadha sfida fix-xjenza politika moderna. Din l-isfida tipprova tkejjel, tivvaluta u tqabbel il-kwalità tad-demokrazija, kif indikat minn [[Seva Gunitsky]] fl-2015 fil-Washington Post, abbażi tar-riċerka tiegħu għal ''Ranking the World – Grading States as a Tool of Global Governance'', fejn il-kejl tad-demokrazija jista' jqarraq daqs kemm jiċċara l-affarijiet – problema għall-akkademiċi, għall-fassala tal-politiki u għal kull minn għandu għall-qalbu d-demokrazija. Fil-kontribut tiegħu ''Lost in the Gray Zone: Competing Measures of Democracy in the Former Soviet Republics'' to ''Ranking the World'', fir-rigward tal-eżempju tal-eks repubbliki Sovjetiċi, huwa jeżamina l-problemi fundamentali rigward il-kejl tad-demokrazija, u josserva li l-indiċijiet spiss ma jaqblux u okkażjonalment jaslu għal konklużjonijiet kontradittorji mill-osservazzjoni tal-istess avveniment. Huwa jsostni li dan jirrifletti d-difetti inerenti fil-kunċettwalizzazzjoni tal-governanza demokratika, li jfeġġu mid-diżgwidi normattivi fundamentali dwar kunċett ikkontestat ferm. Fl-2011, [[Michael Coppedge]], [[John Gerring]] ''et al''. ipproponew approċċ għal tali kunċettwalizzazzjoni u kejl. Fis-saġġ tagħhom ''Il-Kunċettwalizzazzjoni u l-Kejl tad-Demokrazija: Approċċ Ġdid'' huma jirrieżaminaw uħud mid-dgħufijiet fost l-approċċi kontemporanji u iktar antiki, u mbagħad jixtarru l-approċċ tagħhom, u jikkaratterizzawh bħala ''storiku'', ''multidimensjonali'', ''diżaggregat'' u ''trasparenti''. L-awturi jipproponu li jinħoloq sett ġdid ta' erba' karatteristiċi għall-kunċettwalizzazzjoni u għall-kejl tad-demokrazija. L-ewwel nett, l-approċċ ''storiku'', fejn l-indikaturi tad-demokrazija jiġu estiżi sal-istorja moderna, kull fejn ikun possibbli. It-tieni, approċċ ''multidimensjonali'' għall-problema tal-kunċettwalizzazzjoni tad-demokrazija. It-tielet, il-ġbir tal-informazzjoni rilevanti għad-demokrazija f'livell tassew ''diżaggregat''. Ir-raba', l-approċċ ''trasparenti'', strateġija għall-ġbir u għall-preżentazzjoni tad-data li għandha ttejjeb il-preċiżjoni, il-validità, it-trasparenza u l-leġittimità tal-indikaturi li jirriżultaw. Dawn jiġbru flimkien ukoll il-kunċetti u/jew l-aspetti tad-demokrazija f'sitt approċċi – ''elettorali'', ''liberali'', ''maġġoritarju'', ''parteċipattiv'', ''deliberattiv'' u ''egalitarju'', li flimkien joffru rendikont pjuttost komprensiv tal-kunċett ta' demokrazija kif jintuża llum (ara l-ħarsa ġenerali fit-tabella ta' hawn taħt). {| class="wikitable" |- | colspan="5" |Il-kunċetti tad-demokrazija ta' Michael Coppedge, John Gerring ''et al''., 2011 |- valign="top" | | |Prinċipji |Mistoqsija |Istituzzjonijiet |- | colspan="5" | ---- |- valign="top" |I. |'''Elettorali''' |Kontestazzjoni, kompetizzjoni. |Il-karigi tal-gvern huma okkupati permezz ta' elezzjonijiet ħielsa u liberi b'diversi partiti? |Elezzjonijiet, partiti politiċi, kompetittività u kemm joħorġu jivvutaw. |- valign="top" |II. |'''Liberali''' |Governanza limitata, diversi punti ta' veto, responsabbiltà orizzontali, drittijiet tal-individwu, libertajiet ċivili, trasparenza. |Il-poter politiku huwa deċentralizzat u ristrett? |Diversi partiti, indipendenti u deċentralizzat, b'enfasi speċjali fuq ir-rwol tal-midja, tal-gruppi ta' interess, il-ġudikatura u kostituzzjoni miktuba b'garanziji espliċiti. |- valign="top" |III. |'''Maġġoritarju''' |Tmexxija tal-maġġoranza, ċentralizzazzjoni, responsabbiltà vertikali. |Il-maġġoranza (jew il-pluralità) tmexxi? |Ikkonsolidat u ċentralizzat, b'enfasi speċjali fuq ir-rwol tal-partiti politiċi. |- valign="top" |IV. |'''Parteċipattiv''' |Governanza tal-poplu. |Iċ-ċittadini ordinarji jipparteċipaw fil-politika? |Liġi elettorali, soċjetà ċivili, governanza lokali, demokrazija diretta. |- valign="top" |V. |'''Deliberattiv''' |Governanza bir-raġuni. |Id-deċiżjonijiet politiċi huma frott id-deliberazzjonijiet pubbliċi? |Midja, smigħ, panels, korpi deliberattivi oħra. |- valign="top" |VI. |'''Egalitarju''' |Ugwaljanza politika. |Iċ-ċittadini kollha għandhom setgħat indaqs? |Żgurar ta' parteċipazzjoni ndaqs, rappreżentanza, protezzjoni u riżorsi rilevanti politikament. |} === Kejl tad-demokrazija === Il-kejl tad-demokrazija jvarja skont il-kunċetti fundamentali differenti tad-demokrazija. L-evalwazzjonijiet tad-demokrazija minimalista jiffukaw fuq l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, filwaqt li d-demokrazija massimalista tevalwa valuri addizzjonali, bħad-drittijiet tal-bniedem, id-deliberazzjoni, l-eżiti ekonomiċi jew il-kapaċità tal-istat. == Demokrazija mhux governattiva == Apparti l-isfera pubblika, intużaw prinċipji u mekkaniżmi demokratiċi simili tal-votazzjoni u tar-rappreżentanza biex jirregolaw tipi oħra ta' gruppi. Bosta organizzazzjonijiet mhux governattivi jiddeċiedu dwar il-politiki u t-tmexxija permezz tal-votazzjoni. Il-biċċa l-kbira tat-trade unions u tal-kooperattivi huma rregolati b'elezzjonijiet demokratiċi. Fl-aħħar mill-aħħar il-korporazzjonijiet jiġu rregolati mill-azzjonisti tagħhom permezz tad-demokrazija tal-azzjonisti. Il-korporazzjonijiet jistgħu jużaw sistemi bħad-demokrazija tal-post tax-xogħol biex jindirizzaw il-governanza interna. [[Amitai Etzioni]] fassal sistema li tgħaqqad l-elementi tad-demokrazija mal-liġi tax-xarija, imsejħa demokrazija [[Iżlam|Iżlamika]] jew Iżlamokrazija. Kulma jmur hemm għadd dejjem jikber ta' istituzzjonijiet edukattivi demokratiċi bħall-iskejjel ta' Sudbury li huma koregolati mill-istudenti u mill-persunal tal-iskejjel. === Demokrazija tal-azzjonisti === Id-demokrazija tal-azzjonisti hija kunċett relatat mal-governanza tal-korporazzjonijiet mill-azzjonisti tagħhom. Fl-Istati Uniti, l-azzjonisti tipikament jingħataw id-drittijiet tal-votazzjoni skont il-prinċipju ta' sehem wieħed, vot wieħed. L-azzjonisti jkunu jistgħu jivvutaw kull sena biex jeleġġu l-bord tad-diretturi tal-kumpanija, li mbagħad jagħżlu huma stess il-membri eżekuttivi tal-kumpanija. Il-qafas tad-demokrazija tal-azzjonisti jaf ma jkunx tajjeb għall-kumpaniji bi klassijiet differenti ta' stocks li jkomplu jibdlu iktar id-distribuzzjoni tad-drittijiet tal-votazzjoni. == Ġustifikazzjoni == Ingħataw diversi ġustifikazzjonijiet għad-demokrazija. === Leġittimità === It-teorija tal-kuntratt soċjali ssostni li l-leġittimità tal-governanza hija bbażata fuq dawk li jkunu ggvernati, jiġifieri elezzjoni, u li d-deċiżjonijiet politiċi jridu jirriflettu r-rieda ġenerali. Il-leġittimità pubblika tad-demokrazija tvarja minn pajjiż għall-ieħor, u f'xi pajjiżi t-testi reliġjużi għandhom iktar appoġġ pubbliku mir-rieda tan-nies. === Teħid ta' deċiżjonijiet aħjar === It-teorema tal-ġurija ta' Condorcet hija prova loġika li jekk kull min jieħu d-deċiżjonijiet ikollu probabbiltà akbar li jieħu d-deċiżjoni t-tajba, allura li jkollok l-ikbar għadd ta' dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet, jiġifieri demokrazija, jirriżulta fl-aqwa deċiżjonijiet. Dan ġie argumentat ukoll minn teoriji tal-għerf tal-folla. Id-demokrazija għandha t-tendenza li ttejjeb is-soluzzjonijiet għall-kunflitti. === Suċċess ekonomiku === F'''Why Nations Fail'', l-ekonomisti [[Daron Acemoglu]] u [[James A. Robinson]] isostnu li d-demokraziji jkollhom suċċess ekonomiku akbar minħabba li s-sistemi politiċi mhux demokratiċi għandhom it-tendenza li jillimitaw is-swieq u jiffavorixxu l-monopolji a skapitu tal-qerda kreattiva meħtieġa għat-tkabbir ekonomiku sostnut. Studju tal-2019 ta' Acemoglu u oħrajn stima li l-pajjiżi li minn tmexxija awtoritarja jaqilbu għal tmexxija demokratika, bħala medja kellhom PDG 20 % ogħla wara 25 sena, milli kieku jibqgħu bi tmexxija awtoritarja. L-istudju eżamina 122 tranżizzjoni għad-demokrazija u 71 tranżizzjoni għat-tmexxija awtoritarja, li seħħew mill-1960 sal-2010. Acemoglu qal li dan seħħ minħabba li d-demokraziji kellhom it-tendenza li jinvestu iktar fil-kura tas-saħħa u fil-kapital uman, u jnaqqsu t-trattament speċjali tal-alleati tar-reġimi. Studju tal-2023 analizza l-effetti fit-tul tad-demokrazija fuq il-prosperità ekonomika billi uża data ġdida dwar il-PDG ''pro capita'' u d-demokrazija għal sett tad-data ta' bejn l-1789 u l-2019. Ir-riżultati jindikaw li d-demokrazija żżid sostanzjalment l-iżvilupp ekonomiku. Il-qgħad huwa assoċjat mat-twemmin antidemokratiku. == Kritika == Id-demokrazija bħala kunċett u bħala forma prattika ta' governanza kienet fil-mira tal-kritika tul l-istorja. Xi kritiċi jqisu li r-reġimi demokratiċi spiss ma jirnexxilhomx iżommu mal-ogħla prinċipiji mistennija minnhom, filwaqt li oħrajn jirrifjutaw għalkollox jew parzjalment il-valuri promossi mid-demokrazija kostituzzjonali. L-oppożizzjoni fil-konfront tad-demokrazija tmur lura għal żmien [[Platun]], li kien iktar favur "gvern tal-iktar ikkwalifikati". Iktar reċentement, [[James Madison]] studja b'mod estensiv l-argumenti storiċi kontra u favur id-demokrazija fit-tħejjija tiegħu għall-Konvenzjoni Kostituzzjonali, u [[Winston Churchill]] irrimarka li "ħadd ma jippretendi li d-demokrazija hija perfetta jew tajba għalkollox. Tabilħaqq, intqal li d-demokrazija hija l-agħar forma ta' governanza għajr dawk il-forom l-oħra kollha li ġew ippruvati minn żmien għal żmien". Il-kritiċi jsostnu li d-demokraziji moderni jaf ma jkunux biżżejjed demokratiċi u minflok fil-prattika jiffunzjonaw bħala oligarkiji, peress li l-gvernijiet jagħtu iktar widen lill-preferenzi tal-elit ekonomiku milli l-preferenzi taċ-ċittadini ordinarji. Bosta studji empiriċi fost id-diversi demokraziji tal-Punent, inkluż l-Istati Uniti, [[Spanja]], l-[[Żvezja|Iżvezja]], l-Iżvizzera, il-[[Kanada]], in-[[Norveġja]] u l-Ġermanja, sabu b'mod konsistenti li r-rappreżentanti eletti jkollhom it-tendenza li jwieġbu iktar għall-preferenzi taċ-ċittadini affluwenti ħafna għall-eżiti ta' politiki milli għal dawk tal-votant medju. Xi kritiċi tad-demokrazija saħqu dwar l-inkonsistenzi, il-paradossi u l-limiti tal-kunċett: u xtarrew kuntrasti ma' forom oħra ta' governanza, bħall-epistokrazija jew il-lottokrazija. Oħrajn ikkaratterizzaw l-iżjed demokraziji moderni bħala poliarkiji demokratiċi u aristokraziji demokratiċi. Iżda oħrajn identifikaw mumenti Faxxisti fid-demokraziji moderni. Dawn sejħu lis-soċjetajiet prodotti mid-demokraziji moderni bħala neofewdali u kkuntrastaw id-demokrazija mal-Faxxiżmu, mal-anarkokapitaliżmu, mat-teokrazija u mal-monarkija assoluta. == Tranżizzjonijiet demokratiċi == Tranżizzjoni demokratika tiddeskrivi fażi fis-sistema politika tal-pajjiż, li spiss tinħoloq bħala riżultat ta' bidla mhux kompluta minn reġim awtoritarju għal sistema demokratika (jew bil-kontra). === Demokratizzazzjoni === Id-demokratizzazzjoni hija t-tranżizzjoni governattiva strutturali minn gvern awtoritarju għal reġim politiku iktar demokratiku, inkluż il-bidliet politiċi sostantivi favur direzzjoni demokratika. Il-proċess oppost ta' tranżizzjoni demokratika huwa magħruf bħala awtokratizzazzjoni. Isseħħx jew le d-demokratizzazzjoni u kemm jaf jiġu influwenzati minn diversi fatturi, fosthom l-iżvilupp ekonomiku, il-legati storiċi, is-soċjetà ċivili u l-proċessi internazzjonali. Xi rendikonti dwar id-demokratizzazzjoni jenfasizzaw kif l-elit xpruna d-demokratizzazzjoni, filwaqt li rendikonti oħra jenfasizzaw il-proċessi minn isfel għal fuq. Kif isseħħ id-demokratizzazzjoni ntużat biex tispjega fenomeni politiċi oħra, bħal jekk pajjiż imurx fi gwerra jew jekk ekonomija tikbirx. Diversi filosfi u riċerkaturi ddeskrivew fatturi storiċi u soċjali meqjusa bħala appoġġ għall-evoluzzjoni tad-demokrazija. Kummentaturi oħra semmew l-influwenza tal-iżvilupp ekonomiku. F'teorija relatata, [[Ronald Inglehart]] jissuġġerixxi li l-istandards tal-għajxien imtejbin fil-pajjiżi żviluppati moderni jistgħu jikkonvinċu lin-nies li jistgħu jieħdu l-għajxien bażiku tagħhom bħala ovvju, u b'hekk iwassal għal enfasi miżjuda fuq il-valuri tal-awtoespressjoni, korrelatata mill-qrib mad-demokrazija. Douglas M. Gibler u Andrew Owsiak fl-istudju tagħhom tkellmu dwar l-importanza tal-paċi u tal-fruntieri stabbli għall-iżvilupp tad-demokrazija. Spiss ġie preżunt li d-demokrazija tikkawża l-paċi, iżda dan l-istudju juri li storikament il-paċi kważi dejjem kienet preżenti qabel l-istabbiliment tad-demokrazija. Carroll Quigley jikkonkludi li l-karatteristiċi tal-armi jimxu id f'id b'mod prinċipali mad-demokrazija: ix-xenarju tad-demokrazija donnu jfeġġ biss meta l-aqwa armi jkunu faċilment disponibbli għall-individwi u jistgħu jintużaw. Sal-bidu tas-seklu 19, il-pistoli kienu l-aqwa armi personali disponibbli, u fl-Istati Uniti tal-Amerka (li diġà kienu nominalment demokratiċi), kważi kulħadd kien jiflaħ jixtri pistola, u seta' jitgħallem kif jużaha pjuttost faċilment. Il-gvernijiet ma setgħux jagħmlu wisq aħjar: kienet saret l-epoka ta' armati tal-massa ta' ċittadini suldati bil-pistoli. B'mod simili, il-Greċja ta' żmien [[Pericles]] kienet epoka taċ-ċittadini suldati u tad-demokrazija. Teoriji oħra saħqu dwar ir-rilevanza tal-edukazzjoni u tal-kapital uman — u fi ħdanhom l-importanza tal-kapaċità konjittiva li jiżdiedu t-tolleranza, ir-razzjonalità, il-litteriżmu politiku u l-parteċipazzjoni. Żewġ effetti tal-edukazzjoni u tal-kapaċità konjittiva jiġu distinti: * effett konjittiv (il-kompetenza li wieħed jieħu deċiżjonijiet razzjonali; l-ipproċessar aħjar tal-informazzjoni); * effett etiku (l-appoġġ għall-valuri demokratiċi, għal-libertà, għad-drittijiet tal-bniedem, eċċ.), li fih innifsu jiddependi fuq l-intelliġenza. Diffiċli li wieħed isib evidenza konsistenti permezz tat-teoriji konvenzjonali għaliex tfeġġ id-demokrazija u tiġi sostnuta. L-analiżijiet statistiċi kkontestaw it-teorija tal-modernizzazzjoni billi wrew li ma hemm l-ebda evidenza affidabbli biex wieħed jgħid li d-demokrazija x'aktarx li tfeġġ iktar meta l-pajjiżi jsiru iktar għonja, iktar edukati, jew inqas inugwali. Fil-fatt, l-evidenza empirika turi li t-tkabbir ekonomiku u l-edukazzjoni jaf ma jwasslux għal żieda fid-domanda għad-demokratizzazzjoni kif tissuġġerixxi t-teorija tal-modernizzazzjoni: storikament, il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi kisbu livelli għoljin ta' aċċess għall-edukazzjoni primarja ferm qabel ma waslu għat-tranżizzjoni lejn id-demokrazija. Iktar milli serviet bħala katalist għad-demokratizzazzjoni, minflok f'xi sitwazzjonijiet l-edukazzjoni jaf tintuża mir-reġimi mhux demokratiċi biex jindottrinaw lin-nies u jsaħħu s-setgħa tagħhom. Ir-rabta preżunta bejn l-edukazzjoni u t-tkabbir ekonomiku tiġi kkontestata meta tiġi analizzata l-evidenza empirika. F'pajjiżi differenti, il-korrelazzjoni bejn il-ksib tal-edukazzjoni u l-punteġġi fl-eżamijiet tal-[[matematika]] hija dgħajfa ferm (.07). Relazzjoni dgħajfa wkoll teżisti bejn in-nefqiet għal kull student u l-kompetenza fil-matematika (.26). Barra minn hekk, l-evidenza storika tissuġġerixxi li l-kapital uman medju (imkejjel bl-użu tar-rati tal-litteriżmu) tal-mases ma jispjegax l-istabbiliment tal-industrijalizzazzjoni fi Franza mill-1750 sal-1850 minkejja l-argumenti kontra dan. Flimkien, dawn is-sejbiet juru li l-edukazzjoni mhux dejjem tippromwovi l-kapital uman u t-tkabbir ekonomiku kif ġeneralment jiġi sostnut li huwa l-każ. Minflok, l-evidenza timplika li l-għoti tal-edukazzjoni spiss ma jilħaqx l-għanijiet espressi, jew inkella li l-atturi politiċi jużaw l-edukazzjoni biex jippromwovu għanijiet oħra għajr it-tkabbir ekonomiku u l-iżvilupp. Xi studjużi fittxew determinanti "profondi" tal-istituzzjonijiet politiċi kontemporanji, kemm ġeografiċi kif ukoll demografiċi. Eżempju ta' dan huwa l-ambjent tal-mard. Il-postijiet b'rati differenti ta' mortalità kellhom livelli differenti ta' popolazzjonijiet u ta' produttività madwar id-dinja. Pereżempju, fl-Afrika, id-dubbiena tsetse — li taffettwa lill-bnedmin u lill-bhejjem — naqqset il-kapaċità tal-Afrikani li jaħartu l-art. B'hekk l-Afrika ġiet insedjata inqas. Minħabba dan, il-poter politiku kien inqas ikkonċentrat. Dan affettwa wkoll l-istituzzjonijiet kolonjali li l-pajjiżi Ewropej stabbilew fl-Afrika. Il-kapaċità jew in-nuqqas ta' kapaċità li l-insedjaturi kolonjali jgħixu f'post kienet twassal/kien iwassal biex jiżviluppaw istituzzjonijiet differenti li wasslu għal mogħdijiet ekonomiċi u soċjali differenti. Dan affettwa wkoll id-distribuzzjoni tal-poter u l-azzjonijiet kollettivi li n-nies setgħu jieħdu. B'hekk, xi pajjiżi Afrikani spiċċaw għandhom demokraziji u oħrajn għandhom awtokraziji. Eżempju tad-determinanti ġeografiċi għad-demokrazija huwa l-aċċess għaż-żoni kostali u għax-xmajjar. Dan l-aspett naturali għandu relazzjoni pożittiva mal-iżvilupp ekonomiku bis-saħħa tal-benefiċċji tal-kummerċ. Il-kummerċ ġab miegħu l-iżvilupp ekonomiku, li mbagħad, wessa' l-poter. Il-mexxejja li riedu jżidu d-dħul tagħhom kellhom jipproteġu d-drittijiet tal-proprjetà biex joħolqu inċentivi biex in-nies jinvestu. Iktar ma iktar nies kellhom iktar poter, iktar kellhom jingħataw konċessjonijiet mill-mexxejja u f'bosta postijiet dan il-proċess wassal għad-demokrazija. Dawn id-determinanti ddefinew l-istruttura tas-soċjetà u ċaqilqu l-bilanċ tal-poter politiku. [[Robert Michels]] isostni li għalkemm id-demokrazija qatt ma tista' titwettaq bis-sħiħ, id-demokrazija tista' tiġi żviluppata b'mod awtomatiku meta wieħed jistinka għad-demokrazija:<blockquote>Ir-raħħal fil-ġrajja, meta jkun fuq is-sodda tal-mewt tiegħu, jgħid lil uliedu li hemm teżor mirdum fl-għalqa. Wara l-mewt tar-raħħal anzjan, uliedu jħaffru kullimkien sabiex isibu t-teżor. Iżda ma jsibuhx. Madankollu, ix-xogħol bla heda tagħhom itejjeb il-ħamrija u jagħtihom benessri aħjar. It-teżor fil-grajja jista' jitqies bħala simbolu tad-demokrazija.</blockquote>Id-demokrazija fiż-żminijiet moderni kważi dejjem iffaċċjat oppożizzjoni mill-gvern eżistenti preċedenti, u ħafna drabi ffaċċjat oppożizzjoni mill-elit soċjali. L-implimentazzjoni ta' gvern demokratiku minn stat mhux demokratiku tipikament ġabet magħha rivoluzzjoni demokratika paċifika jew vjolenti. L-Istitut V-Dem sab li fl-2026 id-demokratizzazzjoni kienet għadha sseħħ fi 18-il pajjiż: il-[[Benin]], il-[[Bolivja]], il-[[Botswana]], il-[[Brażil]], ir-[[Repubblika Dominicana]], il-[[Fiġi]], il-[[Gwatemala]], il-[[Lesoto]], il-[[Mawrizju|Mauritius]], il-[[Montenegro]], il-[[Polonja]], is-[[Seychelles]], il-[[Gżejjer Solomon]], is-[[Sri Lanka]], [[Timor tal-Lvant|Timor Leste]], it-[[Tajlandja]], il-[[Gambja]] u ż-[[Żambja]]. ===== Promozzjoni tad-demokrazija ===== Il-promozzjoni tad-demokrazija tista' żżid il-kwalità tad-demokraziji eżistenti diġà, tnaqqas l-apatija politika u tnaqqas il-possibbiltà li d-demokrazija tmur lura. Il-miżuri tal-promozzjoni tad-demokrazija jinkludu l-applikazzjonijiet tal-pariri dwar il-votazzjoni, id-demokrazija parteċipattiva, iż-żieda tal-integrità elettorali, is-suffraġju taż-żgħażagħ u l-edukazzjoni ċivika, it-tnaqqis tax-xkiel għall-ħolqien ta' partiti politiċi ġodda, iż-żieda tal-proporzjonalità, it-tnaqqis tal-Presidenzjaliżmu u l-allinjament mal-preferenzi tal-votanti medjani. === Awtokratizzazzjoni === It-tranżizzjoni minn demokrazija għal awtokrazija hija forma ta' awtokratizzazzjoni, proċess ta' tranżizzjoni strutturali tal-governanza lejn l-awtoritarjaniżmu fejn l-eżerċitar tal-poter politiku jsir inqas limitat u iktar arbitrarju u repressiv. Din it-tranżizzjoni tassumi punt ta' tluq ta' sistema demokratika. Tipikament il-proċess jirrestrinġi l-ispazju għal kontestazzjonijiet pubbliċi u għal parteċipazzjoni politika fil-proċess tal-għażla tal-gvern. Din it-tranżizzjoni twassal biex l-istituzzjonijiet demokratiċi jsiru iktar dgħajfa, bħat-tranżizzjoni paċifika tal-poter jew l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, jew it-tkasbir tad-drittijiet tal-individwu li jirfdu d-demokraziji, speċjalment il-libertà tal-espressjoni. Din it-tranżizzjoni hija l-oppost tad-demokratizzazzjoni. [[Steven Levitsky]] jgħid: "Mhuwiex il-kompitu tal-votanti li jiddefendu d-demokrazija. Tkun qed titlob wisq mill-votanti, li jixħtu l-vot tagħhom abbażi ta' xi sett ta' prinċipji jew proċeduri astratti. Bl-eċċezzjoni ta' ftit każijiet, il-votanti qatt u qatt — fl-ebda soċjetà, fl-ebda kultura — ma jagħtu prijorità lid-demokrazija fuq kollox. Il-votanti individwali jitħassbu fuq affarijiet ferm iktar sempliċi, u għandhom kull dritt jagħmlu dan. Huwa f'idejn l-elit u l-istituzzjonijiet li jipproteġu d-demokrazija — mhux f'idejn il-votanti". L-Istitut V-Dem sab li fl-2026 l-awtokratizzazzjoni kienet qed isseħħ f'44 pajjiż: l-[[Afganistan]], l-[[Arġentina]], l-[[Armenja]], il-[[Belarussja]], il-[[Burkina Faso]], il-[[Kambodja]], ir-[[Repubblika Ċentru-Afrikana]], il-[[Kroazja]], il-[[Ġeorġja|Georgia]], il-[[Greċja]], il-[[Ginea|Guinea]], il-[[Ginea Bissaw|Guinea-Bissau]], [[El Salvador]], il-[[Ħaiti|Haiti]], [[Ħong Kong|Hong Kong]], l-[[Ungerija]], l-[[Indja]], l-[[Indoneżja]], l-[[Italja]], il-[[Kosta tal-Avorju]], il-[[Kuwajt]], il-[[Kirgiżistan]], il-[[Libja]], il-[[Mali]], il-[[Madagaskar|Madagascar]], il-[[Mawritanja]], il-[[Messiku]], il-[[Moldova]], il-[[Możambik|Mozambique]], il-[[Burma|Burma/Myanmar]], in-[[Nikaragwa]], in-[[Niġer]], il-[[Pakistan]], il-[[Perù]], il-[[Filippini]], is-[[Slovakkja]], is-[[Slovenja]], is-[[Senegal]], is-[[Serbja]], ir-[[Rumanija]], it-[[Togo]], l-[[Ukrajna]], ir-[[Renju Unit]] u l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. ===== Tfixkil ===== Xi gvernijiet demokratiċi esperjenzaw kollass f'daqqa tal-istat u bidla fir-reġim favur forma mhux demokratika ta' governanza. Il-kolpi militari jew ir-ribelljonijiet domestiċi huma l-iżjed mezzi komuni li bihom jitneħħew il-gvernijiet demokratiċi. Xi eżempji jinkludu l-Gwerra Ċivili Spanjola, il-Kolp tat-18-il Brumaire li temm l-Ewwel Repubblika Franċiża, u l-kolp ta' stat tat-28 ta' Mejju 1926 li temm l-Ewwel Repubblika [[Portugall|Portugiża]]. Xi kolpi militari ġew appoġġati minn gvernijiet barranin, bħall-kolp ta' stat tal-Gwatemala tal-1954 u l-kolp ta' stat [[Iran|Iranjan]] tal-1953. Tipi oħra ta' tmiem f'daqqa tad-demokrazija jinkludu: * Invażjoni, pereżempju l-okkupazzjoni Ġermaniża taċ-[[Ċekoslovakkja]], u l-waqgħa tal-[[Vjetnam]] t'Isfel. * Kolp intern, fejn il-mexxej tal-gvern jaħtaf b'mod ekstralegali l-poteri kollha jew jestendi illegalment il-mandat tiegħu. Dan jista' jsir permezz ta': ** Sospensjoni tal-kostituzzjoni b'digriet, bħalma ġara fil-kolp ta' stat [[Perù|Peruvjan]] tal-1992; ** "Kolp elettorali intern" bl-użu ta' frodi elettorali biex tinkiseb l-elezzjoni mill-ġdid ta' uffiċjal jew partit politiku li qabel kienu ġew eletti b'mod ġust. Pereżempju, fl-elezzjoni Presidenzjali Ukrena tal-1999, fl-elezzjoni leġiżlattiva [[Russja|Russa]] tal-2003, u fl-elezzjoni Presidenzjali Russa tal-2004. * Kolp irjali, fejn monarka li normalment ma jkunx involut fil-governanza jaħtaf il-poter kollu. Pereżempju, id-Dittatura tas-6 ta' Jannar, li bdiet fl-1929 meta r-Re [[Alessandru I tal-Jugoslavja]] żarma l-Parlament u beda jmexxi b'digriet. L-awtokratizzazzjoni tista' ttemm id-demokrazija b'mod gradwali, billi żżid l-enfasi fuq is-sigurtà nazzjonali u tnawwar l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, il-libertà tal-kelma, l-indipendenza tal-ġudikatura u l-istat tad-dritt. Eżempju famuż huwa l-Att ta' Faċilitazzjoni tal-1933, li temm id-demokrazija legalment f'[[Weimar Klassika|Weimar]], il-Ġermanja u mmarka t-tranżizzjoni lejn Ġermanja Nażista. Il-vjolenza politika u l-indħil fil-gvern b'mod temporanju jew fit-tul jistgħu jipprevjenu l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, u dan inawwar in-natura demokratika tal-gvernijiet. Dan seħħ fuq livell lokali anke f'demokraziji stabbiliti sew bħall-Istati Uniti; pereżempju, ir-rewwixta ta' Wilmington tal-1898 u l-irvelli Afrikani-Amerikani wara l-era tar-Rikostruzzjoni. == Influwenza tal-midja == It-teorija tad-demokrazija tiddependi fuq il-preżunzjoni impliċita li l-votanti jkunu infurmati sew dwar il-kwistjoni soċjali, il-politiki u l-kandidati sabiex ikunu jistgħu jieħdu deċiżjoni infurmata sew. Mill-aħħar tas-seklu 20 kien hemm tħassib serju li l-votanti jaf ma jkunux infurmati sew minħabba li l-midja kulma jmur qed tiffoka fuq id-divertiment u z-zekzik u inqas fuq ir-riċerka [[Ġurnalist|ġurnalistika]] serja fuq il-kwistjonijiet politiċi. Il-Professuri tal-midja [[Michael Gurevitch]] u [[Jay Blumler]] ipproponew għadd ta' funzjonijiet li l-mezzi tax-xandir tal-massa huma mistennija li jissodisfaw f'demokrazija: * Sorveljanza tal-ambjent soċjopolitiku; * Iffissar serju tal-aġendi; * Pjattaformi għal konsulenzi ċari u illuminanti; * Djalogu fost firxa wiesgħa ta' fehmiet; * Mekkaniżmi biex l-uffiċjali jagħtu rendikont ta' għemilhom rigward kif eżerċitaw il-poter; * Inċentivi biex iċ-ċittadini jitgħallmu, jagħżlu u jinvolvu ruħhom; * Reżistenza bi prinċipji għall-isforzi ta' forzi lil hinn mill-midja biex ifixklu l-indipendenza, l-integrità u l-kapaċità tal-midja li taqdi lill-udjenza; * Sens ta' rispett tal-udjenza. Din il-proposta ispirat ħafna diskussjonijiet dwar jekk il-midja hijiex tassew qed tissodisfa r-rekwiżiti meħtieġa minn demokrazija li tiffunzjona sew. Il-mezzi tax-xandir kummerċjali tal-massa ġeneralment ma jagħtu rendikont ta' għemilhom lil ħadd ħlief lis-sidien tagħhom, u ma għandhom l-ebda obbligu li jaqdu funzjoni demokratika. Ikunu kkontrollati mill-forzi tas-swieq ekonomiċi. Kompetizzjoni ekonomika qalila tista' twassal biex il-mezzi tax-xandir tal-massa jitbegħdu minn kwalunkwe ideal demokratiku u jiffukaw għalkollox fuq kif ikampaw fid-dawl tal-kompetizzjoni. Il-popolarizzazzjoni u z-zekzik fil-mezzi tax-xandir tal-massa jitqiesu li qed jiffukaw iktar fuq eżempji umani iktar milli fuq l-istatistika u l-prinċipji. Hemm iktar enfasi fuq il-politiċi bħala personalitajiet u inqas enfasi fuq il-kwistjonijiet politiċi fil-midja popolari. Il-kampanji elettorali qed jiġu koperti iktar bħala kompetizzjonijiet u inqas bħala dibattiti dwar l-ideoloġiji u l-kwistjonijiet tas-soċjetà. Din l-enfasi tal-midja fuq l-istrateġiji kompetittivi, ta' kunflitt u ta' partiġjaniżmu wasslet biex il-votanti jipperċepixxu lill-politiċi bħala egoisti minflok idealisti. Dan irawwem in-nuqqas ta' fiduċja u attitudni ċinika lejn il-politika, inqas involviment ċiviku u inqas interess fil-votazzjoni. Il-kapaċità li jinstabu soluzzjonijiet politiċi effettivi għall-problemi soċjali tixxekkel meta l-problemi donnhom jiġu indikati bħala tort tal-individwi minflok minħabba kawżi strutturali. Din l-enfasi ċċentrata fuq il-persuni jaf ikollha konsegwenzi dejjiema mhux biss għall-problemi domestiċi iżda anke għall-politika barranija meta l-kunflitti internazzjonali jiġu indikati bħala tort tal-kapijiet ta' stat barranin minflok minħabba l-istrutturi politiċi u ekonomiċi. Enfasi qawwija tal-midja fuq il-biża' u t-terroriżmu wasslet biex il-loġika militari tippenetra fl-istituzzjonijiet pubbliċi, u b'hekk wasslet għal żieda fis-sorveljanza u għat-tnawwir tad-drittijiet ċivili. Ir-risponsività u r-responsabbiltà tas-sistema demokratika tiġi kompromessa meta n-nuqqas tal-aċċess għal informazzjoni sostantiva, diversifikata u mingħajr distorsjoni jxekkel il-kapaċità taċ-ċittadini li jevalwaw il-proċess politiku. Ir-ritmu mgħaġġel u t-trivjalizzazzjoni fil-mezzi tax-xandir kompetittivi qed ifaqqru d-dibattitu politiku. L-investigazzjoni bir-reqqa u bbilanċjata tal-kwistjonijiet politiċi kumplessi ma sseħħx f'dan il-format. Il-komunikazzjoni politika hija kkaratterizzata minn żmien qasir, slogans qosra, spjegazzjonijiet sempliċi u soluzzjonijiet sempliċi. Dan jagħti lok għall-populiżmu politiku iktar minn għal deliberazzjoni serja. Spiss il-mezzi tax-xandir kummerċjali tal-massa jkunu differenzjati tul l-ispettru politiku sabiex in-nies ikunu jistgħu jisimgħu l-opinjonijiet prinċipalment li diġà jaqblu magħhom. Wisq kontroversji u opinjonijiet diverġenti mhux dejjem iwasslu għal qligħ għall-mezzi tax-xandir kummerċjali. Il-polarizzazzjoni politika tfeġġ meta nies differenti jaqraw aħbarijiet differenti u jaraw kanali televiżivi differenti. Din il-polarizzazzjoni marret għall-agħar bil-wasla tal-[[midja soċjali]] li tippermetti lin-nies jikkomunikaw l-iktar ma' gruppi ta' nies tal-istess fehma, l-hekk imsejħa kmamar tal-eku. Il-polarizzazzjono politika estrema jaf timmina l-fiduċja fl-istituzzjonijiet demokratiċi, twassal għat-tnawwir tad-drittijiet ċivili u l-libertà tal-kelma, u f'xi każijiet saħansitra tranżizzjoni lura lejn l-awtokrazija. Bosta studjużi tal-midja ddiskutew il-mezzi tax-xandir mhux kummerċjali b'obbligi tas-servizz pubbliku bħala mezz biex jittejjeb il-proċess demokratiku, billi jiġu pprovduti forom ta' kontenuti politiċi li s-suq ħieles ma jipprovdix. Il-[[Bank Dinji]] rrakkomanda s-servizz tax-xandir pubbliku sabiex tissaħħaħ id-demokrazija fil-pajjiżi li qed jiżviluppaw. Dawn is-servizzi tax-xandir għandhom jagħtu rendikont ta' għemilhom lil korp regolatorju indipendenti li jkun protett b'mod adegwat mill-indħil abbażi ta' interessi politiċi u ekonomiċi. Is-servizzi tax-xandir pubbliku għandhom obbligu li jipprovdu informazzjoni affidabbli lill-votanti. Bosta pajjiżi għandhom stazzjonijiet tar-radju u tat-televiżjoni ffinanzjati pubblikament b'obbligi tas-servizz pubbliku, speċjalment fl-Ewropa u fil-Ġappun, filwaqt li tali midja hija dgħajfa jew ma teżistix f'pajjiżi oħra, inkluż l-Istati Uniti. Diversi studji wrew li iktar ma tkun b'saħħitha d-dominanza tal-mezzi tax-xandir kummerċjali fuq il-mezzi tax-xandir tas-servizz pubbliku, inqas ikun l-ammont ta' informazzjoni rilevanti għall-politiki fil-midja u ikbar tkun l-enfasi fuq il-ġurnaliżmu tal-kompetizzjoni, tal-personalitajiet u tal-vizzji jew l-iżbalji tal-politiċi. Ix-xandara tas-servizz pubbliku huma kkaratterizzati minn iktar informazzjoni rilevanti għall-politiki u minn iktar rispett għan-normi ġurnalistiċi u għall-imparzjalità mill-midja kummerċjali. Madankollu, ix-xejra tad-deregolamentazzjoni żiedet il-pressjoni fuq il-mudell tas-servizz pubbliku minħabba l-kompetizzjoni mal-midja kummerċjali. Il-wasla tal-[[internet]] u tal-midja soċjali bidlet ferm il-kundizzjonijiet għall-komunikazzjoni politika. Il-midja soċjali tat liċ-ċittadini ordinarji aċċess faċli biex ileħħnu l-opinjoni tagħhom u jaqsmu l-informazzjoni mingħajr il-filtri tal-aġenziji l-kbar tal-aħbarijiet. Spiss dan jitqies bħala vantaġġ għad-demokrazija. Il-possibbiltajiet il-ġodda għall-komunikazzjoni bidlu b'mod fundamentali l-mod kif il-movimenti soċjali u l-moviment ta' protesta joperaw u jorganizzaw ruħhom. L-internet u l-midja soċjali pprovdew għodod ġodda għall-movimenti tad-demokrazija fil-pajjiżi li qed jiżviluppaw u fid-demokraziji emerġenti, u ppermettulhom jevitaw iċ-ċensura, ileħħnu l-opinjonijiet tagħhom, u jorganizzaw il-protesti. Problema serja relatata mal-midja soċjali hi li ma hemm l-ebda filtru rigward il-verità. L-aġenziji stabbilit tal-aħbarijiet iridu jħarsu r-reputazzjoni tagħhom bħala affidabbli, filwaqt li ċ-ċittadini ordinarji jistgħu jtellgħu informazzjoni mhux affidabbli. Fil-fatt, l-istudji juru li l-aħbarijiet foloz jaqbdu ferm iktar mill-aħbarijiet li jkunu reali. Il-proliferazzjoni tal-aħbarijiet foloz u tat-teoriji tal-konfoffa jistgħu jimminaw il-fiduċja tal-pubbliku fis-sistema politika u fl-uffiċjali pubbliċi. Is-sorsi affidabbli tal-informazzjoni huma essenzjali għall-proċess demokratiku. Il-gvernijiet inqas demokratiċi jserrħu ferm fuq iċ-ċensura, il-propaganda u l-miżinformazzjoni sabiex jibqgħu fil-poter, filwaqt li s-sorsi indipendenti tal-informazzjoni kapaċi jimminaw il-leġittimità tagħhom. == Referenzi == [[Kategorija:Greċja antika]] qfu7zt1i9rghib5yrvo8pi0tb6mqnnc 330292 330291 2026-05-29T09:49:18Z Trigcly 17859 żieda stampi 330292 wikitext text/x-wiki [[Stampa:The Parthenon in Athens.jpg|daqsminuri|Il-[[Akropoli ta' Ateni|Parthenon]] ta' Ateni jitqies bħala simbolu tad-demokrazija.]] Id-'''demokrazija''' hija forma ta' governanza li permezz tagħha l-poter [[Politika|politiku]] jinkiseb min-nies jew mill-popolazzjoni ta' stat. Skont definizzjoni minimalista tad-demokrazija, il-mexxejja jiġu eletti permezz ta' elezzjonijiet kompetittivi filwaqt li d-definizzjonijiet iktar wesgħin jew massimalisti jorbtu d-demokrazija mal-garanziji tal-libertajiet ċivili u d-drittijiet tal-[[bniedem]] apparti l-elezzjonijiet kompetittivi. F'demokrazija diretta, il-poplu jkollu l-awtorità diretta li jagħmel deliberazzjonijiet u li jiddeċiedi dwar il-leġiżlazzjoni. F'demokrazija rappreżentattiva, il-poplu jagħżel l-uffiċjali tal-governanza permezz ta' elezzjonijiet. Id-definizzjoni ta' "poplu" u l-modi kif l-awtorità tiġi kondiviża fi ħdan il-poplu jew iddelegata minnu nbidlu mal-milja taż-żminijiet u b'rati li jvarjaw minn pajjiż għal ieħor. Il-karatteristiċi tad-demokrazija spiss jinkludu l-libertà tal-ġemgħa, il-libertà tal-assoċjazzjoni, il-proprjetà personali, il-libertà tar-[[reliġjon]] u tal-[[kelma]], iċ-ċittadinanza, il-kunsens ta' dawk li jiġu ggvernati, id-drittijiet tal-votazzjoni, il-libertà miċ-ċaħda governattiva mhux ġustifikata tad-dritt tal-ħajja u tal-libertà, u d-drittijiet tal-minoranzi. In-nozzjoni tad-demokrazija evolviet b'mod konsiderevoli maż-żmien. Matul l-[[Storja|istorja]], wieħed jista' jsib evidenza ta' demokrazija diretta, fejn il-komunitajiet kienu jieħdu deċiżjonijiet permezz ta' ġemgħat popolari. Illum il-ġurnata, il-forma dominanti tad-demokrazija hija d-demokrazija rappreżentattiva, fejn iċ-ċittadini jeleġġu lill-uffiċjali tal-gvern biex jiggvernaw f'isimhom, pereżempju f'demokrazija parlamentari jew presidenzjali. Fil-varjant komuni tad-demokrazija liberali, is-setgħat tal-maġġoranza jiġu eżerċitati fi ħdan il-qafas ta' demokrazija rappreżentattiva, iżda l-kostituzzjoni u l-qorti suprema jillimitaw lill-maġġoranza u jipproteġu lill-minoranzi — normalment billi jiġi żgurat li kulħadd igawdi minn ċerti drittijiet tal-individwu, bħal-libertà tal-kelma jew il-libertà tal-assoċjazzjoni. It-terminu tfaċċa fis-seklu 5 [[Ante Christum natum|Q.K]]. fil-bliet-stati [[Greċja antika|Griegi]], b'mod partikolari f'[[Ateni]] Klassika, u kien ifisser "it-tmexxija tal-poplu", b'kuntrast mal-aristokrazija (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ἀριστοκρατία, ''aristokratía''), li tfisser "it-tmexxija tal-elit". Prattikament fil-gvernijiet demokratiċi kollha tul l-istorja tal-qedem u moderna, iċ-ċittadinanza demokratika inizjalment kienet ristretta għal klassi tal-elit, li iktar 'il quddiem ġiet estiża għaċ-ċittadini adulti kollha. Fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji moderni, dan inkiseb permezz tal-movimenti tas-suffraġju tas-sekli 19 u 20. Id-demokrazija tikkuntrasta mal-forom ta' governanza fejn il-poter ma jinbitx mill-popolazzjoni ġenerali ta' stat, pereżempju s-sistemi awtoritarji. Storikament is-sistemi demokratiċi kienu forma rari u vulnerabbli ta' governanza, iżda dawn saru iktar prevalenti mis-seklu 19 'l hawn, b'mod partikolari permezz ta' diversi mewġiet ta' demokratizzazzjoni. Id-demokrazija għandha leġittimità konsiderevoli fid-dinja moderna, peress li l-opinjoni pubblika fir-reġjuni dinjin normalment huma favur is-sistemi demokratiċi ta' governanza meta mqabbla mal-alternattivi, u peress li saħansitra l-istati awtoritarji jippruvaw ipinġu lilhom infushom bħala demokratiċi. Id-demokrazija b'mod iktar konsistenti tirriżulta f'saħħa, f'[[edukazzjoni]] u f'eżiti ekonomiċi mtejba. Skont l-indiċijiet ta' ''V-Dem Democracy'' u l-Indiċi tad-Demokrazija ta' ''The Economist'', inqas minn nofs il-popolazzjoni tad-dinja tgħix f'demokrazija mill-2022. Fl-istess ħin, filwaqt li d-demokrazija rappreżentattivi tingħata valur siewi b'mod mifrux, iċ-Ċentru tar-Riċerka ta' Pew sab li l-garr rigward il-prestazzjoni demokratika huwa komuni saħansitra f'bosta demokraziji stabbiliti. == Karatteristiċi == Għalkemm id-demokrazija fid-demokraziji purament rappreżentattivi hija mifhuma b'rabta mal-votazzjoni, ma jeżisti l-ebda konsensus dwar definizzjoni preċiża tad-demokrazija. Jeżistu wisq approċċi. Kien hemm studju li identifika 2,234 aġġettiv li jintuża għad-deskrizzjoni tad-demokrazija bil-[[lingwa Ingliża]]. Minkejja dan, hemm fehim iktar profond – bħal dak ta' [[Abraham Lincoln]]: : ''"Governanza tan-nies, min-nies, għan-nies"'' jew dik ta' [[Karl Popper]] li ssostni li l-ħarsa "klassika" lejn id-demokrazija hi, "fil-qosor, it-teorija li d-demokrazija hija t-tmexxija tal-poplu u li l-poplu għandu d-dritt li jiggverna hu. Il-prinċipji demokratiċi huma riflessi fiċ-ċittadini eliġibbli kollha, ilkoll indaqs quddiem il-[[Dritt|liġi]] u lkoll b'aċċess ugwali għall-proċessi leġiżlattivi. Pereżempju, f'demokrazija rappreżentattiva, kull vot (fit-teorija) għandu l-istess piż, u l-libertà taċ-ċittadini eliġibbli hija żgurata permezz ta' drittijiet u libertajiet leġittimizzati li tipikament ikunu mnaqqxa f'kostituzzjoni, filwaqt li użi oħra tad-"demokrazija" jaf jħaddnu d-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini jivvutaw direttament fuq id-diversi kwistjonijiet li jinqalgħu. Skont in-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]], id-demokrazija "tipprovdi ambjent li jirrispetta d-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali, u fejn ir-rieda espressa liberament tal-poplu tiġi eżerċitata". Skont teorija partikolari d-demokrazija tirrikjedi tliet prinċipji fundamentali: il-kontroll 'il fuq (sovranità fl-iżjed livelli baxxi tal-awtorità), l-ugwaljanza politika, u n-normi soċjali li permezz tagħhom l-individwi u l-istituzzjonijiet iqisu biss atti aċċettabbli li jirriflettu l-ewwel żewġ prinċipji tal-kontroll 'il fuq u l-ugwaljanza politika. L-ugwaljanza legali, il-libertà politika u l-istat ta' dritt sikwit jiġu identifikati bħala l-karatteristiċi ewlenin ta' demokrazija li tiffunzjona sew. F'xi pajjiżi, b'mod partikolari fir-[[Renju Unit]] (minn fejn oriġinat is-sistema ta' Westminster), il-prinċipju dominanti hu dak tas-sovranità Parlamentari, filwaqt li tinżamm l-indipendenza ġudizzjarja. Fl-[[Indja]], is-sovranità Parlamentari hija soġġetta għall-Kostituzzjoni tal-Indja li tinkludi rieżami ġudizzjarju. Għalkemm it-terminu "demokrazija" tipikament jintuża fil-kuntest ta' stat politiku, il-prinċipji wkoll huma applikabbli potenzjalment għall-organizzazzjonijiet privati, bħal klabbs, għaqdiet u ditti. Id-demokraziji jistgħu jużaw bosta metodi differenti ta' teħid tad-deċiżjonijiet, iżda t-tmexxija tal-maġġoranza hija l-forma dominanti. Mingħajr kumpens, bħal protezzjonijiet legali tad-drittijiet tal-individwu jew kollettivi, il-minoranzi politiċi jistgħu jiġu mgħakksa mit-"tirannija tal-maġġoranza". It-tmexxija tal-maġġoranza tinvolvi approċċ kompetittiv, għad-differenza tad-demokrazija tal-konsensus, u b'hekk tinħoloq il-ħtieġa li l-elezzjonijiet, u ġeneralment id-deliberazzjoni, ikunu sostantivament u proċeduralment "ġusti" u ekwi. Fżxi pajjiżi, il-libertà tal-espressjoni politika, il-libertà tal-kelma u l-libertà tal-istampa jitqiesu bħala importanti biex jiġi żgurat li l-votanti jkunu infurmati sew, u b'hekk ikunu jistgħu jivvutaw skont l-interessi u t-twemmin tagħhom stess. Ġie ssuġġerit ukoll li karatteristika bażika tad-demokrazija hija l-kapaċità li l-votanti kollha jipparteċipaw b'mod ħieles u sħiħ fil-[[ħajja]] tas-soċjetà tagħhom. Bl-enfasi fuq in-nozzjonijiet tal-kuntratt soċjali u r-rieda kollettiva tal-votanti kollha, id-demokrazija tista' tkun ikkaratterizzata wkoll bħala forma ta' kollettiviżmu politiku peress li tiġi definita bħala forma ta' governanza fejn iċ-ċittadini eliġibbli kollha jkollhom vuċi ugwali fit-tfassil tal-liġijiet. Ir-repubbliki, għalkemm spiss ikunu assoċjati popolarment mad-demokrazija minħabba l-prinċipju kondiviż tal-kunsens mogħti minn dawk li jiġu ggvernati għat-tmexxija, mhux neċessarjament ikunu demokraziji, għax ir-repubblikaniżmu ma jispeċifikax ''kif'' in-nies għandhom imexxu. Tradizzjonalment it-terminu "repubblika" kien iħaddan kemm id-demokraziji kif ukoll l-aristokraziji u l-varjanti tagħhom. F'sens modern, il-forma ta' governanza repubblikana hija forma ta' governanza mingħajr monarka. Minħabba f'hekk, id-demokraziji jistgħu jkunu repubbliki jew monarkiji kostituzzjonali, bħar-Renju Unit, fejn il-monarka ma jkunx il-mexxej. == Storja == [[Stampa:Discurso funebre pericles.PNG|daqsminuri|[[Pittura]] tas-seklu 19 ta' [[Philipp Foltz]] li turi lil Pericles jagħti d-diskors funebri famuż tiegħu quddiem il-ġemgħa jew l-assemblea.]] Il-ġemgħat demokratiċi għandhom żmien daqs kemm għandha żmien l-ispeċi umana u ilhom jeżistu tul l-istorja umana, iżda sas-seklu 19, il-figuri [[Politiku|politiċi]] ewlenin fil-biċċa l-kbira opponew id-demokrazija. It-teoriċi repubblikani rabtu d-demokrazija ma' daqs ċkejken: iktar ma kienu jikbru fid-daqs l-unitajiet politiċi, iktar kienet tiżdied il-probabbiltà li l-gvern isir tiranniku. Fl-istess waqt, l-unitajiet politiċi żgħar kienu vulnerabbli għall-ħakma. Montesquieu kiteb, "Jekk repubblika tkun żgħira, tinqered minn qawwa barranija; jekk tkun kbira, tinqered mill-imperfezzjoni interna". Skont ix-xjenzat politiku tal-Università ta' Johns Hopkins [[Daniel Deudney]], il-ħolqien tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], bid-daqs kbir u s-sistema ta' kontrolli u bilanċi tagħha, kienet soluzzjoni għall-problemi doppji tad-daqs. Fis-soċjetajiet ta' madwar id-dinja seħħew forom ta' demokrazija b'mod organiku li ma kellhom l-ebda kuntatt ma' xulxin. === Oriġini === ==== [[Greċja]] u [[Ruma]] ==== [[Stampa:Cleisthenes.jpg|daqsminuri|Bust modern ta' Cleisthenes, magħruf bħala "l-missier tad-demokrazija ta' Ateni".]] It-terminu ''demokrazija'' tfaċċa għall-ewwel darba fil-ħsieb politiku u [[Filosofija|filosofiku]] tal-Greċja Antika fil-belt-stat ta' Ateni fl-antikità klassika. Il-kelma ġejja minn ''dêmos'' li tfisser "nies (komuni)" u minn ''krátos'' li tfisser "qawwa/setgħa". Taħt Cleisthenes, f'Ateni ġie stabbilit dak li huwa maħsub bħala l-ewwel eżempju ta' tip ta' demokrazija fis-seklu 6 Q.K. (508–507 Q.K.). Cleisthenes huwa meqjus bħala "l-missier tad-demokrazija ta' Ateni". L-ewwel użu attestat tal-kelma demokrazija jinsab fix-xogħlijiet ta' proża tal-ħabta tal-430 Q.K., bħall-''Istorji'' ta' Erodotu, iżda l-użu tagħha kien eqdem b'diversi deċennji, peress li żewġ persuni minn Ateni li twieldu għall-ħabta tal-470 Q.K. kien jisimhom Democrates, isem politiku ġdid — x'aktarx b'appoġġ għad-demokrazija — li ngħata fi żmien ta' dibattiti dwar kwistjonijiet kostituzzjonali f'Ateni. Aeschylus jalludi bis-saħħa wkoll għall-kelma fid-dramm tiegħu ''Is-Supplikanti'', li ttella' għall-ħabta tal-463 Q.K., fejn isemmi "l-id tat-tmexxija tal-kotra" [''demou kratousa cheir'']. Qabel dak iż-żmien, il-kelma li kienet tiddefinixxi s-sistema politika ġdida ta' Cleisthenes x'aktarx li kienet ''isonomija'', li tfisser ugwaljanza politika. Id-demokrazija ta' Ateni ħadet is-sura ta' demokrazija diretta, u kellha żewġ karatteristiċi li jiddistingwuha: l-għażla aleatorja ta' ċittadini ordinarji biex jimlew il-ftit karigi amministrattivi u ġudizzjarji eżistenti tal-gvern, u ġemgħa leġiżlattiva li kienet tikkonsisti mill-maġġoranza taċ-ċittadini ta' Ateni. Iċ-ċittadini eliġibbli kollha kienu jitħallew jitkellmu u jivvutaw fil-ġemgħa jew fl-assemblea, fejn kienu jiġu stabbiliti l-liġijiet tal-belt-stat. Madankollu, iċ-ċittadinanza ta' Ateni ma kinitx tingħata lin-[[Mara|nisa]], lill-[[Skjavitù|ilsiera]], lill-barranin (μέτοικοι / ''métoikoi''), u liż-żgħażagħ taħt l-età tas-servizz militari. Effettivament, resident wieħed minn kull erba' f'Ateni kienu jikkwalifikaw bħala ċittadini. Is-sjieda tal-art ma kinitx rekwiżit għaċ-ċittadinanza. L-esklużjoni ta' partijiet kbar tal-popolazzjoni mill-korp taċ-ċittadini hija marbuta mill-qrib mal-fehim tal-qedem taċ-ċittadinanza. Fil-biċċa l-kbira ta' żmien il-qedem, il-benefiċċju taċ-ċittadinanza kien marbut mal-obbligu tal-ġlied fil-kampanji militari. Id-demokrazija ta' Aterni mhux biss kienet ''diretta'' fis-sens li d-deċiżjonijiet kienu jittieħdu mill-ġemgħa, iżda anke l-''iżjed diretta'' fis-sens li l-ġemgħa permezz tal-istrutturi bħall-assemblea, is-senat u l-qrati legali kienet tikkontrolla l-proċess politiku kollu u proporzjon kbir taċ-ċittadini kienu jkunu involuti b'mod kostanti fl-affarijiet pubbliċi. Minkejja li d-drittijiet tal-individwu ma kinux żgurati mill-kostituzzjoni ta' Ateni fis-sens modern (il-Griegi tal-qedem ma kellhomx kelma għal "drittijiet"), dawk li kienu ċittadini ta' Ateni kienu jgawdu l-libertajiet tagħhom mhux f'oppożizzjoni għall-gvern iżda billi jgħixu f'belt li ma kinitx soġġetta għal xi setgħa oħra u billi huma stess ma kinux soġġetti għat-tmexxija ta' ħaddieħor. [[Stampa:Austria Parlament Athena bw.jpg|daqsminuri|[[Statwa]] ta' Atena, id-divinità femminili patruna ta' Ateni, quddiem il-binja tal-Parlament tal-Awstrija. Atena ntużat bħala simbolu internazzjonali tal-libertà u tad-demokrazija mill-inqas mill-aħħar tas-seklu 18.]] Il-votazzjoni tfaċċat fi [[Sparta]] saħansitra fis-700 Q.K. L-ekkleżjastiċi ta' Sparta kienu ġemgħa tal-poplu, li kienet tiltaqa' darba fix-xahar, fejn kull ċittadini maskili ta' mill-inqas 20 sena seta' jipparteċipa. Fl-assemblea, l-Ispartani kienu jeleġġu l-mexxejja u jixħtu l-voti tagħhom bl-għajjat (il-votazzjoni kienet tiġi deċiża skont l-ikbar għajta tal-folla). [[Aristotli]] ddeskriva dan il-metodu bħala "tat-tfal", meta mqabbel mas-sistema tal-votazzjoni fuq poloz tal-ġebel użata miċ-ċittadini ta' Ateni. Sparta adottat din is-sistema minħabba s-sempliċità tagħha, u biex jiġi evitat kull tip ta' preġudizzju, xiri jew qerq fil-votazzjoni, li kienu predominanti fl-elezzjonijiet demokratiċi bikrin. Barra minn hekk, id-depożizzjoni tar-Renju Ruman ħolqot sistema b'element demokratiku fil-forma ta' bosta ġemgħat popolari differenti. Minkejja li r-Repubblika Rumana tat kontribut sinifikanti għal bosta aspetti tad-demokrazija, frazzjon biss mir-Rumani kienu ċittadini li kellhom il-vot fl-elezzjonijiet għall-maġistrati. Il-voti tas-setgħana kienu jingħataw iktar piż permezz ta' sistema ta' votazzjoni ponderata, għaldaqstant il-biċċa l-kbira tal-uffiċjali għoljin, inkluż il-membri tas-Senat, kienu jiġu minn ftit familji għonja u nobbli. Il-mudell Ruman ta' governanza ispira bosta ħassieba politiċi tul is-sekli. ==== Indja tal-qedem ==== Vaishali, il-[[belt kapitali]] tal-Lega ta' Vajjika (Vrijji mahajanapada) tal-Indja, titqies bħala wieħed mill-ewwel eżempji ta' repubblika għall-ħabta tas-seklu 6 Q.K. ==== Amerki ==== [[Kultura|Kulturi]] oħra, bħall-Iroquois fl-Amerki, żviluppaw ukoll forma ta' soċjetà demokratika bejn l-1450 u l-1660 (u possibbilment fl-1142), ferm qabel ma kellhom kuntatt mal-[[Ewropa|Ewropej]]. Din id-demokrazija għadha preżenti sal-lum u hija l-iżjed demokrazija rappreżentattiva antika eżistenti fid-dinja. === [[Medjuevu|Medju Evu]] === [[Stampa:Magna Carta (British Library Cotton MS Augustus II.106).jpg|daqsminuri|Il-Manja Karta.]] Filwaqt li l-biċċa l-kbira tar-reġjuni fl-Ewropa matul il-Medju Evu kienu mmexxijin mill-kleru jew minn sinjuri fewdali, kienu jeżistu diversi sistemi li kienu jinvolvu l-elezzjonijiet jew il-ġemgħat, għalkemm spiss kienu jinvolvu parti żgħira mill-popolazzjoni. Fl-Iskandinavja, kien hemm korpi magħrufa ta' nies ħielsa ppreseduti minn kelliem tal-liġi. Dawn il-korpi ta' deliberazzjoni kienu responsabbli għas-soluzzjoni ta' kwistjonijiet politiċi, u xi varjanti kienu jinkludu l-Althing fl-[[Iżlanda]] u l-Løgting fil-[[Gżejjer Faroe|Gżejjer Faeroe]]. Il-''veche'', fil-[[Ewropa tal-Lvant|Lvant tal-Ewropa]], kien korp simili għal dawk tal-Iskandinavja. Fil-[[Knisja Kattolika]] Rumana, il-[[Papa]] ilu jiġi elett minn [[konklav]] Papali magħmul mill-kardinali mill-1059. L-ewwel korp Parlamentari ddokumentat fl-Ewropa kien il-Cortes ta' [[León]]. Stabbilit minn [[Alfonsu IX|Alfonso IX]] fl-1188, il-Cortes kellu l-awtorità għall-iffissar tat-tassazzjoni, għall-affarijiet barranin u għal-leġiżlazzjoni, għalkemm in-natura eżatta tar-rwol tiegħu għadha kkontestata. Ir-Repubblika ta' [[Ragusa]], stabbilita fl-1358 u ċċentrata madwar il-belt ta' [[Dubrovnik]], ipprovdiet drittijiet ta' rappreżentanza u ta' votazzjoni lill-aristokrazija maskili tagħha biss. Diversi bliet-stati u sistemi ta' governanza Taljani kellhom forom ta' governanza repubblikani. Pereżempju, ir-Repubblika ta' [[Firenze]], stabbilita fl-1115, kienet immexxija mis-Signoria u l-membri tagħha kienu jintgħażlu bix-xorti. Fil-Frisja tas-sekli 10–15, soċjetà mhux fewdali distinta, id-dritt tal-votazzjoni dwar kwistjonijiet lokali u dwar l-uffiċjali tal-kontea kien ibbażat fuq id-daqs tal-art. Il-''Kouroukan Fouga'' qasam l-Imperu tal-[[Mali]] fi klans tat-tmexxija li kienu rrappreżentati f'ġemgħa kbira msejħa l-''Gbara''. Madankollu, id-dokument wassal biex il-Mali jkun iktar simili għal monarkija kostituzzjonali milli repubblika demokratika. Il-Parlament tal-[[Renju Unit|Ingilterra]] kellu l-għeruq tiegħu fir-restrizzjonijiet tal-poter tar-rejiet miktubin fil-''Magna Carta'' (1215), li b'mod espliċitu ħarset ċerti drittijiet tas-sudditi tar-Re u b'mod impliċitu appoġġat dak li mbagħad sar id-digriet Ingliż tal-''habeas corpus'', li jissalvagwardja l-libertà individwali mill-ħabs illegali u li jagħti d-dritt tal-appell. L-ewwel assemblea nazzjonali rappreżentattiva fl-Ingilterra kienet il-Parlament ta' [[Simon de Montfort]] fl-1265. Il-preżenza tat-tressiq tal-petizzjonijiet hija fost l-iżjed evidenza bikrija tal-użu tal-Parlament bħala forum biex jiġi indirizzat it-tħassib ġenerali tan-nies ordinarji. Madankollu, is-setgħa tas-sejħa tal-Parlament baqgħet f'idejn il-monarka. Xi studji kkollegaw l-istabbiliment tal-istituzzjonijiet Parlamentari fl-Ewropa matul il-Medju Evu mal-agglomerazzjonijiet urbani u mal-ħolqien ta' klassijiet ġodda, bħall-[[Artiġjan|artiġjani]], kif ukoll mal-preżenza tan-nobbli u tal-eliti reliġjużi. L-istudjużi kkollegaw ukoll l-istabbiliment tal-governanza rappreżentattiva mal-frammentazzjoni politika relattiva tal-Ewropa. Ix-xjenzat politiku [[David Stasavage]] jikkollega l-frammentazzjoni tal-Ewropa, u d-demokratizzazzjoni sussegwenti tagħha, mal-mod kif sfaxxa l-[[Imperu Ruman]]: it-territorju Ruman inħakem minn gruppi frammentati żgħar ta' tribujiet Ġermaniċi, u dan wassal għall-ħolqien ta' unitajiet politiċi żgħar fejn il-mexxejja kienu relattivament dgħajfin u kienu jeħtieġu l-kunsens taċ-ċittadini tagħhom biex jifilħu għat-theddidiet barranin. Fil-[[Polonja]], id-demokrazija nobbli kienet ikkaratterizzata minn żieda fl-attività tan-nobbiltà nofsanija, li riedet iżżid is-sehem tagħha fl-eżerċitar tal-poter għas-spejjeż tal-manjati. Il-manjati ddominaw l-iżjed karigi importanti fl-istat (lajċi u ekkleżjastiċi) u kienu jinġabru fil-kunsill irjali, li iktar 'il quddiem sar is-senat. L-importanza dejjem tikber tan-nobbiltà nofsanija kellha impatt fuq l-istabbiliment tal-istituzzjoni tal-art magħrufa bħala s-''sejmik'' (assemblea lokali), li sussegwentement kisbet iktar drittijiet. Matul is-seklu 15 u l-ewwel nofs tas-seklu 16, is-sejmiks ingħataw iktar u iktar poter u saru l-iżjed istituzzjonijiet importanti tal-poter lokali. Fl-1454, [[Casimir IV Jagiellon]] ta lis-sejmiks id-dritt li jiddeċiedu dwar it-taxxi u li jorganizzaw mobilizzazzjoni tal-massa fl-Istatuti ta' Nieszawa. Huwa wiegħed ukoll li ma kienx se joħloq liġijiet ġodda mingħajr il-kunsens tagħhom. === Era moderna === ==== Perjodu modern bikri ==== [[Stampa:House of Commons during King Charles I's reign, circa 1640-1642 from NPG.jpg|daqsminuri|Matul is-sekli, il-Parlament Ingliż kulma jmur illimita l-poter tal-monarkija Ingliża, proċess li x'aktarx li laħaq il-qofol tiegħu fil-Gwerra Ċivili Ingliża.]] Fl-Ingilterra tas-[[seklu 17]], kien hemm interess imġedded fil-Manja Karta. Il-Parlament tal-Ingilterra għadda l-Petizzjoni tad-Drittijiet fl-1628 li stabbiliet ċerti libertajiet għas-sudditi. Il-Gwerra Ċivili Ingliża (1642–1651) ġiet miġġielda bejn ir-Re u Parlament oligarkiku iżda elett, u matul dan iż-żmien iffurmat l-idea ta' partit politiku, bi gruppi jiddibattu d-drittijiet għar-rappreżentanza politika matul id-Dibattiti ta' Putney tal-1647. Sussegwentement, il-Protettorat (1653–59) u l-Integrazzjoni mill-Ġdid Ingliża (1660) integraw iktar tmexxija awtokratika, għalkemm il-Parlament għadda l-Att dwar il-''Habeas Corpus'' fl-1679 li saħħaħ il-konvenzjoni li pprojbixxiet id-detenzjoni mingħajr biżżejjed raġunijiet jew evidenza. Wara r-Rivoluzzjoni Glorjuża tal-1688, il-Liġi tad-Drittijiet ġiet ippromulgata fl-1689 u din ikkodifikat ċerti drittijiet u libertajiet u għadha fis-seħħ. Il-liġi stabbiliet ir-rekwiżiti li jsiru elezzjonijiet regolari, ir-regoli għal-libertà tal-kelma fil-Parlament u limitat il-poter tal-monarka, u b'hekk żgurat, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-Ewropa ta' dak iż-żmien, li l-assolutiżmu rjali ma jipprevalix. L-istoriċi ekonomiċi [[Douglass North]] u [[Barry Weingast]] ikkaratterizzaw l-istituzzjonijiet implimentati fir-Rivoluzzjoni Glorjuża bħala suċċess kbir f'termini tar-restrizzjonijiet tal-governanza u l-iżgurar tal-protezzjoni tad-drittijiet tal-proprjetà. [[Stampa:Godfrey Kneller - Portrait of John Locke (Hermitage).jpg|daqsminuri|John Locke espanda t-teorija tal-kuntratt soċjali ta' Thomas Hobbes u żviluppa l-kunċett tad-drittijiet naturali, id-dritt tal-proprjetà privata u l-prinċipju ta' kunsens tal-iggvernati. L-ideat tiegħu jiffurmaw il-bażi ideoloġika tad-demokraziji liberali moderni.]] L-interess imġedded fil-Manja Karta, il-Gwerra Ċivili Ingliża, u r-Rivoluzzjoni Glorjuża fis-seklu 17 xprunaw it-tkabbir ta' filosofija politika fil-Gżejjer Brittaniċi. [[Thomas Hobbes]] kien l-ewwel filosfu li fassal teorija dettaljata dwar il-kuntratt soċjali. Fil-''Leviathan'' (1651), Hobbes ħareġ bit-teorija li l-individwi li jgħixu fin-natura kienu jgħixu ħajja "solitarja, fqira, kerha, iebsa u qasira" u kienu jagħmlu gwerer kontinwi kontra kulħadd. Sabiex tiġi evitata l-okkorrenza tal-istat anarkiku tan-natura, Hobbes irraġuna li l-individwi kienu jċedu d-drittijiet tagħhom lil qawwa awtoritarja setgħana. Fi kliem ieħor, Hobbes tkellem favur monarkija assoluta, li fl-opinjoni tiegħu kienet l-aqwa forma ta' governanza. Iktar 'il quddiem, il-filosfu u t-[[tabib]] [[John Locke]] ħareġ b'interpretazzjoni differenti dwar it-teorija tal-kuntratt soċjali. Fiż-''Żewġ Trattati tal-Governanza'' (1689) tiegħu, Locke sostna li l-individwi kollha kellhom id-drittijiet inaljenabbli għall-ħajja, għal-libertà u għall-proprjetà. Skont Locke, l-individwi kienu jinġabru volontarjament flimkien biex jiffurmaw stat bl-għan li jiddefendu drittijiethom. Għal Locke kienu partikolarment importanti d-drittijiet tal-proprjetà, li skont Locke kienu jirrikjedu l-ħarsien, li kien l-iskop primarju tal-gvern. Barra minn hekk, Locke sostna li l-gvernijiet kienu leġittimi biss jekk kellhom il-kunsens ta' dawk li kienu ggvernati. Skont Locke, iċ-ċittadini kellhom id-dritt jirribellaw kontra l-gvern jekk dan kien jaġixxi kontra l-interessi tagħhom jew isir tiranniku. Għalkemm ma tantx kienu moqrija matul ħajtu, ix-xogħlijiet ta' Locke jitqiesu bħala d-dokumenti li jsejsu l-ħsieb liberali u influwenzaw ferm il-mexxejja tar-Rivoluzzjoni Amerikana u iktar 'il quddiem ir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]]. Il-qafas demokratiku liberali tiegħu tal-governanza għadu l-forma ewlenija tad-demokrazija fid-dinja. Fir-repubbliki tal-Cossack tal-[[Ukrajna]] fis-sekli 16 u 17, l-Etmanat tal-Cossack u s-Sich ta' Zaporizhia, id-detentur tal-ogħla kariga ta' Hetman kien jiġi elett mir-rappreżentanti tad-distretti tal-pajjiż. Fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], il-governanza rappreżentattiva bdiet f'Jamestown, Virginia, bl-elezzjoni tal-Kamra tal-Burgesses (il-prekursur tal-Assemblea Ġenerali ta' Virginia) fl-1619. Il-Puritani Ingliżi li għamlu migrazzjoni mill-1620 stabbilew kolonji f'New England, fejn kien hemm governanza lokali demokratika; il-poter ta' dawn l-assemblej lokali kien ivarja ferm tul il-perjodu kolonjali. Madankollu, uffiċjalment kellhom ammonti żgħar ta' poter devolut, peress li l-awtorità aħħarija kienet f'idejn il-monarkija u l-Parlament. Il-Puritani, il-Battisti u l-Quakers li stabbilew dawn il-kolonji applikaw l-organizzazzjoni demokratika tal-kongregazzjonijiet tagħhom anke għall-amministrazzjoni tal-komunitajiet tagħhom fil-ħajja ta' kuljum. ==== Sekli 18 u 19 ==== [[Stampa:The House of Commons 1793-94 by Karl Anton Hickel.jpg|daqsminuri|William Pitt iż-Żgħir jagħti diskors fil-House of Commons tar-Renju Unit.]] L-ewwel Parlament tal-Gran Brittanja ġie stabbilit fl-1707, wara l-fużjoni tar-Renju tal-Ingilterra u r-Renju tal-[[Skozja|Iskozja]] skont l-Atti tal-Unjoni. Żewġ dokumenti ewlenin tal-kostituzzjoni mhux kodifikata tar-Renju Unit, id-Dikjarazzjoni Ingliża tad-Drittijiet tal-1689 (imsejħa mill-ġdid bħala l-Liġi dwar id-Drittijiet tal-1689) u d-Dikjarazzjoni Skoċċiża tad-Drittijiet tal-1689, it-tnejn li huma kienu kkonsolidaw il-pożizzjoni tal-Parlament bħala l-korp suprem tat-tfassil tal-liġijiet u kienu jgħidu li "l-elezzjoni tal-membri tal-Parlament kellha tkun ħielsa". Madankollu, il-Parlament kien jiġi elett biss mis-sidien tal-art maskili, li kienu jammontaw għal 3 % tal-popolazzjoni fl-1780. L-ewwel persuna Brittanika magħrufa ta' nisel Afrikan li vvota f'elezzjoni ġenerali, [[Ignatius Sancho]], ivvota fl-1774 u fl-1780. Matul l-Era tal-Libertà fl-[[Żvezja|Iżvezja]] (1718–1772), id-drittijiet ċivili twessgħu u l-poter għadda mingħand il-monarka għall-Parlament. Ir-raħħala intaxxati kienu rrappreżentati fil-Parlament, għalkemm ma tantx kellhom influwenza, iżda n-nies komuni mingħajr proprjetà intaxxata ma kellhomx suffraġju. Il-ħolqien ta' Repubblika ta' [[Korsika]] ta' għomorha qasir fl-1755 kien tentattiv bikri li tiġi adottata kostituzzjoni demokratika (setgħu jivvutaw l-irġiel u n-nisa kollha li kellhom iktar minn 25 sena). Din il-Kostituzzjoni ta' Korsika kienet l-ewwel waħda bbażata fuq il-prinċipji tal-Illuminiżmu u kienet tinkludi s-suffraġju femminili, xi ħaġa li ma kinitx inkluża fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji l-oħra sas-seklu 20. [[Stampa:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|daqsminuri|It-Tlettax-il Kolonja Brittanika mal-kosta tal-Lvant tal-Amerka ta' Fuq ħarġu Dikjarazzjoni tal-Indipendenza fl-1776.]] L-Amerka kolonjali kellha kwalifikazzjonijiet simili dwar il-proprjetà bħall-Brittanja, u fil-perjodu qabel l-1776 l-abbundanza u d-disponibbiltà tal-art kienet tfisser li għadd kbir ta' kolonjalisti kienu jissodisfaw tali rekwiżiti b'mill-inqas 60 fil-mija tal-irġiel adulti ta' karnaġjon bajda li setgħu jivvutaw. Il-maġġoranza l-kbira tal-irġiel ta' karnaġjon bajda kienu [[Bidwi|bdiewa]] li kienu jissodisfaw ir-rekwiżiti tas-sjieda tal-proprjetà jew tal-ħlas tat-taxxa. Bi ftit eċċezzjonijiet, l-ebda mara jew persuna b'karnaġjon sewda ma setgħu jivvutaw. Vermont, li malli ddikjarat l-indipendenza mill-Gran Brittanja fl-1777, adottat kostituzzjoni mmudellata fuq iċ-ċittadinanza u s-suffraġju demokratiku ta' Pennsylvania għall-irġiel bi proprjetà jew mingħajr proprjetà. Il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti tal-1787 hija l-eqdem kostituzzjoni governattiva kkodifikata li għadha teżisti u li għadha attiva. Il-Kostituzzjoni kienet tipprevedi gvern elett u protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet ċivili, iżda ma temmitx il-jasar u lanqas ma estendiet id-drittijiet tal-votazzjoni fl-Istati Uniti, u minflok ħalliet il-kwistjoni tas-suffraġju f'idejn l-istati individwali. Ġeneralment, l-istati llimitaw is-suffraġju għas-sidien tal-proprjetà maskili u għal dawk li jħallsu t-taxxi ta' karnaġjon bajda. Meta kien hemm l-ewwel elezzjoni Presidenzjali fl-1789, madwar 6 % tal-popolazzjoni kienet eliġibbli biex tivvota. L-Att dwar in-Naturalizzazzjoni tal-1790 illimita ċ-ċittadinanza Amerikana lill-persuni ta' karnaġjon bajda biss. Il-Liġi tad-Drittijiet fl-1791 stabbiliet limiti fuq il-poter tal-gvern sabiex tħares il-libertajiet personali iżda kellha ftit impatt fuq is-sentenzi tal-qrati għall-ewwel 130 sena wara r-ratifika. [[Stampa:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789 (brighter).jpg|xellug|daqsminuri|Ispirata mill-filosfi tal-Illuminiżmu, id-''Dikjarazzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u taċ-Ċittadini'' kellha impatt sinifikanti fuq l-iżvilupp tal-kunċetti popolari tal-libertà tal-individwu u tad-demokrazija fl-Ewropa u madwar id-dinja.]] Fl-1789, [[Franza]] Rivoluzzjonarja adottat id-Dikjarazzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u taċ-Ċittadini, u għalkemm għomorha kien qasir, il-Konvenzjoni Nazzjonali kienet eletta mill-irġiel kollha biss fl-1792. Il-Kostituzzjoni Pollakka-[[Litwanja|Litwana]] tat-3 ta' Mejju 1791 ippruvat timplimenta monarkija kostituzzjonali iktar effettiva, introduċiet l-ugwaljanza politika bejn iċ-ċittadini u n-nobbli, u poġġiet ir-raħħala taħt il-protezzjoni tal-gvern, u b'hekk taffiet l-agħar abbużi kontra r-raħħala. Din damet fis-seħħ għal inqas minn 19-il xahar, u ġiet iddikjarata nulla mis-Sejm ta' Grodno li ltaqa' fl-1793. Minkejja dan, il-Kostituzzjoni tal-1791 għenet biex l-aspirazzjonijiet tal-Pollakki jibqgħu ħajjin għar-restawr eventwali tas-sovranità tal-pajjiż iktar minn seklu wara. Fl-Istati Uniti, l-elezzjoni Presidenzjali tal-1828 kienet l-ewwel waħda li fiha setgħu jivvutaw l-irġiel ta' karnaġjon bajda li ma kinux sidien tal-proprjetà fil-maġġoranza l-kbira tal-istati. L-ammont ta' nies li ħarġu jivvutaw żdied matul is-snin 30 tas-seklu 19, u laħaq madwar 80 % tal-popolazzjoni ta' rġiel adulti ta' karnaġjon bajda fl-elezzjoni Presidenzjali tal-1840. North Carolina kien l-aħħar stat li abolixxa l-kwalifazzjoni abbażi tal-proprjetà fl-1856 u dan wassal għal approssimazzjoni tas-suffraġju universali tal-irġiel ta' karnaġjon bajda (madankollu r-rekwiżiti tal-ħlas tat-taxxa baqgħu jeżistu f'ħames stati fl-1860 u baqgħu jeżistu f'żewġ stati sas-seklu 20). Fiċ-ċensiment tal-Istati Uniti tal-1860, il-popolazzjoni tal-iskjavi kienet kibret għal 4 miljuni, u fir-Rikostruzzjoni wara l-Gwerra Ċivili, għaddew tliet emendi kostituzzjonali: it-13-il Emenda (1865) li temmet l-iskjavitù; l-14-il Emenda (1869) li tat iċ-ċittadinanza lin-nies ta' karnaġjon sewda, u l-15-il Emenda (1870) lil tat lill-irġiel ta' karnaġjon sewda d-dritt nominali biex jivvutaw. L-involviment sħiħ taċ-ċittadini kollha ma ġiex żgurat sa wara li l-moviment tad-drittijiet ċivili kiseb l-approvazzjoni mill-Kungress tal-Istati Uniti fir-rigward tal-Att dwar id-Drittijiet tal-Votazzjoni tal-1965. Id-dritt tal-votazzjoni fir-Renju Unit twessa' u sar iktar uniformi permezz ta' sensiela ta' riformi li bdew bl-Att dwar ir-Riformi tal-1832 u komplew fis-seklu 20, b'mod partikolari bl-Att dwar ir-Rappreżentanza tan-Nies tal-1918 u l-Att dwar l-Ugwaljanza tal-1928. Is-suffraġju maskili universali ġie stabbilit fi Franza f'Marzu 1848 fid-dawl tar-Rivoluzzjoni Franċiża tal-1848. Matul dik is-sena, faqqgħu diversi rivoluzzjonijiet fl-Ewropa peress li l-mexxejja kellhom ilaħħqu mad-domandi popolari għall-kostituzzjonijiet liberali u għal iktar governanza demokratika. Fl-1876, l-[[Imperu Ottoman]] għadda minn monarkija assoluta għal waħda kostituzzjonali, u organizza żewġ elezzjonijiet is-sena ta' wara biex jeleġġi membri fil-Parlament li kien għadu kemm ġie ffurmat. Inħarġu Regolamenti Elettorali Proviżorji, li kienu jiddikjaraw li l-membri eletti tal-Kunsilli Amministrattivi Provinċjali kellhom jeleġġu l-membri għall-ewwel Parlament. Iktar tard dik is-sena, ġiet ippromulgata kostituzzjoni ġdida, li kienet tipprevedi l-istabbiliment ta' Parlament bikamerali b'Senat maħtur mis-Sultan u Kamra tad-Deputati eletta mill-poplu. Kienu jitħallew jikkontestaw għall-elezzjoni l-irġiel biss li kellhom iktar minn 30 sena u li kienu midħla tat-Tork u li kellhom drittijiet ċivili sħaħ. Fost ir-raġunijiet ta' skwalifika kien hemm iż-żamma ta' ċittadinanza doppja, ir-reklutaġġ minn gvern barrani, il-falliment monetarju, l-impjieg bħala qaddej, jew "ir-reputazzjoni tat-twettiq ta' azzjonijiet ħżiena". Is-suffraġju universali sħiħ inkiseb fl-1934. Fl-1893, il-kolonja bl-awtogovernanza ta' [[New Zealand]] saret l-ewwel pajjiż fid-dinja (għajr għar-Repubblika ta' Korsika b'għomorha qasir tas-seklu 18 li stabbiliet is-suffraġju universali attiv billi n-nisa ngħataw id-dritt tal-votazzjoni. ==== Sekli 20 u 21 ==== It-tranżizzjonijiet tas-seklu 20 lejn id-demokrazija liberali waslu f'"mewġiet suċċessivi tad-demokrazija", u rriżultaw b'modi differenti minn gwerer, rivoluzzjonijiet, dekolonizzazzjoni, u ċirkostanzi reliġjużi u ekonomiċi. Il-mewġiet globali ta' "regressjoni demokratika" li reġġgħu lura d-demokratizzazzjoni seħħew ukoll fis-snin 20 u 30 tas-seklu 20, fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20 u fis-snin 10 tas-seklu 21. [[L-Ewwel Gwerra Dinjija]] u x-xoljiment tal-[[Imperu Ottoman]] u tal-Imperu Awstro-Ungariku wasslu għall-ħolqien ta' nazzjonijiet-stati ġodda fl-Ewropa, u l-biċċa l-kbira minnhom kienu mill-inqas nominalment demokratiċi. Fis-snin 20 tas-seklu 20 tkattru l-movimenti demokratiċi u s-suffraġju universali avvanza, iżda d-Dipressjoni l-Kbira ġabet magħha diżillużjoni u l-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Ewropa, tal-Amerka Latina u tal-[[Asja]] daru għat-tmexxija ta' rġiel b'saħħithom jew dittaturi. Il-Faxxiżmu u d-dittaturi tkattru fil-[[Ġermanja]] Nażista, fl-[[Italja]], fi [[Spanja]] u fil-[[Portugall]], kif ukoll il-gvernijiet mhux demokratiċi fil-Baltiċi, fil-Balkani, fil-[[Brażil]], f'[[Kuba]], fiċ-[[Ċina]] u fil-[[Ġappun]] fost l-oħrajn. [[It-Tieni Gwerra Dinjija]] ġabet magħha treġġigħ lura definittiv ta' din it-tendenza fil-Punent tal-Ewropa. Id-demokratizzazzjoni tas-setturi Amerikani, Brittaniċi u Franċiżi tal-Ġermanja okkupata (għalkemm xi sorsi jikkontestaw dan il-punt), tal-[[Awstrija]], tal-[[Italja]], u tal-[[Ġappun]] okkupat serviet bħala mudell għat-teorija li ġiet wara tal-bidla fil-gvern. Madankollu, il-biċċa l-kbira tal-Lvant tal-Ewropa, inkluż is-settur [[Unjoni Sovjetika|Sovjetiku]] tal-Ġermanja, sfat fit-territorju mhux demokratiku ddominat mis-Sovjetiċi. Wara l-gwerra kien hemm id-dekolonizzazzjoni, u mill-ġdid il-biċċa l-kbira tal-istati indipendenti ġodda kellhom kostituzzjonijiet nominalment demokratiċi. L-Indja feġġet bħala l-ikbar demokrazija fid-dinja u għadha fit-tmun. Il-pajjiżi li fl-imgħoddi kienu parti mill-Imperu Brittanika, spiss adottaw is-sistema Brittanika ta' Westminster. Fl-1948, id-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem irrekjediet id-demokrazija:<blockquote>3. Ir-rieda tan-nies għandha tkun il-bażi tal-awtorità tal-governanza; din għandha tkun espressa f'elezzjonijiet perjodiċi u ġenwini li għandhom jkunu b'suffraġju universali u ugwali u dan għandu jiġi espress f'elezzjonijiet perjodiċi u ġenwini li għandhom isiru b'suffraġju universali u ndaqs u għandhom isiru permezz ta' votazzjoni sigrieta u jew bi proċeduri ekwivalenti ta' votazzjoni ħielsa.</blockquote>— Id-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem, l-Artikolu 21, in-Nazzjonijiet Uniti, fl-1948 Sal-1960, il-maġġoranza l-kbira tal-pajjiżi-stati nominalment kienu demokraziji, għalkemm il-biċċa l-kbira tal-popolazzjonijiet tad-dinja kienu jgħixu f'demokraziji nominali li esperjenzaw elezzjonijiet taparsi, u forom oħra ta' qerq (b'mod partikolari fl-istati "[[Komuniżmu|Komunisti]]" u l-eks kolonji). Mewġa sussegwenti ta' demokratizzazzjoni ġabet magħha kisbiet sostanzjali favur demokrazija liberali ta' vera għal bosta stati, u din ġiet imlaqqma bħala t-"tielet mewġa ta' demokrazija". Il-Portugall, Spanja u diversi mid-dittaturi militari fl-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] reġgħu lura għat-tmexxija ċivili fis-snin 70 u 80 tas-seklu 20. Din ġiet segwita minn pajjiżi fil-Lvant u fin-Nofsinhar tal-Asja sa nofs u l-aħħar tas-snin 80 tas-seklu 20. L-għawġ ekonomiku fis-snin 80 tas-seklu 20, flimkien mal-garr minħabba l-oppressjoni Sovjetika, wasslu għall-isfaxxar tal-Unjoni Sovjetika, it-tmiem assoċjata tal-[[Gwerra Bierda]], u d-demokratizzazzjoni u l-liberalizzazzjoni tal-pajjiżi tal-Lvant tal-eks Unjoni Sovjetika. L-iżjed demokraziji mid-demokraziji l-ġodda li kellhom suċċess kienu dawk li [[Ġeografija|ġeografikament]] u [[Kultura|kulturalment]] kienu l-eqreb tal-Punent tal-Ewropa, u li issa huma parti mill-[[Unjoni Ewropea]] jew huma pajjiżi kandidati. Fl-1986, wara li waqgħet l-iżjed dittatura Asjatika prominenti, l-uniku stat demokratiku tax-xorta tiegħu dak iż-żmien feġġ fil-[[Filippini]] bil-wasla ta' [[Corazon Aquino]], li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala omm id-demokrazija Asjatika. Ix-xejra liberali nfirxet f'uħud mill-istati Afrikani fis-snin 90 tas-seklu 20, l-iktar fl-[[Afrika t'Isfel]]. Xi eżempji reċenti ta' tentattivi ta' liberalizzazzjoni jinkludu r-Rivoluzzjoni [[Indoneżja|Indoneżjana]] tal-1998, ir-Rivoluzzjoni bil-Gafef fil-[[Jugoslavja]], ir-Rivoluzzjoni tal-Ward fil-[[Ġeorġja|Georgia]], ir-Rivoluzzjoni Oranġjo fl-[[Ukrajna]], ir-Rivoluzzjoni taċ-Ċedru fil-[[Libanu]], ir-Rivoluzzjoni tat-Tulipani fil-[[Kirgiżistan]] u r-Rivoluzzjoni tal-Ġiżimin fit-[[Tuneżija]]. Skont Freedom House, fl-2007 kien hemm 123 demokrazija elettorali (minn 40 waħda fl-1972). Skont il-''Forum Dinji dwar id-Demokrazija'', id-demokraziji elettorali issa jirrappreżentaw 120 mill-192 pajjiż eżistenti u jikkostitwixxu 58.2 fil-mija tal-popolazzjoni dinjija. Fl-istess ħin, id-demokraziji liberali, jiġifieri l-pajjiżi li Freedom House tqis bħala ħielsa u li jirrispettaw id-drittijiet tal-bniedem bażiċi u l-istat tad-dritt, jammontaw għal 85 pajjiż u jirrappreżentaw 38 fil-mija tal-popolazzjoni globali. Fl-2007 ukoll, in-[[Nazzjonijiet Uniti]] ddikjaraw il-15 ta' Settembru bħala l-Jum Internazzjonali tad-Demokrazija. Bosta pajjiżi baxxew l-età tal-votazzjoni għal 18-il sena; id-demokraziji ewlenin bdew jagħmlu dan fis-snin 70 tas-seklu 20, l-ewwel nett fil-Punent tal-Ewropa u fl-Amerka ta' Fuq. Il-biċċa l-kbira tad-demokraziji elettorali għadhom jeskludu lil dawk taħt l-età ta' 18-il sena mill-votazzjoni. L-età tal-votazzjoni tbaxxiet għal 16-il sena għall-elezzjonijiet nazzjonali f'għadd ta' pajjiżi, fosthom il-[[Brażil]], l-Awstrija, [[Kuba]] u n-[[Nikaragwa]]. F'California, proposta tal-2004 biex jingħata kwart ta' vot li dawk ta' 16-il sena fl-aħħar mill-aħħar ma għaddietx. Fl-2008, il-Parlament Ġermaniż ippropona abbozz ta' liġi li mbagħad warrab li kienet tagħti d-dritt tal-votazzjoni lil kull ċittadin mat-twelid, biex jintuża minn ġenitur sa meta l-wild ikun jista' jibda jużah. Skont Freedom House, mill-2005 kien hemm 17-il sena konsekuttiva li fihom id-drittijiet politiċi u l-libertajiet ċivili madwar id-dinja marru għall-agħar f'iktar pajjiżi milli fejn sar xi titjib, peress li l-qawwiet populisti u nazzjonalistiċi mexew 'il quddiem kullimkien, mill-[[Polonja]] (eż. il-partit tal-Liġi u l-Ġustizzja) sal-Filippini (taħt [[Rodrigo Duterte]]). F'rapport ta' Freedom House li nħareġ fl-2018, il-punteġġi rigward id-demokrazija għall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi marru lura għat-12-il sena konsekuttiva. ''The Christian Science Monitor'' irrapporta li l-ideoloġiji nazzjonalistiċi u populisti kienu qed jissaħħew, a skapitu tal-istat tad-dritt, f'pajjiżi bħall-Polonja, it-[[Turkija]] u l-[[Ungerija]]. Pereżempju, fil-Polonja, il-President ħatar 27 imħallef ġdid tal-Qorti Suprema minkejja l-oġġezzjonijiet legali mill-[[Kummissjoni Ewropea]]. Fit-Turkija, eluf ta' mħallfin tneħħew mill-karigi tagħhom wara kolp ta' stat li ma rnexxiex. Iċ-"ċedimenti demokratiċi" fis-snin 10 tas-seklu 21 ġew attribwiti lill-inugwaljanza ekonomika u l-garr soċjali, il-personaliżmu, il-ġestjoni batuta tal-gvernijiet fir-rigward tal-[[pandemija tal-COVID-19]], kif ukoll fatturi oħra bħall-manipolazzjoni tas-soċjetà ċivili, il-"polarizzazzjoni tossika", il-kampanji barranin tad-diżinformazzjoni, ir-razziżmu u n-nattiviżmu, is-setgħa eżekuttiva eċċessiva, u s-setgħa mnaqqsa tal-oppożizzjoni. Fi ħdan id-demokraziji tal-Punent, l-attitudnijiet ta' "protezzjoniżmu", li jiġbru flimkien il-konservattiviżmu kulturali u l-attitudnijiet ekonomiċi Xellugin, kienu l-iżjed indikatur b'saħħtu tal-appoġġ għall-modalitajiet awtoritarji ta' governanza. == Teorija == === Teorija bikrija === It-teorija demokratika ta' Aristotli kienet tpoġġi f'kuntrast it-tmexxija mill-ħafna (demokrazija/timokrazija), mat-tmexxija mill-ftit (oligarkija/aristokrazija/elitiżmu), kif ukoll mat-tmexxija minn persuna waħda (tirannija/awtokrazija/monarkija assoluta). Huwa ħaseb ukoll li kien hemm varjant tajjeb u ħażin ta' kull sistema (huwa qies id-demokrazija bħala l-kontroparti ħażina tat-timokrazija). Fehma komuni fost it-teoriċi Repubblikani bikrin u Rinaxximentali kienet li d-demokrazija setgħet tibqa' ħajja biss fil-komunitajiet politiċi ż-żgħar. Abbażi tal-lezzjonijiet meħuda mill-bidla tar-Repubblika Rumana lejn il-monarkiżmu iktar ma kibret jew ċkienet, dawn it-teoriċi Repubblikani sostnew li l-espansjoni tat-territorji u tal-popolazzjoni inevitabbilment kienu jwasslu għat-tirannija. Għaldaqstant id-demokrazija kienet fraġli ferm u rari storikament, għax setgħet tibqa' teżisti biss f'unitajiet politiċi żgħar, li minħabba d-daqs tagħhom kienu vulnerabbli għal ħakma minn unitajiet politiċi akbar. Huwa magħruf li Montesquieu qal, "jekk repubblika tkun żgħira, tinqered minn qawwa barranija; jekk tkun kbira, tinqered minn difett intern". [[Jean-Jacques Rousseau]] sostna, "Għaldaqstant, hija l-karatteristika naturali tal-istati żgħar li jiġu ggvernati bħala repubblika, tal-istati ta' daqs nofsani li jkunu soġġetti għal monarka, u tal-imperi kbar li jitmexxew minn prinċep tirann". === Teorija kontemporanja === Fost it-teoriji politiċi moderni, jeżistu kunċetti fundamentali differenti tad-demokrazija. ==== Aggregazzjoni ==== It-teorija tad-demokrazija aggregattiva ssostni li l-għan tal-proċessi demokratiċi hu li jmexxu 'l quddiem il-preferenzi taċ-ċittadini u jaggregawhom flimkien biex jiddeterminaw liema politiki soċjali għandha tadotta s-soċjetà. Għaldaqstant, dawk li jħaddnu din il-fehma jsostnu li s-sehem demokratiku għandu jiffoka b'mod primarju fuq il-votazzjoni, fejn il-politiki bl-ikbar ammont ta' voti jiġu implimentati. Jeżistu varjanti differenti tad-demokrazija aggregattiva. Skont il-ħsieb tad-demokrazija minimalista, l-elezzjonijiet huma mekkaniżmu ta' kompetizzjoni bejn il-[[Politiku|politiċi]]. [[Joseph Schumpeter]] huwa magħruf li spjega dan il-ħsieb fil-ktieb tiegħu ''Kapitaliżmu, Soċjaliżmu u Demokrazija''. [[Anthony Downs]] jargumenta li l-partiti politiċi ideoloġiċi huma neċessarji biex jaġixxu bħala sensara bejn l-individwi u l-gvernijiet. Min-naħa l-oħra, id-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini jivvutaw direttament rigward il-proposti leġiżlattivi, tista' turi aggregazzjoni aħjar f'każijiet ta' differenzi fil-preferenzi bejn l-elit u l-votanti. ===== Mandat medjan ===== Skont it-teorema tal-votant medjan, ir-rappreżentattività politika tista' tiġi evalwata billi jitqabbel kemm il-liġijiet u l-politiki huma qrib tal-fehmiet tal-votanti medjani tul l-ispettru politiku. Il-mandat medjan iħares lejn il-preferenzi tal-votant medjan bħala dawk li jagħtu leġittimità politika. ==== Poliarkija ==== [[Robert A. Dahl]] jargumenta li l-prinċipju demokratiku fundamentali hu li meta wieħed jasal għal deċiżjonijiet kollettivi vinkolanti, kull persuna f'komunità politika hija intitolata li l-interessi tagħha jitqiesu b'mod indaqs. Huwa juża t-terminu poliarkija ("it-tmexxija mill-ħafna") biex jirreferi għal soċjetajiet fejn jeżisti ċertu sett ta' istituzzjonijiet u proċeduri li huma perċepiti li jwasslu għal tali demokrazija. L-ewwel u qabel kollox fost dawn l-istituzzjonijiet hemm l-okkorrenza regolari ta' elezzjonijiet ħielsa u miftuħa li jsiru biex jintgħażlu r-rappreżentanti li mbagħad jiġġestixxu l-politiki pubbliċi kollha tas-soċjetà jew il-biċċa l-kbira minnhom. Madankollu, dawn il-proċeduri poliarkiċi jaf ma joħolqux demokrazija sħiħa, jekk pereżempju l-faqar ixekkel il-parteċipazzjoni politika. B'mod simili, [[Ronald Dworkin]] isostni li d-"demokrazija hija ideal sostantiv, mhux sempliċement proċedurali". ==== Deliberazzjoni ==== Id-demokrazija deliberattiva hija bbażata fuq in-nozzjoni li d-demokrazija hija governanza bid-deliberazzjoni. Għad-differenza tad-demokrazija aggregattiva, id-demokrazija deliberattiva ssostni li biex deċiżjoni demokratika tkun leġittima, din trid tkun preċeduta minn deliberazzjoni awtentika, mhux sempliċement l-aggregazzjoni tal-preferenzi li sseħħ fil-votazzjoni. Deliberazzjoni awtentika hija deliberazzjoni fost dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet li tkun ħielsa minn distorsjonijiet tas-setgħa politika inugwali, bħas-setgħa li jikseb min jieħu d-deċiżjonijiet permezz tal-ġid ekonomiku jew l-appoġġ tal-gruppi ta' interess. Jekk dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet ma jkunux jistgħu jaslu għal konsensus wara deliberazzjoni awtentika dwar proposta, imbagħad jivvutaw dwar il-proposta billi jużaw forma ta' tmexxija tal-maġġoranza. Il-ġemgħat taċ-ċittadini jitqiesu minn bosta studjużi bħala eżempji prattiċi tad-demokrazija deliberattiva, u rapport reċenti tal-[[OECD]] jidentifika l-ġemgħat taċ-ċittadini bħala mekkaniżmu popolari li kulma jmur jinvolvi liċ-ċittadini fit-teħid tad-deċiżjonijiet governattivi. Dawk li huma favur id-demokrazija diretta jsostnu li ċ-ċittadini ma jmexxux lilhom infushom sakemm ma jiddeċidux direttament rigward il-liġijiet u l-politiki. L-attività politika tista' tkun siewja fiha nnifisha, peress li tissoċjalizza u teduka liċ-ċittadini, u l-parteċipazzjoni popolari tista' tikkontrolla l-elit setgħana. ==== Tipi ta' demokraziji governattivi ==== Id-demokrazija għandha bosta forom, kemm fit-teorija kif ukoll fil-prattika. Xi varjetajiet tad-demokrazija jipprovdu rappreżentanza aħjar u iktar libertà għaċ-ċittadini minn oħrajn. Madankollu, jekk xi demokrazija ma tkunx strutturata sabiex tipprojbixxi lill-gvern milli jeskludi lin-nies mill-proċess leġiżlattiv, jew lil kwalunkwe fergħa tal-gvern milli tibdel is-separazzjoni tal-poteri favuriha, imbagħad fergħa tas-sistema tista' takkumula wisq poter u teqred id-demokrazija. It-tipi ta' demokrazija li ġejjin ma jeskludux lil xulxin: ħafna jispeċifikaw dettalji ta' aspetti li huma indipendenti minn xulxin u jistgħu jeżistu flimkien f'sistema unika. ===== Forom bażiċi ===== Jeżistu diversi varjanti ta' demokrazija, iżda hemm żewġ forom bażiċi, u t-tnejn li huma jikkonċernaw kif il-korp kollu taċ-ċittadini eliġibbli jwettaq ir-rieda tiegħu. Forma ta' demokrazija hija d-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini eliġibbli kollha jkollhom parteċipazzjoni attiva fit-teħid tad-deċiżjonijiet politiċi, pereżempju billi jivvutaw direttament rigward l-inizjattivi ta' politika. Fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji moderni, il-korp kollu ta' ċittadini eliġibbli jibqa' l-poter sovran iżda l-poter politiku jiġi eżerċitat indirettament permezz ta' rappreżentanti eletti; din tissejjaħ demokrazija rappreżentattiva. Jekk il-kap ta' stat jiġi elett b'mod demokratiku, l-istat jissejjaħ repubblika demokratika. ====== Demokrazija diretta ====== Id-demokrazija diretta hija sistema politika fejn iċ-ċittadini jieħdu sehem fit-teħid tad-deċiżjonijiet personalment. minflok jiddependu fuq intermedjarji jew rappreżentanti. Dawk li tkellmu favuriha bħal Jean-Jacques Rousseau jsostnu li l-approċċ dirett iżid il-leġittimità. Demokrazija diretta tagħti lill-popolazzjoni li tivvota s-setgħa li: * tibdel il-liġijiet kostituzzjonali; * tressaq inizjattivi, referenda u suġġerimenti għal liġijiet. Fi ħdan il-gvernijiet rappreżentattivi moderni, ċerti għodod elettorali bħar-referenda, l-inizjattivi taċ-ċittadini u r-referendum għat-tneħħija ta' gvern jitqiesu bħala fororm ta' demokrazija diretta. Madankollu, uħud li huma favur id-demokrazija diretta jsostnu li l-ġemgħat lokali jeħtieġu jiddiskutu wiċċ imb wiċċ. Id-demokrazija diretta bħala sistema ta' governanza attwalment teżisti fil-kantons [[Żvizzera|Żvizzeri]] ta' Appenzell Innerrhoden u Glarus, il-Muniċipalitajiet Awtonomi Zapatisti Ribelli, il-komunitajiet affiljati mas-CIPO-RFM, il-kunsilli lokali [[Bolivja|Bolivjani]] ta' FEJUVE, u l-kantons Kurdi ta' Rojava. ====== Demokrazija semidiretta ====== Xi demokraziji moderni li huma rappreżentattivi għalkollox fin-natura tagħhom jiddependu bil-kbir fuq forom ta' azzjoni politika tad-demokrazija diretta. Dawn id-demokraziji, li jużaw elementi tad-demokrazija rappreżentattiva u tad-demokrazija diretta, jissejħu demokraziji semidiretti jew demokraziji parteċipattivi. Xi eżempji jinkludu l-Iżvizzera u xi stati tal-Istati Uniti, fejn isir użu frekwenti tar-referenda u tal-inizjattivi. Il-Konfederazzjoni Żvizzera hija demokrazija semidiretta. Fil-livell federali, iċ-ċittadini jistgħu jipproponu bidliet fil-kostituzzjoni (inizjattiva popolari federali) jew jitolbu li jsir referendum rigward kwalunkwe liġi vvutata mill-Parlament. Bejn Jannar 1995 u Ġunju 2005, iċ-ċittadini Żvizzeri vvutaw 31 darba, biex iwieġbu 103 domanda (matul l-istess perjodu, iċ-ċittadini Franċiżi pparteċipaw f'żewġ referenda biss). Minkejja dan, fl-aħħar 120 sena inqas minn 250 inizjattiva tressqu għal referendum. Xi eżempji jinkludu l-użu estensiv tar-referenda fl-istat Amerikan ta' California, li huwa stat b'iktar minn 20 miljun votant. F'New England spiss jintużaw laqgħat tal-belt, speċjalment fiż-żoni rurali, għall-ġestjoni tal-governanza lokali. Dan joħloq forma ibrida ta' governanza, b'demokrazija diretta lokali u gvern statali rappreżentattiv. Pereżempju, il-biċċa l-kbira tal-bliet ta' Vermont jorganizzaw laqgħat tal-bliet annwali f'Marzu fejn jiġu eletti l-uffiċjali tal-bliet, jiġu vvutati l-baġits għall-bliet u għall-iskejjel, u ċ-ċittadini jkollhom l-opportunità li jitkellmu u jinstemgħu rigward il-kwistjonijiet politiċi. ====== Sistema tax-xorti ====== L-użu ta' sistema tax-xorti, demokrazija karatteristika ta' Ateni, hija karatteristika ta' xi verżjonijiet ta' demokraziji diretti. F'din is-sistema, kompiti governattivi u amministrattivi importanti jitwettqu minn ċittadini li jittellgħu bix-xorti f'lotterija. ====== Demokrazija rappreżentattiva ====== Id-demokrazija rappreżentattiva tinvolvi l-elezzjoni tal-uffiċjali tal-gvern min-nies rappreżentati. L-iżjed mekkaniżmi komuni jinvolvu l-elezzjoni tal-kandidat mill-maġġoranza jew minn pluralità tal-voti. Il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Punent għandhom sistemi rappreżentattivi. Ir-rappreżentanti jistgħu jiġu eletti bħala rappreżentanti diplomatiċi minn distrett (jew kostitwenza) partikolari, jew jirrappreżentaw l-elettorat kollu permezz ta' sistemi proporzjonali. Xi demokraziji rappreżentattivi jinkorporaw ukoll elementi tad-demokrazija diretta, bħal referenda. Karatteristika tad-demokrazija rappreżentattiva hi li filwaqt li r-rappreżentanti jiġu eletti min-nies biex jaġixxu fl-interess tan-nies, jibqa' jkollhom il-libertà li jeżerċitaw il-ġudizzju tagħhom stess kif jaħsbu li jkun l-aħjar. Dan wassal għal kritika fir-rigward tad-demokrazija rappreżentattiva, u ġew indikati kontradizzjonijiet tal-mekkaniżmi ta' rappreżentanza mad-demokrazija. ====== Demokrazija Parlamentari ====== Id-demokrazija Parlamentari hija demokrazija rappreżentattiva fejn il-gvern jinħatar jew jista' jitneħħa mir-rappreżentanti, għad-differenza tat-"tmexxija Presidenzjali" fejn il-President ikun il-kap ta' stat u l-kap tal-gvern u jiġi elett mill-votanti. F'demokrazija Parlamentari, il-governanza tiġi eżerċitata b'delega lill-eżekuttiv u tkun soġġetta għal rieżami kontinwu, verifiki u bilanċi mill-Parlament leġiżlattiv elett mill-poplu. F'sistema Parlamentari, il-Prim Ministru jista' jitneħħa mil-leġiżlatura fi kwalunkwe mument jekk ma jkunx żamm mal-istennijiet tal-leġiżlatura. Dan isir permezz ta' vut ta' sfiduċja fejn il-leġiżlatura tiddeċiedi jekk il-Prim Ministru għandux jitneħħa mill-kariga b'maġġoranza favur it-tneħħija. F'xi pajjiżi, il-Prim Ministru jista' jsejjaħ elezzjoni ukoll fi kwalunkwe ħin, tipikament meta l-Prim Ministru jemmen li jkollu l-poplu warajh biex jerġa' jiġi elett. F'demokraziji Parlamentari oħra, elezzjonijiet addizzjonali prattikament qatt ma jsiru, u jiġi ppreferut gvern ta' minoranza sal-elezzjonijiet ordinarji ta' wara. Karatteristika importanti tad-demokrazija Parlamentari hija l-kunċett tal-"oppożizzjoni leali". Il-qofol tal-kunċett hu li t-tieni l-ikbar partit politiku (jew l-oppożizzjoni) jopponi l-partit fil-gvern (jew koalizzjoni), filwaqt li jibqa' leali lejn l-istat u l-prinċipji demokratiċi tiegħu. ====== Demokrazija Presidenzjali ====== Id-demokrazija Presidenzjali hija sistema fejn il-pubbliku jeleġġi l-President permezz ta' elezzjoni. Il-President jaqdi l-funzjoni ta' kap ta' stat u ta' kap ta' gvern u jikkontrolla l-biċċa l-kbira tal-poteri eżekuttivi. Il-President iservi għal mandat speċifiku u ma jistax iservi għal iktar. Spiss il-leġiżlatura limitat il-possibbiltà li President jitneħħa mill-kariga. L-elezzjonijiet tipikament ikollhom data fissa u qajla jinbidlu. Il-President ikollu kontroll dirett fuq il-kabinett, u jaħtar speċifikament il-membri tal-kabinett. Normalment l-eżekuttiv ikollu r-responsabbiltà tat-twettiq jew tal-implimentazzjoni tal-leġiżlazzjoni u jaf ikollu poteri leġiżlattivi limitati, bħal veto. Madankollu, fergħa leġiżlattiva tgħaddi l-leġiżlazzjoni u l-baġits. B'hekk ikun hemm xi forma ta' separazzjoni tal-poteri. B'hekk, il-Presidentu u l-leġiżlatura jaf jispiċċaw ikollhom kontroll ta' partiti separati, u wieħed ikun jista' jimblokka lill-ieħor u b'hekk jindaħal mal-ħidma kif suppost tal-istat. Din jaf hija r-raġuni għalfejn id-demokrazija Presidenzjali ma tantx hija komuni 'l barra mill-Amerki, l-Afrika u l-Asja Ċentrali u tax-Xlokk. Sistema semi-Presidenzjali hija sistema ta' demokrazija fejn il-gvern jinkludi kemm Prim Ministru kif ukoll President. Is-setgħat partikolari tal-Prim Ministru u tal-President ivarjaw skont il-pajjiż. ==== Tipoloġija ==== ===== Monarkija kostituzzjonali ===== Bosta pajjiżi bħar-Renju Unit, [[Spanja]], in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]], il-[[Belġju]], il-pajjiżi Skandinavi, it-[[Tajlandja]], il-[[Ġappun]] u l-[[Butan|Bhutan]] bidlu monarkiji setgħana f'monarkiji kostituzzjonali (spiss gradwalment) bi rwoli limitati jew simboliċi. Pereżempju, fl-istati predeċessuri tar-Renju Unit, il-monarkija kostituzzjonali bdiet tfeġġ u baqgħet teżisti bla xkiel mir-Rivoluzzjoni Glorjuża tal-1688 u minn meta għaddiet il-Liġi dwar id-Drittijiet tal-1689. Il-monarkiji kostituzzjonali limitati ferm, bħar-Renju Unit, ġew imsejħa bħala repubbliki monarkiċi minn [[Kittieb|kittieba]] bħal [[H. G. Wells]]. F'pajjiżi oħra, il-monarkija ġiet abolita flimkien mas-sistema aristokratika (bħal fi Franza, iċ-[[Ċina]], ir-[[Russja]], il-Ġermanja, l-Awstrija, l-Ungerija, l-Italja, il-Greċja u l-[[Eġittu]]). Persuna eletta, b'poteri sinifikanti jew mingħajrhom, saret il-kap ta' stat f'dawn il-pajjiżi. Il-familji tal-elit tal-leġiżlaturi, li spiss kellhom mandati ereditarji jew għal għomorhom, kienu komuni f'bosta stati. Maż-żmien, dawn kellhom poteri li ġew limitati (bħall-House of Lords tar-Renju Unit) jew saru elettivi u baqgħu setgħana (bħas-Senat [[Awstralja|Awstraljan]]). ===== Demokrazija repubblikana ===== It-terminu ''repubblika'' għandu bosta tifsiriet differenti, iżda llum il-ġurnata spiss jirreferi għal demokrazija rappreżentattiva b'kap ta' stat elett, bħal President, li jservi għal mandat limitat, b'kuntrast mal-istati b'monarka ereditarju bħala kap ta' stat, anke jekk dawn l-istati jkunu demokraziji rappreżentattivi b'kap ta' gvern elett jew maħtur bħal Prim Ministru. Il-Missirijiet Fundaturi tal-Istati Uniti spiss ikkritikaw id-demokrazija diretta; [[James Madison]] argumenta speċjalment f'''The Federalist'' Nru 10, li dak li ddistingwa demokrazija diretta minn waħda repubblikana kien li dik tal-ewwel kienet tiddependi fuq daqs żgħir u kienet tbati ferm mill-effetti tal-fazzjonijiet, filwaqt li dik repubblikana setgħet issir iktar b'saħħitha iktar ma tikber u minnha nnifisha tiġġieled il-fazzjonijiet permezz tal-istruttura tagħha stess. B'hekk, matul konvenzjoni f'[[Philadelphia]], Madison sejjaħ l-elezzjoni tar-rappreżentanti minn territorji kbar bħala "l-unika difiża kontra l-inkonvenjenzi tad-demokrazija konsistenti mal-forma demokratika ta' governanza". Il-Professuri [[Richard Ellis]] tal-Università ta' Willamette u [[Michael Nelson]] tal-Kulleġġ ta' Rhodes isostnu li l-biċċa l-kbira tal-ħsieb kostituzzjonali, minn Madison għal Lincoln u lil hinn, iffoka fuq "il-problema tat-tirannija tal-maġġoranza". Huma kkonkludew, "il-prinċipji tal-governanza repubblikana mħaddna fil-Kostituzzjoni jirrappreżentaw sforz biex jiġi żgurat li id-drittijiet inaljenabbli għall-ħajja, għal-libertà u għat-tfittxija tal-kuntentizza ma jiġux imkasbra mill-maġġoranzi". [[John Adams]] insista li dak li kien kritiku għall-valuri Amerikani kien li l-gvern ikun "marbut minn liġijiet fissi, li l-poplu jkollu l-jedd li jinstema' fit-tfassil tagħhom, u d-dritt għad-difiża". Meta [[Benjamin Franklin]] kien ħiereġ wara li kiteb il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti, [[Elizabeth Willing Powel]] staqsietu "Mela, Dr., x'għandna — repubblika jew monarkija?". Huwa wieġeb "Repubblika — jekk kapaċi żżommuha". ===== Demokrazija liberali ===== Id-demokrazija liberali hija demokrazija rappreżentattiva li tħaddan filosofija politika liberali, fejn il-kapaċità tar-rappreżentanti eletti li jeżerċitaw il-poter tat-teħid tad-deċiżjonijiet hija soġġetta għall-istat tad-dritt, moderat minn kostituzzjoni jew liġijiet bħall-protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet tal-individwi, u limitat sal-punt li r-rieda tal-maġġoranza ma tistax tiġi eżerċitata kontra d-drittijiet tal-minoranzi. ===== Demokrazija Soċjalista ===== Il-ħsieb Soċjalista għandu diversi fehmiet differenti rigward id-demokrazija, pereżempju d-demokrazija soċjali jew is-Soċjaliżmu demokratiku. Ħafna Soċjalisti demokratiċi u demokratiċi Soċjalisti jemmnu f'forma ta' demokrazija parteċipattiva, industrijali, ekonomika u/jew tal-post tax-xogħol flimkien ma' demokrazija rappreżentattiva. ===== Demokrazija Marxista ===== It-teorija [[Karl Marx|Marxista]] tappoġġa soċjetà demokratika ċċentrata fuq il-klassi tal-ħaddiema. Xi Marxisti u Trotskyisti jemmnu fid-demokrazija diretta jew fil-kunsilli tal-ħaddiema (li xi kultant jissejħu entitajiet Sovjetiċi). Din is-sistema jaf tibda bid-demokrazija fil-post tax-xogħol u timmanifesta ruħha bħala demokrazija Sovjetika jew dittatura tal-proletarjat. Il-gruppi Trotskyisti interpretaw id-demokrazija Soċjalista bħala sinonima tar-rappreżentanza ta' diversi partiti tax-Xellug Estrem, tal-organizzazzjonijiet tal-unions awtonomi, tal-kontroll tal-produzzjoni tal-ħaddiema, tad-demokrazija interna fi ħdan il-partiti u tal-parteċipazzjoni tal-massa tal-mases tal-ħaddiema. Xi partiti Komunisti jappoġġaw repubblika Sovjetika b'ċentraliżmu demokratiku. Fi ħdan id-demokrazija fil-Marxiżmu jaf ikun hemm ostilità għal dik li normalment tissejjaħ "demokrazija liberali". ===== Demokrazija anarkika ===== L-anarkiċi huma maqsuma f'dan id-dominju, skont jemmnux li tmexxija tal-maġġoranza hijiex tirannika jew le. Għal bosta anarkiċi, l-unika forma ta' demokrazija li titqies aċċettabbli hija d-demokrazija diretta. [[Pierre-Joseph Proudhon]] argumenta li l-unika forma aċċettabbli ta' demokrazija diretta hija waħda fejn huwa rikonoxxut li d-deċiżjonijiet tal-maġġoranza mhumiex vinkolanti fuq il-minoranza, anke meta jkun hemm unanimità. Madankollu, l-anarkiku-Komunist [[Murray Bookchin]] ikkritika l-anarkiċi individwalisti talli opponew id-demokrazija, u sostna li t-"tmexxija tal-maġġoranza" hija konsistenti mal-anarkiżmu. Xi anarkiċi-Komunisti jopponu n-natura maġġoritarja tad-demokrazija diretta, u jħossu li tista' timpedixxi l-libertà individwali u huma favur forma mhux maġġoritarja ta' demokrazija b'konsensus, simili għall-pożizzjoni ta' Proudhon dwar id-demokrazija diretta. ===== Demokrazija każwali ===== Id-demokrazija każwali jew bix-xorti hija l-proċess tal-għażla tal-korpi tat-teħid tad-deċiżjonijiet b'mod aleatorju. Dawn il-korpi jistgħu jkunu iktar rappreżentattivi tal-fehmiet u tal-interessi tal-poplu inġenerali milli leġiżlatura eletta jew entità oħra tat-teħid tad-deċiżjonijiet. It-teknika kienet tintuża b'mod mifrux fid-demokrazija ta' Ateni u f'Firenze Rinaxximentali u għadha tintuża fl-għażla moderna tal-ġuriji u fil-ġemgħat taċ-ċittadini. ===== Demokrazija kostituzzjonali ===== Id-demokrazija kostituzzjonali hija forma ta' demokrazija bbażata fuq il-qsim tal-poter bejn l-elit li jirrappreżenta l-gruppi soċjali fi ħdan is-soċjetà. Fl-1969, [[Arendt Lijphart]] stqarr li din kienet tistabbilizza d-demokraziji bil-fazzjonijiet. Demokrazija kostituzzjonali tippermetti li jkun hemm votazzjonijiet simultanji bil-maġġoranza f'żewġ kostitwenzi etnoreliġjużi jew iktar, u l-politiki jiġu ppromulgati biss jekk jiksbu l-appoġġ tal-maġġoranza mit-tnejn li huma jew minn kollha kemm huma. It-tmexxija b'votazzjoni ta' maġġoranza kwalifikata fil-Kunsill tal-Ministri tal-Unjoni Ewropea hija approċċ ta' demokrazija kostituzzjonali għad-demokraziji sovranazzjonali. Din is-sistema fit-[[Trattat ta' Ruma]] talloka l-voti lill-Istati Membri skont il-popolazzjonijiet tagħha, iżda hija pponderata sew favur l-istati ż-żgħar. Demokrazija kostituzzjonali tirrikjedi l-konsensus tar-rappreżentanti, filwaqt li d-demokrazija b'konsensus tirrikjedi l-konsensus tal-elettorat. ===== Demokrazija maġġoritarja ===== Id-demokrazija maġġoritarja hija forma ta' demokrazija bbażata fuq prinċipju ta' tmexxija tal-maġġoranza. Id-demokrazija maġġoritarja tikkuntrasta mad-demokrazija b'konsensus, u t-tmexxija tkun bl-akbar ammont ta' nies possibbli. ===== Demokrazija b'konsensus ===== Id-demokrazija b'konsensus tirrikjedi teħid tad-deċiżjonijiet b'konsensus u maġġoranza kbira biex jinkiseb appoġġ akbar mill-maġġoranza sempliċi. B'kuntrast ma' dan, fid-demokrazija maġġoritarja l-fehmiet tal-minoranzi potenzjalment jistgħu jiġu injorati mill-maġġoranzi li jirbħu l-votazzjoni. Il-kostituzzjonijiet tipikament jirrikjedu konsensus jew maġġoranzi kbar. ===== Demokrazija etnika ===== It-terminu demokrazija etnika, kif jintuża minn xi xjenzati politiċi, jipprova jiddeskrivi sistema ta' governanza li tgħaqqad flimkien dominanza etnika strutturata u d-drittijiet demokratiċi, politiċi u ċivili għal kulħadd. Kemm il-grupp etniku dominanti — tipikament maġġoranza etnika — u l-gruppi etniċi tal-minoranzi jkollhom iċ-ċittadinanza u jkunu jistgħu jieħdu sehem bis-sħiħ fil-proċess politiku. Madankollu, il-kritiċi tal-mudell tad-"demokrazija etnika" jsostnu li dan huwa kontradizzjoni, u b'hekk bħala kunċett iħossu li mhux adegwat; dawn il-kritiċi jallegaw li d-demokraziji etniċi, b'mod partikolari [[Iżrael]], mhumiex demokratiċi, u l-iktar l-iktar huma xorta ta' semidemokrazija. ===== Demokrazija inklużiva ===== Id-demokrazija inklużiva hija teorija politika u proġett politiku li għandhom l-għan li jiksbu d-demokrazija diretta fl-oqsma kollha tal-ħajja soċjali: demokrazija politka fil-forma ta' ġemgħat ikkonfederati wiċċ imb wiċċ, demokrazija ekonomika f'ekonomija mingħajr stat, flus u suq, demokrazija fil-qasam soċjali, jiġifieri awtoġestjoni fil-postijiet tax-xogħol u fl-edukazzjoni, u demokrazija ekoloġika li għandha l-għan li tintegra mill-ġdid is-soċjetà u n-natura. Il-proġett teoriku tad-demokrazija inklużiva feġġ mix-xogħol tal-filosfu politiku [[Takis Fotopoulos]] imsejjaħ "Lejn Demokrazija Inklużiva" u iktar 'il quddiem ġie żviluppat fil-ġurnal ''Demokrazija u Natura'' u s-suċċessur tiegħu ''Il-Ġurnal Internazzjonali tad-Demokrazija Inklużiva''. ===== Demokrazija parteċipattiva ===== Id-demokrazija parteċipattiva hija forma teorika ta' demokrazija mmexxija minn struttura integrata ta' kunsill. Il-filosofija li tiggwidaha hi li l-poplu għandu jkollu l-poter tat-teħid tad-deċiżjonijiet b'mod proporzjonat ma' kemm se taffettwah id-deċiżjoni. Il-kunsilli lokali ta' xi 25–50 ruħ ikunu kompletament awtonomi fir-rigward ta' kwistjonijiet li jaffettwaw lilhom biss, u dawn il-kunsilli jibagħtu delegati f'kunsilli ta' livell ogħla li mill-ġdid ikunu awtonomi fir-rigward tal-kwistjonijiet li jaffettwaw biss lill-popolazzjoni affettwata minn dak il-kunsill. Qorti tal-kunsill magħmula minn ċittadini magħżula b'mod aleatorju sservi bħala kontroll fil-konfront tat-tirannija tal-maġġoranza, u tirregola liema korp jingħata l-vot fir-rigward tal-kwistjonijiet differenti. Id-delegati jistgħu jivvutaw b'mod differenti mix-xewqa tal-kunsill li jibgħathom iżda jkollhom il-mandat li jikkomunikaw ix-xewqat tagħhom lill-kunsill li jibgħathom. Id-delegati jistgħu jiġu msejħa lura fi kwalunkwe ħin. Ir-referenda jistgħu jsiru fi kwalunkwe ħin permezz ta' votazzjonijiet tal-kunsilli ta' livell inferjuri, madankollu mhux għal kollox jista' jsir referendum inkella x'aktarx li jkun ħela ta' ħin. Id-demokrazija parteċipattiva hija maħsuba biex taħdem id f'id ma' ekonomija parteċipattiva. ===== Demokrazija proċedurali ===== Id-demokrazija proċedurali jew il-proċeduraliżmu jirreferu għal proċeduri partikolari, bħal elezzjonijiet regolari bbażati fuq is-suffraġju universali, li jipproduċu gvern leġittimat b'mod elettorali. Id-demokrazija proċedurali, iċċentrata fuq il-proċessi elettorali bħala l-bażi tal-leġittimità demokratika, spiss tikkuntrasta mad-demokrazija sostantiva jew parteċipattiva, iċċentrata fuq il-parteċipazzjoni ugwali tal-gruppi kollha fis-soċjetà fil-proċess politiku bħala l-bażi tal-leġittimità. ===== Demokrazija radikali ===== Id-demokrazija radikali hija bbażata fuq l-idea li hemm relazzjonijiet ġerarkiċi u oppressivi li jeżistu fis-soċjetà. Ir-rwol tad-demokrazija radikali hu li dawk ir-relazzjonijiet tagħmilhom viżibbli u tikkontestahom billi tippermetti li jkun hemm differenzi, nuqqas ta' qbil u antagoniżmi fil-proċessi tat-teħid tad-deċiżjonijiet. ===== Demokrazija reliġjuża ===== Id-demokrazija reliġjuża hija forma ta' demokrazija fejn il-valuri ta' reliġjon partikolari jew ta' reliġjon statali jingħataw preferenza. It-terminu japplika għall-pajjiżi demokratiċi kollha li fihom ir-reliġjon hija inkorporata fil-forma ta' governanza. ===== Demokrazija kożmopolita ===== Id-demokrazija kożmopolita, magħrufa wkoll bħala demokrazija globali jew federaliżmu dinji, hija sistema politika fejn id-demokrazija hija implimentata fuq skala globali, direttament jew permezz ta' rappreżentanti. Ġustifikazzjoni importanti għal dan it-tip ta' sistema hi li d-deċiżjonijiet meħuda fid-demokraziji nazzjonali jew reġjonali spiss jaffettwaw in-nies lil hinn mill-kostitwenza, li ma jkunux jistgħu jivvutaw. B'kuntrast għal dan, f'demokrazija kożmopolita, in-nies li jkunu affettwati mid-deċiżjonijiet jieħdu sehem fit-teħid tagħhom. Skont dawk li huma favur din id-demokrazija, kwalunkwe tentattiv biex tinstab soluzzjoni għall-problemi globali jmur kontra d-demokrazija jekk ma jkunx hemm xi forma ta' demokrazija kożmopolita. Il-prinċipju ġenerali tad-demokrazija kożmopolita hu li xi valuri u normi tad-demokrazija jew kollha kemm huma jitwessgħu, inkluż l-istat tad-dritt; is-soluzzjoni mhux vjolenti tal-kunflitti; u l-ugwaljanza fost iċ-ċittadini, lil hinn mil-limiti tal-istat. Sabiex din tiġi implimentat bis-sħiħ, tkun teħtieġ riformi fir-rigward tal-organizzazzjonijiet internazzjonali eżistenti, eż. in-Nazzjonijiet Uniti, kif ukoll il-ħolqien ta' istituzzjonijiet ġodda bħal Parlament Dinji, li idealment itejjeb il-kontroll pubbliku fuq il-politika internazzjonali u r-rendikont tal-għemil tal-politiċi. Id-demokrazija kożmopolita ġiet promossa, fost l-oħrajn, mill-fiżiku [[Albert Einstein]], mill-kittieb [[Kurt Vonnegut]], mill-artikolista fil-gazzetti [[George Monbiot]], u mill-Professuri [[David Held]] u [[Daniele Archibugi]]. Il-ħolqien tal-Qorti Kriminali Internazzjonali fl-2003 tqieset bħala pass kbir 'il quddiem minn bosta persuni li huma favur dan it-tip ta' demokrazija kożmopolita. ===== Demokrazija kreattiva ===== Id-demokrazija kreattiva ġiet deskritta mill-filosfu Amerikan [[John Dewey]]. L-idea prinċipali dwar id-demokrazija kreattiva hi li d-demokrazija tħeġġeġ il-bini tal-kapaċitajiet individwali u l-interazzjoni fis-soċjetà. Dewey isostni li d-demokrazija hija stil ta' ħajja fix-xogħol tiegħu msejjaħ ''Demokrazija Kreattiva: Il-Kompitu Quddiemna'' u esperjenza mibnija fuq il-fidi fin-natura umana, il-fidi fil-bnedmin u l-fidi fil-ħidma mal-oħrajn. Fil-fehma ta' Dewey, id-demokrazija hija ideal morali li tirrikjedi sforz reali u ħidma min-nies; mhijiex kunċett istituzzjonali li teżisti waħedha. Dewey jikkonkludi li "l-kompitu tad-demokrazija hija dejjem dik tal-ħolqien ta' esperjenza iktar libera u iktar umana fejn kulħadd jikkondividi u jikkontribwixxi". ===== Demokrazija ggwidata ===== Id-demokrazija ggwidata hija forma ta' demokrazija li tinkorpora elezzjonijiet popolari regolari, iżda li sikwit "tiggwida" bir-reqqa l-għażliet offruti lill-elettorat b'mod li jista' jnaqqas il-kapaċità tal-elettorat li tassew jiddetermina t-tip ta' governanza eżerċitata fuqu. Dawn id-demokraziji tipikament ikollhom awtorità ċentrali waħda li spiss ma tkunx soġġetta għal rieżami pubbliku reali minn xi awtorità governattiva oħra. L-istil Russu tad-demokrazija spiss ġie deskritt bħala "demokrazija ggwidata". Il-politiċi Russi rreferew għall-gvern tagħhom bħala li għandu ċentru wieħed ta' poter/awtorità, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-forom l-oħra ta' demokrazija li normalment jippruvaw jinkorporaw żewġ sorsi jew iktar li jikkompetu ma' xulxin fi ħdan l-istess gvern. === Tfittxija ta' fehim komuni === It-tfittxija ta' approċċ komuni għall-kejl u għat-tqabbil tad-demokrazija, u għad-demokrazija bħala kunċett, għadha sfida fix-xjenza politika moderna. Din l-isfida tipprova tkejjel, tivvaluta u tqabbel il-kwalità tad-demokrazija, kif indikat minn [[Seva Gunitsky]] fl-2015 fil-Washington Post, abbażi tar-riċerka tiegħu għal ''Ranking the World – Grading States as a Tool of Global Governance'', fejn il-kejl tad-demokrazija jista' jqarraq daqs kemm jiċċara l-affarijiet – problema għall-akkademiċi, għall-fassala tal-politiki u għal kull minn għandu għall-qalbu d-demokrazija. Fil-kontribut tiegħu ''Lost in the Gray Zone: Competing Measures of Democracy in the Former Soviet Republics'' to ''Ranking the World'', fir-rigward tal-eżempju tal-eks repubbliki Sovjetiċi, huwa jeżamina l-problemi fundamentali rigward il-kejl tad-demokrazija, u josserva li l-indiċijiet spiss ma jaqblux u okkażjonalment jaslu għal konklużjonijiet kontradittorji mill-osservazzjoni tal-istess avveniment. Huwa jsostni li dan jirrifletti d-difetti inerenti fil-kunċettwalizzazzjoni tal-governanza demokratika, li jfeġġu mid-diżgwidi normattivi fundamentali dwar kunċett ikkontestat ferm. Fl-2011, [[Michael Coppedge]], [[John Gerring]] ''et al''. ipproponew approċċ għal tali kunċettwalizzazzjoni u kejl. Fis-saġġ tagħhom ''Il-Kunċettwalizzazzjoni u l-Kejl tad-Demokrazija: Approċċ Ġdid'' huma jirrieżaminaw uħud mid-dgħufijiet fost l-approċċi kontemporanji u iktar antiki, u mbagħad jixtarru l-approċċ tagħhom, u jikkaratterizzawh bħala ''storiku'', ''multidimensjonali'', ''diżaggregat'' u ''trasparenti''. L-awturi jipproponu li jinħoloq sett ġdid ta' erba' karatteristiċi għall-kunċettwalizzazzjoni u għall-kejl tad-demokrazija. L-ewwel nett, l-approċċ ''storiku'', fejn l-indikaturi tad-demokrazija jiġu estiżi sal-istorja moderna, kull fejn ikun possibbli. It-tieni, approċċ ''multidimensjonali'' għall-problema tal-kunċettwalizzazzjoni tad-demokrazija. It-tielet, il-ġbir tal-informazzjoni rilevanti għad-demokrazija f'livell tassew ''diżaggregat''. Ir-raba', l-approċċ ''trasparenti'', strateġija għall-ġbir u għall-preżentazzjoni tad-data li għandha ttejjeb il-preċiżjoni, il-validità, it-trasparenza u l-leġittimità tal-indikaturi li jirriżultaw. Dawn jiġbru flimkien ukoll il-kunċetti u/jew l-aspetti tad-demokrazija f'sitt approċċi – ''elettorali'', ''liberali'', ''maġġoritarju'', ''parteċipattiv'', ''deliberattiv'' u ''egalitarju'', li flimkien joffru rendikont pjuttost komprensiv tal-kunċett ta' demokrazija kif jintuża llum (ara l-ħarsa ġenerali fit-tabella ta' hawn taħt). {| class="wikitable" |- | colspan="5" |Il-kunċetti tad-demokrazija ta' Michael Coppedge, John Gerring ''et al''., 2011 |- valign="top" | | |Prinċipji |Mistoqsija |Istituzzjonijiet |- | colspan="5" | ---- |- valign="top" |I. |'''Elettorali''' |Kontestazzjoni, kompetizzjoni. |Il-karigi tal-gvern huma okkupati permezz ta' elezzjonijiet ħielsa u liberi b'diversi partiti? |Elezzjonijiet, partiti politiċi, kompetittività u kemm joħorġu jivvutaw. |- valign="top" |II. |'''Liberali''' |Governanza limitata, diversi punti ta' veto, responsabbiltà orizzontali, drittijiet tal-individwu, libertajiet ċivili, trasparenza. |Il-poter politiku huwa deċentralizzat u ristrett? |Diversi partiti, indipendenti u deċentralizzat, b'enfasi speċjali fuq ir-rwol tal-midja, tal-gruppi ta' interess, il-ġudikatura u kostituzzjoni miktuba b'garanziji espliċiti. |- valign="top" |III. |'''Maġġoritarju''' |Tmexxija tal-maġġoranza, ċentralizzazzjoni, responsabbiltà vertikali. |Il-maġġoranza (jew il-pluralità) tmexxi? |Ikkonsolidat u ċentralizzat, b'enfasi speċjali fuq ir-rwol tal-partiti politiċi. |- valign="top" |IV. |'''Parteċipattiv''' |Governanza tal-poplu. |Iċ-ċittadini ordinarji jipparteċipaw fil-politika? |Liġi elettorali, soċjetà ċivili, governanza lokali, demokrazija diretta. |- valign="top" |V. |'''Deliberattiv''' |Governanza bir-raġuni. |Id-deċiżjonijiet politiċi huma frott id-deliberazzjonijiet pubbliċi? |Midja, smigħ, panels, korpi deliberattivi oħra. |- valign="top" |VI. |'''Egalitarju''' |Ugwaljanza politika. |Iċ-ċittadini kollha għandhom setgħat indaqs? |Żgurar ta' parteċipazzjoni ndaqs, rappreżentanza, protezzjoni u riżorsi rilevanti politikament. |} === Kejl tad-demokrazija === Il-kejl tad-demokrazija jvarja skont il-kunċetti fundamentali differenti tad-demokrazija. L-evalwazzjonijiet tad-demokrazija minimalista jiffukaw fuq l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, filwaqt li d-demokrazija massimalista tevalwa valuri addizzjonali, bħad-drittijiet tal-bniedem, id-deliberazzjoni, l-eżiti ekonomiċi jew il-kapaċità tal-istat. == Demokrazija mhux governattiva == Apparti l-isfera pubblika, intużaw prinċipji u mekkaniżmi demokratiċi simili tal-votazzjoni u tar-rappreżentanza biex jirregolaw tipi oħra ta' gruppi. Bosta organizzazzjonijiet mhux governattivi jiddeċiedu dwar il-politiki u t-tmexxija permezz tal-votazzjoni. Il-biċċa l-kbira tat-trade unions u tal-kooperattivi huma rregolati b'elezzjonijiet demokratiċi. Fl-aħħar mill-aħħar il-korporazzjonijiet jiġu rregolati mill-azzjonisti tagħhom permezz tad-demokrazija tal-azzjonisti. Il-korporazzjonijiet jistgħu jużaw sistemi bħad-demokrazija tal-post tax-xogħol biex jindirizzaw il-governanza interna. [[Amitai Etzioni]] fassal sistema li tgħaqqad l-elementi tad-demokrazija mal-liġi tax-xarija, imsejħa demokrazija [[Iżlam|Iżlamika]] jew Iżlamokrazija. Kulma jmur hemm għadd dejjem jikber ta' istituzzjonijiet edukattivi demokratiċi bħall-iskejjel ta' Sudbury li huma koregolati mill-istudenti u mill-persunal tal-iskejjel. === Demokrazija tal-azzjonisti === Id-demokrazija tal-azzjonisti hija kunċett relatat mal-governanza tal-korporazzjonijiet mill-azzjonisti tagħhom. Fl-Istati Uniti, l-azzjonisti tipikament jingħataw id-drittijiet tal-votazzjoni skont il-prinċipju ta' sehem wieħed, vot wieħed. L-azzjonisti jkunu jistgħu jivvutaw kull sena biex jeleġġu l-bord tad-diretturi tal-kumpanija, li mbagħad jagħżlu huma stess il-membri eżekuttivi tal-kumpanija. Il-qafas tad-demokrazija tal-azzjonisti jaf ma jkunx tajjeb għall-kumpaniji bi klassijiet differenti ta' stocks li jkomplu jibdlu iktar id-distribuzzjoni tad-drittijiet tal-votazzjoni. == Ġustifikazzjoni == Ingħataw diversi ġustifikazzjonijiet għad-demokrazija. === Leġittimità === It-teorija tal-kuntratt soċjali ssostni li l-leġittimità tal-governanza hija bbażata fuq dawk li jkunu ggvernati, jiġifieri elezzjoni, u li d-deċiżjonijiet politiċi jridu jirriflettu r-rieda ġenerali. Il-leġittimità pubblika tad-demokrazija tvarja minn pajjiż għall-ieħor, u f'xi pajjiżi t-testi reliġjużi għandhom iktar appoġġ pubbliku mir-rieda tan-nies. === Teħid ta' deċiżjonijiet aħjar === It-teorema tal-ġurija ta' Condorcet hija prova loġika li jekk kull min jieħu d-deċiżjonijiet ikollu probabbiltà akbar li jieħu d-deċiżjoni t-tajba, allura li jkollok l-ikbar għadd ta' dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet, jiġifieri demokrazija, jirriżulta fl-aqwa deċiżjonijiet. Dan ġie argumentat ukoll minn teoriji tal-għerf tal-folla. Id-demokrazija għandha t-tendenza li ttejjeb is-soluzzjonijiet għall-kunflitti. === Suċċess ekonomiku === F'''Why Nations Fail'', l-ekonomisti [[Daron Acemoglu]] u [[James A. Robinson]] isostnu li d-demokraziji jkollhom suċċess ekonomiku akbar minħabba li s-sistemi politiċi mhux demokratiċi għandhom it-tendenza li jillimitaw is-swieq u jiffavorixxu l-monopolji a skapitu tal-qerda kreattiva meħtieġa għat-tkabbir ekonomiku sostnut. Studju tal-2019 ta' Acemoglu u oħrajn stima li l-pajjiżi li minn tmexxija awtoritarja jaqilbu għal tmexxija demokratika, bħala medja kellhom PDG 20 % ogħla wara 25 sena, milli kieku jibqgħu bi tmexxija awtoritarja. L-istudju eżamina 122 tranżizzjoni għad-demokrazija u 71 tranżizzjoni għat-tmexxija awtoritarja, li seħħew mill-1960 sal-2010. Acemoglu qal li dan seħħ minħabba li d-demokraziji kellhom it-tendenza li jinvestu iktar fil-kura tas-saħħa u fil-kapital uman, u jnaqqsu t-trattament speċjali tal-alleati tar-reġimi. Studju tal-2023 analizza l-effetti fit-tul tad-demokrazija fuq il-prosperità ekonomika billi uża data ġdida dwar il-PDG ''pro capita'' u d-demokrazija għal sett tad-data ta' bejn l-1789 u l-2019. Ir-riżultati jindikaw li d-demokrazija żżid sostanzjalment l-iżvilupp ekonomiku. Il-qgħad huwa assoċjat mat-twemmin antidemokratiku. == Kritika == Id-demokrazija bħala kunċett u bħala forma prattika ta' governanza kienet fil-mira tal-kritika tul l-istorja. Xi kritiċi jqisu li r-reġimi demokratiċi spiss ma jirnexxilhomx iżommu mal-ogħla prinċipiji mistennija minnhom, filwaqt li oħrajn jirrifjutaw għalkollox jew parzjalment il-valuri promossi mid-demokrazija kostituzzjonali. L-oppożizzjoni fil-konfront tad-demokrazija tmur lura għal żmien [[Platun]], li kien iktar favur "gvern tal-iktar ikkwalifikati". Iktar reċentement, [[James Madison]] studja b'mod estensiv l-argumenti storiċi kontra u favur id-demokrazija fit-tħejjija tiegħu għall-Konvenzjoni Kostituzzjonali, u [[Winston Churchill]] irrimarka li "ħadd ma jippretendi li d-demokrazija hija perfetta jew tajba għalkollox. Tabilħaqq, intqal li d-demokrazija hija l-agħar forma ta' governanza għajr dawk il-forom l-oħra kollha li ġew ippruvati minn żmien għal żmien". Il-kritiċi jsostnu li d-demokraziji moderni jaf ma jkunux biżżejjed demokratiċi u minflok fil-prattika jiffunzjonaw bħala oligarkiji, peress li l-gvernijiet jagħtu iktar widen lill-preferenzi tal-elit ekonomiku milli l-preferenzi taċ-ċittadini ordinarji. Bosta studji empiriċi fost id-diversi demokraziji tal-Punent, inkluż l-Istati Uniti, [[Spanja]], l-[[Żvezja|Iżvezja]], l-Iżvizzera, il-[[Kanada]], in-[[Norveġja]] u l-Ġermanja, sabu b'mod konsistenti li r-rappreżentanti eletti jkollhom it-tendenza li jwieġbu iktar għall-preferenzi taċ-ċittadini affluwenti ħafna għall-eżiti ta' politiki milli għal dawk tal-votant medju. Xi kritiċi tad-demokrazija saħqu dwar l-inkonsistenzi, il-paradossi u l-limiti tal-kunċett: u xtarrew kuntrasti ma' forom oħra ta' governanza, bħall-epistokrazija jew il-lottokrazija. Oħrajn ikkaratterizzaw l-iżjed demokraziji moderni bħala poliarkiji demokratiċi u aristokraziji demokratiċi. Iżda oħrajn identifikaw mumenti Faxxisti fid-demokraziji moderni. Dawn sejħu lis-soċjetajiet prodotti mid-demokraziji moderni bħala neofewdali u kkuntrastaw id-demokrazija mal-Faxxiżmu, mal-anarkokapitaliżmu, mat-teokrazija u mal-monarkija assoluta. == Tranżizzjonijiet demokratiċi == Tranżizzjoni demokratika tiddeskrivi fażi fis-sistema politika tal-pajjiż, li spiss tinħoloq bħala riżultat ta' bidla mhux kompluta minn reġim awtoritarju għal sistema demokratika (jew bil-kontra). === Demokratizzazzjoni === Id-demokratizzazzjoni hija t-tranżizzjoni governattiva strutturali minn gvern awtoritarju għal reġim politiku iktar demokratiku, inkluż il-bidliet politiċi sostantivi favur direzzjoni demokratika. Il-proċess oppost ta' tranżizzjoni demokratika huwa magħruf bħala awtokratizzazzjoni. Isseħħx jew le d-demokratizzazzjoni u kemm jaf jiġu influwenzati minn diversi fatturi, fosthom l-iżvilupp ekonomiku, il-legati storiċi, is-soċjetà ċivili u l-proċessi internazzjonali. Xi rendikonti dwar id-demokratizzazzjoni jenfasizzaw kif l-elit xpruna d-demokratizzazzjoni, filwaqt li rendikonti oħra jenfasizzaw il-proċessi minn isfel għal fuq. Kif isseħħ id-demokratizzazzjoni ntużat biex tispjega fenomeni politiċi oħra, bħal jekk pajjiż imurx fi gwerra jew jekk ekonomija tikbirx. Diversi filosfi u riċerkaturi ddeskrivew fatturi storiċi u soċjali meqjusa bħala appoġġ għall-evoluzzjoni tad-demokrazija. Kummentaturi oħra semmew l-influwenza tal-iżvilupp ekonomiku. F'teorija relatata, [[Ronald Inglehart]] jissuġġerixxi li l-istandards tal-għajxien imtejbin fil-pajjiżi żviluppati moderni jistgħu jikkonvinċu lin-nies li jistgħu jieħdu l-għajxien bażiku tagħhom bħala ovvju, u b'hekk iwassal għal enfasi miżjuda fuq il-valuri tal-awtoespressjoni, korrelatata mill-qrib mad-demokrazija. Douglas M. Gibler u Andrew Owsiak fl-istudju tagħhom tkellmu dwar l-importanza tal-paċi u tal-fruntieri stabbli għall-iżvilupp tad-demokrazija. Spiss ġie preżunt li d-demokrazija tikkawża l-paċi, iżda dan l-istudju juri li storikament il-paċi kważi dejjem kienet preżenti qabel l-istabbiliment tad-demokrazija. Carroll Quigley jikkonkludi li l-karatteristiċi tal-armi jimxu id f'id b'mod prinċipali mad-demokrazija: ix-xenarju tad-demokrazija donnu jfeġġ biss meta l-aqwa armi jkunu faċilment disponibbli għall-individwi u jistgħu jintużaw. Sal-bidu tas-seklu 19, il-pistoli kienu l-aqwa armi personali disponibbli, u fl-Istati Uniti tal-Amerka (li diġà kienu nominalment demokratiċi), kważi kulħadd kien jiflaħ jixtri pistola, u seta' jitgħallem kif jużaha pjuttost faċilment. Il-gvernijiet ma setgħux jagħmlu wisq aħjar: kienet saret l-epoka ta' armati tal-massa ta' ċittadini suldati bil-pistoli. B'mod simili, il-Greċja ta' żmien [[Pericles]] kienet epoka taċ-ċittadini suldati u tad-demokrazija. Teoriji oħra saħqu dwar ir-rilevanza tal-edukazzjoni u tal-kapital uman — u fi ħdanhom l-importanza tal-kapaċità konjittiva li jiżdiedu t-tolleranza, ir-razzjonalità, il-litteriżmu politiku u l-parteċipazzjoni. Żewġ effetti tal-edukazzjoni u tal-kapaċità konjittiva jiġu distinti: * effett konjittiv (il-kompetenza li wieħed jieħu deċiżjonijiet razzjonali; l-ipproċessar aħjar tal-informazzjoni); * effett etiku (l-appoġġ għall-valuri demokratiċi, għal-libertà, għad-drittijiet tal-bniedem, eċċ.), li fih innifsu jiddependi fuq l-intelliġenza. Diffiċli li wieħed isib evidenza konsistenti permezz tat-teoriji konvenzjonali għaliex tfeġġ id-demokrazija u tiġi sostnuta. L-analiżijiet statistiċi kkontestaw it-teorija tal-modernizzazzjoni billi wrew li ma hemm l-ebda evidenza affidabbli biex wieħed jgħid li d-demokrazija x'aktarx li tfeġġ iktar meta l-pajjiżi jsiru iktar għonja, iktar edukati, jew inqas inugwali. Fil-fatt, l-evidenza empirika turi li t-tkabbir ekonomiku u l-edukazzjoni jaf ma jwasslux għal żieda fid-domanda għad-demokratizzazzjoni kif tissuġġerixxi t-teorija tal-modernizzazzjoni: storikament, il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi kisbu livelli għoljin ta' aċċess għall-edukazzjoni primarja ferm qabel ma waslu għat-tranżizzjoni lejn id-demokrazija. Iktar milli serviet bħala katalist għad-demokratizzazzjoni, minflok f'xi sitwazzjonijiet l-edukazzjoni jaf tintuża mir-reġimi mhux demokratiċi biex jindottrinaw lin-nies u jsaħħu s-setgħa tagħhom. Ir-rabta preżunta bejn l-edukazzjoni u t-tkabbir ekonomiku tiġi kkontestata meta tiġi analizzata l-evidenza empirika. F'pajjiżi differenti, il-korrelazzjoni bejn il-ksib tal-edukazzjoni u l-punteġġi fl-eżamijiet tal-[[matematika]] hija dgħajfa ferm (.07). Relazzjoni dgħajfa wkoll teżisti bejn in-nefqiet għal kull student u l-kompetenza fil-matematika (.26). Barra minn hekk, l-evidenza storika tissuġġerixxi li l-kapital uman medju (imkejjel bl-użu tar-rati tal-litteriżmu) tal-mases ma jispjegax l-istabbiliment tal-industrijalizzazzjoni fi Franza mill-1750 sal-1850 minkejja l-argumenti kontra dan. Flimkien, dawn is-sejbiet juru li l-edukazzjoni mhux dejjem tippromwovi l-kapital uman u t-tkabbir ekonomiku kif ġeneralment jiġi sostnut li huwa l-każ. Minflok, l-evidenza timplika li l-għoti tal-edukazzjoni spiss ma jilħaqx l-għanijiet espressi, jew inkella li l-atturi politiċi jużaw l-edukazzjoni biex jippromwovu għanijiet oħra għajr it-tkabbir ekonomiku u l-iżvilupp. Xi studjużi fittxew determinanti "profondi" tal-istituzzjonijiet politiċi kontemporanji, kemm ġeografiċi kif ukoll demografiċi. Eżempju ta' dan huwa l-ambjent tal-mard. Il-postijiet b'rati differenti ta' mortalità kellhom livelli differenti ta' popolazzjonijiet u ta' produttività madwar id-dinja. Pereżempju, fl-Afrika, id-dubbiena tsetse — li taffettwa lill-bnedmin u lill-bhejjem — naqqset il-kapaċità tal-Afrikani li jaħartu l-art. B'hekk l-Afrika ġiet insedjata inqas. Minħabba dan, il-poter politiku kien inqas ikkonċentrat. Dan affettwa wkoll l-istituzzjonijiet kolonjali li l-pajjiżi Ewropej stabbilew fl-Afrika. Il-kapaċità jew in-nuqqas ta' kapaċità li l-insedjaturi kolonjali jgħixu f'post kienet twassal/kien iwassal biex jiżviluppaw istituzzjonijiet differenti li wasslu għal mogħdijiet ekonomiċi u soċjali differenti. Dan affettwa wkoll id-distribuzzjoni tal-poter u l-azzjonijiet kollettivi li n-nies setgħu jieħdu. B'hekk, xi pajjiżi Afrikani spiċċaw għandhom demokraziji u oħrajn għandhom awtokraziji. Eżempju tad-determinanti ġeografiċi għad-demokrazija huwa l-aċċess għaż-żoni kostali u għax-xmajjar. Dan l-aspett naturali għandu relazzjoni pożittiva mal-iżvilupp ekonomiku bis-saħħa tal-benefiċċji tal-kummerċ. Il-kummerċ ġab miegħu l-iżvilupp ekonomiku, li mbagħad, wessa' l-poter. Il-mexxejja li riedu jżidu d-dħul tagħhom kellhom jipproteġu d-drittijiet tal-proprjetà biex joħolqu inċentivi biex in-nies jinvestu. Iktar ma iktar nies kellhom iktar poter, iktar kellhom jingħataw konċessjonijiet mill-mexxejja u f'bosta postijiet dan il-proċess wassal għad-demokrazija. Dawn id-determinanti ddefinew l-istruttura tas-soċjetà u ċaqilqu l-bilanċ tal-poter politiku. [[Robert Michels]] isostni li għalkemm id-demokrazija qatt ma tista' titwettaq bis-sħiħ, id-demokrazija tista' tiġi żviluppata b'mod awtomatiku meta wieħed jistinka għad-demokrazija:<blockquote>Ir-raħħal fil-ġrajja, meta jkun fuq is-sodda tal-mewt tiegħu, jgħid lil uliedu li hemm teżor mirdum fl-għalqa. Wara l-mewt tar-raħħal anzjan, uliedu jħaffru kullimkien sabiex isibu t-teżor. Iżda ma jsibuhx. Madankollu, ix-xogħol bla heda tagħhom itejjeb il-ħamrija u jagħtihom benessri aħjar. It-teżor fil-grajja jista' jitqies bħala simbolu tad-demokrazija.</blockquote>Id-demokrazija fiż-żminijiet moderni kważi dejjem iffaċċjat oppożizzjoni mill-gvern eżistenti preċedenti, u ħafna drabi ffaċċjat oppożizzjoni mill-elit soċjali. L-implimentazzjoni ta' gvern demokratiku minn stat mhux demokratiku tipikament ġabet magħha rivoluzzjoni demokratika paċifika jew vjolenti. L-Istitut V-Dem sab li fl-2026 id-demokratizzazzjoni kienet għadha sseħħ fi 18-il pajjiż: il-[[Benin]], il-[[Bolivja]], il-[[Botswana]], il-[[Brażil]], ir-[[Repubblika Dominicana]], il-[[Fiġi]], il-[[Gwatemala]], il-[[Lesoto]], il-[[Mawrizju|Mauritius]], il-[[Montenegro]], il-[[Polonja]], is-[[Seychelles]], il-[[Gżejjer Solomon]], is-[[Sri Lanka]], [[Timor tal-Lvant|Timor Leste]], it-[[Tajlandja]], il-[[Gambja]] u ż-[[Żambja]]. ===== Promozzjoni tad-demokrazija ===== Il-promozzjoni tad-demokrazija tista' żżid il-kwalità tad-demokraziji eżistenti diġà, tnaqqas l-apatija politika u tnaqqas il-possibbiltà li d-demokrazija tmur lura. Il-miżuri tal-promozzjoni tad-demokrazija jinkludu l-applikazzjonijiet tal-pariri dwar il-votazzjoni, id-demokrazija parteċipattiva, iż-żieda tal-integrità elettorali, is-suffraġju taż-żgħażagħ u l-edukazzjoni ċivika, it-tnaqqis tax-xkiel għall-ħolqien ta' partiti politiċi ġodda, iż-żieda tal-proporzjonalità, it-tnaqqis tal-Presidenzjaliżmu u l-allinjament mal-preferenzi tal-votanti medjani. === Awtokratizzazzjoni === It-tranżizzjoni minn demokrazija għal awtokrazija hija forma ta' awtokratizzazzjoni, proċess ta' tranżizzjoni strutturali tal-governanza lejn l-awtoritarjaniżmu fejn l-eżerċitar tal-poter politiku jsir inqas limitat u iktar arbitrarju u repressiv. Din it-tranżizzjoni tassumi punt ta' tluq ta' sistema demokratika. Tipikament il-proċess jirrestrinġi l-ispazju għal kontestazzjonijiet pubbliċi u għal parteċipazzjoni politika fil-proċess tal-għażla tal-gvern. Din it-tranżizzjoni twassal biex l-istituzzjonijiet demokratiċi jsiru iktar dgħajfa, bħat-tranżizzjoni paċifika tal-poter jew l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, jew it-tkasbir tad-drittijiet tal-individwu li jirfdu d-demokraziji, speċjalment il-libertà tal-espressjoni. Din it-tranżizzjoni hija l-oppost tad-demokratizzazzjoni. [[Steven Levitsky]] jgħid: "Mhuwiex il-kompitu tal-votanti li jiddefendu d-demokrazija. Tkun qed titlob wisq mill-votanti, li jixħtu l-vot tagħhom abbażi ta' xi sett ta' prinċipji jew proċeduri astratti. Bl-eċċezzjoni ta' ftit każijiet, il-votanti qatt u qatt — fl-ebda soċjetà, fl-ebda kultura — ma jagħtu prijorità lid-demokrazija fuq kollox. Il-votanti individwali jitħassbu fuq affarijiet ferm iktar sempliċi, u għandhom kull dritt jagħmlu dan. Huwa f'idejn l-elit u l-istituzzjonijiet li jipproteġu d-demokrazija — mhux f'idejn il-votanti". L-Istitut V-Dem sab li fl-2026 l-awtokratizzazzjoni kienet qed isseħħ f'44 pajjiż: l-[[Afganistan]], l-[[Arġentina]], l-[[Armenja]], il-[[Belarussja]], il-[[Burkina Faso]], il-[[Kambodja]], ir-[[Repubblika Ċentru-Afrikana]], il-[[Kroazja]], il-[[Ġeorġja|Georgia]], il-[[Greċja]], il-[[Ginea|Guinea]], il-[[Ginea Bissaw|Guinea-Bissau]], [[El Salvador]], il-[[Ħaiti|Haiti]], [[Ħong Kong|Hong Kong]], l-[[Ungerija]], l-[[Indja]], l-[[Indoneżja]], l-[[Italja]], il-[[Kosta tal-Avorju]], il-[[Kuwajt]], il-[[Kirgiżistan]], il-[[Libja]], il-[[Mali]], il-[[Madagaskar|Madagascar]], il-[[Mawritanja]], il-[[Messiku]], il-[[Moldova]], il-[[Możambik|Mozambique]], il-[[Burma|Burma/Myanmar]], in-[[Nikaragwa]], in-[[Niġer]], il-[[Pakistan]], il-[[Perù]], il-[[Filippini]], is-[[Slovakkja]], is-[[Slovenja]], is-[[Senegal]], is-[[Serbja]], ir-[[Rumanija]], it-[[Togo]], l-[[Ukrajna]], ir-[[Renju Unit]] u l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. ===== Tfixkil ===== Xi gvernijiet demokratiċi esperjenzaw kollass f'daqqa tal-istat u bidla fir-reġim favur forma mhux demokratika ta' governanza. Il-kolpi militari jew ir-ribelljonijiet domestiċi huma l-iżjed mezzi komuni li bihom jitneħħew il-gvernijiet demokratiċi. Xi eżempji jinkludu l-Gwerra Ċivili Spanjola, il-Kolp tat-18-il Brumaire li temm l-Ewwel Repubblika Franċiża, u l-kolp ta' stat tat-28 ta' Mejju 1926 li temm l-Ewwel Repubblika [[Portugall|Portugiża]]. Xi kolpi militari ġew appoġġati minn gvernijiet barranin, bħall-kolp ta' stat tal-Gwatemala tal-1954 u l-kolp ta' stat [[Iran|Iranjan]] tal-1953. Tipi oħra ta' tmiem f'daqqa tad-demokrazija jinkludu: * Invażjoni, pereżempju l-okkupazzjoni Ġermaniża taċ-[[Ċekoslovakkja]], u l-waqgħa tal-[[Vjetnam]] t'Isfel. * Kolp intern, fejn il-mexxej tal-gvern jaħtaf b'mod ekstralegali l-poteri kollha jew jestendi illegalment il-mandat tiegħu. Dan jista' jsir permezz ta': ** Sospensjoni tal-kostituzzjoni b'digriet, bħalma ġara fil-kolp ta' stat [[Perù|Peruvjan]] tal-1992; ** "Kolp elettorali intern" bl-użu ta' frodi elettorali biex tinkiseb l-elezzjoni mill-ġdid ta' uffiċjal jew partit politiku li qabel kienu ġew eletti b'mod ġust. Pereżempju, fl-elezzjoni Presidenzjali Ukrena tal-1999, fl-elezzjoni leġiżlattiva [[Russja|Russa]] tal-2003, u fl-elezzjoni Presidenzjali Russa tal-2004. * Kolp irjali, fejn monarka li normalment ma jkunx involut fil-governanza jaħtaf il-poter kollu. Pereżempju, id-Dittatura tas-6 ta' Jannar, li bdiet fl-1929 meta r-Re [[Alessandru I tal-Jugoslavja]] żarma l-Parlament u beda jmexxi b'digriet. L-awtokratizzazzjoni tista' ttemm id-demokrazija b'mod gradwali, billi żżid l-enfasi fuq is-sigurtà nazzjonali u tnawwar l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, il-libertà tal-kelma, l-indipendenza tal-ġudikatura u l-istat tad-dritt. Eżempju famuż huwa l-Att ta' Faċilitazzjoni tal-1933, li temm id-demokrazija legalment f'[[Weimar Klassika|Weimar]], il-Ġermanja u mmarka t-tranżizzjoni lejn Ġermanja Nażista. Il-vjolenza politika u l-indħil fil-gvern b'mod temporanju jew fit-tul jistgħu jipprevjenu l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, u dan inawwar in-natura demokratika tal-gvernijiet. Dan seħħ fuq livell lokali anke f'demokraziji stabbiliti sew bħall-Istati Uniti; pereżempju, ir-rewwixta ta' Wilmington tal-1898 u l-irvelli Afrikani-Amerikani wara l-era tar-Rikostruzzjoni. == Influwenza tal-midja == It-teorija tad-demokrazija tiddependi fuq il-preżunzjoni impliċita li l-votanti jkunu infurmati sew dwar il-kwistjoni soċjali, il-politiki u l-kandidati sabiex ikunu jistgħu jieħdu deċiżjoni infurmata sew. Mill-aħħar tas-seklu 20 kien hemm tħassib serju li l-votanti jaf ma jkunux infurmati sew minħabba li l-midja kulma jmur qed tiffoka fuq id-divertiment u z-zekzik u inqas fuq ir-riċerka [[Ġurnalist|ġurnalistika]] serja fuq il-kwistjonijiet politiċi. Il-Professuri tal-midja [[Michael Gurevitch]] u [[Jay Blumler]] ipproponew għadd ta' funzjonijiet li l-mezzi tax-xandir tal-massa huma mistennija li jissodisfaw f'demokrazija: * Sorveljanza tal-ambjent soċjopolitiku; * Iffissar serju tal-aġendi; * Pjattaformi għal konsulenzi ċari u illuminanti; * Djalogu fost firxa wiesgħa ta' fehmiet; * Mekkaniżmi biex l-uffiċjali jagħtu rendikont ta' għemilhom rigward kif eżerċitaw il-poter; * Inċentivi biex iċ-ċittadini jitgħallmu, jagħżlu u jinvolvu ruħhom; * Reżistenza bi prinċipji għall-isforzi ta' forzi lil hinn mill-midja biex ifixklu l-indipendenza, l-integrità u l-kapaċità tal-midja li taqdi lill-udjenza; * Sens ta' rispett tal-udjenza. Din il-proposta ispirat ħafna diskussjonijiet dwar jekk il-midja hijiex tassew qed tissodisfa r-rekwiżiti meħtieġa minn demokrazija li tiffunzjona sew. Il-mezzi tax-xandir kummerċjali tal-massa ġeneralment ma jagħtu rendikont ta' għemilhom lil ħadd ħlief lis-sidien tagħhom, u ma għandhom l-ebda obbligu li jaqdu funzjoni demokratika. Ikunu kkontrollati mill-forzi tas-swieq ekonomiċi. Kompetizzjoni ekonomika qalila tista' twassal biex il-mezzi tax-xandir tal-massa jitbegħdu minn kwalunkwe ideal demokratiku u jiffukaw għalkollox fuq kif ikampaw fid-dawl tal-kompetizzjoni. Il-popolarizzazzjoni u z-zekzik fil-mezzi tax-xandir tal-massa jitqiesu li qed jiffukaw iktar fuq eżempji umani iktar milli fuq l-istatistika u l-prinċipji. Hemm iktar enfasi fuq il-politiċi bħala personalitajiet u inqas enfasi fuq il-kwistjonijiet politiċi fil-midja popolari. Il-kampanji elettorali qed jiġu koperti iktar bħala kompetizzjonijiet u inqas bħala dibattiti dwar l-ideoloġiji u l-kwistjonijiet tas-soċjetà. Din l-enfasi tal-midja fuq l-istrateġiji kompetittivi, ta' kunflitt u ta' partiġjaniżmu wasslet biex il-votanti jipperċepixxu lill-politiċi bħala egoisti minflok idealisti. Dan irawwem in-nuqqas ta' fiduċja u attitudni ċinika lejn il-politika, inqas involviment ċiviku u inqas interess fil-votazzjoni. Il-kapaċità li jinstabu soluzzjonijiet politiċi effettivi għall-problemi soċjali tixxekkel meta l-problemi donnhom jiġu indikati bħala tort tal-individwi minflok minħabba kawżi strutturali. Din l-enfasi ċċentrata fuq il-persuni jaf ikollha konsegwenzi dejjiema mhux biss għall-problemi domestiċi iżda anke għall-politika barranija meta l-kunflitti internazzjonali jiġu indikati bħala tort tal-kapijiet ta' stat barranin minflok minħabba l-istrutturi politiċi u ekonomiċi. Enfasi qawwija tal-midja fuq il-biża' u t-terroriżmu wasslet biex il-loġika militari tippenetra fl-istituzzjonijiet pubbliċi, u b'hekk wasslet għal żieda fis-sorveljanza u għat-tnawwir tad-drittijiet ċivili. Ir-risponsività u r-responsabbiltà tas-sistema demokratika tiġi kompromessa meta n-nuqqas tal-aċċess għal informazzjoni sostantiva, diversifikata u mingħajr distorsjoni jxekkel il-kapaċità taċ-ċittadini li jevalwaw il-proċess politiku. Ir-ritmu mgħaġġel u t-trivjalizzazzjoni fil-mezzi tax-xandir kompetittivi qed ifaqqru d-dibattitu politiku. L-investigazzjoni bir-reqqa u bbilanċjata tal-kwistjonijiet politiċi kumplessi ma sseħħx f'dan il-format. Il-komunikazzjoni politika hija kkaratterizzata minn żmien qasir, slogans qosra, spjegazzjonijiet sempliċi u soluzzjonijiet sempliċi. Dan jagħti lok għall-populiżmu politiku iktar minn għal deliberazzjoni serja. Spiss il-mezzi tax-xandir kummerċjali tal-massa jkunu differenzjati tul l-ispettru politiku sabiex in-nies ikunu jistgħu jisimgħu l-opinjonijiet prinċipalment li diġà jaqblu magħhom. Wisq kontroversji u opinjonijiet diverġenti mhux dejjem iwasslu għal qligħ għall-mezzi tax-xandir kummerċjali. Il-polarizzazzjoni politika tfeġġ meta nies differenti jaqraw aħbarijiet differenti u jaraw kanali televiżivi differenti. Din il-polarizzazzjoni marret għall-agħar bil-wasla tal-[[midja soċjali]] li tippermetti lin-nies jikkomunikaw l-iktar ma' gruppi ta' nies tal-istess fehma, l-hekk imsejħa kmamar tal-eku. Il-polarizzazzjono politika estrema jaf timmina l-fiduċja fl-istituzzjonijiet demokratiċi, twassal għat-tnawwir tad-drittijiet ċivili u l-libertà tal-kelma, u f'xi każijiet saħansitra tranżizzjoni lura lejn l-awtokrazija. Bosta studjużi tal-midja ddiskutew il-mezzi tax-xandir mhux kummerċjali b'obbligi tas-servizz pubbliku bħala mezz biex jittejjeb il-proċess demokratiku, billi jiġu pprovduti forom ta' kontenuti politiċi li s-suq ħieles ma jipprovdix. Il-[[Bank Dinji]] rrakkomanda s-servizz tax-xandir pubbliku sabiex tissaħħaħ id-demokrazija fil-pajjiżi li qed jiżviluppaw. Dawn is-servizzi tax-xandir għandhom jagħtu rendikont ta' għemilhom lil korp regolatorju indipendenti li jkun protett b'mod adegwat mill-indħil abbażi ta' interessi politiċi u ekonomiċi. Is-servizzi tax-xandir pubbliku għandhom obbligu li jipprovdu informazzjoni affidabbli lill-votanti. Bosta pajjiżi għandhom stazzjonijiet tar-radju u tat-televiżjoni ffinanzjati pubblikament b'obbligi tas-servizz pubbliku, speċjalment fl-Ewropa u fil-Ġappun, filwaqt li tali midja hija dgħajfa jew ma teżistix f'pajjiżi oħra, inkluż l-Istati Uniti. Diversi studji wrew li iktar ma tkun b'saħħitha d-dominanza tal-mezzi tax-xandir kummerċjali fuq il-mezzi tax-xandir tas-servizz pubbliku, inqas ikun l-ammont ta' informazzjoni rilevanti għall-politiki fil-midja u ikbar tkun l-enfasi fuq il-ġurnaliżmu tal-kompetizzjoni, tal-personalitajiet u tal-vizzji jew l-iżbalji tal-politiċi. Ix-xandara tas-servizz pubbliku huma kkaratterizzati minn iktar informazzjoni rilevanti għall-politiki u minn iktar rispett għan-normi ġurnalistiċi u għall-imparzjalità mill-midja kummerċjali. Madankollu, ix-xejra tad-deregolamentazzjoni żiedet il-pressjoni fuq il-mudell tas-servizz pubbliku minħabba l-kompetizzjoni mal-midja kummerċjali. Il-wasla tal-[[internet]] u tal-midja soċjali bidlet ferm il-kundizzjonijiet għall-komunikazzjoni politika. Il-midja soċjali tat liċ-ċittadini ordinarji aċċess faċli biex ileħħnu l-opinjoni tagħhom u jaqsmu l-informazzjoni mingħajr il-filtri tal-aġenziji l-kbar tal-aħbarijiet. Spiss dan jitqies bħala vantaġġ għad-demokrazija. Il-possibbiltajiet il-ġodda għall-komunikazzjoni bidlu b'mod fundamentali l-mod kif il-movimenti soċjali u l-moviment ta' protesta joperaw u jorganizzaw ruħhom. L-internet u l-midja soċjali pprovdew għodod ġodda għall-movimenti tad-demokrazija fil-pajjiżi li qed jiżviluppaw u fid-demokraziji emerġenti, u ppermettulhom jevitaw iċ-ċensura, ileħħnu l-opinjonijiet tagħhom, u jorganizzaw il-protesti. Problema serja relatata mal-midja soċjali hi li ma hemm l-ebda filtru rigward il-verità. L-aġenziji stabbilit tal-aħbarijiet iridu jħarsu r-reputazzjoni tagħhom bħala affidabbli, filwaqt li ċ-ċittadini ordinarji jistgħu jtellgħu informazzjoni mhux affidabbli. Fil-fatt, l-istudji juru li l-aħbarijiet foloz jaqbdu ferm iktar mill-aħbarijiet li jkunu reali. Il-proliferazzjoni tal-aħbarijiet foloz u tat-teoriji tal-konfoffa jistgħu jimminaw il-fiduċja tal-pubbliku fis-sistema politika u fl-uffiċjali pubbliċi. Is-sorsi affidabbli tal-informazzjoni huma essenzjali għall-proċess demokratiku. Il-gvernijiet inqas demokratiċi jserrħu ferm fuq iċ-ċensura, il-propaganda u l-miżinformazzjoni sabiex jibqgħu fil-poter, filwaqt li s-sorsi indipendenti tal-informazzjoni kapaċi jimminaw il-leġittimità tagħhom. == Referenzi == [[Kategorija:Greċja antika]] 6d20l8j68uirprp0k0rwk9ci9mjytxr 330293 330292 2026-05-29T09:57:40Z Trigcly 17859 /* Sekli 20 u 21 */ 330293 wikitext text/x-wiki [[Stampa:The Parthenon in Athens.jpg|daqsminuri|Il-[[Akropoli ta' Ateni|Parthenon]] ta' Ateni jitqies bħala simbolu tad-demokrazija.]] Id-'''demokrazija''' hija forma ta' governanza li permezz tagħha l-poter [[Politika|politiku]] jinkiseb min-nies jew mill-popolazzjoni ta' stat. Skont definizzjoni minimalista tad-demokrazija, il-mexxejja jiġu eletti permezz ta' elezzjonijiet kompetittivi filwaqt li d-definizzjonijiet iktar wesgħin jew massimalisti jorbtu d-demokrazija mal-garanziji tal-libertajiet ċivili u d-drittijiet tal-[[bniedem]] apparti l-elezzjonijiet kompetittivi. F'demokrazija diretta, il-poplu jkollu l-awtorità diretta li jagħmel deliberazzjonijiet u li jiddeċiedi dwar il-leġiżlazzjoni. F'demokrazija rappreżentattiva, il-poplu jagħżel l-uffiċjali tal-governanza permezz ta' elezzjonijiet. Id-definizzjoni ta' "poplu" u l-modi kif l-awtorità tiġi kondiviża fi ħdan il-poplu jew iddelegata minnu nbidlu mal-milja taż-żminijiet u b'rati li jvarjaw minn pajjiż għal ieħor. Il-karatteristiċi tad-demokrazija spiss jinkludu l-libertà tal-ġemgħa, il-libertà tal-assoċjazzjoni, il-proprjetà personali, il-libertà tar-[[reliġjon]] u tal-[[kelma]], iċ-ċittadinanza, il-kunsens ta' dawk li jiġu ggvernati, id-drittijiet tal-votazzjoni, il-libertà miċ-ċaħda governattiva mhux ġustifikata tad-dritt tal-ħajja u tal-libertà, u d-drittijiet tal-minoranzi. In-nozzjoni tad-demokrazija evolviet b'mod konsiderevoli maż-żmien. Matul l-[[Storja|istorja]], wieħed jista' jsib evidenza ta' demokrazija diretta, fejn il-komunitajiet kienu jieħdu deċiżjonijiet permezz ta' ġemgħat popolari. Illum il-ġurnata, il-forma dominanti tad-demokrazija hija d-demokrazija rappreżentattiva, fejn iċ-ċittadini jeleġġu lill-uffiċjali tal-gvern biex jiggvernaw f'isimhom, pereżempju f'demokrazija parlamentari jew presidenzjali. Fil-varjant komuni tad-demokrazija liberali, is-setgħat tal-maġġoranza jiġu eżerċitati fi ħdan il-qafas ta' demokrazija rappreżentattiva, iżda l-kostituzzjoni u l-qorti suprema jillimitaw lill-maġġoranza u jipproteġu lill-minoranzi — normalment billi jiġi żgurat li kulħadd igawdi minn ċerti drittijiet tal-individwu, bħal-libertà tal-kelma jew il-libertà tal-assoċjazzjoni. It-terminu tfaċċa fis-seklu 5 [[Ante Christum natum|Q.K]]. fil-bliet-stati [[Greċja antika|Griegi]], b'mod partikolari f'[[Ateni]] Klassika, u kien ifisser "it-tmexxija tal-poplu", b'kuntrast mal-aristokrazija (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ἀριστοκρατία, ''aristokratía''), li tfisser "it-tmexxija tal-elit". Prattikament fil-gvernijiet demokratiċi kollha tul l-istorja tal-qedem u moderna, iċ-ċittadinanza demokratika inizjalment kienet ristretta għal klassi tal-elit, li iktar 'il quddiem ġiet estiża għaċ-ċittadini adulti kollha. Fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji moderni, dan inkiseb permezz tal-movimenti tas-suffraġju tas-sekli 19 u 20. Id-demokrazija tikkuntrasta mal-forom ta' governanza fejn il-poter ma jinbitx mill-popolazzjoni ġenerali ta' stat, pereżempju s-sistemi awtoritarji. Storikament is-sistemi demokratiċi kienu forma rari u vulnerabbli ta' governanza, iżda dawn saru iktar prevalenti mis-seklu 19 'l hawn, b'mod partikolari permezz ta' diversi mewġiet ta' demokratizzazzjoni. Id-demokrazija għandha leġittimità konsiderevoli fid-dinja moderna, peress li l-opinjoni pubblika fir-reġjuni dinjin normalment huma favur is-sistemi demokratiċi ta' governanza meta mqabbla mal-alternattivi, u peress li saħansitra l-istati awtoritarji jippruvaw ipinġu lilhom infushom bħala demokratiċi. Id-demokrazija b'mod iktar konsistenti tirriżulta f'saħħa, f'[[edukazzjoni]] u f'eżiti ekonomiċi mtejba. Skont l-indiċijiet ta' ''V-Dem Democracy'' u l-Indiċi tad-Demokrazija ta' ''The Economist'', inqas minn nofs il-popolazzjoni tad-dinja tgħix f'demokrazija mill-2022. Fl-istess ħin, filwaqt li d-demokrazija rappreżentattivi tingħata valur siewi b'mod mifrux, iċ-Ċentru tar-Riċerka ta' Pew sab li l-garr rigward il-prestazzjoni demokratika huwa komuni saħansitra f'bosta demokraziji stabbiliti. == Karatteristiċi == Għalkemm id-demokrazija fid-demokraziji purament rappreżentattivi hija mifhuma b'rabta mal-votazzjoni, ma jeżisti l-ebda konsensus dwar definizzjoni preċiża tad-demokrazija. Jeżistu wisq approċċi. Kien hemm studju li identifika 2,234 aġġettiv li jintuża għad-deskrizzjoni tad-demokrazija bil-[[lingwa Ingliża]]. Minkejja dan, hemm fehim iktar profond – bħal dak ta' [[Abraham Lincoln]]: : ''"Governanza tan-nies, min-nies, għan-nies"'' jew dik ta' [[Karl Popper]] li ssostni li l-ħarsa "klassika" lejn id-demokrazija hi, "fil-qosor, it-teorija li d-demokrazija hija t-tmexxija tal-poplu u li l-poplu għandu d-dritt li jiggverna hu. Il-prinċipji demokratiċi huma riflessi fiċ-ċittadini eliġibbli kollha, ilkoll indaqs quddiem il-[[Dritt|liġi]] u lkoll b'aċċess ugwali għall-proċessi leġiżlattivi. Pereżempju, f'demokrazija rappreżentattiva, kull vot (fit-teorija) għandu l-istess piż, u l-libertà taċ-ċittadini eliġibbli hija żgurata permezz ta' drittijiet u libertajiet leġittimizzati li tipikament ikunu mnaqqxa f'kostituzzjoni, filwaqt li użi oħra tad-"demokrazija" jaf jħaddnu d-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini jivvutaw direttament fuq id-diversi kwistjonijiet li jinqalgħu. Skont in-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]], id-demokrazija "tipprovdi ambjent li jirrispetta d-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali, u fejn ir-rieda espressa liberament tal-poplu tiġi eżerċitata". Skont teorija partikolari d-demokrazija tirrikjedi tliet prinċipji fundamentali: il-kontroll 'il fuq (sovranità fl-iżjed livelli baxxi tal-awtorità), l-ugwaljanza politika, u n-normi soċjali li permezz tagħhom l-individwi u l-istituzzjonijiet iqisu biss atti aċċettabbli li jirriflettu l-ewwel żewġ prinċipji tal-kontroll 'il fuq u l-ugwaljanza politika. L-ugwaljanza legali, il-libertà politika u l-istat ta' dritt sikwit jiġu identifikati bħala l-karatteristiċi ewlenin ta' demokrazija li tiffunzjona sew. F'xi pajjiżi, b'mod partikolari fir-[[Renju Unit]] (minn fejn oriġinat is-sistema ta' Westminster), il-prinċipju dominanti hu dak tas-sovranità Parlamentari, filwaqt li tinżamm l-indipendenza ġudizzjarja. Fl-[[Indja]], is-sovranità Parlamentari hija soġġetta għall-Kostituzzjoni tal-Indja li tinkludi rieżami ġudizzjarju. Għalkemm it-terminu "demokrazija" tipikament jintuża fil-kuntest ta' stat politiku, il-prinċipji wkoll huma applikabbli potenzjalment għall-organizzazzjonijiet privati, bħal klabbs, għaqdiet u ditti. Id-demokraziji jistgħu jużaw bosta metodi differenti ta' teħid tad-deċiżjonijiet, iżda t-tmexxija tal-maġġoranza hija l-forma dominanti. Mingħajr kumpens, bħal protezzjonijiet legali tad-drittijiet tal-individwu jew kollettivi, il-minoranzi politiċi jistgħu jiġu mgħakksa mit-"tirannija tal-maġġoranza". It-tmexxija tal-maġġoranza tinvolvi approċċ kompetittiv, għad-differenza tad-demokrazija tal-konsensus, u b'hekk tinħoloq il-ħtieġa li l-elezzjonijiet, u ġeneralment id-deliberazzjoni, ikunu sostantivament u proċeduralment "ġusti" u ekwi. Fżxi pajjiżi, il-libertà tal-espressjoni politika, il-libertà tal-kelma u l-libertà tal-istampa jitqiesu bħala importanti biex jiġi żgurat li l-votanti jkunu infurmati sew, u b'hekk ikunu jistgħu jivvutaw skont l-interessi u t-twemmin tagħhom stess. Ġie ssuġġerit ukoll li karatteristika bażika tad-demokrazija hija l-kapaċità li l-votanti kollha jipparteċipaw b'mod ħieles u sħiħ fil-[[ħajja]] tas-soċjetà tagħhom. Bl-enfasi fuq in-nozzjonijiet tal-kuntratt soċjali u r-rieda kollettiva tal-votanti kollha, id-demokrazija tista' tkun ikkaratterizzata wkoll bħala forma ta' kollettiviżmu politiku peress li tiġi definita bħala forma ta' governanza fejn iċ-ċittadini eliġibbli kollha jkollhom vuċi ugwali fit-tfassil tal-liġijiet. Ir-repubbliki, għalkemm spiss ikunu assoċjati popolarment mad-demokrazija minħabba l-prinċipju kondiviż tal-kunsens mogħti minn dawk li jiġu ggvernati għat-tmexxija, mhux neċessarjament ikunu demokraziji, għax ir-repubblikaniżmu ma jispeċifikax ''kif'' in-nies għandhom imexxu. Tradizzjonalment it-terminu "repubblika" kien iħaddan kemm id-demokraziji kif ukoll l-aristokraziji u l-varjanti tagħhom. F'sens modern, il-forma ta' governanza repubblikana hija forma ta' governanza mingħajr monarka. Minħabba f'hekk, id-demokraziji jistgħu jkunu repubbliki jew monarkiji kostituzzjonali, bħar-Renju Unit, fejn il-monarka ma jkunx il-mexxej. == Storja == [[Stampa:Discurso funebre pericles.PNG|daqsminuri|[[Pittura]] tas-seklu 19 ta' [[Philipp Foltz]] li turi lil Pericles jagħti d-diskors funebri famuż tiegħu quddiem il-ġemgħa jew l-assemblea.]] Il-ġemgħat demokratiċi għandhom żmien daqs kemm għandha żmien l-ispeċi umana u ilhom jeżistu tul l-istorja umana, iżda sas-seklu 19, il-figuri [[Politiku|politiċi]] ewlenin fil-biċċa l-kbira opponew id-demokrazija. It-teoriċi repubblikani rabtu d-demokrazija ma' daqs ċkejken: iktar ma kienu jikbru fid-daqs l-unitajiet politiċi, iktar kienet tiżdied il-probabbiltà li l-gvern isir tiranniku. Fl-istess waqt, l-unitajiet politiċi żgħar kienu vulnerabbli għall-ħakma. Montesquieu kiteb, "Jekk repubblika tkun żgħira, tinqered minn qawwa barranija; jekk tkun kbira, tinqered mill-imperfezzjoni interna". Skont ix-xjenzat politiku tal-Università ta' Johns Hopkins [[Daniel Deudney]], il-ħolqien tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], bid-daqs kbir u s-sistema ta' kontrolli u bilanċi tagħha, kienet soluzzjoni għall-problemi doppji tad-daqs. Fis-soċjetajiet ta' madwar id-dinja seħħew forom ta' demokrazija b'mod organiku li ma kellhom l-ebda kuntatt ma' xulxin. === Oriġini === ==== [[Greċja]] u [[Ruma]] ==== [[Stampa:Cleisthenes.jpg|daqsminuri|Bust modern ta' Cleisthenes, magħruf bħala "l-missier tad-demokrazija ta' Ateni".]] It-terminu ''demokrazija'' tfaċċa għall-ewwel darba fil-ħsieb politiku u [[Filosofija|filosofiku]] tal-Greċja Antika fil-belt-stat ta' Ateni fl-antikità klassika. Il-kelma ġejja minn ''dêmos'' li tfisser "nies (komuni)" u minn ''krátos'' li tfisser "qawwa/setgħa". Taħt Cleisthenes, f'Ateni ġie stabbilit dak li huwa maħsub bħala l-ewwel eżempju ta' tip ta' demokrazija fis-seklu 6 Q.K. (508–507 Q.K.). Cleisthenes huwa meqjus bħala "l-missier tad-demokrazija ta' Ateni". L-ewwel użu attestat tal-kelma demokrazija jinsab fix-xogħlijiet ta' proża tal-ħabta tal-430 Q.K., bħall-''Istorji'' ta' Erodotu, iżda l-użu tagħha kien eqdem b'diversi deċennji, peress li żewġ persuni minn Ateni li twieldu għall-ħabta tal-470 Q.K. kien jisimhom Democrates, isem politiku ġdid — x'aktarx b'appoġġ għad-demokrazija — li ngħata fi żmien ta' dibattiti dwar kwistjonijiet kostituzzjonali f'Ateni. Aeschylus jalludi bis-saħħa wkoll għall-kelma fid-dramm tiegħu ''Is-Supplikanti'', li ttella' għall-ħabta tal-463 Q.K., fejn isemmi "l-id tat-tmexxija tal-kotra" [''demou kratousa cheir'']. Qabel dak iż-żmien, il-kelma li kienet tiddefinixxi s-sistema politika ġdida ta' Cleisthenes x'aktarx li kienet ''isonomija'', li tfisser ugwaljanza politika. Id-demokrazija ta' Ateni ħadet is-sura ta' demokrazija diretta, u kellha żewġ karatteristiċi li jiddistingwuha: l-għażla aleatorja ta' ċittadini ordinarji biex jimlew il-ftit karigi amministrattivi u ġudizzjarji eżistenti tal-gvern, u ġemgħa leġiżlattiva li kienet tikkonsisti mill-maġġoranza taċ-ċittadini ta' Ateni. Iċ-ċittadini eliġibbli kollha kienu jitħallew jitkellmu u jivvutaw fil-ġemgħa jew fl-assemblea, fejn kienu jiġu stabbiliti l-liġijiet tal-belt-stat. Madankollu, iċ-ċittadinanza ta' Ateni ma kinitx tingħata lin-[[Mara|nisa]], lill-[[Skjavitù|ilsiera]], lill-barranin (μέτοικοι / ''métoikoi''), u liż-żgħażagħ taħt l-età tas-servizz militari. Effettivament, resident wieħed minn kull erba' f'Ateni kienu jikkwalifikaw bħala ċittadini. Is-sjieda tal-art ma kinitx rekwiżit għaċ-ċittadinanza. L-esklużjoni ta' partijiet kbar tal-popolazzjoni mill-korp taċ-ċittadini hija marbuta mill-qrib mal-fehim tal-qedem taċ-ċittadinanza. Fil-biċċa l-kbira ta' żmien il-qedem, il-benefiċċju taċ-ċittadinanza kien marbut mal-obbligu tal-ġlied fil-kampanji militari. Id-demokrazija ta' Aterni mhux biss kienet ''diretta'' fis-sens li d-deċiżjonijiet kienu jittieħdu mill-ġemgħa, iżda anke l-''iżjed diretta'' fis-sens li l-ġemgħa permezz tal-istrutturi bħall-assemblea, is-senat u l-qrati legali kienet tikkontrolla l-proċess politiku kollu u proporzjon kbir taċ-ċittadini kienu jkunu involuti b'mod kostanti fl-affarijiet pubbliċi. Minkejja li d-drittijiet tal-individwu ma kinux żgurati mill-kostituzzjoni ta' Ateni fis-sens modern (il-Griegi tal-qedem ma kellhomx kelma għal "drittijiet"), dawk li kienu ċittadini ta' Ateni kienu jgawdu l-libertajiet tagħhom mhux f'oppożizzjoni għall-gvern iżda billi jgħixu f'belt li ma kinitx soġġetta għal xi setgħa oħra u billi huma stess ma kinux soġġetti għat-tmexxija ta' ħaddieħor. [[Stampa:Austria Parlament Athena bw.jpg|daqsminuri|[[Statwa]] ta' Atena, id-divinità femminili patruna ta' Ateni, quddiem il-binja tal-Parlament tal-Awstrija. Atena ntużat bħala simbolu internazzjonali tal-libertà u tad-demokrazija mill-inqas mill-aħħar tas-seklu 18.]] Il-votazzjoni tfaċċat fi [[Sparta]] saħansitra fis-700 Q.K. L-ekkleżjastiċi ta' Sparta kienu ġemgħa tal-poplu, li kienet tiltaqa' darba fix-xahar, fejn kull ċittadini maskili ta' mill-inqas 20 sena seta' jipparteċipa. Fl-assemblea, l-Ispartani kienu jeleġġu l-mexxejja u jixħtu l-voti tagħhom bl-għajjat (il-votazzjoni kienet tiġi deċiża skont l-ikbar għajta tal-folla). [[Aristotli]] ddeskriva dan il-metodu bħala "tat-tfal", meta mqabbel mas-sistema tal-votazzjoni fuq poloz tal-ġebel użata miċ-ċittadini ta' Ateni. Sparta adottat din is-sistema minħabba s-sempliċità tagħha, u biex jiġi evitat kull tip ta' preġudizzju, xiri jew qerq fil-votazzjoni, li kienu predominanti fl-elezzjonijiet demokratiċi bikrin. Barra minn hekk, id-depożizzjoni tar-Renju Ruman ħolqot sistema b'element demokratiku fil-forma ta' bosta ġemgħat popolari differenti. Minkejja li r-Repubblika Rumana tat kontribut sinifikanti għal bosta aspetti tad-demokrazija, frazzjon biss mir-Rumani kienu ċittadini li kellhom il-vot fl-elezzjonijiet għall-maġistrati. Il-voti tas-setgħana kienu jingħataw iktar piż permezz ta' sistema ta' votazzjoni ponderata, għaldaqstant il-biċċa l-kbira tal-uffiċjali għoljin, inkluż il-membri tas-Senat, kienu jiġu minn ftit familji għonja u nobbli. Il-mudell Ruman ta' governanza ispira bosta ħassieba politiċi tul is-sekli. ==== Indja tal-qedem ==== Vaishali, il-[[belt kapitali]] tal-Lega ta' Vajjika (Vrijji mahajanapada) tal-Indja, titqies bħala wieħed mill-ewwel eżempji ta' repubblika għall-ħabta tas-seklu 6 Q.K. ==== Amerki ==== [[Kultura|Kulturi]] oħra, bħall-Iroquois fl-Amerki, żviluppaw ukoll forma ta' soċjetà demokratika bejn l-1450 u l-1660 (u possibbilment fl-1142), ferm qabel ma kellhom kuntatt mal-[[Ewropa|Ewropej]]. Din id-demokrazija għadha preżenti sal-lum u hija l-iżjed demokrazija rappreżentattiva antika eżistenti fid-dinja. === [[Medjuevu|Medju Evu]] === [[Stampa:Magna Carta (British Library Cotton MS Augustus II.106).jpg|daqsminuri|Il-Manja Karta.]] Filwaqt li l-biċċa l-kbira tar-reġjuni fl-Ewropa matul il-Medju Evu kienu mmexxijin mill-kleru jew minn sinjuri fewdali, kienu jeżistu diversi sistemi li kienu jinvolvu l-elezzjonijiet jew il-ġemgħat, għalkemm spiss kienu jinvolvu parti żgħira mill-popolazzjoni. Fl-Iskandinavja, kien hemm korpi magħrufa ta' nies ħielsa ppreseduti minn kelliem tal-liġi. Dawn il-korpi ta' deliberazzjoni kienu responsabbli għas-soluzzjoni ta' kwistjonijiet politiċi, u xi varjanti kienu jinkludu l-Althing fl-[[Iżlanda]] u l-Løgting fil-[[Gżejjer Faroe|Gżejjer Faeroe]]. Il-''veche'', fil-[[Ewropa tal-Lvant|Lvant tal-Ewropa]], kien korp simili għal dawk tal-Iskandinavja. Fil-[[Knisja Kattolika]] Rumana, il-[[Papa]] ilu jiġi elett minn [[konklav]] Papali magħmul mill-kardinali mill-1059. L-ewwel korp Parlamentari ddokumentat fl-Ewropa kien il-Cortes ta' [[León]]. Stabbilit minn [[Alfonsu IX|Alfonso IX]] fl-1188, il-Cortes kellu l-awtorità għall-iffissar tat-tassazzjoni, għall-affarijiet barranin u għal-leġiżlazzjoni, għalkemm in-natura eżatta tar-rwol tiegħu għadha kkontestata. Ir-Repubblika ta' [[Ragusa]], stabbilita fl-1358 u ċċentrata madwar il-belt ta' [[Dubrovnik]], ipprovdiet drittijiet ta' rappreżentanza u ta' votazzjoni lill-aristokrazija maskili tagħha biss. Diversi bliet-stati u sistemi ta' governanza Taljani kellhom forom ta' governanza repubblikani. Pereżempju, ir-Repubblika ta' [[Firenze]], stabbilita fl-1115, kienet immexxija mis-Signoria u l-membri tagħha kienu jintgħażlu bix-xorti. Fil-Frisja tas-sekli 10–15, soċjetà mhux fewdali distinta, id-dritt tal-votazzjoni dwar kwistjonijiet lokali u dwar l-uffiċjali tal-kontea kien ibbażat fuq id-daqs tal-art. Il-''Kouroukan Fouga'' qasam l-Imperu tal-[[Mali]] fi klans tat-tmexxija li kienu rrappreżentati f'ġemgħa kbira msejħa l-''Gbara''. Madankollu, id-dokument wassal biex il-Mali jkun iktar simili għal monarkija kostituzzjonali milli repubblika demokratika. Il-Parlament tal-[[Renju Unit|Ingilterra]] kellu l-għeruq tiegħu fir-restrizzjonijiet tal-poter tar-rejiet miktubin fil-''Magna Carta'' (1215), li b'mod espliċitu ħarset ċerti drittijiet tas-sudditi tar-Re u b'mod impliċitu appoġġat dak li mbagħad sar id-digriet Ingliż tal-''habeas corpus'', li jissalvagwardja l-libertà individwali mill-ħabs illegali u li jagħti d-dritt tal-appell. L-ewwel assemblea nazzjonali rappreżentattiva fl-Ingilterra kienet il-Parlament ta' [[Simon de Montfort]] fl-1265. Il-preżenza tat-tressiq tal-petizzjonijiet hija fost l-iżjed evidenza bikrija tal-użu tal-Parlament bħala forum biex jiġi indirizzat it-tħassib ġenerali tan-nies ordinarji. Madankollu, is-setgħa tas-sejħa tal-Parlament baqgħet f'idejn il-monarka. Xi studji kkollegaw l-istabbiliment tal-istituzzjonijiet Parlamentari fl-Ewropa matul il-Medju Evu mal-agglomerazzjonijiet urbani u mal-ħolqien ta' klassijiet ġodda, bħall-[[Artiġjan|artiġjani]], kif ukoll mal-preżenza tan-nobbli u tal-eliti reliġjużi. L-istudjużi kkollegaw ukoll l-istabbiliment tal-governanza rappreżentattiva mal-frammentazzjoni politika relattiva tal-Ewropa. Ix-xjenzat politiku [[David Stasavage]] jikkollega l-frammentazzjoni tal-Ewropa, u d-demokratizzazzjoni sussegwenti tagħha, mal-mod kif sfaxxa l-[[Imperu Ruman]]: it-territorju Ruman inħakem minn gruppi frammentati żgħar ta' tribujiet Ġermaniċi, u dan wassal għall-ħolqien ta' unitajiet politiċi żgħar fejn il-mexxejja kienu relattivament dgħajfin u kienu jeħtieġu l-kunsens taċ-ċittadini tagħhom biex jifilħu għat-theddidiet barranin. Fil-[[Polonja]], id-demokrazija nobbli kienet ikkaratterizzata minn żieda fl-attività tan-nobbiltà nofsanija, li riedet iżżid is-sehem tagħha fl-eżerċitar tal-poter għas-spejjeż tal-manjati. Il-manjati ddominaw l-iżjed karigi importanti fl-istat (lajċi u ekkleżjastiċi) u kienu jinġabru fil-kunsill irjali, li iktar 'il quddiem sar is-senat. L-importanza dejjem tikber tan-nobbiltà nofsanija kellha impatt fuq l-istabbiliment tal-istituzzjoni tal-art magħrufa bħala s-''sejmik'' (assemblea lokali), li sussegwentement kisbet iktar drittijiet. Matul is-seklu 15 u l-ewwel nofs tas-seklu 16, is-sejmiks ingħataw iktar u iktar poter u saru l-iżjed istituzzjonijiet importanti tal-poter lokali. Fl-1454, [[Casimir IV Jagiellon]] ta lis-sejmiks id-dritt li jiddeċiedu dwar it-taxxi u li jorganizzaw mobilizzazzjoni tal-massa fl-Istatuti ta' Nieszawa. Huwa wiegħed ukoll li ma kienx se joħloq liġijiet ġodda mingħajr il-kunsens tagħhom. === Era moderna === ==== Perjodu modern bikri ==== [[Stampa:House of Commons during King Charles I's reign, circa 1640-1642 from NPG.jpg|daqsminuri|Matul is-sekli, il-Parlament Ingliż kulma jmur illimita l-poter tal-monarkija Ingliża, proċess li x'aktarx li laħaq il-qofol tiegħu fil-Gwerra Ċivili Ingliża.]] Fl-Ingilterra tas-[[seklu 17]], kien hemm interess imġedded fil-Manja Karta. Il-Parlament tal-Ingilterra għadda l-Petizzjoni tad-Drittijiet fl-1628 li stabbiliet ċerti libertajiet għas-sudditi. Il-Gwerra Ċivili Ingliża (1642–1651) ġiet miġġielda bejn ir-Re u Parlament oligarkiku iżda elett, u matul dan iż-żmien iffurmat l-idea ta' partit politiku, bi gruppi jiddibattu d-drittijiet għar-rappreżentanza politika matul id-Dibattiti ta' Putney tal-1647. Sussegwentement, il-Protettorat (1653–59) u l-Integrazzjoni mill-Ġdid Ingliża (1660) integraw iktar tmexxija awtokratika, għalkemm il-Parlament għadda l-Att dwar il-''Habeas Corpus'' fl-1679 li saħħaħ il-konvenzjoni li pprojbixxiet id-detenzjoni mingħajr biżżejjed raġunijiet jew evidenza. Wara r-Rivoluzzjoni Glorjuża tal-1688, il-Liġi tad-Drittijiet ġiet ippromulgata fl-1689 u din ikkodifikat ċerti drittijiet u libertajiet u għadha fis-seħħ. Il-liġi stabbiliet ir-rekwiżiti li jsiru elezzjonijiet regolari, ir-regoli għal-libertà tal-kelma fil-Parlament u limitat il-poter tal-monarka, u b'hekk żgurat, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-Ewropa ta' dak iż-żmien, li l-assolutiżmu rjali ma jipprevalix. L-istoriċi ekonomiċi [[Douglass North]] u [[Barry Weingast]] ikkaratterizzaw l-istituzzjonijiet implimentati fir-Rivoluzzjoni Glorjuża bħala suċċess kbir f'termini tar-restrizzjonijiet tal-governanza u l-iżgurar tal-protezzjoni tad-drittijiet tal-proprjetà. [[Stampa:Godfrey Kneller - Portrait of John Locke (Hermitage).jpg|daqsminuri|John Locke espanda t-teorija tal-kuntratt soċjali ta' Thomas Hobbes u żviluppa l-kunċett tad-drittijiet naturali, id-dritt tal-proprjetà privata u l-prinċipju ta' kunsens tal-iggvernati. L-ideat tiegħu jiffurmaw il-bażi ideoloġika tad-demokraziji liberali moderni.]] L-interess imġedded fil-Manja Karta, il-Gwerra Ċivili Ingliża, u r-Rivoluzzjoni Glorjuża fis-seklu 17 xprunaw it-tkabbir ta' filosofija politika fil-Gżejjer Brittaniċi. [[Thomas Hobbes]] kien l-ewwel filosfu li fassal teorija dettaljata dwar il-kuntratt soċjali. Fil-''Leviathan'' (1651), Hobbes ħareġ bit-teorija li l-individwi li jgħixu fin-natura kienu jgħixu ħajja "solitarja, fqira, kerha, iebsa u qasira" u kienu jagħmlu gwerer kontinwi kontra kulħadd. Sabiex tiġi evitata l-okkorrenza tal-istat anarkiku tan-natura, Hobbes irraġuna li l-individwi kienu jċedu d-drittijiet tagħhom lil qawwa awtoritarja setgħana. Fi kliem ieħor, Hobbes tkellem favur monarkija assoluta, li fl-opinjoni tiegħu kienet l-aqwa forma ta' governanza. Iktar 'il quddiem, il-filosfu u t-[[tabib]] [[John Locke]] ħareġ b'interpretazzjoni differenti dwar it-teorija tal-kuntratt soċjali. Fiż-''Żewġ Trattati tal-Governanza'' (1689) tiegħu, Locke sostna li l-individwi kollha kellhom id-drittijiet inaljenabbli għall-ħajja, għal-libertà u għall-proprjetà. Skont Locke, l-individwi kienu jinġabru volontarjament flimkien biex jiffurmaw stat bl-għan li jiddefendu drittijiethom. Għal Locke kienu partikolarment importanti d-drittijiet tal-proprjetà, li skont Locke kienu jirrikjedu l-ħarsien, li kien l-iskop primarju tal-gvern. Barra minn hekk, Locke sostna li l-gvernijiet kienu leġittimi biss jekk kellhom il-kunsens ta' dawk li kienu ggvernati. Skont Locke, iċ-ċittadini kellhom id-dritt jirribellaw kontra l-gvern jekk dan kien jaġixxi kontra l-interessi tagħhom jew isir tiranniku. Għalkemm ma tantx kienu moqrija matul ħajtu, ix-xogħlijiet ta' Locke jitqiesu bħala d-dokumenti li jsejsu l-ħsieb liberali u influwenzaw ferm il-mexxejja tar-Rivoluzzjoni Amerikana u iktar 'il quddiem ir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]]. Il-qafas demokratiku liberali tiegħu tal-governanza għadu l-forma ewlenija tad-demokrazija fid-dinja. Fir-repubbliki tal-Cossack tal-[[Ukrajna]] fis-sekli 16 u 17, l-Etmanat tal-Cossack u s-Sich ta' Zaporizhia, id-detentur tal-ogħla kariga ta' Hetman kien jiġi elett mir-rappreżentanti tad-distretti tal-pajjiż. Fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], il-governanza rappreżentattiva bdiet f'Jamestown, Virginia, bl-elezzjoni tal-Kamra tal-Burgesses (il-prekursur tal-Assemblea Ġenerali ta' Virginia) fl-1619. Il-Puritani Ingliżi li għamlu migrazzjoni mill-1620 stabbilew kolonji f'New England, fejn kien hemm governanza lokali demokratika; il-poter ta' dawn l-assemblej lokali kien ivarja ferm tul il-perjodu kolonjali. Madankollu, uffiċjalment kellhom ammonti żgħar ta' poter devolut, peress li l-awtorità aħħarija kienet f'idejn il-monarkija u l-Parlament. Il-Puritani, il-Battisti u l-Quakers li stabbilew dawn il-kolonji applikaw l-organizzazzjoni demokratika tal-kongregazzjonijiet tagħhom anke għall-amministrazzjoni tal-komunitajiet tagħhom fil-ħajja ta' kuljum. ==== Sekli 18 u 19 ==== [[Stampa:The House of Commons 1793-94 by Karl Anton Hickel.jpg|daqsminuri|William Pitt iż-Żgħir jagħti diskors fil-House of Commons tar-Renju Unit.]] L-ewwel Parlament tal-Gran Brittanja ġie stabbilit fl-1707, wara l-fużjoni tar-Renju tal-Ingilterra u r-Renju tal-[[Skozja|Iskozja]] skont l-Atti tal-Unjoni. Żewġ dokumenti ewlenin tal-kostituzzjoni mhux kodifikata tar-Renju Unit, id-Dikjarazzjoni Ingliża tad-Drittijiet tal-1689 (imsejħa mill-ġdid bħala l-Liġi dwar id-Drittijiet tal-1689) u d-Dikjarazzjoni Skoċċiża tad-Drittijiet tal-1689, it-tnejn li huma kienu kkonsolidaw il-pożizzjoni tal-Parlament bħala l-korp suprem tat-tfassil tal-liġijiet u kienu jgħidu li "l-elezzjoni tal-membri tal-Parlament kellha tkun ħielsa". Madankollu, il-Parlament kien jiġi elett biss mis-sidien tal-art maskili, li kienu jammontaw għal 3 % tal-popolazzjoni fl-1780. L-ewwel persuna Brittanika magħrufa ta' nisel Afrikan li vvota f'elezzjoni ġenerali, [[Ignatius Sancho]], ivvota fl-1774 u fl-1780. Matul l-Era tal-Libertà fl-[[Żvezja|Iżvezja]] (1718–1772), id-drittijiet ċivili twessgħu u l-poter għadda mingħand il-monarka għall-Parlament. Ir-raħħala intaxxati kienu rrappreżentati fil-Parlament, għalkemm ma tantx kellhom influwenza, iżda n-nies komuni mingħajr proprjetà intaxxata ma kellhomx suffraġju. Il-ħolqien ta' Repubblika ta' [[Korsika]] ta' għomorha qasir fl-1755 kien tentattiv bikri li tiġi adottata kostituzzjoni demokratika (setgħu jivvutaw l-irġiel u n-nisa kollha li kellhom iktar minn 25 sena). Din il-Kostituzzjoni ta' Korsika kienet l-ewwel waħda bbażata fuq il-prinċipji tal-Illuminiżmu u kienet tinkludi s-suffraġju femminili, xi ħaġa li ma kinitx inkluża fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji l-oħra sas-seklu 20. [[Stampa:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|daqsminuri|It-Tlettax-il Kolonja Brittanika mal-kosta tal-Lvant tal-Amerka ta' Fuq ħarġu Dikjarazzjoni tal-Indipendenza fl-1776.]] L-Amerka kolonjali kellha kwalifikazzjonijiet simili dwar il-proprjetà bħall-Brittanja, u fil-perjodu qabel l-1776 l-abbundanza u d-disponibbiltà tal-art kienet tfisser li għadd kbir ta' kolonjalisti kienu jissodisfaw tali rekwiżiti b'mill-inqas 60 fil-mija tal-irġiel adulti ta' karnaġjon bajda li setgħu jivvutaw. Il-maġġoranza l-kbira tal-irġiel ta' karnaġjon bajda kienu [[Bidwi|bdiewa]] li kienu jissodisfaw ir-rekwiżiti tas-sjieda tal-proprjetà jew tal-ħlas tat-taxxa. Bi ftit eċċezzjonijiet, l-ebda mara jew persuna b'karnaġjon sewda ma setgħu jivvutaw. Vermont, li malli ddikjarat l-indipendenza mill-Gran Brittanja fl-1777, adottat kostituzzjoni mmudellata fuq iċ-ċittadinanza u s-suffraġju demokratiku ta' Pennsylvania għall-irġiel bi proprjetà jew mingħajr proprjetà. Il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti tal-1787 hija l-eqdem kostituzzjoni governattiva kkodifikata li għadha teżisti u li għadha attiva. Il-Kostituzzjoni kienet tipprevedi gvern elett u protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet ċivili, iżda ma temmitx il-jasar u lanqas ma estendiet id-drittijiet tal-votazzjoni fl-Istati Uniti, u minflok ħalliet il-kwistjoni tas-suffraġju f'idejn l-istati individwali. Ġeneralment, l-istati llimitaw is-suffraġju għas-sidien tal-proprjetà maskili u għal dawk li jħallsu t-taxxi ta' karnaġjon bajda. Meta kien hemm l-ewwel elezzjoni Presidenzjali fl-1789, madwar 6 % tal-popolazzjoni kienet eliġibbli biex tivvota. L-Att dwar in-Naturalizzazzjoni tal-1790 illimita ċ-ċittadinanza Amerikana lill-persuni ta' karnaġjon bajda biss. Il-Liġi tad-Drittijiet fl-1791 stabbiliet limiti fuq il-poter tal-gvern sabiex tħares il-libertajiet personali iżda kellha ftit impatt fuq is-sentenzi tal-qrati għall-ewwel 130 sena wara r-ratifika. [[Stampa:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789 (brighter).jpg|xellug|daqsminuri|Ispirata mill-filosfi tal-Illuminiżmu, id-''Dikjarazzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u taċ-Ċittadini'' kellha impatt sinifikanti fuq l-iżvilupp tal-kunċetti popolari tal-libertà tal-individwu u tad-demokrazija fl-Ewropa u madwar id-dinja.]] Fl-1789, [[Franza]] Rivoluzzjonarja adottat id-Dikjarazzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u taċ-Ċittadini, u għalkemm għomorha kien qasir, il-Konvenzjoni Nazzjonali kienet eletta mill-irġiel kollha biss fl-1792. Il-Kostituzzjoni Pollakka-[[Litwanja|Litwana]] tat-3 ta' Mejju 1791 ippruvat timplimenta monarkija kostituzzjonali iktar effettiva, introduċiet l-ugwaljanza politika bejn iċ-ċittadini u n-nobbli, u poġġiet ir-raħħala taħt il-protezzjoni tal-gvern, u b'hekk taffiet l-agħar abbużi kontra r-raħħala. Din damet fis-seħħ għal inqas minn 19-il xahar, u ġiet iddikjarata nulla mis-Sejm ta' Grodno li ltaqa' fl-1793. Minkejja dan, il-Kostituzzjoni tal-1791 għenet biex l-aspirazzjonijiet tal-Pollakki jibqgħu ħajjin għar-restawr eventwali tas-sovranità tal-pajjiż iktar minn seklu wara. Fl-Istati Uniti, l-elezzjoni Presidenzjali tal-1828 kienet l-ewwel waħda li fiha setgħu jivvutaw l-irġiel ta' karnaġjon bajda li ma kinux sidien tal-proprjetà fil-maġġoranza l-kbira tal-istati. L-ammont ta' nies li ħarġu jivvutaw żdied matul is-snin 30 tas-seklu 19, u laħaq madwar 80 % tal-popolazzjoni ta' rġiel adulti ta' karnaġjon bajda fl-elezzjoni Presidenzjali tal-1840. North Carolina kien l-aħħar stat li abolixxa l-kwalifazzjoni abbażi tal-proprjetà fl-1856 u dan wassal għal approssimazzjoni tas-suffraġju universali tal-irġiel ta' karnaġjon bajda (madankollu r-rekwiżiti tal-ħlas tat-taxxa baqgħu jeżistu f'ħames stati fl-1860 u baqgħu jeżistu f'żewġ stati sas-seklu 20). Fiċ-ċensiment tal-Istati Uniti tal-1860, il-popolazzjoni tal-iskjavi kienet kibret għal 4 miljuni, u fir-Rikostruzzjoni wara l-Gwerra Ċivili, għaddew tliet emendi kostituzzjonali: it-13-il Emenda (1865) li temmet l-iskjavitù; l-14-il Emenda (1869) li tat iċ-ċittadinanza lin-nies ta' karnaġjon sewda, u l-15-il Emenda (1870) lil tat lill-irġiel ta' karnaġjon sewda d-dritt nominali biex jivvutaw. L-involviment sħiħ taċ-ċittadini kollha ma ġiex żgurat sa wara li l-moviment tad-drittijiet ċivili kiseb l-approvazzjoni mill-Kungress tal-Istati Uniti fir-rigward tal-Att dwar id-Drittijiet tal-Votazzjoni tal-1965. [[Stampa:Suffrage universel 1848.jpg|daqsminuri|Litografija tas-snin 50 tas-seklu 19 li timmarka l-istabbiliment tas-suffraġju maskili universali fi Franza fl-1848.]] Id-dritt tal-votazzjoni fir-Renju Unit twessa' u sar iktar uniformi permezz ta' sensiela ta' riformi li bdew bl-Att dwar ir-Riformi tal-1832 u komplew fis-seklu 20, b'mod partikolari bl-Att dwar ir-Rappreżentanza tan-Nies tal-1918 u l-Att dwar l-Ugwaljanza tal-1928. Is-suffraġju maskili universali ġie stabbilit fi Franza f'Marzu 1848 fid-dawl tar-Rivoluzzjoni Franċiża tal-1848. Matul dik is-sena, faqqgħu diversi rivoluzzjonijiet fl-Ewropa peress li l-mexxejja kellhom ilaħħqu mad-domandi popolari għall-kostituzzjonijiet liberali u għal iktar governanza demokratika. Fl-1876, l-[[Imperu Ottoman]] għadda minn monarkija assoluta għal waħda kostituzzjonali, u organizza żewġ elezzjonijiet is-sena ta' wara biex jeleġġi membri fil-Parlament li kien għadu kemm ġie ffurmat. Inħarġu Regolamenti Elettorali Proviżorji, li kienu jiddikjaraw li l-membri eletti tal-Kunsilli Amministrattivi Provinċjali kellhom jeleġġu l-membri għall-ewwel Parlament. Iktar tard dik is-sena, ġiet ippromulgata kostituzzjoni ġdida, li kienet tipprevedi l-istabbiliment ta' Parlament bikamerali b'Senat maħtur mis-Sultan u Kamra tad-Deputati eletta mill-poplu. Kienu jitħallew jikkontestaw għall-elezzjoni l-irġiel biss li kellhom iktar minn 30 sena u li kienu midħla tat-Tork u li kellhom drittijiet ċivili sħaħ. Fost ir-raġunijiet ta' skwalifika kien hemm iż-żamma ta' ċittadinanza doppja, ir-reklutaġġ minn gvern barrani, il-falliment monetarju, l-impjieg bħala qaddej, jew "ir-reputazzjoni tat-twettiq ta' azzjonijiet ħżiena". Is-suffraġju universali sħiħ inkiseb fl-1934. Fl-1893, il-kolonja bl-awtogovernanza ta' [[New Zealand]] saret l-ewwel pajjiż fid-dinja (għajr għar-Repubblika ta' Korsika b'għomorha qasir tas-seklu 18 li stabbiliet is-suffraġju universali attiv billi n-nisa ngħataw id-dritt tal-votazzjoni. ==== Sekli 20 u 21 ==== It-tranżizzjonijiet tas-seklu 20 lejn id-demokrazija liberali waslu f'"mewġiet suċċessivi tad-demokrazija", u rriżultaw b'modi differenti minn gwerer, rivoluzzjonijiet, dekolonizzazzjoni, u ċirkostanzi reliġjużi u ekonomiċi. Il-mewġiet globali ta' "regressjoni demokratika" li reġġgħu lura d-demokratizzazzjoni seħħew ukoll fis-snin 20 u 30 tas-seklu 20, fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20 u fis-snin 10 tas-seklu 21. [[L-Ewwel Gwerra Dinjija]] u x-xoljiment tal-[[Imperu Ottoman]] u tal-Imperu Awstro-Ungariku wasslu għall-ħolqien ta' nazzjonijiet-stati ġodda fl-Ewropa, u l-biċċa l-kbira minnhom kienu mill-inqas nominalment demokratiċi. Fis-snin 20 tas-seklu 20 tkattru l-movimenti demokratiċi u s-suffraġju universali avvanza, iżda d-Dipressjoni l-Kbira ġabet magħha diżillużjoni u l-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Ewropa, tal-Amerka Latina u tal-[[Asja]] daru għat-tmexxija ta' rġiel b'saħħithom jew dittaturi. Il-Faxxiżmu u d-dittaturi tkattru fil-[[Ġermanja]] Nażista, fl-[[Italja]], fi [[Spanja]] u fil-[[Portugall]], kif ukoll il-gvernijiet mhux demokratiċi fil-Baltiċi, fil-Balkani, fil-[[Brażil]], f'[[Kuba]], fiċ-[[Ċina]] u fil-[[Ġappun]] fost l-oħrajn. [[Stampa:Opening of the first parliament.jpg|daqsminuri|Pittura tal-ftuħ tal-ewwel Parlament tal-Awstrija fl-1901, wieħed mill-avvenimenti li fforma parti mill-ewwel mewġa ta' demokrazija fil-bidu tas-seklu 20.]] [[It-Tieni Gwerra Dinjija]] ġabet magħha treġġigħ lura definittiv ta' din it-tendenza fil-Punent tal-Ewropa. Id-demokratizzazzjoni tas-setturi Amerikani, Brittaniċi u Franċiżi tal-Ġermanja okkupata (għalkemm xi sorsi jikkontestaw dan il-punt), tal-[[Awstrija]], tal-[[Italja]], u tal-[[Ġappun]] okkupat serviet bħala mudell għat-teorija li ġiet wara tal-bidla fil-gvern. Madankollu, il-biċċa l-kbira tal-Lvant tal-Ewropa, inkluż is-settur [[Unjoni Sovjetika|Sovjetiku]] tal-Ġermanja, sfat fit-territorju mhux demokratiku ddominat mis-Sovjetiċi. Wara l-gwerra kien hemm id-dekolonizzazzjoni, u mill-ġdid il-biċċa l-kbira tal-istati indipendenti ġodda kellhom kostituzzjonijiet nominalment demokratiċi. L-Indja feġġet bħala l-ikbar demokrazija fid-dinja u għadha fit-tmun. Il-pajjiżi li fl-imgħoddi kienu parti mill-Imperu Brittanika, spiss adottaw is-sistema Brittanika ta' Westminster. Fl-1948, id-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem irrekjediet id-demokrazija:<blockquote>3. Ir-rieda tan-nies għandha tkun il-bażi tal-awtorità tal-governanza; din għandha tkun espressa f'elezzjonijiet perjodiċi u ġenwini li għandhom jkunu b'suffraġju universali u ugwali u dan għandu jiġi espress f'elezzjonijiet perjodiċi u ġenwini li għandhom isiru b'suffraġju universali u ndaqs u għandhom isiru permezz ta' votazzjoni sigrieta u jew bi proċeduri ekwivalenti ta' votazzjoni ħielsa.</blockquote>— Id-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem, l-Artikolu 21, in-Nazzjonijiet Uniti, fl-1948 [[Stampa:Lev Trotsky 1906-3.3 V1-1.2.jpg|daqsminuri|Id-Deputati tal-Ħaddiema Sovjetiċi ta' [[San Pietruburgu]] fl-1905: Leon Trotsky fin-nofs. Is-sovjeti kienu eżempju bikri ta' kunsill tal0-ħaddiema.]] Sal-1960, il-maġġoranza l-kbira tal-pajjiżi-stati nominalment kienu demokraziji, għalkemm il-biċċa l-kbira tal-popolazzjonijiet tad-dinja kienu jgħixu f'demokraziji nominali li esperjenzaw elezzjonijiet taparsi, u forom oħra ta' qerq (b'mod partikolari fl-istati "[[Komuniżmu|Komunisti]]" u l-eks kolonji). Mewġa sussegwenti ta' demokratizzazzjoni ġabet magħha kisbiet sostanzjali favur demokrazija liberali ta' vera għal bosta stati, u din ġiet imlaqqma bħala t-"tielet mewġa ta' demokrazija". Il-Portugall, Spanja u diversi mid-dittaturi militari fl-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] reġgħu lura għat-tmexxija ċivili fis-snin 70 u 80 tas-seklu 20. Din ġiet segwita minn pajjiżi fil-Lvant u fin-Nofsinhar tal-Asja sa nofs u l-aħħar tas-snin 80 tas-seklu 20. L-għawġ ekonomiku fis-snin 80 tas-seklu 20, flimkien mal-garr minħabba l-oppressjoni Sovjetika, wasslu għall-isfaxxar tal-Unjoni Sovjetika, it-tmiem assoċjata tal-[[Gwerra Bierda]], u d-demokratizzazzjoni u l-liberalizzazzjoni tal-pajjiżi tal-Lvant tal-eks Unjoni Sovjetika. L-iżjed demokraziji mid-demokraziji l-ġodda li kellhom suċċess kienu dawk li [[Ġeografija|ġeografikament]] u [[Kultura|kulturalment]] kienu l-eqreb tal-Punent tal-Ewropa, u li issa huma parti mill-[[Unjoni Ewropea]] jew huma pajjiżi kandidati. Fl-1986, wara li waqgħet l-iżjed dittatura Asjatika prominenti, l-uniku stat demokratiku tax-xorta tiegħu dak iż-żmien feġġ fil-[[Filippini]] bil-wasla ta' [[Corazon Aquino]], li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala omm id-demokrazija Asjatika. Ix-xejra liberali nfirxet f'uħud mill-istati Afrikani fis-snin 90 tas-seklu 20, l-iktar fl-[[Afrika t'Isfel]]. Xi eżempji reċenti ta' tentattivi ta' liberalizzazzjoni jinkludu r-Rivoluzzjoni [[Indoneżja|Indoneżjana]] tal-1998, ir-Rivoluzzjoni bil-Gafef fil-[[Jugoslavja]], ir-Rivoluzzjoni tal-Ward fil-[[Ġeorġja|Georgia]], ir-Rivoluzzjoni Oranġjo fl-[[Ukrajna]], ir-Rivoluzzjoni taċ-Ċedru fil-[[Libanu]], ir-Rivoluzzjoni tat-Tulipani fil-[[Kirgiżistan]] u r-Rivoluzzjoni tal-Ġiżimin fit-[[Tuneżija]]. Skont Freedom House, fl-2007 kien hemm 123 demokrazija elettorali (minn 40 waħda fl-1972). Skont il-''Forum Dinji dwar id-Demokrazija'', id-demokraziji elettorali issa jirrappreżentaw 120 mill-192 pajjiż eżistenti u jikkostitwixxu 58.2 fil-mija tal-popolazzjoni dinjija. Fl-istess ħin, id-demokraziji liberali, jiġifieri l-pajjiżi li Freedom House tqis bħala ħielsa u li jirrispettaw id-drittijiet tal-bniedem bażiċi u l-istat tad-dritt, jammontaw għal 85 pajjiż u jirrappreżentaw 38 fil-mija tal-popolazzjoni globali. Fl-2007 ukoll, in-[[Nazzjonijiet Uniti]] ddikjaraw il-15 ta' Settembru bħala l-Jum Internazzjonali tad-Demokrazija. Bosta pajjiżi baxxew l-età tal-votazzjoni għal 18-il sena; id-demokraziji ewlenin bdew jagħmlu dan fis-snin 70 tas-seklu 20, l-ewwel nett fil-Punent tal-Ewropa u fl-Amerka ta' Fuq. Il-biċċa l-kbira tad-demokraziji elettorali għadhom jeskludu lil dawk taħt l-età ta' 18-il sena mill-votazzjoni. L-età tal-votazzjoni tbaxxiet għal 16-il sena għall-elezzjonijiet nazzjonali f'għadd ta' pajjiżi, fosthom il-[[Brażil]], l-Awstrija, [[Kuba]] u n-[[Nikaragwa]]. F'California, proposta tal-2004 biex jingħata kwart ta' vot li dawk ta' 16-il sena fl-aħħar mill-aħħar ma għaddietx. Fl-2008, il-Parlament Ġermaniż ippropona abbozz ta' liġi li mbagħad warrab li kienet tagħti d-dritt tal-votazzjoni lil kull ċittadin mat-twelid, biex jintuża minn ġenitur sa meta l-wild ikun jista' jibda jużah. [[Stampa:Mandela voting in 1994.jpg|daqsminuri|[[Nelson Mandela]] jivvota fl-elezzjonijiet multirazzjali tal-1994 fl-[[Afrika t'Isfel]]. Din kienet l-ewwel darba li kien ivvota f'ħajtu.]] Skont Freedom House, mill-2005 kien hemm 17-il sena konsekuttiva li fihom id-drittijiet politiċi u l-libertajiet ċivili madwar id-dinja marru għall-agħar f'iktar pajjiżi milli fejn sar xi titjib, peress li l-qawwiet populisti u nazzjonalistiċi mexew 'il quddiem kullimkien, mill-[[Polonja]] (eż. il-partit tal-Liġi u l-Ġustizzja) sal-Filippini (taħt [[Rodrigo Duterte]]). F'rapport ta' Freedom House li nħareġ fl-2018, il-punteġġi rigward id-demokrazija għall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi marru lura għat-12-il sena konsekuttiva. ''The Christian Science Monitor'' irrapporta li l-ideoloġiji nazzjonalistiċi u populisti kienu qed jissaħħew, a skapitu tal-istat tad-dritt, f'pajjiżi bħall-Polonja, it-[[Turkija]] u l-[[Ungerija]]. Pereżempju, fil-Polonja, il-President ħatar 27 imħallef ġdid tal-Qorti Suprema minkejja l-oġġezzjonijiet legali mill-[[Kummissjoni Ewropea]]. Fit-Turkija, eluf ta' mħallfin tneħħew mill-karigi tagħhom wara kolp ta' stat li ma rnexxiex. Iċ-"ċedimenti demokratiċi" fis-snin 10 tas-seklu 21 ġew attribwiti lill-inugwaljanza ekonomika u l-garr soċjali, il-personaliżmu, il-ġestjoni batuta tal-gvernijiet fir-rigward tal-[[pandemija tal-COVID-19]], kif ukoll fatturi oħra bħall-manipolazzjoni tas-soċjetà ċivili, il-"polarizzazzjoni tossika", il-kampanji barranin tad-diżinformazzjoni, ir-razziżmu u n-nattiviżmu, is-setgħa eżekuttiva eċċessiva, u s-setgħa mnaqqsa tal-oppożizzjoni. Fi ħdan id-demokraziji tal-Punent, l-attitudnijiet ta' "protezzjoniżmu", li jiġbru flimkien il-konservattiviżmu kulturali u l-attitudnijiet ekonomiċi Xellugin, kienu l-iżjed indikatur b'saħħtu tal-appoġġ għall-modalitajiet awtoritarji ta' governanza. == Teorija == === Teorija bikrija === [[Stampa:Corazon Aquino inauguration.jpg|daqsminuri|Corazon Aquino tieħu l-ġurament u ssir l-ewwel President [[mara]] fl-Asja.]] It-teorija demokratika ta' Aristotli kienet tpoġġi f'kuntrast it-tmexxija mill-ħafna (demokrazija/timokrazija), mat-tmexxija mill-ftit (oligarkija/aristokrazija/elitiżmu), kif ukoll mat-tmexxija minn persuna waħda (tirannija/awtokrazija/monarkija assoluta). Huwa ħaseb ukoll li kien hemm varjant tajjeb u ħażin ta' kull sistema (huwa qies id-demokrazija bħala l-kontroparti ħażina tat-timokrazija). Fehma komuni fost it-teoriċi Repubblikani bikrin u Rinaxximentali kienet li d-demokrazija setgħet tibqa' ħajja biss fil-komunitajiet politiċi ż-żgħar. Abbażi tal-lezzjonijiet meħuda mill-bidla tar-Repubblika Rumana lejn il-monarkiżmu iktar ma kibret jew ċkienet, dawn it-teoriċi Repubblikani sostnew li l-espansjoni tat-territorji u tal-popolazzjoni inevitabbilment kienu jwasslu għat-tirannija. Għaldaqstant id-demokrazija kienet fraġli ferm u rari storikament, għax setgħet tibqa' teżisti biss f'unitajiet politiċi żgħar, li minħabba d-daqs tagħhom kienu vulnerabbli għal ħakma minn unitajiet politiċi akbar. Huwa magħruf li Montesquieu qal, "jekk repubblika tkun żgħira, tinqered minn qawwa barranija; jekk tkun kbira, tinqered minn difett intern". [[Jean-Jacques Rousseau]] sostna, "Għaldaqstant, hija l-karatteristika naturali tal-istati żgħar li jiġu ggvernati bħala repubblika, tal-istati ta' daqs nofsani li jkunu soġġetti għal monarka, u tal-imperi kbar li jitmexxew minn prinċep tirann". === Teorija kontemporanja === Fost it-teoriji politiċi moderni, jeżistu kunċetti fundamentali differenti tad-demokrazija. ==== Aggregazzjoni ==== It-teorija tad-demokrazija aggregattiva ssostni li l-għan tal-proċessi demokratiċi hu li jmexxu 'l quddiem il-preferenzi taċ-ċittadini u jaggregawhom flimkien biex jiddeterminaw liema politiki soċjali għandha tadotta s-soċjetà. Għaldaqstant, dawk li jħaddnu din il-fehma jsostnu li s-sehem demokratiku għandu jiffoka b'mod primarju fuq il-votazzjoni, fejn il-politiki bl-ikbar ammont ta' voti jiġu implimentati. Jeżistu varjanti differenti tad-demokrazija aggregattiva. Skont il-ħsieb tad-demokrazija minimalista, l-elezzjonijiet huma mekkaniżmu ta' kompetizzjoni bejn il-[[Politiku|politiċi]]. [[Joseph Schumpeter]] huwa magħruf li spjega dan il-ħsieb fil-ktieb tiegħu ''Kapitaliżmu, Soċjaliżmu u Demokrazija''. [[Anthony Downs]] jargumenta li l-partiti politiċi ideoloġiċi huma neċessarji biex jaġixxu bħala sensara bejn l-individwi u l-gvernijiet. Min-naħa l-oħra, id-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini jivvutaw direttament rigward il-proposti leġiżlattivi, tista' turi aggregazzjoni aħjar f'każijiet ta' differenzi fil-preferenzi bejn l-elit u l-votanti. ===== Mandat medjan ===== Skont it-teorema tal-votant medjan, ir-rappreżentattività politika tista' tiġi evalwata billi jitqabbel kemm il-liġijiet u l-politiki huma qrib tal-fehmiet tal-votanti medjani tul l-ispettru politiku. Il-mandat medjan iħares lejn il-preferenzi tal-votant medjan bħala dawk li jagħtu leġittimità politika. ==== Poliarkija ==== [[Robert A. Dahl]] jargumenta li l-prinċipju demokratiku fundamentali hu li meta wieħed jasal għal deċiżjonijiet kollettivi vinkolanti, kull persuna f'komunità politika hija intitolata li l-interessi tagħha jitqiesu b'mod indaqs. Huwa juża t-terminu poliarkija ("it-tmexxija mill-ħafna") biex jirreferi għal soċjetajiet fejn jeżisti ċertu sett ta' istituzzjonijiet u proċeduri li huma perċepiti li jwasslu għal tali demokrazija. L-ewwel u qabel kollox fost dawn l-istituzzjonijiet hemm l-okkorrenza regolari ta' elezzjonijiet ħielsa u miftuħa li jsiru biex jintgħażlu r-rappreżentanti li mbagħad jiġġestixxu l-politiki pubbliċi kollha tas-soċjetà jew il-biċċa l-kbira minnhom. Madankollu, dawn il-proċeduri poliarkiċi jaf ma joħolqux demokrazija sħiħa, jekk pereżempju l-faqar ixekkel il-parteċipazzjoni politika. B'mod simili, [[Ronald Dworkin]] isostni li d-"demokrazija hija ideal sostantiv, mhux sempliċement proċedurali". ==== Deliberazzjoni ==== Id-demokrazija deliberattiva hija bbażata fuq in-nozzjoni li d-demokrazija hija governanza bid-deliberazzjoni. Għad-differenza tad-demokrazija aggregattiva, id-demokrazija deliberattiva ssostni li biex deċiżjoni demokratika tkun leġittima, din trid tkun preċeduta minn deliberazzjoni awtentika, mhux sempliċement l-aggregazzjoni tal-preferenzi li sseħħ fil-votazzjoni. Deliberazzjoni awtentika hija deliberazzjoni fost dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet li tkun ħielsa minn distorsjonijiet tas-setgħa politika inugwali, bħas-setgħa li jikseb min jieħu d-deċiżjonijiet permezz tal-ġid ekonomiku jew l-appoġġ tal-gruppi ta' interess. Jekk dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet ma jkunux jistgħu jaslu għal konsensus wara deliberazzjoni awtentika dwar proposta, imbagħad jivvutaw dwar il-proposta billi jużaw forma ta' tmexxija tal-maġġoranza. Il-ġemgħat taċ-ċittadini jitqiesu minn bosta studjużi bħala eżempji prattiċi tad-demokrazija deliberattiva, u rapport reċenti tal-[[OECD]] jidentifika l-ġemgħat taċ-ċittadini bħala mekkaniżmu popolari li kulma jmur jinvolvi liċ-ċittadini fit-teħid tad-deċiżjonijiet governattivi. Dawk li huma favur id-demokrazija diretta jsostnu li ċ-ċittadini ma jmexxux lilhom infushom sakemm ma jiddeċidux direttament rigward il-liġijiet u l-politiki. L-attività politika tista' tkun siewja fiha nnifisha, peress li tissoċjalizza u teduka liċ-ċittadini, u l-parteċipazzjoni popolari tista' tikkontrolla l-elit setgħana. ==== Tipi ta' demokraziji governattivi ==== Id-demokrazija għandha bosta forom, kemm fit-teorija kif ukoll fil-prattika. Xi varjetajiet tad-demokrazija jipprovdu rappreżentanza aħjar u iktar libertà għaċ-ċittadini minn oħrajn. Madankollu, jekk xi demokrazija ma tkunx strutturata sabiex tipprojbixxi lill-gvern milli jeskludi lin-nies mill-proċess leġiżlattiv, jew lil kwalunkwe fergħa tal-gvern milli tibdel is-separazzjoni tal-poteri favuriha, imbagħad fergħa tas-sistema tista' takkumula wisq poter u teqred id-demokrazija. It-tipi ta' demokrazija li ġejjin ma jeskludux lil xulxin: ħafna jispeċifikaw dettalji ta' aspetti li huma indipendenti minn xulxin u jistgħu jeżistu flimkien f'sistema unika. ===== Forom bażiċi ===== Jeżistu diversi varjanti ta' demokrazija, iżda hemm żewġ forom bażiċi, u t-tnejn li huma jikkonċernaw kif il-korp kollu taċ-ċittadini eliġibbli jwettaq ir-rieda tiegħu. Forma ta' demokrazija hija d-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini eliġibbli kollha jkollhom parteċipazzjoni attiva fit-teħid tad-deċiżjonijiet politiċi, pereżempju billi jivvutaw direttament rigward l-inizjattivi ta' politika. Fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji moderni, il-korp kollu ta' ċittadini eliġibbli jibqa' l-poter sovran iżda l-poter politiku jiġi eżerċitat indirettament permezz ta' rappreżentanti eletti; din tissejjaħ demokrazija rappreżentattiva. Jekk il-kap ta' stat jiġi elett b'mod demokratiku, l-istat jissejjaħ repubblika demokratika. ====== Demokrazija diretta ====== Id-demokrazija diretta hija sistema politika fejn iċ-ċittadini jieħdu sehem fit-teħid tad-deċiżjonijiet personalment. minflok jiddependu fuq intermedjarji jew rappreżentanti. Dawk li tkellmu favuriha bħal Jean-Jacques Rousseau jsostnu li l-approċċ dirett iżid il-leġittimità. Demokrazija diretta tagħti lill-popolazzjoni li tivvota s-setgħa li: * tibdel il-liġijiet kostituzzjonali; * tressaq inizjattivi, referenda u suġġerimenti għal liġijiet. Fi ħdan il-gvernijiet rappreżentattivi moderni, ċerti għodod elettorali bħar-referenda, l-inizjattivi taċ-ċittadini u r-referendum għat-tneħħija ta' gvern jitqiesu bħala fororm ta' demokrazija diretta. Madankollu, uħud li huma favur id-demokrazija diretta jsostnu li l-ġemgħat lokali jeħtieġu jiddiskutu wiċċ imb wiċċ. Id-demokrazija diretta bħala sistema ta' governanza attwalment teżisti fil-kantons [[Żvizzera|Żvizzeri]] ta' Appenzell Innerrhoden u Glarus, il-Muniċipalitajiet Awtonomi Zapatisti Ribelli, il-komunitajiet affiljati mas-CIPO-RFM, il-kunsilli lokali [[Bolivja|Bolivjani]] ta' FEJUVE, u l-kantons Kurdi ta' Rojava. ====== Demokrazija semidiretta ====== Xi demokraziji moderni li huma rappreżentattivi għalkollox fin-natura tagħhom jiddependu bil-kbir fuq forom ta' azzjoni politika tad-demokrazija diretta. Dawn id-demokraziji, li jużaw elementi tad-demokrazija rappreżentattiva u tad-demokrazija diretta, jissejħu demokraziji semidiretti jew demokraziji parteċipattivi. Xi eżempji jinkludu l-Iżvizzera u xi stati tal-Istati Uniti, fejn isir użu frekwenti tar-referenda u tal-inizjattivi. Il-Konfederazzjoni Żvizzera hija demokrazija semidiretta. Fil-livell federali, iċ-ċittadini jistgħu jipproponu bidliet fil-kostituzzjoni (inizjattiva popolari federali) jew jitolbu li jsir referendum rigward kwalunkwe liġi vvutata mill-Parlament. Bejn Jannar 1995 u Ġunju 2005, iċ-ċittadini Żvizzeri vvutaw 31 darba, biex iwieġbu 103 domanda (matul l-istess perjodu, iċ-ċittadini Franċiżi pparteċipaw f'żewġ referenda biss). Minkejja dan, fl-aħħar 120 sena inqas minn 250 inizjattiva tressqu għal referendum. Xi eżempji jinkludu l-użu estensiv tar-referenda fl-istat Amerikan ta' California, li huwa stat b'iktar minn 20 miljun votant. F'New England spiss jintużaw laqgħat tal-belt, speċjalment fiż-żoni rurali, għall-ġestjoni tal-governanza lokali. Dan joħloq forma ibrida ta' governanza, b'demokrazija diretta lokali u gvern statali rappreżentattiv. Pereżempju, il-biċċa l-kbira tal-bliet ta' Vermont jorganizzaw laqgħat tal-bliet annwali f'Marzu fejn jiġu eletti l-uffiċjali tal-bliet, jiġu vvutati l-baġits għall-bliet u għall-iskejjel, u ċ-ċittadini jkollhom l-opportunità li jitkellmu u jinstemgħu rigward il-kwistjonijiet politiċi. ====== Sistema tax-xorti ====== L-użu ta' sistema tax-xorti, demokrazija karatteristika ta' Ateni, hija karatteristika ta' xi verżjonijiet ta' demokraziji diretti. F'din is-sistema, kompiti governattivi u amministrattivi importanti jitwettqu minn ċittadini li jittellgħu bix-xorti f'lotterija. ====== Demokrazija rappreżentattiva ====== Id-demokrazija rappreżentattiva tinvolvi l-elezzjoni tal-uffiċjali tal-gvern min-nies rappreżentati. L-iżjed mekkaniżmi komuni jinvolvu l-elezzjoni tal-kandidat mill-maġġoranza jew minn pluralità tal-voti. Il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Punent għandhom sistemi rappreżentattivi. Ir-rappreżentanti jistgħu jiġu eletti bħala rappreżentanti diplomatiċi minn distrett (jew kostitwenza) partikolari, jew jirrappreżentaw l-elettorat kollu permezz ta' sistemi proporzjonali. Xi demokraziji rappreżentattivi jinkorporaw ukoll elementi tad-demokrazija diretta, bħal referenda. Karatteristika tad-demokrazija rappreżentattiva hi li filwaqt li r-rappreżentanti jiġu eletti min-nies biex jaġixxu fl-interess tan-nies, jibqa' jkollhom il-libertà li jeżerċitaw il-ġudizzju tagħhom stess kif jaħsbu li jkun l-aħjar. Dan wassal għal kritika fir-rigward tad-demokrazija rappreżentattiva, u ġew indikati kontradizzjonijiet tal-mekkaniżmi ta' rappreżentanza mad-demokrazija. ====== Demokrazija Parlamentari ====== Id-demokrazija Parlamentari hija demokrazija rappreżentattiva fejn il-gvern jinħatar jew jista' jitneħħa mir-rappreżentanti, għad-differenza tat-"tmexxija Presidenzjali" fejn il-President ikun il-kap ta' stat u l-kap tal-gvern u jiġi elett mill-votanti. F'demokrazija Parlamentari, il-governanza tiġi eżerċitata b'delega lill-eżekuttiv u tkun soġġetta għal rieżami kontinwu, verifiki u bilanċi mill-Parlament leġiżlattiv elett mill-poplu. F'sistema Parlamentari, il-Prim Ministru jista' jitneħħa mil-leġiżlatura fi kwalunkwe mument jekk ma jkunx żamm mal-istennijiet tal-leġiżlatura. Dan isir permezz ta' vut ta' sfiduċja fejn il-leġiżlatura tiddeċiedi jekk il-Prim Ministru għandux jitneħħa mill-kariga b'maġġoranza favur it-tneħħija. F'xi pajjiżi, il-Prim Ministru jista' jsejjaħ elezzjoni ukoll fi kwalunkwe ħin, tipikament meta l-Prim Ministru jemmen li jkollu l-poplu warajh biex jerġa' jiġi elett. F'demokraziji Parlamentari oħra, elezzjonijiet addizzjonali prattikament qatt ma jsiru, u jiġi ppreferut gvern ta' minoranza sal-elezzjonijiet ordinarji ta' wara. Karatteristika importanti tad-demokrazija Parlamentari hija l-kunċett tal-"oppożizzjoni leali". Il-qofol tal-kunċett hu li t-tieni l-ikbar partit politiku (jew l-oppożizzjoni) jopponi l-partit fil-gvern (jew koalizzjoni), filwaqt li jibqa' leali lejn l-istat u l-prinċipji demokratiċi tiegħu. ====== Demokrazija Presidenzjali ====== Id-demokrazija Presidenzjali hija sistema fejn il-pubbliku jeleġġi l-President permezz ta' elezzjoni. Il-President jaqdi l-funzjoni ta' kap ta' stat u ta' kap ta' gvern u jikkontrolla l-biċċa l-kbira tal-poteri eżekuttivi. Il-President iservi għal mandat speċifiku u ma jistax iservi għal iktar. Spiss il-leġiżlatura limitat il-possibbiltà li President jitneħħa mill-kariga. L-elezzjonijiet tipikament ikollhom data fissa u qajla jinbidlu. Il-President ikollu kontroll dirett fuq il-kabinett, u jaħtar speċifikament il-membri tal-kabinett. Normalment l-eżekuttiv ikollu r-responsabbiltà tat-twettiq jew tal-implimentazzjoni tal-leġiżlazzjoni u jaf ikollu poteri leġiżlattivi limitati, bħal veto. Madankollu, fergħa leġiżlattiva tgħaddi l-leġiżlazzjoni u l-baġits. B'hekk ikun hemm xi forma ta' separazzjoni tal-poteri. B'hekk, il-Presidentu u l-leġiżlatura jaf jispiċċaw ikollhom kontroll ta' partiti separati, u wieħed ikun jista' jimblokka lill-ieħor u b'hekk jindaħal mal-ħidma kif suppost tal-istat. Din jaf hija r-raġuni għalfejn id-demokrazija Presidenzjali ma tantx hija komuni 'l barra mill-Amerki, l-Afrika u l-Asja Ċentrali u tax-Xlokk. Sistema semi-Presidenzjali hija sistema ta' demokrazija fejn il-gvern jinkludi kemm Prim Ministru kif ukoll President. Is-setgħat partikolari tal-Prim Ministru u tal-President ivarjaw skont il-pajjiż. ==== Tipoloġija ==== ===== Monarkija kostituzzjonali ===== Bosta pajjiżi bħar-Renju Unit, [[Spanja]], in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]], il-[[Belġju]], il-pajjiżi Skandinavi, it-[[Tajlandja]], il-[[Ġappun]] u l-[[Butan|Bhutan]] bidlu monarkiji setgħana f'monarkiji kostituzzjonali (spiss gradwalment) bi rwoli limitati jew simboliċi. Pereżempju, fl-istati predeċessuri tar-Renju Unit, il-monarkija kostituzzjonali bdiet tfeġġ u baqgħet teżisti bla xkiel mir-Rivoluzzjoni Glorjuża tal-1688 u minn meta għaddiet il-Liġi dwar id-Drittijiet tal-1689. Il-monarkiji kostituzzjonali limitati ferm, bħar-Renju Unit, ġew imsejħa bħala repubbliki monarkiċi minn [[Kittieb|kittieba]] bħal [[H. G. Wells]]. F'pajjiżi oħra, il-monarkija ġiet abolita flimkien mas-sistema aristokratika (bħal fi Franza, iċ-[[Ċina]], ir-[[Russja]], il-Ġermanja, l-Awstrija, l-Ungerija, l-Italja, il-Greċja u l-[[Eġittu]]). Persuna eletta, b'poteri sinifikanti jew mingħajrhom, saret il-kap ta' stat f'dawn il-pajjiżi. Il-familji tal-elit tal-leġiżlaturi, li spiss kellhom mandati ereditarji jew għal għomorhom, kienu komuni f'bosta stati. Maż-żmien, dawn kellhom poteri li ġew limitati (bħall-House of Lords tar-Renju Unit) jew saru elettivi u baqgħu setgħana (bħas-Senat [[Awstralja|Awstraljan]]). ===== Demokrazija repubblikana ===== It-terminu ''repubblika'' għandu bosta tifsiriet differenti, iżda llum il-ġurnata spiss jirreferi għal demokrazija rappreżentattiva b'kap ta' stat elett, bħal President, li jservi għal mandat limitat, b'kuntrast mal-istati b'monarka ereditarju bħala kap ta' stat, anke jekk dawn l-istati jkunu demokraziji rappreżentattivi b'kap ta' gvern elett jew maħtur bħal Prim Ministru. Il-Missirijiet Fundaturi tal-Istati Uniti spiss ikkritikaw id-demokrazija diretta; [[James Madison]] argumenta speċjalment f'''The Federalist'' Nru 10, li dak li ddistingwa demokrazija diretta minn waħda repubblikana kien li dik tal-ewwel kienet tiddependi fuq daqs żgħir u kienet tbati ferm mill-effetti tal-fazzjonijiet, filwaqt li dik repubblikana setgħet issir iktar b'saħħitha iktar ma tikber u minnha nnifisha tiġġieled il-fazzjonijiet permezz tal-istruttura tagħha stess. B'hekk, matul konvenzjoni f'[[Philadelphia]], Madison sejjaħ l-elezzjoni tar-rappreżentanti minn territorji kbar bħala "l-unika difiża kontra l-inkonvenjenzi tad-demokrazija konsistenti mal-forma demokratika ta' governanza". Il-Professuri [[Richard Ellis]] tal-Università ta' Willamette u [[Michael Nelson]] tal-Kulleġġ ta' Rhodes isostnu li l-biċċa l-kbira tal-ħsieb kostituzzjonali, minn Madison għal Lincoln u lil hinn, iffoka fuq "il-problema tat-tirannija tal-maġġoranza". Huma kkonkludew, "il-prinċipji tal-governanza repubblikana mħaddna fil-Kostituzzjoni jirrappreżentaw sforz biex jiġi żgurat li id-drittijiet inaljenabbli għall-ħajja, għal-libertà u għat-tfittxija tal-kuntentizza ma jiġux imkasbra mill-maġġoranzi". [[John Adams]] insista li dak li kien kritiku għall-valuri Amerikani kien li l-gvern ikun "marbut minn liġijiet fissi, li l-poplu jkollu l-jedd li jinstema' fit-tfassil tagħhom, u d-dritt għad-difiża". Meta [[Benjamin Franklin]] kien ħiereġ wara li kiteb il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti, [[Elizabeth Willing Powel]] staqsietu "Mela, Dr., x'għandna — repubblika jew monarkija?". Huwa wieġeb "Repubblika — jekk kapaċi żżommuha". ===== Demokrazija liberali ===== Id-demokrazija liberali hija demokrazija rappreżentattiva li tħaddan filosofija politika liberali, fejn il-kapaċità tar-rappreżentanti eletti li jeżerċitaw il-poter tat-teħid tad-deċiżjonijiet hija soġġetta għall-istat tad-dritt, moderat minn kostituzzjoni jew liġijiet bħall-protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet tal-individwi, u limitat sal-punt li r-rieda tal-maġġoranza ma tistax tiġi eżerċitata kontra d-drittijiet tal-minoranzi. ===== Demokrazija Soċjalista ===== Il-ħsieb Soċjalista għandu diversi fehmiet differenti rigward id-demokrazija, pereżempju d-demokrazija soċjali jew is-Soċjaliżmu demokratiku. Ħafna Soċjalisti demokratiċi u demokratiċi Soċjalisti jemmnu f'forma ta' demokrazija parteċipattiva, industrijali, ekonomika u/jew tal-post tax-xogħol flimkien ma' demokrazija rappreżentattiva. ===== Demokrazija Marxista ===== It-teorija [[Karl Marx|Marxista]] tappoġġa soċjetà demokratika ċċentrata fuq il-klassi tal-ħaddiema. Xi Marxisti u Trotskyisti jemmnu fid-demokrazija diretta jew fil-kunsilli tal-ħaddiema (li xi kultant jissejħu entitajiet Sovjetiċi). Din is-sistema jaf tibda bid-demokrazija fil-post tax-xogħol u timmanifesta ruħha bħala demokrazija Sovjetika jew dittatura tal-proletarjat. Il-gruppi Trotskyisti interpretaw id-demokrazija Soċjalista bħala sinonima tar-rappreżentanza ta' diversi partiti tax-Xellug Estrem, tal-organizzazzjonijiet tal-unions awtonomi, tal-kontroll tal-produzzjoni tal-ħaddiema, tad-demokrazija interna fi ħdan il-partiti u tal-parteċipazzjoni tal-massa tal-mases tal-ħaddiema. Xi partiti Komunisti jappoġġaw repubblika Sovjetika b'ċentraliżmu demokratiku. Fi ħdan id-demokrazija fil-Marxiżmu jaf ikun hemm ostilità għal dik li normalment tissejjaħ "demokrazija liberali". ===== Demokrazija anarkika ===== L-anarkiċi huma maqsuma f'dan id-dominju, skont jemmnux li tmexxija tal-maġġoranza hijiex tirannika jew le. Għal bosta anarkiċi, l-unika forma ta' demokrazija li titqies aċċettabbli hija d-demokrazija diretta. [[Pierre-Joseph Proudhon]] argumenta li l-unika forma aċċettabbli ta' demokrazija diretta hija waħda fejn huwa rikonoxxut li d-deċiżjonijiet tal-maġġoranza mhumiex vinkolanti fuq il-minoranza, anke meta jkun hemm unanimità. Madankollu, l-anarkiku-Komunist [[Murray Bookchin]] ikkritika l-anarkiċi individwalisti talli opponew id-demokrazija, u sostna li t-"tmexxija tal-maġġoranza" hija konsistenti mal-anarkiżmu. Xi anarkiċi-Komunisti jopponu n-natura maġġoritarja tad-demokrazija diretta, u jħossu li tista' timpedixxi l-libertà individwali u huma favur forma mhux maġġoritarja ta' demokrazija b'konsensus, simili għall-pożizzjoni ta' Proudhon dwar id-demokrazija diretta. ===== Demokrazija każwali ===== Id-demokrazija każwali jew bix-xorti hija l-proċess tal-għażla tal-korpi tat-teħid tad-deċiżjonijiet b'mod aleatorju. Dawn il-korpi jistgħu jkunu iktar rappreżentattivi tal-fehmiet u tal-interessi tal-poplu inġenerali milli leġiżlatura eletta jew entità oħra tat-teħid tad-deċiżjonijiet. It-teknika kienet tintuża b'mod mifrux fid-demokrazija ta' Ateni u f'Firenze Rinaxximentali u għadha tintuża fl-għażla moderna tal-ġuriji u fil-ġemgħat taċ-ċittadini. ===== Demokrazija kostituzzjonali ===== Id-demokrazija kostituzzjonali hija forma ta' demokrazija bbażata fuq il-qsim tal-poter bejn l-elit li jirrappreżenta l-gruppi soċjali fi ħdan is-soċjetà. Fl-1969, [[Arendt Lijphart]] stqarr li din kienet tistabbilizza d-demokraziji bil-fazzjonijiet. Demokrazija kostituzzjonali tippermetti li jkun hemm votazzjonijiet simultanji bil-maġġoranza f'żewġ kostitwenzi etnoreliġjużi jew iktar, u l-politiki jiġu ppromulgati biss jekk jiksbu l-appoġġ tal-maġġoranza mit-tnejn li huma jew minn kollha kemm huma. It-tmexxija b'votazzjoni ta' maġġoranza kwalifikata fil-Kunsill tal-Ministri tal-Unjoni Ewropea hija approċċ ta' demokrazija kostituzzjonali għad-demokraziji sovranazzjonali. Din is-sistema fit-[[Trattat ta' Ruma]] talloka l-voti lill-Istati Membri skont il-popolazzjonijiet tagħha, iżda hija pponderata sew favur l-istati ż-żgħar. Demokrazija kostituzzjonali tirrikjedi l-konsensus tar-rappreżentanti, filwaqt li d-demokrazija b'konsensus tirrikjedi l-konsensus tal-elettorat. ===== Demokrazija maġġoritarja ===== Id-demokrazija maġġoritarja hija forma ta' demokrazija bbażata fuq prinċipju ta' tmexxija tal-maġġoranza. Id-demokrazija maġġoritarja tikkuntrasta mad-demokrazija b'konsensus, u t-tmexxija tkun bl-akbar ammont ta' nies possibbli. ===== Demokrazija b'konsensus ===== Id-demokrazija b'konsensus tirrikjedi teħid tad-deċiżjonijiet b'konsensus u maġġoranza kbira biex jinkiseb appoġġ akbar mill-maġġoranza sempliċi. B'kuntrast ma' dan, fid-demokrazija maġġoritarja l-fehmiet tal-minoranzi potenzjalment jistgħu jiġu injorati mill-maġġoranzi li jirbħu l-votazzjoni. Il-kostituzzjonijiet tipikament jirrikjedu konsensus jew maġġoranzi kbar. ===== Demokrazija etnika ===== It-terminu demokrazija etnika, kif jintuża minn xi xjenzati politiċi, jipprova jiddeskrivi sistema ta' governanza li tgħaqqad flimkien dominanza etnika strutturata u d-drittijiet demokratiċi, politiċi u ċivili għal kulħadd. Kemm il-grupp etniku dominanti — tipikament maġġoranza etnika — u l-gruppi etniċi tal-minoranzi jkollhom iċ-ċittadinanza u jkunu jistgħu jieħdu sehem bis-sħiħ fil-proċess politiku. Madankollu, il-kritiċi tal-mudell tad-"demokrazija etnika" jsostnu li dan huwa kontradizzjoni, u b'hekk bħala kunċett iħossu li mhux adegwat; dawn il-kritiċi jallegaw li d-demokraziji etniċi, b'mod partikolari [[Iżrael]], mhumiex demokratiċi, u l-iktar l-iktar huma xorta ta' semidemokrazija. ===== Demokrazija inklużiva ===== Id-demokrazija inklużiva hija teorija politika u proġett politiku li għandhom l-għan li jiksbu d-demokrazija diretta fl-oqsma kollha tal-ħajja soċjali: demokrazija politka fil-forma ta' ġemgħat ikkonfederati wiċċ imb wiċċ, demokrazija ekonomika f'ekonomija mingħajr stat, flus u suq, demokrazija fil-qasam soċjali, jiġifieri awtoġestjoni fil-postijiet tax-xogħol u fl-edukazzjoni, u demokrazija ekoloġika li għandha l-għan li tintegra mill-ġdid is-soċjetà u n-natura. Il-proġett teoriku tad-demokrazija inklużiva feġġ mix-xogħol tal-filosfu politiku [[Takis Fotopoulos]] imsejjaħ "Lejn Demokrazija Inklużiva" u iktar 'il quddiem ġie żviluppat fil-ġurnal ''Demokrazija u Natura'' u s-suċċessur tiegħu ''Il-Ġurnal Internazzjonali tad-Demokrazija Inklużiva''. ===== Demokrazija parteċipattiva ===== Id-demokrazija parteċipattiva hija forma teorika ta' demokrazija mmexxija minn struttura integrata ta' kunsill. Il-filosofija li tiggwidaha hi li l-poplu għandu jkollu l-poter tat-teħid tad-deċiżjonijiet b'mod proporzjonat ma' kemm se taffettwah id-deċiżjoni. Il-kunsilli lokali ta' xi 25–50 ruħ ikunu kompletament awtonomi fir-rigward ta' kwistjonijiet li jaffettwaw lilhom biss, u dawn il-kunsilli jibagħtu delegati f'kunsilli ta' livell ogħla li mill-ġdid ikunu awtonomi fir-rigward tal-kwistjonijiet li jaffettwaw biss lill-popolazzjoni affettwata minn dak il-kunsill. Qorti tal-kunsill magħmula minn ċittadini magħżula b'mod aleatorju sservi bħala kontroll fil-konfront tat-tirannija tal-maġġoranza, u tirregola liema korp jingħata l-vot fir-rigward tal-kwistjonijiet differenti. Id-delegati jistgħu jivvutaw b'mod differenti mix-xewqa tal-kunsill li jibgħathom iżda jkollhom il-mandat li jikkomunikaw ix-xewqat tagħhom lill-kunsill li jibgħathom. Id-delegati jistgħu jiġu msejħa lura fi kwalunkwe ħin. Ir-referenda jistgħu jsiru fi kwalunkwe ħin permezz ta' votazzjonijiet tal-kunsilli ta' livell inferjuri, madankollu mhux għal kollox jista' jsir referendum inkella x'aktarx li jkun ħela ta' ħin. Id-demokrazija parteċipattiva hija maħsuba biex taħdem id f'id ma' ekonomija parteċipattiva. ===== Demokrazija proċedurali ===== Id-demokrazija proċedurali jew il-proċeduraliżmu jirreferu għal proċeduri partikolari, bħal elezzjonijiet regolari bbażati fuq is-suffraġju universali, li jipproduċu gvern leġittimat b'mod elettorali. Id-demokrazija proċedurali, iċċentrata fuq il-proċessi elettorali bħala l-bażi tal-leġittimità demokratika, spiss tikkuntrasta mad-demokrazija sostantiva jew parteċipattiva, iċċentrata fuq il-parteċipazzjoni ugwali tal-gruppi kollha fis-soċjetà fil-proċess politiku bħala l-bażi tal-leġittimità. ===== Demokrazija radikali ===== Id-demokrazija radikali hija bbażata fuq l-idea li hemm relazzjonijiet ġerarkiċi u oppressivi li jeżistu fis-soċjetà. Ir-rwol tad-demokrazija radikali hu li dawk ir-relazzjonijiet tagħmilhom viżibbli u tikkontestahom billi tippermetti li jkun hemm differenzi, nuqqas ta' qbil u antagoniżmi fil-proċessi tat-teħid tad-deċiżjonijiet. ===== Demokrazija reliġjuża ===== Id-demokrazija reliġjuża hija forma ta' demokrazija fejn il-valuri ta' reliġjon partikolari jew ta' reliġjon statali jingħataw preferenza. It-terminu japplika għall-pajjiżi demokratiċi kollha li fihom ir-reliġjon hija inkorporata fil-forma ta' governanza. ===== Demokrazija kożmopolita ===== Id-demokrazija kożmopolita, magħrufa wkoll bħala demokrazija globali jew federaliżmu dinji, hija sistema politika fejn id-demokrazija hija implimentata fuq skala globali, direttament jew permezz ta' rappreżentanti. Ġustifikazzjoni importanti għal dan it-tip ta' sistema hi li d-deċiżjonijiet meħuda fid-demokraziji nazzjonali jew reġjonali spiss jaffettwaw in-nies lil hinn mill-kostitwenza, li ma jkunux jistgħu jivvutaw. B'kuntrast għal dan, f'demokrazija kożmopolita, in-nies li jkunu affettwati mid-deċiżjonijiet jieħdu sehem fit-teħid tagħhom. Skont dawk li huma favur din id-demokrazija, kwalunkwe tentattiv biex tinstab soluzzjoni għall-problemi globali jmur kontra d-demokrazija jekk ma jkunx hemm xi forma ta' demokrazija kożmopolita. Il-prinċipju ġenerali tad-demokrazija kożmopolita hu li xi valuri u normi tad-demokrazija jew kollha kemm huma jitwessgħu, inkluż l-istat tad-dritt; is-soluzzjoni mhux vjolenti tal-kunflitti; u l-ugwaljanza fost iċ-ċittadini, lil hinn mil-limiti tal-istat. Sabiex din tiġi implimentat bis-sħiħ, tkun teħtieġ riformi fir-rigward tal-organizzazzjonijiet internazzjonali eżistenti, eż. in-Nazzjonijiet Uniti, kif ukoll il-ħolqien ta' istituzzjonijiet ġodda bħal Parlament Dinji, li idealment itejjeb il-kontroll pubbliku fuq il-politika internazzjonali u r-rendikont tal-għemil tal-politiċi. Id-demokrazija kożmopolita ġiet promossa, fost l-oħrajn, mill-fiżiku [[Albert Einstein]], mill-kittieb [[Kurt Vonnegut]], mill-artikolista fil-gazzetti [[George Monbiot]], u mill-Professuri [[David Held]] u [[Daniele Archibugi]]. Il-ħolqien tal-Qorti Kriminali Internazzjonali fl-2003 tqieset bħala pass kbir 'il quddiem minn bosta persuni li huma favur dan it-tip ta' demokrazija kożmopolita. ===== Demokrazija kreattiva ===== Id-demokrazija kreattiva ġiet deskritta mill-filosfu Amerikan [[John Dewey]]. L-idea prinċipali dwar id-demokrazija kreattiva hi li d-demokrazija tħeġġeġ il-bini tal-kapaċitajiet individwali u l-interazzjoni fis-soċjetà. Dewey isostni li d-demokrazija hija stil ta' ħajja fix-xogħol tiegħu msejjaħ ''Demokrazija Kreattiva: Il-Kompitu Quddiemna'' u esperjenza mibnija fuq il-fidi fin-natura umana, il-fidi fil-bnedmin u l-fidi fil-ħidma mal-oħrajn. Fil-fehma ta' Dewey, id-demokrazija hija ideal morali li tirrikjedi sforz reali u ħidma min-nies; mhijiex kunċett istituzzjonali li teżisti waħedha. Dewey jikkonkludi li "l-kompitu tad-demokrazija hija dejjem dik tal-ħolqien ta' esperjenza iktar libera u iktar umana fejn kulħadd jikkondividi u jikkontribwixxi". ===== Demokrazija ggwidata ===== Id-demokrazija ggwidata hija forma ta' demokrazija li tinkorpora elezzjonijiet popolari regolari, iżda li sikwit "tiggwida" bir-reqqa l-għażliet offruti lill-elettorat b'mod li jista' jnaqqas il-kapaċità tal-elettorat li tassew jiddetermina t-tip ta' governanza eżerċitata fuqu. Dawn id-demokraziji tipikament ikollhom awtorità ċentrali waħda li spiss ma tkunx soġġetta għal rieżami pubbliku reali minn xi awtorità governattiva oħra. L-istil Russu tad-demokrazija spiss ġie deskritt bħala "demokrazija ggwidata". Il-politiċi Russi rreferew għall-gvern tagħhom bħala li għandu ċentru wieħed ta' poter/awtorità, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-forom l-oħra ta' demokrazija li normalment jippruvaw jinkorporaw żewġ sorsi jew iktar li jikkompetu ma' xulxin fi ħdan l-istess gvern. === Tfittxija ta' fehim komuni === It-tfittxija ta' approċċ komuni għall-kejl u għat-tqabbil tad-demokrazija, u għad-demokrazija bħala kunċett, għadha sfida fix-xjenza politika moderna. Din l-isfida tipprova tkejjel, tivvaluta u tqabbel il-kwalità tad-demokrazija, kif indikat minn [[Seva Gunitsky]] fl-2015 fil-Washington Post, abbażi tar-riċerka tiegħu għal ''Ranking the World – Grading States as a Tool of Global Governance'', fejn il-kejl tad-demokrazija jista' jqarraq daqs kemm jiċċara l-affarijiet – problema għall-akkademiċi, għall-fassala tal-politiki u għal kull minn għandu għall-qalbu d-demokrazija. Fil-kontribut tiegħu ''Lost in the Gray Zone: Competing Measures of Democracy in the Former Soviet Republics'' to ''Ranking the World'', fir-rigward tal-eżempju tal-eks repubbliki Sovjetiċi, huwa jeżamina l-problemi fundamentali rigward il-kejl tad-demokrazija, u josserva li l-indiċijiet spiss ma jaqblux u okkażjonalment jaslu għal konklużjonijiet kontradittorji mill-osservazzjoni tal-istess avveniment. Huwa jsostni li dan jirrifletti d-difetti inerenti fil-kunċettwalizzazzjoni tal-governanza demokratika, li jfeġġu mid-diżgwidi normattivi fundamentali dwar kunċett ikkontestat ferm. Fl-2011, [[Michael Coppedge]], [[John Gerring]] ''et al''. ipproponew approċċ għal tali kunċettwalizzazzjoni u kejl. Fis-saġġ tagħhom ''Il-Kunċettwalizzazzjoni u l-Kejl tad-Demokrazija: Approċċ Ġdid'' huma jirrieżaminaw uħud mid-dgħufijiet fost l-approċċi kontemporanji u iktar antiki, u mbagħad jixtarru l-approċċ tagħhom, u jikkaratterizzawh bħala ''storiku'', ''multidimensjonali'', ''diżaggregat'' u ''trasparenti''. L-awturi jipproponu li jinħoloq sett ġdid ta' erba' karatteristiċi għall-kunċettwalizzazzjoni u għall-kejl tad-demokrazija. L-ewwel nett, l-approċċ ''storiku'', fejn l-indikaturi tad-demokrazija jiġu estiżi sal-istorja moderna, kull fejn ikun possibbli. It-tieni, approċċ ''multidimensjonali'' għall-problema tal-kunċettwalizzazzjoni tad-demokrazija. It-tielet, il-ġbir tal-informazzjoni rilevanti għad-demokrazija f'livell tassew ''diżaggregat''. Ir-raba', l-approċċ ''trasparenti'', strateġija għall-ġbir u għall-preżentazzjoni tad-data li għandha ttejjeb il-preċiżjoni, il-validità, it-trasparenza u l-leġittimità tal-indikaturi li jirriżultaw. Dawn jiġbru flimkien ukoll il-kunċetti u/jew l-aspetti tad-demokrazija f'sitt approċċi – ''elettorali'', ''liberali'', ''maġġoritarju'', ''parteċipattiv'', ''deliberattiv'' u ''egalitarju'', li flimkien joffru rendikont pjuttost komprensiv tal-kunċett ta' demokrazija kif jintuża llum (ara l-ħarsa ġenerali fit-tabella ta' hawn taħt). {| class="wikitable" |- | colspan="5" |Il-kunċetti tad-demokrazija ta' Michael Coppedge, John Gerring ''et al''., 2011 |- valign="top" | | |Prinċipji |Mistoqsija |Istituzzjonijiet |- | colspan="5" | ---- |- valign="top" |I. |'''Elettorali''' |Kontestazzjoni, kompetizzjoni. |Il-karigi tal-gvern huma okkupati permezz ta' elezzjonijiet ħielsa u liberi b'diversi partiti? |Elezzjonijiet, partiti politiċi, kompetittività u kemm joħorġu jivvutaw. |- valign="top" |II. |'''Liberali''' |Governanza limitata, diversi punti ta' veto, responsabbiltà orizzontali, drittijiet tal-individwu, libertajiet ċivili, trasparenza. |Il-poter politiku huwa deċentralizzat u ristrett? |Diversi partiti, indipendenti u deċentralizzat, b'enfasi speċjali fuq ir-rwol tal-midja, tal-gruppi ta' interess, il-ġudikatura u kostituzzjoni miktuba b'garanziji espliċiti. |- valign="top" |III. |'''Maġġoritarju''' |Tmexxija tal-maġġoranza, ċentralizzazzjoni, responsabbiltà vertikali. |Il-maġġoranza (jew il-pluralità) tmexxi? |Ikkonsolidat u ċentralizzat, b'enfasi speċjali fuq ir-rwol tal-partiti politiċi. |- valign="top" |IV. |'''Parteċipattiv''' |Governanza tal-poplu. |Iċ-ċittadini ordinarji jipparteċipaw fil-politika? |Liġi elettorali, soċjetà ċivili, governanza lokali, demokrazija diretta. |- valign="top" |V. |'''Deliberattiv''' |Governanza bir-raġuni. |Id-deċiżjonijiet politiċi huma frott id-deliberazzjonijiet pubbliċi? |Midja, smigħ, panels, korpi deliberattivi oħra. |- valign="top" |VI. |'''Egalitarju''' |Ugwaljanza politika. |Iċ-ċittadini kollha għandhom setgħat indaqs? |Żgurar ta' parteċipazzjoni ndaqs, rappreżentanza, protezzjoni u riżorsi rilevanti politikament. |} === Kejl tad-demokrazija === Il-kejl tad-demokrazija jvarja skont il-kunċetti fundamentali differenti tad-demokrazija. L-evalwazzjonijiet tad-demokrazija minimalista jiffukaw fuq l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, filwaqt li d-demokrazija massimalista tevalwa valuri addizzjonali, bħad-drittijiet tal-bniedem, id-deliberazzjoni, l-eżiti ekonomiċi jew il-kapaċità tal-istat. == Demokrazija mhux governattiva == Apparti l-isfera pubblika, intużaw prinċipji u mekkaniżmi demokratiċi simili tal-votazzjoni u tar-rappreżentanza biex jirregolaw tipi oħra ta' gruppi. Bosta organizzazzjonijiet mhux governattivi jiddeċiedu dwar il-politiki u t-tmexxija permezz tal-votazzjoni. Il-biċċa l-kbira tat-trade unions u tal-kooperattivi huma rregolati b'elezzjonijiet demokratiċi. Fl-aħħar mill-aħħar il-korporazzjonijiet jiġu rregolati mill-azzjonisti tagħhom permezz tad-demokrazija tal-azzjonisti. Il-korporazzjonijiet jistgħu jużaw sistemi bħad-demokrazija tal-post tax-xogħol biex jindirizzaw il-governanza interna. [[Amitai Etzioni]] fassal sistema li tgħaqqad l-elementi tad-demokrazija mal-liġi tax-xarija, imsejħa demokrazija [[Iżlam|Iżlamika]] jew Iżlamokrazija. Kulma jmur hemm għadd dejjem jikber ta' istituzzjonijiet edukattivi demokratiċi bħall-iskejjel ta' Sudbury li huma koregolati mill-istudenti u mill-persunal tal-iskejjel. === Demokrazija tal-azzjonisti === Id-demokrazija tal-azzjonisti hija kunċett relatat mal-governanza tal-korporazzjonijiet mill-azzjonisti tagħhom. Fl-Istati Uniti, l-azzjonisti tipikament jingħataw id-drittijiet tal-votazzjoni skont il-prinċipju ta' sehem wieħed, vot wieħed. L-azzjonisti jkunu jistgħu jivvutaw kull sena biex jeleġġu l-bord tad-diretturi tal-kumpanija, li mbagħad jagħżlu huma stess il-membri eżekuttivi tal-kumpanija. Il-qafas tad-demokrazija tal-azzjonisti jaf ma jkunx tajjeb għall-kumpaniji bi klassijiet differenti ta' stocks li jkomplu jibdlu iktar id-distribuzzjoni tad-drittijiet tal-votazzjoni. == Ġustifikazzjoni == Ingħataw diversi ġustifikazzjonijiet għad-demokrazija. === Leġittimità === It-teorija tal-kuntratt soċjali ssostni li l-leġittimità tal-governanza hija bbażata fuq dawk li jkunu ggvernati, jiġifieri elezzjoni, u li d-deċiżjonijiet politiċi jridu jirriflettu r-rieda ġenerali. Il-leġittimità pubblika tad-demokrazija tvarja minn pajjiż għall-ieħor, u f'xi pajjiżi t-testi reliġjużi għandhom iktar appoġġ pubbliku mir-rieda tan-nies. === Teħid ta' deċiżjonijiet aħjar === It-teorema tal-ġurija ta' Condorcet hija prova loġika li jekk kull min jieħu d-deċiżjonijiet ikollu probabbiltà akbar li jieħu d-deċiżjoni t-tajba, allura li jkollok l-ikbar għadd ta' dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet, jiġifieri demokrazija, jirriżulta fl-aqwa deċiżjonijiet. Dan ġie argumentat ukoll minn teoriji tal-għerf tal-folla. Id-demokrazija għandha t-tendenza li ttejjeb is-soluzzjonijiet għall-kunflitti. === Suċċess ekonomiku === F'''Why Nations Fail'', l-ekonomisti [[Daron Acemoglu]] u [[James A. Robinson]] isostnu li d-demokraziji jkollhom suċċess ekonomiku akbar minħabba li s-sistemi politiċi mhux demokratiċi għandhom it-tendenza li jillimitaw is-swieq u jiffavorixxu l-monopolji a skapitu tal-qerda kreattiva meħtieġa għat-tkabbir ekonomiku sostnut. Studju tal-2019 ta' Acemoglu u oħrajn stima li l-pajjiżi li minn tmexxija awtoritarja jaqilbu għal tmexxija demokratika, bħala medja kellhom PDG 20 % ogħla wara 25 sena, milli kieku jibqgħu bi tmexxija awtoritarja. L-istudju eżamina 122 tranżizzjoni għad-demokrazija u 71 tranżizzjoni għat-tmexxija awtoritarja, li seħħew mill-1960 sal-2010. Acemoglu qal li dan seħħ minħabba li d-demokraziji kellhom it-tendenza li jinvestu iktar fil-kura tas-saħħa u fil-kapital uman, u jnaqqsu t-trattament speċjali tal-alleati tar-reġimi. Studju tal-2023 analizza l-effetti fit-tul tad-demokrazija fuq il-prosperità ekonomika billi uża data ġdida dwar il-PDG ''pro capita'' u d-demokrazija għal sett tad-data ta' bejn l-1789 u l-2019. Ir-riżultati jindikaw li d-demokrazija żżid sostanzjalment l-iżvilupp ekonomiku. Il-qgħad huwa assoċjat mat-twemmin antidemokratiku. == Kritika == Id-demokrazija bħala kunċett u bħala forma prattika ta' governanza kienet fil-mira tal-kritika tul l-istorja. Xi kritiċi jqisu li r-reġimi demokratiċi spiss ma jirnexxilhomx iżommu mal-ogħla prinċipiji mistennija minnhom, filwaqt li oħrajn jirrifjutaw għalkollox jew parzjalment il-valuri promossi mid-demokrazija kostituzzjonali. L-oppożizzjoni fil-konfront tad-demokrazija tmur lura għal żmien [[Platun]], li kien iktar favur "gvern tal-iktar ikkwalifikati". Iktar reċentement, [[James Madison]] studja b'mod estensiv l-argumenti storiċi kontra u favur id-demokrazija fit-tħejjija tiegħu għall-Konvenzjoni Kostituzzjonali, u [[Winston Churchill]] irrimarka li "ħadd ma jippretendi li d-demokrazija hija perfetta jew tajba għalkollox. Tabilħaqq, intqal li d-demokrazija hija l-agħar forma ta' governanza għajr dawk il-forom l-oħra kollha li ġew ippruvati minn żmien għal żmien". Il-kritiċi jsostnu li d-demokraziji moderni jaf ma jkunux biżżejjed demokratiċi u minflok fil-prattika jiffunzjonaw bħala oligarkiji, peress li l-gvernijiet jagħtu iktar widen lill-preferenzi tal-elit ekonomiku milli l-preferenzi taċ-ċittadini ordinarji. Bosta studji empiriċi fost id-diversi demokraziji tal-Punent, inkluż l-Istati Uniti, [[Spanja]], l-[[Żvezja|Iżvezja]], l-Iżvizzera, il-[[Kanada]], in-[[Norveġja]] u l-Ġermanja, sabu b'mod konsistenti li r-rappreżentanti eletti jkollhom it-tendenza li jwieġbu iktar għall-preferenzi taċ-ċittadini affluwenti ħafna għall-eżiti ta' politiki milli għal dawk tal-votant medju. Xi kritiċi tad-demokrazija saħqu dwar l-inkonsistenzi, il-paradossi u l-limiti tal-kunċett: u xtarrew kuntrasti ma' forom oħra ta' governanza, bħall-epistokrazija jew il-lottokrazija. Oħrajn ikkaratterizzaw l-iżjed demokraziji moderni bħala poliarkiji demokratiċi u aristokraziji demokratiċi. Iżda oħrajn identifikaw mumenti Faxxisti fid-demokraziji moderni. Dawn sejħu lis-soċjetajiet prodotti mid-demokraziji moderni bħala neofewdali u kkuntrastaw id-demokrazija mal-Faxxiżmu, mal-anarkokapitaliżmu, mat-teokrazija u mal-monarkija assoluta. == Tranżizzjonijiet demokratiċi == Tranżizzjoni demokratika tiddeskrivi fażi fis-sistema politika tal-pajjiż, li spiss tinħoloq bħala riżultat ta' bidla mhux kompluta minn reġim awtoritarju għal sistema demokratika (jew bil-kontra). === Demokratizzazzjoni === Id-demokratizzazzjoni hija t-tranżizzjoni governattiva strutturali minn gvern awtoritarju għal reġim politiku iktar demokratiku, inkluż il-bidliet politiċi sostantivi favur direzzjoni demokratika. Il-proċess oppost ta' tranżizzjoni demokratika huwa magħruf bħala awtokratizzazzjoni. Isseħħx jew le d-demokratizzazzjoni u kemm jaf jiġu influwenzati minn diversi fatturi, fosthom l-iżvilupp ekonomiku, il-legati storiċi, is-soċjetà ċivili u l-proċessi internazzjonali. Xi rendikonti dwar id-demokratizzazzjoni jenfasizzaw kif l-elit xpruna d-demokratizzazzjoni, filwaqt li rendikonti oħra jenfasizzaw il-proċessi minn isfel għal fuq. Kif isseħħ id-demokratizzazzjoni ntużat biex tispjega fenomeni politiċi oħra, bħal jekk pajjiż imurx fi gwerra jew jekk ekonomija tikbirx. Diversi filosfi u riċerkaturi ddeskrivew fatturi storiċi u soċjali meqjusa bħala appoġġ għall-evoluzzjoni tad-demokrazija. Kummentaturi oħra semmew l-influwenza tal-iżvilupp ekonomiku. F'teorija relatata, [[Ronald Inglehart]] jissuġġerixxi li l-istandards tal-għajxien imtejbin fil-pajjiżi żviluppati moderni jistgħu jikkonvinċu lin-nies li jistgħu jieħdu l-għajxien bażiku tagħhom bħala ovvju, u b'hekk iwassal għal enfasi miżjuda fuq il-valuri tal-awtoespressjoni, korrelatata mill-qrib mad-demokrazija. Douglas M. Gibler u Andrew Owsiak fl-istudju tagħhom tkellmu dwar l-importanza tal-paċi u tal-fruntieri stabbli għall-iżvilupp tad-demokrazija. Spiss ġie preżunt li d-demokrazija tikkawża l-paċi, iżda dan l-istudju juri li storikament il-paċi kważi dejjem kienet preżenti qabel l-istabbiliment tad-demokrazija. Carroll Quigley jikkonkludi li l-karatteristiċi tal-armi jimxu id f'id b'mod prinċipali mad-demokrazija: ix-xenarju tad-demokrazija donnu jfeġġ biss meta l-aqwa armi jkunu faċilment disponibbli għall-individwi u jistgħu jintużaw. Sal-bidu tas-seklu 19, il-pistoli kienu l-aqwa armi personali disponibbli, u fl-Istati Uniti tal-Amerka (li diġà kienu nominalment demokratiċi), kważi kulħadd kien jiflaħ jixtri pistola, u seta' jitgħallem kif jużaha pjuttost faċilment. Il-gvernijiet ma setgħux jagħmlu wisq aħjar: kienet saret l-epoka ta' armati tal-massa ta' ċittadini suldati bil-pistoli. B'mod simili, il-Greċja ta' żmien [[Pericles]] kienet epoka taċ-ċittadini suldati u tad-demokrazija. Teoriji oħra saħqu dwar ir-rilevanza tal-edukazzjoni u tal-kapital uman — u fi ħdanhom l-importanza tal-kapaċità konjittiva li jiżdiedu t-tolleranza, ir-razzjonalità, il-litteriżmu politiku u l-parteċipazzjoni. Żewġ effetti tal-edukazzjoni u tal-kapaċità konjittiva jiġu distinti: * effett konjittiv (il-kompetenza li wieħed jieħu deċiżjonijiet razzjonali; l-ipproċessar aħjar tal-informazzjoni); * effett etiku (l-appoġġ għall-valuri demokratiċi, għal-libertà, għad-drittijiet tal-bniedem, eċċ.), li fih innifsu jiddependi fuq l-intelliġenza. Diffiċli li wieħed isib evidenza konsistenti permezz tat-teoriji konvenzjonali għaliex tfeġġ id-demokrazija u tiġi sostnuta. L-analiżijiet statistiċi kkontestaw it-teorija tal-modernizzazzjoni billi wrew li ma hemm l-ebda evidenza affidabbli biex wieħed jgħid li d-demokrazija x'aktarx li tfeġġ iktar meta l-pajjiżi jsiru iktar għonja, iktar edukati, jew inqas inugwali. Fil-fatt, l-evidenza empirika turi li t-tkabbir ekonomiku u l-edukazzjoni jaf ma jwasslux għal żieda fid-domanda għad-demokratizzazzjoni kif tissuġġerixxi t-teorija tal-modernizzazzjoni: storikament, il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi kisbu livelli għoljin ta' aċċess għall-edukazzjoni primarja ferm qabel ma waslu għat-tranżizzjoni lejn id-demokrazija. Iktar milli serviet bħala katalist għad-demokratizzazzjoni, minflok f'xi sitwazzjonijiet l-edukazzjoni jaf tintuża mir-reġimi mhux demokratiċi biex jindottrinaw lin-nies u jsaħħu s-setgħa tagħhom. Ir-rabta preżunta bejn l-edukazzjoni u t-tkabbir ekonomiku tiġi kkontestata meta tiġi analizzata l-evidenza empirika. F'pajjiżi differenti, il-korrelazzjoni bejn il-ksib tal-edukazzjoni u l-punteġġi fl-eżamijiet tal-[[matematika]] hija dgħajfa ferm (.07). Relazzjoni dgħajfa wkoll teżisti bejn in-nefqiet għal kull student u l-kompetenza fil-matematika (.26). Barra minn hekk, l-evidenza storika tissuġġerixxi li l-kapital uman medju (imkejjel bl-użu tar-rati tal-litteriżmu) tal-mases ma jispjegax l-istabbiliment tal-industrijalizzazzjoni fi Franza mill-1750 sal-1850 minkejja l-argumenti kontra dan. Flimkien, dawn is-sejbiet juru li l-edukazzjoni mhux dejjem tippromwovi l-kapital uman u t-tkabbir ekonomiku kif ġeneralment jiġi sostnut li huwa l-każ. Minflok, l-evidenza timplika li l-għoti tal-edukazzjoni spiss ma jilħaqx l-għanijiet espressi, jew inkella li l-atturi politiċi jużaw l-edukazzjoni biex jippromwovu għanijiet oħra għajr it-tkabbir ekonomiku u l-iżvilupp. Xi studjużi fittxew determinanti "profondi" tal-istituzzjonijiet politiċi kontemporanji, kemm ġeografiċi kif ukoll demografiċi. Eżempju ta' dan huwa l-ambjent tal-mard. Il-postijiet b'rati differenti ta' mortalità kellhom livelli differenti ta' popolazzjonijiet u ta' produttività madwar id-dinja. Pereżempju, fl-Afrika, id-dubbiena tsetse — li taffettwa lill-bnedmin u lill-bhejjem — naqqset il-kapaċità tal-Afrikani li jaħartu l-art. B'hekk l-Afrika ġiet insedjata inqas. Minħabba dan, il-poter politiku kien inqas ikkonċentrat. Dan affettwa wkoll l-istituzzjonijiet kolonjali li l-pajjiżi Ewropej stabbilew fl-Afrika. Il-kapaċità jew in-nuqqas ta' kapaċità li l-insedjaturi kolonjali jgħixu f'post kienet twassal/kien iwassal biex jiżviluppaw istituzzjonijiet differenti li wasslu għal mogħdijiet ekonomiċi u soċjali differenti. Dan affettwa wkoll id-distribuzzjoni tal-poter u l-azzjonijiet kollettivi li n-nies setgħu jieħdu. B'hekk, xi pajjiżi Afrikani spiċċaw għandhom demokraziji u oħrajn għandhom awtokraziji. Eżempju tad-determinanti ġeografiċi għad-demokrazija huwa l-aċċess għaż-żoni kostali u għax-xmajjar. Dan l-aspett naturali għandu relazzjoni pożittiva mal-iżvilupp ekonomiku bis-saħħa tal-benefiċċji tal-kummerċ. Il-kummerċ ġab miegħu l-iżvilupp ekonomiku, li mbagħad, wessa' l-poter. Il-mexxejja li riedu jżidu d-dħul tagħhom kellhom jipproteġu d-drittijiet tal-proprjetà biex joħolqu inċentivi biex in-nies jinvestu. Iktar ma iktar nies kellhom iktar poter, iktar kellhom jingħataw konċessjonijiet mill-mexxejja u f'bosta postijiet dan il-proċess wassal għad-demokrazija. Dawn id-determinanti ddefinew l-istruttura tas-soċjetà u ċaqilqu l-bilanċ tal-poter politiku. [[Robert Michels]] isostni li għalkemm id-demokrazija qatt ma tista' titwettaq bis-sħiħ, id-demokrazija tista' tiġi żviluppata b'mod awtomatiku meta wieħed jistinka għad-demokrazija:<blockquote>Ir-raħħal fil-ġrajja, meta jkun fuq is-sodda tal-mewt tiegħu, jgħid lil uliedu li hemm teżor mirdum fl-għalqa. Wara l-mewt tar-raħħal anzjan, uliedu jħaffru kullimkien sabiex isibu t-teżor. Iżda ma jsibuhx. Madankollu, ix-xogħol bla heda tagħhom itejjeb il-ħamrija u jagħtihom benessri aħjar. It-teżor fil-grajja jista' jitqies bħala simbolu tad-demokrazija.</blockquote>Id-demokrazija fiż-żminijiet moderni kważi dejjem iffaċċjat oppożizzjoni mill-gvern eżistenti preċedenti, u ħafna drabi ffaċċjat oppożizzjoni mill-elit soċjali. L-implimentazzjoni ta' gvern demokratiku minn stat mhux demokratiku tipikament ġabet magħha rivoluzzjoni demokratika paċifika jew vjolenti. L-Istitut V-Dem sab li fl-2026 id-demokratizzazzjoni kienet għadha sseħħ fi 18-il pajjiż: il-[[Benin]], il-[[Bolivja]], il-[[Botswana]], il-[[Brażil]], ir-[[Repubblika Dominicana]], il-[[Fiġi]], il-[[Gwatemala]], il-[[Lesoto]], il-[[Mawrizju|Mauritius]], il-[[Montenegro]], il-[[Polonja]], is-[[Seychelles]], il-[[Gżejjer Solomon]], is-[[Sri Lanka]], [[Timor tal-Lvant|Timor Leste]], it-[[Tajlandja]], il-[[Gambja]] u ż-[[Żambja]]. ===== Promozzjoni tad-demokrazija ===== Il-promozzjoni tad-demokrazija tista' żżid il-kwalità tad-demokraziji eżistenti diġà, tnaqqas l-apatija politika u tnaqqas il-possibbiltà li d-demokrazija tmur lura. Il-miżuri tal-promozzjoni tad-demokrazija jinkludu l-applikazzjonijiet tal-pariri dwar il-votazzjoni, id-demokrazija parteċipattiva, iż-żieda tal-integrità elettorali, is-suffraġju taż-żgħażagħ u l-edukazzjoni ċivika, it-tnaqqis tax-xkiel għall-ħolqien ta' partiti politiċi ġodda, iż-żieda tal-proporzjonalità, it-tnaqqis tal-Presidenzjaliżmu u l-allinjament mal-preferenzi tal-votanti medjani. === Awtokratizzazzjoni === It-tranżizzjoni minn demokrazija għal awtokrazija hija forma ta' awtokratizzazzjoni, proċess ta' tranżizzjoni strutturali tal-governanza lejn l-awtoritarjaniżmu fejn l-eżerċitar tal-poter politiku jsir inqas limitat u iktar arbitrarju u repressiv. Din it-tranżizzjoni tassumi punt ta' tluq ta' sistema demokratika. Tipikament il-proċess jirrestrinġi l-ispazju għal kontestazzjonijiet pubbliċi u għal parteċipazzjoni politika fil-proċess tal-għażla tal-gvern. Din it-tranżizzjoni twassal biex l-istituzzjonijiet demokratiċi jsiru iktar dgħajfa, bħat-tranżizzjoni paċifika tal-poter jew l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, jew it-tkasbir tad-drittijiet tal-individwu li jirfdu d-demokraziji, speċjalment il-libertà tal-espressjoni. Din it-tranżizzjoni hija l-oppost tad-demokratizzazzjoni. [[Steven Levitsky]] jgħid: "Mhuwiex il-kompitu tal-votanti li jiddefendu d-demokrazija. Tkun qed titlob wisq mill-votanti, li jixħtu l-vot tagħhom abbażi ta' xi sett ta' prinċipji jew proċeduri astratti. Bl-eċċezzjoni ta' ftit każijiet, il-votanti qatt u qatt — fl-ebda soċjetà, fl-ebda kultura — ma jagħtu prijorità lid-demokrazija fuq kollox. Il-votanti individwali jitħassbu fuq affarijiet ferm iktar sempliċi, u għandhom kull dritt jagħmlu dan. Huwa f'idejn l-elit u l-istituzzjonijiet li jipproteġu d-demokrazija — mhux f'idejn il-votanti". L-Istitut V-Dem sab li fl-2026 l-awtokratizzazzjoni kienet qed isseħħ f'44 pajjiż: l-[[Afganistan]], l-[[Arġentina]], l-[[Armenja]], il-[[Belarussja]], il-[[Burkina Faso]], il-[[Kambodja]], ir-[[Repubblika Ċentru-Afrikana]], il-[[Kroazja]], il-[[Ġeorġja|Georgia]], il-[[Greċja]], il-[[Ginea|Guinea]], il-[[Ginea Bissaw|Guinea-Bissau]], [[El Salvador]], il-[[Ħaiti|Haiti]], [[Ħong Kong|Hong Kong]], l-[[Ungerija]], l-[[Indja]], l-[[Indoneżja]], l-[[Italja]], il-[[Kosta tal-Avorju]], il-[[Kuwajt]], il-[[Kirgiżistan]], il-[[Libja]], il-[[Mali]], il-[[Madagaskar|Madagascar]], il-[[Mawritanja]], il-[[Messiku]], il-[[Moldova]], il-[[Możambik|Mozambique]], il-[[Burma|Burma/Myanmar]], in-[[Nikaragwa]], in-[[Niġer]], il-[[Pakistan]], il-[[Perù]], il-[[Filippini]], is-[[Slovakkja]], is-[[Slovenja]], is-[[Senegal]], is-[[Serbja]], ir-[[Rumanija]], it-[[Togo]], l-[[Ukrajna]], ir-[[Renju Unit]] u l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. ===== Tfixkil ===== Xi gvernijiet demokratiċi esperjenzaw kollass f'daqqa tal-istat u bidla fir-reġim favur forma mhux demokratika ta' governanza. Il-kolpi militari jew ir-ribelljonijiet domestiċi huma l-iżjed mezzi komuni li bihom jitneħħew il-gvernijiet demokratiċi. Xi eżempji jinkludu l-Gwerra Ċivili Spanjola, il-Kolp tat-18-il Brumaire li temm l-Ewwel Repubblika Franċiża, u l-kolp ta' stat tat-28 ta' Mejju 1926 li temm l-Ewwel Repubblika [[Portugall|Portugiża]]. Xi kolpi militari ġew appoġġati minn gvernijiet barranin, bħall-kolp ta' stat tal-Gwatemala tal-1954 u l-kolp ta' stat [[Iran|Iranjan]] tal-1953. Tipi oħra ta' tmiem f'daqqa tad-demokrazija jinkludu: * Invażjoni, pereżempju l-okkupazzjoni Ġermaniża taċ-[[Ċekoslovakkja]], u l-waqgħa tal-[[Vjetnam]] t'Isfel. * Kolp intern, fejn il-mexxej tal-gvern jaħtaf b'mod ekstralegali l-poteri kollha jew jestendi illegalment il-mandat tiegħu. Dan jista' jsir permezz ta': ** Sospensjoni tal-kostituzzjoni b'digriet, bħalma ġara fil-kolp ta' stat [[Perù|Peruvjan]] tal-1992; ** "Kolp elettorali intern" bl-użu ta' frodi elettorali biex tinkiseb l-elezzjoni mill-ġdid ta' uffiċjal jew partit politiku li qabel kienu ġew eletti b'mod ġust. Pereżempju, fl-elezzjoni Presidenzjali Ukrena tal-1999, fl-elezzjoni leġiżlattiva [[Russja|Russa]] tal-2003, u fl-elezzjoni Presidenzjali Russa tal-2004. * Kolp irjali, fejn monarka li normalment ma jkunx involut fil-governanza jaħtaf il-poter kollu. Pereżempju, id-Dittatura tas-6 ta' Jannar, li bdiet fl-1929 meta r-Re [[Alessandru I tal-Jugoslavja]] żarma l-Parlament u beda jmexxi b'digriet. L-awtokratizzazzjoni tista' ttemm id-demokrazija b'mod gradwali, billi żżid l-enfasi fuq is-sigurtà nazzjonali u tnawwar l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, il-libertà tal-kelma, l-indipendenza tal-ġudikatura u l-istat tad-dritt. Eżempju famuż huwa l-Att ta' Faċilitazzjoni tal-1933, li temm id-demokrazija legalment f'[[Weimar Klassika|Weimar]], il-Ġermanja u mmarka t-tranżizzjoni lejn Ġermanja Nażista. Il-vjolenza politika u l-indħil fil-gvern b'mod temporanju jew fit-tul jistgħu jipprevjenu l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, u dan inawwar in-natura demokratika tal-gvernijiet. Dan seħħ fuq livell lokali anke f'demokraziji stabbiliti sew bħall-Istati Uniti; pereżempju, ir-rewwixta ta' Wilmington tal-1898 u l-irvelli Afrikani-Amerikani wara l-era tar-Rikostruzzjoni. == Influwenza tal-midja == It-teorija tad-demokrazija tiddependi fuq il-preżunzjoni impliċita li l-votanti jkunu infurmati sew dwar il-kwistjoni soċjali, il-politiki u l-kandidati sabiex ikunu jistgħu jieħdu deċiżjoni infurmata sew. Mill-aħħar tas-seklu 20 kien hemm tħassib serju li l-votanti jaf ma jkunux infurmati sew minħabba li l-midja kulma jmur qed tiffoka fuq id-divertiment u z-zekzik u inqas fuq ir-riċerka [[Ġurnalist|ġurnalistika]] serja fuq il-kwistjonijiet politiċi. Il-Professuri tal-midja [[Michael Gurevitch]] u [[Jay Blumler]] ipproponew għadd ta' funzjonijiet li l-mezzi tax-xandir tal-massa huma mistennija li jissodisfaw f'demokrazija: * Sorveljanza tal-ambjent soċjopolitiku; * Iffissar serju tal-aġendi; * Pjattaformi għal konsulenzi ċari u illuminanti; * Djalogu fost firxa wiesgħa ta' fehmiet; * Mekkaniżmi biex l-uffiċjali jagħtu rendikont ta' għemilhom rigward kif eżerċitaw il-poter; * Inċentivi biex iċ-ċittadini jitgħallmu, jagħżlu u jinvolvu ruħhom; * Reżistenza bi prinċipji għall-isforzi ta' forzi lil hinn mill-midja biex ifixklu l-indipendenza, l-integrità u l-kapaċità tal-midja li taqdi lill-udjenza; * Sens ta' rispett tal-udjenza. Din il-proposta ispirat ħafna diskussjonijiet dwar jekk il-midja hijiex tassew qed tissodisfa r-rekwiżiti meħtieġa minn demokrazija li tiffunzjona sew. Il-mezzi tax-xandir kummerċjali tal-massa ġeneralment ma jagħtu rendikont ta' għemilhom lil ħadd ħlief lis-sidien tagħhom, u ma għandhom l-ebda obbligu li jaqdu funzjoni demokratika. Ikunu kkontrollati mill-forzi tas-swieq ekonomiċi. Kompetizzjoni ekonomika qalila tista' twassal biex il-mezzi tax-xandir tal-massa jitbegħdu minn kwalunkwe ideal demokratiku u jiffukaw għalkollox fuq kif ikampaw fid-dawl tal-kompetizzjoni. Il-popolarizzazzjoni u z-zekzik fil-mezzi tax-xandir tal-massa jitqiesu li qed jiffukaw iktar fuq eżempji umani iktar milli fuq l-istatistika u l-prinċipji. Hemm iktar enfasi fuq il-politiċi bħala personalitajiet u inqas enfasi fuq il-kwistjonijiet politiċi fil-midja popolari. Il-kampanji elettorali qed jiġu koperti iktar bħala kompetizzjonijiet u inqas bħala dibattiti dwar l-ideoloġiji u l-kwistjonijiet tas-soċjetà. Din l-enfasi tal-midja fuq l-istrateġiji kompetittivi, ta' kunflitt u ta' partiġjaniżmu wasslet biex il-votanti jipperċepixxu lill-politiċi bħala egoisti minflok idealisti. Dan irawwem in-nuqqas ta' fiduċja u attitudni ċinika lejn il-politika, inqas involviment ċiviku u inqas interess fil-votazzjoni. Il-kapaċità li jinstabu soluzzjonijiet politiċi effettivi għall-problemi soċjali tixxekkel meta l-problemi donnhom jiġu indikati bħala tort tal-individwi minflok minħabba kawżi strutturali. Din l-enfasi ċċentrata fuq il-persuni jaf ikollha konsegwenzi dejjiema mhux biss għall-problemi domestiċi iżda anke għall-politika barranija meta l-kunflitti internazzjonali jiġu indikati bħala tort tal-kapijiet ta' stat barranin minflok minħabba l-istrutturi politiċi u ekonomiċi. Enfasi qawwija tal-midja fuq il-biża' u t-terroriżmu wasslet biex il-loġika militari tippenetra fl-istituzzjonijiet pubbliċi, u b'hekk wasslet għal żieda fis-sorveljanza u għat-tnawwir tad-drittijiet ċivili. Ir-risponsività u r-responsabbiltà tas-sistema demokratika tiġi kompromessa meta n-nuqqas tal-aċċess għal informazzjoni sostantiva, diversifikata u mingħajr distorsjoni jxekkel il-kapaċità taċ-ċittadini li jevalwaw il-proċess politiku. Ir-ritmu mgħaġġel u t-trivjalizzazzjoni fil-mezzi tax-xandir kompetittivi qed ifaqqru d-dibattitu politiku. L-investigazzjoni bir-reqqa u bbilanċjata tal-kwistjonijiet politiċi kumplessi ma sseħħx f'dan il-format. Il-komunikazzjoni politika hija kkaratterizzata minn żmien qasir, slogans qosra, spjegazzjonijiet sempliċi u soluzzjonijiet sempliċi. Dan jagħti lok għall-populiżmu politiku iktar minn għal deliberazzjoni serja. Spiss il-mezzi tax-xandir kummerċjali tal-massa jkunu differenzjati tul l-ispettru politiku sabiex in-nies ikunu jistgħu jisimgħu l-opinjonijiet prinċipalment li diġà jaqblu magħhom. Wisq kontroversji u opinjonijiet diverġenti mhux dejjem iwasslu għal qligħ għall-mezzi tax-xandir kummerċjali. Il-polarizzazzjoni politika tfeġġ meta nies differenti jaqraw aħbarijiet differenti u jaraw kanali televiżivi differenti. Din il-polarizzazzjoni marret għall-agħar bil-wasla tal-[[midja soċjali]] li tippermetti lin-nies jikkomunikaw l-iktar ma' gruppi ta' nies tal-istess fehma, l-hekk imsejħa kmamar tal-eku. Il-polarizzazzjono politika estrema jaf timmina l-fiduċja fl-istituzzjonijiet demokratiċi, twassal għat-tnawwir tad-drittijiet ċivili u l-libertà tal-kelma, u f'xi każijiet saħansitra tranżizzjoni lura lejn l-awtokrazija. Bosta studjużi tal-midja ddiskutew il-mezzi tax-xandir mhux kummerċjali b'obbligi tas-servizz pubbliku bħala mezz biex jittejjeb il-proċess demokratiku, billi jiġu pprovduti forom ta' kontenuti politiċi li s-suq ħieles ma jipprovdix. Il-[[Bank Dinji]] rrakkomanda s-servizz tax-xandir pubbliku sabiex tissaħħaħ id-demokrazija fil-pajjiżi li qed jiżviluppaw. Dawn is-servizzi tax-xandir għandhom jagħtu rendikont ta' għemilhom lil korp regolatorju indipendenti li jkun protett b'mod adegwat mill-indħil abbażi ta' interessi politiċi u ekonomiċi. Is-servizzi tax-xandir pubbliku għandhom obbligu li jipprovdu informazzjoni affidabbli lill-votanti. Bosta pajjiżi għandhom stazzjonijiet tar-radju u tat-televiżjoni ffinanzjati pubblikament b'obbligi tas-servizz pubbliku, speċjalment fl-Ewropa u fil-Ġappun, filwaqt li tali midja hija dgħajfa jew ma teżistix f'pajjiżi oħra, inkluż l-Istati Uniti. Diversi studji wrew li iktar ma tkun b'saħħitha d-dominanza tal-mezzi tax-xandir kummerċjali fuq il-mezzi tax-xandir tas-servizz pubbliku, inqas ikun l-ammont ta' informazzjoni rilevanti għall-politiki fil-midja u ikbar tkun l-enfasi fuq il-ġurnaliżmu tal-kompetizzjoni, tal-personalitajiet u tal-vizzji jew l-iżbalji tal-politiċi. Ix-xandara tas-servizz pubbliku huma kkaratterizzati minn iktar informazzjoni rilevanti għall-politiki u minn iktar rispett għan-normi ġurnalistiċi u għall-imparzjalità mill-midja kummerċjali. Madankollu, ix-xejra tad-deregolamentazzjoni żiedet il-pressjoni fuq il-mudell tas-servizz pubbliku minħabba l-kompetizzjoni mal-midja kummerċjali. Il-wasla tal-[[internet]] u tal-midja soċjali bidlet ferm il-kundizzjonijiet għall-komunikazzjoni politika. Il-midja soċjali tat liċ-ċittadini ordinarji aċċess faċli biex ileħħnu l-opinjoni tagħhom u jaqsmu l-informazzjoni mingħajr il-filtri tal-aġenziji l-kbar tal-aħbarijiet. Spiss dan jitqies bħala vantaġġ għad-demokrazija. Il-possibbiltajiet il-ġodda għall-komunikazzjoni bidlu b'mod fundamentali l-mod kif il-movimenti soċjali u l-moviment ta' protesta joperaw u jorganizzaw ruħhom. L-internet u l-midja soċjali pprovdew għodod ġodda għall-movimenti tad-demokrazija fil-pajjiżi li qed jiżviluppaw u fid-demokraziji emerġenti, u ppermettulhom jevitaw iċ-ċensura, ileħħnu l-opinjonijiet tagħhom, u jorganizzaw il-protesti. Problema serja relatata mal-midja soċjali hi li ma hemm l-ebda filtru rigward il-verità. L-aġenziji stabbilit tal-aħbarijiet iridu jħarsu r-reputazzjoni tagħhom bħala affidabbli, filwaqt li ċ-ċittadini ordinarji jistgħu jtellgħu informazzjoni mhux affidabbli. Fil-fatt, l-istudji juru li l-aħbarijiet foloz jaqbdu ferm iktar mill-aħbarijiet li jkunu reali. Il-proliferazzjoni tal-aħbarijiet foloz u tat-teoriji tal-konfoffa jistgħu jimminaw il-fiduċja tal-pubbliku fis-sistema politika u fl-uffiċjali pubbliċi. Is-sorsi affidabbli tal-informazzjoni huma essenzjali għall-proċess demokratiku. Il-gvernijiet inqas demokratiċi jserrħu ferm fuq iċ-ċensura, il-propaganda u l-miżinformazzjoni sabiex jibqgħu fil-poter, filwaqt li s-sorsi indipendenti tal-informazzjoni kapaċi jimminaw il-leġittimità tagħhom. == Referenzi == [[Kategorija:Greċja antika]] asu1cgunaumcplbos8x4fno4wh4o0md 330294 330293 2026-05-29T10:00:31Z Trigcly 17859 żieda referenzi 330294 wikitext text/x-wiki [[Stampa:The Parthenon in Athens.jpg|daqsminuri|Il-[[Akropoli ta' Ateni|Parthenon]] ta' Ateni jitqies bħala simbolu tad-demokrazija.]] Id-'''demokrazija''' hija forma ta' governanza li permezz tagħha l-poter [[Politika|politiku]] jinkiseb min-nies jew mill-popolazzjoni ta' stat.<ref>Schwartzberg, Melissa (2014). "Democracy". ''The Encyclopedia of Political Thought''. pp. 851–862. doi:10.1002/9781118474396.wbept0248. ISBN <bdi>978-1-4051-9129-6</bdi>.</ref><ref>{{Ċita aħbar|titlu=Democracy {{!}} Definition, History, Meaning, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/democracy|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-29}}</ref><ref>Przeworski, Adam (2024). "Who Decides What Is Democratic?". ''Journal of Democracy''. '''35''' (3): 5–16. doi:10.1353/jod.2024.a930423. ISSN 1086-3214.</ref> Skont definizzjoni minimalista tad-demokrazija, il-mexxejja jiġu eletti permezz ta' elezzjonijiet kompetittivi filwaqt li d-definizzjonijiet iktar wesgħin jew massimalisti jorbtu d-demokrazija mal-garanziji tal-libertajiet ċivili u d-drittijiet tal-[[bniedem]] apparti l-elezzjonijiet kompetittivi.<ref>Dahl, Robert A.; Shapiro, Ian; Cheibub, Jose Antonio (2003). ''The Democracy Sourcebook''. MIT Press. p. 31. ISBN <bdi>978-0-262-54147-3</bdi>.</ref><ref>Møller, Jørgen; Skaaning, Svend-Erik (January 2013). "Regime Types and Democratic Sequencing". ''Journal of Democracy''. '''24''' (1): 142–155. doi:10.1353/jod.2013.0010. ISSN 1045-5736.</ref> F'demokrazija diretta, il-poplu jkollu l-awtorità diretta li jagħmel deliberazzjonijiet u li jiddeċiedi dwar il-leġiżlazzjoni. F'demokrazija rappreżentattiva, il-poplu jagħżel l-uffiċjali tal-governanza permezz ta' elezzjonijiet. Id-definizzjoni ta' "poplu" u l-modi kif l-awtorità tiġi kondiviża fi ħdan il-poplu jew iddelegata minnu nbidlu mal-milja taż-żminijiet u b'rati li jvarjaw minn pajjiż għal ieħor. Il-karatteristiċi tad-demokrazija spiss jinkludu l-libertà tal-ġemgħa, il-libertà tal-assoċjazzjoni, il-proprjetà personali, il-libertà tar-[[reliġjon]] u tal-[[kelma]], iċ-ċittadinanza, il-kunsens ta' dawk li jiġu ggvernati, id-drittijiet tal-votazzjoni, il-libertà miċ-ċaħda governattiva mhux ġustifikata tad-dritt tal-ħajja u tal-libertà, u d-drittijiet tal-minoranzi.<ref>Watkins, Frederick (1970). "Democracy". ''Encyclopædia Britannica''. Vol. 7 (Expo '70 hardcover ed.). William Benton. pp. 215–23. ISBN <bdi>978-0-85229-135-1</bdi>.</ref> In-nozzjoni tad-demokrazija evolviet b'mod konsiderevoli maż-żmien. Matul l-[[Storja|istorja]], wieħed jista' jsib evidenza ta' demokrazija diretta, fejn il-komunitajiet kienu jieħdu deċiżjonijiet permezz ta' ġemgħat popolari. Illum il-ġurnata, il-forma dominanti tad-demokrazija hija d-demokrazija rappreżentattiva, fejn iċ-ċittadini jeleġġu lill-uffiċjali tal-gvern biex jiggvernaw f'isimhom, pereżempju f'demokrazija parlamentari jew presidenzjali. Fil-varjant komuni tad-demokrazija liberali, is-setgħat tal-maġġoranza jiġu eżerċitati fi ħdan il-qafas ta' demokrazija rappreżentattiva, iżda l-kostituzzjoni u l-qorti suprema jillimitaw lill-maġġoranza u jipproteġu lill-minoranzi — normalment billi jiġi żgurat li kulħadd igawdi minn ċerti drittijiet tal-individwu, bħal-libertà tal-kelma jew il-libertà tal-assoċjazzjoni. It-terminu tfaċċa fis-seklu 5 [[Ante Christum natum|Q.K]]. fil-bliet-stati [[Greċja antika|Griegi]], b'mod partikolari f'[[Ateni]] Klassika, u kien ifisser "it-tmexxija tal-poplu", b'kuntrast mal-aristokrazija (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ἀριστοκρατία, ''aristokratía''), li tfisser "it-tmexxija tal-elit". Prattikament fil-gvernijiet demokratiċi kollha tul l-istorja tal-qedem u moderna, iċ-ċittadinanza demokratika inizjalment kienet ristretta għal klassi tal-elit, li iktar 'il quddiem ġiet estiża għaċ-ċittadini adulti kollha. Fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji moderni, dan inkiseb permezz tal-movimenti tas-suffraġju tas-sekli 19 u 20. Id-demokrazija tikkuntrasta mal-forom ta' governanza fejn il-poter ma jinbitx mill-popolazzjoni ġenerali ta' stat, pereżempju s-sistemi awtoritarji. Storikament is-sistemi demokratiċi kienu forma rari u vulnerabbli ta' governanza, iżda dawn saru iktar prevalenti mis-seklu 19 'l hawn, b'mod partikolari permezz ta' diversi mewġiet ta' demokratizzazzjoni. Id-demokrazija għandha leġittimità konsiderevoli fid-dinja moderna, peress li l-opinjoni pubblika fir-reġjuni dinjin normalment huma favur is-sistemi demokratiċi ta' governanza meta mqabbla mal-alternattivi, u peress li saħansitra l-istati awtoritarji jippruvaw ipinġu lilhom infushom bħala demokratiċi. Id-demokrazija b'mod iktar konsistenti tirriżulta f'saħħa, f'[[edukazzjoni]] u f'eżiti ekonomiċi mtejba. Skont l-indiċijiet ta' ''V-Dem Democracy'' u l-Indiċi tad-Demokrazija ta' ''The Economist'', inqas minn nofs il-popolazzjoni tad-dinja tgħix f'demokrazija mill-2022. Fl-istess ħin, filwaqt li d-demokrazija rappreżentattivi tingħata valur siewi b'mod mifrux, iċ-Ċentru tar-Riċerka ta' Pew sab li l-garr rigward il-prestazzjoni demokratika huwa komuni saħansitra f'bosta demokraziji stabbiliti.<ref>{{Ċita web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2025/06/30/dissatisfaction-with-democracy-remains-widespread-in-many-nations/|titlu=Dissatisfaction with democracy remains widespread in many nations|kunjom=Wike|isem=Richard|kunjom2=Fetterolf|isem2=Janell|kunjom3=Schulman|isem3=Jonathan|data=2025-06-30|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Karatteristiċi == Għalkemm id-demokrazija fid-demokraziji purament rappreżentattivi hija mifhuma b'rabta mal-votazzjoni, ma jeżisti l-ebda konsensus dwar definizzjoni preċiża tad-demokrazija. Jeżistu wisq approċċi. Kien hemm studju li identifika 2,234 aġġettiv li jintuża għad-deskrizzjoni tad-demokrazija bil-[[lingwa Ingliża]]. Minkejja dan, hemm fehim iktar profond – bħal dak ta' [[Abraham Lincoln]]: : ''"Governanza tan-nies, min-nies, għan-nies"'' jew dik ta' [[Karl Popper]] li ssostni li l-ħarsa "klassika" lejn id-demokrazija hi, "fil-qosor, it-teorija li d-demokrazija hija t-tmexxija tal-poplu u li l-poplu għandu d-dritt li jiggverna hu. Il-prinċipji demokratiċi huma riflessi fiċ-ċittadini eliġibbli kollha, ilkoll indaqs quddiem il-[[Dritt|liġi]] u lkoll b'aċċess ugwali għall-proċessi leġiżlattivi. Pereżempju, f'demokrazija rappreżentattiva, kull vot (fit-teorija) għandu l-istess piż, u l-libertà taċ-ċittadini eliġibbli hija żgurata permezz ta' drittijiet u libertajiet leġittimizzati li tipikament ikunu mnaqqxa f'kostituzzjoni, filwaqt li użi oħra tad-"demokrazija" jaf jħaddnu d-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini jivvutaw direttament fuq id-diversi kwistjonijiet li jinqalgħu. Skont in-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]], id-demokrazija "tipprovdi ambjent li jirrispetta d-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali, u fejn ir-rieda espressa liberament tal-poplu tiġi eżerċitata". Skont teorija partikolari d-demokrazija tirrikjedi tliet prinċipji fundamentali: il-kontroll 'il fuq (sovranità fl-iżjed livelli baxxi tal-awtorità), l-ugwaljanza politika, u n-normi soċjali li permezz tagħhom l-individwi u l-istituzzjonijiet iqisu biss atti aċċettabbli li jirriflettu l-ewwel żewġ prinċipji tal-kontroll 'il fuq u l-ugwaljanza politika. L-ugwaljanza legali, il-libertà politika u l-istat ta' dritt sikwit jiġu identifikati bħala l-karatteristiċi ewlenin ta' demokrazija li tiffunzjona sew. F'xi pajjiżi, b'mod partikolari fir-[[Renju Unit]] (minn fejn oriġinat is-sistema ta' Westminster), il-prinċipju dominanti hu dak tas-sovranità Parlamentari, filwaqt li tinżamm l-indipendenza ġudizzjarja. Fl-[[Indja]], is-sovranità Parlamentari hija soġġetta għall-Kostituzzjoni tal-Indja li tinkludi rieżami ġudizzjarju. Għalkemm it-terminu "demokrazija" tipikament jintuża fil-kuntest ta' stat politiku, il-prinċipji wkoll huma applikabbli potenzjalment għall-organizzazzjonijiet privati, bħal klabbs, għaqdiet u ditti. Id-demokraziji jistgħu jużaw bosta metodi differenti ta' teħid tad-deċiżjonijiet, iżda t-tmexxija tal-maġġoranza hija l-forma dominanti. Mingħajr kumpens, bħal protezzjonijiet legali tad-drittijiet tal-individwu jew kollettivi, il-minoranzi politiċi jistgħu jiġu mgħakksa mit-"tirannija tal-maġġoranza". It-tmexxija tal-maġġoranza tinvolvi approċċ kompetittiv, għad-differenza tad-demokrazija tal-konsensus, u b'hekk tinħoloq il-ħtieġa li l-elezzjonijiet, u ġeneralment id-deliberazzjoni, ikunu sostantivament u proċeduralment "ġusti" u ekwi. Fżxi pajjiżi, il-libertà tal-espressjoni politika, il-libertà tal-kelma u l-libertà tal-istampa jitqiesu bħala importanti biex jiġi żgurat li l-votanti jkunu infurmati sew, u b'hekk ikunu jistgħu jivvutaw skont l-interessi u t-twemmin tagħhom stess. Ġie ssuġġerit ukoll li karatteristika bażika tad-demokrazija hija l-kapaċità li l-votanti kollha jipparteċipaw b'mod ħieles u sħiħ fil-[[ħajja]] tas-soċjetà tagħhom. Bl-enfasi fuq in-nozzjonijiet tal-kuntratt soċjali u r-rieda kollettiva tal-votanti kollha, id-demokrazija tista' tkun ikkaratterizzata wkoll bħala forma ta' kollettiviżmu politiku peress li tiġi definita bħala forma ta' governanza fejn iċ-ċittadini eliġibbli kollha jkollhom vuċi ugwali fit-tfassil tal-liġijiet. Ir-repubbliki, għalkemm spiss ikunu assoċjati popolarment mad-demokrazija minħabba l-prinċipju kondiviż tal-kunsens mogħti minn dawk li jiġu ggvernati għat-tmexxija, mhux neċessarjament ikunu demokraziji, għax ir-repubblikaniżmu ma jispeċifikax ''kif'' in-nies għandhom imexxu. Tradizzjonalment it-terminu "repubblika" kien iħaddan kemm id-demokraziji kif ukoll l-aristokraziji u l-varjanti tagħhom. F'sens modern, il-forma ta' governanza repubblikana hija forma ta' governanza mingħajr monarka. Minħabba f'hekk, id-demokraziji jistgħu jkunu repubbliki jew monarkiji kostituzzjonali, bħar-Renju Unit, fejn il-monarka ma jkunx il-mexxej. == Storja == [[Stampa:Discurso funebre pericles.PNG|daqsminuri|[[Pittura]] tas-seklu 19 ta' [[Philipp Foltz]] li turi lil Pericles jagħti d-diskors funebri famuż tiegħu quddiem il-ġemgħa jew l-assemblea.]] Il-ġemgħat demokratiċi għandhom żmien daqs kemm għandha żmien l-ispeċi umana u ilhom jeżistu tul l-istorja umana, iżda sas-seklu 19, il-figuri [[Politiku|politiċi]] ewlenin fil-biċċa l-kbira opponew id-demokrazija. It-teoriċi repubblikani rabtu d-demokrazija ma' daqs ċkejken: iktar ma kienu jikbru fid-daqs l-unitajiet politiċi, iktar kienet tiżdied il-probabbiltà li l-gvern isir tiranniku. Fl-istess waqt, l-unitajiet politiċi żgħar kienu vulnerabbli għall-ħakma. Montesquieu kiteb, "Jekk repubblika tkun żgħira, tinqered minn qawwa barranija; jekk tkun kbira, tinqered mill-imperfezzjoni interna". Skont ix-xjenzat politiku tal-Università ta' Johns Hopkins [[Daniel Deudney]], il-ħolqien tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], bid-daqs kbir u s-sistema ta' kontrolli u bilanċi tagħha, kienet soluzzjoni għall-problemi doppji tad-daqs. Fis-soċjetajiet ta' madwar id-dinja seħħew forom ta' demokrazija b'mod organiku li ma kellhom l-ebda kuntatt ma' xulxin. === Oriġini === ==== [[Greċja]] u [[Ruma]] ==== [[Stampa:Cleisthenes.jpg|daqsminuri|Bust modern ta' Cleisthenes, magħruf bħala "l-missier tad-demokrazija ta' Ateni".]] It-terminu ''demokrazija'' tfaċċa għall-ewwel darba fil-ħsieb politiku u [[Filosofija|filosofiku]] tal-Greċja Antika fil-belt-stat ta' Ateni fl-antikità klassika. Il-kelma ġejja minn ''dêmos'' li tfisser "nies (komuni)" u minn ''krátos'' li tfisser "qawwa/setgħa". Taħt Cleisthenes, f'Ateni ġie stabbilit dak li huwa maħsub bħala l-ewwel eżempju ta' tip ta' demokrazija fis-seklu 6 Q.K. (508–507 Q.K.). Cleisthenes huwa meqjus bħala "l-missier tad-demokrazija ta' Ateni". L-ewwel użu attestat tal-kelma demokrazija jinsab fix-xogħlijiet ta' proża tal-ħabta tal-430 Q.K., bħall-''Istorji'' ta' Erodotu, iżda l-użu tagħha kien eqdem b'diversi deċennji, peress li żewġ persuni minn Ateni li twieldu għall-ħabta tal-470 Q.K. kien jisimhom Democrates, isem politiku ġdid — x'aktarx b'appoġġ għad-demokrazija — li ngħata fi żmien ta' dibattiti dwar kwistjonijiet kostituzzjonali f'Ateni. Aeschylus jalludi bis-saħħa wkoll għall-kelma fid-dramm tiegħu ''Is-Supplikanti'', li ttella' għall-ħabta tal-463 Q.K., fejn isemmi "l-id tat-tmexxija tal-kotra" [''demou kratousa cheir'']. Qabel dak iż-żmien, il-kelma li kienet tiddefinixxi s-sistema politika ġdida ta' Cleisthenes x'aktarx li kienet ''isonomija'', li tfisser ugwaljanza politika. Id-demokrazija ta' Ateni ħadet is-sura ta' demokrazija diretta, u kellha żewġ karatteristiċi li jiddistingwuha: l-għażla aleatorja ta' ċittadini ordinarji biex jimlew il-ftit karigi amministrattivi u ġudizzjarji eżistenti tal-gvern, u ġemgħa leġiżlattiva li kienet tikkonsisti mill-maġġoranza taċ-ċittadini ta' Ateni. Iċ-ċittadini eliġibbli kollha kienu jitħallew jitkellmu u jivvutaw fil-ġemgħa jew fl-assemblea, fejn kienu jiġu stabbiliti l-liġijiet tal-belt-stat. Madankollu, iċ-ċittadinanza ta' Ateni ma kinitx tingħata lin-[[Mara|nisa]], lill-[[Skjavitù|ilsiera]], lill-barranin (μέτοικοι / ''métoikoi''), u liż-żgħażagħ taħt l-età tas-servizz militari. Effettivament, resident wieħed minn kull erba' f'Ateni kienu jikkwalifikaw bħala ċittadini. Is-sjieda tal-art ma kinitx rekwiżit għaċ-ċittadinanza. L-esklużjoni ta' partijiet kbar tal-popolazzjoni mill-korp taċ-ċittadini hija marbuta mill-qrib mal-fehim tal-qedem taċ-ċittadinanza. Fil-biċċa l-kbira ta' żmien il-qedem, il-benefiċċju taċ-ċittadinanza kien marbut mal-obbligu tal-ġlied fil-kampanji militari. Id-demokrazija ta' Aterni mhux biss kienet ''diretta'' fis-sens li d-deċiżjonijiet kienu jittieħdu mill-ġemgħa, iżda anke l-''iżjed diretta'' fis-sens li l-ġemgħa permezz tal-istrutturi bħall-assemblea, is-senat u l-qrati legali kienet tikkontrolla l-proċess politiku kollu u proporzjon kbir taċ-ċittadini kienu jkunu involuti b'mod kostanti fl-affarijiet pubbliċi. Minkejja li d-drittijiet tal-individwu ma kinux żgurati mill-kostituzzjoni ta' Ateni fis-sens modern (il-Griegi tal-qedem ma kellhomx kelma għal "drittijiet"), dawk li kienu ċittadini ta' Ateni kienu jgawdu l-libertajiet tagħhom mhux f'oppożizzjoni għall-gvern iżda billi jgħixu f'belt li ma kinitx soġġetta għal xi setgħa oħra u billi huma stess ma kinux soġġetti għat-tmexxija ta' ħaddieħor. [[Stampa:Austria Parlament Athena bw.jpg|daqsminuri|[[Statwa]] ta' Atena, id-divinità femminili patruna ta' Ateni, quddiem il-binja tal-Parlament tal-Awstrija. Atena ntużat bħala simbolu internazzjonali tal-libertà u tad-demokrazija mill-inqas mill-aħħar tas-seklu 18.]] Il-votazzjoni tfaċċat fi [[Sparta]] saħansitra fis-700 Q.K. L-ekkleżjastiċi ta' Sparta kienu ġemgħa tal-poplu, li kienet tiltaqa' darba fix-xahar, fejn kull ċittadini maskili ta' mill-inqas 20 sena seta' jipparteċipa. Fl-assemblea, l-Ispartani kienu jeleġġu l-mexxejja u jixħtu l-voti tagħhom bl-għajjat (il-votazzjoni kienet tiġi deċiża skont l-ikbar għajta tal-folla). [[Aristotli]] ddeskriva dan il-metodu bħala "tat-tfal", meta mqabbel mas-sistema tal-votazzjoni fuq poloz tal-ġebel użata miċ-ċittadini ta' Ateni. Sparta adottat din is-sistema minħabba s-sempliċità tagħha, u biex jiġi evitat kull tip ta' preġudizzju, xiri jew qerq fil-votazzjoni, li kienu predominanti fl-elezzjonijiet demokratiċi bikrin. Barra minn hekk, id-depożizzjoni tar-Renju Ruman ħolqot sistema b'element demokratiku fil-forma ta' bosta ġemgħat popolari differenti. Minkejja li r-Repubblika Rumana tat kontribut sinifikanti għal bosta aspetti tad-demokrazija, frazzjon biss mir-Rumani kienu ċittadini li kellhom il-vot fl-elezzjonijiet għall-maġistrati. Il-voti tas-setgħana kienu jingħataw iktar piż permezz ta' sistema ta' votazzjoni ponderata, għaldaqstant il-biċċa l-kbira tal-uffiċjali għoljin, inkluż il-membri tas-Senat, kienu jiġu minn ftit familji għonja u nobbli. Il-mudell Ruman ta' governanza ispira bosta ħassieba politiċi tul is-sekli. ==== Indja tal-qedem ==== Vaishali, il-[[belt kapitali]] tal-Lega ta' Vajjika (Vrijji mahajanapada) tal-Indja, titqies bħala wieħed mill-ewwel eżempji ta' repubblika għall-ħabta tas-seklu 6 Q.K. ==== Amerki ==== [[Kultura|Kulturi]] oħra, bħall-Iroquois fl-Amerki, żviluppaw ukoll forma ta' soċjetà demokratika bejn l-1450 u l-1660 (u possibbilment fl-1142), ferm qabel ma kellhom kuntatt mal-[[Ewropa|Ewropej]]. Din id-demokrazija għadha preżenti sal-lum u hija l-iżjed demokrazija rappreżentattiva antika eżistenti fid-dinja. === [[Medjuevu|Medju Evu]] === [[Stampa:Magna Carta (British Library Cotton MS Augustus II.106).jpg|daqsminuri|Il-Manja Karta.]] Filwaqt li l-biċċa l-kbira tar-reġjuni fl-Ewropa matul il-Medju Evu kienu mmexxijin mill-kleru jew minn sinjuri fewdali, kienu jeżistu diversi sistemi li kienu jinvolvu l-elezzjonijiet jew il-ġemgħat, għalkemm spiss kienu jinvolvu parti żgħira mill-popolazzjoni. Fl-Iskandinavja, kien hemm korpi magħrufa ta' nies ħielsa ppreseduti minn kelliem tal-liġi. Dawn il-korpi ta' deliberazzjoni kienu responsabbli għas-soluzzjoni ta' kwistjonijiet politiċi, u xi varjanti kienu jinkludu l-Althing fl-[[Iżlanda]] u l-Løgting fil-[[Gżejjer Faroe|Gżejjer Faeroe]]. Il-''veche'', fil-[[Ewropa tal-Lvant|Lvant tal-Ewropa]], kien korp simili għal dawk tal-Iskandinavja. Fil-[[Knisja Kattolika]] Rumana, il-[[Papa]] ilu jiġi elett minn [[konklav]] Papali magħmul mill-kardinali mill-1059. L-ewwel korp Parlamentari ddokumentat fl-Ewropa kien il-Cortes ta' [[León]]. Stabbilit minn [[Alfonsu IX|Alfonso IX]] fl-1188, il-Cortes kellu l-awtorità għall-iffissar tat-tassazzjoni, għall-affarijiet barranin u għal-leġiżlazzjoni, għalkemm in-natura eżatta tar-rwol tiegħu għadha kkontestata. Ir-Repubblika ta' [[Ragusa]], stabbilita fl-1358 u ċċentrata madwar il-belt ta' [[Dubrovnik]], ipprovdiet drittijiet ta' rappreżentanza u ta' votazzjoni lill-aristokrazija maskili tagħha biss. Diversi bliet-stati u sistemi ta' governanza Taljani kellhom forom ta' governanza repubblikani. Pereżempju, ir-Repubblika ta' [[Firenze]], stabbilita fl-1115, kienet immexxija mis-Signoria u l-membri tagħha kienu jintgħażlu bix-xorti. Fil-Frisja tas-sekli 10–15, soċjetà mhux fewdali distinta, id-dritt tal-votazzjoni dwar kwistjonijiet lokali u dwar l-uffiċjali tal-kontea kien ibbażat fuq id-daqs tal-art. Il-''Kouroukan Fouga'' qasam l-Imperu tal-[[Mali]] fi klans tat-tmexxija li kienu rrappreżentati f'ġemgħa kbira msejħa l-''Gbara''. Madankollu, id-dokument wassal biex il-Mali jkun iktar simili għal monarkija kostituzzjonali milli repubblika demokratika. Il-Parlament tal-[[Renju Unit|Ingilterra]] kellu l-għeruq tiegħu fir-restrizzjonijiet tal-poter tar-rejiet miktubin fil-''Magna Carta'' (1215), li b'mod espliċitu ħarset ċerti drittijiet tas-sudditi tar-Re u b'mod impliċitu appoġġat dak li mbagħad sar id-digriet Ingliż tal-''habeas corpus'', li jissalvagwardja l-libertà individwali mill-ħabs illegali u li jagħti d-dritt tal-appell. L-ewwel assemblea nazzjonali rappreżentattiva fl-Ingilterra kienet il-Parlament ta' [[Simon de Montfort]] fl-1265. Il-preżenza tat-tressiq tal-petizzjonijiet hija fost l-iżjed evidenza bikrija tal-użu tal-Parlament bħala forum biex jiġi indirizzat it-tħassib ġenerali tan-nies ordinarji. Madankollu, is-setgħa tas-sejħa tal-Parlament baqgħet f'idejn il-monarka. Xi studji kkollegaw l-istabbiliment tal-istituzzjonijiet Parlamentari fl-Ewropa matul il-Medju Evu mal-agglomerazzjonijiet urbani u mal-ħolqien ta' klassijiet ġodda, bħall-[[Artiġjan|artiġjani]], kif ukoll mal-preżenza tan-nobbli u tal-eliti reliġjużi. L-istudjużi kkollegaw ukoll l-istabbiliment tal-governanza rappreżentattiva mal-frammentazzjoni politika relattiva tal-Ewropa. Ix-xjenzat politiku [[David Stasavage]] jikkollega l-frammentazzjoni tal-Ewropa, u d-demokratizzazzjoni sussegwenti tagħha, mal-mod kif sfaxxa l-[[Imperu Ruman]]: it-territorju Ruman inħakem minn gruppi frammentati żgħar ta' tribujiet Ġermaniċi, u dan wassal għall-ħolqien ta' unitajiet politiċi żgħar fejn il-mexxejja kienu relattivament dgħajfin u kienu jeħtieġu l-kunsens taċ-ċittadini tagħhom biex jifilħu għat-theddidiet barranin. Fil-[[Polonja]], id-demokrazija nobbli kienet ikkaratterizzata minn żieda fl-attività tan-nobbiltà nofsanija, li riedet iżżid is-sehem tagħha fl-eżerċitar tal-poter għas-spejjeż tal-manjati. Il-manjati ddominaw l-iżjed karigi importanti fl-istat (lajċi u ekkleżjastiċi) u kienu jinġabru fil-kunsill irjali, li iktar 'il quddiem sar is-senat. L-importanza dejjem tikber tan-nobbiltà nofsanija kellha impatt fuq l-istabbiliment tal-istituzzjoni tal-art magħrufa bħala s-''sejmik'' (assemblea lokali), li sussegwentement kisbet iktar drittijiet. Matul is-seklu 15 u l-ewwel nofs tas-seklu 16, is-sejmiks ingħataw iktar u iktar poter u saru l-iżjed istituzzjonijiet importanti tal-poter lokali. Fl-1454, [[Casimir IV Jagiellon]] ta lis-sejmiks id-dritt li jiddeċiedu dwar it-taxxi u li jorganizzaw mobilizzazzjoni tal-massa fl-Istatuti ta' Nieszawa. Huwa wiegħed ukoll li ma kienx se joħloq liġijiet ġodda mingħajr il-kunsens tagħhom. === Era moderna === ==== Perjodu modern bikri ==== [[Stampa:House of Commons during King Charles I's reign, circa 1640-1642 from NPG.jpg|daqsminuri|Matul is-sekli, il-Parlament Ingliż kulma jmur illimita l-poter tal-monarkija Ingliża, proċess li x'aktarx li laħaq il-qofol tiegħu fil-Gwerra Ċivili Ingliża.]] Fl-Ingilterra tas-[[seklu 17]], kien hemm interess imġedded fil-Manja Karta. Il-Parlament tal-Ingilterra għadda l-Petizzjoni tad-Drittijiet fl-1628 li stabbiliet ċerti libertajiet għas-sudditi. Il-Gwerra Ċivili Ingliża (1642–1651) ġiet miġġielda bejn ir-Re u Parlament oligarkiku iżda elett, u matul dan iż-żmien iffurmat l-idea ta' partit politiku, bi gruppi jiddibattu d-drittijiet għar-rappreżentanza politika matul id-Dibattiti ta' Putney tal-1647. Sussegwentement, il-Protettorat (1653–59) u l-Integrazzjoni mill-Ġdid Ingliża (1660) integraw iktar tmexxija awtokratika, għalkemm il-Parlament għadda l-Att dwar il-''Habeas Corpus'' fl-1679 li saħħaħ il-konvenzjoni li pprojbixxiet id-detenzjoni mingħajr biżżejjed raġunijiet jew evidenza. Wara r-Rivoluzzjoni Glorjuża tal-1688, il-Liġi tad-Drittijiet ġiet ippromulgata fl-1689 u din ikkodifikat ċerti drittijiet u libertajiet u għadha fis-seħħ. Il-liġi stabbiliet ir-rekwiżiti li jsiru elezzjonijiet regolari, ir-regoli għal-libertà tal-kelma fil-Parlament u limitat il-poter tal-monarka, u b'hekk żgurat, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-Ewropa ta' dak iż-żmien, li l-assolutiżmu rjali ma jipprevalix. L-istoriċi ekonomiċi [[Douglass North]] u [[Barry Weingast]] ikkaratterizzaw l-istituzzjonijiet implimentati fir-Rivoluzzjoni Glorjuża bħala suċċess kbir f'termini tar-restrizzjonijiet tal-governanza u l-iżgurar tal-protezzjoni tad-drittijiet tal-proprjetà. [[Stampa:Godfrey Kneller - Portrait of John Locke (Hermitage).jpg|daqsminuri|John Locke espanda t-teorija tal-kuntratt soċjali ta' Thomas Hobbes u żviluppa l-kunċett tad-drittijiet naturali, id-dritt tal-proprjetà privata u l-prinċipju ta' kunsens tal-iggvernati. L-ideat tiegħu jiffurmaw il-bażi ideoloġika tad-demokraziji liberali moderni.]] L-interess imġedded fil-Manja Karta, il-Gwerra Ċivili Ingliża, u r-Rivoluzzjoni Glorjuża fis-seklu 17 xprunaw it-tkabbir ta' filosofija politika fil-Gżejjer Brittaniċi. [[Thomas Hobbes]] kien l-ewwel filosfu li fassal teorija dettaljata dwar il-kuntratt soċjali. Fil-''Leviathan'' (1651), Hobbes ħareġ bit-teorija li l-individwi li jgħixu fin-natura kienu jgħixu ħajja "solitarja, fqira, kerha, iebsa u qasira" u kienu jagħmlu gwerer kontinwi kontra kulħadd. Sabiex tiġi evitata l-okkorrenza tal-istat anarkiku tan-natura, Hobbes irraġuna li l-individwi kienu jċedu d-drittijiet tagħhom lil qawwa awtoritarja setgħana. Fi kliem ieħor, Hobbes tkellem favur monarkija assoluta, li fl-opinjoni tiegħu kienet l-aqwa forma ta' governanza. Iktar 'il quddiem, il-filosfu u t-[[tabib]] [[John Locke]] ħareġ b'interpretazzjoni differenti dwar it-teorija tal-kuntratt soċjali. Fiż-''Żewġ Trattati tal-Governanza'' (1689) tiegħu, Locke sostna li l-individwi kollha kellhom id-drittijiet inaljenabbli għall-ħajja, għal-libertà u għall-proprjetà. Skont Locke, l-individwi kienu jinġabru volontarjament flimkien biex jiffurmaw stat bl-għan li jiddefendu drittijiethom. Għal Locke kienu partikolarment importanti d-drittijiet tal-proprjetà, li skont Locke kienu jirrikjedu l-ħarsien, li kien l-iskop primarju tal-gvern. Barra minn hekk, Locke sostna li l-gvernijiet kienu leġittimi biss jekk kellhom il-kunsens ta' dawk li kienu ggvernati. Skont Locke, iċ-ċittadini kellhom id-dritt jirribellaw kontra l-gvern jekk dan kien jaġixxi kontra l-interessi tagħhom jew isir tiranniku. Għalkemm ma tantx kienu moqrija matul ħajtu, ix-xogħlijiet ta' Locke jitqiesu bħala d-dokumenti li jsejsu l-ħsieb liberali u influwenzaw ferm il-mexxejja tar-Rivoluzzjoni Amerikana u iktar 'il quddiem ir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]]. Il-qafas demokratiku liberali tiegħu tal-governanza għadu l-forma ewlenija tad-demokrazija fid-dinja. Fir-repubbliki tal-Cossack tal-[[Ukrajna]] fis-sekli 16 u 17, l-Etmanat tal-Cossack u s-Sich ta' Zaporizhia, id-detentur tal-ogħla kariga ta' Hetman kien jiġi elett mir-rappreżentanti tad-distretti tal-pajjiż. Fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], il-governanza rappreżentattiva bdiet f'Jamestown, Virginia, bl-elezzjoni tal-Kamra tal-Burgesses (il-prekursur tal-Assemblea Ġenerali ta' Virginia) fl-1619. Il-Puritani Ingliżi li għamlu migrazzjoni mill-1620 stabbilew kolonji f'New England, fejn kien hemm governanza lokali demokratika; il-poter ta' dawn l-assemblej lokali kien ivarja ferm tul il-perjodu kolonjali. Madankollu, uffiċjalment kellhom ammonti żgħar ta' poter devolut, peress li l-awtorità aħħarija kienet f'idejn il-monarkija u l-Parlament. Il-Puritani, il-Battisti u l-Quakers li stabbilew dawn il-kolonji applikaw l-organizzazzjoni demokratika tal-kongregazzjonijiet tagħhom anke għall-amministrazzjoni tal-komunitajiet tagħhom fil-ħajja ta' kuljum. ==== Sekli 18 u 19 ==== [[Stampa:The House of Commons 1793-94 by Karl Anton Hickel.jpg|daqsminuri|William Pitt iż-Żgħir jagħti diskors fil-House of Commons tar-Renju Unit.]] L-ewwel Parlament tal-Gran Brittanja ġie stabbilit fl-1707, wara l-fużjoni tar-Renju tal-Ingilterra u r-Renju tal-[[Skozja|Iskozja]] skont l-Atti tal-Unjoni. Żewġ dokumenti ewlenin tal-kostituzzjoni mhux kodifikata tar-Renju Unit, id-Dikjarazzjoni Ingliża tad-Drittijiet tal-1689 (imsejħa mill-ġdid bħala l-Liġi dwar id-Drittijiet tal-1689) u d-Dikjarazzjoni Skoċċiża tad-Drittijiet tal-1689, it-tnejn li huma kienu kkonsolidaw il-pożizzjoni tal-Parlament bħala l-korp suprem tat-tfassil tal-liġijiet u kienu jgħidu li "l-elezzjoni tal-membri tal-Parlament kellha tkun ħielsa". Madankollu, il-Parlament kien jiġi elett biss mis-sidien tal-art maskili, li kienu jammontaw għal 3 % tal-popolazzjoni fl-1780. L-ewwel persuna Brittanika magħrufa ta' nisel Afrikan li vvota f'elezzjoni ġenerali, [[Ignatius Sancho]], ivvota fl-1774 u fl-1780. Matul l-Era tal-Libertà fl-[[Żvezja|Iżvezja]] (1718–1772), id-drittijiet ċivili twessgħu u l-poter għadda mingħand il-monarka għall-Parlament. Ir-raħħala intaxxati kienu rrappreżentati fil-Parlament, għalkemm ma tantx kellhom influwenza, iżda n-nies komuni mingħajr proprjetà intaxxata ma kellhomx suffraġju. Il-ħolqien ta' Repubblika ta' [[Korsika]] ta' għomorha qasir fl-1755 kien tentattiv bikri li tiġi adottata kostituzzjoni demokratika (setgħu jivvutaw l-irġiel u n-nisa kollha li kellhom iktar minn 25 sena). Din il-Kostituzzjoni ta' Korsika kienet l-ewwel waħda bbażata fuq il-prinċipji tal-Illuminiżmu u kienet tinkludi s-suffraġju femminili, xi ħaġa li ma kinitx inkluża fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji l-oħra sas-seklu 20. [[Stampa:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|daqsminuri|It-Tlettax-il Kolonja Brittanika mal-kosta tal-Lvant tal-Amerka ta' Fuq ħarġu Dikjarazzjoni tal-Indipendenza fl-1776.]] L-Amerka kolonjali kellha kwalifikazzjonijiet simili dwar il-proprjetà bħall-Brittanja, u fil-perjodu qabel l-1776 l-abbundanza u d-disponibbiltà tal-art kienet tfisser li għadd kbir ta' kolonjalisti kienu jissodisfaw tali rekwiżiti b'mill-inqas 60 fil-mija tal-irġiel adulti ta' karnaġjon bajda li setgħu jivvutaw. Il-maġġoranza l-kbira tal-irġiel ta' karnaġjon bajda kienu [[Bidwi|bdiewa]] li kienu jissodisfaw ir-rekwiżiti tas-sjieda tal-proprjetà jew tal-ħlas tat-taxxa. Bi ftit eċċezzjonijiet, l-ebda mara jew persuna b'karnaġjon sewda ma setgħu jivvutaw. Vermont, li malli ddikjarat l-indipendenza mill-Gran Brittanja fl-1777, adottat kostituzzjoni mmudellata fuq iċ-ċittadinanza u s-suffraġju demokratiku ta' Pennsylvania għall-irġiel bi proprjetà jew mingħajr proprjetà. Il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti tal-1787 hija l-eqdem kostituzzjoni governattiva kkodifikata li għadha teżisti u li għadha attiva. Il-Kostituzzjoni kienet tipprevedi gvern elett u protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet ċivili, iżda ma temmitx il-jasar u lanqas ma estendiet id-drittijiet tal-votazzjoni fl-Istati Uniti, u minflok ħalliet il-kwistjoni tas-suffraġju f'idejn l-istati individwali. Ġeneralment, l-istati llimitaw is-suffraġju għas-sidien tal-proprjetà maskili u għal dawk li jħallsu t-taxxi ta' karnaġjon bajda. Meta kien hemm l-ewwel elezzjoni Presidenzjali fl-1789, madwar 6 % tal-popolazzjoni kienet eliġibbli biex tivvota. L-Att dwar in-Naturalizzazzjoni tal-1790 illimita ċ-ċittadinanza Amerikana lill-persuni ta' karnaġjon bajda biss. Il-Liġi tad-Drittijiet fl-1791 stabbiliet limiti fuq il-poter tal-gvern sabiex tħares il-libertajiet personali iżda kellha ftit impatt fuq is-sentenzi tal-qrati għall-ewwel 130 sena wara r-ratifika. [[Stampa:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789 (brighter).jpg|xellug|daqsminuri|Ispirata mill-filosfi tal-Illuminiżmu, id-''Dikjarazzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u taċ-Ċittadini'' kellha impatt sinifikanti fuq l-iżvilupp tal-kunċetti popolari tal-libertà tal-individwu u tad-demokrazija fl-Ewropa u madwar id-dinja.]] Fl-1789, [[Franza]] Rivoluzzjonarja adottat id-Dikjarazzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u taċ-Ċittadini, u għalkemm għomorha kien qasir, il-Konvenzjoni Nazzjonali kienet eletta mill-irġiel kollha biss fl-1792. Il-Kostituzzjoni Pollakka-[[Litwanja|Litwana]] tat-3 ta' Mejju 1791 ippruvat timplimenta monarkija kostituzzjonali iktar effettiva, introduċiet l-ugwaljanza politika bejn iċ-ċittadini u n-nobbli, u poġġiet ir-raħħala taħt il-protezzjoni tal-gvern, u b'hekk taffiet l-agħar abbużi kontra r-raħħala. Din damet fis-seħħ għal inqas minn 19-il xahar, u ġiet iddikjarata nulla mis-Sejm ta' Grodno li ltaqa' fl-1793. Minkejja dan, il-Kostituzzjoni tal-1791 għenet biex l-aspirazzjonijiet tal-Pollakki jibqgħu ħajjin għar-restawr eventwali tas-sovranità tal-pajjiż iktar minn seklu wara. Fl-Istati Uniti, l-elezzjoni Presidenzjali tal-1828 kienet l-ewwel waħda li fiha setgħu jivvutaw l-irġiel ta' karnaġjon bajda li ma kinux sidien tal-proprjetà fil-maġġoranza l-kbira tal-istati. L-ammont ta' nies li ħarġu jivvutaw żdied matul is-snin 30 tas-seklu 19, u laħaq madwar 80 % tal-popolazzjoni ta' rġiel adulti ta' karnaġjon bajda fl-elezzjoni Presidenzjali tal-1840. North Carolina kien l-aħħar stat li abolixxa l-kwalifazzjoni abbażi tal-proprjetà fl-1856 u dan wassal għal approssimazzjoni tas-suffraġju universali tal-irġiel ta' karnaġjon bajda (madankollu r-rekwiżiti tal-ħlas tat-taxxa baqgħu jeżistu f'ħames stati fl-1860 u baqgħu jeżistu f'żewġ stati sas-seklu 20). Fiċ-ċensiment tal-Istati Uniti tal-1860, il-popolazzjoni tal-iskjavi kienet kibret għal 4 miljuni, u fir-Rikostruzzjoni wara l-Gwerra Ċivili, għaddew tliet emendi kostituzzjonali: it-13-il Emenda (1865) li temmet l-iskjavitù; l-14-il Emenda (1869) li tat iċ-ċittadinanza lin-nies ta' karnaġjon sewda, u l-15-il Emenda (1870) lil tat lill-irġiel ta' karnaġjon sewda d-dritt nominali biex jivvutaw. L-involviment sħiħ taċ-ċittadini kollha ma ġiex żgurat sa wara li l-moviment tad-drittijiet ċivili kiseb l-approvazzjoni mill-Kungress tal-Istati Uniti fir-rigward tal-Att dwar id-Drittijiet tal-Votazzjoni tal-1965. [[Stampa:Suffrage universel 1848.jpg|daqsminuri|Litografija tas-snin 50 tas-seklu 19 li timmarka l-istabbiliment tas-suffraġju maskili universali fi Franza fl-1848.]] Id-dritt tal-votazzjoni fir-Renju Unit twessa' u sar iktar uniformi permezz ta' sensiela ta' riformi li bdew bl-Att dwar ir-Riformi tal-1832 u komplew fis-seklu 20, b'mod partikolari bl-Att dwar ir-Rappreżentanza tan-Nies tal-1918 u l-Att dwar l-Ugwaljanza tal-1928. Is-suffraġju maskili universali ġie stabbilit fi Franza f'Marzu 1848 fid-dawl tar-Rivoluzzjoni Franċiża tal-1848. Matul dik is-sena, faqqgħu diversi rivoluzzjonijiet fl-Ewropa peress li l-mexxejja kellhom ilaħħqu mad-domandi popolari għall-kostituzzjonijiet liberali u għal iktar governanza demokratika. Fl-1876, l-[[Imperu Ottoman]] għadda minn monarkija assoluta għal waħda kostituzzjonali, u organizza żewġ elezzjonijiet is-sena ta' wara biex jeleġġi membri fil-Parlament li kien għadu kemm ġie ffurmat. Inħarġu Regolamenti Elettorali Proviżorji, li kienu jiddikjaraw li l-membri eletti tal-Kunsilli Amministrattivi Provinċjali kellhom jeleġġu l-membri għall-ewwel Parlament. Iktar tard dik is-sena, ġiet ippromulgata kostituzzjoni ġdida, li kienet tipprevedi l-istabbiliment ta' Parlament bikamerali b'Senat maħtur mis-Sultan u Kamra tad-Deputati eletta mill-poplu. Kienu jitħallew jikkontestaw għall-elezzjoni l-irġiel biss li kellhom iktar minn 30 sena u li kienu midħla tat-Tork u li kellhom drittijiet ċivili sħaħ. Fost ir-raġunijiet ta' skwalifika kien hemm iż-żamma ta' ċittadinanza doppja, ir-reklutaġġ minn gvern barrani, il-falliment monetarju, l-impjieg bħala qaddej, jew "ir-reputazzjoni tat-twettiq ta' azzjonijiet ħżiena". Is-suffraġju universali sħiħ inkiseb fl-1934. Fl-1893, il-kolonja bl-awtogovernanza ta' [[New Zealand]] saret l-ewwel pajjiż fid-dinja (għajr għar-Repubblika ta' Korsika b'għomorha qasir tas-seklu 18 li stabbiliet is-suffraġju universali attiv billi n-nisa ngħataw id-dritt tal-votazzjoni. ==== Sekli 20 u 21 ==== It-tranżizzjonijiet tas-seklu 20 lejn id-demokrazija liberali waslu f'"mewġiet suċċessivi tad-demokrazija", u rriżultaw b'modi differenti minn gwerer, rivoluzzjonijiet, dekolonizzazzjoni, u ċirkostanzi reliġjużi u ekonomiċi. Il-mewġiet globali ta' "regressjoni demokratika" li reġġgħu lura d-demokratizzazzjoni seħħew ukoll fis-snin 20 u 30 tas-seklu 20, fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20 u fis-snin 10 tas-seklu 21. [[L-Ewwel Gwerra Dinjija]] u x-xoljiment tal-[[Imperu Ottoman]] u tal-Imperu Awstro-Ungariku wasslu għall-ħolqien ta' nazzjonijiet-stati ġodda fl-Ewropa, u l-biċċa l-kbira minnhom kienu mill-inqas nominalment demokratiċi. Fis-snin 20 tas-seklu 20 tkattru l-movimenti demokratiċi u s-suffraġju universali avvanza, iżda d-Dipressjoni l-Kbira ġabet magħha diżillużjoni u l-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Ewropa, tal-Amerka Latina u tal-[[Asja]] daru għat-tmexxija ta' rġiel b'saħħithom jew dittaturi. Il-Faxxiżmu u d-dittaturi tkattru fil-[[Ġermanja]] Nażista, fl-[[Italja]], fi [[Spanja]] u fil-[[Portugall]], kif ukoll il-gvernijiet mhux demokratiċi fil-Baltiċi, fil-Balkani, fil-[[Brażil]], f'[[Kuba]], fiċ-[[Ċina]] u fil-[[Ġappun]] fost l-oħrajn. [[Stampa:Opening of the first parliament.jpg|daqsminuri|Pittura tal-ftuħ tal-ewwel Parlament tal-Awstrija fl-1901, wieħed mill-avvenimenti li fforma parti mill-ewwel mewġa ta' demokrazija fil-bidu tas-seklu 20.]] [[It-Tieni Gwerra Dinjija]] ġabet magħha treġġigħ lura definittiv ta' din it-tendenza fil-Punent tal-Ewropa. Id-demokratizzazzjoni tas-setturi Amerikani, Brittaniċi u Franċiżi tal-Ġermanja okkupata (għalkemm xi sorsi jikkontestaw dan il-punt), tal-[[Awstrija]], tal-[[Italja]], u tal-[[Ġappun]] okkupat serviet bħala mudell għat-teorija li ġiet wara tal-bidla fil-gvern. Madankollu, il-biċċa l-kbira tal-Lvant tal-Ewropa, inkluż is-settur [[Unjoni Sovjetika|Sovjetiku]] tal-Ġermanja, sfat fit-territorju mhux demokratiku ddominat mis-Sovjetiċi. Wara l-gwerra kien hemm id-dekolonizzazzjoni, u mill-ġdid il-biċċa l-kbira tal-istati indipendenti ġodda kellhom kostituzzjonijiet nominalment demokratiċi. L-Indja feġġet bħala l-ikbar demokrazija fid-dinja u għadha fit-tmun. Il-pajjiżi li fl-imgħoddi kienu parti mill-Imperu Brittanika, spiss adottaw is-sistema Brittanika ta' Westminster. Fl-1948, id-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem irrekjediet id-demokrazija:<blockquote>3. Ir-rieda tan-nies għandha tkun il-bażi tal-awtorità tal-governanza; din għandha tkun espressa f'elezzjonijiet perjodiċi u ġenwini li għandhom jkunu b'suffraġju universali u ugwali u dan għandu jiġi espress f'elezzjonijiet perjodiċi u ġenwini li għandhom isiru b'suffraġju universali u ndaqs u għandhom isiru permezz ta' votazzjoni sigrieta u jew bi proċeduri ekwivalenti ta' votazzjoni ħielsa.</blockquote>— Id-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem, l-Artikolu 21, in-Nazzjonijiet Uniti, fl-1948 [[Stampa:Lev Trotsky 1906-3.3 V1-1.2.jpg|daqsminuri|Id-Deputati tal-Ħaddiema Sovjetiċi ta' [[San Pietruburgu]] fl-1905: Leon Trotsky fin-nofs. Is-sovjeti kienu eżempju bikri ta' kunsill tal0-ħaddiema.]] Sal-1960, il-maġġoranza l-kbira tal-pajjiżi-stati nominalment kienu demokraziji, għalkemm il-biċċa l-kbira tal-popolazzjonijiet tad-dinja kienu jgħixu f'demokraziji nominali li esperjenzaw elezzjonijiet taparsi, u forom oħra ta' qerq (b'mod partikolari fl-istati "[[Komuniżmu|Komunisti]]" u l-eks kolonji). Mewġa sussegwenti ta' demokratizzazzjoni ġabet magħha kisbiet sostanzjali favur demokrazija liberali ta' vera għal bosta stati, u din ġiet imlaqqma bħala t-"tielet mewġa ta' demokrazija". Il-Portugall, Spanja u diversi mid-dittaturi militari fl-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] reġgħu lura għat-tmexxija ċivili fis-snin 70 u 80 tas-seklu 20. Din ġiet segwita minn pajjiżi fil-Lvant u fin-Nofsinhar tal-Asja sa nofs u l-aħħar tas-snin 80 tas-seklu 20. L-għawġ ekonomiku fis-snin 80 tas-seklu 20, flimkien mal-garr minħabba l-oppressjoni Sovjetika, wasslu għall-isfaxxar tal-Unjoni Sovjetika, it-tmiem assoċjata tal-[[Gwerra Bierda]], u d-demokratizzazzjoni u l-liberalizzazzjoni tal-pajjiżi tal-Lvant tal-eks Unjoni Sovjetika. L-iżjed demokraziji mid-demokraziji l-ġodda li kellhom suċċess kienu dawk li [[Ġeografija|ġeografikament]] u [[Kultura|kulturalment]] kienu l-eqreb tal-Punent tal-Ewropa, u li issa huma parti mill-[[Unjoni Ewropea]] jew huma pajjiżi kandidati. Fl-1986, wara li waqgħet l-iżjed dittatura Asjatika prominenti, l-uniku stat demokratiku tax-xorta tiegħu dak iż-żmien feġġ fil-[[Filippini]] bil-wasla ta' [[Corazon Aquino]], li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala omm id-demokrazija Asjatika. Ix-xejra liberali nfirxet f'uħud mill-istati Afrikani fis-snin 90 tas-seklu 20, l-iktar fl-[[Afrika t'Isfel]]. Xi eżempji reċenti ta' tentattivi ta' liberalizzazzjoni jinkludu r-Rivoluzzjoni [[Indoneżja|Indoneżjana]] tal-1998, ir-Rivoluzzjoni bil-Gafef fil-[[Jugoslavja]], ir-Rivoluzzjoni tal-Ward fil-[[Ġeorġja|Georgia]], ir-Rivoluzzjoni Oranġjo fl-[[Ukrajna]], ir-Rivoluzzjoni taċ-Ċedru fil-[[Libanu]], ir-Rivoluzzjoni tat-Tulipani fil-[[Kirgiżistan]] u r-Rivoluzzjoni tal-Ġiżimin fit-[[Tuneżija]]. Skont Freedom House, fl-2007 kien hemm 123 demokrazija elettorali (minn 40 waħda fl-1972). Skont il-''Forum Dinji dwar id-Demokrazija'', id-demokraziji elettorali issa jirrappreżentaw 120 mill-192 pajjiż eżistenti u jikkostitwixxu 58.2 fil-mija tal-popolazzjoni dinjija. Fl-istess ħin, id-demokraziji liberali, jiġifieri l-pajjiżi li Freedom House tqis bħala ħielsa u li jirrispettaw id-drittijiet tal-bniedem bażiċi u l-istat tad-dritt, jammontaw għal 85 pajjiż u jirrappreżentaw 38 fil-mija tal-popolazzjoni globali. Fl-2007 ukoll, in-[[Nazzjonijiet Uniti]] ddikjaraw il-15 ta' Settembru bħala l-Jum Internazzjonali tad-Demokrazija. Bosta pajjiżi baxxew l-età tal-votazzjoni għal 18-il sena; id-demokraziji ewlenin bdew jagħmlu dan fis-snin 70 tas-seklu 20, l-ewwel nett fil-Punent tal-Ewropa u fl-Amerka ta' Fuq. Il-biċċa l-kbira tad-demokraziji elettorali għadhom jeskludu lil dawk taħt l-età ta' 18-il sena mill-votazzjoni. L-età tal-votazzjoni tbaxxiet għal 16-il sena għall-elezzjonijiet nazzjonali f'għadd ta' pajjiżi, fosthom il-[[Brażil]], l-Awstrija, [[Kuba]] u n-[[Nikaragwa]]. F'California, proposta tal-2004 biex jingħata kwart ta' vot li dawk ta' 16-il sena fl-aħħar mill-aħħar ma għaddietx. Fl-2008, il-Parlament Ġermaniż ippropona abbozz ta' liġi li mbagħad warrab li kienet tagħti d-dritt tal-votazzjoni lil kull ċittadin mat-twelid, biex jintuża minn ġenitur sa meta l-wild ikun jista' jibda jużah. [[Stampa:Mandela voting in 1994.jpg|daqsminuri|[[Nelson Mandela]] jivvota fl-elezzjonijiet multirazzjali tal-1994 fl-[[Afrika t'Isfel]]. Din kienet l-ewwel darba li kien ivvota f'ħajtu.]] Skont Freedom House, mill-2005 kien hemm 17-il sena konsekuttiva li fihom id-drittijiet politiċi u l-libertajiet ċivili madwar id-dinja marru għall-agħar f'iktar pajjiżi milli fejn sar xi titjib, peress li l-qawwiet populisti u nazzjonalistiċi mexew 'il quddiem kullimkien, mill-[[Polonja]] (eż. il-partit tal-Liġi u l-Ġustizzja) sal-Filippini (taħt [[Rodrigo Duterte]]). F'rapport ta' Freedom House li nħareġ fl-2018, il-punteġġi rigward id-demokrazija għall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi marru lura għat-12-il sena konsekuttiva. ''The Christian Science Monitor'' irrapporta li l-ideoloġiji nazzjonalistiċi u populisti kienu qed jissaħħew, a skapitu tal-istat tad-dritt, f'pajjiżi bħall-Polonja, it-[[Turkija]] u l-[[Ungerija]]. Pereżempju, fil-Polonja, il-President ħatar 27 imħallef ġdid tal-Qorti Suprema minkejja l-oġġezzjonijiet legali mill-[[Kummissjoni Ewropea]]. Fit-Turkija, eluf ta' mħallfin tneħħew mill-karigi tagħhom wara kolp ta' stat li ma rnexxiex. Iċ-"ċedimenti demokratiċi" fis-snin 10 tas-seklu 21 ġew attribwiti lill-inugwaljanza ekonomika u l-garr soċjali, il-personaliżmu, il-ġestjoni batuta tal-gvernijiet fir-rigward tal-[[pandemija tal-COVID-19]], kif ukoll fatturi oħra bħall-manipolazzjoni tas-soċjetà ċivili, il-"polarizzazzjoni tossika", il-kampanji barranin tad-diżinformazzjoni, ir-razziżmu u n-nattiviżmu, is-setgħa eżekuttiva eċċessiva, u s-setgħa mnaqqsa tal-oppożizzjoni. Fi ħdan id-demokraziji tal-Punent, l-attitudnijiet ta' "protezzjoniżmu", li jiġbru flimkien il-konservattiviżmu kulturali u l-attitudnijiet ekonomiċi Xellugin, kienu l-iżjed indikatur b'saħħtu tal-appoġġ għall-modalitajiet awtoritarji ta' governanza. == Teorija == === Teorija bikrija === [[Stampa:Corazon Aquino inauguration.jpg|daqsminuri|Corazon Aquino tieħu l-ġurament u ssir l-ewwel President [[mara]] fl-Asja.]] It-teorija demokratika ta' Aristotli kienet tpoġġi f'kuntrast it-tmexxija mill-ħafna (demokrazija/timokrazija), mat-tmexxija mill-ftit (oligarkija/aristokrazija/elitiżmu), kif ukoll mat-tmexxija minn persuna waħda (tirannija/awtokrazija/monarkija assoluta). Huwa ħaseb ukoll li kien hemm varjant tajjeb u ħażin ta' kull sistema (huwa qies id-demokrazija bħala l-kontroparti ħażina tat-timokrazija). Fehma komuni fost it-teoriċi Repubblikani bikrin u Rinaxximentali kienet li d-demokrazija setgħet tibqa' ħajja biss fil-komunitajiet politiċi ż-żgħar. Abbażi tal-lezzjonijiet meħuda mill-bidla tar-Repubblika Rumana lejn il-monarkiżmu iktar ma kibret jew ċkienet, dawn it-teoriċi Repubblikani sostnew li l-espansjoni tat-territorji u tal-popolazzjoni inevitabbilment kienu jwasslu għat-tirannija. Għaldaqstant id-demokrazija kienet fraġli ferm u rari storikament, għax setgħet tibqa' teżisti biss f'unitajiet politiċi żgħar, li minħabba d-daqs tagħhom kienu vulnerabbli għal ħakma minn unitajiet politiċi akbar. Huwa magħruf li Montesquieu qal, "jekk repubblika tkun żgħira, tinqered minn qawwa barranija; jekk tkun kbira, tinqered minn difett intern". [[Jean-Jacques Rousseau]] sostna, "Għaldaqstant, hija l-karatteristika naturali tal-istati żgħar li jiġu ggvernati bħala repubblika, tal-istati ta' daqs nofsani li jkunu soġġetti għal monarka, u tal-imperi kbar li jitmexxew minn prinċep tirann". === Teorija kontemporanja === Fost it-teoriji politiċi moderni, jeżistu kunċetti fundamentali differenti tad-demokrazija. ==== Aggregazzjoni ==== It-teorija tad-demokrazija aggregattiva ssostni li l-għan tal-proċessi demokratiċi hu li jmexxu 'l quddiem il-preferenzi taċ-ċittadini u jaggregawhom flimkien biex jiddeterminaw liema politiki soċjali għandha tadotta s-soċjetà. Għaldaqstant, dawk li jħaddnu din il-fehma jsostnu li s-sehem demokratiku għandu jiffoka b'mod primarju fuq il-votazzjoni, fejn il-politiki bl-ikbar ammont ta' voti jiġu implimentati. Jeżistu varjanti differenti tad-demokrazija aggregattiva. Skont il-ħsieb tad-demokrazija minimalista, l-elezzjonijiet huma mekkaniżmu ta' kompetizzjoni bejn il-[[Politiku|politiċi]]. [[Joseph Schumpeter]] huwa magħruf li spjega dan il-ħsieb fil-ktieb tiegħu ''Kapitaliżmu, Soċjaliżmu u Demokrazija''. [[Anthony Downs]] jargumenta li l-partiti politiċi ideoloġiċi huma neċessarji biex jaġixxu bħala sensara bejn l-individwi u l-gvernijiet. Min-naħa l-oħra, id-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini jivvutaw direttament rigward il-proposti leġiżlattivi, tista' turi aggregazzjoni aħjar f'każijiet ta' differenzi fil-preferenzi bejn l-elit u l-votanti. ===== Mandat medjan ===== Skont it-teorema tal-votant medjan, ir-rappreżentattività politika tista' tiġi evalwata billi jitqabbel kemm il-liġijiet u l-politiki huma qrib tal-fehmiet tal-votanti medjani tul l-ispettru politiku. Il-mandat medjan iħares lejn il-preferenzi tal-votant medjan bħala dawk li jagħtu leġittimità politika. ==== Poliarkija ==== [[Robert A. Dahl]] jargumenta li l-prinċipju demokratiku fundamentali hu li meta wieħed jasal għal deċiżjonijiet kollettivi vinkolanti, kull persuna f'komunità politika hija intitolata li l-interessi tagħha jitqiesu b'mod indaqs. Huwa juża t-terminu poliarkija ("it-tmexxija mill-ħafna") biex jirreferi għal soċjetajiet fejn jeżisti ċertu sett ta' istituzzjonijiet u proċeduri li huma perċepiti li jwasslu għal tali demokrazija. L-ewwel u qabel kollox fost dawn l-istituzzjonijiet hemm l-okkorrenza regolari ta' elezzjonijiet ħielsa u miftuħa li jsiru biex jintgħażlu r-rappreżentanti li mbagħad jiġġestixxu l-politiki pubbliċi kollha tas-soċjetà jew il-biċċa l-kbira minnhom. Madankollu, dawn il-proċeduri poliarkiċi jaf ma joħolqux demokrazija sħiħa, jekk pereżempju l-faqar ixekkel il-parteċipazzjoni politika. B'mod simili, [[Ronald Dworkin]] isostni li d-"demokrazija hija ideal sostantiv, mhux sempliċement proċedurali". ==== Deliberazzjoni ==== Id-demokrazija deliberattiva hija bbażata fuq in-nozzjoni li d-demokrazija hija governanza bid-deliberazzjoni. Għad-differenza tad-demokrazija aggregattiva, id-demokrazija deliberattiva ssostni li biex deċiżjoni demokratika tkun leġittima, din trid tkun preċeduta minn deliberazzjoni awtentika, mhux sempliċement l-aggregazzjoni tal-preferenzi li sseħħ fil-votazzjoni. Deliberazzjoni awtentika hija deliberazzjoni fost dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet li tkun ħielsa minn distorsjonijiet tas-setgħa politika inugwali, bħas-setgħa li jikseb min jieħu d-deċiżjonijiet permezz tal-ġid ekonomiku jew l-appoġġ tal-gruppi ta' interess. Jekk dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet ma jkunux jistgħu jaslu għal konsensus wara deliberazzjoni awtentika dwar proposta, imbagħad jivvutaw dwar il-proposta billi jużaw forma ta' tmexxija tal-maġġoranza. Il-ġemgħat taċ-ċittadini jitqiesu minn bosta studjużi bħala eżempji prattiċi tad-demokrazija deliberattiva, u rapport reċenti tal-[[OECD]] jidentifika l-ġemgħat taċ-ċittadini bħala mekkaniżmu popolari li kulma jmur jinvolvi liċ-ċittadini fit-teħid tad-deċiżjonijiet governattivi. Dawk li huma favur id-demokrazija diretta jsostnu li ċ-ċittadini ma jmexxux lilhom infushom sakemm ma jiddeċidux direttament rigward il-liġijiet u l-politiki. L-attività politika tista' tkun siewja fiha nnifisha, peress li tissoċjalizza u teduka liċ-ċittadini, u l-parteċipazzjoni popolari tista' tikkontrolla l-elit setgħana. ==== Tipi ta' demokraziji governattivi ==== Id-demokrazija għandha bosta forom, kemm fit-teorija kif ukoll fil-prattika. Xi varjetajiet tad-demokrazija jipprovdu rappreżentanza aħjar u iktar libertà għaċ-ċittadini minn oħrajn. Madankollu, jekk xi demokrazija ma tkunx strutturata sabiex tipprojbixxi lill-gvern milli jeskludi lin-nies mill-proċess leġiżlattiv, jew lil kwalunkwe fergħa tal-gvern milli tibdel is-separazzjoni tal-poteri favuriha, imbagħad fergħa tas-sistema tista' takkumula wisq poter u teqred id-demokrazija. It-tipi ta' demokrazija li ġejjin ma jeskludux lil xulxin: ħafna jispeċifikaw dettalji ta' aspetti li huma indipendenti minn xulxin u jistgħu jeżistu flimkien f'sistema unika. ===== Forom bażiċi ===== Jeżistu diversi varjanti ta' demokrazija, iżda hemm żewġ forom bażiċi, u t-tnejn li huma jikkonċernaw kif il-korp kollu taċ-ċittadini eliġibbli jwettaq ir-rieda tiegħu. Forma ta' demokrazija hija d-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini eliġibbli kollha jkollhom parteċipazzjoni attiva fit-teħid tad-deċiżjonijiet politiċi, pereżempju billi jivvutaw direttament rigward l-inizjattivi ta' politika. Fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji moderni, il-korp kollu ta' ċittadini eliġibbli jibqa' l-poter sovran iżda l-poter politiku jiġi eżerċitat indirettament permezz ta' rappreżentanti eletti; din tissejjaħ demokrazija rappreżentattiva. Jekk il-kap ta' stat jiġi elett b'mod demokratiku, l-istat jissejjaħ repubblika demokratika. ====== Demokrazija diretta ====== Id-demokrazija diretta hija sistema politika fejn iċ-ċittadini jieħdu sehem fit-teħid tad-deċiżjonijiet personalment. minflok jiddependu fuq intermedjarji jew rappreżentanti. Dawk li tkellmu favuriha bħal Jean-Jacques Rousseau jsostnu li l-approċċ dirett iżid il-leġittimità. Demokrazija diretta tagħti lill-popolazzjoni li tivvota s-setgħa li: * tibdel il-liġijiet kostituzzjonali; * tressaq inizjattivi, referenda u suġġerimenti għal liġijiet. Fi ħdan il-gvernijiet rappreżentattivi moderni, ċerti għodod elettorali bħar-referenda, l-inizjattivi taċ-ċittadini u r-referendum għat-tneħħija ta' gvern jitqiesu bħala fororm ta' demokrazija diretta. Madankollu, uħud li huma favur id-demokrazija diretta jsostnu li l-ġemgħat lokali jeħtieġu jiddiskutu wiċċ imb wiċċ. Id-demokrazija diretta bħala sistema ta' governanza attwalment teżisti fil-kantons [[Żvizzera|Żvizzeri]] ta' Appenzell Innerrhoden u Glarus, il-Muniċipalitajiet Awtonomi Zapatisti Ribelli, il-komunitajiet affiljati mas-CIPO-RFM, il-kunsilli lokali [[Bolivja|Bolivjani]] ta' FEJUVE, u l-kantons Kurdi ta' Rojava. ====== Demokrazija semidiretta ====== Xi demokraziji moderni li huma rappreżentattivi għalkollox fin-natura tagħhom jiddependu bil-kbir fuq forom ta' azzjoni politika tad-demokrazija diretta. Dawn id-demokraziji, li jużaw elementi tad-demokrazija rappreżentattiva u tad-demokrazija diretta, jissejħu demokraziji semidiretti jew demokraziji parteċipattivi. Xi eżempji jinkludu l-Iżvizzera u xi stati tal-Istati Uniti, fejn isir użu frekwenti tar-referenda u tal-inizjattivi. Il-Konfederazzjoni Żvizzera hija demokrazija semidiretta. Fil-livell federali, iċ-ċittadini jistgħu jipproponu bidliet fil-kostituzzjoni (inizjattiva popolari federali) jew jitolbu li jsir referendum rigward kwalunkwe liġi vvutata mill-Parlament. Bejn Jannar 1995 u Ġunju 2005, iċ-ċittadini Żvizzeri vvutaw 31 darba, biex iwieġbu 103 domanda (matul l-istess perjodu, iċ-ċittadini Franċiżi pparteċipaw f'żewġ referenda biss). Minkejja dan, fl-aħħar 120 sena inqas minn 250 inizjattiva tressqu għal referendum. Xi eżempji jinkludu l-użu estensiv tar-referenda fl-istat Amerikan ta' California, li huwa stat b'iktar minn 20 miljun votant. F'New England spiss jintużaw laqgħat tal-belt, speċjalment fiż-żoni rurali, għall-ġestjoni tal-governanza lokali. Dan joħloq forma ibrida ta' governanza, b'demokrazija diretta lokali u gvern statali rappreżentattiv. Pereżempju, il-biċċa l-kbira tal-bliet ta' Vermont jorganizzaw laqgħat tal-bliet annwali f'Marzu fejn jiġu eletti l-uffiċjali tal-bliet, jiġu vvutati l-baġits għall-bliet u għall-iskejjel, u ċ-ċittadini jkollhom l-opportunità li jitkellmu u jinstemgħu rigward il-kwistjonijiet politiċi. ====== Sistema tax-xorti ====== L-użu ta' sistema tax-xorti, demokrazija karatteristika ta' Ateni, hija karatteristika ta' xi verżjonijiet ta' demokraziji diretti. F'din is-sistema, kompiti governattivi u amministrattivi importanti jitwettqu minn ċittadini li jittellgħu bix-xorti f'lotterija. ====== Demokrazija rappreżentattiva ====== Id-demokrazija rappreżentattiva tinvolvi l-elezzjoni tal-uffiċjali tal-gvern min-nies rappreżentati. L-iżjed mekkaniżmi komuni jinvolvu l-elezzjoni tal-kandidat mill-maġġoranza jew minn pluralità tal-voti. Il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Punent għandhom sistemi rappreżentattivi. Ir-rappreżentanti jistgħu jiġu eletti bħala rappreżentanti diplomatiċi minn distrett (jew kostitwenza) partikolari, jew jirrappreżentaw l-elettorat kollu permezz ta' sistemi proporzjonali. Xi demokraziji rappreżentattivi jinkorporaw ukoll elementi tad-demokrazija diretta, bħal referenda. Karatteristika tad-demokrazija rappreżentattiva hi li filwaqt li r-rappreżentanti jiġu eletti min-nies biex jaġixxu fl-interess tan-nies, jibqa' jkollhom il-libertà li jeżerċitaw il-ġudizzju tagħhom stess kif jaħsbu li jkun l-aħjar. Dan wassal għal kritika fir-rigward tad-demokrazija rappreżentattiva, u ġew indikati kontradizzjonijiet tal-mekkaniżmi ta' rappreżentanza mad-demokrazija. ====== Demokrazija Parlamentari ====== Id-demokrazija Parlamentari hija demokrazija rappreżentattiva fejn il-gvern jinħatar jew jista' jitneħħa mir-rappreżentanti, għad-differenza tat-"tmexxija Presidenzjali" fejn il-President ikun il-kap ta' stat u l-kap tal-gvern u jiġi elett mill-votanti. F'demokrazija Parlamentari, il-governanza tiġi eżerċitata b'delega lill-eżekuttiv u tkun soġġetta għal rieżami kontinwu, verifiki u bilanċi mill-Parlament leġiżlattiv elett mill-poplu. F'sistema Parlamentari, il-Prim Ministru jista' jitneħħa mil-leġiżlatura fi kwalunkwe mument jekk ma jkunx żamm mal-istennijiet tal-leġiżlatura. Dan isir permezz ta' vut ta' sfiduċja fejn il-leġiżlatura tiddeċiedi jekk il-Prim Ministru għandux jitneħħa mill-kariga b'maġġoranza favur it-tneħħija. F'xi pajjiżi, il-Prim Ministru jista' jsejjaħ elezzjoni ukoll fi kwalunkwe ħin, tipikament meta l-Prim Ministru jemmen li jkollu l-poplu warajh biex jerġa' jiġi elett. F'demokraziji Parlamentari oħra, elezzjonijiet addizzjonali prattikament qatt ma jsiru, u jiġi ppreferut gvern ta' minoranza sal-elezzjonijiet ordinarji ta' wara. Karatteristika importanti tad-demokrazija Parlamentari hija l-kunċett tal-"oppożizzjoni leali". Il-qofol tal-kunċett hu li t-tieni l-ikbar partit politiku (jew l-oppożizzjoni) jopponi l-partit fil-gvern (jew koalizzjoni), filwaqt li jibqa' leali lejn l-istat u l-prinċipji demokratiċi tiegħu. ====== Demokrazija Presidenzjali ====== Id-demokrazija Presidenzjali hija sistema fejn il-pubbliku jeleġġi l-President permezz ta' elezzjoni. Il-President jaqdi l-funzjoni ta' kap ta' stat u ta' kap ta' gvern u jikkontrolla l-biċċa l-kbira tal-poteri eżekuttivi. Il-President iservi għal mandat speċifiku u ma jistax iservi għal iktar. Spiss il-leġiżlatura limitat il-possibbiltà li President jitneħħa mill-kariga. L-elezzjonijiet tipikament ikollhom data fissa u qajla jinbidlu. Il-President ikollu kontroll dirett fuq il-kabinett, u jaħtar speċifikament il-membri tal-kabinett. Normalment l-eżekuttiv ikollu r-responsabbiltà tat-twettiq jew tal-implimentazzjoni tal-leġiżlazzjoni u jaf ikollu poteri leġiżlattivi limitati, bħal veto. Madankollu, fergħa leġiżlattiva tgħaddi l-leġiżlazzjoni u l-baġits. B'hekk ikun hemm xi forma ta' separazzjoni tal-poteri. B'hekk, il-Presidentu u l-leġiżlatura jaf jispiċċaw ikollhom kontroll ta' partiti separati, u wieħed ikun jista' jimblokka lill-ieħor u b'hekk jindaħal mal-ħidma kif suppost tal-istat. Din jaf hija r-raġuni għalfejn id-demokrazija Presidenzjali ma tantx hija komuni 'l barra mill-Amerki, l-Afrika u l-Asja Ċentrali u tax-Xlokk. Sistema semi-Presidenzjali hija sistema ta' demokrazija fejn il-gvern jinkludi kemm Prim Ministru kif ukoll President. Is-setgħat partikolari tal-Prim Ministru u tal-President ivarjaw skont il-pajjiż. ==== Tipoloġija ==== ===== Monarkija kostituzzjonali ===== Bosta pajjiżi bħar-Renju Unit, [[Spanja]], in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]], il-[[Belġju]], il-pajjiżi Skandinavi, it-[[Tajlandja]], il-[[Ġappun]] u l-[[Butan|Bhutan]] bidlu monarkiji setgħana f'monarkiji kostituzzjonali (spiss gradwalment) bi rwoli limitati jew simboliċi. Pereżempju, fl-istati predeċessuri tar-Renju Unit, il-monarkija kostituzzjonali bdiet tfeġġ u baqgħet teżisti bla xkiel mir-Rivoluzzjoni Glorjuża tal-1688 u minn meta għaddiet il-Liġi dwar id-Drittijiet tal-1689. Il-monarkiji kostituzzjonali limitati ferm, bħar-Renju Unit, ġew imsejħa bħala repubbliki monarkiċi minn [[Kittieb|kittieba]] bħal [[H. G. Wells]]. F'pajjiżi oħra, il-monarkija ġiet abolita flimkien mas-sistema aristokratika (bħal fi Franza, iċ-[[Ċina]], ir-[[Russja]], il-Ġermanja, l-Awstrija, l-Ungerija, l-Italja, il-Greċja u l-[[Eġittu]]). Persuna eletta, b'poteri sinifikanti jew mingħajrhom, saret il-kap ta' stat f'dawn il-pajjiżi. Il-familji tal-elit tal-leġiżlaturi, li spiss kellhom mandati ereditarji jew għal għomorhom, kienu komuni f'bosta stati. Maż-żmien, dawn kellhom poteri li ġew limitati (bħall-House of Lords tar-Renju Unit) jew saru elettivi u baqgħu setgħana (bħas-Senat [[Awstralja|Awstraljan]]). ===== Demokrazija repubblikana ===== It-terminu ''repubblika'' għandu bosta tifsiriet differenti, iżda llum il-ġurnata spiss jirreferi għal demokrazija rappreżentattiva b'kap ta' stat elett, bħal President, li jservi għal mandat limitat, b'kuntrast mal-istati b'monarka ereditarju bħala kap ta' stat, anke jekk dawn l-istati jkunu demokraziji rappreżentattivi b'kap ta' gvern elett jew maħtur bħal Prim Ministru. Il-Missirijiet Fundaturi tal-Istati Uniti spiss ikkritikaw id-demokrazija diretta; [[James Madison]] argumenta speċjalment f'''The Federalist'' Nru 10, li dak li ddistingwa demokrazija diretta minn waħda repubblikana kien li dik tal-ewwel kienet tiddependi fuq daqs żgħir u kienet tbati ferm mill-effetti tal-fazzjonijiet, filwaqt li dik repubblikana setgħet issir iktar b'saħħitha iktar ma tikber u minnha nnifisha tiġġieled il-fazzjonijiet permezz tal-istruttura tagħha stess. B'hekk, matul konvenzjoni f'[[Philadelphia]], Madison sejjaħ l-elezzjoni tar-rappreżentanti minn territorji kbar bħala "l-unika difiża kontra l-inkonvenjenzi tad-demokrazija konsistenti mal-forma demokratika ta' governanza". Il-Professuri [[Richard Ellis]] tal-Università ta' Willamette u [[Michael Nelson]] tal-Kulleġġ ta' Rhodes isostnu li l-biċċa l-kbira tal-ħsieb kostituzzjonali, minn Madison għal Lincoln u lil hinn, iffoka fuq "il-problema tat-tirannija tal-maġġoranza". Huma kkonkludew, "il-prinċipji tal-governanza repubblikana mħaddna fil-Kostituzzjoni jirrappreżentaw sforz biex jiġi żgurat li id-drittijiet inaljenabbli għall-ħajja, għal-libertà u għat-tfittxija tal-kuntentizza ma jiġux imkasbra mill-maġġoranzi". [[John Adams]] insista li dak li kien kritiku għall-valuri Amerikani kien li l-gvern ikun "marbut minn liġijiet fissi, li l-poplu jkollu l-jedd li jinstema' fit-tfassil tagħhom, u d-dritt għad-difiża". Meta [[Benjamin Franklin]] kien ħiereġ wara li kiteb il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti, [[Elizabeth Willing Powel]] staqsietu "Mela, Dr., x'għandna — repubblika jew monarkija?". Huwa wieġeb "Repubblika — jekk kapaċi żżommuha". ===== Demokrazija liberali ===== Id-demokrazija liberali hija demokrazija rappreżentattiva li tħaddan filosofija politika liberali, fejn il-kapaċità tar-rappreżentanti eletti li jeżerċitaw il-poter tat-teħid tad-deċiżjonijiet hija soġġetta għall-istat tad-dritt, moderat minn kostituzzjoni jew liġijiet bħall-protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet tal-individwi, u limitat sal-punt li r-rieda tal-maġġoranza ma tistax tiġi eżerċitata kontra d-drittijiet tal-minoranzi. ===== Demokrazija Soċjalista ===== Il-ħsieb Soċjalista għandu diversi fehmiet differenti rigward id-demokrazija, pereżempju d-demokrazija soċjali jew is-Soċjaliżmu demokratiku. Ħafna Soċjalisti demokratiċi u demokratiċi Soċjalisti jemmnu f'forma ta' demokrazija parteċipattiva, industrijali, ekonomika u/jew tal-post tax-xogħol flimkien ma' demokrazija rappreżentattiva. ===== Demokrazija Marxista ===== It-teorija [[Karl Marx|Marxista]] tappoġġa soċjetà demokratika ċċentrata fuq il-klassi tal-ħaddiema. Xi Marxisti u Trotskyisti jemmnu fid-demokrazija diretta jew fil-kunsilli tal-ħaddiema (li xi kultant jissejħu entitajiet Sovjetiċi). Din is-sistema jaf tibda bid-demokrazija fil-post tax-xogħol u timmanifesta ruħha bħala demokrazija Sovjetika jew dittatura tal-proletarjat. Il-gruppi Trotskyisti interpretaw id-demokrazija Soċjalista bħala sinonima tar-rappreżentanza ta' diversi partiti tax-Xellug Estrem, tal-organizzazzjonijiet tal-unions awtonomi, tal-kontroll tal-produzzjoni tal-ħaddiema, tad-demokrazija interna fi ħdan il-partiti u tal-parteċipazzjoni tal-massa tal-mases tal-ħaddiema. Xi partiti Komunisti jappoġġaw repubblika Sovjetika b'ċentraliżmu demokratiku. Fi ħdan id-demokrazija fil-Marxiżmu jaf ikun hemm ostilità għal dik li normalment tissejjaħ "demokrazija liberali". ===== Demokrazija anarkika ===== L-anarkiċi huma maqsuma f'dan id-dominju, skont jemmnux li tmexxija tal-maġġoranza hijiex tirannika jew le. Għal bosta anarkiċi, l-unika forma ta' demokrazija li titqies aċċettabbli hija d-demokrazija diretta. [[Pierre-Joseph Proudhon]] argumenta li l-unika forma aċċettabbli ta' demokrazija diretta hija waħda fejn huwa rikonoxxut li d-deċiżjonijiet tal-maġġoranza mhumiex vinkolanti fuq il-minoranza, anke meta jkun hemm unanimità. Madankollu, l-anarkiku-Komunist [[Murray Bookchin]] ikkritika l-anarkiċi individwalisti talli opponew id-demokrazija, u sostna li t-"tmexxija tal-maġġoranza" hija konsistenti mal-anarkiżmu. Xi anarkiċi-Komunisti jopponu n-natura maġġoritarja tad-demokrazija diretta, u jħossu li tista' timpedixxi l-libertà individwali u huma favur forma mhux maġġoritarja ta' demokrazija b'konsensus, simili għall-pożizzjoni ta' Proudhon dwar id-demokrazija diretta. ===== Demokrazija każwali ===== Id-demokrazija każwali jew bix-xorti hija l-proċess tal-għażla tal-korpi tat-teħid tad-deċiżjonijiet b'mod aleatorju. Dawn il-korpi jistgħu jkunu iktar rappreżentattivi tal-fehmiet u tal-interessi tal-poplu inġenerali milli leġiżlatura eletta jew entità oħra tat-teħid tad-deċiżjonijiet. It-teknika kienet tintuża b'mod mifrux fid-demokrazija ta' Ateni u f'Firenze Rinaxximentali u għadha tintuża fl-għażla moderna tal-ġuriji u fil-ġemgħat taċ-ċittadini. ===== Demokrazija kostituzzjonali ===== Id-demokrazija kostituzzjonali hija forma ta' demokrazija bbażata fuq il-qsim tal-poter bejn l-elit li jirrappreżenta l-gruppi soċjali fi ħdan is-soċjetà. Fl-1969, [[Arendt Lijphart]] stqarr li din kienet tistabbilizza d-demokraziji bil-fazzjonijiet. Demokrazija kostituzzjonali tippermetti li jkun hemm votazzjonijiet simultanji bil-maġġoranza f'żewġ kostitwenzi etnoreliġjużi jew iktar, u l-politiki jiġu ppromulgati biss jekk jiksbu l-appoġġ tal-maġġoranza mit-tnejn li huma jew minn kollha kemm huma. It-tmexxija b'votazzjoni ta' maġġoranza kwalifikata fil-Kunsill tal-Ministri tal-Unjoni Ewropea hija approċċ ta' demokrazija kostituzzjonali għad-demokraziji sovranazzjonali. Din is-sistema fit-[[Trattat ta' Ruma]] talloka l-voti lill-Istati Membri skont il-popolazzjonijiet tagħha, iżda hija pponderata sew favur l-istati ż-żgħar. Demokrazija kostituzzjonali tirrikjedi l-konsensus tar-rappreżentanti, filwaqt li d-demokrazija b'konsensus tirrikjedi l-konsensus tal-elettorat. ===== Demokrazija maġġoritarja ===== Id-demokrazija maġġoritarja hija forma ta' demokrazija bbażata fuq prinċipju ta' tmexxija tal-maġġoranza. Id-demokrazija maġġoritarja tikkuntrasta mad-demokrazija b'konsensus, u t-tmexxija tkun bl-akbar ammont ta' nies possibbli. ===== Demokrazija b'konsensus ===== Id-demokrazija b'konsensus tirrikjedi teħid tad-deċiżjonijiet b'konsensus u maġġoranza kbira biex jinkiseb appoġġ akbar mill-maġġoranza sempliċi. B'kuntrast ma' dan, fid-demokrazija maġġoritarja l-fehmiet tal-minoranzi potenzjalment jistgħu jiġu injorati mill-maġġoranzi li jirbħu l-votazzjoni. Il-kostituzzjonijiet tipikament jirrikjedu konsensus jew maġġoranzi kbar. ===== Demokrazija etnika ===== It-terminu demokrazija etnika, kif jintuża minn xi xjenzati politiċi, jipprova jiddeskrivi sistema ta' governanza li tgħaqqad flimkien dominanza etnika strutturata u d-drittijiet demokratiċi, politiċi u ċivili għal kulħadd. Kemm il-grupp etniku dominanti — tipikament maġġoranza etnika — u l-gruppi etniċi tal-minoranzi jkollhom iċ-ċittadinanza u jkunu jistgħu jieħdu sehem bis-sħiħ fil-proċess politiku. Madankollu, il-kritiċi tal-mudell tad-"demokrazija etnika" jsostnu li dan huwa kontradizzjoni, u b'hekk bħala kunċett iħossu li mhux adegwat; dawn il-kritiċi jallegaw li d-demokraziji etniċi, b'mod partikolari [[Iżrael]], mhumiex demokratiċi, u l-iktar l-iktar huma xorta ta' semidemokrazija. ===== Demokrazija inklużiva ===== Id-demokrazija inklużiva hija teorija politika u proġett politiku li għandhom l-għan li jiksbu d-demokrazija diretta fl-oqsma kollha tal-ħajja soċjali: demokrazija politka fil-forma ta' ġemgħat ikkonfederati wiċċ imb wiċċ, demokrazija ekonomika f'ekonomija mingħajr stat, flus u suq, demokrazija fil-qasam soċjali, jiġifieri awtoġestjoni fil-postijiet tax-xogħol u fl-edukazzjoni, u demokrazija ekoloġika li għandha l-għan li tintegra mill-ġdid is-soċjetà u n-natura. Il-proġett teoriku tad-demokrazija inklużiva feġġ mix-xogħol tal-filosfu politiku [[Takis Fotopoulos]] imsejjaħ "Lejn Demokrazija Inklużiva" u iktar 'il quddiem ġie żviluppat fil-ġurnal ''Demokrazija u Natura'' u s-suċċessur tiegħu ''Il-Ġurnal Internazzjonali tad-Demokrazija Inklużiva''. ===== Demokrazija parteċipattiva ===== Id-demokrazija parteċipattiva hija forma teorika ta' demokrazija mmexxija minn struttura integrata ta' kunsill. Il-filosofija li tiggwidaha hi li l-poplu għandu jkollu l-poter tat-teħid tad-deċiżjonijiet b'mod proporzjonat ma' kemm se taffettwah id-deċiżjoni. Il-kunsilli lokali ta' xi 25–50 ruħ ikunu kompletament awtonomi fir-rigward ta' kwistjonijiet li jaffettwaw lilhom biss, u dawn il-kunsilli jibagħtu delegati f'kunsilli ta' livell ogħla li mill-ġdid ikunu awtonomi fir-rigward tal-kwistjonijiet li jaffettwaw biss lill-popolazzjoni affettwata minn dak il-kunsill. Qorti tal-kunsill magħmula minn ċittadini magħżula b'mod aleatorju sservi bħala kontroll fil-konfront tat-tirannija tal-maġġoranza, u tirregola liema korp jingħata l-vot fir-rigward tal-kwistjonijiet differenti. Id-delegati jistgħu jivvutaw b'mod differenti mix-xewqa tal-kunsill li jibgħathom iżda jkollhom il-mandat li jikkomunikaw ix-xewqat tagħhom lill-kunsill li jibgħathom. Id-delegati jistgħu jiġu msejħa lura fi kwalunkwe ħin. Ir-referenda jistgħu jsiru fi kwalunkwe ħin permezz ta' votazzjonijiet tal-kunsilli ta' livell inferjuri, madankollu mhux għal kollox jista' jsir referendum inkella x'aktarx li jkun ħela ta' ħin. Id-demokrazija parteċipattiva hija maħsuba biex taħdem id f'id ma' ekonomija parteċipattiva. ===== Demokrazija proċedurali ===== Id-demokrazija proċedurali jew il-proċeduraliżmu jirreferu għal proċeduri partikolari, bħal elezzjonijiet regolari bbażati fuq is-suffraġju universali, li jipproduċu gvern leġittimat b'mod elettorali. Id-demokrazija proċedurali, iċċentrata fuq il-proċessi elettorali bħala l-bażi tal-leġittimità demokratika, spiss tikkuntrasta mad-demokrazija sostantiva jew parteċipattiva, iċċentrata fuq il-parteċipazzjoni ugwali tal-gruppi kollha fis-soċjetà fil-proċess politiku bħala l-bażi tal-leġittimità. ===== Demokrazija radikali ===== Id-demokrazija radikali hija bbażata fuq l-idea li hemm relazzjonijiet ġerarkiċi u oppressivi li jeżistu fis-soċjetà. Ir-rwol tad-demokrazija radikali hu li dawk ir-relazzjonijiet tagħmilhom viżibbli u tikkontestahom billi tippermetti li jkun hemm differenzi, nuqqas ta' qbil u antagoniżmi fil-proċessi tat-teħid tad-deċiżjonijiet. ===== Demokrazija reliġjuża ===== Id-demokrazija reliġjuża hija forma ta' demokrazija fejn il-valuri ta' reliġjon partikolari jew ta' reliġjon statali jingħataw preferenza. It-terminu japplika għall-pajjiżi demokratiċi kollha li fihom ir-reliġjon hija inkorporata fil-forma ta' governanza. ===== Demokrazija kożmopolita ===== Id-demokrazija kożmopolita, magħrufa wkoll bħala demokrazija globali jew federaliżmu dinji, hija sistema politika fejn id-demokrazija hija implimentata fuq skala globali, direttament jew permezz ta' rappreżentanti. Ġustifikazzjoni importanti għal dan it-tip ta' sistema hi li d-deċiżjonijiet meħuda fid-demokraziji nazzjonali jew reġjonali spiss jaffettwaw in-nies lil hinn mill-kostitwenza, li ma jkunux jistgħu jivvutaw. B'kuntrast għal dan, f'demokrazija kożmopolita, in-nies li jkunu affettwati mid-deċiżjonijiet jieħdu sehem fit-teħid tagħhom. Skont dawk li huma favur din id-demokrazija, kwalunkwe tentattiv biex tinstab soluzzjoni għall-problemi globali jmur kontra d-demokrazija jekk ma jkunx hemm xi forma ta' demokrazija kożmopolita. Il-prinċipju ġenerali tad-demokrazija kożmopolita hu li xi valuri u normi tad-demokrazija jew kollha kemm huma jitwessgħu, inkluż l-istat tad-dritt; is-soluzzjoni mhux vjolenti tal-kunflitti; u l-ugwaljanza fost iċ-ċittadini, lil hinn mil-limiti tal-istat. Sabiex din tiġi implimentat bis-sħiħ, tkun teħtieġ riformi fir-rigward tal-organizzazzjonijiet internazzjonali eżistenti, eż. in-Nazzjonijiet Uniti, kif ukoll il-ħolqien ta' istituzzjonijiet ġodda bħal Parlament Dinji, li idealment itejjeb il-kontroll pubbliku fuq il-politika internazzjonali u r-rendikont tal-għemil tal-politiċi. Id-demokrazija kożmopolita ġiet promossa, fost l-oħrajn, mill-fiżiku [[Albert Einstein]], mill-kittieb [[Kurt Vonnegut]], mill-artikolista fil-gazzetti [[George Monbiot]], u mill-Professuri [[David Held]] u [[Daniele Archibugi]]. Il-ħolqien tal-Qorti Kriminali Internazzjonali fl-2003 tqieset bħala pass kbir 'il quddiem minn bosta persuni li huma favur dan it-tip ta' demokrazija kożmopolita. ===== Demokrazija kreattiva ===== Id-demokrazija kreattiva ġiet deskritta mill-filosfu Amerikan [[John Dewey]]. L-idea prinċipali dwar id-demokrazija kreattiva hi li d-demokrazija tħeġġeġ il-bini tal-kapaċitajiet individwali u l-interazzjoni fis-soċjetà. Dewey isostni li d-demokrazija hija stil ta' ħajja fix-xogħol tiegħu msejjaħ ''Demokrazija Kreattiva: Il-Kompitu Quddiemna'' u esperjenza mibnija fuq il-fidi fin-natura umana, il-fidi fil-bnedmin u l-fidi fil-ħidma mal-oħrajn. Fil-fehma ta' Dewey, id-demokrazija hija ideal morali li tirrikjedi sforz reali u ħidma min-nies; mhijiex kunċett istituzzjonali li teżisti waħedha. Dewey jikkonkludi li "l-kompitu tad-demokrazija hija dejjem dik tal-ħolqien ta' esperjenza iktar libera u iktar umana fejn kulħadd jikkondividi u jikkontribwixxi". ===== Demokrazija ggwidata ===== Id-demokrazija ggwidata hija forma ta' demokrazija li tinkorpora elezzjonijiet popolari regolari, iżda li sikwit "tiggwida" bir-reqqa l-għażliet offruti lill-elettorat b'mod li jista' jnaqqas il-kapaċità tal-elettorat li tassew jiddetermina t-tip ta' governanza eżerċitata fuqu. Dawn id-demokraziji tipikament ikollhom awtorità ċentrali waħda li spiss ma tkunx soġġetta għal rieżami pubbliku reali minn xi awtorità governattiva oħra. L-istil Russu tad-demokrazija spiss ġie deskritt bħala "demokrazija ggwidata". Il-politiċi Russi rreferew għall-gvern tagħhom bħala li għandu ċentru wieħed ta' poter/awtorità, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-forom l-oħra ta' demokrazija li normalment jippruvaw jinkorporaw żewġ sorsi jew iktar li jikkompetu ma' xulxin fi ħdan l-istess gvern. === Tfittxija ta' fehim komuni === It-tfittxija ta' approċċ komuni għall-kejl u għat-tqabbil tad-demokrazija, u għad-demokrazija bħala kunċett, għadha sfida fix-xjenza politika moderna. Din l-isfida tipprova tkejjel, tivvaluta u tqabbel il-kwalità tad-demokrazija, kif indikat minn [[Seva Gunitsky]] fl-2015 fil-Washington Post, abbażi tar-riċerka tiegħu għal ''Ranking the World – Grading States as a Tool of Global Governance'', fejn il-kejl tad-demokrazija jista' jqarraq daqs kemm jiċċara l-affarijiet – problema għall-akkademiċi, għall-fassala tal-politiki u għal kull minn għandu għall-qalbu d-demokrazija. Fil-kontribut tiegħu ''Lost in the Gray Zone: Competing Measures of Democracy in the Former Soviet Republics'' to ''Ranking the World'', fir-rigward tal-eżempju tal-eks repubbliki Sovjetiċi, huwa jeżamina l-problemi fundamentali rigward il-kejl tad-demokrazija, u josserva li l-indiċijiet spiss ma jaqblux u okkażjonalment jaslu għal konklużjonijiet kontradittorji mill-osservazzjoni tal-istess avveniment. Huwa jsostni li dan jirrifletti d-difetti inerenti fil-kunċettwalizzazzjoni tal-governanza demokratika, li jfeġġu mid-diżgwidi normattivi fundamentali dwar kunċett ikkontestat ferm. Fl-2011, [[Michael Coppedge]], [[John Gerring]] ''et al''. ipproponew approċċ għal tali kunċettwalizzazzjoni u kejl. Fis-saġġ tagħhom ''Il-Kunċettwalizzazzjoni u l-Kejl tad-Demokrazija: Approċċ Ġdid'' huma jirrieżaminaw uħud mid-dgħufijiet fost l-approċċi kontemporanji u iktar antiki, u mbagħad jixtarru l-approċċ tagħhom, u jikkaratterizzawh bħala ''storiku'', ''multidimensjonali'', ''diżaggregat'' u ''trasparenti''. L-awturi jipproponu li jinħoloq sett ġdid ta' erba' karatteristiċi għall-kunċettwalizzazzjoni u għall-kejl tad-demokrazija. L-ewwel nett, l-approċċ ''storiku'', fejn l-indikaturi tad-demokrazija jiġu estiżi sal-istorja moderna, kull fejn ikun possibbli. It-tieni, approċċ ''multidimensjonali'' għall-problema tal-kunċettwalizzazzjoni tad-demokrazija. It-tielet, il-ġbir tal-informazzjoni rilevanti għad-demokrazija f'livell tassew ''diżaggregat''. Ir-raba', l-approċċ ''trasparenti'', strateġija għall-ġbir u għall-preżentazzjoni tad-data li għandha ttejjeb il-preċiżjoni, il-validità, it-trasparenza u l-leġittimità tal-indikaturi li jirriżultaw. Dawn jiġbru flimkien ukoll il-kunċetti u/jew l-aspetti tad-demokrazija f'sitt approċċi – ''elettorali'', ''liberali'', ''maġġoritarju'', ''parteċipattiv'', ''deliberattiv'' u ''egalitarju'', li flimkien joffru rendikont pjuttost komprensiv tal-kunċett ta' demokrazija kif jintuża llum (ara l-ħarsa ġenerali fit-tabella ta' hawn taħt). {| class="wikitable" |- | colspan="5" |Il-kunċetti tad-demokrazija ta' Michael Coppedge, John Gerring ''et al''., 2011 |- valign="top" | | |Prinċipji |Mistoqsija |Istituzzjonijiet |- | colspan="5" | ---- |- valign="top" |I. |'''Elettorali''' |Kontestazzjoni, kompetizzjoni. |Il-karigi tal-gvern huma okkupati permezz ta' elezzjonijiet ħielsa u liberi b'diversi partiti? |Elezzjonijiet, partiti politiċi, kompetittività u kemm joħorġu jivvutaw. |- valign="top" |II. |'''Liberali''' |Governanza limitata, diversi punti ta' veto, responsabbiltà orizzontali, drittijiet tal-individwu, libertajiet ċivili, trasparenza. |Il-poter politiku huwa deċentralizzat u ristrett? |Diversi partiti, indipendenti u deċentralizzat, b'enfasi speċjali fuq ir-rwol tal-midja, tal-gruppi ta' interess, il-ġudikatura u kostituzzjoni miktuba b'garanziji espliċiti. |- valign="top" |III. |'''Maġġoritarju''' |Tmexxija tal-maġġoranza, ċentralizzazzjoni, responsabbiltà vertikali. |Il-maġġoranza (jew il-pluralità) tmexxi? |Ikkonsolidat u ċentralizzat, b'enfasi speċjali fuq ir-rwol tal-partiti politiċi. |- valign="top" |IV. |'''Parteċipattiv''' |Governanza tal-poplu. |Iċ-ċittadini ordinarji jipparteċipaw fil-politika? |Liġi elettorali, soċjetà ċivili, governanza lokali, demokrazija diretta. |- valign="top" |V. |'''Deliberattiv''' |Governanza bir-raġuni. |Id-deċiżjonijiet politiċi huma frott id-deliberazzjonijiet pubbliċi? |Midja, smigħ, panels, korpi deliberattivi oħra. |- valign="top" |VI. |'''Egalitarju''' |Ugwaljanza politika. |Iċ-ċittadini kollha għandhom setgħat indaqs? |Żgurar ta' parteċipazzjoni ndaqs, rappreżentanza, protezzjoni u riżorsi rilevanti politikament. |} === Kejl tad-demokrazija === Il-kejl tad-demokrazija jvarja skont il-kunċetti fundamentali differenti tad-demokrazija. L-evalwazzjonijiet tad-demokrazija minimalista jiffukaw fuq l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, filwaqt li d-demokrazija massimalista tevalwa valuri addizzjonali, bħad-drittijiet tal-bniedem, id-deliberazzjoni, l-eżiti ekonomiċi jew il-kapaċità tal-istat. == Demokrazija mhux governattiva == Apparti l-isfera pubblika, intużaw prinċipji u mekkaniżmi demokratiċi simili tal-votazzjoni u tar-rappreżentanza biex jirregolaw tipi oħra ta' gruppi. Bosta organizzazzjonijiet mhux governattivi jiddeċiedu dwar il-politiki u t-tmexxija permezz tal-votazzjoni. Il-biċċa l-kbira tat-trade unions u tal-kooperattivi huma rregolati b'elezzjonijiet demokratiċi. Fl-aħħar mill-aħħar il-korporazzjonijiet jiġu rregolati mill-azzjonisti tagħhom permezz tad-demokrazija tal-azzjonisti. Il-korporazzjonijiet jistgħu jużaw sistemi bħad-demokrazija tal-post tax-xogħol biex jindirizzaw il-governanza interna. [[Amitai Etzioni]] fassal sistema li tgħaqqad l-elementi tad-demokrazija mal-liġi tax-xarija, imsejħa demokrazija [[Iżlam|Iżlamika]] jew Iżlamokrazija. Kulma jmur hemm għadd dejjem jikber ta' istituzzjonijiet edukattivi demokratiċi bħall-iskejjel ta' Sudbury li huma koregolati mill-istudenti u mill-persunal tal-iskejjel. === Demokrazija tal-azzjonisti === Id-demokrazija tal-azzjonisti hija kunċett relatat mal-governanza tal-korporazzjonijiet mill-azzjonisti tagħhom. Fl-Istati Uniti, l-azzjonisti tipikament jingħataw id-drittijiet tal-votazzjoni skont il-prinċipju ta' sehem wieħed, vot wieħed. L-azzjonisti jkunu jistgħu jivvutaw kull sena biex jeleġġu l-bord tad-diretturi tal-kumpanija, li mbagħad jagħżlu huma stess il-membri eżekuttivi tal-kumpanija. Il-qafas tad-demokrazija tal-azzjonisti jaf ma jkunx tajjeb għall-kumpaniji bi klassijiet differenti ta' stocks li jkomplu jibdlu iktar id-distribuzzjoni tad-drittijiet tal-votazzjoni. == Ġustifikazzjoni == Ingħataw diversi ġustifikazzjonijiet għad-demokrazija. === Leġittimità === It-teorija tal-kuntratt soċjali ssostni li l-leġittimità tal-governanza hija bbażata fuq dawk li jkunu ggvernati, jiġifieri elezzjoni, u li d-deċiżjonijiet politiċi jridu jirriflettu r-rieda ġenerali. Il-leġittimità pubblika tad-demokrazija tvarja minn pajjiż għall-ieħor, u f'xi pajjiżi t-testi reliġjużi għandhom iktar appoġġ pubbliku mir-rieda tan-nies. === Teħid ta' deċiżjonijiet aħjar === It-teorema tal-ġurija ta' Condorcet hija prova loġika li jekk kull min jieħu d-deċiżjonijiet ikollu probabbiltà akbar li jieħu d-deċiżjoni t-tajba, allura li jkollok l-ikbar għadd ta' dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet, jiġifieri demokrazija, jirriżulta fl-aqwa deċiżjonijiet. Dan ġie argumentat ukoll minn teoriji tal-għerf tal-folla. Id-demokrazija għandha t-tendenza li ttejjeb is-soluzzjonijiet għall-kunflitti. === Suċċess ekonomiku === F'''Why Nations Fail'', l-ekonomisti [[Daron Acemoglu]] u [[James A. Robinson]] isostnu li d-demokraziji jkollhom suċċess ekonomiku akbar minħabba li s-sistemi politiċi mhux demokratiċi għandhom it-tendenza li jillimitaw is-swieq u jiffavorixxu l-monopolji a skapitu tal-qerda kreattiva meħtieġa għat-tkabbir ekonomiku sostnut. Studju tal-2019 ta' Acemoglu u oħrajn stima li l-pajjiżi li minn tmexxija awtoritarja jaqilbu għal tmexxija demokratika, bħala medja kellhom PDG 20 % ogħla wara 25 sena, milli kieku jibqgħu bi tmexxija awtoritarja. L-istudju eżamina 122 tranżizzjoni għad-demokrazija u 71 tranżizzjoni għat-tmexxija awtoritarja, li seħħew mill-1960 sal-2010. Acemoglu qal li dan seħħ minħabba li d-demokraziji kellhom it-tendenza li jinvestu iktar fil-kura tas-saħħa u fil-kapital uman, u jnaqqsu t-trattament speċjali tal-alleati tar-reġimi. Studju tal-2023 analizza l-effetti fit-tul tad-demokrazija fuq il-prosperità ekonomika billi uża data ġdida dwar il-PDG ''pro capita'' u d-demokrazija għal sett tad-data ta' bejn l-1789 u l-2019. Ir-riżultati jindikaw li d-demokrazija żżid sostanzjalment l-iżvilupp ekonomiku. Il-qgħad huwa assoċjat mat-twemmin antidemokratiku. == Kritika == Id-demokrazija bħala kunċett u bħala forma prattika ta' governanza kienet fil-mira tal-kritika tul l-istorja. Xi kritiċi jqisu li r-reġimi demokratiċi spiss ma jirnexxilhomx iżommu mal-ogħla prinċipiji mistennija minnhom, filwaqt li oħrajn jirrifjutaw għalkollox jew parzjalment il-valuri promossi mid-demokrazija kostituzzjonali. L-oppożizzjoni fil-konfront tad-demokrazija tmur lura għal żmien [[Platun]], li kien iktar favur "gvern tal-iktar ikkwalifikati". Iktar reċentement, [[James Madison]] studja b'mod estensiv l-argumenti storiċi kontra u favur id-demokrazija fit-tħejjija tiegħu għall-Konvenzjoni Kostituzzjonali, u [[Winston Churchill]] irrimarka li "ħadd ma jippretendi li d-demokrazija hija perfetta jew tajba għalkollox. Tabilħaqq, intqal li d-demokrazija hija l-agħar forma ta' governanza għajr dawk il-forom l-oħra kollha li ġew ippruvati minn żmien għal żmien". Il-kritiċi jsostnu li d-demokraziji moderni jaf ma jkunux biżżejjed demokratiċi u minflok fil-prattika jiffunzjonaw bħala oligarkiji, peress li l-gvernijiet jagħtu iktar widen lill-preferenzi tal-elit ekonomiku milli l-preferenzi taċ-ċittadini ordinarji. Bosta studji empiriċi fost id-diversi demokraziji tal-Punent, inkluż l-Istati Uniti, [[Spanja]], l-[[Żvezja|Iżvezja]], l-Iżvizzera, il-[[Kanada]], in-[[Norveġja]] u l-Ġermanja, sabu b'mod konsistenti li r-rappreżentanti eletti jkollhom it-tendenza li jwieġbu iktar għall-preferenzi taċ-ċittadini affluwenti ħafna għall-eżiti ta' politiki milli għal dawk tal-votant medju. Xi kritiċi tad-demokrazija saħqu dwar l-inkonsistenzi, il-paradossi u l-limiti tal-kunċett: u xtarrew kuntrasti ma' forom oħra ta' governanza, bħall-epistokrazija jew il-lottokrazija. Oħrajn ikkaratterizzaw l-iżjed demokraziji moderni bħala poliarkiji demokratiċi u aristokraziji demokratiċi. Iżda oħrajn identifikaw mumenti Faxxisti fid-demokraziji moderni. Dawn sejħu lis-soċjetajiet prodotti mid-demokraziji moderni bħala neofewdali u kkuntrastaw id-demokrazija mal-Faxxiżmu, mal-anarkokapitaliżmu, mat-teokrazija u mal-monarkija assoluta. == Tranżizzjonijiet demokratiċi == Tranżizzjoni demokratika tiddeskrivi fażi fis-sistema politika tal-pajjiż, li spiss tinħoloq bħala riżultat ta' bidla mhux kompluta minn reġim awtoritarju għal sistema demokratika (jew bil-kontra). === Demokratizzazzjoni === Id-demokratizzazzjoni hija t-tranżizzjoni governattiva strutturali minn gvern awtoritarju għal reġim politiku iktar demokratiku, inkluż il-bidliet politiċi sostantivi favur direzzjoni demokratika. Il-proċess oppost ta' tranżizzjoni demokratika huwa magħruf bħala awtokratizzazzjoni. Isseħħx jew le d-demokratizzazzjoni u kemm jaf jiġu influwenzati minn diversi fatturi, fosthom l-iżvilupp ekonomiku, il-legati storiċi, is-soċjetà ċivili u l-proċessi internazzjonali. Xi rendikonti dwar id-demokratizzazzjoni jenfasizzaw kif l-elit xpruna d-demokratizzazzjoni, filwaqt li rendikonti oħra jenfasizzaw il-proċessi minn isfel għal fuq. Kif isseħħ id-demokratizzazzjoni ntużat biex tispjega fenomeni politiċi oħra, bħal jekk pajjiż imurx fi gwerra jew jekk ekonomija tikbirx. Diversi filosfi u riċerkaturi ddeskrivew fatturi storiċi u soċjali meqjusa bħala appoġġ għall-evoluzzjoni tad-demokrazija. Kummentaturi oħra semmew l-influwenza tal-iżvilupp ekonomiku. F'teorija relatata, [[Ronald Inglehart]] jissuġġerixxi li l-istandards tal-għajxien imtejbin fil-pajjiżi żviluppati moderni jistgħu jikkonvinċu lin-nies li jistgħu jieħdu l-għajxien bażiku tagħhom bħala ovvju, u b'hekk iwassal għal enfasi miżjuda fuq il-valuri tal-awtoespressjoni, korrelatata mill-qrib mad-demokrazija. Douglas M. Gibler u Andrew Owsiak fl-istudju tagħhom tkellmu dwar l-importanza tal-paċi u tal-fruntieri stabbli għall-iżvilupp tad-demokrazija. Spiss ġie preżunt li d-demokrazija tikkawża l-paċi, iżda dan l-istudju juri li storikament il-paċi kważi dejjem kienet preżenti qabel l-istabbiliment tad-demokrazija. Carroll Quigley jikkonkludi li l-karatteristiċi tal-armi jimxu id f'id b'mod prinċipali mad-demokrazija: ix-xenarju tad-demokrazija donnu jfeġġ biss meta l-aqwa armi jkunu faċilment disponibbli għall-individwi u jistgħu jintużaw. Sal-bidu tas-seklu 19, il-pistoli kienu l-aqwa armi personali disponibbli, u fl-Istati Uniti tal-Amerka (li diġà kienu nominalment demokratiċi), kważi kulħadd kien jiflaħ jixtri pistola, u seta' jitgħallem kif jużaha pjuttost faċilment. Il-gvernijiet ma setgħux jagħmlu wisq aħjar: kienet saret l-epoka ta' armati tal-massa ta' ċittadini suldati bil-pistoli. B'mod simili, il-Greċja ta' żmien [[Pericles]] kienet epoka taċ-ċittadini suldati u tad-demokrazija. Teoriji oħra saħqu dwar ir-rilevanza tal-edukazzjoni u tal-kapital uman — u fi ħdanhom l-importanza tal-kapaċità konjittiva li jiżdiedu t-tolleranza, ir-razzjonalità, il-litteriżmu politiku u l-parteċipazzjoni. Żewġ effetti tal-edukazzjoni u tal-kapaċità konjittiva jiġu distinti: * effett konjittiv (il-kompetenza li wieħed jieħu deċiżjonijiet razzjonali; l-ipproċessar aħjar tal-informazzjoni); * effett etiku (l-appoġġ għall-valuri demokratiċi, għal-libertà, għad-drittijiet tal-bniedem, eċċ.), li fih innifsu jiddependi fuq l-intelliġenza. Diffiċli li wieħed isib evidenza konsistenti permezz tat-teoriji konvenzjonali għaliex tfeġġ id-demokrazija u tiġi sostnuta. L-analiżijiet statistiċi kkontestaw it-teorija tal-modernizzazzjoni billi wrew li ma hemm l-ebda evidenza affidabbli biex wieħed jgħid li d-demokrazija x'aktarx li tfeġġ iktar meta l-pajjiżi jsiru iktar għonja, iktar edukati, jew inqas inugwali. Fil-fatt, l-evidenza empirika turi li t-tkabbir ekonomiku u l-edukazzjoni jaf ma jwasslux għal żieda fid-domanda għad-demokratizzazzjoni kif tissuġġerixxi t-teorija tal-modernizzazzjoni: storikament, il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi kisbu livelli għoljin ta' aċċess għall-edukazzjoni primarja ferm qabel ma waslu għat-tranżizzjoni lejn id-demokrazija. Iktar milli serviet bħala katalist għad-demokratizzazzjoni, minflok f'xi sitwazzjonijiet l-edukazzjoni jaf tintuża mir-reġimi mhux demokratiċi biex jindottrinaw lin-nies u jsaħħu s-setgħa tagħhom. Ir-rabta preżunta bejn l-edukazzjoni u t-tkabbir ekonomiku tiġi kkontestata meta tiġi analizzata l-evidenza empirika. F'pajjiżi differenti, il-korrelazzjoni bejn il-ksib tal-edukazzjoni u l-punteġġi fl-eżamijiet tal-[[matematika]] hija dgħajfa ferm (.07). Relazzjoni dgħajfa wkoll teżisti bejn in-nefqiet għal kull student u l-kompetenza fil-matematika (.26). Barra minn hekk, l-evidenza storika tissuġġerixxi li l-kapital uman medju (imkejjel bl-użu tar-rati tal-litteriżmu) tal-mases ma jispjegax l-istabbiliment tal-industrijalizzazzjoni fi Franza mill-1750 sal-1850 minkejja l-argumenti kontra dan. Flimkien, dawn is-sejbiet juru li l-edukazzjoni mhux dejjem tippromwovi l-kapital uman u t-tkabbir ekonomiku kif ġeneralment jiġi sostnut li huwa l-każ. Minflok, l-evidenza timplika li l-għoti tal-edukazzjoni spiss ma jilħaqx l-għanijiet espressi, jew inkella li l-atturi politiċi jużaw l-edukazzjoni biex jippromwovu għanijiet oħra għajr it-tkabbir ekonomiku u l-iżvilupp. Xi studjużi fittxew determinanti "profondi" tal-istituzzjonijiet politiċi kontemporanji, kemm ġeografiċi kif ukoll demografiċi. Eżempju ta' dan huwa l-ambjent tal-mard. Il-postijiet b'rati differenti ta' mortalità kellhom livelli differenti ta' popolazzjonijiet u ta' produttività madwar id-dinja. Pereżempju, fl-Afrika, id-dubbiena tsetse — li taffettwa lill-bnedmin u lill-bhejjem — naqqset il-kapaċità tal-Afrikani li jaħartu l-art. B'hekk l-Afrika ġiet insedjata inqas. Minħabba dan, il-poter politiku kien inqas ikkonċentrat. Dan affettwa wkoll l-istituzzjonijiet kolonjali li l-pajjiżi Ewropej stabbilew fl-Afrika. Il-kapaċità jew in-nuqqas ta' kapaċità li l-insedjaturi kolonjali jgħixu f'post kienet twassal/kien iwassal biex jiżviluppaw istituzzjonijiet differenti li wasslu għal mogħdijiet ekonomiċi u soċjali differenti. Dan affettwa wkoll id-distribuzzjoni tal-poter u l-azzjonijiet kollettivi li n-nies setgħu jieħdu. B'hekk, xi pajjiżi Afrikani spiċċaw għandhom demokraziji u oħrajn għandhom awtokraziji. Eżempju tad-determinanti ġeografiċi għad-demokrazija huwa l-aċċess għaż-żoni kostali u għax-xmajjar. Dan l-aspett naturali għandu relazzjoni pożittiva mal-iżvilupp ekonomiku bis-saħħa tal-benefiċċji tal-kummerċ. Il-kummerċ ġab miegħu l-iżvilupp ekonomiku, li mbagħad, wessa' l-poter. Il-mexxejja li riedu jżidu d-dħul tagħhom kellhom jipproteġu d-drittijiet tal-proprjetà biex joħolqu inċentivi biex in-nies jinvestu. Iktar ma iktar nies kellhom iktar poter, iktar kellhom jingħataw konċessjonijiet mill-mexxejja u f'bosta postijiet dan il-proċess wassal għad-demokrazija. Dawn id-determinanti ddefinew l-istruttura tas-soċjetà u ċaqilqu l-bilanċ tal-poter politiku. [[Robert Michels]] isostni li għalkemm id-demokrazija qatt ma tista' titwettaq bis-sħiħ, id-demokrazija tista' tiġi żviluppata b'mod awtomatiku meta wieħed jistinka għad-demokrazija:<blockquote>Ir-raħħal fil-ġrajja, meta jkun fuq is-sodda tal-mewt tiegħu, jgħid lil uliedu li hemm teżor mirdum fl-għalqa. Wara l-mewt tar-raħħal anzjan, uliedu jħaffru kullimkien sabiex isibu t-teżor. Iżda ma jsibuhx. Madankollu, ix-xogħol bla heda tagħhom itejjeb il-ħamrija u jagħtihom benessri aħjar. It-teżor fil-grajja jista' jitqies bħala simbolu tad-demokrazija.</blockquote>Id-demokrazija fiż-żminijiet moderni kważi dejjem iffaċċjat oppożizzjoni mill-gvern eżistenti preċedenti, u ħafna drabi ffaċċjat oppożizzjoni mill-elit soċjali. L-implimentazzjoni ta' gvern demokratiku minn stat mhux demokratiku tipikament ġabet magħha rivoluzzjoni demokratika paċifika jew vjolenti. L-Istitut V-Dem sab li fl-2026 id-demokratizzazzjoni kienet għadha sseħħ fi 18-il pajjiż: il-[[Benin]], il-[[Bolivja]], il-[[Botswana]], il-[[Brażil]], ir-[[Repubblika Dominicana]], il-[[Fiġi]], il-[[Gwatemala]], il-[[Lesoto]], il-[[Mawrizju|Mauritius]], il-[[Montenegro]], il-[[Polonja]], is-[[Seychelles]], il-[[Gżejjer Solomon]], is-[[Sri Lanka]], [[Timor tal-Lvant|Timor Leste]], it-[[Tajlandja]], il-[[Gambja]] u ż-[[Żambja]]. ===== Promozzjoni tad-demokrazija ===== Il-promozzjoni tad-demokrazija tista' żżid il-kwalità tad-demokraziji eżistenti diġà, tnaqqas l-apatija politika u tnaqqas il-possibbiltà li d-demokrazija tmur lura. Il-miżuri tal-promozzjoni tad-demokrazija jinkludu l-applikazzjonijiet tal-pariri dwar il-votazzjoni, id-demokrazija parteċipattiva, iż-żieda tal-integrità elettorali, is-suffraġju taż-żgħażagħ u l-edukazzjoni ċivika, it-tnaqqis tax-xkiel għall-ħolqien ta' partiti politiċi ġodda, iż-żieda tal-proporzjonalità, it-tnaqqis tal-Presidenzjaliżmu u l-allinjament mal-preferenzi tal-votanti medjani. === Awtokratizzazzjoni === It-tranżizzjoni minn demokrazija għal awtokrazija hija forma ta' awtokratizzazzjoni, proċess ta' tranżizzjoni strutturali tal-governanza lejn l-awtoritarjaniżmu fejn l-eżerċitar tal-poter politiku jsir inqas limitat u iktar arbitrarju u repressiv. Din it-tranżizzjoni tassumi punt ta' tluq ta' sistema demokratika. Tipikament il-proċess jirrestrinġi l-ispazju għal kontestazzjonijiet pubbliċi u għal parteċipazzjoni politika fil-proċess tal-għażla tal-gvern. Din it-tranżizzjoni twassal biex l-istituzzjonijiet demokratiċi jsiru iktar dgħajfa, bħat-tranżizzjoni paċifika tal-poter jew l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, jew it-tkasbir tad-drittijiet tal-individwu li jirfdu d-demokraziji, speċjalment il-libertà tal-espressjoni. Din it-tranżizzjoni hija l-oppost tad-demokratizzazzjoni. [[Steven Levitsky]] jgħid: "Mhuwiex il-kompitu tal-votanti li jiddefendu d-demokrazija. Tkun qed titlob wisq mill-votanti, li jixħtu l-vot tagħhom abbażi ta' xi sett ta' prinċipji jew proċeduri astratti. Bl-eċċezzjoni ta' ftit każijiet, il-votanti qatt u qatt — fl-ebda soċjetà, fl-ebda kultura — ma jagħtu prijorità lid-demokrazija fuq kollox. Il-votanti individwali jitħassbu fuq affarijiet ferm iktar sempliċi, u għandhom kull dritt jagħmlu dan. Huwa f'idejn l-elit u l-istituzzjonijiet li jipproteġu d-demokrazija — mhux f'idejn il-votanti". L-Istitut V-Dem sab li fl-2026 l-awtokratizzazzjoni kienet qed isseħħ f'44 pajjiż: l-[[Afganistan]], l-[[Arġentina]], l-[[Armenja]], il-[[Belarussja]], il-[[Burkina Faso]], il-[[Kambodja]], ir-[[Repubblika Ċentru-Afrikana]], il-[[Kroazja]], il-[[Ġeorġja|Georgia]], il-[[Greċja]], il-[[Ginea|Guinea]], il-[[Ginea Bissaw|Guinea-Bissau]], [[El Salvador]], il-[[Ħaiti|Haiti]], [[Ħong Kong|Hong Kong]], l-[[Ungerija]], l-[[Indja]], l-[[Indoneżja]], l-[[Italja]], il-[[Kosta tal-Avorju]], il-[[Kuwajt]], il-[[Kirgiżistan]], il-[[Libja]], il-[[Mali]], il-[[Madagaskar|Madagascar]], il-[[Mawritanja]], il-[[Messiku]], il-[[Moldova]], il-[[Możambik|Mozambique]], il-[[Burma|Burma/Myanmar]], in-[[Nikaragwa]], in-[[Niġer]], il-[[Pakistan]], il-[[Perù]], il-[[Filippini]], is-[[Slovakkja]], is-[[Slovenja]], is-[[Senegal]], is-[[Serbja]], ir-[[Rumanija]], it-[[Togo]], l-[[Ukrajna]], ir-[[Renju Unit]] u l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. ===== Tfixkil ===== Xi gvernijiet demokratiċi esperjenzaw kollass f'daqqa tal-istat u bidla fir-reġim favur forma mhux demokratika ta' governanza. Il-kolpi militari jew ir-ribelljonijiet domestiċi huma l-iżjed mezzi komuni li bihom jitneħħew il-gvernijiet demokratiċi. Xi eżempji jinkludu l-Gwerra Ċivili Spanjola, il-Kolp tat-18-il Brumaire li temm l-Ewwel Repubblika Franċiża, u l-kolp ta' stat tat-28 ta' Mejju 1926 li temm l-Ewwel Repubblika [[Portugall|Portugiża]]. Xi kolpi militari ġew appoġġati minn gvernijiet barranin, bħall-kolp ta' stat tal-Gwatemala tal-1954 u l-kolp ta' stat [[Iran|Iranjan]] tal-1953. Tipi oħra ta' tmiem f'daqqa tad-demokrazija jinkludu: * Invażjoni, pereżempju l-okkupazzjoni Ġermaniża taċ-[[Ċekoslovakkja]], u l-waqgħa tal-[[Vjetnam]] t'Isfel. * Kolp intern, fejn il-mexxej tal-gvern jaħtaf b'mod ekstralegali l-poteri kollha jew jestendi illegalment il-mandat tiegħu. Dan jista' jsir permezz ta': ** Sospensjoni tal-kostituzzjoni b'digriet, bħalma ġara fil-kolp ta' stat [[Perù|Peruvjan]] tal-1992; ** "Kolp elettorali intern" bl-użu ta' frodi elettorali biex tinkiseb l-elezzjoni mill-ġdid ta' uffiċjal jew partit politiku li qabel kienu ġew eletti b'mod ġust. Pereżempju, fl-elezzjoni Presidenzjali Ukrena tal-1999, fl-elezzjoni leġiżlattiva [[Russja|Russa]] tal-2003, u fl-elezzjoni Presidenzjali Russa tal-2004. * Kolp irjali, fejn monarka li normalment ma jkunx involut fil-governanza jaħtaf il-poter kollu. Pereżempju, id-Dittatura tas-6 ta' Jannar, li bdiet fl-1929 meta r-Re [[Alessandru I tal-Jugoslavja]] żarma l-Parlament u beda jmexxi b'digriet. L-awtokratizzazzjoni tista' ttemm id-demokrazija b'mod gradwali, billi żżid l-enfasi fuq is-sigurtà nazzjonali u tnawwar l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, il-libertà tal-kelma, l-indipendenza tal-ġudikatura u l-istat tad-dritt. Eżempju famuż huwa l-Att ta' Faċilitazzjoni tal-1933, li temm id-demokrazija legalment f'[[Weimar Klassika|Weimar]], il-Ġermanja u mmarka t-tranżizzjoni lejn Ġermanja Nażista. Il-vjolenza politika u l-indħil fil-gvern b'mod temporanju jew fit-tul jistgħu jipprevjenu l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, u dan inawwar in-natura demokratika tal-gvernijiet. Dan seħħ fuq livell lokali anke f'demokraziji stabbiliti sew bħall-Istati Uniti; pereżempju, ir-rewwixta ta' Wilmington tal-1898 u l-irvelli Afrikani-Amerikani wara l-era tar-Rikostruzzjoni. == Influwenza tal-midja == It-teorija tad-demokrazija tiddependi fuq il-preżunzjoni impliċita li l-votanti jkunu infurmati sew dwar il-kwistjoni soċjali, il-politiki u l-kandidati sabiex ikunu jistgħu jieħdu deċiżjoni infurmata sew. Mill-aħħar tas-seklu 20 kien hemm tħassib serju li l-votanti jaf ma jkunux infurmati sew minħabba li l-midja kulma jmur qed tiffoka fuq id-divertiment u z-zekzik u inqas fuq ir-riċerka [[Ġurnalist|ġurnalistika]] serja fuq il-kwistjonijiet politiċi. Il-Professuri tal-midja [[Michael Gurevitch]] u [[Jay Blumler]] ipproponew għadd ta' funzjonijiet li l-mezzi tax-xandir tal-massa huma mistennija li jissodisfaw f'demokrazija: * Sorveljanza tal-ambjent soċjopolitiku; * Iffissar serju tal-aġendi; * Pjattaformi għal konsulenzi ċari u illuminanti; * Djalogu fost firxa wiesgħa ta' fehmiet; * Mekkaniżmi biex l-uffiċjali jagħtu rendikont ta' għemilhom rigward kif eżerċitaw il-poter; * Inċentivi biex iċ-ċittadini jitgħallmu, jagħżlu u jinvolvu ruħhom; * Reżistenza bi prinċipji għall-isforzi ta' forzi lil hinn mill-midja biex ifixklu l-indipendenza, l-integrità u l-kapaċità tal-midja li taqdi lill-udjenza; * Sens ta' rispett tal-udjenza. Din il-proposta ispirat ħafna diskussjonijiet dwar jekk il-midja hijiex tassew qed tissodisfa r-rekwiżiti meħtieġa minn demokrazija li tiffunzjona sew. Il-mezzi tax-xandir kummerċjali tal-massa ġeneralment ma jagħtu rendikont ta' għemilhom lil ħadd ħlief lis-sidien tagħhom, u ma għandhom l-ebda obbligu li jaqdu funzjoni demokratika. Ikunu kkontrollati mill-forzi tas-swieq ekonomiċi. Kompetizzjoni ekonomika qalila tista' twassal biex il-mezzi tax-xandir tal-massa jitbegħdu minn kwalunkwe ideal demokratiku u jiffukaw għalkollox fuq kif ikampaw fid-dawl tal-kompetizzjoni. Il-popolarizzazzjoni u z-zekzik fil-mezzi tax-xandir tal-massa jitqiesu li qed jiffukaw iktar fuq eżempji umani iktar milli fuq l-istatistika u l-prinċipji. Hemm iktar enfasi fuq il-politiċi bħala personalitajiet u inqas enfasi fuq il-kwistjonijiet politiċi fil-midja popolari. Il-kampanji elettorali qed jiġu koperti iktar bħala kompetizzjonijiet u inqas bħala dibattiti dwar l-ideoloġiji u l-kwistjonijiet tas-soċjetà. Din l-enfasi tal-midja fuq l-istrateġiji kompetittivi, ta' kunflitt u ta' partiġjaniżmu wasslet biex il-votanti jipperċepixxu lill-politiċi bħala egoisti minflok idealisti. Dan irawwem in-nuqqas ta' fiduċja u attitudni ċinika lejn il-politika, inqas involviment ċiviku u inqas interess fil-votazzjoni. Il-kapaċità li jinstabu soluzzjonijiet politiċi effettivi għall-problemi soċjali tixxekkel meta l-problemi donnhom jiġu indikati bħala tort tal-individwi minflok minħabba kawżi strutturali. Din l-enfasi ċċentrata fuq il-persuni jaf ikollha konsegwenzi dejjiema mhux biss għall-problemi domestiċi iżda anke għall-politika barranija meta l-kunflitti internazzjonali jiġu indikati bħala tort tal-kapijiet ta' stat barranin minflok minħabba l-istrutturi politiċi u ekonomiċi. Enfasi qawwija tal-midja fuq il-biża' u t-terroriżmu wasslet biex il-loġika militari tippenetra fl-istituzzjonijiet pubbliċi, u b'hekk wasslet għal żieda fis-sorveljanza u għat-tnawwir tad-drittijiet ċivili. Ir-risponsività u r-responsabbiltà tas-sistema demokratika tiġi kompromessa meta n-nuqqas tal-aċċess għal informazzjoni sostantiva, diversifikata u mingħajr distorsjoni jxekkel il-kapaċità taċ-ċittadini li jevalwaw il-proċess politiku. Ir-ritmu mgħaġġel u t-trivjalizzazzjoni fil-mezzi tax-xandir kompetittivi qed ifaqqru d-dibattitu politiku. L-investigazzjoni bir-reqqa u bbilanċjata tal-kwistjonijiet politiċi kumplessi ma sseħħx f'dan il-format. Il-komunikazzjoni politika hija kkaratterizzata minn żmien qasir, slogans qosra, spjegazzjonijiet sempliċi u soluzzjonijiet sempliċi. Dan jagħti lok għall-populiżmu politiku iktar minn għal deliberazzjoni serja. Spiss il-mezzi tax-xandir kummerċjali tal-massa jkunu differenzjati tul l-ispettru politiku sabiex in-nies ikunu jistgħu jisimgħu l-opinjonijiet prinċipalment li diġà jaqblu magħhom. Wisq kontroversji u opinjonijiet diverġenti mhux dejjem iwasslu għal qligħ għall-mezzi tax-xandir kummerċjali. Il-polarizzazzjoni politika tfeġġ meta nies differenti jaqraw aħbarijiet differenti u jaraw kanali televiżivi differenti. Din il-polarizzazzjoni marret għall-agħar bil-wasla tal-[[midja soċjali]] li tippermetti lin-nies jikkomunikaw l-iktar ma' gruppi ta' nies tal-istess fehma, l-hekk imsejħa kmamar tal-eku. Il-polarizzazzjono politika estrema jaf timmina l-fiduċja fl-istituzzjonijiet demokratiċi, twassal għat-tnawwir tad-drittijiet ċivili u l-libertà tal-kelma, u f'xi każijiet saħansitra tranżizzjoni lura lejn l-awtokrazija. Bosta studjużi tal-midja ddiskutew il-mezzi tax-xandir mhux kummerċjali b'obbligi tas-servizz pubbliku bħala mezz biex jittejjeb il-proċess demokratiku, billi jiġu pprovduti forom ta' kontenuti politiċi li s-suq ħieles ma jipprovdix. Il-[[Bank Dinji]] rrakkomanda s-servizz tax-xandir pubbliku sabiex tissaħħaħ id-demokrazija fil-pajjiżi li qed jiżviluppaw. Dawn is-servizzi tax-xandir għandhom jagħtu rendikont ta' għemilhom lil korp regolatorju indipendenti li jkun protett b'mod adegwat mill-indħil abbażi ta' interessi politiċi u ekonomiċi. Is-servizzi tax-xandir pubbliku għandhom obbligu li jipprovdu informazzjoni affidabbli lill-votanti. Bosta pajjiżi għandhom stazzjonijiet tar-radju u tat-televiżjoni ffinanzjati pubblikament b'obbligi tas-servizz pubbliku, speċjalment fl-Ewropa u fil-Ġappun, filwaqt li tali midja hija dgħajfa jew ma teżistix f'pajjiżi oħra, inkluż l-Istati Uniti. Diversi studji wrew li iktar ma tkun b'saħħitha d-dominanza tal-mezzi tax-xandir kummerċjali fuq il-mezzi tax-xandir tas-servizz pubbliku, inqas ikun l-ammont ta' informazzjoni rilevanti għall-politiki fil-midja u ikbar tkun l-enfasi fuq il-ġurnaliżmu tal-kompetizzjoni, tal-personalitajiet u tal-vizzji jew l-iżbalji tal-politiċi. Ix-xandara tas-servizz pubbliku huma kkaratterizzati minn iktar informazzjoni rilevanti għall-politiki u minn iktar rispett għan-normi ġurnalistiċi u għall-imparzjalità mill-midja kummerċjali. Madankollu, ix-xejra tad-deregolamentazzjoni żiedet il-pressjoni fuq il-mudell tas-servizz pubbliku minħabba l-kompetizzjoni mal-midja kummerċjali. Il-wasla tal-[[internet]] u tal-midja soċjali bidlet ferm il-kundizzjonijiet għall-komunikazzjoni politika. Il-midja soċjali tat liċ-ċittadini ordinarji aċċess faċli biex ileħħnu l-opinjoni tagħhom u jaqsmu l-informazzjoni mingħajr il-filtri tal-aġenziji l-kbar tal-aħbarijiet. Spiss dan jitqies bħala vantaġġ għad-demokrazija. Il-possibbiltajiet il-ġodda għall-komunikazzjoni bidlu b'mod fundamentali l-mod kif il-movimenti soċjali u l-moviment ta' protesta joperaw u jorganizzaw ruħhom. L-internet u l-midja soċjali pprovdew għodod ġodda għall-movimenti tad-demokrazija fil-pajjiżi li qed jiżviluppaw u fid-demokraziji emerġenti, u ppermettulhom jevitaw iċ-ċensura, ileħħnu l-opinjonijiet tagħhom, u jorganizzaw il-protesti. Problema serja relatata mal-midja soċjali hi li ma hemm l-ebda filtru rigward il-verità. L-aġenziji stabbilit tal-aħbarijiet iridu jħarsu r-reputazzjoni tagħhom bħala affidabbli, filwaqt li ċ-ċittadini ordinarji jistgħu jtellgħu informazzjoni mhux affidabbli. Fil-fatt, l-istudji juru li l-aħbarijiet foloz jaqbdu ferm iktar mill-aħbarijiet li jkunu reali. Il-proliferazzjoni tal-aħbarijiet foloz u tat-teoriji tal-konfoffa jistgħu jimminaw il-fiduċja tal-pubbliku fis-sistema politika u fl-uffiċjali pubbliċi. Is-sorsi affidabbli tal-informazzjoni huma essenzjali għall-proċess demokratiku. Il-gvernijiet inqas demokratiċi jserrħu ferm fuq iċ-ċensura, il-propaganda u l-miżinformazzjoni sabiex jibqgħu fil-poter, filwaqt li s-sorsi indipendenti tal-informazzjoni kapaċi jimminaw il-leġittimità tagħhom. == Referenzi == [[Kategorija:Greċja antika]] podqvqvyxyo178o6hhdk5kd7dgpfoc8 2 34465 330278 2026-05-28T20:13:03Z Skjuh89 28141 Paġna ġdida: Bongu, iktebli - ejja niddiskutu. 330278 wikitext text/x-wiki Bongu, iktebli - ejja niddiskutu. 4bhan76omt5etk7l56v0dl69q0g531k 0 34466 330279 2026-05-28T20:23:43Z Skjuh89 28141 Paġna ġdida: {| class="infobox" style="width:22em; font-size:90%" |- ! colspan="2" style="text-align:center; font-size:120%; background:#eaecf0" | Giochi di Slots |- ! Tip || Sit ta' marketing affiljat |- ! Fundazzjoni || 2012 |- ! Kwartieri ġenerali || [[Londra]], [[Renju Unit]] |- ! Proprjetarju || Kensho Media Ltd |- ! |} '''Giochi di Slots''' hija pjattaforma online bil-lingwa Taljana li toffri verżjonijiet ta' dimostrazzjoni ta' logħob tal-każinò b'xejn. Is-sit tnieda fl-2012... 330279 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:22em; font-size:90%" |- ! colspan="2" style="text-align:center; font-size:120%; background:#eaecf0" | Giochi di Slots |- ! Tip || Sit ta' marketing affiljat |- ! Fundazzjoni || 2012 |- ! Kwartieri ġenerali || [[Londra]], [[Renju Unit]] |- ! Proprjetarju || Kensho Media Ltd |- ! |} '''Giochi di Slots''' hija pjattaforma online bil-lingwa Taljana li toffri verżjonijiet ta' dimostrazzjoni ta' logħob tal-każinò b'xejn. Is-sit tnieda fl-2012 u huwa mmaniġġjat minn Kensho Media Ltd, kumpanija ta' marketing affiljat ibbażata f'[[Londra]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/07580178|titlu=KENSHO MEDIA LIMITED overview - Find and update company information - GOV.UK|sit=find-and-update.company-information.service.gov.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-28}}</ref> == Storja u Operazzjonijiet == Kensho Media Ltd twaqqfet fir-Renju Unit fl-2011.<ref name=":0" /> Is-sit Giochi di Slots infetaħ fl-2012, perjodu li ħabat mal-legalizzazzjoni tal-logħob online fl-Italja.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://sigma.world/news/interview-yohan-leon-kensho-media/|titlu="Create great content and offer users a satisfying user experience" - Yohan Leon|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-28}}</ref> Il-pjattaforma topera bħala aggregatur u sit ta' marketing affiljat fis-settur tal-logħob online. Is-sit innifsu ma jaċċettax imħatri u ma joperax logħob bi flus reali. Minflok, il-mudell ta' negozju tiegħu jiddependi fuq kummissjonijiet iġġenerati minn links lejn operaturi esterni li huma liċenzjati mill-Aġenzija tad-Dwana u tal-Monopolji (ADM) fl-Italja.<ref>{{Ċita web|url=https://europeangaming.eu/portal/latest-news/2024/03/15/155009/quigioco-it-joins-forces-with-kensho-media-to-elevate-brand-presence-and-enhance-online-gaming-services/|titlu=Quigioco.it Joins Forces with Kensho Media to Elevate Brand Presence and Enhance Online Gaming Services - European Gaming Industry News|data=2024-03-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-28}}</ref><ref name=":1" /> Apparti l-logħob, is-sit jippubblika informazzjoni u aħbarijiet ġenerali dwar is-settur tal-logħob. == Links esterni == * [https://www.kenshomedia.com/ Kensho Media Ltd] - is-sit tal-kumpanija sid == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Kumpaniji]] [[Kategorija:Siti elettroniċi]] 6jgpnn3cgjgmngvi0pscjt21u4v1tuc 0 34467 330295 2026-05-29T10:47:34Z Trigcly 17859 Kontenut, stampi, kwotazzjonijiet u ħoloq 330295 wikitext text/x-wiki [[Stampa:FRAM2 text logo.png|daqsminuri|Logo testwali tal-missjoni.]] '''Fram2''' kienet missjoni ta' titjira spazjali privata bil-[[Bniedem|bnedmin]] abbord operata minn [[SpaceX]] b'inġenju tal-ajru Crew Dragon f'isem l-imprenditur [[Chun Wang]]. Waqt il-missjoni, Wang u l-ekwipaġġ ċivili tiegħu — [[Jannicke Mikkelsen]], [[Rabea Rogge]] u Eric Philips — ġew illanċjati f'orbita polari, xi ħaġa li seħħet għall-ewwel darba f'missjoni ta' titjir spazjali bil-bnedmin abbord. Matul il-missjoni li damet tlett ijiem, l-ekwipaġġ wettaq riċerka [[Xjenza|xjentifika]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.nrk.no/tromsogfinnmark/norske-jannicke-mikkelsen-skal-til-verdensrommet-1.17000355|titlu=Norske Jannicke Mikkelsen skal til verdensrommet|kunjom=Grønning|isem=Trygve|data=2024-08-13|sit=NRK|lingwa=nb-NO|data-aċċess=2026-05-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.space.com/spacex-fram2-first-human-spaceflight-earth-poles|titlu=SpaceX to launch 4 people on historic Fram2 mission over Earth's poles in late 2024|kunjom=published|isem=Mike Wall|data=2024-08-12|sit=Space|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://nextspaceflight.com/launches/details/7615/|titlu=Fram2 {{!}} Falcon 9 Block 5 {{!}} Next Spaceflight|sit=nextspaceflight.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Ekwipaġġ == L-ekwipaġġ ta' Fram2 tħabbar f'Awwissu 2024.<ref>{{Ċita web|url=https://arstechnica.com/space/2024/08/spacex-announces-first-human-mission-to-ever-fly-over-the-planets-poles/|titlu=SpaceX announces first human mission to ever fly over the planet’s poles|kunjom=Berger|isem=Eric|data=2024-08-12|sit=Ars Technica|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://spaceflightnow.com/2024/08/12/spacex-to-launch-privately-financed-international-crew-of-four-around-earths-poles/|titlu=SpaceX to launch privately-financed international crew of four around Earth’s poles – Spaceflight Now|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> {| class="wikitable" |+ !Kariga ! colspan="2" |Ekwipaġġ |- !Kmandant tal-missjoni | colspan="2" |  Chun Wang, L-ewwel titjira fl-ispazju |- !Kmandant tal-inġenju | colspan="2" | Jannicke Mikkelsen, L-ewwel titjira fl-ispazju |- !Bdot | colspan="2" | Rabea Rogge, L-ewwel titjira fl-ispazju |- !Speċjalist tal-missjoni Uffiċjal mediku | colspan="2" | Eric Philips, L-ewwel titjira fl-ispazju |} ; Noti # Wang kien il-kmandant tal-missjoni, filwaqt li Mikkelsen kien il-kmandant tal-inġenju tal-ajru bid-dmirijiet operatorji tradizzjonali li jingħataw lil kmandant tipiku tan-[[NASA]]. == Missjoni == Il-missjoni studjat il-poli tad-[[Id-Dinja|Dinja]] u l-ambjent spazjali tagħhom. Din kienet missjoni ta' titjir fl-orbita ta' inġenju spazjali Crew Dragon, li kien mgħammar bil-kapsula panoramika li tinhemeż mal-inġenju spazjali li kienet abbord l-[[Inspiration4]]. Inizjalment, Crew Dragon ''Endurance'' kien intgħażel għal din it-titjira, peress li kellu l-istess isem bħall-bastiment tal-esplorazzjoni tal-[[Antartika]] ta' [[Ernest Shackleton]]. Madankollu, minħabba bidliet fil-manifest ta' Crew Dragon, l-''Endurance'' ġie assenjat lil Crew-10, u ġie deċiż li jintuża r-''Resilience'' għal Fram2. Il-missjoni ġiet illanċjata mill-Kumpless tal-Illanċjar 39A fiċ-[[Ċentru Spazjali ta' Kennedy]] fl-1 ta' April 2025 fis-01:46:50 [[UTC+1|UTC]] (il-31 ta' Marzu, fid-9:46:50 p.m. EDT, ħin lokali fis-sit tal-illanċjar). Il-missjoni ngħatat l-isem ta' Fram2 b'referenza u bħala suċċessjoni tal-bastiment tal-esplorazzjoni polari [[Norveġja|Norveġiż]] ''Fram'', li kien l-ewwel wieħed li lesta spedizzjonijiet kemm fil-Pol tat-Tramuntana kif ukoll fil-Pol tan-Nofsinhar bejn l-1893 u l-1912. L-ekwipaġġ ġarr biċċa mill-gverta tat-tik tal-bastiment fl-ispazju.<ref>{{Ċita web|url=https://www.nasaspaceflight.com/2025/03/fram2-launch/|titlu=SpaceX launches Fram2 crewed mission to historic polar orbit|kunjom=Warren|isem=Haygen|data=2025-04-01|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> Il-missjoni daħlet f'orbita baxxa tad-Dinja b'apoġew ta' 413-il kilometru (257 mil) u b'periġew ta' 202 kilometri (126 mil) b'inklinazzjoni retrograda polari ta' 90.01°, u b'hekk taret fuq iż-żewġ poli tad-Dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://x.com/planet4589/status/1906922678067560513|titlu=https://x.com/planet4589/status/1906922678067560513|sit=X (formerly Twitter)|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> Kisret ir-rekord preċedenti tal-ogħla inklinazzjoni orbitali ta' titjira spazjali bl-ekwipaġġ li kien ġie stabbilit minn [[Vostok 6]] fl-1963.<ref>V. P. Glushko, ed. (1985). ''Entsiklopediya Kosmonavtika'' [''Encyclopedia of Cosmonauts''] (bir-[[Lingwa Russa|Russu]]). [[Moska]], ir-[[Russja]]: Sovetskaya Entsiklopedia.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.russianspaceweb.com/vostok6_aftermath.html|titlu=Vostok-5 and Vostok-6 missions|sit=www.russianspaceweb.com|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> Minħabba l-illanċjar uniku lejn in-Nofsinhar, is-software fuq l-inġenju spazjali Crew Dragon ġie aġġornat b'xenarji ġodda ta' terminazzjoni li f'każ ta' bżonn kienu jindirizzaw il-kapsula lil hinn miż-żoni popolati fi Florida, f'[[Kuba]], fil-[[Panama]] u fil-[[Perù]] biex tinżel fl-ilma.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cnn.com/science/live-news/spacex-launch-fram2-mission-03-31-25|titlu=SpaceX launches first-of-its kind tourism mission around Earth’s poles|kunjom=Wattles|isem=Jackie|data=2025-04-01|sit=CNN|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> L-ekwipaġġ kien ippjana li josserva u jistudja l-fenomeni qishom awrori bħal STEVE u frammenti ħodor, u jwettaq esperimenti fuq il-ġisem tal-bniedem, inkluż l-ewwel raġġ-X ta' bniedem fl-ispazju. L-ekwipaġġ ipprova wkoll ikabbar il-faqqiegħ ''Pleurotus ostreatus'', l-ewwel [[speċi]] ta' faqqiegħ li tkabbret fl-ispazju. Rogge ippjanat serje ta' trażmissjonijiet ta' immaġnijiet televiżivi bi skennjar bil-mod b'radju tad-dilettanti mmirati lejn gruppi edukattivi li kienu qed jikkompetu f'avveniment imsejaħħ Fram2Ham.<ref>{{Ċita web|url=https://fram2ham.com/|titlu=Home - FRAM-2 HAM|data=2024-12-14|sit=fram2ham.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> Rogge wettqet ukoll l-esperiment [[Bijoloġija|bijoloġiku]] [[Żvizzera|Żvizzeru]]-[[Saint Kitts u Nevis|Nevisjan]] imsejjaħ "Ġenomika Spazjali" tal-Iżvizzeri [[Oliver Ullrich]] u [[Cora Thiel]].<ref>{{Ċita web|url=https://swisstrade.com/news/detail/news/universitaet-zuerich-ist-mit-experiment-im-all/|titlu=Detail - Swiss Trade|sit=swisstrade.com|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> Dr. [[Christopher Combs]], id-djaknu permanenti tar-riċerka fil-Kulleġġ ta' Klesse tal-Inġinerija u tad-Disinn Integrat fl-Università ta' Texas f'San Antonio, iddeskriva l-missjoni bħala "ħarira iktar minn qerq, iżda mhux eżattament kisba rivoluzzjonarja", u l-esperimenti ppjanati ddeskrivihom bħala li joffru valur xjentifiku limitat u li jistgħu jitwettqu kullimkien ikun xi jkun il-perkors tat-titjir. Madankollu, għall-membri tal-ekwipaġġ, kollha kemm huma b'rabtiet mal-esplorazzjoni polari, il-missjoni kellha importanza personali. Il-missjoni ġiet konkluża b'inżul fuq l-ilma fl-[[Oċean Paċifiku]] lil hinn mill-kosta ta' Oceanside, California fl-4 ta' April 2025 fl-16:19:28 UTC (fid-9:19:28 a.m. PDT, ħin lokali fis-sit tal-inżul). Dan kien l-ewwel inżul fuq l-ilma fil-Paċifiku għal missjoni ta' Crew Dragon. Filwaqt li l-missjonijiet tal-ġarr tal-merkanzija ta' SpaceX Dragon 1 qabel kienu niżlu fil-Paċifiku, l-operazzjonijiet tal-irkupru tbiddlu lejn il-Lvant tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] fl-2019 biex jitħaffef ir-ritorn tal-astronawti u tal-merkanzija kritika lejn iċ-Ċentru Spazjali ta' Kennedy. Madankollu, dan l-aġġustament kellu konsegwenza mhux intenzjonata: il-modulu tal-bagoll, ġie skartat qabel id-dħul mill-ġdid u kien mistenni jinħaraq fl-[[atmosfera]], iżda ġew irrapportati mill-inqas erba' istanzi oħra ta' detriti tal-bagoll li nstabu fuq l-art. Matul dan l-inżul fuq l-ilma fl-Oċean Paċifiku, il-bagoll baqa' mehmuż iktar fit-tul u ġie direzzjonat lejn żona remota tal-oċean imsejħa Point Nemo (imlaqqma ċimiterju tal-inġenji spazjali), fejn kwalunkwe detrit li jibqa' qawwi u sħiħ wara d-dħul mill-ġdid x'aktarx ħafna li ma jikkawża l-ebda ħsara.<ref>{{Ċita web|url=https://spaceflightnow.com/2024/07/26/watch-live-nasa-holds-briefings-on-crew-9-mission-as-spacex-nears-return-to-flight/|titlu=As it happened: NASA holds briefings on Crew 9 mission as SpaceX nears return to flight – Spaceflight Now|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.spacex.com/|titlu=SpaceX|sit=SpaceX|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Referenzi == kn4wstk8tdkd9bvpiratacm79i4n4io 330296 330295 2026-05-29T10:48:06Z Trigcly 17859 added [[Category:Astronomija]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330296 wikitext text/x-wiki [[Stampa:FRAM2 text logo.png|daqsminuri|Logo testwali tal-missjoni.]] '''Fram2''' kienet missjoni ta' titjira spazjali privata bil-[[Bniedem|bnedmin]] abbord operata minn [[SpaceX]] b'inġenju tal-ajru Crew Dragon f'isem l-imprenditur [[Chun Wang]]. Waqt il-missjoni, Wang u l-ekwipaġġ ċivili tiegħu — [[Jannicke Mikkelsen]], [[Rabea Rogge]] u Eric Philips — ġew illanċjati f'orbita polari, xi ħaġa li seħħet għall-ewwel darba f'missjoni ta' titjir spazjali bil-bnedmin abbord. Matul il-missjoni li damet tlett ijiem, l-ekwipaġġ wettaq riċerka [[Xjenza|xjentifika]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.nrk.no/tromsogfinnmark/norske-jannicke-mikkelsen-skal-til-verdensrommet-1.17000355|titlu=Norske Jannicke Mikkelsen skal til verdensrommet|kunjom=Grønning|isem=Trygve|data=2024-08-13|sit=NRK|lingwa=nb-NO|data-aċċess=2026-05-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.space.com/spacex-fram2-first-human-spaceflight-earth-poles|titlu=SpaceX to launch 4 people on historic Fram2 mission over Earth's poles in late 2024|kunjom=published|isem=Mike Wall|data=2024-08-12|sit=Space|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://nextspaceflight.com/launches/details/7615/|titlu=Fram2 {{!}} Falcon 9 Block 5 {{!}} Next Spaceflight|sit=nextspaceflight.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Ekwipaġġ == L-ekwipaġġ ta' Fram2 tħabbar f'Awwissu 2024.<ref>{{Ċita web|url=https://arstechnica.com/space/2024/08/spacex-announces-first-human-mission-to-ever-fly-over-the-planets-poles/|titlu=SpaceX announces first human mission to ever fly over the planet’s poles|kunjom=Berger|isem=Eric|data=2024-08-12|sit=Ars Technica|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://spaceflightnow.com/2024/08/12/spacex-to-launch-privately-financed-international-crew-of-four-around-earths-poles/|titlu=SpaceX to launch privately-financed international crew of four around Earth’s poles – Spaceflight Now|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> {| class="wikitable" |+ !Kariga ! colspan="2" |Ekwipaġġ |- !Kmandant tal-missjoni | colspan="2" |  Chun Wang, L-ewwel titjira fl-ispazju |- !Kmandant tal-inġenju | colspan="2" | Jannicke Mikkelsen, L-ewwel titjira fl-ispazju |- !Bdot | colspan="2" | Rabea Rogge, L-ewwel titjira fl-ispazju |- !Speċjalist tal-missjoni Uffiċjal mediku | colspan="2" | Eric Philips, L-ewwel titjira fl-ispazju |} ; Noti # Wang kien il-kmandant tal-missjoni, filwaqt li Mikkelsen kien il-kmandant tal-inġenju tal-ajru bid-dmirijiet operatorji tradizzjonali li jingħataw lil kmandant tipiku tan-[[NASA]]. == Missjoni == Il-missjoni studjat il-poli tad-[[Id-Dinja|Dinja]] u l-ambjent spazjali tagħhom. Din kienet missjoni ta' titjir fl-orbita ta' inġenju spazjali Crew Dragon, li kien mgħammar bil-kapsula panoramika li tinhemeż mal-inġenju spazjali li kienet abbord l-[[Inspiration4]]. Inizjalment, Crew Dragon ''Endurance'' kien intgħażel għal din it-titjira, peress li kellu l-istess isem bħall-bastiment tal-esplorazzjoni tal-[[Antartika]] ta' [[Ernest Shackleton]]. Madankollu, minħabba bidliet fil-manifest ta' Crew Dragon, l-''Endurance'' ġie assenjat lil Crew-10, u ġie deċiż li jintuża r-''Resilience'' għal Fram2. Il-missjoni ġiet illanċjata mill-Kumpless tal-Illanċjar 39A fiċ-[[Ċentru Spazjali ta' Kennedy]] fl-1 ta' April 2025 fis-01:46:50 [[UTC+1|UTC]] (il-31 ta' Marzu, fid-9:46:50 p.m. EDT, ħin lokali fis-sit tal-illanċjar). Il-missjoni ngħatat l-isem ta' Fram2 b'referenza u bħala suċċessjoni tal-bastiment tal-esplorazzjoni polari [[Norveġja|Norveġiż]] ''Fram'', li kien l-ewwel wieħed li lesta spedizzjonijiet kemm fil-Pol tat-Tramuntana kif ukoll fil-Pol tan-Nofsinhar bejn l-1893 u l-1912. L-ekwipaġġ ġarr biċċa mill-gverta tat-tik tal-bastiment fl-ispazju.<ref>{{Ċita web|url=https://www.nasaspaceflight.com/2025/03/fram2-launch/|titlu=SpaceX launches Fram2 crewed mission to historic polar orbit|kunjom=Warren|isem=Haygen|data=2025-04-01|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> Il-missjoni daħlet f'orbita baxxa tad-Dinja b'apoġew ta' 413-il kilometru (257 mil) u b'periġew ta' 202 kilometri (126 mil) b'inklinazzjoni retrograda polari ta' 90.01°, u b'hekk taret fuq iż-żewġ poli tad-Dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://x.com/planet4589/status/1906922678067560513|titlu=https://x.com/planet4589/status/1906922678067560513|sit=X (formerly Twitter)|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> Kisret ir-rekord preċedenti tal-ogħla inklinazzjoni orbitali ta' titjira spazjali bl-ekwipaġġ li kien ġie stabbilit minn [[Vostok 6]] fl-1963.<ref>V. P. Glushko, ed. (1985). ''Entsiklopediya Kosmonavtika'' [''Encyclopedia of Cosmonauts''] (bir-[[Lingwa Russa|Russu]]). [[Moska]], ir-[[Russja]]: Sovetskaya Entsiklopedia.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.russianspaceweb.com/vostok6_aftermath.html|titlu=Vostok-5 and Vostok-6 missions|sit=www.russianspaceweb.com|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> Minħabba l-illanċjar uniku lejn in-Nofsinhar, is-software fuq l-inġenju spazjali Crew Dragon ġie aġġornat b'xenarji ġodda ta' terminazzjoni li f'każ ta' bżonn kienu jindirizzaw il-kapsula lil hinn miż-żoni popolati fi Florida, f'[[Kuba]], fil-[[Panama]] u fil-[[Perù]] biex tinżel fl-ilma.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cnn.com/science/live-news/spacex-launch-fram2-mission-03-31-25|titlu=SpaceX launches first-of-its kind tourism mission around Earth’s poles|kunjom=Wattles|isem=Jackie|data=2025-04-01|sit=CNN|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> L-ekwipaġġ kien ippjana li josserva u jistudja l-fenomeni qishom awrori bħal STEVE u frammenti ħodor, u jwettaq esperimenti fuq il-ġisem tal-bniedem, inkluż l-ewwel raġġ-X ta' bniedem fl-ispazju. L-ekwipaġġ ipprova wkoll ikabbar il-faqqiegħ ''Pleurotus ostreatus'', l-ewwel [[speċi]] ta' faqqiegħ li tkabbret fl-ispazju. Rogge ippjanat serje ta' trażmissjonijiet ta' immaġnijiet televiżivi bi skennjar bil-mod b'radju tad-dilettanti mmirati lejn gruppi edukattivi li kienu qed jikkompetu f'avveniment imsejaħħ Fram2Ham.<ref>{{Ċita web|url=https://fram2ham.com/|titlu=Home - FRAM-2 HAM|data=2024-12-14|sit=fram2ham.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> Rogge wettqet ukoll l-esperiment [[Bijoloġija|bijoloġiku]] [[Żvizzera|Żvizzeru]]-[[Saint Kitts u Nevis|Nevisjan]] imsejjaħ "Ġenomika Spazjali" tal-Iżvizzeri [[Oliver Ullrich]] u [[Cora Thiel]].<ref>{{Ċita web|url=https://swisstrade.com/news/detail/news/universitaet-zuerich-ist-mit-experiment-im-all/|titlu=Detail - Swiss Trade|sit=swisstrade.com|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> Dr. [[Christopher Combs]], id-djaknu permanenti tar-riċerka fil-Kulleġġ ta' Klesse tal-Inġinerija u tad-Disinn Integrat fl-Università ta' Texas f'San Antonio, iddeskriva l-missjoni bħala "ħarira iktar minn qerq, iżda mhux eżattament kisba rivoluzzjonarja", u l-esperimenti ppjanati ddeskrivihom bħala li joffru valur xjentifiku limitat u li jistgħu jitwettqu kullimkien ikun xi jkun il-perkors tat-titjir. Madankollu, għall-membri tal-ekwipaġġ, kollha kemm huma b'rabtiet mal-esplorazzjoni polari, il-missjoni kellha importanza personali. Il-missjoni ġiet konkluża b'inżul fuq l-ilma fl-[[Oċean Paċifiku]] lil hinn mill-kosta ta' Oceanside, California fl-4 ta' April 2025 fl-16:19:28 UTC (fid-9:19:28 a.m. PDT, ħin lokali fis-sit tal-inżul). Dan kien l-ewwel inżul fuq l-ilma fil-Paċifiku għal missjoni ta' Crew Dragon. Filwaqt li l-missjonijiet tal-ġarr tal-merkanzija ta' SpaceX Dragon 1 qabel kienu niżlu fil-Paċifiku, l-operazzjonijiet tal-irkupru tbiddlu lejn il-Lvant tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] fl-2019 biex jitħaffef ir-ritorn tal-astronawti u tal-merkanzija kritika lejn iċ-Ċentru Spazjali ta' Kennedy. Madankollu, dan l-aġġustament kellu konsegwenza mhux intenzjonata: il-modulu tal-bagoll, ġie skartat qabel id-dħul mill-ġdid u kien mistenni jinħaraq fl-[[atmosfera]], iżda ġew irrapportati mill-inqas erba' istanzi oħra ta' detriti tal-bagoll li nstabu fuq l-art. Matul dan l-inżul fuq l-ilma fl-Oċean Paċifiku, il-bagoll baqa' mehmuż iktar fit-tul u ġie direzzjonat lejn żona remota tal-oċean imsejħa Point Nemo (imlaqqma ċimiterju tal-inġenji spazjali), fejn kwalunkwe detrit li jibqa' qawwi u sħiħ wara d-dħul mill-ġdid x'aktarx ħafna li ma jikkawża l-ebda ħsara.<ref>{{Ċita web|url=https://spaceflightnow.com/2024/07/26/watch-live-nasa-holds-briefings-on-crew-9-mission-as-spacex-nears-return-to-flight/|titlu=As it happened: NASA holds briefings on Crew 9 mission as SpaceX nears return to flight – Spaceflight Now|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.spacex.com/|titlu=SpaceX|sit=SpaceX|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Astronomija]] a7k76ea3frj0mugszia3fslxhf5a9kt