Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Russja 0 2975 330376 330327 2026-05-30T18:25:41Z WikiBayer 15414 Modifiki annullati ta' [[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/Dr-Andr888|Dr-Andr888]] ([[Diskussjoni utent:Dr-Andr888|diskussjoni]]) għall-aħħar verżjoni ta' [[Utent:~2026-72622-7|~2026-72622-7]] 327898 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Federazzjoni Russa |isem_nattiv = Российская Федерация<br />''Rossiyskaya Federatsiya'' |isem_komuni = Russja |stampa_bandiera = Flag of Russia.svg |stampa_emblema = Coat of Arms of the Russian Federation.svg |stampa_mappa = Russian Federation (orthographic projection).svg |deskrizzjoni_mappa = Il-Federazzjoni Russa (aħdar skur) |ħolqa_bandiera = Bandiera tar-Russja |ħolqa_emblema = Emblema tar-Russja |ħolqa_demografija = Demografija tar-Russja |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali = "[[Innu Nazzjonali tar-Russja|Государственный гимн Российской Федерации]]"<br />Innu Stat tal-Federazzjoni Russa [[File:National Anthem of Russia (2000), instrumental, one verse.ogg]] |lingwi_uffiċjali = Il-lingwa uffiċjali madwar il-pajjiż hija r-Russu, iżda hemm [[Lingwi tar-Russja|27 lingwi oħrajn]] f'diversi reġjuni |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Moska]] |latd=55 |latm=45 |latNS=N |lonġd=37 |lonġm=37 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Moska]] |tip_gvern = Repubblika [[Sistema semi-presidenzjali|semi-presidenzjali]] [[Kostituzzjoni tar-Russja|kostituzzjonali]] [[Federaliżmu|federali]] taħt [[dittatorjat|dittatorjat]] [[awtoritarjaniżmu|awtoritarju]] |titlu_kap1 = [[President tar-Russja|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tar-Russja|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Vladimir Putin]] |isem_kap2 = [[Mikhail Mishustin]] |poż_erja = 1<sup>el</sup> |erja_km2 = 17,098,242 |erja_mi_kw = 6,592,800 |perċentwal_ilma = 13<ref name=gen>{{ċita web |titlu=The Russian federation: general characteristics |url=http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1/010000R |urlarkivju=http://web.archive.org/web/20110728064121/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1/010000R |dataarkivju=28 ta' Lulju 2011 |xogħol=Federal State Statistics Service |aċċessdata=5 ta' April 2008}}</ref> |sena_stima_popolazzjoni =2025 |stima_popolazzjoni =146,028,325 |poż_stima_popolazzjoni = <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = |sena_ċensiment_popolazzjoni = |densità_popolazzjoni_km2 = 8.4 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 21.8 |poż_densità_popolazzjoni = 187 |sena_PGD_PSX = 2012 |PGD_PSX = $3.380 triljun<ref>http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2012+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc</ref> |poż_PGD_PSX = 6 |PGD_PSX_per_capita = $23,549<ref>http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2012+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc</ref> |poż_PGD_PSX_per_capita = 43 |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.788<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf |titlu=Human Development Report 2013 |sena=2013 |editur=Nazzjonijiet Uniti |aċċessdata=14 ta' Marzu 2013}}</ref> |poż_IŻU = 55 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Stat sovran|Formazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = [[Kievan Rus']] |data_stabbilit1 = 882 |avveniment_stabbilit2 = [[Gran Dukat ta' Moska]] |data_stabbilit2 = 1283 |avveniment_stabbilit3 = [[Tsardom tar-Russja]] |data_stabbilit3 = 16 ta' Jannar 1547 |avveniment_stabbilit4 = [[Imperu Russu]] |data_stabbilit4 = 22 ta' Ottubru 1721 |avveniment_stabbilit5 = [[Repubblika Sovjetika Federattiva Soċjalista Russa|RSFS Russa]] |data_stabbilit5 = 6 ta' Novembru 1917 |avveniment_stabbilit6 = Parti mill-[[Unjoni Sovjetika]] |data_stabbilit6 = 10 ta' Diċembru 1922 |avveniment_stabbilit7 = Federazzjoni Russa |data_stabbilit7 = 25 ta' Diċembru 1991 |valuta = [[rublu Russu]] |kodiċi_valuta = RUB |żona_ħin = ([[Ħin universali koordinat|UTC]] +3 għal +12<sup>a</sup>) |differenza_ħku = |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.ru]]<br />[[.su]]<br />[[.рф]] |kodiċi_telefoniku = +7 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $2.014 triljun<ref>http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD</ref> |poż_PGD_nominali = 8 |PGD_nominali_per_capita = $14,037<ref>http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD/countries/1W?display=default</ref> |poż_PGD_nominali_per_capita = 50 |nota1 = eskluża +5 |total_popolazzjoni=146,028,325}} Ir-'''Russja''' ({{awdjo|en-us-Russia.ogg|/ˈrʌʃə/}}; [[Lingwa Russa|Russu]]: ''Россия''), magħrufa uffiċjalment bħala l-'''Federazzjoni Russa'''<ref> {{ċita web |titlu=The Constitution of the Russian Federation |xogħol=(Article 1) |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-02.htm |aċċessdata=25 ta' Ġunju 2009|lingwa=Ingliż}}</ref> ([[Lingwa Russa|Russu]]: ''Российская Федерация''), hi pajjiż fit-tramuntana tal-[[Ewroasja]].<ref name=britannica>{{ċita web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/513251/Russia |titli=Russja |editur=Encyclopædia Britannica |aċċessdata=31 ta' Jannar 2008}}</ref> Hija repubblika [[Federaliżmu|federali]] [[Sistema semi-presidenzjali|semi-presidenzjali]], li tinkludi 83 suġġett (diviżjoni) federali. Mill-majjistral għal-lbiċ, ir-Russja taqsam fruntiera man-[[Norveġja]], il-[[Finlandja]], l-[[Estonja]], il-[[Latvja]], il-[[Litwanja]] u l-[[Polonja]] (it-tnejn ma' [[Kaliningrad Oblast]]), il-[[Bjelorussja]], l-[[Ukrajna]], il-[[Ġeorġja]], l-[[Ażerbajġan]], il-[[Każakistan]], iċ-[[Ċina]], il-[[Mongolja]], u l-[[Korea ta' Fuq]]. Ir-Russja taqsam ukoll [[fruntiera marittima]] mal-[[Ġappun]] madwar il-[[Baħar ta' Okhotsk]], u l-[[Alaska]] madwar l-[[Strett Bering|Istrett Bering]]. Bi 17,075,400 kilometru kwadru (6,592,800 mi kw), ir-Russja hija l-[[Lista ta' pajjiżi u d-dipendenzi skont l-erja|akbar pajjiż fid-dinja]] u tkopri aktar minn 12.5% miż-żona tal-art abitata tad-Dinja. Ir-Russja hija wkoll l-aktar [[Lista ta' pajjiżi mill-popolazzjoni|nazzjon popolat]] b'143&nbsp;miljun ruħ (2012).<ref name="popstat">{{ru}} [http://www.gks.ru/bgd/free/B12_00/IssWWW.exe/Stg/dk10/8-0.htm Stima Uffiċjali] 1 ta' Settembru 2012.</ref> Testendi mal-[[Asja tat-Tramuntana]] kollha u hi mifruxa fuq [[Ħin fir-Russja|disa' żoni tal-ħin]]. Ir-Russja tinkorpora firxa wiesgħa ta' [[Ambjent tar-Russja|ambjenti]]. L-storja tan-nazzjon bdiet b'dik tas-[[Slavi tal-lvant]], li ħarġu bħala grupp li jintgħaraf fl-Ewropa bejn is-seklu 3 u 8 QK.<ref name=autogenerated1>{{ċita web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/513251/Russia/38597/The-Indo-European-group?anchor=ref422350|titlu=Russja|editur=Encyclopædia Britannica|aċċessdata=31 ta' Jannar 2008}}</ref> L-istat [[medjevali]] ta' [[Rus' (stat)|Rus']] twaqqaf fis-seklu 9 mill-gwerriera [[Varanġjani]] u d-dixxendenti tagħhom li komplew imexxuh. Fis-sena 988, l-istat adotta il-[[Kristjaneżmu Ortodoss]] mill-[[Imperu Biżantini]],<ref name=Curtis/> u hekk bdiet is-sintesi ta' kulturi Biżantini u Slavi li ddefiniet il-[[kultura Russa]] għall-millenju li jmiss.<ref name=Curtis>{{ċita web|kuljom=Excerpted from Glenn E. Curtis (ed.)|titlu=Russia: A Country Study: Kievan Rus' and Mongol Periods|editur=Washington, DC: Federal Research Division of the Library of Congress|sena=1998|url=http://www.shsu.edu/~his_ncp/Kievan.html|aċċessdata=20 ta' Lulju 2007|lingwa=Ingliż}}</ref>Fl-aħħar, Rus' imqasam f'numru ta' stati żgħar; Il-parti l-kbira mill-artijiet ta' Rus' invażjawhom il-Mongoli u saru tributarji tan-nomadiċi [[Orda tad-Deħeb]]. Bilmod, il-[[Gran Dukat ta' Moska]] rriunifika l-prinċipalitajiet Russi ta' madwar. B'hekk inkisbet l-indipendenza mill-Orda tad-Deħeb, u beda jiddomina l-wirt kulturali u politiku ta' [[Rus' ta' Kiev]]. Sas-seklu 18, in-nazzjon kien kiber ħafna permezz ta' konkwisti, annessjonijiet, u [[Esploraturi Russi|esplorazzjoni]] u sar l-[[Imperu Russu]], li kien it-tielet l-akbar imperu fl-istorja, jibda mill-Polonja fl-Ewropa sal-[[Alaska]] fl-Amerika ta' Fuq.<ref>{{ċita ġurnal|awtur=Rein Taagepera|titlu=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|ġurnal=[[International Studies Quarterly]]|volum=41|kwistjoni=3|paġni=475–504|sena= 1997|doi=10.1111/0020-8833.00053|lingwa=Ingliż}}</ref><ref>Peter Turchin, Thomas D. Hall u Jonathan M. Adams, "[https://web.archive.org/web/20070222011511/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf East-West Orientation of Historical Empires]", ''Journal of World-Systems Research'' Vol. 12 (no. 2), pp. 219–229 (2006).</ref> Wara r-[[Rivoluzzjoni Russa]], ir-[[Repubblika Sovjetika Federattiva Soċjalista Russa]] saret l-akbar kostitwent li twassal għall-[[Unjoni Sovjetika]], l-ewwel [[stat soċjalist]] kostituzzjonalment fid-dinja u superpotenza rikonoxxuta,<ref>{{ċita ktieb|data=1 ta' Lulju 1989|titlu=Contemporary Soviet Military Affairs: The Legacy of World War II|url=http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4+|paġna=4|awtur1=Jonathan R. Adelman|awtur2=Cristann Lea Gibson|aċċessdata=15 ta' Ġunju 2012|editur=Unwin Hyman}}ISBN 978-0-04-445031-3</ref> li kellha rwol deċiżiv fir-rebħa [[Alleati tal-Tieni Gwerra Dinjija|alleata]] fit-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]].<ref>{{ċita ktieb|awtur=Weinberg, G.L.|sena=1995|titlu=A World at Arms: A Global History of World War II|paġna=264|editur=Cambridge University Press}}ISBN 0-521-55879-4</ref><ref>Rozhnov, Konstantin, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm Who won World War II?]. BBC.</ref> L-era Sovjetika rat xi wħud mill-aktar kisbiet teknoloġiċi sinifikanti fis-seklu 20, inkluż l-[[Yuri Gagarin|ewwel bniedem li mar fl-ispazju]]. Il-Federazzjoni Russa saret l-istat suċċessur tar-RSFS Russa wara x-[[xoljiment tal-Unjoni Sovjetika]] fl-1991, u hija rikonoxxuta bħala l-personalità legali kontinwa tal-[[Gvern tal-Unjoni Sovjetika]]. L-[[ekonomija Russa]] hija klassifikata t-[[Lista ta' pajjiżi skont il-PGD (nominali)|tmiem l-akbar]] mill-PGD nominali u s-[[Lista ta' pajjiżi skont il-PGD (PSX)|sitt l-akbar]] mix-[[xiri tal-parità tas-saħħa]]. Il-minerali estensivi u r-riżorsi tal-enerġija tar-Russja, huma l-akbar riżervi fid-dinja,<ref>{{ċita web|url=http://www.unesco.ru/en/?module=pages&action=view&id=1|titlu=Commission of the Russian Federation for UNESCO: Panorama of Russia|editur=Unesco.ru|aċċessdata=29 ta' Ottubru 2010}}</ref> kif ukoll għandhom wieħed mill-akbar [[produttur taż-żejt|produtturi taż-żejt]] u [[produttur tal-gass naturali|gass naturali]] globalment. Ir-Russja hija wieħed mill-ħames pajjiżi li għandhom l-i[[stati tal-armi nukleari]] rikonoxxuta u jippossjedu l-akbar ħażna ta' armi tal-qerda tal-massa. Ir-Russja hija qawwa kbira u membru permanenti tal-[[Kunsill tas-Sigurtà tan-Nazzjonijiet Uniti]], tal-[[G20]], tal-[[Kooperazzjoni Ekonomika Asja-Paċifiku]], tal-[[Organizzazzjoni ta' Kooperazzjoni ta' Shanghai]], tal-[[Komunità Ekonomika Ewrasjana]], tal-[[Organizzazzjoni għas-Sigurtà u Koperazzjoni fl-Ewropa]] (OSCE), tal-[[Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ]] (WTO), u hija wkoll il-membru prinċipali tal-I[[stati Indipendenti tal-Commonwealth]]. Mill-bidu tas-seklu 'l hawn, is-sistema politika tar-Russja kienet iddominata minn Vladimir Putin, li taħt it-tmexxija tiegħu l-pajjiż esperjenza rigress demokratiku u ddevolve f'dittatorjat awtoritarju. Ir-Russja kienet involuta militarment f'għadd ta' kunflitti fi stati eks Sovjetiċi u pajjiżi oħra, inkluża l-gwerra tagħha mal-Georgia fl-2008 u l-gwerra tagħha mal-Ukrajna mill-2014 'l hawn. Din tal-aħħar involviet l-annessjonijiet mhux rikonoxxuti internazzjonalment tat-territorju Ukren, inkluża l-Krimea fl-2014 u reġjuni oħra fl-2022, waqt invażjoni li għadha għaddejja.<ref>{{Ċita web|url=https://freedomhouse.org/country/russia/freedom-world/2023|titlu=Russia: Freedom in the World 2023 Country Report|sit=Freedom House|lingwa=en|data-aċċess=2025-10-11}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Krzywdzinski|isem=Martin|data=2018-01-26|titlu=Consent and Control in the Authoritarian Workplace: Russia and China Compared|url=https://books.google.co.ve/books?id=gz5MDwAAQBAJ&pg=PA252&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: gz5MDwAAQBAJ|pubblikatur=Oxford University Press}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.swp-berlin.org/publikation/russia-on-the-road-to-dictatorship|titlu=Russia on the Road to Dictatorship|kunjom=Fischer|isem=Sabine|sit=Stiftung Wissenschaft und Politik (SWP)|lingwa=de|data-aċċess=2025-10-11}}</ref> Il-fruntieri totali tar-Russja: 22,407 km, il-pajjiżi tal-fruntiera (14): l-Ażerbajġan 338 km; Belarus 1,312 km; Ċina (Xlokk) 4,133 km u Ċina (nofsinhar) 46 km; Estonja 324 km; Il-Finlandja 1,309 km; Ġeorġja 894 km; Każakstan 7,644 km; Korea ta' Fuq 18 km; Latvja 332 km; Il-Litwanja (Kaliningrad Oblast) 261 km; Mongolja 3,452 km; Norveġja 191 km; Polonja (Oblast ta' Kaliningrad) 209 km; Ukraina 1,944 km. == Bliet tar-Russja == * [[Belgorod]] * [[Bolgar]] * [[Krasnodar]] * [[Moska]] * [[Pereslavl-Zalessky]] * [[San Pietruburgu]] * [[Vladivostok]] * [[Yaroslavl]] == Referenzi == {{Referenzi}} {{Ewropa}} {{Asja}} [[Kategorija:Russja]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1991]] hbadsqbta1jwo69wl9wzlwyx6b6dkxv FC Ararat Yerevan 0 18708 330347 291186 2026-05-30T13:13:04Z Makenzis 12206 330347 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol |isem = FC Ararat Yerevan |stampa = [[Image:Ararat Yerevan.png|150px]] |ismijiet_oħra = Ajkli Bojod |isem_sħiħ = Football Club Ararat Yerevan |grawnd = [[Stadju Abovyan City]], [[Abovyan]] |jesa' = 5,500 |fundazzjoni = 10 ta' Mejju 1935 |president = {{flagicon|SWI}} Hrach Kaprielyan |kowċ = {{flagicon|Armenja}} |kampjonat = [[Premier League Armen]] |staġun = |pożizzjoni = |sit_elettroniku = http://www.fcararat.com/ |pattern_la1 = _redborder |pattern_b1 = _thinblacksides |pattern_ra1 = _blackborder |pattern_sh1 = |pattern_so1 = _blacktop |leftarm1 = 000000 |body1 = FF0000 |rightarm1 = FF0000 |shorts1 = 000000 |socks1 = FF0000 |pattern_la2 = |pattern_b2 = _whitestripesonrsha |pattern_ra2 = |pattern_sh2 = |pattern_so2 = |leftarm2 = FFFFFF |body2 = FFFFFF |rightarm2 = FFFFFF |shorts2 = FFFFFF |socks2 = FFFFFF |pattern_la3 = |pattern_b3 = _stripesonblack2 |pattern_ra3 = |pattern_sh3 = |pattern_so3 = |leftarm3 = 000000 |body3 = FF0000 |rightarm3 = 000000 |shorts3 = 000000 |socks3 = FF0000 }} '''FC Ararat Yerevan''' ([[Lingwa Armena|Armen]]: Ֆուտբոլային Ակումբ Արարատ Երևան) huwa [[klabb tal-futbol]] [[Armenja|Armen]] li huwa bbażat ġewwa [[Yerevan]]. Huma jilgħabu fil-[[Premier League Armen]], l-ogħla diviżjoni fil-futbol Armen u huwa wieħed fost l-aktar timijiet popolari fl-Armenja. ==Unuri== *'''Kampjonat Sovjetiku: 1''' ::1973 * '''L-Ewwel Kampjonat Sovjetiku: 1''' ::1965 * '''[[Tazza Sovjetika]]: 2''' ::1973, 1975 * '''[[Premier League Armen]]: 1''' ::1993 * '''[[Tazza Armena]]: 5''' ::1993, 1994, 1995, 1997, 2008 * '''[[Supercup Armena]]: 1''' ::2008 ==Parteċipazzjoni fl-Ewropa== {| cellspacing="0" cellpadding="3" style="margin:auto; border:1px solid #aaa; font-size:90%;" |- ! style="border-bottom:1px solid #aaa;"|Kompetizzjoni ! style="border-bottom:1px solid #aaa; text-align:left;"|{{deskrizzjoni kmand|L|Logħob}} ! style="border-bottom:1px solid #aaa; text-align:left;"|{{deskrizzjoni kmand|R|Rebħiet}} ! style="border-bottom:1px solid #aaa; text-align:left;"|{{deskrizzjoni kmand|P|Pari}} ! style="border-bottom:1px solid #aaa; text-align:left;"|{{deskrizzjoni kmand|T|Telfiet}} ! style="border-bottom:1px solid #aaa; text-align:left;"|{{deskrizzjoni kmand|GF|Gowls favur}} ! style="border-bottom:1px solid #aaa; text-align:left;"|{{deskrizzjoni kmand|GK|Gowls kontra}} |- | [[UEFA Champions League]] || style="text-align:left;"| 6 || style="text-align:left;"| 5 || style="text-align:left;"| 0 || style="text-align:left;"| 1 || style="text-align:left;"| 14 || style="text-align:left;"| 5 |- | [[UEFA Cup]] || style="text-align:left;"| 14 || style="text-align:left;"| 5 || style="text-align:left;"| 2 || style="text-align:left;"|7 || style="text-align:left;"| 15 || style="text-align:left;"| 21 |- | [[UEFA Cup Winners' Cup]] || style="text-align:left;"| 12 || style="text-align:left;"| 3 || style="text-align:left;"| 2 || style="text-align:left;"| 7 || style="text-align:left;"| 18 || style="text-align:left;"| 18 |- | [[UEFA Intertoto Cup]] || style="text-align:left;"| 8 || style="text-align:left;"| 3 || style="text-align:left;"| 0 || style="text-align:left;"| 5 || style="text-align:left;"| 7 || style="text-align:left;"| 18 |- style="background:#E4E4E4;" !! align="centre"| Total !! 38 !! 16 !! 4 !! 18 !! 53 !! 53 |} <center>Riżultati bil-'''bold''' huma f'darhom</center> {| cellspacing="0" cellpadding="3" style="margin:auto; border:1px solid #aaa; font-size:90%;" |- style="background:#e4e4e4;" ! style="border-bottom:1px solid #aaa;"|Staġun ! style="border-bottom:1px solid #aaa;"|Kompetizzjoni ! style="border-bottom:1px solid #aaa;"|Rawnd ! style="border-bottom:1px solid #aaa;"|Klabb ! style="border-bottom:1px solid #aaa; text-align:left;"|1 leg ! style="border-bottom:1px solid #aaa; text-align:left;"|2 leg |- style="background:#fff;" | [[UEFA Cup 1972-73|1972-73]] || [[UEFA Cup]] || 1R ||{{flagicon|CYP}} [[EPA Larnaca FC|EPA Larnaca]] || style="text-align:left;"| 1 - 0 || style="text-align:left;"| '''1 - 0''' |- style="background:#F5F5F5;" | || || 2R ||{{flagicon|SWI}} [[Grasshopper-Club Zürich|Grasshopper Zürich]] || style="text-align:left;"| 3 - 1 || style="text-align:left;"| '''4 - 2''' |- style="background:#fff;" | || || 3R ||{{flagicon|GER}} [[1. FC Kaiserslautern|Kaiserslautern]] || style="text-align:left;"| '''2 - 0''' || style="text-align:left;"| 0 - 2 (4-5 [[L-għoti tal-penalties|pen.]]) |- style="background:#F5F5F5;" | [[European Cup 1974-75|1974/75]] || [[UEFA Champions League|UEFA European Cup]] || 1R ||{{flagicon|NOR}} [[Viking FK|Viking Stavanger]] || style="text-align:left;"| 2 - 0 || style="text-align:left;"| '''4 - 2''' |- style="background:#fff;" | || || 2R ||{{flagicon|IRE}} [[Cork Celtic FC|Cork Celtic]] || style="text-align:left;"| 2 - 1 || style="text-align:left;"| '''5 - 0''' |- style="background:#F5F5F5;" | || || K ||{{flagicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] || style="text-align:left;"| 0 - 2 || style="text-align:left;"| '''1 - 0''' |- style="background:#fff;" | [[UEFA Cup Winners' Cup 1975-76|1975/76]] || [[UEFA Cup Winners' Cup]] || 1R ||{{flagicon|CYP}} [[Anorthosis Famagusta FC|Anorthosis Famagusta]] || style="text-align:left;"| '''9 - 0''' || style="text-align:left;"| 1 - 1 |- style="background:#F5F5F5;" | || || 2R ||{{flagicon|ENG}} [[West Ham United FC|West Ham United]] || style="text-align:left;"| '''1 - 1''' || style="text-align:left;"| 1 - 3 |- style="background:#fff;" | [[UEFA Cup 1994-95|1994/95]] || [[UEFA Cup]] || PR ||{{flagicon|BUL}} [[PFC CSKA Sofia|CSKA Sofia]] || style="text-align:left;"| 0 - 3 || style="text-align:left;"| '''0 - 0''' |- style="background:#F5F5F5;" | [[UEFA Cup Winners' Cup 1995-96|1995/96]] || [[UEFA Cup Winners' Cup]] || K ||{{flagicon|POL}} [[GKS Katowice]] || style="text-align:left;"| 0 - 2 || style="text-align:left;"| '''2 - 0 (5-4 [[L-għoti tal-penalties|pen.]])''' |- style="background:#fff;" | || || 1R ||{{flagicon|RUS}} [[FC Dynamo Moscow|Dynamo Moscow]] || style="text-align:left;"| 1 - 3 || style="text-align:left;"| '''0 - 1''' |- style="background:#F5F5F5;" | [[UEFA Cup Winners' Cup 1997-98|1997/98]] || [[UEFA Cup Winners' Cup]] || K ||{{flagicon|GEO|1990}} [[FC Dinamo Batumi|Dinamo Batumi]] || style="text-align:left;"| 3 - 0 || style="text-align:left;"| '''0 - 2''' |- style="background:#fff;" | || || 1R ||{{flagicon|DEN}} [[FC Copenhagen|Copenhagen]] || style="text-align:left;"| 0 - 3 || style="text-align:left;"| '''0 - 2''' |- style="background:#F5F5F5;" | [[UEFA Intertoto Cup 1999|1999]] || [[UEFA Intertoto Cup]] || 1R ||{{flagicon|ROM}} [[FCM Bacău|Bacău]] || style="text-align:left;"| 1 - 0 || style="text-align:left;"| '''1 - 0''' |- style="background:#fff;" | || || 2R ||{{flagicon|BEL}} [[K. Sint-Truidense VV|Sint-Truiden]] || style="text-align:left;"| '''0 - 2''' || style="text-align:left;"| 1 - 3 |- style="background:#F5F5F5;" | [[UEFA Cup 2000-01|2000/01]] || [[UEFA Cup]] || K ||{{flagicon|SVK}} [[MFK Košice|Košice]] || style="text-align:left;"| '''2 - 3''' || style="text-align:left;"| 1 - 1 |- style="background:#fff;" | [[UEFA Cup 2001-02|2001/02]] || [[UEFA Cup]] || K ||{{flagicon|ISR}} [[Hapoel Tel Aviv FC|Hapoel Tel Aviv]] || style="text-align:left;"| '''0 - 2''' || style="text-align:left;"| 0 - 3 |- style="background:#fff;" | [[UEFA Intertoto Cup 2005|2005]] || [[UEFA Intertoto Cup]] || 1R ||{{flagicon|SWI}} [[Neuchâtel Xamax]] || style="text-align:left;"| '''1 - 3''' || style="text-align:left;"| 0 - 6 |- style="background:#F5F5F5;" | [[UEFA Intertoto Cup 2007|2007]] || [[UEFA Intertoto Cup]] || 1R ||{{flagicon|BLR}} [[FC Shakhtyor Soligorsk|Shakhtyor Soligorsk]] || style="text-align:left;"| 1 - 4 || style="text-align:left;"| '''2 - 0''' |- style="background:#fff;" | [[UEFA Cup 2008–09|2008-09]] || [[UEFA Cup]] || 1K ||{{flagicon|SWI}} [[AC Bellinzona|Bellinzona]] || style="text-align:left;"| '''0 - 1''' || style="text-align:left;"| 1 - 3 |} ==Plejers notevoli== {{col-start}} {{col-3}} ;Unjoni Sovjetika *{{flagicon|USSR}} [[Alesha Abrahamyan]] *{{flagicon|USSR}} [[Arkady Andreasyan]] *{{flagicon|USSR}} [[Sergei Nikolayevich Bondarenko|Sergei Bondarenko]] *{{flagicon|USSR}} [[Nikolay Ghazaryan]] *{{flagicon|USSR}} [[Arkady Harutyunyan]] *{{flagicon|USSR}} [[Levon Ishtoyan]] *{{flagicon|USSR}} [[Alexandr Kovalenko]] *{{flagicon|USSR}} [[Eduard Markarov]] *{{flagicon|USSR}} {{flagicon|Armenja}} [[Karen Markosyan]] *{{flagicon|USSR}} [[Suren Martirosyan]] *{{flagicon|USSR}} [[Norayr Mesropyan]] *{{flagicon|USSR}} [[Alexander Mirzoyan]] *{{flagicon|USSR}} [[Khoren Oganesian]] *{{flagicon|USSR}} [[Nazar Petrosyan]] *{{flagicon|USSR}} [[Aleksandr Podshivalov]] *{{flagicon|USSR}} [[Sergei Poghosyan]] *{{flagicon|USSR}} {{flagicon|Armenja}} [[Vahe Yaghmuryan]] *{{flagicon|USSR}} [[Oganes Zanazanyan]] {{col-3}} ;Armenja *{{flagicon|Armenja}} [[Razmik Grigoryan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Sargis Hovhannisyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Ashot Khachatryan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Vardan Khachatryan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Yervand Krbachyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Vahagn Minasyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Hamlet Mkhitaryan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Aghvan Mkrtchyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Rafael Nazaryan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Ara Nigoyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Armenak Petrosyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Armen Shahgeldyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Levon Stepanyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Yervand Sukiasyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Alexander Tadevosyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Vahe Tadevosyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Aram Voskanyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Arthur Voskanyan]] {{col-3}} ;Arġentina *{{flagicon|Arġentina}} {{flagicon|Armenja}} [[José Andrés Bilibio]] *{{flagicon|Arġentina}} [[Jose Navarro]] *{{flagicon|Arġentina}} [[Luis Shabat]] ;Brażil *{{flagicon|Brażil}} [[Emilio Palucci Calsani|Emilio]] *{{flagicon|Brażil}} {{flagicon|Armenja}} [[Marcos Pizzelli]] *{{flagicon|Brażil}} [[Renato de Moraes|Renato]] {{col-end}} ==Kowċis== {| style="width:100%;" |- |width=50% valign=top| {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !Isem !Naz !Minn !Sa |- |align=left|Vramshapuh Merangulyan |{{flagicon|SSR Armena}} |align=left|1935 |align=left|1938 |- |align=left|Suren Atanesyan |{{flagicon|SSR Armena}} |align=left|Marzu 1939 |align=left|Ottubru 1939 |- |align=left|Yuri Yesenin |{{flagicon|SFSR Russa}} |align=left|Marzu 1940 |align=left|Ottubru 1944 |- |align=left|Viktor Andreev |{{flagicon|SFSR Russa}} |align=left|Marzu 1945 |align=left|Ottubru 1945 |- |align=left|Mikhail Suchkov |{{flagicon|SFSR Russa}} |align=left|Marzu 1946 |align=left|Ottubru 1946 |- |align=left|Viktor Grechishnikov |{{flagicon|SFSR Russa}} |align=left|Marzu 1947 |align=left|Ottubru 1947 |- |align=left|Hayk Andreasyan |{{flagicon|SSR Armena}} |align=left|Marzu 1948 |align=left|Ottubru 1948 |- |align=left|Boris Spukhtin |{{flagicon|SFSR Russa}} |align=left|Marzu 1949 |align=left|Lulju 1949 |- |align=left|Viktor Filipov |{{flagicon|SFSR Russa}} |align=left|Lulju 1949 |align=left|Ottubru 1949 |- |align=left|Gleb Ryabikov |{{flagicon|SFSR Russa}} |align=left|Marzu 1950 |align=left|Ottubru 1951 |- |align=left|Ilya Evranov |{{flagicon|SFSR Russa}} |align=left|Marzu 1952 |align=left|Ottubru 1952 |- |align=left|Hayk Andreasyan |{{flagicon|SSR Armena}} |align=left|Marzu 1953 |align=left|Ottubru 1954 |- |align=left|Abraham Dangulov |{{flagicon|SFSR Russa}} |align=left|Marzu 1955 |align=left|Ottubru 1956 |- |align=left|Hayk Andreasyan |{{flagicon|SSR Armena}} |align=left|Marzu 1957 |align=left|Ottubru 1957 |- |align=left|Boris Smyslov |{{flagicon|SFSR Russa}} |align=left|Marzu 1958 |align=left|Ottubru 1960 |- |align=left|Hayk Andreasyan |{{flagicon|SSR Armena}} |align=left|Marzu 1961 |align=left|Ottubru 1961 |- |align=left|Anatoliy Akimov |{{flagicon|SFSR Russa}} |align=left|Marzu 1962 |align=left|Ottubru 1962 |- |align=left|Alexander Abramov |{{flagicon|SFSR Russa}} |align=left|Marzu 1963 |align=left|Ottubru 1963 |- |align=left|Georgiy Zharkov |{{flagicon|SFSR Russa}} |align=left|Marzu 1964 |align=left|Ottubru 1964 |- |align=left|Artiom Falyan |{{flagicon|SSR Armena}} |align=left|Marzu 1965 |align=left|Ottubru 1967 |- |align=left|Eduard Grigoryan |{{flagicon|SSR Armena}} |align=left|Marzu 1968 |align=left|Ottubru 1968 |- |align=left|Aleksandr Ponomarev |{{flagicon|SSR Ukrana}} |align=left|Marzu 1969 |align=left|Ottubru 1970 |- |align=left|Nikolay Glebov |{{flagicon|SFSR Russa}} |align=left|Marzu 1971 |align=left|Ottubru 1972 |- |align=left|Nikita Simonyan |{{flagicon|SSR Armena}} |align=left|Marzu 1973 |align=left|Ottubru 1974 |} |width=50% valign=top| {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Isem !Naz !Minn !Sa |- |align=left|Viktor Maslov |{{flagicon|SFSR Russa}} |align=left|Marzu 1975 |align=left|Ottubru 1975 |- |align=left|Eduard Markarov |{{flagicon|SSR Armena}} |align=left|Marzu 1976 |align=left|Ottubru 1977 |- |align=left|Nikolay Gulyaev |{{flagicon|SFSR Russa}} |align=left|Marzu 1978 |align=left|Lulju 1978 |- |align=left|Leonid Zakharov |{{flagicon|SFSR Russa}} |align=left|Lulju 1978 |align=left|Ottubru 1978 |- |align=left|Iosif Betsa |{{flagicon|SFSR Russa}} |align=left|Marzu 1979 |align=left|Ottubru 1981 |- |align=left|Arkady Andreasyan |{{flagicon|SSR Armena}} |align=left|Marzu 1982 |align=left|Ottubru 1983 |- |align=left|Nikita Simonyan |{{flagicon|SSR Armena}} |align=left|Marzu 1984 |align=left|Ġunju 1985 |- |align=left|Leonid Zakharov |{{flagicon|SFSR Russa}} |align=left|Ġunju 1985 |align=left|Ġunju 1986 |- |align=left|Arkady Andreasyan |{{flagicon|SSR Armena}} |align=left|Ġunju 1986 |align=left|Ġunju 1989 |- |align=left|Nikolay Kazaryan |{{flagicon|SSR Armena}} |align=left|Ġunju 1989 |align=left|Ottubru 1989 |- |align=left|Armen Sarkisyan |{{flagicon|Armenja}} |align=left|Marzu 1990 |align=left|Ottubru 1994 |- |align=left|Samvel Darbinyan |{{flagicon|Armenja}} |align=left|Marzu 1995 |align=left|Ottubru 1995 |- |align=left|Arkady Andreasyan |{{flagicon|Armenja}} |align=left|Jannar 1996 |align=left|Novembru 2003 |- |align=left|Sevada Arzumanyan |{{flagicon|Armenja}} |align=left|Novembru 2003 |align=left|Novembru 2004 |- |align=left|Abraham Khashmanyan |{{flagicon|Armenja}} |align=left|Novembru 2004 |align=left|Ġunju 2006 |- |align=left|Varuzhan Sukiasyan |{{flagicon|Armenja}} |align=left|Ġunju 2006 |align=left|Lulju 2007 |- |align=left|Dušan Mijić |{{flagicon|BIH}} |align=left|Lulju 2007 |align=left|Marzu 2008 |- |align=left|Varuzhan Sukiasyan |{{flagicon|Armenja}} |align=left|Marzu 2008 |align=left|Diċembru 2008 |- |align=left|Ashot Kirakosyan |{{flagicon|Armenja}} |align=left|Diċembru 2008 |align=left|Marzu 2009 |- |align=left|Arkadi Andreasyan |{{flagicon|Armenja}} |align=left|Marzu 2009 |align=left|Jannar 2010 |- |align=left|Tigran Yesayan |{{flagicon|Armenja}} |align=left|Jannar 2010 |align=left|Diċembru 2010 |- |align=left|Arkadi Andreasyan |{{flagicon|Armenja}} |align=left|Jannar 2011 |align=left|Frar 2012 |- |align=left|Albert Safaryan |{{flagicon|Armenja}} |align=left|Frar 2012 |align=left|Lulju 2012 |- |align=left|Abraham Khashmanyan |{{flagicon|Armenja}} |align=left|Lulju 2012 |align=left| |} |} ==Ħoloq esterni== *[http://www.ffa.am/en/teams/fcararat/ FC Ararat fuq ffa.am] {{Premier League Armen}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Armeni|Ararat Yerevan]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1935|Ararat Yerevan]] r168p1x7ra49fwcaz1gu8fgxywlkc5j FC Banants 0 18731 330337 317405 2026-05-30T12:04:56Z Makenzis 12206 330337 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol |isem = FC Banants |stampa = [[Image:Football Club Banants.png|180px]] |ismijiet_oħra = Ajkli Kburin |isem_sħiħ = Football Club Banants |grawnd = [[Stadju Banants]], [[Yerevan]] |jesa' = 6,000 |fundazzjoni = 20 ta' Jannar, 1992 |president = |kowċ = |kampjonat = | staġun = | pożizzjoni = |sit_elettroniku = http://www.fcbanants.am/ | pattern_la1=_whiteborder|pattern_b1=_collarwhite|pattern_ra1=_whiteborder| leftarm1=000033|body1=000033|rightarm1=000033|shorts1=000033|socks1=FFFF00| pattern_la2=_yellowborder|pattern_b2=_whitestripesonrsha|pattern_ra2=_yellowborder| leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFF00| pattern_la3=_yellowborder|pattern_b3=_whitestripesonrsha|pattern_ra3=_yellowborder| leftarm3=FFFFFF|body3=FFFFFF|rightarm3=FFFFFF|shorts3=000033|socks3=FFFF00 }} '''Football Club Banants''' ([[Lingwa Armena|Armen]]: Բանանց Ֆուտբոլային Ակումբ) huwa [[klabb tal-futbol]] [[Armenja|Armen]] li huwa bbażat ġewwa [[Yerevan]]. Huma jilgħabu fil-[[Premier League Armen]], l-ogħla diviżjoni fil-futbol Armen u rebħu t-[[Tazza Armena]] darbtejn, fl-1992 u fl-2007. ==Storja== ===Banants Kotayk=== FC Banants bdew il-futbol fis-sena 1992 fil-belt ta' [[Abovyan]], u jirrappreżentaw ir-reġjun ta' [[Provinċja Kotayk|Kotayk]]. Għal dan ir-raġuni, mill 1992 sal-1995, il-klabb kien imsemmi bħala Banants Kotayk.<ref>[http://www.fcbanants.com/main.php?type=history&lang=eng Storja ta' Football Club Banants], minn fcbanants.com</ref> Matul l-istaġun 1992, il-klabb rebaħ l-ewwel [[Tazza Armena]]. Fl-aħħar staġun transitorju fl-1995, Banants marru fi kriżi finanzjarja. Is-sidien klabb iddeċiedew li aħjar jingħaqdu ma' klabb ieħor minn Abovyan, [[Kotayk Abovian]], minflok jiżbandaw it-tim. Fl-2001, Banants marru għal Kotayk Abovian, u kien imċaqalqa minn Abovyan għall-kapitali [[Yerevan]]. ===Banants Yerevan=== Fil-bidu tal-2003, Banants ingħaqdu ma Spartak Yerevan, iżda kien kapaċi li jillimitaw l-isem tal-amalgamazzjoni ġdid għall-FC Banants. Spartak ġew akkademja taż-żgħażagħ ta' Banants u aktar tard biddlu isimhom għall-Banants-2. Minħabba l-għaqda, Banants akkwistat ħafna plejers ta' Spartak, inkluż wieħed mill-aqwa plejers, [[Samvel Melkonyan]]. Wara l-amalgamazzjoni, Banants ħadu aktar approċċ serju u kienu jispiċċaw l-istaġun f'postijiet ogħljin. Il-klabb irnexxielu jirbaħ t-[[Tazza Armena]] fl-2007. L-esperjenza qed tagħmel għaż-żgħażagħ għall-2008 u l-2009. It-tluq ta 'ħafna mill-players ta' esperjenza kienu ħallew il-futur tal-klabb. Flimkien ma 'żewġ plejers Ukrani, plejer internazzjonali tal-Uganda, [[Noah Babadi Kasule|Noah Kasule]], ġew iffirmati. Fl-istaġun 2010 FC Banants lagħbu verament tajjeb u kellhom iċ-ċans li jsiru ċampjins Armeni, iżda l-ajkli bojod u bluni ma baqgħux fl-ogħla post sal-aħħar. L-aħħar 5 logħbiet kienu verament diffiċli għat-tim u fl-aħħar [[FC Pyunik]] saru ċ-ċampjin, iżda d-differenza ma FC Banants kienet punt wieħed biss. Madankollu, fl-2010, l-ajkli għamlu dawra tajba fl-istorja tagħhom. Hemm fatt sinifikanti ieħor fl-2010: FC Banants finalment ibbażat klabb tal-partitarji ''(Proud Eagles)'' u issa FC Banants kienu kburin bih, dan sar l-aqwa klabb tal-partitarji fl-Armenja s'issa. Il-Klabb għandhu motivazzjoni biex jirbaħ il-kampjonat Armenjan fl-2011, dan għax dawn kellhom perjodu ta 'taħriġ tajjeb ħafna qabel il-bidu tal-istaġun. Madankollu, fl-istaġun 2011 "Banants" kellhom bidu hażin. == Unuri== * '''[[Tazza Armena]]''': 2 **1992, 2007 ==Parteċipazzjoni fl-Ewropa== {| class="wikitable" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Pajjiż ! Klabb ! Home ! Away ! Aggregat |- |[[UEFA Europa League 2003–04|2003–04]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|Iżrael}} |[[Hapoel Tel Aviv FC|Hapoel Tel Aviv]] |1–1 |1-2 |2-3 |- |[[UEFA Europa League 2004–05|2004–05]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|Ukrajna}} |[[FC Illychivets Mariupol|Illychivets Mariupol]] |0–2 |0-2 |0-4 |- |[[UEFA Europa League 2005–06|2005–06]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|GEO}} |[[FC Lokomotivi Tbilisi|Lokomotivi Tbilisi]] |2–3 |2-0 |4-3 |- | | |2R |{{flagicon|Ukrajna}} |[[FC Dnipro Dnipropetrovsk|Dnipro Dnipropetrovsk]] |2–4 |0-4 |2-8 |- |[[UEFA Europa League 2006–07|2006–07]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|GEO}} |[[FC Ameri Tbilisi|Ameri Tbilisi]] |1–0 |1-2 |2-2* |- |[[UEFA Europa League 2006–07|2006–07]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|SWI}} |[[BSC Young Boys|Young Boys]] |1–1 |0-4 |1-5 |- |[[UEFA Europa League 2008–09|2008–09]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|AUT}} |[[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburg]] |0–7 |6-3 |0-10 |- |[[UEFA Europa League 2009–10|2009–10]] |[[UEFA Europa League]] |1R |{{flagicon|BIH}} |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |0–2 |1-0 |1-2 |- |[[UEFA Europa League 2010–11|2010–11]] |[[UEFA Europa League]] |1R |{{flagicon|CYP}} |[[FC Anorthosis Famagusta|Anorthosis Famagusta]] |0–3 |0-1 |0-4 |- |[[UEFA Europa League 2011–12|2011–12]] |[[UEFA Europa League]] |1R |{{flagicon|GEO}} |[[FC Rustavi Metalurgist|Rustavi Metalurgist]] |0–3 |0-1 |0-4 |} == Plejers notevoli == {| |valign="top"| *{{flagicon|Armenja}} [[Ararat Arakelyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Gevorg Ghazaryan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Razmik Grigoryan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Ara Hakobyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Aram Hakobyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Yegishe Melikyan]] |width="50"| |valign="top"| *{{flagicon|Armenja}} [[Samvel Melkonyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Rafael Nazaryan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Vahe Tadevosyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Aram Voskanyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Arthur Voskanyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Tigran Yesayan]] |width="50"| |valign="top"| *{{flagicon|Bulgarija}} [[Plamen Krumov (mifilder)|Plamen Krumov]] *{{flagicon|Bulgarija}} [[Marko Markov]] *{{flagicon|Moldova}} [[Yevgeni Matyugin]] *{{flagicon|Uganda}} [[Eugene Ssepuuya]] *{{flagicon|Ukrajna}} [[Oleksandr Kucher]] *{{flagicon|Ukrajna}} [[Dmytro Vorobeyev]] |} == Kowċis == *{{flagicon|Armenja}} [[Varuzhan Sukiasyan]] (1992–94) *{{flagicon|Armenja}} [[Oganes Zanazanyan]] (2001–05) *{{flagicon|Armenja}} [[Ashot Barseghyan]] (2005–06) *{{flagicon|Armenja}} [[Nikolai Ivanovich Kiselev|Nikolai Kiselev]] (2006–07) *{{flagicon|CZE}} [[Jan Poštulka]] (2007) *{{flagicon|BUL}} [[Nikolay Kostov]] (Lul 2007–April 2008) *{{flagicon|BUL}} [[Nedelcho Matushev]] (April 2008–Ġun 8) *{{flagicon|Danimarka}} [[Kim Splidsboel]] (2008) *{{flagicon|Armenja}} [[Armen Gyulbudaghyants]] (Jan 2009–Diċ 09) *{{flagicon|Armenja}} [[Ashot Barseghyan]] ''(assistent)'' (2009) *{{flagicon|Repubblika tal-Maċedonja}} [[Stevica Kuzmanovski]] (Jan 2010–Diċ 10) *{{flagicon|Armenja}} [[Rafael Nazaryan]] (Jan 2011–Jan 2013) *{{flagicon|Ukrajna}} [[Volodymyr Pyatenko]] (Jan 2013–) ==Referenzi== {{Referenzi}} ==Ħoloq esterni== * [https://web.archive.org/web/20070926211231/http://www.eufo.de/football/arm/banaevan.htm Banants fuq EUFO.DE] {{de}} * [http://www.playerhistory.com/club/16340/ Banants fuq Playerhistory.com] {{en}} * [http://www.transfermarkt.de/de/verein/11411/fcbanants/uebersicht/startseite.html Banants fuq Transfermarkt.de] {{de}} * [http://www.national-football-teams.com/v2/club.php?id=85 Banants fuq National Football Teams.com] {{en}} * [http://www.football-lineups.com/team/FC_Banants/ Banants fuq Football-Lineups.com] {{en}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Armeni|Banants]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1992|Banants]] g6ewxizr6xniqyqw9fg1bh7zs3p9i6s 330338 330337 2026-05-30T12:05:07Z Makenzis 12206 /* Ħoloq esterni */ 330338 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol |isem = FC Banants |stampa = [[Image:Football Club Banants.png|180px]] |ismijiet_oħra = Ajkli Kburin |isem_sħiħ = Football Club Banants |grawnd = [[Stadju Banants]], [[Yerevan]] |jesa' = 6,000 |fundazzjoni = 20 ta' Jannar, 1992 |president = |kowċ = |kampjonat = | staġun = | pożizzjoni = |sit_elettroniku = http://www.fcbanants.am/ | pattern_la1=_whiteborder|pattern_b1=_collarwhite|pattern_ra1=_whiteborder| leftarm1=000033|body1=000033|rightarm1=000033|shorts1=000033|socks1=FFFF00| pattern_la2=_yellowborder|pattern_b2=_whitestripesonrsha|pattern_ra2=_yellowborder| leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFF00| pattern_la3=_yellowborder|pattern_b3=_whitestripesonrsha|pattern_ra3=_yellowborder| leftarm3=FFFFFF|body3=FFFFFF|rightarm3=FFFFFF|shorts3=000033|socks3=FFFF00 }} '''Football Club Banants''' ([[Lingwa Armena|Armen]]: Բանանց Ֆուտբոլային Ակումբ) huwa [[klabb tal-futbol]] [[Armenja|Armen]] li huwa bbażat ġewwa [[Yerevan]]. Huma jilgħabu fil-[[Premier League Armen]], l-ogħla diviżjoni fil-futbol Armen u rebħu t-[[Tazza Armena]] darbtejn, fl-1992 u fl-2007. ==Storja== ===Banants Kotayk=== FC Banants bdew il-futbol fis-sena 1992 fil-belt ta' [[Abovyan]], u jirrappreżentaw ir-reġjun ta' [[Provinċja Kotayk|Kotayk]]. Għal dan ir-raġuni, mill 1992 sal-1995, il-klabb kien imsemmi bħala Banants Kotayk.<ref>[http://www.fcbanants.com/main.php?type=history&lang=eng Storja ta' Football Club Banants], minn fcbanants.com</ref> Matul l-istaġun 1992, il-klabb rebaħ l-ewwel [[Tazza Armena]]. Fl-aħħar staġun transitorju fl-1995, Banants marru fi kriżi finanzjarja. Is-sidien klabb iddeċiedew li aħjar jingħaqdu ma' klabb ieħor minn Abovyan, [[Kotayk Abovian]], minflok jiżbandaw it-tim. Fl-2001, Banants marru għal Kotayk Abovian, u kien imċaqalqa minn Abovyan għall-kapitali [[Yerevan]]. ===Banants Yerevan=== Fil-bidu tal-2003, Banants ingħaqdu ma Spartak Yerevan, iżda kien kapaċi li jillimitaw l-isem tal-amalgamazzjoni ġdid għall-FC Banants. Spartak ġew akkademja taż-żgħażagħ ta' Banants u aktar tard biddlu isimhom għall-Banants-2. Minħabba l-għaqda, Banants akkwistat ħafna plejers ta' Spartak, inkluż wieħed mill-aqwa plejers, [[Samvel Melkonyan]]. Wara l-amalgamazzjoni, Banants ħadu aktar approċċ serju u kienu jispiċċaw l-istaġun f'postijiet ogħljin. Il-klabb irnexxielu jirbaħ t-[[Tazza Armena]] fl-2007. L-esperjenza qed tagħmel għaż-żgħażagħ għall-2008 u l-2009. It-tluq ta 'ħafna mill-players ta' esperjenza kienu ħallew il-futur tal-klabb. Flimkien ma 'żewġ plejers Ukrani, plejer internazzjonali tal-Uganda, [[Noah Babadi Kasule|Noah Kasule]], ġew iffirmati. Fl-istaġun 2010 FC Banants lagħbu verament tajjeb u kellhom iċ-ċans li jsiru ċampjins Armeni, iżda l-ajkli bojod u bluni ma baqgħux fl-ogħla post sal-aħħar. L-aħħar 5 logħbiet kienu verament diffiċli għat-tim u fl-aħħar [[FC Pyunik]] saru ċ-ċampjin, iżda d-differenza ma FC Banants kienet punt wieħed biss. Madankollu, fl-2010, l-ajkli għamlu dawra tajba fl-istorja tagħhom. Hemm fatt sinifikanti ieħor fl-2010: FC Banants finalment ibbażat klabb tal-partitarji ''(Proud Eagles)'' u issa FC Banants kienu kburin bih, dan sar l-aqwa klabb tal-partitarji fl-Armenja s'issa. Il-Klabb għandhu motivazzjoni biex jirbaħ il-kampjonat Armenjan fl-2011, dan għax dawn kellhom perjodu ta 'taħriġ tajjeb ħafna qabel il-bidu tal-istaġun. Madankollu, fl-istaġun 2011 "Banants" kellhom bidu hażin. == Unuri== * '''[[Tazza Armena]]''': 2 **1992, 2007 ==Parteċipazzjoni fl-Ewropa== {| class="wikitable" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Pajjiż ! Klabb ! Home ! Away ! Aggregat |- |[[UEFA Europa League 2003–04|2003–04]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|Iżrael}} |[[Hapoel Tel Aviv FC|Hapoel Tel Aviv]] |1–1 |1-2 |2-3 |- |[[UEFA Europa League 2004–05|2004–05]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|Ukrajna}} |[[FC Illychivets Mariupol|Illychivets Mariupol]] |0–2 |0-2 |0-4 |- |[[UEFA Europa League 2005–06|2005–06]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|GEO}} |[[FC Lokomotivi Tbilisi|Lokomotivi Tbilisi]] |2–3 |2-0 |4-3 |- | | |2R |{{flagicon|Ukrajna}} |[[FC Dnipro Dnipropetrovsk|Dnipro Dnipropetrovsk]] |2–4 |0-4 |2-8 |- |[[UEFA Europa League 2006–07|2006–07]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|GEO}} |[[FC Ameri Tbilisi|Ameri Tbilisi]] |1–0 |1-2 |2-2* |- |[[UEFA Europa League 2006–07|2006–07]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|SWI}} |[[BSC Young Boys|Young Boys]] |1–1 |0-4 |1-5 |- |[[UEFA Europa League 2008–09|2008–09]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|AUT}} |[[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburg]] |0–7 |6-3 |0-10 |- |[[UEFA Europa League 2009–10|2009–10]] |[[UEFA Europa League]] |1R |{{flagicon|BIH}} |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |0–2 |1-0 |1-2 |- |[[UEFA Europa League 2010–11|2010–11]] |[[UEFA Europa League]] |1R |{{flagicon|CYP}} |[[FC Anorthosis Famagusta|Anorthosis Famagusta]] |0–3 |0-1 |0-4 |- |[[UEFA Europa League 2011–12|2011–12]] |[[UEFA Europa League]] |1R |{{flagicon|GEO}} |[[FC Rustavi Metalurgist|Rustavi Metalurgist]] |0–3 |0-1 |0-4 |} == Plejers notevoli == {| |valign="top"| *{{flagicon|Armenja}} [[Ararat Arakelyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Gevorg Ghazaryan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Razmik Grigoryan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Ara Hakobyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Aram Hakobyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Yegishe Melikyan]] |width="50"| |valign="top"| *{{flagicon|Armenja}} [[Samvel Melkonyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Rafael Nazaryan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Vahe Tadevosyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Aram Voskanyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Arthur Voskanyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Tigran Yesayan]] |width="50"| |valign="top"| *{{flagicon|Bulgarija}} [[Plamen Krumov (mifilder)|Plamen Krumov]] *{{flagicon|Bulgarija}} [[Marko Markov]] *{{flagicon|Moldova}} [[Yevgeni Matyugin]] *{{flagicon|Uganda}} [[Eugene Ssepuuya]] *{{flagicon|Ukrajna}} [[Oleksandr Kucher]] *{{flagicon|Ukrajna}} [[Dmytro Vorobeyev]] |} == Kowċis == *{{flagicon|Armenja}} [[Varuzhan Sukiasyan]] (1992–94) *{{flagicon|Armenja}} [[Oganes Zanazanyan]] (2001–05) *{{flagicon|Armenja}} [[Ashot Barseghyan]] (2005–06) *{{flagicon|Armenja}} [[Nikolai Ivanovich Kiselev|Nikolai Kiselev]] (2006–07) *{{flagicon|CZE}} [[Jan Poštulka]] (2007) *{{flagicon|BUL}} [[Nikolay Kostov]] (Lul 2007–April 2008) *{{flagicon|BUL}} [[Nedelcho Matushev]] (April 2008–Ġun 8) *{{flagicon|Danimarka}} [[Kim Splidsboel]] (2008) *{{flagicon|Armenja}} [[Armen Gyulbudaghyants]] (Jan 2009–Diċ 09) *{{flagicon|Armenja}} [[Ashot Barseghyan]] ''(assistent)'' (2009) *{{flagicon|Repubblika tal-Maċedonja}} [[Stevica Kuzmanovski]] (Jan 2010–Diċ 10) *{{flagicon|Armenja}} [[Rafael Nazaryan]] (Jan 2011–Jan 2013) *{{flagicon|Ukrajna}} [[Volodymyr Pyatenko]] (Jan 2013–) ==Referenzi== {{Referenzi}} ==Ħoloq esterni== * [https://web.archive.org/web/20070926211231/http://www.eufo.de/football/arm/banaevan.htm Banants fuq EUFO.DE] {{de}} * [http://www.transfermarkt.de/de/verein/11411/fcbanants/uebersicht/startseite.html Banants fuq Transfermarkt.de] {{de}} * [http://www.national-football-teams.com/v2/club.php?id=85 Banants fuq National Football Teams.com] {{en}} * [http://www.football-lineups.com/team/FC_Banants/ Banants fuq Football-Lineups.com] {{en}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Armeni|Banants]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1992|Banants]] nqlxnwx9vd04h43gygi3t7hz9o0gz5d 330339 330338 2026-05-30T12:05:14Z Makenzis 12206 /* Ħoloq esterni */ 330339 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol |isem = FC Banants |stampa = [[Image:Football Club Banants.png|180px]] |ismijiet_oħra = Ajkli Kburin |isem_sħiħ = Football Club Banants |grawnd = [[Stadju Banants]], [[Yerevan]] |jesa' = 6,000 |fundazzjoni = 20 ta' Jannar, 1992 |president = |kowċ = |kampjonat = | staġun = | pożizzjoni = |sit_elettroniku = http://www.fcbanants.am/ | pattern_la1=_whiteborder|pattern_b1=_collarwhite|pattern_ra1=_whiteborder| leftarm1=000033|body1=000033|rightarm1=000033|shorts1=000033|socks1=FFFF00| pattern_la2=_yellowborder|pattern_b2=_whitestripesonrsha|pattern_ra2=_yellowborder| leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFF00| pattern_la3=_yellowborder|pattern_b3=_whitestripesonrsha|pattern_ra3=_yellowborder| leftarm3=FFFFFF|body3=FFFFFF|rightarm3=FFFFFF|shorts3=000033|socks3=FFFF00 }} '''Football Club Banants''' ([[Lingwa Armena|Armen]]: Բանանց Ֆուտբոլային Ակումբ) huwa [[klabb tal-futbol]] [[Armenja|Armen]] li huwa bbażat ġewwa [[Yerevan]]. Huma jilgħabu fil-[[Premier League Armen]], l-ogħla diviżjoni fil-futbol Armen u rebħu t-[[Tazza Armena]] darbtejn, fl-1992 u fl-2007. ==Storja== ===Banants Kotayk=== FC Banants bdew il-futbol fis-sena 1992 fil-belt ta' [[Abovyan]], u jirrappreżentaw ir-reġjun ta' [[Provinċja Kotayk|Kotayk]]. Għal dan ir-raġuni, mill 1992 sal-1995, il-klabb kien imsemmi bħala Banants Kotayk.<ref>[http://www.fcbanants.com/main.php?type=history&lang=eng Storja ta' Football Club Banants], minn fcbanants.com</ref> Matul l-istaġun 1992, il-klabb rebaħ l-ewwel [[Tazza Armena]]. Fl-aħħar staġun transitorju fl-1995, Banants marru fi kriżi finanzjarja. Is-sidien klabb iddeċiedew li aħjar jingħaqdu ma' klabb ieħor minn Abovyan, [[Kotayk Abovian]], minflok jiżbandaw it-tim. Fl-2001, Banants marru għal Kotayk Abovian, u kien imċaqalqa minn Abovyan għall-kapitali [[Yerevan]]. ===Banants Yerevan=== Fil-bidu tal-2003, Banants ingħaqdu ma Spartak Yerevan, iżda kien kapaċi li jillimitaw l-isem tal-amalgamazzjoni ġdid għall-FC Banants. Spartak ġew akkademja taż-żgħażagħ ta' Banants u aktar tard biddlu isimhom għall-Banants-2. Minħabba l-għaqda, Banants akkwistat ħafna plejers ta' Spartak, inkluż wieħed mill-aqwa plejers, [[Samvel Melkonyan]]. Wara l-amalgamazzjoni, Banants ħadu aktar approċċ serju u kienu jispiċċaw l-istaġun f'postijiet ogħljin. Il-klabb irnexxielu jirbaħ t-[[Tazza Armena]] fl-2007. L-esperjenza qed tagħmel għaż-żgħażagħ għall-2008 u l-2009. It-tluq ta 'ħafna mill-players ta' esperjenza kienu ħallew il-futur tal-klabb. Flimkien ma 'żewġ plejers Ukrani, plejer internazzjonali tal-Uganda, [[Noah Babadi Kasule|Noah Kasule]], ġew iffirmati. Fl-istaġun 2010 FC Banants lagħbu verament tajjeb u kellhom iċ-ċans li jsiru ċampjins Armeni, iżda l-ajkli bojod u bluni ma baqgħux fl-ogħla post sal-aħħar. L-aħħar 5 logħbiet kienu verament diffiċli għat-tim u fl-aħħar [[FC Pyunik]] saru ċ-ċampjin, iżda d-differenza ma FC Banants kienet punt wieħed biss. Madankollu, fl-2010, l-ajkli għamlu dawra tajba fl-istorja tagħhom. Hemm fatt sinifikanti ieħor fl-2010: FC Banants finalment ibbażat klabb tal-partitarji ''(Proud Eagles)'' u issa FC Banants kienu kburin bih, dan sar l-aqwa klabb tal-partitarji fl-Armenja s'issa. Il-Klabb għandhu motivazzjoni biex jirbaħ il-kampjonat Armenjan fl-2011, dan għax dawn kellhom perjodu ta 'taħriġ tajjeb ħafna qabel il-bidu tal-istaġun. Madankollu, fl-istaġun 2011 "Banants" kellhom bidu hażin. == Unuri== * '''[[Tazza Armena]]''': 2 **1992, 2007 ==Parteċipazzjoni fl-Ewropa== {| class="wikitable" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Pajjiż ! Klabb ! Home ! Away ! Aggregat |- |[[UEFA Europa League 2003–04|2003–04]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|Iżrael}} |[[Hapoel Tel Aviv FC|Hapoel Tel Aviv]] |1–1 |1-2 |2-3 |- |[[UEFA Europa League 2004–05|2004–05]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|Ukrajna}} |[[FC Illychivets Mariupol|Illychivets Mariupol]] |0–2 |0-2 |0-4 |- |[[UEFA Europa League 2005–06|2005–06]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|GEO}} |[[FC Lokomotivi Tbilisi|Lokomotivi Tbilisi]] |2–3 |2-0 |4-3 |- | | |2R |{{flagicon|Ukrajna}} |[[FC Dnipro Dnipropetrovsk|Dnipro Dnipropetrovsk]] |2–4 |0-4 |2-8 |- |[[UEFA Europa League 2006–07|2006–07]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|GEO}} |[[FC Ameri Tbilisi|Ameri Tbilisi]] |1–0 |1-2 |2-2* |- |[[UEFA Europa League 2006–07|2006–07]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|SWI}} |[[BSC Young Boys|Young Boys]] |1–1 |0-4 |1-5 |- |[[UEFA Europa League 2008–09|2008–09]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|AUT}} |[[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburg]] |0–7 |6-3 |0-10 |- |[[UEFA Europa League 2009–10|2009–10]] |[[UEFA Europa League]] |1R |{{flagicon|BIH}} |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |0–2 |1-0 |1-2 |- |[[UEFA Europa League 2010–11|2010–11]] |[[UEFA Europa League]] |1R |{{flagicon|CYP}} |[[FC Anorthosis Famagusta|Anorthosis Famagusta]] |0–3 |0-1 |0-4 |- |[[UEFA Europa League 2011–12|2011–12]] |[[UEFA Europa League]] |1R |{{flagicon|GEO}} |[[FC Rustavi Metalurgist|Rustavi Metalurgist]] |0–3 |0-1 |0-4 |} == Plejers notevoli == {| |valign="top"| *{{flagicon|Armenja}} [[Ararat Arakelyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Gevorg Ghazaryan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Razmik Grigoryan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Ara Hakobyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Aram Hakobyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Yegishe Melikyan]] |width="50"| |valign="top"| *{{flagicon|Armenja}} [[Samvel Melkonyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Rafael Nazaryan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Vahe Tadevosyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Aram Voskanyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Arthur Voskanyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Tigran Yesayan]] |width="50"| |valign="top"| *{{flagicon|Bulgarija}} [[Plamen Krumov (mifilder)|Plamen Krumov]] *{{flagicon|Bulgarija}} [[Marko Markov]] *{{flagicon|Moldova}} [[Yevgeni Matyugin]] *{{flagicon|Uganda}} [[Eugene Ssepuuya]] *{{flagicon|Ukrajna}} [[Oleksandr Kucher]] *{{flagicon|Ukrajna}} [[Dmytro Vorobeyev]] |} == Kowċis == *{{flagicon|Armenja}} [[Varuzhan Sukiasyan]] (1992–94) *{{flagicon|Armenja}} [[Oganes Zanazanyan]] (2001–05) *{{flagicon|Armenja}} [[Ashot Barseghyan]] (2005–06) *{{flagicon|Armenja}} [[Nikolai Ivanovich Kiselev|Nikolai Kiselev]] (2006–07) *{{flagicon|CZE}} [[Jan Poštulka]] (2007) *{{flagicon|BUL}} [[Nikolay Kostov]] (Lul 2007–April 2008) *{{flagicon|BUL}} [[Nedelcho Matushev]] (April 2008–Ġun 8) *{{flagicon|Danimarka}} [[Kim Splidsboel]] (2008) *{{flagicon|Armenja}} [[Armen Gyulbudaghyants]] (Jan 2009–Diċ 09) *{{flagicon|Armenja}} [[Ashot Barseghyan]] ''(assistent)'' (2009) *{{flagicon|Repubblika tal-Maċedonja}} [[Stevica Kuzmanovski]] (Jan 2010–Diċ 10) *{{flagicon|Armenja}} [[Rafael Nazaryan]] (Jan 2011–Jan 2013) *{{flagicon|Ukrajna}} [[Volodymyr Pyatenko]] (Jan 2013–) ==Referenzi== {{Referenzi}} ==Ħoloq esterni== * [https://web.archive.org/web/20070926211231/http://www.eufo.de/football/arm/banaevan.htm Banants fuq EUFO.DE] {{de}} * [http://www.transfermarkt.de/de/verein/11411/fcbanants/uebersicht/startseite.html Banants fuq Transfermarkt.de] {{de}} * [http://www.national-football-teams.com/v2/club.php?id=85 Banants fuq National Football Teams.com] {{en}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Armeni|Banants]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1992|Banants]] 48be56vwkgtv0lv31mf5lcwqcyoje5b 330340 330339 2026-05-30T12:05:37Z Makenzis 12206 /* Ħoloq esterni */ 330340 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol |isem = FC Banants |stampa = [[Image:Football Club Banants.png|180px]] |ismijiet_oħra = Ajkli Kburin |isem_sħiħ = Football Club Banants |grawnd = [[Stadju Banants]], [[Yerevan]] |jesa' = 6,000 |fundazzjoni = 20 ta' Jannar, 1992 |president = |kowċ = |kampjonat = | staġun = | pożizzjoni = |sit_elettroniku = http://www.fcbanants.am/ | pattern_la1=_whiteborder|pattern_b1=_collarwhite|pattern_ra1=_whiteborder| leftarm1=000033|body1=000033|rightarm1=000033|shorts1=000033|socks1=FFFF00| pattern_la2=_yellowborder|pattern_b2=_whitestripesonrsha|pattern_ra2=_yellowborder| leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFF00| pattern_la3=_yellowborder|pattern_b3=_whitestripesonrsha|pattern_ra3=_yellowborder| leftarm3=FFFFFF|body3=FFFFFF|rightarm3=FFFFFF|shorts3=000033|socks3=FFFF00 }} '''Football Club Banants''' ([[Lingwa Armena|Armen]]: Բանանց Ֆուտբոլային Ակումբ) huwa [[klabb tal-futbol]] [[Armenja|Armen]] li huwa bbażat ġewwa [[Yerevan]]. Huma jilgħabu fil-[[Premier League Armen]], l-ogħla diviżjoni fil-futbol Armen u rebħu t-[[Tazza Armena]] darbtejn, fl-1992 u fl-2007. ==Storja== ===Banants Kotayk=== FC Banants bdew il-futbol fis-sena 1992 fil-belt ta' [[Abovyan]], u jirrappreżentaw ir-reġjun ta' [[Provinċja Kotayk|Kotayk]]. Għal dan ir-raġuni, mill 1992 sal-1995, il-klabb kien imsemmi bħala Banants Kotayk.<ref>[http://www.fcbanants.com/main.php?type=history&lang=eng Storja ta' Football Club Banants], minn fcbanants.com</ref> Matul l-istaġun 1992, il-klabb rebaħ l-ewwel [[Tazza Armena]]. Fl-aħħar staġun transitorju fl-1995, Banants marru fi kriżi finanzjarja. Is-sidien klabb iddeċiedew li aħjar jingħaqdu ma' klabb ieħor minn Abovyan, [[Kotayk Abovian]], minflok jiżbandaw it-tim. Fl-2001, Banants marru għal Kotayk Abovian, u kien imċaqalqa minn Abovyan għall-kapitali [[Yerevan]]. ===Banants Yerevan=== Fil-bidu tal-2003, Banants ingħaqdu ma Spartak Yerevan, iżda kien kapaċi li jillimitaw l-isem tal-amalgamazzjoni ġdid għall-FC Banants. Spartak ġew akkademja taż-żgħażagħ ta' Banants u aktar tard biddlu isimhom għall-Banants-2. Minħabba l-għaqda, Banants akkwistat ħafna plejers ta' Spartak, inkluż wieħed mill-aqwa plejers, [[Samvel Melkonyan]]. Wara l-amalgamazzjoni, Banants ħadu aktar approċċ serju u kienu jispiċċaw l-istaġun f'postijiet ogħljin. Il-klabb irnexxielu jirbaħ t-[[Tazza Armena]] fl-2007. L-esperjenza qed tagħmel għaż-żgħażagħ għall-2008 u l-2009. It-tluq ta 'ħafna mill-players ta' esperjenza kienu ħallew il-futur tal-klabb. Flimkien ma 'żewġ plejers Ukrani, plejer internazzjonali tal-Uganda, [[Noah Babadi Kasule|Noah Kasule]], ġew iffirmati. Fl-istaġun 2010 FC Banants lagħbu verament tajjeb u kellhom iċ-ċans li jsiru ċampjins Armeni, iżda l-ajkli bojod u bluni ma baqgħux fl-ogħla post sal-aħħar. L-aħħar 5 logħbiet kienu verament diffiċli għat-tim u fl-aħħar [[FC Pyunik]] saru ċ-ċampjin, iżda d-differenza ma FC Banants kienet punt wieħed biss. Madankollu, fl-2010, l-ajkli għamlu dawra tajba fl-istorja tagħhom. Hemm fatt sinifikanti ieħor fl-2010: FC Banants finalment ibbażat klabb tal-partitarji ''(Proud Eagles)'' u issa FC Banants kienu kburin bih, dan sar l-aqwa klabb tal-partitarji fl-Armenja s'issa. Il-Klabb għandhu motivazzjoni biex jirbaħ il-kampjonat Armenjan fl-2011, dan għax dawn kellhom perjodu ta 'taħriġ tajjeb ħafna qabel il-bidu tal-istaġun. Madankollu, fl-istaġun 2011 "Banants" kellhom bidu hażin. == Unuri== * '''[[Tazza Armena]]''': 2 **1992, 2007 ==Parteċipazzjoni fl-Ewropa== {| class="wikitable" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Pajjiż ! Klabb ! Home ! Away ! Aggregat |- |[[UEFA Europa League 2003–04|2003–04]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|Iżrael}} |[[Hapoel Tel Aviv FC|Hapoel Tel Aviv]] |1–1 |1-2 |2-3 |- |[[UEFA Europa League 2004–05|2004–05]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|Ukrajna}} |[[FC Illychivets Mariupol|Illychivets Mariupol]] |0–2 |0-2 |0-4 |- |[[UEFA Europa League 2005–06|2005–06]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|GEO}} |[[FC Lokomotivi Tbilisi|Lokomotivi Tbilisi]] |2–3 |2-0 |4-3 |- | | |2R |{{flagicon|Ukrajna}} |[[FC Dnipro Dnipropetrovsk|Dnipro Dnipropetrovsk]] |2–4 |0-4 |2-8 |- |[[UEFA Europa League 2006–07|2006–07]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|GEO}} |[[FC Ameri Tbilisi|Ameri Tbilisi]] |1–0 |1-2 |2-2* |- |[[UEFA Europa League 2006–07|2006–07]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|SWI}} |[[BSC Young Boys|Young Boys]] |1–1 |0-4 |1-5 |- |[[UEFA Europa League 2008–09|2008–09]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|AUT}} |[[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburg]] |0–7 |6-3 |0-10 |- |[[UEFA Europa League 2009–10|2009–10]] |[[UEFA Europa League]] |1R |{{flagicon|BIH}} |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |0–2 |1-0 |1-2 |- |[[UEFA Europa League 2010–11|2010–11]] |[[UEFA Europa League]] |1R |{{flagicon|CYP}} |[[FC Anorthosis Famagusta|Anorthosis Famagusta]] |0–3 |0-1 |0-4 |- |[[UEFA Europa League 2011–12|2011–12]] |[[UEFA Europa League]] |1R |{{flagicon|GEO}} |[[FC Rustavi Metalurgist|Rustavi Metalurgist]] |0–3 |0-1 |0-4 |} == Plejers notevoli == {| |valign="top"| *{{flagicon|Armenja}} [[Ararat Arakelyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Gevorg Ghazaryan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Razmik Grigoryan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Ara Hakobyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Aram Hakobyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Yegishe Melikyan]] |width="50"| |valign="top"| *{{flagicon|Armenja}} [[Samvel Melkonyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Rafael Nazaryan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Vahe Tadevosyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Aram Voskanyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Arthur Voskanyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Tigran Yesayan]] |width="50"| |valign="top"| *{{flagicon|Bulgarija}} [[Plamen Krumov (mifilder)|Plamen Krumov]] *{{flagicon|Bulgarija}} [[Marko Markov]] *{{flagicon|Moldova}} [[Yevgeni Matyugin]] *{{flagicon|Uganda}} [[Eugene Ssepuuya]] *{{flagicon|Ukrajna}} [[Oleksandr Kucher]] *{{flagicon|Ukrajna}} [[Dmytro Vorobeyev]] |} == Kowċis == *{{flagicon|Armenja}} [[Varuzhan Sukiasyan]] (1992–94) *{{flagicon|Armenja}} [[Oganes Zanazanyan]] (2001–05) *{{flagicon|Armenja}} [[Ashot Barseghyan]] (2005–06) *{{flagicon|Armenja}} [[Nikolai Ivanovich Kiselev|Nikolai Kiselev]] (2006–07) *{{flagicon|CZE}} [[Jan Poštulka]] (2007) *{{flagicon|BUL}} [[Nikolay Kostov]] (Lul 2007–April 2008) *{{flagicon|BUL}} [[Nedelcho Matushev]] (April 2008–Ġun 8) *{{flagicon|Danimarka}} [[Kim Splidsboel]] (2008) *{{flagicon|Armenja}} [[Armen Gyulbudaghyants]] (Jan 2009–Diċ 09) *{{flagicon|Armenja}} [[Ashot Barseghyan]] ''(assistent)'' (2009) *{{flagicon|Repubblika tal-Maċedonja}} [[Stevica Kuzmanovski]] (Jan 2010–Diċ 10) *{{flagicon|Armenja}} [[Rafael Nazaryan]] (Jan 2011–Jan 2013) *{{flagicon|Ukrajna}} [[Volodymyr Pyatenko]] (Jan 2013–) ==Referenzi== {{Referenzi}} ==Ħoloq esterni== * [http://www.transfermarkt.de/de/verein/11411/fcbanants/uebersicht/startseite.html Banants fuq Transfermarkt.de] {{de}} * [http://www.national-football-teams.com/v2/club.php?id=85 Banants fuq National Football Teams.com] {{en}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Armeni|Banants]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1992|Banants]] 5bhcj2eo7lwffei4a7pcvgg2l6ssyup 330341 330340 2026-05-30T12:05:44Z Makenzis 12206 /* Ħoloq esterni */ 330341 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol |isem = FC Banants |stampa = [[Image:Football Club Banants.png|180px]] |ismijiet_oħra = Ajkli Kburin |isem_sħiħ = Football Club Banants |grawnd = [[Stadju Banants]], [[Yerevan]] |jesa' = 6,000 |fundazzjoni = 20 ta' Jannar, 1992 |president = |kowċ = |kampjonat = | staġun = | pożizzjoni = |sit_elettroniku = http://www.fcbanants.am/ | pattern_la1=_whiteborder|pattern_b1=_collarwhite|pattern_ra1=_whiteborder| leftarm1=000033|body1=000033|rightarm1=000033|shorts1=000033|socks1=FFFF00| pattern_la2=_yellowborder|pattern_b2=_whitestripesonrsha|pattern_ra2=_yellowborder| leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFF00| pattern_la3=_yellowborder|pattern_b3=_whitestripesonrsha|pattern_ra3=_yellowborder| leftarm3=FFFFFF|body3=FFFFFF|rightarm3=FFFFFF|shorts3=000033|socks3=FFFF00 }} '''Football Club Banants''' ([[Lingwa Armena|Armen]]: Բանանց Ֆուտբոլային Ակումբ) huwa [[klabb tal-futbol]] [[Armenja|Armen]] li huwa bbażat ġewwa [[Yerevan]]. Huma jilgħabu fil-[[Premier League Armen]], l-ogħla diviżjoni fil-futbol Armen u rebħu t-[[Tazza Armena]] darbtejn, fl-1992 u fl-2007. ==Storja== ===Banants Kotayk=== FC Banants bdew il-futbol fis-sena 1992 fil-belt ta' [[Abovyan]], u jirrappreżentaw ir-reġjun ta' [[Provinċja Kotayk|Kotayk]]. Għal dan ir-raġuni, mill 1992 sal-1995, il-klabb kien imsemmi bħala Banants Kotayk.<ref>[http://www.fcbanants.com/main.php?type=history&lang=eng Storja ta' Football Club Banants], minn fcbanants.com</ref> Matul l-istaġun 1992, il-klabb rebaħ l-ewwel [[Tazza Armena]]. Fl-aħħar staġun transitorju fl-1995, Banants marru fi kriżi finanzjarja. Is-sidien klabb iddeċiedew li aħjar jingħaqdu ma' klabb ieħor minn Abovyan, [[Kotayk Abovian]], minflok jiżbandaw it-tim. Fl-2001, Banants marru għal Kotayk Abovian, u kien imċaqalqa minn Abovyan għall-kapitali [[Yerevan]]. ===Banants Yerevan=== Fil-bidu tal-2003, Banants ingħaqdu ma Spartak Yerevan, iżda kien kapaċi li jillimitaw l-isem tal-amalgamazzjoni ġdid għall-FC Banants. Spartak ġew akkademja taż-żgħażagħ ta' Banants u aktar tard biddlu isimhom għall-Banants-2. Minħabba l-għaqda, Banants akkwistat ħafna plejers ta' Spartak, inkluż wieħed mill-aqwa plejers, [[Samvel Melkonyan]]. Wara l-amalgamazzjoni, Banants ħadu aktar approċċ serju u kienu jispiċċaw l-istaġun f'postijiet ogħljin. Il-klabb irnexxielu jirbaħ t-[[Tazza Armena]] fl-2007. L-esperjenza qed tagħmel għaż-żgħażagħ għall-2008 u l-2009. It-tluq ta 'ħafna mill-players ta' esperjenza kienu ħallew il-futur tal-klabb. Flimkien ma 'żewġ plejers Ukrani, plejer internazzjonali tal-Uganda, [[Noah Babadi Kasule|Noah Kasule]], ġew iffirmati. Fl-istaġun 2010 FC Banants lagħbu verament tajjeb u kellhom iċ-ċans li jsiru ċampjins Armeni, iżda l-ajkli bojod u bluni ma baqgħux fl-ogħla post sal-aħħar. L-aħħar 5 logħbiet kienu verament diffiċli għat-tim u fl-aħħar [[FC Pyunik]] saru ċ-ċampjin, iżda d-differenza ma FC Banants kienet punt wieħed biss. Madankollu, fl-2010, l-ajkli għamlu dawra tajba fl-istorja tagħhom. Hemm fatt sinifikanti ieħor fl-2010: FC Banants finalment ibbażat klabb tal-partitarji ''(Proud Eagles)'' u issa FC Banants kienu kburin bih, dan sar l-aqwa klabb tal-partitarji fl-Armenja s'issa. Il-Klabb għandhu motivazzjoni biex jirbaħ il-kampjonat Armenjan fl-2011, dan għax dawn kellhom perjodu ta 'taħriġ tajjeb ħafna qabel il-bidu tal-istaġun. Madankollu, fl-istaġun 2011 "Banants" kellhom bidu hażin. == Unuri== * '''[[Tazza Armena]]''': 2 **1992, 2007 ==Parteċipazzjoni fl-Ewropa== {| class="wikitable" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Pajjiż ! Klabb ! Home ! Away ! Aggregat |- |[[UEFA Europa League 2003–04|2003–04]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|Iżrael}} |[[Hapoel Tel Aviv FC|Hapoel Tel Aviv]] |1–1 |1-2 |2-3 |- |[[UEFA Europa League 2004–05|2004–05]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|Ukrajna}} |[[FC Illychivets Mariupol|Illychivets Mariupol]] |0–2 |0-2 |0-4 |- |[[UEFA Europa League 2005–06|2005–06]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|GEO}} |[[FC Lokomotivi Tbilisi|Lokomotivi Tbilisi]] |2–3 |2-0 |4-3 |- | | |2R |{{flagicon|Ukrajna}} |[[FC Dnipro Dnipropetrovsk|Dnipro Dnipropetrovsk]] |2–4 |0-4 |2-8 |- |[[UEFA Europa League 2006–07|2006–07]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|GEO}} |[[FC Ameri Tbilisi|Ameri Tbilisi]] |1–0 |1-2 |2-2* |- |[[UEFA Europa League 2006–07|2006–07]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|SWI}} |[[BSC Young Boys|Young Boys]] |1–1 |0-4 |1-5 |- |[[UEFA Europa League 2008–09|2008–09]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|AUT}} |[[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburg]] |0–7 |6-3 |0-10 |- |[[UEFA Europa League 2009–10|2009–10]] |[[UEFA Europa League]] |1R |{{flagicon|BIH}} |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |0–2 |1-0 |1-2 |- |[[UEFA Europa League 2010–11|2010–11]] |[[UEFA Europa League]] |1R |{{flagicon|CYP}} |[[FC Anorthosis Famagusta|Anorthosis Famagusta]] |0–3 |0-1 |0-4 |- |[[UEFA Europa League 2011–12|2011–12]] |[[UEFA Europa League]] |1R |{{flagicon|GEO}} |[[FC Rustavi Metalurgist|Rustavi Metalurgist]] |0–3 |0-1 |0-4 |} == Plejers notevoli == {| |valign="top"| *{{flagicon|Armenja}} [[Ararat Arakelyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Gevorg Ghazaryan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Razmik Grigoryan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Ara Hakobyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Aram Hakobyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Yegishe Melikyan]] |width="50"| |valign="top"| *{{flagicon|Armenja}} [[Samvel Melkonyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Rafael Nazaryan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Vahe Tadevosyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Aram Voskanyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Arthur Voskanyan]] *{{flagicon|Armenja}} [[Tigran Yesayan]] |width="50"| |valign="top"| *{{flagicon|Bulgarija}} [[Plamen Krumov (mifilder)|Plamen Krumov]] *{{flagicon|Bulgarija}} [[Marko Markov]] *{{flagicon|Moldova}} [[Yevgeni Matyugin]] *{{flagicon|Uganda}} [[Eugene Ssepuuya]] *{{flagicon|Ukrajna}} [[Oleksandr Kucher]] *{{flagicon|Ukrajna}} [[Dmytro Vorobeyev]] |} == Kowċis == *{{flagicon|Armenja}} [[Varuzhan Sukiasyan]] (1992–94) *{{flagicon|Armenja}} [[Oganes Zanazanyan]] (2001–05) *{{flagicon|Armenja}} [[Ashot Barseghyan]] (2005–06) *{{flagicon|Armenja}} [[Nikolai Ivanovich Kiselev|Nikolai Kiselev]] (2006–07) *{{flagicon|CZE}} [[Jan Poštulka]] (2007) *{{flagicon|BUL}} [[Nikolay Kostov]] (Lul 2007–April 2008) *{{flagicon|BUL}} [[Nedelcho Matushev]] (April 2008–Ġun 8) *{{flagicon|Danimarka}} [[Kim Splidsboel]] (2008) *{{flagicon|Armenja}} [[Armen Gyulbudaghyants]] (Jan 2009–Diċ 09) *{{flagicon|Armenja}} [[Ashot Barseghyan]] ''(assistent)'' (2009) *{{flagicon|Repubblika tal-Maċedonja}} [[Stevica Kuzmanovski]] (Jan 2010–Diċ 10) *{{flagicon|Armenja}} [[Rafael Nazaryan]] (Jan 2011–Jan 2013) *{{flagicon|Ukrajna}} [[Volodymyr Pyatenko]] (Jan 2013–) ==Referenzi== {{Referenzi}} ==Ħoloq esterni== * [http://www.transfermarkt.de/de/verein/11411/fcbanants/uebersicht/startseite.html Banants fuq Transfermarkt.de] {{de}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Armeni|Banants]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1992|Banants]] ewnms5pbwuoqax5vroukadfner7evl4 Gandzasar FC 0 18735 330342 327044 2026-05-30T12:36:26Z Makenzis 12206 330342 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol |isem = Gandzasar FC |stampa = [[Image:Gandzasar FC.png|180px]] |ismijiet_oħra = |isem_sħiħ = Gandzasar Football Club NGO |grawnd = [[Stadju Gandzasar]], [[Kapan]] |jesa' = 3,500 |fundazzjoni = 1963 |president = Maksim Hakobyan |kowċ = |kampjonat = [[Premier League Armen]] | staġun = | pożizzjoni = | sit_elettroniku = http://www.fcgandzasar.info/ | pattern_la1=|pattern_b1=_thinwhitesides|pattern_ra1=| leftarm1=FF0000|body1=FF0000|rightarm1=FF0000|shorts1=FF0000|socks1=FF0000| pattern_la2=_blueshoulders|pattern_b2=_whitehoops|pattern_ra2=_blueshoulders| leftarm2=FFFFFF|body2=0000fc|rightarm2=FFFFFF|shorts2=0000fc|socks2=0000fc }} '''Gandzasar Football Club''' ([[Lingwa Armena|Armen]]: Գանձասար Ֆուտբոլային Ակումբ) huwa [[klabb tal-futbol]] [[Armenja|Armen]] li huwa bbażat ġewwa [[Kapan]]. Huma ġew fondati fl-1963 u jilagħbu fil-[[Premier League Armen]], l-ogħla diviżjoni fil-futbol Armen. Il-grawnd tagħhom huwa [[Stadju Gandzasar]]. [[File:gandzasar kapan.gif.png|thumb|200px|right|L-emblema qadima ta' Gandzasar FC]] Il-klabb ħa sehem l-ewwel darba fl-1992 fil-kompetizzjoni Armena wara l-qasma mill-[[Unjoni Sovjetika]] taħt l-isem '''Syunik Kapan'''. Wara l-kompetizzjoni regolari, huma kkwalifikaw għall-fażi tal-kampjonat, fejn huma spiċċaw fis-sitt post. Huma kkwalifikaw għall-ogħla livell fl-istaġun 1993, madankollu huma rtiraw qabel il-bidu tal-istaġun. Minn dakinhar kienu niżlu 'l isfel fil-kampjonat tal-futbol Armen. Fl-2004, Lernagorts prova jgħaqqad il-klabb ma' [[FC Ararat Yerevan|Ararat Yerevan]] iżda dan ma seħħx. Gandzasar damu sentejn jilagħbu fl-Ewwel Diviżjoni qabel ma kienu finalment promossi għall-[[Premier League Armen]] fl-istaġun 2006. Il-klabb ukoll għandu tim tar-riservi msemmi [[Gandzasar FC#Gandzasar-2|Gandzasar-2]], li jilagħbu fl-Ewwel Diviżjoni Armena. ==Tibdil tal-Ismijiet== * 1963 - 1989 Lernagorts Kapan * 1989 - 1990 FC Kapan * 1991 - 1993 Syunik Kapan * 1995 - 1996 Kapan-81 Kapan * 1997 - 2004 Lernagorts Kapan * 2004 - Gandzasar Kapan ''preżent'' ==Unuri== *'''Kampjonat (SSR)''' : Rebbieħa: 1989, 1991 *'''Tazza Armena''' : Rebbieħa: 1963 *'''[[Premier League Armen]]''' : It-tielet post: 2008, 2011 ==Parteċipazzjoni fl-Ewropa== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Klabb ! 1 leg ! 2 leg ! Aggregat ! |- |[[2009–10 UEFA Europa League|2009–10]] |[[UEFA Europa League]] |2. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |align="left"|{{flagicon|NED}} [[NAC Breda]] |0 – 6 |'''0 – 2''' |0 – 8 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[2012–13 UEFA Europa League|2012–13]] |[[UEFA Europa League]] |1. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |align="left"|{{flagicon|FRO}} [[EB/Streymur]] |1 – 3 |'''2 – 0''' |3 – 3 |[[File:Symbol confirmed.svg|18px]] |- | | |2. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |align="left"|{{flagicon|CH}} [[Servette FC]] |0 – 2 |'''1 – 3''' |1 – 5 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} * Riżultati bil-'''bold''' huma f'darhom ==Skwadra== ===Gandzasar=== {{Plejers fit-tim tal-futbol/bidu}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n= 1|naz=ARM|isem=[[Arsen Beglaryan]]|poż=G}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n= 3|naz=ARM|isem=[[Artashes Zakaryan]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n= 7|naz=MLI|isem=[[Yamadou Keita]]|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n= 9|naz=ARM|isem=[[Beniamin Manucharyan]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=10|naz=BRA|isem=[[Diego Lomba Farias|Diego Lomba]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=11|naz=ARM|isem=[[Aghvan Hayrapetyan]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=12|naz=ARM|isem=[[Alen Ambartsumyan]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=13|naz=ARM|isem=[[Armen Tatintsyan]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=14|naz=BIH|isem=[[Dejan Vukomanjovic]]|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=16|naz=ARM|isem=[[Vruyr Grigoryan]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=18|naz=MLI|isem=[[Diakardia Doumba]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol/nofs}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=21|naz=ARM|isem=[[Artur Avagyan]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=22|naz=ARM|isem=[[Sargis Nasibyan]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=23|naz=ARM|isem=[[Ara Khachatryan]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=25|naz=SRB|isem=[[Goran Obradovic]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=30|naz=UGA|isem=[[Noah Babadi Kasule|Noah Kasule]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=45|naz=RUS|isem=[[Alexey Skvartsov]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=89|naz=ARM|isem=[[Gevorg Prazyan]]|poż=G}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=|naz=ARM|isem=[[Samvel Melkonyan]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=|naz=ARM|isem=[[Artak Dashyan]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=|naz=ARM|isem=[[Narek Beglaryan]]|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=|naz=BRA|isem=[[William de Oliveira Pottker|William Pottker]]|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol/tmiem}} ===Gandzasar-2=== {{Plejers fit-tim tal-futbol/bidu}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=1|naz=ARM|isem=Tatoul Matevosyan|poż=G}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=2|naz=ARM|isem=David Aharonyan|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=3|naz=GEO|isem=Koba Khanishvili|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=4|naz=ARM|isem=Souren Ghazaryan|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=5|naz=ARM|isem=Arman Grigoryan|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=6|naz=ARM|isem=Gor Grigoryan|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=7|naz=ARM|isem=Vruyr Grigoryan|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=8|naz=ARM|isem=Artashes Mkrtchyan|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=9|naz=ARM|isem=Suren Voskonyan|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=11|naz=ARM|isem=Alen Hambartsumyan|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=12|naz=ARM|isem=Gor Tadevosyan|poż=G}} {{Plejers fit-tim tal-futbol/nofs}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=13|naz=ARM|isem=Mher Harutyunyan|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=14|naz=ARM|isem=Narek Abrahamyan|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=15|naz=ARM|isem=Ara Khachatryan|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=16|naz=ARM|isem=Vache Martirosyan|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=17|naz=ARM|isem=Marat Safaryan|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=18|naz=ARM|isem=David Karapetyan|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=19|naz=ARM|isem=Armen Durunts|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=20|naz=ARM|isem=Narek Grigoryan|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=22|naz=ARM|isem=Vladimir Stepanyan|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=23|naz=ARM|isem=Artavazd Boyajyan|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=36|naz=ARM|isem=Arthur Grigoryan|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol/tmiem}} == Plejers notevoli == *{{flagicon|Serbja}} Vladimir Matić *{{flagicon|ARM}} Arkadi Chilingaryan *{{flagicon|ARM}} Roman Berezovsky *{{flagicon|ARM}} Edgar Safaryan *{{flagicon|ARM}} Albert Sarkisyan == Managers == {{Col-begin}} {{Col-2}} *{{flagicon|SSR Armena}} Vladimir Petrosyan ''(1990)'' *{{flagicon|SSR Armena}} Felix Veranyan ''(1991–92)'' *{{flagicon|ARM}} Vladimir Petrosyan ''(1992–93)'' *{{flagicon|ARM}} Felix Veranyan ''(????–00)'' *{{flagicon|ARM}} Garnik Asatryan ''(2000–01)'' *{{flagicon|ARM}} Arsen Chilingaryan ''(2001)'' *{{flagicon|ARM}} Avetik Sarkisyan ''(2001–02)'' *{{flagicon|ARM}} Samvel Nikolyan ''(2002)'' *{{flagicon|ARM}} Garnik Ohanjanyan ''(2002–03)'' *{{flagicon|ARM}} Vardan Javadyan ''(2003–04)'' {{Col-2}} *{{flagicon|ARM}} Albert Sarkisyan ''(200?–07)'' *{{flagicon|ARM}} Souren Barseghyan ''(2007)'' *{{flagicon|ARM}} Abraham Khashmanyan ''(2007)'' *{{flagicon|ARM}} Samvel Petrosyan ''(2007–09)'' *{{flagicon|Repubblika Nagorno-Karabakh}} Slava Gabrielyan ''(Lul 2009–10)'' *{{flagicon|ARM}} Albert Sarkisyan ''(2010)'' *{{flagicon|ARM}} Abraham Khashmanyan ''(2010–12)'' *{{flagicon|ARM}} Samvel Sargsyan ''(Mejju 2012–Set 2012)'' *{{flagicon|ARM}} Sevada Arzumanyan ''(Set 2012–)'' {{Col-end}} == Ħoloq esterni == * [http://www.ffa.am/en/teams/fcgandzasar Gandzasar fuq www.ffa.am] {{hy}} {{ru}} {{en}} * [http://www.uefa.com/footballeurope/club=92219/domestic.html Gandzasar fuq www.uefa.com] * [https://web.archive.org/web/20071006194933/http://www.eufo.de/football/arm/gandapan.htm Gandzasar fuq de.eufo.de] * [https://web.archive.org/web/20190507075721/http://arm.worldfootball.net/teams/gandzasar-fc/ Gandzasar fuq www.Weltfussball.de] * [http://www.national-football-teams.com/v2/club.php?id=5545 Gandzasar fuq www.national-football-teams.com] {{Premier League Armen}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Armeni|Gandzasar]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1963|Gandzasar]] sho5mtjai4kaox8qoip6ehlo6uvb9oe 330343 330342 2026-05-30T12:36:39Z Makenzis 12206 /* Skwadra */ 2012-2013 330343 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol |isem = Gandzasar FC |stampa = [[Image:Gandzasar FC.png|180px]] |ismijiet_oħra = |isem_sħiħ = Gandzasar Football Club NGO |grawnd = [[Stadju Gandzasar]], [[Kapan]] |jesa' = 3,500 |fundazzjoni = 1963 |president = Maksim Hakobyan |kowċ = |kampjonat = [[Premier League Armen]] | staġun = | pożizzjoni = | sit_elettroniku = http://www.fcgandzasar.info/ | pattern_la1=|pattern_b1=_thinwhitesides|pattern_ra1=| leftarm1=FF0000|body1=FF0000|rightarm1=FF0000|shorts1=FF0000|socks1=FF0000| pattern_la2=_blueshoulders|pattern_b2=_whitehoops|pattern_ra2=_blueshoulders| leftarm2=FFFFFF|body2=0000fc|rightarm2=FFFFFF|shorts2=0000fc|socks2=0000fc }} '''Gandzasar Football Club''' ([[Lingwa Armena|Armen]]: Գանձասար Ֆուտբոլային Ակումբ) huwa [[klabb tal-futbol]] [[Armenja|Armen]] li huwa bbażat ġewwa [[Kapan]]. Huma ġew fondati fl-1963 u jilagħbu fil-[[Premier League Armen]], l-ogħla diviżjoni fil-futbol Armen. Il-grawnd tagħhom huwa [[Stadju Gandzasar]]. [[File:gandzasar kapan.gif.png|thumb|200px|right|L-emblema qadima ta' Gandzasar FC]] Il-klabb ħa sehem l-ewwel darba fl-1992 fil-kompetizzjoni Armena wara l-qasma mill-[[Unjoni Sovjetika]] taħt l-isem '''Syunik Kapan'''. Wara l-kompetizzjoni regolari, huma kkwalifikaw għall-fażi tal-kampjonat, fejn huma spiċċaw fis-sitt post. Huma kkwalifikaw għall-ogħla livell fl-istaġun 1993, madankollu huma rtiraw qabel il-bidu tal-istaġun. Minn dakinhar kienu niżlu 'l isfel fil-kampjonat tal-futbol Armen. Fl-2004, Lernagorts prova jgħaqqad il-klabb ma' [[FC Ararat Yerevan|Ararat Yerevan]] iżda dan ma seħħx. Gandzasar damu sentejn jilagħbu fl-Ewwel Diviżjoni qabel ma kienu finalment promossi għall-[[Premier League Armen]] fl-istaġun 2006. Il-klabb ukoll għandu tim tar-riservi msemmi [[Gandzasar FC#Gandzasar-2|Gandzasar-2]], li jilagħbu fl-Ewwel Diviżjoni Armena. ==Tibdil tal-Ismijiet== * 1963 - 1989 Lernagorts Kapan * 1989 - 1990 FC Kapan * 1991 - 1993 Syunik Kapan * 1995 - 1996 Kapan-81 Kapan * 1997 - 2004 Lernagorts Kapan * 2004 - Gandzasar Kapan ''preżent'' ==Unuri== *'''Kampjonat (SSR)''' : Rebbieħa: 1989, 1991 *'''Tazza Armena''' : Rebbieħa: 1963 *'''[[Premier League Armen]]''' : It-tielet post: 2008, 2011 ==Parteċipazzjoni fl-Ewropa== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Klabb ! 1 leg ! 2 leg ! Aggregat ! |- |[[2009–10 UEFA Europa League|2009–10]] |[[UEFA Europa League]] |2. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |align="left"|{{flagicon|NED}} [[NAC Breda]] |0 – 6 |'''0 – 2''' |0 – 8 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[2012–13 UEFA Europa League|2012–13]] |[[UEFA Europa League]] |1. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |align="left"|{{flagicon|FRO}} [[EB/Streymur]] |1 – 3 |'''2 – 0''' |3 – 3 |[[File:Symbol confirmed.svg|18px]] |- | | |2. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |align="left"|{{flagicon|CH}} [[Servette FC]] |0 – 2 |'''1 – 3''' |1 – 5 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} * Riżultati bil-'''bold''' huma f'darhom == Plejers notevoli == *{{flagicon|Serbja}} Vladimir Matić *{{flagicon|ARM}} Arkadi Chilingaryan *{{flagicon|ARM}} Roman Berezovsky *{{flagicon|ARM}} Edgar Safaryan *{{flagicon|ARM}} Albert Sarkisyan == Managers == {{Col-begin}} {{Col-2}} *{{flagicon|SSR Armena}} Vladimir Petrosyan ''(1990)'' *{{flagicon|SSR Armena}} Felix Veranyan ''(1991–92)'' *{{flagicon|ARM}} Vladimir Petrosyan ''(1992–93)'' *{{flagicon|ARM}} Felix Veranyan ''(????–00)'' *{{flagicon|ARM}} Garnik Asatryan ''(2000–01)'' *{{flagicon|ARM}} Arsen Chilingaryan ''(2001)'' *{{flagicon|ARM}} Avetik Sarkisyan ''(2001–02)'' *{{flagicon|ARM}} Samvel Nikolyan ''(2002)'' *{{flagicon|ARM}} Garnik Ohanjanyan ''(2002–03)'' *{{flagicon|ARM}} Vardan Javadyan ''(2003–04)'' {{Col-2}} *{{flagicon|ARM}} Albert Sarkisyan ''(200?–07)'' *{{flagicon|ARM}} Souren Barseghyan ''(2007)'' *{{flagicon|ARM}} Abraham Khashmanyan ''(2007)'' *{{flagicon|ARM}} Samvel Petrosyan ''(2007–09)'' *{{flagicon|Repubblika Nagorno-Karabakh}} Slava Gabrielyan ''(Lul 2009–10)'' *{{flagicon|ARM}} Albert Sarkisyan ''(2010)'' *{{flagicon|ARM}} Abraham Khashmanyan ''(2010–12)'' *{{flagicon|ARM}} Samvel Sargsyan ''(Mejju 2012–Set 2012)'' *{{flagicon|ARM}} Sevada Arzumanyan ''(Set 2012–)'' {{Col-end}} == Ħoloq esterni == * [http://www.ffa.am/en/teams/fcgandzasar Gandzasar fuq www.ffa.am] {{hy}} {{ru}} {{en}} * [http://www.uefa.com/footballeurope/club=92219/domestic.html Gandzasar fuq www.uefa.com] * [https://web.archive.org/web/20071006194933/http://www.eufo.de/football/arm/gandapan.htm Gandzasar fuq de.eufo.de] * [https://web.archive.org/web/20190507075721/http://arm.worldfootball.net/teams/gandzasar-fc/ Gandzasar fuq www.Weltfussball.de] * [http://www.national-football-teams.com/v2/club.php?id=5545 Gandzasar fuq www.national-football-teams.com] {{Premier League Armen}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Armeni|Gandzasar]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1963|Gandzasar]] 27a6gneobo88oq4any7dmuyis761gk7 330344 330343 2026-05-30T12:36:50Z Makenzis 12206 /* Ħoloq esterni */ 330344 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol |isem = Gandzasar FC |stampa = [[Image:Gandzasar FC.png|180px]] |ismijiet_oħra = |isem_sħiħ = Gandzasar Football Club NGO |grawnd = [[Stadju Gandzasar]], [[Kapan]] |jesa' = 3,500 |fundazzjoni = 1963 |president = Maksim Hakobyan |kowċ = |kampjonat = [[Premier League Armen]] | staġun = | pożizzjoni = | sit_elettroniku = http://www.fcgandzasar.info/ | pattern_la1=|pattern_b1=_thinwhitesides|pattern_ra1=| leftarm1=FF0000|body1=FF0000|rightarm1=FF0000|shorts1=FF0000|socks1=FF0000| pattern_la2=_blueshoulders|pattern_b2=_whitehoops|pattern_ra2=_blueshoulders| leftarm2=FFFFFF|body2=0000fc|rightarm2=FFFFFF|shorts2=0000fc|socks2=0000fc }} '''Gandzasar Football Club''' ([[Lingwa Armena|Armen]]: Գանձասար Ֆուտբոլային Ակումբ) huwa [[klabb tal-futbol]] [[Armenja|Armen]] li huwa bbażat ġewwa [[Kapan]]. Huma ġew fondati fl-1963 u jilagħbu fil-[[Premier League Armen]], l-ogħla diviżjoni fil-futbol Armen. Il-grawnd tagħhom huwa [[Stadju Gandzasar]]. [[File:gandzasar kapan.gif.png|thumb|200px|right|L-emblema qadima ta' Gandzasar FC]] Il-klabb ħa sehem l-ewwel darba fl-1992 fil-kompetizzjoni Armena wara l-qasma mill-[[Unjoni Sovjetika]] taħt l-isem '''Syunik Kapan'''. Wara l-kompetizzjoni regolari, huma kkwalifikaw għall-fażi tal-kampjonat, fejn huma spiċċaw fis-sitt post. Huma kkwalifikaw għall-ogħla livell fl-istaġun 1993, madankollu huma rtiraw qabel il-bidu tal-istaġun. Minn dakinhar kienu niżlu 'l isfel fil-kampjonat tal-futbol Armen. Fl-2004, Lernagorts prova jgħaqqad il-klabb ma' [[FC Ararat Yerevan|Ararat Yerevan]] iżda dan ma seħħx. Gandzasar damu sentejn jilagħbu fl-Ewwel Diviżjoni qabel ma kienu finalment promossi għall-[[Premier League Armen]] fl-istaġun 2006. Il-klabb ukoll għandu tim tar-riservi msemmi [[Gandzasar FC#Gandzasar-2|Gandzasar-2]], li jilagħbu fl-Ewwel Diviżjoni Armena. ==Tibdil tal-Ismijiet== * 1963 - 1989 Lernagorts Kapan * 1989 - 1990 FC Kapan * 1991 - 1993 Syunik Kapan * 1995 - 1996 Kapan-81 Kapan * 1997 - 2004 Lernagorts Kapan * 2004 - Gandzasar Kapan ''preżent'' ==Unuri== *'''Kampjonat (SSR)''' : Rebbieħa: 1989, 1991 *'''Tazza Armena''' : Rebbieħa: 1963 *'''[[Premier League Armen]]''' : It-tielet post: 2008, 2011 ==Parteċipazzjoni fl-Ewropa== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Klabb ! 1 leg ! 2 leg ! Aggregat ! |- |[[2009–10 UEFA Europa League|2009–10]] |[[UEFA Europa League]] |2. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |align="left"|{{flagicon|NED}} [[NAC Breda]] |0 – 6 |'''0 – 2''' |0 – 8 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[2012–13 UEFA Europa League|2012–13]] |[[UEFA Europa League]] |1. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |align="left"|{{flagicon|FRO}} [[EB/Streymur]] |1 – 3 |'''2 – 0''' |3 – 3 |[[File:Symbol confirmed.svg|18px]] |- | | |2. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |align="left"|{{flagicon|CH}} [[Servette FC]] |0 – 2 |'''1 – 3''' |1 – 5 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} * Riżultati bil-'''bold''' huma f'darhom == Plejers notevoli == *{{flagicon|Serbja}} Vladimir Matić *{{flagicon|ARM}} Arkadi Chilingaryan *{{flagicon|ARM}} Roman Berezovsky *{{flagicon|ARM}} Edgar Safaryan *{{flagicon|ARM}} Albert Sarkisyan == Managers == {{Col-begin}} {{Col-2}} *{{flagicon|SSR Armena}} Vladimir Petrosyan ''(1990)'' *{{flagicon|SSR Armena}} Felix Veranyan ''(1991–92)'' *{{flagicon|ARM}} Vladimir Petrosyan ''(1992–93)'' *{{flagicon|ARM}} Felix Veranyan ''(????–00)'' *{{flagicon|ARM}} Garnik Asatryan ''(2000–01)'' *{{flagicon|ARM}} Arsen Chilingaryan ''(2001)'' *{{flagicon|ARM}} Avetik Sarkisyan ''(2001–02)'' *{{flagicon|ARM}} Samvel Nikolyan ''(2002)'' *{{flagicon|ARM}} Garnik Ohanjanyan ''(2002–03)'' *{{flagicon|ARM}} Vardan Javadyan ''(2003–04)'' {{Col-2}} *{{flagicon|ARM}} Albert Sarkisyan ''(200?–07)'' *{{flagicon|ARM}} Souren Barseghyan ''(2007)'' *{{flagicon|ARM}} Abraham Khashmanyan ''(2007)'' *{{flagicon|ARM}} Samvel Petrosyan ''(2007–09)'' *{{flagicon|Repubblika Nagorno-Karabakh}} Slava Gabrielyan ''(Lul 2009–10)'' *{{flagicon|ARM}} Albert Sarkisyan ''(2010)'' *{{flagicon|ARM}} Abraham Khashmanyan ''(2010–12)'' *{{flagicon|ARM}} Samvel Sargsyan ''(Mejju 2012–Set 2012)'' *{{flagicon|ARM}} Sevada Arzumanyan ''(Set 2012–)'' {{Col-end}} == Ħoloq esterni == * [http://www.ffa.am/en/teams/fcgandzasar Gandzasar fuq www.ffa.am] {{hy}} {{ru}} {{en}} * [http://www.uefa.com/footballeurope/club=92219/domestic.html Gandzasar fuq www.uefa.com] * [https://web.archive.org/web/20190507075721/http://arm.worldfootball.net/teams/gandzasar-fc/ Gandzasar fuq www.Weltfussball.de] * [http://www.national-football-teams.com/v2/club.php?id=5545 Gandzasar fuq www.national-football-teams.com] {{Premier League Armen}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Armeni|Gandzasar]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1963|Gandzasar]] 1zucfj5599eq9qqjqoox9bd6jqb7343 330345 330344 2026-05-30T12:36:57Z Makenzis 12206 /* Ħoloq esterni */ 330345 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol |isem = Gandzasar FC |stampa = [[Image:Gandzasar FC.png|180px]] |ismijiet_oħra = |isem_sħiħ = Gandzasar Football Club NGO |grawnd = [[Stadju Gandzasar]], [[Kapan]] |jesa' = 3,500 |fundazzjoni = 1963 |president = Maksim Hakobyan |kowċ = |kampjonat = [[Premier League Armen]] | staġun = | pożizzjoni = | sit_elettroniku = http://www.fcgandzasar.info/ | pattern_la1=|pattern_b1=_thinwhitesides|pattern_ra1=| leftarm1=FF0000|body1=FF0000|rightarm1=FF0000|shorts1=FF0000|socks1=FF0000| pattern_la2=_blueshoulders|pattern_b2=_whitehoops|pattern_ra2=_blueshoulders| leftarm2=FFFFFF|body2=0000fc|rightarm2=FFFFFF|shorts2=0000fc|socks2=0000fc }} '''Gandzasar Football Club''' ([[Lingwa Armena|Armen]]: Գանձասար Ֆուտբոլային Ակումբ) huwa [[klabb tal-futbol]] [[Armenja|Armen]] li huwa bbażat ġewwa [[Kapan]]. Huma ġew fondati fl-1963 u jilagħbu fil-[[Premier League Armen]], l-ogħla diviżjoni fil-futbol Armen. Il-grawnd tagħhom huwa [[Stadju Gandzasar]]. [[File:gandzasar kapan.gif.png|thumb|200px|right|L-emblema qadima ta' Gandzasar FC]] Il-klabb ħa sehem l-ewwel darba fl-1992 fil-kompetizzjoni Armena wara l-qasma mill-[[Unjoni Sovjetika]] taħt l-isem '''Syunik Kapan'''. Wara l-kompetizzjoni regolari, huma kkwalifikaw għall-fażi tal-kampjonat, fejn huma spiċċaw fis-sitt post. Huma kkwalifikaw għall-ogħla livell fl-istaġun 1993, madankollu huma rtiraw qabel il-bidu tal-istaġun. Minn dakinhar kienu niżlu 'l isfel fil-kampjonat tal-futbol Armen. Fl-2004, Lernagorts prova jgħaqqad il-klabb ma' [[FC Ararat Yerevan|Ararat Yerevan]] iżda dan ma seħħx. Gandzasar damu sentejn jilagħbu fl-Ewwel Diviżjoni qabel ma kienu finalment promossi għall-[[Premier League Armen]] fl-istaġun 2006. Il-klabb ukoll għandu tim tar-riservi msemmi [[Gandzasar FC#Gandzasar-2|Gandzasar-2]], li jilagħbu fl-Ewwel Diviżjoni Armena. ==Tibdil tal-Ismijiet== * 1963 - 1989 Lernagorts Kapan * 1989 - 1990 FC Kapan * 1991 - 1993 Syunik Kapan * 1995 - 1996 Kapan-81 Kapan * 1997 - 2004 Lernagorts Kapan * 2004 - Gandzasar Kapan ''preżent'' ==Unuri== *'''Kampjonat (SSR)''' : Rebbieħa: 1989, 1991 *'''Tazza Armena''' : Rebbieħa: 1963 *'''[[Premier League Armen]]''' : It-tielet post: 2008, 2011 ==Parteċipazzjoni fl-Ewropa== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Klabb ! 1 leg ! 2 leg ! Aggregat ! |- |[[2009–10 UEFA Europa League|2009–10]] |[[UEFA Europa League]] |2. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |align="left"|{{flagicon|NED}} [[NAC Breda]] |0 – 6 |'''0 – 2''' |0 – 8 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[2012–13 UEFA Europa League|2012–13]] |[[UEFA Europa League]] |1. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |align="left"|{{flagicon|FRO}} [[EB/Streymur]] |1 – 3 |'''2 – 0''' |3 – 3 |[[File:Symbol confirmed.svg|18px]] |- | | |2. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |align="left"|{{flagicon|CH}} [[Servette FC]] |0 – 2 |'''1 – 3''' |1 – 5 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} * Riżultati bil-'''bold''' huma f'darhom == Plejers notevoli == *{{flagicon|Serbja}} Vladimir Matić *{{flagicon|ARM}} Arkadi Chilingaryan *{{flagicon|ARM}} Roman Berezovsky *{{flagicon|ARM}} Edgar Safaryan *{{flagicon|ARM}} Albert Sarkisyan == Managers == {{Col-begin}} {{Col-2}} *{{flagicon|SSR Armena}} Vladimir Petrosyan ''(1990)'' *{{flagicon|SSR Armena}} Felix Veranyan ''(1991–92)'' *{{flagicon|ARM}} Vladimir Petrosyan ''(1992–93)'' *{{flagicon|ARM}} Felix Veranyan ''(????–00)'' *{{flagicon|ARM}} Garnik Asatryan ''(2000–01)'' *{{flagicon|ARM}} Arsen Chilingaryan ''(2001)'' *{{flagicon|ARM}} Avetik Sarkisyan ''(2001–02)'' *{{flagicon|ARM}} Samvel Nikolyan ''(2002)'' *{{flagicon|ARM}} Garnik Ohanjanyan ''(2002–03)'' *{{flagicon|ARM}} Vardan Javadyan ''(2003–04)'' {{Col-2}} *{{flagicon|ARM}} Albert Sarkisyan ''(200?–07)'' *{{flagicon|ARM}} Souren Barseghyan ''(2007)'' *{{flagicon|ARM}} Abraham Khashmanyan ''(2007)'' *{{flagicon|ARM}} Samvel Petrosyan ''(2007–09)'' *{{flagicon|Repubblika Nagorno-Karabakh}} Slava Gabrielyan ''(Lul 2009–10)'' *{{flagicon|ARM}} Albert Sarkisyan ''(2010)'' *{{flagicon|ARM}} Abraham Khashmanyan ''(2010–12)'' *{{flagicon|ARM}} Samvel Sargsyan ''(Mejju 2012–Set 2012)'' *{{flagicon|ARM}} Sevada Arzumanyan ''(Set 2012–)'' {{Col-end}} == Ħoloq esterni == * [http://www.ffa.am/en/teams/fcgandzasar Gandzasar fuq www.ffa.am] {{hy}} {{ru}} {{en}} * [http://www.uefa.com/footballeurope/club=92219/domestic.html Gandzasar fuq www.uefa.com] * [http://www.national-football-teams.com/v2/club.php?id=5545 Gandzasar fuq www.national-football-teams.com] {{Premier League Armen}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Armeni|Gandzasar]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1963|Gandzasar]] lz2gf1zkwkkqm3w7aaqvg9y4w7nsllv 330346 330345 2026-05-30T12:37:04Z Makenzis 12206 /* Ħoloq esterni */ 330346 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol |isem = Gandzasar FC |stampa = [[Image:Gandzasar FC.png|180px]] |ismijiet_oħra = |isem_sħiħ = Gandzasar Football Club NGO |grawnd = [[Stadju Gandzasar]], [[Kapan]] |jesa' = 3,500 |fundazzjoni = 1963 |president = Maksim Hakobyan |kowċ = |kampjonat = [[Premier League Armen]] | staġun = | pożizzjoni = | sit_elettroniku = http://www.fcgandzasar.info/ | pattern_la1=|pattern_b1=_thinwhitesides|pattern_ra1=| leftarm1=FF0000|body1=FF0000|rightarm1=FF0000|shorts1=FF0000|socks1=FF0000| pattern_la2=_blueshoulders|pattern_b2=_whitehoops|pattern_ra2=_blueshoulders| leftarm2=FFFFFF|body2=0000fc|rightarm2=FFFFFF|shorts2=0000fc|socks2=0000fc }} '''Gandzasar Football Club''' ([[Lingwa Armena|Armen]]: Գանձասար Ֆուտբոլային Ակումբ) huwa [[klabb tal-futbol]] [[Armenja|Armen]] li huwa bbażat ġewwa [[Kapan]]. Huma ġew fondati fl-1963 u jilagħbu fil-[[Premier League Armen]], l-ogħla diviżjoni fil-futbol Armen. Il-grawnd tagħhom huwa [[Stadju Gandzasar]]. [[File:gandzasar kapan.gif.png|thumb|200px|right|L-emblema qadima ta' Gandzasar FC]] Il-klabb ħa sehem l-ewwel darba fl-1992 fil-kompetizzjoni Armena wara l-qasma mill-[[Unjoni Sovjetika]] taħt l-isem '''Syunik Kapan'''. Wara l-kompetizzjoni regolari, huma kkwalifikaw għall-fażi tal-kampjonat, fejn huma spiċċaw fis-sitt post. Huma kkwalifikaw għall-ogħla livell fl-istaġun 1993, madankollu huma rtiraw qabel il-bidu tal-istaġun. Minn dakinhar kienu niżlu 'l isfel fil-kampjonat tal-futbol Armen. Fl-2004, Lernagorts prova jgħaqqad il-klabb ma' [[FC Ararat Yerevan|Ararat Yerevan]] iżda dan ma seħħx. Gandzasar damu sentejn jilagħbu fl-Ewwel Diviżjoni qabel ma kienu finalment promossi għall-[[Premier League Armen]] fl-istaġun 2006. Il-klabb ukoll għandu tim tar-riservi msemmi [[Gandzasar FC#Gandzasar-2|Gandzasar-2]], li jilagħbu fl-Ewwel Diviżjoni Armena. ==Tibdil tal-Ismijiet== * 1963 - 1989 Lernagorts Kapan * 1989 - 1990 FC Kapan * 1991 - 1993 Syunik Kapan * 1995 - 1996 Kapan-81 Kapan * 1997 - 2004 Lernagorts Kapan * 2004 - Gandzasar Kapan ''preżent'' ==Unuri== *'''Kampjonat (SSR)''' : Rebbieħa: 1989, 1991 *'''Tazza Armena''' : Rebbieħa: 1963 *'''[[Premier League Armen]]''' : It-tielet post: 2008, 2011 ==Parteċipazzjoni fl-Ewropa== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Klabb ! 1 leg ! 2 leg ! Aggregat ! |- |[[2009–10 UEFA Europa League|2009–10]] |[[UEFA Europa League]] |2. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |align="left"|{{flagicon|NED}} [[NAC Breda]] |0 – 6 |'''0 – 2''' |0 – 8 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[2012–13 UEFA Europa League|2012–13]] |[[UEFA Europa League]] |1. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |align="left"|{{flagicon|FRO}} [[EB/Streymur]] |1 – 3 |'''2 – 0''' |3 – 3 |[[File:Symbol confirmed.svg|18px]] |- | | |2. Rawnd tal-Kwalifikazzjoni |align="left"|{{flagicon|CH}} [[Servette FC]] |0 – 2 |'''1 – 3''' |1 – 5 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} * Riżultati bil-'''bold''' huma f'darhom == Plejers notevoli == *{{flagicon|Serbja}} Vladimir Matić *{{flagicon|ARM}} Arkadi Chilingaryan *{{flagicon|ARM}} Roman Berezovsky *{{flagicon|ARM}} Edgar Safaryan *{{flagicon|ARM}} Albert Sarkisyan == Managers == {{Col-begin}} {{Col-2}} *{{flagicon|SSR Armena}} Vladimir Petrosyan ''(1990)'' *{{flagicon|SSR Armena}} Felix Veranyan ''(1991–92)'' *{{flagicon|ARM}} Vladimir Petrosyan ''(1992–93)'' *{{flagicon|ARM}} Felix Veranyan ''(????–00)'' *{{flagicon|ARM}} Garnik Asatryan ''(2000–01)'' *{{flagicon|ARM}} Arsen Chilingaryan ''(2001)'' *{{flagicon|ARM}} Avetik Sarkisyan ''(2001–02)'' *{{flagicon|ARM}} Samvel Nikolyan ''(2002)'' *{{flagicon|ARM}} Garnik Ohanjanyan ''(2002–03)'' *{{flagicon|ARM}} Vardan Javadyan ''(2003–04)'' {{Col-2}} *{{flagicon|ARM}} Albert Sarkisyan ''(200?–07)'' *{{flagicon|ARM}} Souren Barseghyan ''(2007)'' *{{flagicon|ARM}} Abraham Khashmanyan ''(2007)'' *{{flagicon|ARM}} Samvel Petrosyan ''(2007–09)'' *{{flagicon|Repubblika Nagorno-Karabakh}} Slava Gabrielyan ''(Lul 2009–10)'' *{{flagicon|ARM}} Albert Sarkisyan ''(2010)'' *{{flagicon|ARM}} Abraham Khashmanyan ''(2010–12)'' *{{flagicon|ARM}} Samvel Sargsyan ''(Mejju 2012–Set 2012)'' *{{flagicon|ARM}} Sevada Arzumanyan ''(Set 2012–)'' {{Col-end}} == Ħoloq esterni == * [http://www.ffa.am/en/teams/fcgandzasar Gandzasar fuq www.ffa.am] {{hy}} {{ru}} {{en}} * [http://www.uefa.com/footballeurope/club=92219/domestic.html Gandzasar fuq www.uefa.com] {{Premier League Armen}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Armeni|Gandzasar]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1963|Gandzasar]] o4rf4v0o7s1l5msoogml5ywn7qelwtg Ħonduras 0 20168 330351 330280 2026-05-30T17:19:23Z ToniSant 4257 Modifiki annullati ta' [[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/~2026-31829-60|~2026-31829-60]] ([[Diskussjoni utent:~2026-31829-60|diskussjoni]]) għall-aħħar verżjoni ta' [[Utent:ĠanniĠuzeppi|ĠanniĠuzeppi]] 330232 wikitext text/x-wiki {{stub|ġeografija}} {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Ħonduras |isem_nattiv = ''República de Honduras'' |isem_komuni = Ħonduras |stampa_bandiera = Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg |stampa_emblema = Coat of arms of Honduras.svg |stampa_mappa = HND orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Ħonduras |ħolqa_emblema = Emblema tal-Ħonduras |ħolqa_demografija = Demografija tal-Ħonduras |mottu_nazzjonali = "Libre, Soberana e Independiente"<br />"Ħieles, Sovran u Indipendenti" |innu_nazzjonali = ''[[Himno Nacional de Honduras]]''<br />''Innu Nazzjonali tal-Ħonduras'' [[File:Honduras National Anthem.ogg]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Tegucigalpa]] |l-ikbar_belt = [[Tegucigalpa]] |latd=14 |latm=6 |latNS=N |lonġd=87 |lonġm=13 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika Kostituzzjonali]] |titlu_kap1 = [[President tal-Ħonduras|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Ħonduras|Viċi President]] |titlu_kap3 = [[President tal-Kungress Nazzjonali tal-Ħonduras|President tal-<br />Kungress Nazzjonali]] |titlu_kap4 = |isem_kap1 = [[Nasry Asfura]] |isem_kap2 = [[María Antonieta Mejía]] [[Carlos Flores Guifarro]] [[Diana Herrera]] |isem_kap3 = [[Tomás Zambrano]] |isem_kap4 = |żona_kklassifika = 102 |poż_erja = 101 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 112,492 |erja_mi_kw = 43,278 |perċentwal_ilma = |sena_stima_popolazzjoni = 2023 |stima_popolazzjoni = 9,571,352 |poż_stima_popolazzjoni = 95 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = |sena_ċensiment_popolazzjoni = |densità_popolazzjoni_km2 = 85 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 220.1 |poż_densità_popolazzjoni = 128 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2011 |PGD_PSX = $35.697 biljun |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $4,345 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2010 |IŻU = {{profitt}} 0.574<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2010 |sena=2010 |pubblikatur=Nazzjonijiet Uniti |data-aċċess=2010-11-05 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 106 |kategorija_IŻU = <span style="color:#fc0">medju</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] minn [[Spanja]] |avveniment_stabbilit1 = Iddikjarata<sup>1</sup> minn Spanja |data_stabbilit1 = 15 ta Settembru, 1921 |avveniment_stabbilit2 = Iddikjarata mill-<br />[[L-Ewwel Imperu Messikan|Ewwel Imperu Messikan]] |data_stabbilit2 = 1 ta' Lulju 1823 |avveniment_stabbilit3 = Iddikjarata, bħala Ħonduras, mir-[[Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali]] |data_stabbilit3 = 5 ta' Novembru, 1938 |valuta = [[Lempira tal-Ħonduras|Lempira]] |kodiċi_valuta = HNL |żona_ħin = [[Żona tal-Ħin Ċentrali|CST]] |differenza_ħku = -6 |cctld = [[.hn]] |kodiċi_telefoniku = +504 |sena_PGD_nominali = 2011 |PGD_nominali = $17.381 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $2,115 |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = Bħala parti mir-[[Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali]]. |noti = |total_popolazzjoni=9,571,352}} ir-'''Repubblika tal-Ħonduras''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: ''República de Honduras''), hu pajjiż li jinsab fl-[[Amerika Ċentrali]]. F'ċertu żminijiet kien imsejjaħ '''Ħonduras Spanjola''' biex jiġi distint mill-''[[Ħonduras Brittanika]]'', li sar l-istat modern ta' kuljum fil-[[Beliże]].<ref>{{ċita web |url=http://www.aboututila.com/UtilaInfo/William-Strong/AI-Environmental.htm |titlu=Archeological Investigations in the Bay Islands, Spanish Honduras |sit=Aboututila.com |data-aċċess=2010-06-27 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100922124508/http://aboututila.com/UtilaInfo/William-Strong/AI-Environmental.htm |arkivju-data=2010-09-22 |url-status=dead }}</ref> Il-pajjiż huwa mdawwar lejn il-punent mill-[[Gwatemala]], [[El Salvador]] għall-lbiċ, [[Nikaragwa]] fix-Xlokk, l-Oċean Paċifiku fin-nofsinhar fil-[[Golf ta' Fonseca]], u l-[[Golf tal-Ħonduras]] lejn it-tramuntana, fejn hemm daħla kbira tal-[[Baħar Karibew]]. It-territorju kontinentali tiegħu huwa mdawwar fit-tramuntana u l-lvant mill-Baħar Karibew, fix-xlokk min-Nikaragwa, fil-lbiċ mill-Golf ta' Fonseca, tributarju tal-Oċean Paċifiku, fin-nofsinhar minn El Salvador, u fil-punent mill-Gwatemala. Il-fruntieri marittimi tiegħu huma kondiviżi mal-Messiku, il-Belize, Kuba, ir-Renju Unit (permezz tal-Gżejjer Cayman), il-Gwatemala, il-Ġamajka, il-Kolombja, in-Nikaragwa, u El Salvador. L-erja totali tal-art tal-Honduras, inklużi l-gżejjer kollha tagħha, hija ta' 112,777 km². L-organizzazzjoni territorjali tal-Honduras taqsam il-pajjiż, politikament u amministrattivament, fi 18-il dipartiment, li huma suddiviżi aktar f'298 muniċipalità. Il-forma ta' gvern hija repubblikana, demokratika, u rappreżentattiva. Hija eżerċitata minn tliet fergħat: Leġiżlattiva, Eżekuttiva, u Ġudizzjarja, li huma komplementari u indipendenti, mingħajr ebda relazzjoni ta' subordinazzjoni għal xulxin. Il-popolazzjoni tal-Honduras taqbeż l-10 miljun abitant, primarjament involuti f'attivitajiet agrikoli, kif ukoll fil-kummerċ, il-manifattura, u s-servizzi pubbliċi, fost setturi oħra. L-aktar dipartiment densament popolat fil-Ħonduras huwa Cortés, b'400.3 abitant għal kull kilometru kwadru. Il-pajjiż huwa multietniku. Il-popolazzjoni mestizo tikkostitwixxi l-maġġoranza. Hemm ukoll popolazzjonijiet minn diversi gruppi indiġeni, inklużi l-Lenca, in-Nahua, il-Miskito, it-Tolupan, iċ-Ch'orti' Maya, il-Pech, it-Tawahka, il-Garifuna, komunitajiet suwed li jitkellmu bl-Ingliż, u ż-Zambos li jitkellmu bl-Ispanjol u bil-Miskito. It-territorju tal-Honduras huwa imħatteb ħafna; jikkonsisti minn firxiet ta' muntanji għoljin, plateaus elevati, u widien fondi li fihom pjanuri estensivi u fertili maqsuma minn xmajjar ta' daqsijiet varji, li wħud minnhom huma navigabbli, li kollha jikkontribwixxu għall-bijodiversità rikka tiegħu. Huwa stmat li l-Honduras għandu mill-inqas 8,000 speċi ta' pjanti, madwar 250 speċi ta’ rettili u anfibji, aktar minn 700 speċi ta' għasafar, u 110 speċi ta' mammiferi, imqassma fir-reġjuni differenti tiegħu. Xi speċi huma endemiċi. L-Amerika Ċentrali, li l-Honduras huwa parti minnha, iddikjarat l-indipendenza tagħha minn Spanja u l-Viċerjalità ta’ Spanja l-Ġdida (Messiku) fil-15 ta’ Settembru 1821. Wara li l-Messiku kiseb ukoll l-indipendenza tiegħu, l-Amerika Ċentrali ġiet annessa mill-ġdid u aktar tard saret definittivament indipendenti. Fl-1838, il-Honduras sar indipendenti mill-Amerika Ċentrali, u ftit wara, f’Jannar 1839, l-ewwel kostituzzjoni tal-pajjiż ġiet adottata formalment. Il-Ġeneral Francisco Ferrera sar l-ewwel president kostituzzjonali tal-pajjiż (1841-1843). L-ewwel partit politiku, il-Partit Liberali tal-Ħonduras, twaqqaf fl-1891, segwit mill-Partit Nazzjonali tal-Ħonduras fl-1902. L-elezzjonijiet ġenerali tal-1981 u l-kostituzzjoni tal-1982 immarkaw il-bidu ta' dak li hu magħruf bħala l-Era Demokratika. ==Storja== ===Soċjetajiet Pre-Hispaniċi fil-Ħonduras=== [[File:Copán Ballcourt.jpg|thumb|Grawnd tal-ballball f'Copán.]] [[File:Vaso trípode, con personajes, cerámica, cultura Maya-Ulúa (Honduras), Museo Chileno de Arte Precolombino, Santiago, Chile.jpg|thumb|Reċipjent tripod mill-kultura Maya-Ulúa.]] [[File:CPN Rosalila 01.jpg|thumb|Riproduzzjoni tat-Tempju ta' Rosalila.]] [[File:CPN ST B 01.jpg|thumb|Stela Maja ta' Copán (Estela Maya de Copán/Copan Maya Stela).]] Qabel il-konkwista Spanjola, it-territorju li llum huwa l-Ħonduras kien abitat minn popli indiġeni kkaratterizzati minn żewġ tipi kulturali distinti, iffurmati bħala riżultat tal-migrazzjonijiet li popolaw il-kontinent Amerikan fi żminijiet pre-Kolombjani. Il-kulturi Maya u Mexica kienu mmexxija mill-hekk imsejjaħ "mod ta' produzzjoni Asjatiku", li l-karatteristika l-aktar prominenti tiegħu kienet ekonomija sedentarja bbażata fuq il-produzzjoni agrikola, b'relazzjonijiet ta' produzzjoni kollettiva ċentralizzati f'poter wieħed eżerċitat minn grupp ta' uffiċjali ċivili, reliġjużi u militari. Għalhekk, ma kinux soċjetajiet egalitarji. Id-diviżjoni tal-klassijiet kienet stabbilita bejn dawk li kellhom il-poter u l-maġġoranza tal-popolazzjoni. Stela Maya minn Copán. Dawn il-kulturi kisbu progress kbir f'diversi oqsma tal-għarfien uman, immexxija mill-iżvilupp ta' agrikoltura diversa (fażola, kawkaw, bżar aħmar, eċċ.) u kellhom sistemi estensivi ta' irrigazzjoni. B'dan il-mod, żguraw ikel adegwat għall-popolazzjonijiet kbar tagħhom. Applikaw ukoll tekniki raffinati ħafna fl-insiġ u ċ-ċeramika. Żviluppaw kummerċ intens u varjat. Huma kisbu livell għoli ta' żvilupp xjentifiku fil-matematika u l-astronomija, kif ukoll fl-arkitettura u l-iskultura, li użaw fil-kostruzzjoni ta' bliet kbar. Fil-majjistral tal-Ħonduras, il-poplu Ch'orti' kien predominanti, grupp Mayan li jinsab f'Copán u Ocotepeque, flimkien mal-Lenca, li estendew fid-dipartimenti ta' Santa Bárbara, Lempira, Intibucá, La Paz, Comayagua, Francisco Morazán, u Valle, u parti minn dak li llum huwa El Salvador. Il-bqija tat-territorju Honduras kien abitat minn popli mill-parti tan-nofsinhar tal-kontinent, b'kultura nomadika u semi-nomada, immexxija minn sistemi ta' produzzjoni komunali primittivi. Fost dawn il-popli kien hemm it-Tolupan (imsejjaħ ukoll Xicaque), il-Pech (imsejjaħ ukoll Paya), it-Tawahka, u l-Miskito, li flimkien iffurmaw il-maġġoranza tal-popolazzjoni tal-pajjiż. Wara t-tieni nofs tas-seklu 18, gruppi etniċi oħra ffurmaw tul il-kosta tal-Karibew: il-Garifuna u l-popolazzjoni sewda li titkellem bl-Ingliż u bil-Creole. [[File:Pinturas Rupestres Santa Elena Honduras.JPG|thumb|left|Pittura fuq il-blat f'Santa Elena, il-Ħonduras.]] L-akbar popolazzjoni kienet il-Lenca, li, fi żmien il-wasla tal-Ispanjoli, kienu l-aktar grupp mifrux u organizzat fil-pajjiż. Huma għexu f'insedjamenti kbar, b'medja ta' 350 dar u ferm aktar minn 500 abitant. Għalkemm hemm dibattitu xjentifiku dwar l-antenati u l-oriġini Lenca, skont Rodolfo Barón Castro, huma d-dixxendenti diretti tal-Maya li ma segwewx l-eżodu li temm l-Imperu l-Qadim. Studji oħra jindikaw li huma dixxendenti ta' gruppi Olmec li emigraw min-Nofsinhar tal-Messiku matul il-perjodu Preklassiku. Fi żmien il-wasla tal-Ispanjoli, huma kienu stabbiliti fit-territorju li llum jinkludi r-Repubbliki ta' El Salvador u l-Honduras. Iż-żona Maya tinkludi dak li issa huma l-pajjiżi tal-Honduras, il-Gwatemala, El Salvador, u n-Nofsinhar tal-Messiku. Il-Maya ffjorixxew f'dawn il-pajjiżi matul l-ewwel ħmistax-il seklu tal-era Kristjana. Kawżi mhux magħrufa sal-lum wasslu għall-abbandun u l-qerda ta' Copán u bliet Maya oħra, li sa żmien il-konkwista Spanjola ma kienu xejn aktar minn fdalijiet. Il-ġuħ, il-pesti, u l-gwerer interni ġew proposti bħala l-kawżi tal-abbandun tagħhom. [[File:Columbus Taking Possession.jpg|thumb|Rappreżentazzjoni ta' Kristofru Kolombu u r-raba' wasla tiegħu fil-kontinent Amerikan li seħħet f'Cape Honduras fl-1 ta' Ottubru 1502.]] ===Konkwista Spanjola=== Cortés introduċa l-bhejjem u waqqaf il-belt ta' La Natividad de Nuestra Señora, ħdejn Puerto Caballos. Qabel ma rritorna lejn il-Messiku (1526), ħatar lil Hernando de Saavedra gvernatur tal-Ħonduras u ħalla struzzjonijiet biex jittratta tajjeb lill-popli indiġeni. Fis-26 ta' Ottubru, 1526, Diego López de Salcedo nħatar gvernatur tal-Ħonduras mill-Kuruna Spanjola, u ħa post Saavedra. Id-deċennju ta’ wara kien immarkat mill-ambizzjonijiet personali tal-gvernaturi u l-konkwistaturi, li interferew mal-organizzazzjoni tal-gvern. L-Ispanjoli stabbiliti rribellaw kontra l-mexxejja tagħhom, u l-popli indiġeni qamu kontra sidienhom u kontra l-maltrattament. Mal-mewt ta' Salcedo (1530), l-Ispanjoli ta' oriġini Ewropea saru l-arbitri tal-poter. Huma ħatru u neħħew gvernaturi. Quddiem din is-sitwazzjoni, il-kolonji nfushom talbu lil Pedro de Alvarado biex itemm l-anarkija. Bil-wasla ta' Alvarado fl-1536, il-kaos naqas, u l-Ħonduras waqa’ taħt l-awtorità tagħhom. Fl-1537, Francisco de Montejo nħatar gvernatur. Mal-wasla tiegħu fil-Ħonduras, huwa annulla l-għotjiet tal-art li għamel Alvarado. Il-kaptan tiegħu, Alonso de Cáceres, kien responsabbli għas-soppressjoni tar-rivoluzzjoni indiġena tal-1537–1538, immexxija mill-Kap Lempira. Fl-1539, Montejo u Alvarado kellhom nuqqas ta’ qbil serju dwar ir-reġjun, li ġibed l-attenzjoni tal-Kunsill tal-Indji. Montejo telaq lejn Chiapas, u Alvarado sar gvernatur tal-Ħonduras.[30] Wara dan, Pedro de Alvarado, bl-approvazzjoni tar-Re ta’ Spanja, annessa l-Ħonduras mal-Gwatemala. F'Marzu 1524, Gil González Dávila sar l-ewwel Spanjol li wasal fil-Ħonduras bl-intenzjoni li jikkonkwista. Huwa waqqaf il-belt ta' San Gil de Buena Vista u daħal fit-territorju Honduras, jikkalma lill-popli indiġeni, jiġġieled kontra l-Ispanjoli li kkontestaw it-talba tiegħu għall-art, u bit-tama li jsib l-iżbokk tal-Lag Nikaragwa. Aktar tard, Hernán Cortés, imħeġġeġ minn rapporti li kien irċieva dwar il-ġid kbir tal-pajjiż, bagħat żewġ spedizzjonijiet, waħda bl-art u l-oħra bil-baħar. Huwa fada l-ewwel waħda lil Pedro de Alvarado u t-tieni waħda lil Cristóbal de Olid. Iżda dan tal-aħħar ittradih. Għal din ir-raġuni, Cortés telaq mill-Messiku fit-tmexxija ta' spedizzjoni li damet kważi sentejn u ntemmet, wara għadd kbir ta' perikli u tbatijiet, fi Trujillo, il-Ħonduras. ===Ħonduras Ispaniku=== [[File:Fuerte San Cristóbal Gracias Honduras 20.jpg|thumb|Il-Forti Saint Cristóbal (Fuerte San Cristóbal/Fort Saint Cristobal) fil-Punent tal-pajjiż.]] It-telfa ta' Lempira u t-tnaqqis fit-taqbid bejn l-Ispanjoli kkontribwew għall-konkwista u ż-żieda fl-attività ekonomika fil-Ħonduras. Sa tmiem is-snin 1540, il-Ħonduras dehret lesta għall-iżvilupp u l-prosperità, b'Gracias stabbilita bħala l-kapitali tal-Audiencia reġjonali tal-Gwatemala. Madankollu, din id-deċiżjoni ħolqot riżentiment fiċ-ċentri aktar popolati tal-Gwatemala u El Salvador. Fl-1549, il-kapitali tal-Audiencia ġiet trasferita lejn Antigua, il-Gwatemala, u l-Ħonduras baqgħet provinċja fi ħdan il-Kaptaniċja Ġenerali tal-Gwatemala sal-1821. L-ewwel ċentri tal-minjieri tal-pajjiż kienu jinsabu fi Gracias. Sal-1538, dawn iċ-ċentri kienu qed jipproduċu kwantitajiet sinifikanti ta' deheb. Fl-1540, dan inbidel bl-iskoperta tad-deheb u l-fidda fil-wied tax-Xmara Guayape. Dan ikkontribwixxa għat-tnaqqis ta' Gracias u ż-żieda ta' Comayagua bħala ċ-ċentru ewlieni tal-popolazzjoni tal-Ħonduras. Iż-żieda fid-domanda għax-xogħol aċċellerat it-tnaqqis tal-popolazzjoni indiġena. B'riżultat ta' dan, skjavi mill-Afrika ġew miġjuba fil-pajjiż. Instabu depożiti oħra tad-deheb ħdejn San Pedro Sula u l-port ta' Trujillo. [[File:San Fernando de Omoa Fortress, Honduras.jpg|thumb|left|Fortizza ta' Saintn Fernando ta' Omoa (Fortaleza de San Fernando de Omoa/Daint fernando of Omoa Fortress) fl-Cortés).]] Il-produzzjoni tal-minjieri bdiet tonqos fl-1560, u magħha, l-importanza tal-Honduras għall-kuruna. Fil-bidu tal-1569, skoperti ġodda tal-fidda reġgħu taw il-ħajja lill-ekonomija fil-qosor, u wasslu għat-twaqqif ta' Tegucigalpa, li malajr bdiet tikkompeti ma' Comayagua bħala l-aktar belt importanti tal-provinċja. Il-boom tal-fidda laħaq il-quċċata fl-1584, u d-dipressjoni ekonomika reġgħet lura ftit wara. L-isforzi tal-minjieri fil-Honduras kienu mxekkla min-nuqqas ta' kapital, ħaddiema, u diffikultajiet topografiċi. Il-merkurju, vitali għall-produzzjoni tal-fidda, kien skars, u l-uffiċjali kienu negliġenti. [[File:Fuerte de San Cristóbal en Gracias, Honduras.jpg|thumb|left|Forti Saint Cristóbal (Fuerte San Cristóbal/Fort Saint Cristobal) in Gracias (Lempira).]] Waħda mill-problemi ewlenin għall-ħakkiema Spanjoli tal-Ħonduras kienet l-attività Ingliża fit-Tramuntana tal-Ħonduras. Din l-attività bdiet fis-seklu 16 u kompliet fis-seklu 19. Fis-snin bikrin, il-pirati Ewropej attakkaw ta' spiss insedjamenti fuq il-kosta Karibew tal-Ħonduras, pereżempju, il-Battalja ta' Puerto Caballos (1603), parti mill-Gwerra Anglo-Spanjola (1585–1604). Fl-1643, spedizzjoni Ingliża qerdet il-belt ta' Trujillo, il-port ewlieni tal-Ħonduras. Barra minn hekk, l-Ingliżi għamlu sforzi enormi biex jistabbilixxu kolonji mis-seklu 17 ’il quddiem fil-Gżejjer tal-Bajja u fit-Tramuntana tal-Ħonduras bl-għajnuna tas-Sambos u l-Miskitos, li attakkaw insedjamenti Spanjoli. Minħabba l-kosta tal-Paċifiku tagħha, inbnew vapuri u portijiet għall-kummerċ tal-Manila Galleon mal-Filippini u l-Messiku, u l-kummerċ seħħ fil-Ħonduras. Fil-bidu tas-seklu 18, id-dinastija Bourbon, marbuta mal-ħakkiema ta’ Franza, ħadet post l-Asburgi fuq it-tron ta' Spanja. Id-dinastija l-ġdida bdiet sensiela ta' riformi madwar l-imperu, imfassla biex jagħmlu l-amministrazzjoni aktar effiċjenti u kosteffettiva, u biex jiffaċilitaw id-difiża tal-kolonji. Fost dawn ir-riformi kien hemm tnaqqis fit-taxxa fuq il-metalli prezzjużi u fl-ispiża tal-merkurju, li kien monopolju rjali. Fil-Ħonduras, dawn ir-riformi kkontribwew għall-qawmien mill-ġdid tal-industrija tal-minjieri fis-snin tletin tas-seklu 18. Taħt il-Borboni, il-gvern Spanjol għamel diversi sforzi biex jerġa' jikseb kontroll fuq il-kosta tal-Karibew. Fl-1752, inbniet il-fortizza ta' San Fernando de Omoa. Fl-1780, l-Ispanjoli rritornaw lejn Trujillo, li beda jiżviluppa bħala bażi ta' operazzjonijiet kontra l-insedjamenti Brittaniċi fil-lvant. Matul is-snin tmenin tas-seklu 18, l-Ispanjoli reġgħu ħadu l-kontroll tal-Gżejjer tal-Bajja u keċċew lill-biċċa l-kbira tal-Brittaniċi u l-alleati tagħhom mir-reġjun tar-Río Negro. Il-Konvenzjoni Anglo-Spanjola tal-1786 irrikonoxxiet b’mod definittiv is-sovranità Spanjola fuq il-kosta tal-Karibew. ===L-indipendenza=== [[File:J.C.del Valle.jpg|thumb|L-Amerika Ċentrali kisbet l-indipendenza tagħha minn Spanja fil-15 ta' Settembru 1821. José Cecilio del Valle tal-Ħonduras kien filosfu, politiku, avukat u ġurnalist, wieħed mill-aktar figuri importanti fl-Amerika Ċentrali matul it-tranżizzjoni mill-ħakma kolonjali għall-indipendenza.]] Għal kważi tliet sekli, il-Ħonduras kien parti mill-Kaptanerija Ġenerali tal-Gwatemala, għalhekk l-indipendenza tiegħu kienet iddur madwar il-movimenti favur l-indipendenza fil-provinċji l-oħra. Wara l-okkupazzjoni Franċiża ta' Spanja, l-ewwel atti ta' insurrezzjoni favur l-indipendenza tal-Amerika Ċentrali seħħew fin-Nikaragwa, El Salvador, u l-Gwatemala (1811-1813). Fil-Ħonduras, l-Ispanjoli rrikorrew għall-perpetwazzjoni tal-kontroll tagħhom fuq il-poter biex jrażżnu l-moviment tal-indipendenza. Mill-1813 sal-1820, ma seħħew l-ebda avvenimenti notevoli oħra relatati mal-indipendenza fl-Amerika Ċentrali. Ma kienx qabel kmieni fl-1821, meta l-Messiku, permezz tal-Pjan ta’ Iguala, iddikjara l-indipendenza sħiħa tiegħu minn Spanja fl-24 ta' Frar, li nkisbet l-indipendenza tal-Amerika Ċentrali. Dan l-avveniment aċċellera l-indipendenza tal-Amerika Ċentrali, li ġiet ikkonsummata fil-15 ta' Settembru, 1821, b’dikjarazzjoni abbozzata minn José Cecilio del Valle. L-ewforija tal-indipendenza kienet ta' żmien qasir, għax f’Jannar 1822, fuq l-inizjattiva tal-konservattivi u l-Imperatur Agustín de Iturbide, il-Provinċji Uniti tal-Amerika Ċentrali ngħaqdu mal-Imperu Messikan. Din l-għaqda damet sal-waqgħa ta'Iturbide f’Marzu 1823. L-istati tal-Istmu, mill-Panama sal-Gwatemala, jistgħu forsi jiffurmaw konfederazzjoni. Dan il-post magnífico bejn iż-żewġ oċeani kbar jista’, maż-żmien, isir imperu dinji. Il-kanali tiegħu se jqassru d-distanzi, isaħħu r-rabtiet kummerċjali mal-Ewropa, l-Amerika, u l-Asja, u jġibu tribut minn madwar id-dinja kollha lejn dan ir-reġjun prosperu. Forsi xi darba l-kapitali tad-dinja tkun tinsab hemm, hekk kif Kostantinu l-Kbir iddikjara Kostantinopli bħala l-kapitali tad-dinja tal-qedem. Simón Bolívar (1815) ===L-istabbiliment tar-Repubblika Federali=== [[File:Francisco Morazán Quesada.JPG|thumb|Il-Ġeneral Francisco Morazán, mexxej Honduras li serva bħala president tal-Federazzjoni tal-Amerika Ċentrali.]] [[File:Flag of the United Provinces of Central America.svg|thumb|Bandiera tal-Provinċji Uniti tal-Amerika Ċentrali.]] F'Marzu 1824, tlaqqa' kungress fil-Gwatemala u waqqaf ir-Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali, magħmula mill-Gwatemala, il-Ħonduras, El Salvador, in-Nikaragwa, u l-Kosta Rika. Ir-repubblika l-ġdida kellha eżistenza qasira, u wara diversi gwerer ċivili, l-unjoni xoljiet fis-26 ta' Ottubru 1838, bil-ħames stati jsiru ħames stati indipendenti. Uħud mill-istati tal-Amerika Ċentrali ppruvaw jirrikostitwixxu r-Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali diversi drabi. Madankollu, dawn it-tentattivi fallew u swew il-ħajjiet ta' diversi mill-inizjaturi tagħhom. Tentattiv finali sar fl-1895 taħt l-influwenza ta' Policarpo Bonilla, president tal-Ħonduras. F'din l-okkażjoni, ġie ffirmat trattat man-Nikaragwa u El Salvador, li skontu t-tliet repubbliki ffurmaw federazzjoni taħt l-isem tar-Repubblika l-Kbira tal-Amerika Ċentrali. It-tliet repubbliki saru stati, u s-sovranità fuq il-federazzjoni ngħatat lil Dieta magħmula minn tliet membri, wieħed minn kull stat, li kellha tiltaqa' kull sena fil-kapitali tal-istati federali. Fuq stedina ta' din id-Dieta, it-tliet stati ħatru delegazzjoni li ltaqgħet bħala Assemblea Kostitwenti f'Managua u stabbilixxiet Kostituzzjoni, li taħt it-termini tagħha t-tliet stati adottaw l-isem Stati Uniti tal-Amerika Ċentrali fl-1 ta’ Novembru 1898. Din il-Kostituzzjoni, li f'moħħ dawk li fassluha rrappreżentat konsolidazzjoni tat-tliet stati federali u riorganizzazzjoni rapida tar-Repubblika l-kbira tal-Amerika Ċentrali, immaġinata minn Francisco Morazán, kellha tmiem traġiku. L-għada li ltaqgħet l-Assemblea Kostitwenti, faqqa' moviment rivoluzzjonarju, ostili għall-federazzjoni l-ġdida, f'San Salvador, li rriżulta f'amministrazzjoni ġdida f'dak l-istat. L-ewwel pass tagħha kien li tirtira mill-Unjoni, u din is-separazzjoni wasslet għax-xoljiment tal-Istati Uniti tal-Amerika Ċentrali, hekk kif, fuq l-eżempju ta' El Salvador, l-istati tal-Ħonduras u n-Nikaragwa reġgħu assumew is-sovranità tagħhom. ===Il-Presidenza ta' Santos Guardiola=== [[File:Jose Santos Guardiola.jpg|thumb|Il-President tal-istat indipendenti tal-Ħonduras, José Santos Guardiola.]] Wara t-twaqqigħ ta' Cabañas, il-Ġeneral José Santos Guardiola mar il-Ħonduras. Fl-10 ta' Novembru, wasal f'Tegucigalpa u nieda l-kandidatura presidenzjali tiegħu. Saru l-elezzjonijiet, u peress li l-ebda kandidat ma rċieva maġġoranza assoluta, l-Assemblea Ġenerali eleġġiet lill-Ġeneral konservattiv Santos Guardiola bħala president u lil José María Lazo bħala viċi president. Il-Ġeneral José Santos Guardiola ħa l-presidenza tal-Ħonduras fis-17 ta' Frar 1856, u b'hekk wettaq aspirazzjoni li ilha miżmuma u li ġiet ripetutament imfixkla. Matul l-amministrazzjoni ta' Guardiola, l-ekonomija tal-pajjiż kienet prekarja, sal-punt li l-president kien imġiegħel joħroġ muniti tar-ram. Fuq nota oħra, l-amministrazzjoni ta' Guardiola kienet waħda mill-aktar liberali fl-istorja tal-Ħonduras; minkejja li kien membru tal-Partit Konservattiv, Santos Guardiola ta l-libertà tal-istampa. Espandiet ukoll il-libertà tal-espressjoni individwali u inkludiet sidien tal-art tal-klassi tan-nofs fost il-votanti, minbarra li rregola r-relazzjonijiet bejn l-istat u l-knisja. Iżda l-aktar kisba importanti tagħha kienet it-Trattat ta' Comayagua li bih il-gvern Brittaniku għadda l-Gżejjer tal-Bajja u parti mit-territorju tar-Renju tan-Mosquito lill-Ħonduras. Fl-aħħar, l-antiklerikaliżmu miftuħ ta' Guardiola wasslu biex jibda l-hekk imsejħa “Gwerra tal-Missirijiet” f’April 1861. Dan, imbagħad, ikkontribwixxa għall-assassinju tiegħu fil-11 ta' Jannar, 1862, minn idejn il-gwardja tal-unur presidenzjali tiegħu stess. Dan id-delitt xokkja profondament lill-pajjiż. Is-Senatur José Francisco Montes Fonseca ħa l-kmand, iżda malajr iddelegah lill-Ġeneral José María Medina, u minnu, kif stipulat mil-liġi, għadda ftit wara għand il-Viċi President, Victoriano Castellanos Cortés. Minħabba l-gwerer u l-ġlidiet għall-poter kontinwi, il-Ħonduras kien mgħaddas fl-arretratezza. Castellanos “ħadem biex jikkalma t-tempra, inissel il-fiduċja, u jippromwovi l-progress possibbli... u kien ikun iwettaq ħafna kieku ma laħqitx il-mewt... fil-11 ta' Diċembru ta' dik l-istess sena.” ===Il-Kostituzzjoni tal-1865 u t-tmiem tas-seklu=== [[File:Panorama of Tegucigalpa, Honduras (1889).jpg|thumb|Xbieha ta' Tegucigalpa fis-seklu 19.]] Wara l-mewt ta' Victoriano Castellanos, Francisco Montes reġa' lura fil-poter. Iżda meta faqqgħet il-gwerra bejn El Salvador u l-Gwatemala fl-1863, Montes ingħaqad mal-kawża liberali Salvadorjana. Truppi tal-gvern Gwatemalan ta' Rafael Carrera invadew il-Ħonduras u pproklamaw lill-Ġeneral José María Medina, li kien akkumpanja lill-invażuri, bħala president f'Ġunju 1863. Medina laqqa' Assemblea Kostitwenti Nazzjonali li rrevokat il-Kostituzzjoni tal-1840. Il-Kostituzzjoni tal-1865 ġiet adottata minflokha. Din il-Kostituzzjoni, għall-ewwel darba, adottat id-denominazzjoni ta' “Repubblika” għall-pajjiż. Is-sistema leġiżlattiva bikamerali implimentata minn Juan Lindo ġiet abolita, u ġiet stabbilita sistema unikamerali. Għall-ewwel darba fil-liġi kostituzzjonali Honduraża, il-projbizzjoni tar-rielezzjoni presidenzjali ġiet imnaqqxa. F'Diċembru ta' dik l-istess sena, Medina ċeda l-presidenza lis-Senatur Francisco Inestroza sabiex ikunu jistgħu jsiru l-elezzjonijiet. Kif mistenni, l-elezzjonijiet iffavorixxew lill-Ġeneral Medina. Il-Ġeneral Florencio Xatruch intgħażel bħala viċi president. Medina ħa l-presidenza fil-15 ta' Frar, 1864, f'Gracias. Matul l-ewwel mandat presidenzjali tiegħu, Medina ffaċċja reżistenza fl-1865 mir-ribelli ta’ Olancho; U biex irażżanhom u jeqred il-ħażen, huwa ordna li r-ribelli jiġu segwiti bla heda, u ħafna minnhom ġew sparati jew imdendlin. Hekk kif il-mandat tiegħu wasal fi tmiemu, Medina talab riforma tal-Artikolu 33 tal-Kostituzzjoni, li pprojbixxa r-rielezzjoni tiegħu. Għal dan il-għan, huwa ħeġġeġ lill-muniċipalitajiet biex jissottomettu talba lill-fergħa eżekuttiva biex jemendaw l-artikolu. Konsegwentement, huwa sejjaħ Kungress straordinarju, li min-naħa tiegħu sejjaħ għal assemblea kostitwenti. Fit-8 ta' Awwissu, 1869, l-artikolu ġie emendat, u b'hekk Medina seta' jiġi rielett. Matul it-tieni mandat tiegħu, id-dipartiment ta' La Mosquitia nħoloq fit-22 ta' Novembru, 1868. Dan il-perjodu ra wkoll wieħed mill-ewwel atti ta’ korruzzjoni fil-pajjiż. Self ġie nnegozjat fl-Ewropa "taħt kundizzjonijiet sfavorevoli ħafna għall-Honduras, maħsub biex tinbena l-ferrovija interoċeanika; bilkemm ippermetta t-tlestija ta' sezzjoni waħda tal-ferrovija u għamel ħsara kbira lill-kreditu Honduras barra l-pajjiż." Wara ż-żewġ mandati presidenzjali ta' Medina, kien hemm skuntentizza mifruxa fil-pajjiż. Anke hekk, il-president ma kienx lest li jċedi l-poter u rrikorra għal plebisċitu f’laqgħat miftuħa tal-muniċipju biex jibqa' fil-kariga. Ir-riżultat tal-plebisċitu kien kif xtaq il-Ġeneral Medina. Fis-26 ta’ Marzu 1870, reġa’ ħa l-poter. Madankollu, fl-1883, Dr. Soto wkoll tilef il-favur ta' Barrios u kien imġiegħel jirriżenja. Is-suċċessur tiegħu, il-Ġeneral Luis Bográn, baqa' fil-kariga sal-1891 meta l-Ġeneral Ponciano Leiva—li kien mexxa fil-qosor tliet darbiet bejn l-1873 u l-1876—reġa' lura fil-poter f'elezzjonijiet immanipulati. Minkejja li kien liberali, Leiva pprova jmexxi bħala dittatur assolut. Huwa xolja l-Partit Liberali tal-Ħonduras (PLH) u ddeporta l-mexxejja tiegħu. Dan irriżulta f'rawnd ġdid ta' kunflitt, li fih il-Partit Liberali rikostitwit fl-aħħar mill-aħħar ħareġ rebbieħ. Il-PLH kien immexxi minn Policarpo Bonilla, bl-appoġġ tad-dittatur liberali tan-Nikaragwa, José Santos Zelaya. Meta Bonilla ħa l-poter fl-1894, huwa beda jimplimenta ċertu grad ta' ordni fil-politika Ħondurasa. ===seklu 20=== [[File:Manuel Bonilla.jpg|thumb|Manuel Bonilla, 1911.]] Il-President Terencio Sierra kien l-ewwel ħakkiem Honduran tas-seklu 20, fejn ħa l-presidenza minn Policarpo Bonilla fl-1899. Matul l-amministrazzjoni tiegħu, seħħ wieħed mill-aktar avvenimenti sinifikanti fl-istorja ekonomika u politika tal-pajjiż. "L-aħwa Vaccaro, familja ta' oriġini Taljana li nnegozjaw il-banana fi New Orleans, irċevew konċessjonijiet tal-art fuq il-Kosta tat-Tramuntana... Il-kumpanija Vaccaro, bħal detenturi oħra ta' konċessjonijiet fuq il-Kosta tat-Tramuntana aktar tard, ħadet vantaġġ mill-privileġġi mogħtija mill-konċessjonijiet biex tesporta l-banana minn La Ceiba." Ladarba ntemm il-mandat presidenzjali tiegħu, Sierra pprova jibqa' fil-poter, iżda tneħħa mill-Ġeneral Manuel Bonilla. Dan il-ħakkiem wera li kien ħabib aħjar tal-kumpaniji tal-banana minn Terencio Sierra nnifsu. Matul l-amministrazzjoni tiegħu, dawn il-kumpaniji kisbu eżenzjonijiet mit-taxxa u permess biex jibnu baċiri u toroq. Ukoll, konċessjonijiet biex jibnu kanali artifiċjali għat-trasport tal-banana u biex jikkanalizzaw ix-xmajjar Salado u El Porvenir, kif ukoll permess biex jiksbu l-ittri għall-kostruzzjoni tal-ferrovija l-ġdida. ===Dittatorjat ta' Carías Andino=== [[File:Pres. Andino of Honduras LCCN2016878325.jpg|thumb|Carías Andino, 1936.]] Minkejja l-inkwiet dejjem jikber u t-tensjonijiet ekonomiċi severi, l-elezzjonijiet tal-1932 kienu relattivament paċifiċi u ġusti. Fi Frar 1932, il-Partit Nazzjonali tal-Ħonduras (PNH) innomina lil Carías bħala l-kandidat presidenzjali tiegħu; inizjalment, kienu għażlu lil Venancio Callejas bħala l-kandidat viċi presidenzjali tagħhom, iżda meta dan irrifjuta, Abraham Williams ġie nnominat minflok. Il-Liberali, min-naħa tagħhom, innominaw lil Ángel Zúñiga Huete bħala l-kandidat tagħhom. Fi tmiem il-konkors elettorali, Carías rebaħ l-elezzjoni b'marġni ta' madwar 20,000 vot. Il-Ġeneral ħa l-kariga fis-16 ta' Novembru 1932, u b'hekk beda dak li aktar tard sar l-itwal gvern b'terminu wieħed fl-istorja tal-Ħonduras. Għall-ewwel, kien maħsub li l-gvern ta' Carías, bħal dawk ta' qablu, ma kienx destinat li jdum ħafna. Ftit qabel l-inawgurazzjoni tiegħu, il-Liberali dissidenti kienu qamu f'ribelljoni. Carías innifsu ħa l-kmand tal-forzi tal-gvern, kiseb armi f'El Salvador, u fi żmien qasir għaffeġ ir-ribelljoni. Matul l-ewwel parti tal-amministrazzjoni tiegħu, Carías iffoka fuq il-prevenzjoni tal-kollass finanzjarju, it-titjib tal-forzi armati, u l-bini tat-toroq, filwaqt li fl-istess ħin ħejja t-triq biex jestendi ż-żjara tiegħu fil-poter. Is-sitwazzjoni ekonomika baqgħet ħażina matul is-snin tletin. Minbarra t-tnaqqis drastiku fl-esportazzjonijiet tal-banana kkawżat mid-dipressjoni, l-industrija tal-banana kienet mhedda fl-1935 minn epidemiji bħall-marda tas-Sigatoka. Fi żmien sena, żoni vasti, inklużi dawk fir-reġjun ta' Trujillo, ġew abbandunati, u eluf ta' Hondurani tilfu l-impjieg tagħhom. Sal-1937, il-marda kienet ġiet ikkontrollata, iżda ħafna żoni affettwati baqgħu improduttivi. B'riżultat ta' dan, il-Honduras tilfet porzjon sinifikanti mis-suq internazzjonali Carías kien għamel sforzi biex itejjeb il-Forzi Armati saħansitra qabel ma sar president. Ladarba sar president, il-motivazzjoni tiegħu biex ikompli xogħlu żdiedet. Huwa ta attenzjoni speċjali lill-Forza tal-Ajru li kienet qed tonqos, billi waqqaf l-Iskola tal-Avjazzjoni Militari (1934) u ħatar kurunell Amerikan bħala l-kmandant tagħha. Maż-żmien, Carías mexa bil-mod iżda b'mod kostanti biex jikkonsolida l-poter tiegħu. Huwa kiseb l-appoġġ tal-kumpaniji tal-banana billi oppona strajkijiet u inkwiet ieħor tax-xogħol. Huwa saħħaħ il-pożizzjoni tiegħu fiċ-ċrieki finanzjarji domestiċi u barranin permezz ta' politiki ekonomiċi konservattivi. Anke fl-aqwa tad-Depressjoni, huwa kompla jagħmel ħlasijiet regolari fuq id-dejn barrani, billi żamm strettament mat-termini tal-ftehim mad-detenturi tal-bonds Brittaniċi. Huwa ssodisfa wkoll kredituri oħra. Żewġ self żgħir tħallsu lura kompletament fl-1935. ===Nofs is-seklu 20=== [[File:La ceiba.jpg|thumb|L-Istazzjon tal-Ferrovija f'La Ceiba fil-bidu tas-seklu 20.]] Kumpaniji Amerikani, bħall-United Fruit Company, l-Standard Fruit Company, u l-Cuyamel Fruit Company, iddominaw l-ekonomija Hondurana, billi stabbilew pjantaġġuni enormi tal-banana tul il-kosta tat-tramuntana. Dawn il-kumpaniji malajr għamlu l-banana l-esportazzjoni ewlenija tal-Honduras bi skambju għal konċessjonijiet kbar. Għalhekk, il-kapital barrani, il-ħajja fil-pjantaġġuni tal-banana, u l-konservattivi kienu fatturi determinanti fil-politika Hondurana mill-aħħar tas-seklu 19 sa nofs is-seklu 20. [[File:Tegucigalpa Presidential Palace.jpg|thumb|L-eks Palazz Presidenzjali tal-Ħonduras.]] Il-Ġeneral Tiburcio Carías Andino mexxa l-Honduras b'mod dittatorjali matul id-Depressjoni l-Kbira, sal-1948. Fl-1955, wara żewġ amministrazzjonijiet awtoritarji u strajk tal-ħaddiema tal-banana, uffiċjali militari żgħażagħ riformisti għamlu kolp ta' stat li installa ġunta proviżorja u witta t-triq għall-elezzjonijiet tal-assemblea kostitwenti fl-1957. Din l-assemblea ħatret lil Ramón Villeda Morales bħala president u ttrasformat ruħha f'leġiżlatura nazzjonali b'mandat ta' sitt snin. Fl-1963, uffiċjali militari konservattivi ressqu 'l quddiem l-elezzjonijiet kostituzzjonali u neħħew lil Villeda f'kolp ta' stat imdemmi. Il-Ġeneral Oswaldo López Arellano mexxa l-forzi armati u mexxa sal-1970. L-iskuntentizza popolari kompliet. ===Il-gwerra tal-1969=== [[File:Chance vought corsair f4u-5n FAH-609.jpg|thumb|Il-famuż Honduran Corsair 609, użat matul il-gwerra tal-1969, Air Museum of Tegucigalpa, M.D.C.]] Fl-1968, ir-reġim ta' López Arellano deher li kien fi problemi serji. Is-sitwazzjoni ekonomika diżastruża wasslet għal tilwim industrijali, inkwiet politiku, u anke kritika minn gruppi konservattivi bħal FENAGH. Is-sitwazzjoni politika ddeterjorat, bil-gvern Honduran u xi gruppi privati jagħtu t-tort tal-problemi ekonomiċi tal-pajjiż lill-madwar 300,000 immigrant Salvadoran mingħajr dokumenti fil-Honduras. FENAGH akkużat lill-immigranti Salvadorani b’invażjonijiet illegali tal-art. It-tensjonijiet eskalaw f'Ġunju 1969, hekk kif it-timijiet nazzjonali taż-żewġ pajjiżi kienu qed jippreparaw biex jiffaċċjaw lil xulxin fit-tħejjija għat-Tazza tad-Dinja tal-1970. Seħħew xi inkwiet waqt l-ewwel logħba f’Tegucigalpa. Iżda s-sitwazzjoni marret għall-agħar konsiderevolment waqt il-logħba tar-ritorn f’San Salvador. Il-partitarji Hondurani ġew trattati ħażin, il-bandiera Hondurana u l-innu nazzjonali ġew insultati, u l-emozzjonijiet kienu qawwija fiż-żewġ pajjiżi. Biex tpattija, il-Hondurani aġixxew b'mod vjolenti kontra ħafna residenti Salvadorani fil-Honduras, inklużi diversi viċi-konsli. L-istampa fiż-żewġ nazzjonijiet ikkontribwiet għal klima dejjem tikber ta' isterija, u b’hekk, fis-27 ta' Ġunju, 1969, il-Honduras qatgħet ir-relazzjonijiet diplomatiċi ma' El Salvador. Kmieni filgħodu tal-14 ta' Lulju, 1969, bdiet azzjoni militari konġunta, li saret magħrufa bħala l-“Gwerra tal-Futbol”. Il-forza tal-ajru Salvadorjana attakkat miri ġewwa l-Honduras. Bl-istess mod, l-armata Salvadorjana nediet offensivi kbar tul l-awtostrada ewlenija li tgħaqqad iż-żewġ nazzjonijiet u kontra l-gżejjer Honduras fil-Golf ta' Fonseca. It-tensjonijiet eskalaw wara l-gwerra tal-fruntiera tal-1969 ma' El Salvador, magħrufa bħala l-"Gwerra tal-Futbol" jew il-"Gwerra tal-Mitt Siegħa" (għax damet erbat ijiem u kkoinċidiet ma' logħba tal-futbol bejn iż-żewġ pajjiżi). L-F4U-5 Corsair Honduran, reġistrazzjoni FAH 609, sar famuż matul dan il-kunflitt meta l-Kurunell Fernando Soto Henríquez waqqa' tliet F-51 Mustangs Salvadorani (kien hemm madwar għoxrin ajruplan, iżda dan biss huwa ppreservat[64]). President ċivili, Ramón Ernesto Cruz tal-Partit Nazzjonali, ħa l-poter fil-qosor fl-1971 iżda ma setax jiggverna b'mod effettiv. Fl-1971, l-Istati Uniti ċedew il-Gżejjer Swan lill-Honduras wara li ffirmaw it-Trattat tal-Gżejjer Swan. Fl-1972, il-Ġeneral López wettaq kolp ta' stat ieħor. López adotta politiki aktar progressivi, inkluża r-riforma agrarja, iżda sa nofs is-snin sebgħin, skandli ta' korruzzjoni waqqgħu r-reġim tiegħu. Ir-reġimi tal-Ġeneral Juan Alberto Melgar Castro (1975-1978) u l-Ġeneral Policarpo Paz García (1978-1982) fil-parti l-kbira ssorveljaw l-iżvilupp tal-infrastruttura fiżika u s-sistema tat-telekomunikazzjoni attwali tal-Honduras. Il-pajjiż esperjenza wkoll l-aktar tkabbir ekonomiku mgħaġġel tiegħu matul dan il-perjodu, immexxi minn żieda fid-domanda internazzjonali għall-prodotti tiegħu u d-disponibbiltà ta’ self kummerċjali barrani. Fl-1982, ġiet stabbilita kostituzzjoni ġdida biex terġa’ tiġi stabbilita s-saltna tad-dritt. Din il-kostituzzjoni kienet ir-riżultat ta’ negozjati bejn il-forzi politiċi u l-militar. Din naqqset it-terminu presidenzjali, stabbilixxiet il-projbizzjoni tar-rielezzjoni, u tat lill-Forzi Armati tal-Honduras is-sorveljanza tas-sistema f’każ li xi ħadd jipprova jdgħajjef id-demokrazija jew jabolixxi l-Kostituzzjoni tal-Honduras tal-1982. ===Il-Kostituzzjoni tal-1982=== Taħt il-kostituzzjoni l-ġdida, il-liberali Roberto Suazo Córdova ġie elett president kostituzzjonali, fejn wiegħed rivoluzzjoni ta' onestà u xogħol iebes. Madankollu, il-presidenza tiegħu ċċentrat madwar avvenimenti mmirati biex irażżnu l-espansjoniżmu Sovjetiku fir-reġjun, orkestrati mill-Istati Uniti. Wara r-rebħa Sandinista fin-Nikaragwa u l-instabbiltà politika f'El Salvador, il-President tal-Istati Uniti Ronald Reagan, determinat li ma jittollerax reġimi soċjalisti fir-reġjun, ra l-Honduras bħala l-pjattaforma perfetta għat-tnedija ta' kontro-rivoluzzjoni. Bil-kompliċità ta' Suazo Córdova u l-kmandant tal-forzi armati, Gustavo Álvarez Martínez, is-CIA ffinanzjat u mexxiet il-formazzjoni ta' armata kontro-rivoluzzjonarja Nikaragwana f'Olancho u El Paraíso, bil-għan li tfastidja lill-gvern Sandinista. Din l-aġenzija tal-Istati Uniti assistiet ukoll lill-militar Salvadoran fil-ġlieda tiegħu kontra r-ribelli tax-xellug. [[File:Mitch 1998-10-26 2028Z.jpg|thumb|L-Uragan Mitch, li laqat il-Ħonduras fl-1998, ħalla aktar minn 5,000 mejta u għamel ħsara kbira lill-infrastruttura tal-pajjiż.]] [[File:Comandancia General de las FFAAH.jpg|thumb|Il-Bini tal-Kmand tal-Forzi Armati f'Tegucigalpa.]] L-elezzjonijiet ta’ Novembru 1989 iffavorixxew lill-kandidat tal-Partit Nazzjonali, Rafael Leonardo Callejas. Matul l-amministrazzjoni tiegħu, Callejas implimenta l-ewwel politiki neoliberali fil-pajjiż, imfassla mill-Fond Monetarju Internazzjonali u l-Bank Dinji. F’Marzu 1990, daħlet fis-seħħ il-Liġi dwar ir-Riorganizzazzjoni Strutturali, li żvalutat il-Lempira, naqqset it-tariffi, u implimentat miżuri oħra. Sa tmiem il-mandat tiegħu, il-politiki neoliberali ta' Callejas irriżultaw fi prestazzjoni makroekonomika pjuttost modesta, bi tkabbir annwali ta' 1.5% biss. Internazzjonalment, l-amministrazzjoni ta' Callejas kisbet rebħa sinifikanti, bil-Honduras tirċievi tliet kwarti tat-territorji li kienu ilhom f'tilwima ma' El Salvador mill-1969. Fl-1994, il-Liberali reġgħu lura fil-poter bir-rebħa ta' Carlos Roberto Reina. Il-president il-ġdid “ħa passi deċiżivi biex jissubordina għall-poter ċivili l-aħħar mekkaniżmi li kien fadal li bihom il-Forzi Armati kienu ssorveljaw gvernijiet kostituzzjonali suċċessivi.” Huwa ħoloq ukoll il-Pulizija Ċivili u abolixxa s-servizz militari obbligatorju fis-6 ta' April 1995. "Fir-rigward tal-ekonomija, ir-riżultati mħallta kienu soġġetti għal diversi interpretazzjonijiet. Reina għażlet politiki ta' awsterità finanzjarja u tnaqqis fil-forza tax-xogħol tas-servizz ċivili, skont prinċipji liberali, għalkemm dawn kienu kkomplementati minn programmi soċjali biex itaffu l-impatt tat-trasformazzjonijiet strutturali bil-mod, programmi li għalihom kiseb l-approvazzjoni tal-IMF." Il-liberali Carlos Roberto Flores Facussé ħa l-kariga fl-1998. “Flores inawgura programmi ta' riforma u modernizzazzjoni għall-gvern u l-ekonomija Hondurana, b’enfasi fuq l-għajnuna lill-ifqar ċittadini tal-Honduras, iżda l-gvern tiegħu kien affettwat mid-diżastru naturali tal-Uragan Mitch, li qered il-pajjiż ftit xhur wara li ħa l-kariga.” “Il-ġestjoni diliġenti tiegħu tar-rikostruzzjoni, li involviet għajnuna internazzjonali abbundanti, mitigat ħsara umanitarja akbar, u l-amministrazzjoni tiegħu ma kinitx imtappna mill-korruzzjoni. L-irkupru ekonomiku kien aktar mgħaġġel milli mistenni, iżda l-faqar u l-inugwaljanza ma naqsux bl-istess mod. Min-naħa l-oħra, il-gvern tiegħu naqas ukoll milli jrażżan il-vjolenza soċjali rampanti.” ===Perjodu kontemporanju=== [[File:Flores w clinton.jpg|thumb|Il-Presidenti Bill Clinton u Carlos Flores Facussé.]] L-ewwel elezzjonijiet tas-seklu 21, li saru fil-25 ta' Novembru 2001, ġabu lin-negozjant Ricardo Maduro tal-Partit Nazzjonali fil-poter b'52.2% tal-voti, meta mqabbel ma' 44.2% għall-Professur Rafael Pineda Ponce. L-għan ewlieni ta' Maduro kien il-ġlieda kontra l-mewġa ta' kriminalità li kienet qed taħkem il-pajjiż. Eżempju ta' politiku u negozjant favur is-suq, Maduro ġġieled il-vjolenza tal-gangijiet taż-żgħażagħ u kiseb suċċessi aktar viżibbli fl-istabbilizzazzjoni tal-ekonomija u t-tnaqqis tad-dejn estern. Madankollu, il-problema tal-faqar baqgħet mhux solvuta. Internazzjonalment, Maduro daħħal lill-Honduras fil-ftehim kummerċjali tas-CAFTA u skjera l-Battaljun Xatruch fl-Iraq. Fi tmiem l-2009, f'nofs din il-kriżi, il-Honduras kellha l-elezzjonijiet tagħha, u r-rebbieħ kien Porfirio Lobo Sosa, il-kandidat tal-Partit Nazzjonali tradizzjonalment tal-lemin u konservattiv. Lobo Sosa, negozjant agrikolu mid-dipartiment ta’ Olancho, ħaddan diskors ċentrista u konċiljatorju. Fl-1 ta' Ġunju, 2011, il-Honduras ġiet ammessa mill-ġdid fl-OAS. ==Gvern u politika== Il-Ħonduras storikament kienet ikkaratterizzata minn konservattiżmu soċjali u politiku qawwi, imħallat ma' perjodi ta' riforma u tensjonijiet interni. L-Artikolu 4 tal-Kostituzzjoni tar-Repubblika tal-Ħonduras jistabbilixxi li "l-forma ta' gvern hija repubblikana, demokratika, u rappreżentattiva." Din hija eżerċitata minn tliet fergħat: leġiżlattiva, eżekuttiva, u ġudizzjarja, li huma komplementari u indipendenti, u mingħajr relazzjonijiet ġerarkiċi. Jiddikjara wkoll li r-rotazzjoni tal-presidenza hija obbligatorja, u li l-ksur ta' din ir-regola jikkostitwixxi tradiment. L-Artikolu 5 tal-istess kostituzzjoni jistipula li l-gvern irid ikun ibbażat fuq il-prinċipju tad-demokrazija parteċipattiva, li minnha hija derivata l-integrazzjoni nazzjonali. Dan jimplika l-parteċipazzjoni tas-setturi politiċi kollha... sabiex jiġi żgurat u msaħħaħ il-progress tal-Ħonduras ibbażat fuq l-istabbiltà politika u r-rikonċiljazzjoni nazzjonali. t-terminu presidenzjali fil-Ħonduras huwa ta' erba' snin u l-president jiġi elett direttament. Il-president ikun akkumpanjat minn tliet nominati presidenzjali—li jservu bħala viċi presidenti—u f'każ ta' assenza temporanja jew permanenti tal-president, wieħed minnhom jassumi l-presidenza; in-nominati presidenzjali jservu wkoll termini ta' erba' snin. [[File:Congreso nacional de Honduras.jpg|thumb|Il-Bini tal-Kungress Nazzjonali tal-Ħonduras (Edificio del Congreso Nacional de Honduras/Building of the National Congress of Honduras)]] Il-poter leġiżlattiv huwa eżerċitat minn Kungress tad-Deputati eletti b'rappreżentanza proporzjonali. Dan jiltaqa' f'sessjoni ordinarja f'Tegucigalpa fil-25 ta' Jannar ta' kull sena, mingħajr avviż minn qabel, u jaġġorna fil-31 ta' Ottubru tal-istess sena. Il-Kungress Nazzjonali għandu s-setgħat li ġejjin: li joħloq, jippromulga, jinterpreta, jemenda, u jħassar liġijiet; li jlaqqa', jissospendi, u jaġġorna s-sessjonijiet tiegħu; li jippromulga l-Liġi Organika tiegħu; u li japplika s-sanzjonijiet stabbiliti fiha għal dawk li jiksruha; u li jlaqqa' sessjonijiet straordinarji skont il-Kostituzzjoni. [[File:Corte Suprema de Justicia de Honduras.jpg|thumb|Bini tal-Qorti Suprema]] Il-Qorti Suprema tal-Ġustizzja tal-Honduras tinsab f'Tegucigalpa u hija magħmula minn ħmistax-il imħallef sħiħ u seba' mħallfin supplenti, eletti mill-Kungress Nazzjonali. Hija maqsuma f'kmamar, skont ir-Regolamenti Interni tal-Qorti. Il-Ġudikatura Honduras hija magħmula mill-Qorti Suprema tal-Ġustizzja, il-Qrati tal-Appell, il-Qrati tal-Prim'Istanza, il-Qrati tas-Sentenzi, u l-qrati inferjuri stabbiliti bil-liġi. Il-Prim Imħallef tal-Qorti Suprema huwa elett mill-Kungress Nazzjonali għal mandat ta' seba' snin. Il-mandat tal-imħallfin tal-Qorti Suprema huwa ta' seba' snin, u jistgħu jiġu eletti mill-ġdid. <center> {|class="wikitable" border="1" |+ '''Partiti Politiċi tar-Repubblika tal-Ħonduras''' !Akronimu !Isem !Fondazzjoni |- |PLH||[[Partit Liberali tal-Ħonduras]]||<center>1891 |- |PNH||[[Partit Nazzjonali tal-Ħonduras]]||<center>1902 |- |PDCH||[[Partit Demokratiku Kristjan tal-Ħonduras]]||<center>1968 |- |PINU||[[Partit tal-Innovazzjoni u l-Għaqda|Innovazzjoni u Għaqda-Partit Soċjal Demokratiku]]||<center>1974 |- |} </center> ===Relazzjonijiet barranin=== Ir-relazzjonijiet barranin tal-Honduras jinkludu r-relazzjonijiet tal-pajjiż mal-bqija tad-dinja, inklużi l-isferi politiċi, ekonomiċi, kummerċjali, militari, legali, ġeopolitiċi u ġeostrateġiċi. Mill-bidu tagħha, il-Honduras kienet attur ewlieni fl-Amerika Ċentrali u kellha rwol sinifikanti fix-xena politika globali, għalkemm l-orjentazzjoni u l-alleanzi tagħha varjaw konsiderevolment matul iż-żmien u taħt amministrazzjonijiet differenti. Il-Honduras hija pajjiż tradizzjonalment allinjat mal-Istati Uniti. Washington iddefendiet l-interessi tagħha fil-pajjiż, billi qieset dan bħala bażi biex iżżomm l-influwenza tagħha fl-Amerika Ċentrali. F'nofs is-snin tmenin, l-Istati Uniti bniet il-kumpless militari ta' Palmerola fuq ħamrija Honduras, li serva bħala pjattaforma loġistika għall-iskjerament tat-truppi tagħha fir-reġjun. [[File:Diplomatic missions of Honduras.png|thumb|Mappa tal-missjonijiet diplomatiċi tal-Ħonduras.]] Ir-relazzjonijiet barranin tal-Honduras huma mmaniġġjati mill-Ministeru tal-Affarijiet Barranin tal-Honduras. Bħalissa, il-ministru tiegħu huwa Eduardo Enrique Reina. L-Istitut Salvadorjan tal-Benesseri tal-Għalliema, l-Istitut Nazzjonali tal-Irtirar u l-Pensjonijiet għall-Impjegati u l-Uffiċjali tal-Fergħa Eżekuttiva, l-Istitut tas-Sigurtà Soċjali għall-Professjonisti Legali, l-Istitut tas-Sigurtà Soċjali għall-Impjegati tal-Università Nazzjonali Awtonoma tal-Honduras, u l-Istitut Nazzjonali tas-Sigurtà Soċjali tal-Għalliema huma membri attivi tal-Konferenza Inter-Amerikana dwar is-Sigurtà Soċjali (CISS). ==Etimoloġija== Matul il-perjodu kolonjali, it-territorju Honduras kien magħruf ukoll bħala Hibueras jew Higüeras, u xi konkwistaturi saħansitra sejħulu "Extremadura l-Ġdida." Fi żminijiet pre-Ispaniċi (u aktar tard, fil-viċi-rejaltà bikrija), in-nies Nahua tat-Triple Alliance u Cuzcatlán sejħu t-territorju li issa jinkludi l-Honduras "Weyimollan," li bin-Nahuatl tfisser "Post tal-Istufati l-Kbar," isem li ġie korrott bl-Ispanjol għal "Guaymuras." L-isem Honduras jirreferi għall-fond jew il-fond li n-navigaturi Spanjoli ltaqgħu magħhom tul il-kosti tiegħu. Ipoteżi mifruxa ħafna tattribwixxi l-isem lil Kristofru Kolombu, li suppost esklama, "Grazzi Alla ħriġna minn dawn il-fond!" u b'hekk semma t-territorju u wkoll Cape Gracias a Dios (Grazzi lil Alla). Madankollu, l-isem Honduras qatt ma jintuża fil-kitbiet jew fis-sommarji ta' Kolombu. Skont Élisée Reclus, l-isem huwa attribwit lil Bartolomé de las Casas, iżda Rolando Zelaya y Ferrera indika li huwa probabbli ħafna li l-ewwel li użaw l-isem tal-Honduras kienu Juan Díaz de Solís u Vicente Yáñez Pinzón, li fl-1508 iddeċidew li jesploraw ir-reġjun waħedhom. ==Organizzazzjoni territorjali== Il-Ħonduras hija maqsuma fi 18-il dipartiment, kull wieħed b'gvernatur maħtur mill-president. Id-dipartimenti huma maqsuma f'muniċipalitajiet, li huma mbagħad maqsuma fi bliet u rħula. Il-belt kapitali tar-Repubblika hija Tegucigalpa, li, flimkien mal-belt ta' Comayagüela, tifforma d-Distrett Ċentrali, fil-ġurisdizzjoni tad-dipartiment ta' Francisco Morazán. <center> {| class="wikitable" style="font-size:90%" width=500px !colspan=6| Departamentos de Honduras |- |colspan=6 |{{Mapa de Honduras con departamentos}} |- !Departamento ![[ISO 3166-2:HN|ISO:HN]]<ref>[[ISO 3166-2:HN]] ([[International Organization for Standardization|ISO]] [[ISO 3166-2|3166-2]]) Códigos para los departamentos de Honduras.</ref> !Cabecera !Población (2023) !Superficie (km²) !Densidad |- | [[Departamento de Atlántida|Atlántida]] | align="center" |HN-AT | align="center" |[[La Ceiba]] | align="center" |506 044 | align="center" |4372 | align="center" |115.7 |- | [[Departamento de Choluteca|Choluteca]] | align="center" |HN-CH | align="center" |[[Choluteca]] | align="center" |489 926 | align="center" |4360 | align="center" |112.4 |- | [[Departamento de Colón|Colón]] | align="center" |HN-CL | align="center" |[[Trujillo (Honduras)|Trujillo]] | align="center" |359 000 | align="center" |8249 | align="center" |43.5 |- | [[Departamento de Comayagua|Comayagua]] | align="center" |HN-CM | align="center" |[[Comayagua]] | align="center" |590 367 | align="center" |5124 | align="center" |115.2 |- | [[Departamento de Copán|Copán]] | align="center" |HN-CP | align="center" |[[Santa Rosa de Copán]] | align="center" |429 167 | align="center" |3242 | align="center" |132.4 |- | [[Departamento de Cortés|Cortés]] | align="center" |HN-CR | align="center" |[[San Pedro Sula]] | align="center" |1 876 658 | align="center" |3923 | align="center" |478.4 |- | [[Departamento de El Paraíso|El Paraíso]] | align="center" |HN-EP | align="center" |[[Yuscarán]] | align="center" |515 736 | align="center" |7489 | align="center" |68.9 |- | [[Departamento de Francisco Morazán|Francisco Morazán]] | align="center" |HN-FM | align="center" |[[Tegucigalpa]] | align="center" |1 741 653 | align="center" |8619 | align="center" |202.1 |- | [[Departamento de Gracias a Dios|Gracias a Dios]] | align="center" |HN-GD | align="center" |[[Puerto Lempira]] | align="center" |109 689 | align="center" |16&nbsp;997 | align="center" |6.5 |- | [[Departamento de Intibucá|Intibucá]] | align="center" |HN-IN | align="center" |[[La Esperanza (Intibucá)|La Esperanza]] | align="center" |277 711 | align="center" |3123 | align="center" |88.9 |- | [[Departamento de Islas de la Bahía|Islas de la Bahía (Bay Islands/Gżira tal-Bahia)]] | align="center" |HN-IB | align="center" |[[Roatán (municipio)|Roatán]] | align="center" |79 945 | align="center" |236 | align="center" |338.8 |- | [[Departamento de La Paz (Honduras)|La Paz]] | align="center" |HN-LP | align="center" |[[La Paz (La Paz)|La Paz]] | align="center" |234 504 | align="center" |2525 | align="center" |92.9 |- | [[Departamento de Lempira|Lempira]] | align="center" |HN-LM | align="center" |[[Gracias (Lempira)|Gracias]] | align="center" |380 532 | align="center" |4228 | align="center" |90.0 |- | [[Departamento de Ocotepeque|Ocotepeque]] | align="center" |HN-OC | align="center" |[[Ocotepeque (Ocotepeque)|Ocotepeque]] | align="center" |173 313 | align="center" |1630 | align="center" |106.3 |- | [[Departamento de Olancho|Olancho]] | align="center" |HN-OL | align="center" |[[Juticalpa]] | align="center" |600 519 | align="center" |23&nbsp;905 | align="center" |25.1 |- | [[Departamento de Santa Bárbara (Honduras)|Santa Bárbara]] | align="center" |HN-SB | align="center" |[[Santa Bárbara (Santa Bárbara)|Santa Bárbara]] | align="center" |488 040 | align="center" |5024 | align="center" |97.1 |- | [[Departamento de Valle|Valle]] | align="center" |HN-VL | align="center" |[[Nacaome]] | align="center" |195 747 | align="center" |1665 | align="center" |117.6 |- | [[Departamento de Yoro|Yoro]] | align="center" |HN-YO | align="center" |[[Yoro (Yoro)|Yoro]] | align="center" |652 982 | align="center" |7781 | align="center" |83.9 |- | colspan="8" align="right" style="font-size: smaller:" |'''*''' Fuente: Proyección del 2023<ref name="citypopulation.de">[https://www.citypopulation.de/en/honduras/admin/ Proyección del 2020] - Instituto Nacional de Estadística, Honduras</ref> |} </center> ==Simboli nazzjonali== * Bandiera Nazzjonali: Id-Digriet Leġiżlattiv Nru. 7, tas-16 ta' Frar 1866, stabbilixxa l-kulur bħala blu turkważ. Il-ħames stilel jirrappreżentaw l-għaqda u l-fraternità fost in-nazzjonijiet tal-Amerika Ċentrali, l-abjad jissimbolizza l-paċi, u l-blu turkważ jirrappreżenta s-sema nazzjonali. * Stemma Nazzjonali: Maħluqa għall-ewwel darba f'Ottubru 1825 bid-Digriet Nru. 16, matul il-gvern ta' Dionisio de Herrera, l-ewwel Kap tal-Istat tal-Honduras (Barahona Donaire, 1985). * Għasfur Nazzjonali: Il-makaw iskarlatina (Ara macao), jew makaw aħmar, kif inhu magħruf komunement fil-Ħonduras. Iddikjarat l-Għasfur Nazzjonali fit-28 ta' Ġunju, 1993, bid-Digriet Leġiżlattiv Nru. 36-93. * Mammiferu Nazzjonali: Iċ-ċerv denbu abjad (Odocoileus virginianus). Iddikjarat il-Mammiferu Nazzjonali fl-istess digriet bħall-Għasfur Nazzjonali. * Siġra Nazzjonali: Is-siġra tal-arżnu, iddikjarata bil-Ftehim Nru. 429, maħruġ fl-14 ta' Mejju, 1928. Dan jiddikjara li s-Siġra Nazzjonali hija: "is-siġra tal-arżnu li tidher simbolikament fuq l-Istemma Araldika tagħna." Madankollu, l-arżnu huwa ġeneru, mhux speċi; u d-digriet attwali għall-istemma araldika nazzjonali ma jispeċifikax liema speċi ta' arżnu għandha tidher, u dan wassal għal konfużjoni. L-ispeċi l-aktar assoċjata mas-siġra nazzjonali hija Pinus oocarpa, peress li hija waħda mill-aktar abbundanti fil-pajjiż. * Fjura Nazzjonali: L-Orkidea (Rhyncholaelia digbyana). Qabel dan, il-Fjura Nazzjonali kienet il-warda, iddikjarata bħala tali bid-digriet leġiżlattiv nru 17. Fil-25 ta' Novembru 1969, din inbidlet għall-orkidea, peress li hija indiġena għall-Ħonduras. <center> <!--Ismijiet tal-ispeċi kif jissejħu fil-Ħonduras--> <gallery> File:Araraazul-14.jpg|[[Ara macao|Guara Roja]] File:Quivira-Whitetail-Buck.jpg|[[Odocoileus virginianus|Venado cola blanca]] File:Pinus oocarpa Perquín.jpg|[[Pino]] File:Brassavola digbyana1.jpg|[[Rhyncholaelia digbyana|Orquídea]] </gallery> </center> ===Ġeoloġija=== [[File:Mapa Geografica de Honduras 33.PNG|thumb|left|Topografija tal-Ħonduras]] Il-Ħonduras tinsab fuq l-usa’ parti tal-istmu tal-Amerika Ċentrali. Hija mdawra fit-tramuntana mill-Oċean Atlantiku, fil-lvant mill-istess oċean u r-Repubblika tan-Nikaragwa, fin-nofsinhar min-Nikaragwa, il-Golf ta' Fonseca, u r-Repubblika ta' El Salvador, u fil-punent mill-Gwatemala. L-erja totali tal-Ħonduras, inklużi l-gżejjer kollha tagħha, hija ta' 112,777 km². Il-kosta tagħha għandha tul totali ta' 823 km, li minnhom 669 km jmissu mal-Baħar Karibew u 163 km jmissu mal-Golf ta' Fonseca fl-Oċean Paċifiku. [[File:Isla del Tigre vista desde Coyolito.jpg|thumb|Gżira ta' Tiger (Isla del Tigre/Tiger Island)]] Id-demarkazzjoni tal-fruntiera ma' El Salvador ġiet stabbilita wara l-ftehimiet ta' paċi ffirmati f'Lima, il-Perù fl-1980 miż-żewġ pajjiżi. Il-konfini ġew definiti aktar bid-deċiżjoni tal-Qorti Internazzjonali tal-Ġustizzja fl-Olanda fil-11 ta' Settembru 1992. Din l-istess qorti rratifikat ukoll, fl-1960, id-demarkazzjoni tal-fruntiera man-Nikaragwa, li kienet ġiet stabbilita fl-1906 bid-deċiżjoni ta' arbitraġġ ta' Alfonso XIII, Re ta' Spanja. Fit-8 ta' Ottubru 2007, il-Qorti Internazzjonali tal-Ġustizzja stabbilixxiet il-fruntiera marittima bejn il-Honduras u l-Gwatemala fi 15-il grad latitudni tat-tramuntana u 83 grad lonġitudni tal-punent, u tat lill-Honduras is-sovranità fuq il-gżejjer ta' Bobel Cay, Port Royal Cay, Savanna Cay, u South Cay, filwaqt li Edinburgh Cay baqgħet fuq in-naħa tan-Nikaragwa. Il-fruntiera mal-Gwatemala ġiet definita mid-deċiżjoni tat-Tribunal Hughes maħruġa f'Washington fl-1933. Fil-Baħar Karibew, il-Honduras tippossjedi l-arċipelagu tal-Gżejjer tal-Bajja, magħmul minn Utila, Roatán, u Guanaja. Swan Island u l-Cayos Cochinos, fost oħrajn, ukoll jappartjenu għall-Ħonduras. Fil-Golf ta' Fonseca, li jaqsam man-Nikaragwa u El Salvador, il-Ħonduras għandha l-gżejjer ta’ Zacate Grande, Isla del Tigre, Garrobo, Exposición, Güegüensis, u gżejjer oħra iżgħar bħal Isla Conejo. === Klima === [[File:Honduras Köppen.svg|thumb|left|Tipi ta' Klima fil-Ħonduras]] Il-Ħonduras għandha klimi tropikali umdi jew niexfa (Köppen, Aw/Am/Af) (taħt l-1000 m 'il fuq mil-livell tal-baħar) u klimi temperati fil-muntanji, inklużi klimi subtropikali (Köppen, Cwa/Cwb) u klimi oċeaniċi temperati tal-artijiet għoljin (Köppen, Cfb) ('il fuq minn 1250 m 'il fuq mil-livell tal-baħar sa 2870 m 'il fuq mil-livell tal-baħar). Fil-klimi ekwatorjali tax-xita u oċeaniċi temperati, hemm staġun tax-xita wieħed biss is-sena kollha minħabba x-xita uniformi. Il-bqija tal-pajjiż l-aktar għandu żewġ staġuni definiti sew: l-istaġun xott u l-istaġun tax-xita. L-istaġun tax-xita jibda f'Mejju u jestendi sa Lulju, b'pawża matul Awwissu. Ġeneralment jerġa' jibda f'Settembru u jdum sa Novembru, meta jibda l-istaġun xott. Dan l-istaġun jestendi sal-xahar ta' April jew Mejju. It-temperatura għolja medja madwar il-pajjiż hija ta' 32 °C (90 °F), u t-temperatura baxxa medja hija ta' 20 °C (68 °F). It-temperatura medja annwali fl-intern tal-Honduras hija ta' 21 °C (70 °F). Ix-xita medja annwali hija ta' 1000 mm (40 pulzier) fil-muntanji u 2500 mm (100 pulzier) fil-widien tal-kosta tat-tramuntana. Iż-żoni aktar baxxi tar-reġjun kostali għandhom temperatura medja annwali ta' 27 °C (80 °F) b'umdità għolja. Ir-reġjun kostali tal-Atlantiku ġeneralment jesperjenza klima ta’ foresta tropikali, b’temperatura medja ta’ 27°C, temperatura massima medja ta’ 30°C, u temperatura minima medja ta’ 20.7°C. L-istaġun tax-xita jibda f’Ġunju u tipikament idum sa Diċembru. Ix-xita medja annwali hija ta’ 2643 mm. Ir-reġjun tat-tramuntana, li jinkludi d-dipartimenti ta’ Cortés u Yoro, jirċievi xita medja annwali ta’ 1200 mm fuq kważi ħames xhur tas-sena. L-umdità medja hija ta’ 75%. It-temperatura medja annwali f’dan ir-reġjun hija ta’ 26°C, b’temperatura massima ta’ 30°C u temperatura minima ta’ 21°C. Ir-reġjun tan-nofsinhar tal-Ħonduras għandu klima ta' savanna tropikali. Dan ir-reġjun ġeneralment jesperjenza staġun niexef għal sitt xhur jew aktar. Matul l-istaġun tax-xita, ir-reġjun tan-nofsinhar jakkumula medja ta' 1680 mm ta' xita. It-temperatura medja hija ta' 29.1 °C, b'massimu ta' 35°C u minimu ta' 23.4 °C. Ir-reġjun ċentrali, li jinkludi d-dipartimenti ta' Francisco Morazán, Comayagua, u La Paz, għandu temperatura medja ta’ 22.4 °C, b’massimu ta’ 27.2 °C u minimu ta’ 17.4 °C. Ix-xita medja hija ta' madwar 1000 mm fuq aktar minn tliet xhur tas-sena. La Esperanza hija magħrufa madwar il-pajjiż bħala l-aktar belt kiesħa fil-Honduras. Billi tinsab f’altitudni ogħla minn bliet oħra fil-Honduras, tesperjenza temperaturi aktar baxxi mill-medja f'żoni oħra, u saħansitra rreġistrat temperaturi taħt iż-żero. L-aktar temperatura baxxa li qatt ġiet irreġistrata fil-pajjiż kienet ta' -2 °C, fuq l-għolja El Pital, ftit kilometri minn Nueva Ocotepeque. <gallery mode="packed-hover" caption="Pajsaġġi bijoklimatiċi tal-Ħonduras"> File:Nature Santa Ana Francisco Morazan Honduras.jpg|[[Bosque seco|Bosque de coniferas]]<br />[[Valle de Ángeles]] File:Laguna de Chiligatoro La esperanza Intibuca.jpg|[[Clima oceanico]]<br />[[Intibucá (municipio)|Intibucá]] File:Amanecer en el Cerro Las Minas, el punto mas alto de Honduras.JPG|[[Clima templado subhúmedo|Clima subhumedo de montaña]]<br />[[Cerro Las Minas|Pico Celaque]] File:Westbay2106.jpg|[[Clima ecuatorial lluvioso]]<br />[[Roatán]] File:Parque Nacional Punta Izopo 01.jpg|[[Humedal]]<br />[[Parque Nacional Punta Izopo]] File:Pico-Bonito (12122463094).jpg|[[Selva tropical]]<br />[[La Ceiba]] File:Pedernales La Paz Honduras.jpg|[[Bosque laurifolio]]<br />[[La Paz (ciudad de Honduras)|La Paz]] File:Rural Choluteca.jpg|[[Clima tropical]]<br />[[Choluteca]] File:Temperate Marine Oceanic climate (Cfb) Forest in Siguatepeque, Honduras.jpg|[[Clima subtropical]]<br />[[Siguatepeque]] File:Lago Yojoa.jpg|[[Clima monzónico|Tropical Monzónico Am]]<br />[[Lago de Yojoa]] File:Isla Zacate Grande.jpg|[[Manglar]]<br />[[Gżira ta' Kbir Zacate (Isla Zacate Grande/Greater Zacate Island)]] </gallery> === Relief u ġeoloġija === Aktar minn 65% tal-Ħonduras huwa muntanjuż, b'elevazzjoni medja ta' 1,000 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Il-Kordillera tal-Amerika Ċentrali taqsam il-pajjiż fi tliet reġjuni: tal-Lvant, Ċentrali, u tal-Punent. Ġeomorfoloġikament, il-Honduras huwa maqsum fi tliet żoni: il-Pjanura Kostali tat-Tramuntana, il-Pjanura Kostali tan-Nofsinhar, u r-Reġjun Muntanjuż (li jinkludi l-firxiet muntanjużi tat-Tramuntana, ċentrali, u tan-Nofsinhar). Il-firxiet muntanjużi ewlenin tal-firxa tat-Tramuntana huma: Espíritu Santo, li jinsab bejn id-dipartimenti ta' Santa Bárbara u Copán, ħdejn il-fruntiera mal-Gwatemala; Omoa, li jinsab bejn Santa Bárbara u Cortés; u Nombre de Dios, li jinsab f'Yoro u Atlántida, fejn il-muntanja imponenti Pico Bonito titla' sa 2,435 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Il-firxiet ewlenin tal-Kordillera Ċentrali jinkludu: Montecillos, li jinkludi l-muntanji ta' Meámbar, Maroncho, u La Nieve. F'dawn il-muntanji, l-altitudni massima tilħaq 2,744 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar fil-Qċaċet ta' Maroncho. Meded muntanjużi oħra fil-Kordillera Ċentrali jinkludu: Mico Quemado, Gallinero, Sulaco, Agalta, Comayagua, Atima, La Esperanza, Punta Piedra, Misoco, u Almendárez. Il-Kordillera tan-Nofsinhar tinkludi l-firxa muntanjuża ta' Celaque, fejn il-quċċata ta' Cerro Las Minas hija l-ogħla punt fil-pajjiż b'2,870 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Firxiet oħra f'din il-firxa muntanjuża jinkludu: Dipilto, li testendi mid-dipartimenti ta' Choluteca, Olancho, Gracias a Dios, u El Paraíso; Lepaterique, li hija parti minn Francisco Morazán, El Paraíso, u Comayagua; Puca jew Opalaca, li tinsab bejn Lempira u Santa Bárbara; u Merendón, li tinsab f'Ocotepeque, Santa Bárbara, u Copán. Inklużi wkoll hemm il-muntanji tar-reġjun tas-Sierra f'La Paz u Intibucá. [[File:HN049Du-sAB DistTownVu.jpg|thumb|Lempira (Honduras)]] [[File:Honduras Topography.png|thumb|Topografija tal-Ħonduras.]] [[File:Pulhapanzak Catarata.jpg|thumb|Il-Kaskati ta' Pulhapanzak (Cataratas de Pulhapanzak/Pulhapanzak Watefall)]] Il-medda tas-Sierra del Gallinero testendi mill-bidu tax-Xmara Gila fid-Dipartiment ta' Copán, bejn il-muniċipalitajiet ta' La Unión u Cabañas, taqsam id-Dipartimenti ta' Copán u Santa Bárbara sal-muniċipalità ta' Concepción del Norte. Il-plateau ta' Santa Rosa, fejn tinsab il-belt ta' Santa Rosa de Copán, tinsab hawn. Il-medda tas-Sierra de Atima testendi mil-Lbiċ għall-Grigal, tibda fil-Muntanja Joconal, fit-Tramuntana tal-muniċipalità ta' Lepaera, Lempira, u taqsam id-Dipartiment kollu ta' Santa Bárbara, u tispiċċa ħdejn Villanueva, Cortés. Il-medda tas-Sierra de Montecillos testendi mid-Dipartiment ta' Cortés, tgħaddi minn Comayagua u tilħaq id-Dipartiment ta' La Paz. Fi ħdan il-medda tas-Sierra de Montecillos hemm il-muntanji ta' Meámbar, Maroncho, u La Nieve. L-ogħla punt f'dawn il-meded jilħaq 2,744 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar fil-Qċaċet ta' Maroncho. "Fil-bażi tal-lvant tal-linja tas-Sierra de Montecillos, fejn l-interruzzjoni tal-firxiet tal-muntanji hija kompluta, tinsab il-pjanura ta' Comayagua." Il-medda muntanjuża Sierra de Comayagua tinsab f'Comayagua u hija mdawra fit-tramuntana mill-Wied ta' Sulaco u fin-nofsinhar minn Amarateca, li jifridha mill-medda muntanjuża Hierbabuena f'Francisco Morazán, fin-nofsinhar tal-belt ta' Talanga. Il-bliet ta' Minas de Oro, Esquías, u San Luis (Comayagua) jinsabu tul in-naħa tat-tramuntana tagħha. Il-medda muntanjuża Sierra de Mico Quemado tinsab fil-punent tad-Dipartiment ta' Yoro. Dawn il-muntanji jinsabu fil-lvant tal-belt ta' El Progreso. Hija mdawra mill-Wied tax-Xmara Ulúa jew Sula fil-punent, mix-Xmara Humuya fin-nofsinhar, mill-Wied ta' Olomán (imnixxef mix-Xmara Cuyamapa) fil-lvant, u mix-Xmara Guaymas, tributarja tal-Laguna Toloa, fit-tramuntana. Il-Pjanura Kostali tat-Tramuntana, min-naħa l-oħra, hija twila madwar 670 km u testendi mill-fruntiera mal-Gwatemala sa La Mosquitia, il-fruntiera man-Nikaragwa. Din l-istrixxa ta' art tinkludi 16% tat-territorju Honduras u hija l-aktar żona agrikola produttiva tal-pajjiż. Il-Pjanuri tal-Paċifiku jokkupaw biss 2% tat-territorju Honduras. Hawnhekk, il-klima hija tas-savana, b'żewġ staġuni distinti: l-istaġun xott u l-istaġun tax-xita. Ix-xmajjar Choluteca, Nacaome, Goascorán, u Negro jgħaddu miż-żona, u jikkontribwixxu għall-iżvilupp agrikolu tagħha. === Flora u fawna === Il-Ħonduras tiftaħar b'bijodiversità eċċezzjonalment għolja meta mqabbla mad-daqs tagħha. Il-post tropikali privileġġjat tagħha bejn żewġ oċeani u t-topografija diversa tagħha joħolqu varjetà wiesgħa ta' ħabitats, minn foresti tas-sħab sa sikka tal-qroll, li jrawmu diversità rikka ta' flora u fawna. Il-Ħonduras għandha 43,352 km² ta' foresti (4,335,200 ettaru), b'53% tat-territorju tagħha mgħotti minn foresti, u kklassifikat fil-74 post globalment. Il-foresti tagħha jinkludu ħames tipi differenti: foresta tropikali, foresta tas-sħab, foresta niexfa, foresta tal-mangrovja, u foresta tal-arżnu. Ir-Riżerva tal-Bijosfera Río Plátano tispikka, li tkopri erja ta' 5,251 km² jew 390,000 ettaru ta' foresta tropikali tax-xmajjar, b'flora u fawna abbundanti u dar għal aktar minn 2,000 persuna indiġena. Xi wħud mix-xmajjar fil-bijosfera jinkludu r-Río Plátano u l-baċiri tax-xmajjar Guampu, Panluya, u Sicre. Iż-żoni tal-foresti tal-Honduras qed jonqsu kull sena minħabba d-deforestazzjoni u l-ħruq, li mhux biss qed inaqqsu l-bijodiversità iżda jaffettwaw ukoll is-sorsi tal-ilma li fuqhom jiddependu l-abitanti tagħha. Il-Honduras għandha biss 200 km² ta’ ilma tal-wiċċ, l-iżgħar fl-Amerika Ċentrali kollha. Skont l-Istrateġija u l-Pjan ta’ Azzjoni Nazzjonali għall-Bijodiversità (ENBRA-SERNA/DBIO, 2001), hemm total ta’ 7,524 speċi fil-Honduras, li 170 minnhom għandhom distribuzzjoni limitata. Dan it-total jinkludi 744 speċi ta’ għasafar, li 59 minnhom huma kkunsidrati mhedda fil-pajjiż; 231 speċi ta’ mammiferi, li minnhom 3 huma endemiċi, 19 huma mhedda, u 8 huma fil-periklu; 116-il speċi ta’ anfibji; u 200 speċi ta’ rettili. Hemm 197 speċi ta’ ħut magħrufa fl-Oċean Atlantiku u 387 fl-Oċean Paċifiku. Peress li l-artropodi huma l-inqas taxa magħrufa fid-dinja, huwa stmat li jista’ jkun hemm madwar 30,000 speċi fil-Honduras. S’issa, ġew identifikati 2,500. <gallery mode="packed-hover" caption="Flora u Fawna tal-Ħonduras"> File:Agaveespinho2.jpg|[[Agave]] File:Tillandsia flabellata0.jpg|''[[Tillandsia flabellata]]'' File:AnthuriumAndraenum.jpg|[[Anthurium]] File:American Sweetgum Liquidambar styraciflua Fruit Context 2500px.jpg|[[Liquidambar]] File:Amazilia luciae.JPG|[[Amazilia luciae]] File:White-faced capuchin monkey 6.jpeg|''[[Cebus capucinus]]'' File:PortraitOfAnIguana.jpg|[[Iguana]] File:Obscured jaguar.jpg|[[Panthera onca|Jaguar]] File:StripedDolpin.jpg|[[Delfín]] File:Collared Peccary.jpg|''[[Tayassu tajacu]]'' File:Boa constrictor, Vaňkovka, Brno (2).jpg|[[Boa constrictor]] File:Caretta caretta01.jpg|''[[Caretta caretta]]'' File:A Coney in a Vase Sponge.jpg|''[[Cephalopholis fulva]]'' File:Braunrückentukan edit.jpg|[[Ramphastidae|Tucan]] File:Ara ambigua - Ara zeleny Zoo Hodonin.jpg|''[[Ara ambigua]]'' File:Harpia harpyja -Belize Zoo-8.jpg|''[[Harpia harpyja]]'' File:Pionus senilis guatemala 2.jpg|''[[Pionus senilis]]'' File:Roatan Coral Snake (Micrurus ruatanus).jpg|[[Micrurus ruatanus]] File:Cruziohyla calcarifer.jpg|''[[Cruziohyla calcarifer]]'' File:Rhinoclemmys funerea.jpg|[[Rhinoclemmys funerea]] </gallery> Il-kosti tal-Ħonduras huma mgħaddsa fit-tramuntana u l-lvant mill-Baħar Karibew u fin-nofsinhar mill-Golf ta’ Fonseca. Fl-ilmijiet turkważ ħdejn il-Baħar Karibew, wieħed jista' japprezza, permezz tal-għadis, is-sikek tal-qroll bid-diversità tagħhom ta’ alka kalkarja, alka ħamra (Rhodophyta), mergħat tal-ħaxix tal-baħar, u pjanti akkwatiċi oħra li jiffurmaw ekosistema naturali. Fost il-fawna li tista' tinstab tul il-kosta tal-Ħonduras hemm klieb il-baħar tal-balieni, delfini, varjetà ta’ ħut tropikali, gambli (Caridea), u ħafna speċi oħra. === Idrografija === {{Prinċipali|Idrografija tal-Ħonduras}} [[File:Cayos Cochinos Lighthouse view.jpg|thumb|[[Cayos Cochinos]]]] Is-sistema idrografika tal-Ħonduras hija magħmula minn dsatax-il sistema ta' xmajjar li joriġinaw fil-pajjiż u jispiċċaw fiż-żewġ oċeani. Tlettax-il sistema ta' xmajjar, li jvarjaw fit-tul minn 550 sa 25 km, jispiċċaw fil-Baħar Karibew, bil-baċiri tagħhom jirrappreżentaw 82.72% tat-territorju nazzjonali. Sitt sistemi, li jirrappreżentaw 17.28%, jispiċċaw fl-Oċean Paċifiku permezz tal-Golf ta' Fonseca. Ix-xmajjar tal-Ħonduras li jispiċċaw fil-Baħar Karibew jinkludu x-Chamelecón, Ulúa, Aguán, Lean, Sico, Tinto, u Negro, kif ukoll ix-xmajjar Patuca, Plátano, u Segovia, fost oħrajn. Ix-xmajjar Choluteca, Negro, Goascorán, u Nacaome jispiċċaw fl-Oċean Paċifiku. Ix-xmajjar li joħorġu fil-Karibew huma l-itwal u l-aktar voluminużi fil-pajjiż. Parti kbira mill-ilma tal-Honduras tinsab fix-xmajjar, nixxigħat, lagi, estwarji, u laguni; madankollu, il-volum tal-ilma ta' taħt l-art huwa akbar mill-ilma tal-wiċċ. Fiż-żona tat-tramuntana, 70% tal-ilma ta' taħt l-art jiġi kkunsmat, u dan jikkawża li l-livell tal-ilma tal-ilma jonqos minħabba l-estrazzjoni tal-ilma minn mijiet ta' bjar għall-konsum industrijali u mill-bniedem. Dawn il-bjar jiġbdu l-ilma mill-livell tal-ilma, u dan l-ilma jirritorna bħala ilma mormi li fih skart solidu, u jikkontamina dawn is-sorsi tal-ilma. [[File:Río Patuca|thumb|230px|[[Xmara Patuca]] (Río Patuca/Patuca River).]] Ix-Xmara Coco (Río Coco/Coco River) jew Segovia hija twila 550 km u tkopri erja ta '5,684 km². Ix-Xmara Patuca, bit-tul tagħha ta' 500 km, tkopri l-akbar baċin (23,511 km²). It-tieni l-akbar huwa x-Xmara Ulúa, li tkopri baċin ta' 21,964 km² b'tul ta' 300 km. Il-ġganti l-oħra tal-pajjiż huma l-Chamelecón, twil 200 km; it-Tinto jew Negro, 215 km; u l-Aguán, li, f'275 km, ikopri baċin ta' aktar minn 10,523 km². Xmajjar oħra daqstant importanti fuq ix-xaqliba tal-Karibew tal-Honduras huma r-Río Plátano (100 km), il-Cangrejal, il-Cuyamel, u l-Motagua, li jkopri baċin internazzjonali ta' 2,008 km². Ix-xmara Patuca, li tgħaddi fil-parti l-kbira tal-grigal tal-Ħonduras, toriġina mill-konfluwenza tax-xmajjar Guayambre, Jalán, Guayape, u Telica, u titkabbar b'ħafna tributarji oħra, li wħud minnhom huma sinifikanti. Wara li tgħaddi mid-dipartimenti ta' Olancho u Gracias a Dios, tisfa' fil-Golf ta' Fonseca permezz ta' żewġ fergħat: waħda tisfa' fil-Laguna ta' Brus u l-oħra fil-Baħar Karibew. Din ix-xmara għandha tul massimu ta' 500 km u tkopri baċir ta' 24,695 km². Ix-xmajjar ewlenin tal-baċir tal-Golf ta' Fonseca huma ftit, żgħar, u għandhom inqas fluss meta mqabbla ma' dawk tal-Karibew. L-itwal waħda hija x-Xmara Choluteca, li tgħaddi għal 250 km, tkopri baċir ta' aktar minn 7,500 km² u żona agrikola ta' 2,132 km². Li jmiss hija x-Xmara Goascorán, twila 115 km, li tkopri baċir ta' 1,920 km². Ix-Xmara Nacaome hija twila 90 km u x-Xmara Negro hija twila 85 km. Min-naħa l-oħra, ix-Xmara Lempa tkopri erja internazzjonali ta' 5,612 km². === Xmajjar tal-Karibew === <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=220px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text- align:left;clear:all; margin- left:10px; font- size:90%" |colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="blue"|'''Xmajjar ewlenin tal-Ħonduras''' |- |colspan=4 align=center|[[File:Río Ulúa.png|200px]] |- ! style="background:#e8e8e8;" | '''Isem''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Tul ([[km]])''' |- sfond:#efefef |[[Río Coco|Coco]] jew Segovia || tallinja=lemin| 550 |- sfond:#e9e9e9; | [[Xmara Patuca|Patuca]] || align=right|500 |- sfond:#e9e9e9 | [[Xmara Ulúa|Ulúa]] || tallinja=lemin| 300 |- sfond:#efefef ||[[Xmara Choluteca|Choluteca]]|| tallinja=lemin| 250 |- sfond:#efefef ||[[Xmara Aguán|Aguán]]|| tallinja=lemin| 225 |- sfond:#efefef |[[Río Sico, Aħmar jew Iswed|Aħmar]] jew Iswed || align="dritt" | 215 | |- sfond:#e9e9e9 | [[Xmara Chamelecón|Chamelecón]]|| align=right| 200 |- background:#efefef |[[Xmara Goascorán|Goascorán]]|| align=right|115 |- background:#e9e9e9; [[Xmara Nacaome|Nacaome]]|| align=right| 90 |- background:#e9e9e9 |[[Xmara Plátano|Plátano]]|| align=right| 85 |- |colspan=2 style="background:#e9e9e9;" align=left|<small>Nota: id-distanzi kollha huma esklussivament fit-territorju Honduran.</small> |- |} </div> Il-biċċa l-kbira tax-xmajjar Hondurani jispiċċaw fil-Baħar Karibew; huma l-itwal u l-aktar voluminużi fil-pajjiż. Dawn ix-xmajjar "juru stadji ta' żgħożija, maturità, u xjuħija fiċ-ċiklu tal-erożjoni tagħhom." <ref name="Encyclopedia of_1">Enċiklopedija tal-Honduras. Grupo Océano, Daniel Torras, 2001. Barċellona, Spanja. ISBN 84-494-1943-3</ref> L-aktar xmajjar importanti fuq l-għolja tal-Karibew huma: ix-Xmara Chamelecón, ix-Xmara Ulúa, ix-Xmara Aguán, ix-Xmara Lean, ix-Xmara Sico, Tinto, jew Negro, ix-Xmara Patuca, u x-Xmara Coco. Ix-Xmara Coco, Wanks, jew Segovia hija l-aħħar mix-xmajjar fuq il-kosta tat-tramuntana tal-Honduras u t-tieni l-itwal xmara fl-Amerika Ċentrali (550 km), wara x-Xmara Usumacinta fil-Gwatemala u l-Messiku. Din ix-xmara tifforma parti mill-fruntiera bejn il-Honduras u n-Nikaragwa; toriġina fil-medda tal-muntanji La Botija fid-Dipartiment ta' Choluteca; It-tributarji tagħha jinkludu l-Poteca, ir-Rus Rus, u l-Bocay. Meta s-Segovia tisfa’ fl-oċean, tagħmel dan minn żewġ fergħat ewlenin: l-akbar waħda tiġri lejn Cape Gracias a Dios, fejn jispiċċa t-territorju Honduras. Ix-Chamalecón hija xmara pjuttost twila (200 km); madankollu, tgħaddi minn sezzjoni relattivament dejqa tal-pajjiż, u dan jispjega l-volum relattivament żgħir ta’ ilma tagħha. Il-kurrent tagħha huwa mgħaġġel u mimli b’ilma baxx. Titla’ fuq l-għolja tal-lvant tal-Muntanja Gallinero, fil-medda tal-muntanji Merendón, ftit legs lejn il-majjistral ta’ Santa Rosa de Copán; issaqqi d-dipartimenti ta’ Copán, Santa Bárbara, u Cortés, u tiġri f’riġlejn il-Muntanja Omoa lejn in-nofsinhar, separata minn linja ta’ għoljiet mix-Xmara Santiago, li tgħaddi parallela magħha. L-għoljiet jispiċċaw fil-Wied ta’ Sula, u x-Xmara Chamalecón tisfa’ fil-parti tal-lvant tal-Laguna ta’ Alvarado. [[File:Barra-de-los-rios-ulua y chamelecon.jpg|200px|thumb|Barra de los ríos [[río Ulúa|Ulúa]] y [[río Chamelecón|Chamelecón]].]] "L-Ulua hija l-aktar xmara wiesgħa fil-Honduras u konsegwentement dik li tbattal l-akbar volum ta 'ilma fl-oċean, fil-lvant tal-Chamelecón, ħlief forsi s-Segovia, wara li tkun għaddiet medda kbira ta' territorju, li tinkludi kważi terz minnha. Hija ffurmata mill-konfluwenza tax-xmajjar Blanco, Humuya, u Sutoro, ". [[File:Mosquito coast.jpg|right|thumb|200px|Ħalq ix-Xmara [[Coco]]]] "Ix-Xmara Tinto jew Negro toriġina fil-medda muntanjuża ta' Fray Pedro fil-medda muntanjuża ta' [[Agalta]]. Tul il-korsa tagħha, hija magħrufa bħala x-Xmara Sico, Tinto jew Negro|Sico]]. Qrib il-kosta, tinqasam fi tliet fergħat: waħda tisfa' fil-laguna ta' Criba... u t-tnejn l-oħra joħorġu direttament fil-baħar. It-tul totali tagħha huwa ta' madwar 215 km. Il-medda tar-ramel tax-xmara hija mhux maħduma u varjabbli, u l-fond tagħha jvarja skont l-istaġuni." Ix-Xmara Lean toriġina fil-majjistral tal-belt ta' [[Yoro (Yoro)|Yoro]], fil-muntanji Nombre de Dios; hija twila 60 km. Tkopri żona agrikola ta' 883 km², u l-baċir tagħha jkopri 1885 km². F'ħalqha, tifforma l-medda tar-ramel ta' Colorado fid-dipartiment ta' Atlántida. Ix-Xmara Aguán jew Romano, xmara kbira u wiesgħa li toriġina fil-muntanji ta' Sulaco, ħdejn Yorito, fid-dipartiment ta' Yoro, u wara li tivvjaġġa distanza totali ta' madwar 222 km, tisfaċċa fil-baħar fil-Lvant ta' Trujillo u Punta Castilla. "F'ħalqha tinqasam f'għadd kbir ta' fergħat, u tifforma delta wiesgħa; il-wied tagħha huwa wieħed mill-akbar u l-aktar fertili fil-pajjiż." === Protezzjoni tal-Bijodiversità Honduraża === Il-leġiżlazzjoni Honduraża tistipula li l-isfruttament ta' annimali li ma jagħmlux ħsara jew dawk li jiffurmaw parti mill-bijodiversità huwa protett, u l-obbligu li jiġu protetti jaqa' fuq il-Hondurażi. Artikolu 188. QBID ILLEGALI TA' ANIMALI SELVAĠĠI. Piena ta' erba' sa seba' snin. Artikolu 189. KUMMERĊ ILLEGALI FL-ANIMALI SELVAĠĠI. Piena ta' erba' sa disa' snin. Artikolu 190. ĦSARA KKAWŻATA LILL-ANIMALI SELVAĠĠI. Piena ta' sena sa tliet snin. Matul l-istorja demokratika tal-Honduraża, mill-1982 'l hawn, ftit fondazzjonijiet u istituzzjonijiet ġew stabbiliti bil-għan li jipproteġu l-annimali selvaġġi u l-bijodiversità naturali. L-kenn tal-annimali għall-klieb, qtates, eċċ., jinsab f'kundizzjoni deplorabbli, u ma jistax jieħu ħsieb daqstant annimali mitlufin. Barra minn hekk, l-aġenzija responsabbli għal din il-protezzjoni, is-Segretarjat tar-Riżorsi Naturali, ma tipprovdix il-finanzjament neċessarju u obbligatorju biex dawn l-istituzzjonijiet jiffunzjonaw b'mod korrett, bħall-Fond tal-Wirt u l-Fond taż-Żoni Protetti u l-Ħajja Selvaġġa (FAPVS), li huma saħansitra mhedda mill-kaċċaturi u l-isfruttaturi tan-natura Hondurana. === Lagi === [[File:Yojoa Lake.jpg|thumbnail|left|Lag Yojoa, l-uniku wieħed fil-pajjiż.]] Il-Honduras għandu lag naturali wieħed biss; madankollu, hemm diversi laguni ta’ daqs konsiderevoli tul il-kosta tat-tramuntana tal-pajjiż. Fil-partijiet ċentrali u tan-nofsinhar tal-pajjiż, hemm laguni żgħar u staġjonali, li jfisser li ħafna minnhom jinxfu fis-sajf. Il-Lag Yojoa huwa l-uniku lag naturali fil-Honduras u jinsab bejn id-dipartimenti ta' Cortés, Comayagua, u Santa Bárbara, f'altitudni ta' 650 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar. Għandu perimetru ta' 50 km, erja tal-wiċċ ta' madwar 90 km², u jinsab f'żona b'ħafna xita, b'medja annwali ta' 3000 mm. L-isem tal-lag joriġina mill-kliem Mayan "Yoco-Ha," li jfisser "ilma akkumulat fuq l-art." Jingħata l-ilma minn nixxigħat taħt l-art li joriġinaw mill-muntanji ta' Santa Bárbara u Azul Meambar; Għandu tliet ħruġ: wieħed viżibbli fin-nofsinhar, ix-Xmara Jaitique, u tnejn taħt l-art, ix-Xmajjar Zacapa u Lindo fit-tramuntana, li joħorġu mill-muntanja Peña Blanca. Il-ħruġ kollu tiegħu joħroġ fix-Xmara Ulúa. Diversi lagi artifiċjali jeżistu fil-pajjiż bħala riżultat tal-kostruzzjoni ta' digi idroelettriċi, l-aktar notevoli r-riserva tax-Xmara Humuya, maħluqa wara t-tlestija tad-diga idroelettrika Francisco Morazán f'sit magħruf bħala El Cajón, li huwa wkoll l-isem popolari tiegħu. Sbatax-il kilometru ’l bogħod hemm il-kaskati ta' Pulhapanzak, waqgħa ta' 43 metru, fuq ix-Xmara Lindo. Mill-inqas 177 xmara ġew affettwati fl-aħħar deċennji. Il-ħamrija tinxef, u l-għelejjel jagħtu inqas rendiment, u dan iwassal għall-fqir ta’ xi bdiewa. === Laguni === <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=220px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text- align:left;clear:all; margin- left:10px; font- size:90%" |colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="blue"|'''Algunas lagunas del territorio hondureño''' |- |colspan=4 align=center| |- ! style="background:#e8e8e8;" | '''Nombre''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Ubicación departamental''' |- background:#efefef |Caratasca|| align=right|Gracias a Dios |- background:#e9e9e9; | Laguna de Brus|| align=right|Gracias a Dios |- background:#e9e9e9 |Ébano y Criba || align=right| Gracias a Dios |- |Laguna de Tansin |Gracias a Dios |- background:#efefef |Guaymoreto|| align=right|Colón |- background:#efefef |Los Micos|| align=right|Atlántida |- background:#efefef |Alvarado|| align=right|Cortés |- background:#e9e9e9 |Tinta|| align=right|Atlántida |- background:#efefef |Ticamaya || align=right|Cortés |- background:#e9e9e9; |Jucutuma|| align=right|Cortés |- background:#e9e9e9 |Toloa || align=right|Atlántida |- </small> |- |} </div Il-Laguna ta' Caratasca hija ta' daqs konsiderevoli, li tvarja fil-wisa'. Hija ffurmata minn sistema ta' laguni maqsuma minn kanali naturali. Fin-nofsinhar u l-lvant tal-laguna hemm il-laguni Warunta, Tansin, u Tilbalaca, kollha ta’ ilma ħelu għax huma mitmugħa mix-xmajjar Warunta, Mocorón, u Ibantara, kif ukoll il-laguni Cauquira u Cohunta. Lejn il-punent hemm il-Laguna ta' Tara, li tisfaċċa fil-baħar minn Tabacunta. Il-Laguna l-kbira ta’ Caratasca tinsab fiċ-ċentru tal-kumpless tal-laguna. Għandha ilma salmastru u hija separata mill-baħar minn strixxa dejqa ta’ art. Hija twila sitta u sittin kilometru b’wisa’ erbatax-il kilometru. Il-kumpless tal-laguna ta' Caratasca għandu żewġ daħliet għall-baħar: waħda fil-punent minn Tabacunta u l-oħra mill-bank tar-ramel ta’ Caratasca, li huwa wiesa' kilometru u fond erba' metri. Il-Laguna ta' Brus tinsab fil-punent tal-Laguna ta' Caratasca, li minnha hija separata mix-Xmara Patuca. Hija twila 28 kilometru u wiesgħa 7 kilometri, u hija separata mill-baħar mill-bank tar-ramel bl-istess isem. Fin-nofsinhar tal-bank tar-ramel hemm żewġ gżejjer żgħar. Ix-Xmara Sigre tidħol fil-laguna, kif tagħmel, lejn il-lvant, fergħa tax-Xmara Patuca magħrufa bħala t-Tum Tum Crick. Il-Laguna Ebony tikkonnettja mal-Laguna żgħira ta' Criba lejn il-punent. Dawn il-laguni huma konnessi mal-baħar permezz ta' kanal tad-dħul li huwa twil 500 metru u għandu fond ta' 1.4 metru matul l-istaġun xott. Il-Maċedonja Cay jew Gżira tinsab faċċata tal-bank tar-ramel tal-laguna. Il-Laguna Ebony hija twila 12-il kilometru. L-ilmijiet tax-Xmara Tinto jidħlu fil-Laguna ta' Criba, li hija wkoll mitmugħa minn nixxigħat li jinżlu mill-Muntanja Baltimore. Hemm sitt gżejjer żgħar fil-Laguna Ebony. === Laguni Żgħar === [[File:Amanecer_Laguna_de_Alvarado.JPG|thumbnail|Il-Laguna ta' Alvarado f'Puerto Cortés.]] Il-Laguna ta' Guaymoreto tinsab fil-grigal tal-belt ta' Trujillo u tikkonnettja mal-bajja permezz ta' kanal naturali aċċessibbli għal dgħajjes żgħar. It-tul massimu tagħha huwa ta' 9 km. Isimha ġej mill-kelma Guaymuras, l-isem li bih il-popli indiġeni kienu jafu lill-Honduras fi żminijiet pre-Kolombjani. Ġiet iddikjarata Rifuġju Nazzjonali għall-Ħajja Selvaġġa permezz tal-Ftehim Eżekuttiv Nru 1118-92, wara li laħqet in-numru 30 fil-lista tal-għeġubijiet tal-Honduras. Il-Laguna ta' Alvarado tinsab fil-majjistral tal-Honduras fid-dipartiment ta' Cortés, fil-muniċipalità ta' Puerto Cortés. Hija tinsab fil-latitudni tat-tramuntana ta' 15°50′35″ u lonġitudni tal-punent ta' 87°54′48″. Għandha kanal ta' aċċess permanenti għall-Baħar Karibew, li huwa twil 894 metru. Il-Laguna ta' Alvarado għandha erja tal-wiċċ ta' 8.4 km², fond medju ta' 4.5 metri, u fond massimu ta' 6 metri. Laguna Quemada, magħrufa wkoll bħala Laguna de Los Micos, għandha erja tal-wiċċ ta' 41.71 km², erja ta' baċir ta' 389.37 km², u 45.54 km² ta' art li tvarja. Il-fond medju huwa ta' 3.8 metri, b'fond massimu ta' 16-il metru. It-temperatura medja hija ta' 28 grad Celsius. Hija tinsab fil-punent tal-belt ta' Tela fid-dipartiment ta' Atlántida, fil-bokka tax-Xmara San Alejo. L-isem indiġenu tagħha huwa Lagunu Babunu, li fil-lingwa Garifuna jfisser "laguna tax-xadini". Laguni iżgħar oħra jinkludu: Laguna Tinta, li tinsab bejn Punta Sal u x-Xmara Tinto; Laguna de Ticamaya, li tinsab fil-grigal tal-belt ta' San Pedro Sula; Laguna de Jucutuma, li tinsab ħdejn il-belt ta' La Lima, Cortés; u l-Laguna de Toloa, li tinsab fl-iktar parti tal-punent tad-Dipartiment ta' Atlántida, bejn il-Laguna de Los Micos u x-Xmara Ulúa. Hija twila 5 kilometri u wiesgħa 3 kilometri u hija konnessa max-Xmara Ulúa permezz ta' kanal. == Economija == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #ccc solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" align="left" |-bgcolor="#800020" style="color:white" ! colspan="4"| Exportaciones de Honduras en 2019 a |- |-bgcolor="#800020" style="color:white" ! N.º||País || Valor de exportaciones<br />(en dólares) || Porcentaje |- | align=center|1.º|| {{USA}} || [[USD]] 2000 millones || 44 % |- | align=center|2.º|| {{DEU}} || [[USD]] 326 millones || 7.2 % |- | align=center|3.º || {{SLV}} || [[USD]] 274 millones || 6.1 % |- | align=center|4.º|| {{GTM}} || [[USD]] 227 millones || 5.0 % |- | align=center|5.º||{{NIC}} || [[USD]] 212 millones || 4.7&nbsp;% |- | align=center|6.º||{{MEX}} || [[USD]] 161 millones || 3.5&nbsp;% |- | align=center|7.º||{{NLD}} || [[USD]] 132 millones || 2.9&nbsp;% |- | align=center|8.º|| {{CRI}} || [[USD]] 107 millones || 2.4&nbsp;% |- | align=center|9.º|| {{CHN}} || [[USD]] 91.7 millones || 2.0&nbsp;% |- | align=center|10.º|| {{BEL}} || [[USD]] 80.9 millones || 1.8&nbsp;% |- | colspan="4"|<small>Fuente: [[Economía|Observatorio de Economía y Complejidad]] (2014)<ref>{{cite web |url=https://oec.world/es/visualize/tree_map/sitc/export/hnd/show/all/2014/ |title=Where does Honduras export to? (2014) |work=Observatory of Economic Complexity |date=}}</ref> </small> |} 73% tal-popolazzjoni tal-pajjiż hija fqira, u 53% jgħixu f'faqar estrem, skont l-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika (INE) tal-Honduras. Il-pajjiż huwa wieħed mill-aktar inugwali fl-Amerika Latina. [[File:Honduras treemap es.png|thumbnail|180px|left|Rappreżentazzjoni grafika tal-prodotti tal-esportazzjoni tal-pajjiż fi 28 kategorija kkodifikati bil-kulur.]] [[File:Chiquita bananas.jpg|right|thumb|190px|Il-banana hija wieħed mill-prodotti ewlenin tal-esportazzjoni tal-Honduras.]] Il-Honduras tiddependi ħafna fuq ir-rimessi minn barra l-pajjiż, li huma pproġettati li jikkontribwixxu 27% tal-PDG fl-2025, u jaqbżu bil-bosta d-dħul minn setturi essenzjali oħra, bħall-esportazzjonijiet. L-agrikoltura saret is-sinsla tal-ekonomija Hondurana fl-aħħar tas-seklu 19 u matul is-seklu 20. Filwaqt li l-importanza tagħha naqset xi ftit, l-għelejjel tal-banana u tal-kafè kienu jammontaw għal 30% tal-esportazzjonijiet tal-pajjiż fi żminijiet riċenti (2004). Bħalissa, il-gvern Honduran qed iwettaq proġetti biex jippromwovi u jespandi s-settur industrijali, jiddiversifika l-agrikoltura, itejjeb l-infrastruttura tat-trasport, u jiżviluppa proġetti idroelettriċi. L-agrikoltura Hondurana ġiet affettwata b'mod partikolari mill-Ftehim ta' Kummerċ Ħieles (FTA) iffirmat fl-2005 mal-Istati Uniti, peress li mhuwiex kompetittiv man-negozju agrikolu tal-Istati Uniti. Illum, il-biċċa l-kbira tal-ikel ikkunsmat fil-Honduras huwa importat. Fil-kuntest makroekonomiku; il-Honduras daħlet fi ftehimiet ta' kummerċ ħieles mal-Amerika Ċentrali, ir-Repubblika Dominikana, u l-Istati Uniti. Huwa kruċjali wkoll li jiġi enfasizzat l-ammont astronomiku ta' rimessi mibgħuta lill-pajjiż minn Hondurani li jgħixu u jaħdmu barra minn Malta, speċjalment fl-Istati Uniti. Pereżempju, fl-2006, l-ammont mibgħut minn dawn il-Hondurani kien ta' $2.359 biljun. [[File:Roasted coffee beans.jpg|thumbnail|Il-kafè huwa wieħed mill-pilastri tal-ekonomija Hondurana.]] It-tkabbir reali tal-PDG fl-2010 huwa stmat għal 2.5 fil-mija, meta mqabbel ma' 1.9 fil-mija fl-2009, appoġġjat mill-irkupru fil-konsum u l-investiment domestiku, kif ukoll l-esportazzjonijiet grazzi għall-irkupru tas-swieq esterni ewlenin tagħha, bħall-Kosta Rika, l-Ewropa, u l-Istati Uniti. Il-Bank Ċentrali jistma li l-inflazzjoni għalqet Diċembru f'livelli qrib is-sitt fil-mija fis-sena, meta mqabbla ma' 0.9 fil-mija tnax-il xahar qabel, bħala riżultat tal-irkupru ekonomiku u l-influwenza taż-żieda fil-prezzijiet taż-żejt u tal-ikel bażiku, speċjalment il-qamħ u r-ross. Il-kafè jirrappreżenta 26.9 fil-mija tal-esportazzjonijiet, segwit mill-banana b'10.4 fil-mija, u ż-żejt tal-palm, li akkumula 6.9 fil-mija f'Settembru 2019. Dawn huma l-prodotti ewlenin tal-esportazzjoni, skont l-Osservatorju UNAH. Mill-1901 sal-1913, l-Istati Uniti kienu responsabbli għal kważi l-esportazzjonijiet kollha tal-Honduras, u qabżu l-50% f'kull sena. L-inqas ċifra kienet ta’ 66.1% fl-1901, filwaqt li laħqet 92.2% fl-1908. L-esportazzjonijiet li fadal kienu maqsuma bejn il-Ġermanja u l-Gran Brittanja. L-esportazzjonijiet lejn il-Ġermanja baqgħu relattivament kostanti matul it-13-il sena, u varjaw bejn 2.2% u 5.3%. 70% tal-popolazzjoni taħdem fis-settur informali (jiġifieri m’għandhom l-ebda kuntratt jew protezzjoni soċjali ta’ ebda tip u jgħixu minn ħalqhom). L-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika (INE) innota fl-2025 li “l-aktar familji sinjuri fil-pajjiż jaqilgħu 101 darba aktar mill-ifqar, differenza li tirrifletti konċentrazzjoni qawwija ta’ dħul u [[inugwaljanza ekonomika]] għolja.” === Baġit === Il-baġit nazzjonali għall-2015 kien ta' 185,482 miljun lempiras (9 biljun dollaru Amerikan); huwa maqsum bejn it-tliet fergħat tal-gvern Honduran. Il-programm ta' Investiment Pubbliku ammonta għal 10,163 miljun lempiras. Hemm żewġ sorsi ta' finanzjament: * Fondi Nazzjonali: Dawn huma self u fondi nazzjonali. 62% huma allokati għall-iżvilupp uman u 38% għall-investiment fl-infrastruttura. * Riżorsi Esterni: 72% tal-fondi minn sorsi esterni huma allokati għall-investiment fl-infrastruttura; toroq, portijiet, u infrastruttura b'mod ġenerali. It-28% li jifdal huma allokati għall-iżvilupp uman. It-total taż-żewġ fondi jintuża kif ġej: 44% huwa investit fl-iżvilupp uman u 56% fl-infrastruttura. L-investiment pubbliku totali huwa qrib is-17-il biljun lempiras. <ref>http://www.elheraldo.hn/pais/906374-466/educaci%C3%B3n-y-salud-prioridades-del-presupuesto</ref> 6% tal-baġit miksub minn riżorsi esterni se jiġi allokat għal tliet oqsma: * Investiment soċjali, * Infrastruttura (inklużi t-toroq), * Investiment fi proġetti idroelettriċi; fost dawn hemm Patuca III u Cañaveral. === Prestazzjoni Agrikola === [[File:Lake Yojoa.jpg|right|thumb|250px|Uċuħ tar-raba’ ħdejn il-Lag Yojoa.]] Is-setturi bl-akbar piż fil-kompożizzjoni tal-PDG agrikolu huma: a) kafè, b) għelejjel tat-tuberi, ħaxix, legumi, u frott, c) trobbija tal-baqar, d) qmuħ bażiċi, e) banana, u f) għelejjel agro-industrijali. Skont il-Ministeru tal-Agrikoltura (SAG), f’dawn l-aħħar deċennji l-Prodott Domestiku Gross Agrikolu wera mġiba volatili b’reazzjoni għal xokkijiet interni u esterni. Matul il-perjodu 2000-2010, il-PDG kiber b’rata medja annwali ta’ 3.7%. Fl-2009, il-PDG agrikolu kien jirrappreżenta 12.7% tal-PDG totali. Fis-snin ta’ wara, it-tkabbir tas-settur ingħata spinta minn titjib fil-proċessi tat-tħawwil u l-ħsad, żieda fil-produttività, u l-espansjoni taż-żoni kkultivati. Matul il-perjodu 2006-2010, il-PDG agrikolu kiber b'18.6% kumulattiv, b'rata medja annwali ta' 4.7%, ogħla miż-żieda miksuba fil-perjodu ta' ħames snin mill-2000-2005, li kienet ta' 10.8%, b'rata ta' tkabbir annwali ta' 2.7%. Il-prestazzjoni tal-agrikoltura matul il-perjodu 2005-2009 kienet irregolari. Bejn l-2006 u l-2007, ġiet irreġistrata żieda qawwija meta mqabbla mal-2004-2005, bħala riżultat ta' politiki li jappoġġjaw il-produzzjoni għal bdiewa żgħar u ta' daqs medju flimkien maż-żieda fil-prezzijiet tal-prodotti agrikoli. Madankollu, il-maltempati tropikali li affettwaw il-pajjiż f'Ottubru 2008 ikkawżaw kontrazzjoni li wasslet għal tnaqqis fil-produzzjoni u l-esportazzjonijiet tal-banana, u min-naħa tagħha, skoraġġew lill-produtturi tal-kafè milli jesportaw minħabba prezzijiet baxxi u domanda esterna mnaqqsa. It-tkabbir kien ta' 2.4% fl-2008, iżda 0.3% biss fl-2009. == Edukazzjoni == L-edukazzjoni fil-Ħonduras hija maqsuma skont il-bżonnijiet ta’ tagħlim u l-etajiet tal-istudenti fil-livelli li ġejjin: edukazzjoni preprimarja, primarja, sekondarja, u għolja. Fl-2000, iċ-ċensimenti tal-istudenti mwettqa mill-Ministeru tal-Edukazzjoni Pubblika rriflettew id-dejta li ġejja: 120,141 student fi skola preprimarja, 1,108,387 student fi skola primarja, u 310,053 student fi skola sekondarja. Minħabba li ftit studenti jlestu l-edukazzjoni sekondarja jew jattendu l-università, il-pajjiż jonqsu wkoll forza tax-xogħol ippreparata biex tmexxi l-iżvilupp ekonomiku tiegħu. === Edukazzjoni Preskolari === L-edukazzjoni preskolari hija bla ħlas u obbligatorja. L-iskop tagħha huwa li trawwem it-tkabbir u l-iżvilupp komprensiv tal-abbiltajiet fiżiċi, motorji, soċjo-emozzjonali, lingwistiċi u konjittivi tat-tfal, li jippermettu l-integrazzjoni sħiħa tagħhom fil-kuntest tal-iskola u tal-komunità. Dan il-livell ikopri studenti bejn l-etajiet ta’ erba’ (4), ħames (5) u sitt (6) snin. Biex jidħlu fl-edukazzjoni primarja, fejn teżisti kopertura, l-istudenti jridu jkunu lestew mill-inqas sena (1) ta’ edukazzjoni preskolari. === Edukazzjoni Primarja === L-edukazzjoni primarja hija l-livell edukattiv iffukat fuq l-iżvilupp komprensiv tal-istudenti fid-dimensjonijiet fiżiċi, emozzjonali, konjittivi, soċjali, kulturali, morali u spiritwali tagħhom. Tiżviluppa l-abbiltajiet tagħhom skont l-għarfien, il-ħiliet u l-attitudnijiet definiti fil-kurrikulu preskritt għal dan il-livell, li jippermettilhom ikomplu l-edukazzjoni formali tagħhom. L-edukazzjoni primarja hija bla ħlas u obbligatorja. Din tikkonsisti f’disa’ (9) snin, b’etajiet ta’ referenza minn sitt (6) sa erbatax (14) snin, u hija maqsuma fi tliet (3) ċikli sekwenzjali u kontinwi ta’ tliet (3) snin kull wieħed. Minbarra l-evalwazzjoni annwali, kull ċiklu se jiġi evalwat kollu kemm hu. ==== L-Ewwel Ċiklu ==== * L-Ewwel Grad * It-Tieni Grad * It-Tielet Grad ==== It-Tieni Ċiklu ==== * Ir-Raba' Grad * Il-Ħames Grad * Is-Sitt Grad ==== It-Tielet Ċiklu ==== * Is-Seba' Grad * It-Tmien Grad * Id-Disa' Grad === Edukazzjoni Sekondarja === L-edukazzjoni sekondarja għandha l-għan li tipprovdi l-esperjenza formattiva meħtieġa biex wieħed jidħol fid-dinja tax-xogħol u jsegwi edukazzjoni għolja, permezz tal-akkwist u l-iżvilupp ta' għarfien, ħiliet, u attitudnijiet rilevanti għall-ħajja personali u soċjali, kif ukoll għall-iżvilupp ekonomiku, soċjokulturali, xjentifiku, u teknoloġiku tal-pajjiż. Tinkludi l-etajiet ta' ħmistax (15) sa sbatax (17) sena, u t-tlestija tagħha tirriżulta fl-għoti ta' diploma skont il-livell akkademiku tad-diploma tal-iskola sekondarja tagħhom (li ddum sentejn jew tlieta), kif determinat mill-Ministeru tal-Edukazzjoni. L-edukazzjoni sekondarja hija bla ħlas u obbligatorja. Il-modalitajiet u l-ispeċjalizzazzjonijiet f'dan il-livell huma bbażati fuq kriterji pedagoġiċi, tekniċi, u xjentifiċi. ==== Programmi Professjonali ==== # Diploma tal-Iskola Sekondarja fix-Xjenzi u l-Umanistika # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fis-Saħħa u n-Nutrizzjoni # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fil-Promozzjoni Soċjali # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fl-Amministrazzjoni tan-Negozju # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fix-Xjenza tal-Kompjuter # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fil-Kontabilità u l-Finanzi ==== Programmi Tekniċi ==== # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fix-Xjenza tal-Kompjuter b'Speċjalizzazzjoni fir-Robotika # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fl-Elettronika # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fir-Refriġerazzjoni # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fl-Agrikoltura ==== Programmi Speċjali ==== # Baċellerat Tekniku Professjonali fil-Ġestjoni tal-Lukandi # Baċellerat Tekniku Professjonali fl-Istudji Segretarjali Eżekuttivi Bilingwi # Baċellerat Tekniku Professjonali fil-Banek u l-Finanzi === Edukazzjoni Ogħla === {{AP|Edukazzjoni Ogħla}} Din hija offruta lil studenti li għandhom bejn 17 u 18-il sena u aktar; hija edukazzjoni ta' livell universitarju. Il-livell intermedju ta' edukazzjoni ogħla jinkludi programmi universitarji li jwasslu għal lawrji tal-Baċellerat u tal-Assoċjat. Bħalissa, il-gradwati tal-iskola sekondarja għandhom l-opportunità li jagħmlu eżamijiet ta' qabel l-università biex jidentifikaw l-aptitudnijiet tagħhom għall-qasam ta' studju magħżul tagħhom. Mal-iskrizzjoni, l-istudenti jibdew jirċievu korsijiet bażiċi qabel ma jidħlu fil-fakultà magħżula tagħhom. Wara li jlestu l-perjodi meħtieġa, jiksbu l-lawrja tal-Baċellerat jew tal-Assoċjat tagħhom, modalità oħra li tagħmel l-edukazzjoni ogħla aktar aċċessibbli għall-popolazzjoni. L-Edukazzjoni Ogħla tinkludi speċjalizzazzjonijiet fil-livelli tal-undergraduate u tal-università teknika permezz ta' diplomi, programmi postgraduate, lawrji tal-masters, u dottorati. ==== Universitajiet ==== Il-lista li ġejja turi l-klassifika sħiħa tal-Webometrics tal-2021 tal-universitajiet għas-sittax-il università li joffru edukazzjoni għolja fir-Repubblika tal-Ħonduras. Imħejjija mill-Kunsill Nazzjonali Spanjol għar-Riċerka (CSIC), il-klassifika tikkunsidra tliet assi għall-punteġġ tal-universitajiet differenti. L-eċċellenza akkademika tirrappreżenta 40% tal-punteġġ (perċentwal tal-aktar artikli akkademiċi u xjentifiċi ċċitati f'sebgħa u għoxrin dixxiplina tad-database tal-laboratorju scimago) 50% tal-punteġġ huwa bbażat fuq il-viżibilità tal-impatt tal-kontenut u fl-aħħar 10% tal-punteġġ huwa bbażat fuq l-aqwa riċerkaturi akkademiċi-xjentifiċi li għandha kull Università. {| class="wikitable" style="font-size: 112%;" |- | colspan="8" align="center" style="color:black; background:aqua;width:55em"| '''Ranking Mundial Webometrics 2021 de Universidades Hondureñas''' <ref>{{cita web|url=https://www.webometrics.info/en/Latin_America/Honduras|título=Ranking Web de Universidades, Webometrics 2021, Honduras|fechaacceso=14 de Septiembre de 2021}}</ref> |- |style="color:white; background:DarkBlue;width:1em" |<center> '''Clasificación<br>nacional''' |style="color:black; background:white;width:1em" |<center>'''Clasificación<br>mundial''' |style="color:white; background:DarkBlue;width:4em" |<center>'''Universidad''' |style="color:black; background:white;width:4em" |<center>'''Logo''' |style="color:white; background:DarkBlue;width:4em" |<center>'''Web''' |style="color:black; background:white;width:4em" |<center>'''Sede''' |style="color:white; background:DarkBlue;width:4em" |<center>'''Lema''' |style="color:black; background:white;width:4em" |<center>'''Fundación''' |- |colspan="9"|<div style="width:60em; height: 35em; overflow: auto; background: white; border: 5px solid #00FFFF;"> {| class="wikitable sortable" |- |{{align|center|'''1'''}} | {{align|center|'''3802'''}} |[[Universidad Nacional Autónoma de Honduras]] | align="center"| [[Archivo:Escudo de la UNAH.svg|150px]] | [https://www.unah.edu.hn/ https://www.unah.edu.hn/<br>(Estatal)] | {{flag|HON}} [[Tegucigalpa]] |Lucem Aspicio<br>«Aspiro a la luz» |1847 |- | {{align|center|'''2'''}} | {{align|center|'''5237'''}} |[[Escuela Agrícola Panamericana]] | align="center"| | [https://www.zamorano.edu/ www.eap.edu.hn/<br>(Privada)] | {{flag|HON}} [[San Antonio de Oriente]] |El trabajo todo lo vence |1942 |- |{{align|center|'''3'''}} | {{align|center|'''5936'''}} |[[Universidad Tecnológica Centroamericana]] | align="center"| [[Archivo:Logo UNITEC.png|150px]] |[https://www.unitec.edu/ https://www.unitec.edu.hn/<br>(Privada)] |{{flag|HON}} [[Tegucigalpa]] |Retemos el futuro |1987 |- | {{align|center|'''4'''}} | {{align|center| 7481}} |[[Universidad Pedagógica Nacional Francisco Morazán]] | align="center" | | [https://www.upnfm.edu.hn/ www.upnfm.edu.hn/ (Estatal)] |{{flag|HON}} [[Tegucigalpa]] / [[San Pedro Sula]] / [[La Ceiba]] |«Educar es transformar» |1956 |- | {{align|center|'''5'''}} | {{align|center| 10331}} | [[Universidad Católica de Honduras]] | align="center" | |[https://www.unicah.edu/ www.unicah.edu.hn<br>(Privada)] | {{flag|HON}} [[Tegucigalpa]] |«Sueña sin miedo y estudia sin límites» |1992 |- | {{align|center|'''6'''}} | {{align|center| 11651}} | [[Universidad Tecnológica de Honduras]] | align="center" | |[https://www.uth.hn/ https://www.uth.edu.hn/<br>(Privada)] | {{flag|HON}} [[San Pedro Sula]] |«Tu universidad hondureño» |1986 |- | {{align|center|'''7'''}} | {{align|center| 15248}} | [[Universidad de San Pedro Sula]] | align="center" |[[Archivo:USAP_HONDURAS.png|130px]] |[http://www.usap.edu/ http://www.usap.edu.hn/<br>(Privada)] | {{flag|HON}} [[San Pedro Sula]] |«Sabiduría, verdad, honor» |1978 |- | {{align|center|'''8'''}} | {{align|center| 15914}} | [[Universidad Nacional de Agricultura y Agronomía (Honduras)]] | align="center" | |[http://www.unag.edu.hn/ www.unag.edu.hn/<br>(Estatal)] | {{flag|HON}} [[Catacamas]] |Aprender haciendo |1950 |- | {{align|center|'''9'''}} | {{align|center| 17683}} | [[Universidad José Cecilio del Valle]] | align="center" |[[Archivo:Logo UJCV.jpg|65px]] |[https://ujcv.edu.hn/ https://ujcv.edu.hn/<br>(Privada)] |{{flag|HON}} [[Tegucigalpa]] |«Tu futuro está aquí» |1978 |- | {{align|center|'''10'''}} | {{align|center| 20606}} | Universidad Cristiana Evangélica Nuevo Milenio | align="center" | |[https://web.ucenm.net/ www.ucenm.net/<br>(Privada)] | {{flag|HON}} [[La Lima (Honduras)|La Lima]] | Justicia, Integridad y Respeto |2001 |- | {{align|center|'''11'''}} | {{align|center| 20648}} | [[Universidad Metropolitana de Honduras]] | align="center" | |[https://www.unimetro.edu.hn/ www.unimetro.edu.hn/<br>(Privada)] | {{flag|HON}} [[Tegucigalpa]] |«Innovación, Valores, Liderazgo» |2002 |- | {{align|center|'''12'''}} | {{align|center| 22983}} | Universidad Politécnica de Ingeniería Honduras | align="center" | |[https://www.upi.edu.hn/ www.upi.edu.hn/<br>(Privada)] |{{flag|HON}} [[Tegucigalpa]] |Tu Futuro Con Nosotros |2005 |- | {{align|center|'''13'''}} | {{align|center| 23713}} | Centro de Diseño, Arquitectura y Construcción | align="center" | |[https://www.cedac.edu.hn/ www.cedac.edu.hn/<br>(Privada)] |{{flag|HON}} [[Tegucigalpa]] |La Universidad del Diseño | 1996 |- | {{align|center|'''14'''}} | {{align|center| 23966}} | CEUTEC Centro Universitario Tecnológico | [[Archivo:CEUTEC_HONDURAS.png|170px]] |[https://www.ceutec.hn/ www.ceutec.hn/<br>(Privada)] |{{flag|HON}} [[Tegucigalpa]], [[San Pedro Sula]], [[La Ceiba]] | Excelencia,Espíritu emprendedor e Innovación |1996 |- | {{align|center|'''15'''}} | {{align|center| 24854}} | Instituto Superior Tecnológico Jesús de Nazareth | align="center" | |[https://ujn.edu.hn/ www.ujn.edu.hn/<br>(Privada)] |{{flag|HON}} [[San Pedro Sula]] |Pensando en ti, apoyamos tu futuro |2004 |- | {{align|center|'''16'''}} | {{align|center| 26264}} | [[Universidad Nacional de Ciencias Forestales]] | align="center" | |[http://www.unacifor.edu.hn/ www.unacifor.edu.hn/<br>(Privada)] |{{flag|HON}} [[Siguatepeque]] |«In Arbore Vita Hominum Est» |1969 |- |} </div> |- class="sortbottom" | colspan="6" style=font-size:.8;background-color:#f8f9fa;line-height:140%; | '''Referencias'''<br> * [https://www.webometrics.info/en/Latin_America/Honduras Clasificación CSIC Universidades 2021/Honduras] * [https://www.scimagoir.com/ Datos de Scimago LAB] |} === Sena Skolastika === Fir-Repubblika tal-Ħonduras, is-sena skolastika tibda fi Frar u tintemm f'Novembru, tinkludi total ta' erbgħin ġimgħa ta' klassijiet u għandha tikkonsisti f'minimu ta' madwar mitejn jum ta' skola, fil-livell tal-edukazzjoni pubblika. == Sigurtà == Mill-2014, kien l-aktar pajjiż perikoluż fid-dinja, iżda dan mhux dejjem kien il-każ, peress li kiseb l-indipendenza tiegħu b'mod paċifiku fl-1821. Għal ħafna mis-seklu 20, ir-rata ta' omiċidji kienet inqas minn għaxar persuni għal kull 100,000 abitant, u dan jagħmilha waħda mill-aktar pajjiżi paċifiċi fuq il-pjaneta. Minn dakinhar 'l hawn, iċ-ċifri ilhom jiżdiedu, u dan jikkoinċidi mat-tkabbir tat-traffikar tad-droga fil-pajjiż, li huwa fattur ieħor ewlieni li jikkontribwixxi. L-influwenza ta' gangs jew gruppi ta' kriminalità organizzata fil-pajjiż hija kawża sinifikanti oħra tal-għadd għoli ta' omiċidji, skont studji mill-Uffiċċju tan-Nazzjonijiet Uniti dwar id-Droga u l-Kriminalità (UNODC). Fl-1990, ir-rata ta' omiċidji kienet diġà ta' għaxar omiċidji għal kull 100,000 abitant, u fi tliet snin biss, iċ-ċifra ttriplikat, u laħqet 30 omiċidju għal kull 100,000 abitant sal-1994. Iż-żieda kienet esponenzjali f'dawn l-aħħar snin, u laħqet kważi żieda ta’ 1000% u laħqet aktar minn 90 omiċidju għal kull 100,000 abitant fl-2012, u b'hekk saret il-pajjiż bl-ogħla rata ta' omiċidji fid-dinja, b’ċifri rekord kemm lokalment kif ukoll globalment mill-1998. Madankollu, l-istatistika tal-2017 minn InSight Crime turi tnaqqis ta' 26% meta mqabbla mal-2016, u tpoġġi r-rata ta' omiċidji f’42.8 għal kull 100,000 abitant, li hija tama. l-baġit militari tal-Ħonduras ittriplika mill-2009. L-Istati Uniti jipprovdu wkoll assistenza militari lill-istat Honduras u jużaw bażijiet militari fil-pajjiż bħala bażi tat-tnedija għal interventi fir-reġjun. == Minjieri == Fl-1594, il-belt tal-minjieri ta' Santa Lucía, ħdejn il-belt ta' Tegucigalpa, irċeviet mingħand ir-Re ta' Spanja, bħala kumpens għall-minerali prezzjuż sfruttat, xi qniepen, kalċi, tabernaklu u salib għall-popolazzjoni. Matul l-amministrazzjoni Spanjola bejn is-sekli 18 u 19, u waqt li kien qed iservi bħala gvernatur-intendent tal-provinċja tal-Ħonduras, il-Kurunell Ramón de Anguiano ssottometta talba fil-25 ta' Marzu u l-25 ta' Mejju, 1799, biex iġib elf Afrikan skjavjat biex jaħdmu fil-minjieri Honduras. Fil-25 ta' Frar, 1800, Anguiano ppreżenta lill-monarka ta' Madrid il-proġett għall-ħolqien ta' Bank Nazzjonali ta' San Carlos, li l-iskop tiegħu jkun li jipprovdi kreditu lill-minaturi u l-bdiewa tal-provinċja. Meta ġiet organizzata r-Repubblika tal-Ħonduras, matul il-presidenza tal-Ġeneral Luis Bográn, ġie ppubblikat il-Kodiċi tal-Minjieri tal-Ħonduras tal-1886, u aktar tard, fl-1 ta' Jannar 1899, daħal fis-seħħ il-Kodiċi tal-Minjieri l-ġdid tal-Ħonduras tal-1898, li rregola l-isfruttament tad-depożiti tal-minjieri tal-pajjiż. Bejn l-1876 u l-1915, ingħataw 276 konċessjoni lil kumpaniji Ingliżi, Amerikani, u xi wħud mill-Ħonduras li kienu proprjetà ta' Hondurani sinjuri, bħal Marco Aurelio Soto, Enrique Gutiérrez Lozano, Luis Bográn, u Abelardo Zelaya, fost oħrajn li kkontribwew kapital li eventwalment ġie assorbit minn negozjanti Amerikani li monopolizzaw is-settur tal-minjieri u ffurmaw il-Kumpanija tas-Sindakat tal-Amerika Ċentrali. Il-minjieri kienu importanti ħafna għall-Ħonduras fl-aħħar żewġ deċennji tas-seklu 19, u kienu jirrappreżentaw medja ta' 50% tal-esportazzjonijiet. Minn dawk il-50%, il-Kumpanija tal-Minjieri ta' Rosario qabdet 90% tal-profitti, li jirrappreżentaw 45% tal-esportazzjonijiet totali tal-pajjiż. F'Jannar 2013, il-Kungress Nazzjonali tal-Ħonduras approva Liġi Ġenerali ġdida dwar il-Minjieri, u nħoloq l-Istitut tal-Ġeoloġija u l-Minjieri. L-esportazzjonijiet tal-minjieri huma pproġettati li jilħqu l-$293 miljun fl-2021. L-NGO Fosdeh iddikjarat f'rapport li "proġetti ta' estrazzjoni ta' minerali u idrokarburi qed ibiddlu l-ġeografija tal-pajjiż": bil-konċessjonijiet tal-minjieri għaddejjin, iż-żona magħżula għall-estrazzjoni tista' tilħaq il-5% tat-territorju nazzjonali fis-snin li ġejjin. == Turiżmu == L-Istitut Honduran tat-Turiżmu (IHT) għandu l-missjoni li "jmexxi l-iżvilupp tat-turiżmu nazzjonali permezz ta' attivitajiet ta' ppjanar, jippromwovi l-iżvilupp u d-diversifikazzjoni tal-offerti tat-turiżmu, jappoġġja l-operat tas-servizzi tat-turiżmu, u jippromwovi t-turiżmu, filwaqt li jikkoordina l-azzjonijiet ta' aġenziji u livelli governattivi differenti." Skont il-viżjoni tal-IHT, dan se jwassal biex il-Honduras issir "il-pajjiż ewlieni fit-turiżmu fil-livell reġjonali sal-2021, wara li tkun żviluppat u diversifikat is-swieq, il-prodotti u d-destinazzjonijiet tagħha. In-negozji se jkunu aktar kompetittivi kemm nazzjonalment kif ukoll internazzjonalment." L-IHT jiddikjara wkoll li "t-turiżmu se jiġi rikonoxxut bħala element ewlieni fl-iżvilupp ekonomiku, u t-tkabbir tiegħu se jkun ibbażat fuq ir-rispett għall-ambjenti naturali, kulturali u soċjali, u jikkontribwixxi għat-tisħiħ tal-identità nazzjonali." Għalkemm il-Honduras bħalissa tinsab fl-aħħar post fil-wasliet tat-turisti fl-Amerika Ċentrali, tinsab fir-raba' post fid-dħul mill-kambju barrani, wara l-Costa Rica, il-Panama u l-Gwatemala (2009). Ir-reġjun li jikkontribwixxi l-aktar turisti lejn il-Honduras jibqa' l-Amerika Ċentrali, li jirrappreżenta 46% tat-total. It-tieni l-aktar reġjun importanti huwa l-Amerika ta' Fuq, b'39% tat-turisti totali, il-maġġoranza l-kbira ġejjin mill-Istati Uniti. 10.1% tat-turisti ġejjin mill-Ewropa u 4.2% minn pajjiżi oħra madwar id-dinja. Il-Honduras għandu ħafna postijiet li jattiraw vjaġġaturi avventurużi. Minn treks fil-ġungla u scuba diving għal żjarat f'siti Mayan antiki u rħula indiġeni. Il-pajjiż jiftaħar b'40 żona protetta, 20 park nazzjonali, u żewġ siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO: Copán u r-Riżerva tal-Bijosfera Río Plátano. Il-Gżejjer tal-Bajja, li jirċievu aktar minn 50% tat-turisti li jżuru l-Honduras, joffru lukandi u kċina ta' klassi dinjija. Sa ċertu punt, dan huwa minnu wkoll fi bliet turistiċi akbar bħal Copán Ruinas, Tela, San Pedro Sula, Tegucigalpa, iż-żona tal-Lag Yojoa, u La Ceiba. Ladarba t-turisti jivvjaġġaw lil hinn minn din ir-rotta turistika ewlenija, għandhom ikunu lesti li joqogħdu għal akkomodazzjoni bażika u infrastruttura turistika inqas żviluppata. Li tasal il-Ħonduras huwa faċli ħafna, b'ħafna titjiriet diretti lejn San Pedro Sula, Tegucigalpa, u Roatán. <gallery mode="packed-hover" caption="Destinazzjonijiet Turistiċi tal-Ħonduras"> Fajl:Fuerte San Cristóbal Gracias Honduras 13.jpg|[[Dipartiment ta' Lempira|Lempira]] Fajl:Exterior Fuerte de Omoa Honduras.jpg|[[Fortizza ta' San Fernando]]<br />[[Omoa]] Fajl:CPN GREAT PLAZA 03.jpg|[[Copán (sit arkeoloġiku)|Fdalijiet ta' Copán]]<br />[[Dipartiment ta' Copán|Copán]] Fajl:Roatan West End 95 we 006.jpg|[[Roatán]]<br />[[Dipartiment tal-Gżejjer tal-Bajja|Gżejjer tal-Bajja]] Fajl:General panorama sps 05.jpg|[[San Pedro Sula]]<br />[[Dipartiment ta' Cortés|Cortés]] Fajl:Il-Kaskati ta' Pulhapanzak (III).JPG|[[Il-Kaskati ta' Pulhapanzak]]<br />[[Dipartiment ta' Cortés|Cortés]] File:Cusuco National Park, Honduras.jpg|[[Cusuco National Park]]<br />[[San Pedro Sula]] File:San Lorenzo Pier Honduras.jpg|[[San Lorenzo (Honduras)|San Lorenzo]]<br />[[Dipartiment tal-Valle|Valle]] File:Amapala Port Honduras.jpg|[[Amapala]]<br />[[Dipartiment tal-Valle|Valle]] File:Talgua Caves.jpg|[[Talgua Caves]]<br />[[Catacamas]]<br />[[Dipartiment ta' Olancho|Olancho]] File:Basilica Virgen de Suyapa.jpg|[[Basilica de Suyapa|Basilica Virgen de Suyapa]]<br />[[Tegucigalpa]] File:Santa Lucia Francisco Morazan view.jpg|[[Santa Lucía (Honduras)|Santa Lucía]]<br />[[Dipartiment ta' Francisco Morazán|Francisco Morazán]] File:El Malecon Puerto Cortes Honduras.jpg|[[Puerto Cortés]]<br />[[Dipartiment ta' Cortés|Cortés]] </gallerija> == Xjenza u Teknoloġija == Fl-20 ta' Frar 1957, twaqqfet il-Kumpanija Nazzjonali tal-Enerġija Elettrika (ENEE). Ir-responsabbiltà tagħha kienet li tipprovdi l-elettriku lill-popolazzjoni. Preċedentement, l-ewwel installazzjoni elettrika twettqet f'San Juancito, żona tal-minjieri Hondurana fiċ-ċentru tal-pajjiż fejn kienu jgħixu ħafna Amerikani. Fil-bidu tas-seklu 20, diversi bliet Hondurani b'poter tal-akkwist installaw impjanti żgħar tal-enerġija, imħaddma kemm mill-injam kif ukoll mill-enerġija idroelettrika, li jisfruttaw il-forza tax-xmajjar. Sussegwentement, it-tkabbir tal-popolazzjoni u l-ħtieġa industrijali għal aktar elettriku wasslu lill-gvern biex jikkuntratta kumpaniji privati biex jinstallaw impjanti tal-enerġija ġeotermali. Dawn, flimkien mal-enerġija ġġenerata mill-Impjant Idroelettriku Francisco Morazán, ma jipprovdux biżżejjed lill-pajjiż. [[File:Pavana I Power Plant in Honduras.jpg|thumbnail|PAVANA 1 Power Plant, li jiġġenera 39.5MW]] L-ewwel installazzjoni ta' enerġija rinnovabbli kienet il-[[Cerro de Hula Wind Farm]]. Biha, ġie vverifikat l-użu ta' kurrenti tal-arja biex jiġġeneraw enerġija nadifa. Madankollu, bħalissa, l-ispiża għolja kemm tal-installazzjoni kif ukoll tal-manutenzjoni ta’ dawn il-parks tagħmilha impossibbli li tiġi sostitwita l-elettriku ġġenerat mill-fluss tax-xmajjar Hondurasi. Manuel Bueso Pineda u ħuh Abraham Bueso Pineda kienu responsabbli mill-Minjiera ta' San Andrés de la Nueva Zaragoza fid-dipartiment ta' Copán. Din il-minjiera, skoperta u sfruttata sa minn żminijiet kolonjali, kienet is-suġġett ta' stħarriġ mill-ajru mwettaq f’nofs is-snin disgħin mill-kumpanija Kanadiża Greenstone Minera. L-istħarriġ żvela depożitu minerali kbir taħt ir-raħal ta' San Andrés, fil-muniċipalità ta' La Unión (Copán). Konsegwentement, ir-raħal kollu twaqqa' u ġie rilokat ftit kilometri ’l isfel mill-għolja minn fejn kien twaqqaf mill-Ispanjoli. Skont l-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali, ippubblikat mill-Organizzazzjoni Dinjija tal-Proprjetà Intellettwali, fl-2024 il-Honduras ikklassifika fil-119-il post fl-innovazzjoni minn 139 pajjiż madwar id-dinja. Fl-2024 kiseb il-pożizzjoni 114, filwaqt li fl-2023 okkupa l-pożizzjoni 116 u l-pożizzjoni 113 fl-2022. == Infrastruttura == === Trasport === ==== Trasport bl-Ajru ==== {{AP|Appendiċi:Ajruporti fil-Ħonduras}} [[File:Ramón Villeda Morales International Airport San Pedro Sula Honduras.jpg|230px|right|thumbnail|L-[[Ajruport Internazzjonali Ramón Villeda Morales]] f'[[San Pedro Sula]], flimkien mal-[[Ajruport Internazzjonali ta' Comayagua]], huma ż-żewġ ajruporti ewlenin fil-pajjiż.]] Il-Ħonduras għandha ħames ajruporti internazzjonali: * [[Comayagua International Airport]] (XPL) fi [[Comayagua]]. * [[Ajruport Internazzjonali ta' Golosón]] (LCE) f'[[La Ceiba]]. * [[Ajruport Internazzjonali Juan Manuel Gálvez]] (RTB) f'[[Roatán]]. * Ajruport Internazzjonali Ramón Villeda Morales (SAP) f'San Pedro Sula. * L-Ajruport Internazzjonali ta' Toncontín (TGU) f'Comayagüela. Iż-żewġ ajruporti ewlenin fil-pajjiż huma Ramón Villeda Morales u Comayagua (Palmerola). L-Ajruport Internazzjonali Ramón Villeda Morales iservi lil San Pedro Sula u l-parti tat-tramuntana tal-pajjiż, filwaqt li l-Ajruport Internazzjonali ta' Comayagua jservi lil Comayagua, Tegucigalpa, u r-reġjuni ċentrali, tan-nofsinhar, u tal-lvant. Iż-żewġ ajruporti għandhom titjiriet diretti lejn bosta bliet fl-Amerika Ċentrali u l-Istati Uniti. ==== Trasport Ferrovjarju ==== [[File:Station_SanPedroSula.JPG|thumbnail|L-[[Istazzjon ta' San Pedro Sula]], l-eks stazzjon ċentrali tal-[[Ferrovija Nazzjonali tal-Ħonduras]].]] Is-sistema ferrovjarja tal-pajjiż tinkludi 785 km ta' linji, maqsuma f'żewġ sistemi. Il-[[Ferrovija Nazzjonali tal-Ħonduras]] (FNH) għandha kważi 600 km ta' linji. Nofs din is-sistema hija wiesgħa 1,067 metru (kejl dejqa) u n-nofs l-ieħor huwa wiesa' 0,914 metru. Is-sistema l-oħra hija twila 190 km u hija proprjetà tat-[[Tela Railroad Company]], sussidjarja ta' Chiquita Brands International. Iż-żewġ sistemi jinsabu fiż-żoni kostali tat-tramuntana ċentrali u l-majjistral tal-Honduras u jservu primarjament għat-trasport tal-banana. ==== Trasport Marittimu ==== [[File:Carnival Legend Roatan, Honduras.jpg|right|thumbnail|230px|Cruise in [[Roatan]].]] Il-Honduras għandha sitt portijiet: ħamsa fit-tramuntana b'aċċess għall-[[Oċean Atlantiku]] u San Lorenzo b'aċċess għall-[[Oċean Paċifiku]]. Il-portijiet fil-Honduras huma: * [[Puerto Cortés]] * [[Puerto Castilla (Honduras)|Puerto Castilla]] * [[La Ceiba]] * [[Roatan]] * [[Tela (Honduras)|Tela]] * [[San Lorenzo (Honduras)|San Lorenzo]] Puerto Cortés huwa l-aktar port importanti fil-pajjiż, u flimkien ma' Puerto Castilla u San Lorenzo, jittratta kważi l-kummerċ marittimu kollu tal-Honduras. Il-portijiet ta’ La Ceiba, Roatán, u Tela jispeċjalizzaw fit-turiżmu, u jirċievu żjarat kull ġimgħa minn vapuri tal-kruċieri internazzjonali bil-kapaċità li jittrasportaw bejn 400 u 800 turist internazzjonali. Puerto Cortés jiftaħar b’waħda mill-aktar faċilitajiet portwali moderni fl-Amerika Ċentrali. Għal din ir-raġuni, u minħabba l-post ġeografiku tiegħu, huwa wieħed mit-tliet portijiet tal-Amerika Latina li huma parti mill-Inizjattiva tas-Sigurtà tal-Kontenituri (CSI) u l-Inizjattiva tas-Sigurtà tal-Merkanzija (SFI). Puerto Castilla (fuq l-Atlantiku) u San Lorenzo (fuq il-Paċifiku) jintużaw primarjament għall-immaniġġjar tal-esportazzjonijiet taz-zokkor u l-gambli, fost affarijiet oħra. Il-portijiet ta’ La Ceiba, Roatán, u Tela (il-Honduras) jispeċjalizzaw fit-turiżmu, u jirċievu żjarat kull ġimgħa minn vapuri tal-kruċieri internazzjonali bil-kapaċità li jittrasportaw bejn 400 u 800 turist internazzjonali. ==== Trasport bit-Triq ==== [[File:AnilloPerifericoTegucigalpa.jpg|thumbnail|right|230px|Veduta tat-triq ċirkolari f'[[Tegucigalpa]].]] Il-Honduras għandha aktar minn 15,400 km ta' toroq. L-awtostrada ewlenija tal-pajjiż testendi minn Puerto Cortés fuq il-kosta tal-Karibew, tgħaddi minn San Pedro Sula, Comayagüela, u Tegucigalpa. Tilħaq Nacaome u Choluteca fin-nofsinhar tal-pajjiż, fejn taqsam ukoll l-Awtostrada Pan-Amerikana. Ix-xogħlijiet tal-infrastruttura jmorru lura għal żminijiet pre-Ispaniċi, iżda evolvew matul il-konkwista u l-indipendenza tal-Honduras. L-istorja tal-ippjanar urban fil-Honduras tmur lura għas-seklu 5, fil-[[Copán (sit arkeoloġiku)|belt ta' Copán]], meta l-kultura Maya kienet fl-aqwa tagħha. Matul il-konkwista tal-Honduras tal-lum, waslu forom ġodda ta' urbaniżmu, li tjiebu wara l-indipendenza. L-awtostrada ewlenija fl-Amerika Ċentrali hija l-Awtostrada Pan-Amerikana, li tgħaddi mill-pajjiżi kollha tal-Amerika Ċentrali u tgħaqqad l-Amerika ta’ Fuq mal-Amerika t’Isfel. Barra minn hekk, kull pajjiż għandu l-awtostradi ewlenin tiegħu stess u n-netwerks tat-toroq primarji u sekondarji li jgħaqqdu l-ibliet u l-portijiet kollha tiegħu. L-awtostradi ewlenin tal-Honduras huma kif ġej: Rotta Tramuntana-Nofsinhar: El Salvador - Dipartiment ta' Choluteca - Nikaragwa Is-sezzjoni uffiċjali tal-Awtostrada Pan-Amerikana fil-Honduras tibda fil-fruntiera ta' El Amatillo (fruntiera ma' El Salvador), tkompli lejn Nacaome, Jícaro Galán, fejn tgħaqqad mal-Awtostrada tan-Nofsinhar, tkompli lejn Choluteca, San Marcos de Colón, u l-fruntiera ta' El Espino (fruntiera man-Nikaragwa). Rotot oħra li jgħaqqdu n-nazzjonijiet tal-Amerika Ċentrali fil-Honduras huma: * Il-fruntiera ta' El Poy minn El Salvador sa Tegucigalpa, tkompli lejn in-Nikaragwa. * Il-qsim tal-fruntiera mal-Gwatemala f'Aguas Calientes, Corinto, jew El Florido, li jgħaddi mill-bliet ta' Nueva Ocotepeque u Santa Minn Rosa de Copán, San Pedro Sula, Siguatepeque, u Comayagua, ir-rotta tkompli lejn id-Distrett Ċentrali (Honduras), imbagħad tul it-Triq Ċirkolari Periferali ta' Tegucigalpa, tgħaddi minn Tegucigalpa permezz tal-interkonnettur reġjonali jew il-Boulevard tal-Forzi Armati, li jilħaq il-qofol tiegħu fl-awtostrada tal-lvant li tgħaqqad il-bliet ta' Danlí (Dipartiment ta' El Paraíso) u l-qsim tal-fruntiera ta' Las Manos fil-lvant, li jmiss man-Nikaragwa. * Minn Nacaome, ir-rotta tgħaddi wkoll minn San Lorenzo (Honduras) u d-Dipartiment ta' Choluteca, u tkompli lejn żewġ qsim tal-fruntiera oħra tan-Nikaragwa: La Fraternidad u El Guasaule. === Irrigazzjoni fil-Ħonduras === Il-Ħonduras għandha tradizzjoni twila fid-disinn u l-kostruzzjoni ta' xogħlijiet idro-agrikoli, li tmur lura għal żminijiet pre-Ispaniċi. Din it-tradizzjoni kompliet tiżviluppa matul il-perjodu kolonjali u wara l-indipendenza. Madankollu, ma kienx qabel l-indipendenza li bdiet il-kostruzzjoni ta' proġetti ta' irrigazzjoni fuq skala kbira. === Telekomunikazzjonijiet === Il-midja stampata bdiet fil-Ħonduras b'*La Gaceta*, il-pubblikazzjoni uffiċjali tal-gvern. Francisco Morazán, li kien introduċa l-ewwel stamperija fil-pajjiż, ħareġ l-ewwel avviżi nazzjonali fl-1830. L-eqdem gazzetta tal-era moderna hija *La Prensa*, imwaqqfa fis-26 ta' Ottubru, 1964. Din il-gazzetta, flimkien ma’ *El Tiempo*, toriġina mill-edizzjonijiet tagħha minn San Pedro Sula. Gazzetti importanti oħra jinkludu *El Heraldo* u *La Tribuna* ta' Tegucigalpa. Gazzetti online bħal HonduDiario.com, Diario C24 Honduras, u Proceso Digital, fost oħrajn, huma wkoll parti mill-midja stampata. Il-biċċa l-kbira tal-gazzetti Hondurasi jistgħu jinqraw b'xejn online. L-ewwel linji tat-telegrafu fil-pajjiż inbnew fl-1876. Dawn il-linji kienu jgħaqqdu l-bliet ta' Comayagua u La Paz. Aktar tard, inbniet linja tat-telegrafu biex tgħaqqad lil Comayagua ma’ Tegucigalpa, u fl-1880, il-belt ta’ San Pedro Sula ġiet konnessa man-netwerk. Fl-1928, id-Direttorat Ġenerali tat-Telegrafi ngħata l-isem ġdid ta’ Direttorat Ġenerali tat-Telegrafi u t-Telefons. L-ewwel konċessjonijiet tas-servizz tat-telefon ingħataw fl-1891, iżda s-servizz awtomatiku beda fl-1932 bl-installazzjoni ta' skambju tat-telefon b’1,000 linja f’Tegucigalpa. Fl-1976, inħolqot il-Kumpanija tat-Telekomunikazzjoni Hondurana (Hondutel) u bdiet topera s-sena ta' wara. Bħalissa, Hondutel toffri servizzi tat-telefon fissi u mingħajr fili (821,200 linja fl-2007), servizz tal-internet ADSL (Linja Diġitali Asimmetrika tal-Abbonat), servizzi ta' kards imħallsa minn qabel, u servizzi oħra. Bil-ftuħ tas-settur tat-telekomunikazzjoni fil-Ħonduras, l-investiment barrani bbenefika. Illum, diversi kumpaniji speċjalizzati f'dan il-qasam joperaw fil-pajjiż, bħal Cable Color u Amnet, kif ukoll Tigo u Claro, li jipprovdu lill-popolazzjoni b'servizzi tat-telefon ċellulari. Fl-2008, 13.1 minn kull 100 Honduran użaw l-internet regolarment. Madankollu, 0.8% biss kienu abbonati ta' linja fissa għal dan is-servizz. Dan minħabba l-popolarità tal-internet cafes f'diversi kwartieri u distretti madwar il-bliet tal-pajjiż. Il-poplu Honduran beda jaċċessa l-aħbarijiet permezz tat-televiżjoni fl-1959 bil-wasla ta' TVC Channel 5 minn Televicentro. Dan il-kanal aktar tard ingħaqad ma' TVC Channel 3, TVC Channel 7, u MegaTV. Fl-2010, tnieda TVC-HD (High Definition), inizjalment disponibbli biss għall-abbonati ta' Tigo/Amnet u Cablecolor. Bil-mod il-mod, ġew miżjuda kanali oħra man-netwerk tal-aħbarijiet tal-pajjiż, inklużi Voz e Imagen Centroamericana, Canal 11 Honduras, Hondured Canal 13, Canal 6 Honduras, Cholusat Sur Canal 36, Televisión Nacional de Honduras, u Globo TV, fost oħrajn. Huwa stmat li t-telekomunikazzjonijiet jirrappreżentaw 7.1% tal-PDG tal-Honduras (2008). ====== Gazzetti ====== {|class="wikitable" |+Gazzetti ewlenin fil-Ħonduras !Gazzetta !Logo !Fondazzjoni |- |L-Istampa |[[File:La Prensa (Honduras).svg|100x100px]] |1964 |- |Il-Ħarald |[[File:El Heraldo (Honduras).svg]] |1979 |- |It-Tribune |[[File:La Tribuna (Honduras).svg|100x100px]] |1976 |- |Temp ta' Kuljum ||[[File:Diario Tiempo (Honduras).svg]] |1970 |- |Gazzetta El País |[[File:Logo_Diario_El_Pais_Honduras.png|100x100px]] |2017 |- |Djarju Għaxar ||[[File:Diario Diez logo.png|100x100px]] |2006 |- |Djarju C24 Ħonduras |[[File:Diario_C24_Honduras_(_Periodico_).jpg|100x100px]] |2025 |} === Enerġija === [[File:El Cajón Dam.jpg|250px|thumbnail|left|L-[[Impjant Idroelettriku Francisco Morazán]], l-[[impjant idroelettriku]] l-akbar fil-pajjiż.]] Il-Honduras tikseb l-enerġija tagħha minn erba' sorsi: [[idrokarburi]], [[enerġija idroelettrika]], [[riħ]], u [[bijomassa (enerġija)|bijomassa]]. Sal-1990, 99% tal-elettriku kien ġej minn impjanti idroelettriċi tal-istat. Għalkemm, minħabba l-kundizzjonijiet topografiċi u ta' preċipitazzjoni, hemm potenzjal enormi għall-ġenerazzjoni idroelettrika, dan ma ġiex utilizzat kif suppost. In-nuqqas ta' investiment pubbliku u privat f'sorsi ta' [[enerġija rinnovabbli]] fisser li d-domanda għall-enerġija li qamet f'dawn l-aħħar snin ġiet sodisfatta minn impjanti tal-enerġija termali li jaħdmu b'fjuwils fossili. Bħalissa, 65% tal-enerġija kkunsmata ġejja minn dawn l-impjanti. 36% tal-idrokarburi jintużaw fil-ġenerazzjoni tal-elettriku; il-bqija jiġi kkunsmat primarjament mit-trasport. Il-Ħonduras ma tipproduċix idrokarburi, għalhekk din id-dipendenza tħalli impatt sinifikanti fuq il-bilanċ kummerċjali tagħha. Il-pajjiż jonfoq madwar $1.25 biljun fuq ix-xiri taż-żejt (2006) (13% tad-dħul tiegħu). Bħalissa, hemm proġetti għaddejjin biex jintużaw sorsi ta' enerġija alternattivi, minbarra l-enerġija idroelettrika. Il-Kumpanija Nazzjonali tal-Enerġija Elettrika (ENEE), l-entità primarjament responsabbli għall-produzzjoni, il-kummerċjalizzazzjoni, it-trażmissjoni, u d-distribuzzjoni tal-elettriku fil-Honduras, qed tippjana l-kostruzzjoni tal-proġett Patuca III, flimkien mal-proġetti Patuca I u II (spiża: $1.2 biljun), bil-għan li tiġġenera 600 MW ta' enerġija nadifa. L-ewwel razzett tar-riħ tal-Honduras, li jinsab f'Cerro de Hula, beda jipproduċi 67 MW ta' elettriku f'Ottubru 2011. Dan il-proġett (spiża: $290 miljun) issa għandu kapaċità ta' 102 MW u tlesta f'Diċembru 2011. Bl-istess mod, il-proġetti ta' Jicatuyo u Los Llanitos għaddejjin, b'investiment previst ta' $750 miljun. F'Mejju 2015, il-Honduras inawgurat l-akbar impjant tal-enerġija solari fotovoltajka fl-Amerika Latina. B'kapaċità installata li tipproduċi 100 megawatt (MW) fis-sena minn żewġ impjanti ta' 50 MW, u l-potenzjal li jilħaq sa 140 MW skont id-domanda, il-kumpless ta' proprjetà privata beda jopera fir-raħal ta' La Llave, fil-muniċipalità ta' Nacaome, fid-dipartiment tan-nofsinhar ta' Valle. L-impjant fotovoltajku Honduras jaqbeż lil dawk fiċ-Ċilì, il-mexxej tal-Amerika Latina f'dan is-settur. == Demografija == [[File:Pyramide Honduras.PNG|thumbnail|Struttura demografika tal-Honduras skont l-età u s-sess fl-2005.]] L-ewwel ċensiment tal-popolazzjoni Hondurasa twettaq mill-Isqof Fernando Cardiñanos fl-1791, li rriżulta f'għadd ta' ftit aktar minn 90,000 abitant. Minn dakinhar 'il quddiem, il-popolazzjoni Hondurasa kibret b'mod kostanti. Sal-1887, il-Honduras diġà kellha 330,000 abitant. Sal-1940, l-għadd ta' Hondurani kien żdied għal aktar minn miljun. Skont id-dejta pprovduta miċ-Ċentru tal-Popolazzjoni tal-Amerika Ċentrali tal-Università tal-Costa Rica u l-Kummissjoni Ekonomika għall-Amerika Latina u l-Karibew (ECLAC), il-Honduras għandha waħda mill-ogħla rati ta' tkabbir annwali tal-popolazzjoni fl-Amerika Latina. Il-popolazzjoni totali tal-Honduras kienet ta' 9,304,380 abitant (2020). Minn dan in-numru, 5,117,430 persuna jiffurmaw il-popolazzjoni urbana u 4,186,950 il-popolazzjoni rurali, skont iċ-ċensiment tal-popolazzjoni u d-djar tal-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika tal-Honduras. Id-dipartiment bl-akbar popolazzjoni fil-Honduras huwa Francisco Morazán, b'1,674,986 abitant. Id-dipartiment bl-iżgħar popolazzjoni fil-Honduras huwa Islas de la Bahía b'74,938 abitant (38,554 mara u 36,384 raġel). Il-maġġoranza tal-popolazzjoni hija magħmula minn nies bejn l-20 u d-59 sena (4,653,664). Dan huwa segwit minn tfal bejn l-etajiet ta' 0 u 9 snin (2,114,366). Imbagħad hemm l-adolexxenti (10-19) b'1,944,492. Dan jagħmel il-Honduras popolazzjoni relattivament żagħżugħa. Skont iċ-ċifri ppubblikati minn din il-projezzjoni taċ-ċensiment (INE. Projezzjoni taċ-Ċensiment tal-Popolazzjoni u l-Akkomodazzjoni), 770,906 persuna biss jiffurmaw il-grupp taċ-ċittadini anzjani (60+). Dan it-tkabbir mgħaġġel tal-popolazzjoni fil-Honduras irriżulta fi tnaqqis fid-dħul per capita u żieda fil-pressjoni fuq l-aċċess għas-servizzi bażiċi. Dan wassal għal eluf ta' Hondurans biex jemigraw lejn pajjiżi bħall-Istati Uniti fit-tfittxija għal kundizzjonijiet ta' għajxien aħjar. Barra minn hekk, dan it-tkabbir tal-popolazzjoni aċċellera l-proċess ta' urbanizzazzjoni fi bliet ewlenin bħal San Pedro Sula u Tegucigalpa. === Bliet ewlenin === {| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" ! colspan=11 style= "color:white;" align=center bgcolor=#2F4F4F |L-aktar bliet popolati fil-Ħonduras |- ! rowspan="13" width:100 |<br /> [[File:Tegucigalpa downtown panoramic 2026.jpg|borde|110x110px]]<br />[[Tegucigalpa]]<br />[[Archivo:Panoramica general sps 05.jpg|borde|130x130px]]<br />[[San Pedro Sula]]<br />[[Archivo:Choloma City.jpg|borde|110x110px]]<br />[[Choloma]]<br /> ! align="center" style="background:#f5f5f5;" | ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Belt ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Dipartiment ! colspan="2" align="center" style="background:#f5f5f5;" |Popolazzjoni | align="center" style="background:#f5f5f5;" | ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Belt ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Dipartiment ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Popolazzjoni |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 1 || align="left" |[[Tegucigalpa]]|| align="left" |[[Departamento de Francisco Morazán|Francisco Morazán]]|| align="right" | 1&nbsp;306&nbsp;738 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 6 || align="left" |[[El Progreso (Honduras)|El Progreso]]|| align="left" |[[Departamento de Yoro|Yoro]]|| align="right" | 200&nbsp;010 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 2 || align="left" |[[San Pedro Sula]]|| align="left" |[[Departamento de Cortés|Cortés]]|| align="right" | 991&nbsp;900 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 7 || align="left" |[[Villanueva (Honduras)|Villanueva]]|| align="left" |[[Departamento de Cortés|Cortés]]|| align="right" | 177&nbsp;699 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 3 || align="left" |[[Choloma]]|| align="left" |[[Departamento de Cortés|Cortés]]|| align="right" | 275&nbsp;724 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 8 || align="left" |[[Comayagua]]|| align="left" |[[Departamento de Comayagua|Comayagua]]|| align="right" | 172&nbsp;069 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 4 || align="left" |Danlí|| align="left" |[[Departamento de El Paraíso|El Paraíso]]|| align="right" | 222&nbsp;211 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 9 || align="left" |[[Choluteca]]|| align="left" |[[Departamento de Choluteca|Choluteca]]|| align="right" | 168&nbsp;898 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 5 || align="left" |[[La Ceiba]]|| align="left" |[[Departamento de Atlántida|Atlántida]]|| align="right" | 222&nbsp;055 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 10 || align="left" |[[Juticalpa]]|| align="left" |[[Departamento de Olancho|Olancho]]|| align="right" | 152&nbsp;711 |- | colspan="11" align="center" style="background:#f5f5f5;" |{{small|'''Fuente: Proyección del 2020 - INE.<ref name="citypopulation.de"/>}} |} {{clear}} === Etnografija === {{Gráfico circular|thumb=right|título=Composición étnica de Honduras (censo de 2013)<ref name="Censo 2013">{{cita web |url=http://170.238.108.229/index.php/catalog/69/vargrp/VG8 |título=Honduras - XVII Censo de Población y VI de Vivienda 2013 |fechaacceso=13 de agosto de 2018 |fecha=16 de noviembre de 2015 |editorial=Instituto Nacional de Estadística de Honduras |fechaarchivo=25 de febrero de 2021 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20210225073620/http://170.238.108.229/index.php/catalog/69/vargrp/VG8 |deadurl=yes }}</ref> |etiqueta1 = [[Mestizos]] (82.93 %) |valor1 = 82.93 |color1 = #CBA481 |etiqueta2 = [[Ħonduran Abjad|Abjad]] (7.87 %) |valor2 = 7.87 |color2 = #FBC5A7 |etiqueta3 = [[Popli Indiġeni tal-Ħonduras|Popli Indiġeni]] (7.25 %) |valor3 = 7.25 |color3 = #BE7343 |etiqueta4 = [[Hondureños negros|Negros]] (1.39 %) |valor4 = 1.39 |color4 = #62402F |etiqueta5 = Otros (0.55 %) |valor5 = 0.55 |color5 = Lightgray }} «Honduras es un país multiétnico, multicultural y [[multilingüe]] que se compone de cuatro grandes familias étnicas: mestizos o blancos que son la mayoría, los indígenas ([[lenca]]s, [[misquito]]s, [[tolupanes]], [[chortís]], [[pech]] o payas, tawahkas), los [[Garífuna (etnia)|garífunas]] y los criollo-anglohablantes. Las etnias indígenas y los garífunas constituyen la herencia cultural de Honduras y representan cerca del 7&nbsp;% de la población del país».<ref name="Pobreza etnica de Honduras ">{{Cita web | url = http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | título = Pobreza étnica de Honduras | editor = Utta von Gleish, Ernesto Gálvez | fecha = 1999 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | urlarchivo = https://web.archive.org/web/20110722033451/http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | fechaarchivo = 22 de julio de 2011 }}</ref> Entre los grupos con menos población se encuentran: Los chortis, con una población de aproximadamente 38&nbsp;587<ref name="Historia de la cultura y de la educación">{{ Cita web | url = http://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:9epAvFVUO7IJ:historia.fcs.ucr.ac.cr/articulos/2008/especial2008/articulos/04-Cultural/41.pdf+Historia+Cultural+de+honduras&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEEShOl-xMZLqYmqakvWGd0mU3JqoaqZJTkisVkB1CFhYI0KzMrvGKDk6TfjttkK9gV9UgybLi9P6ma0rstETEYtYNvH6zuHjL2cv62nSnOmZ3gpkFibAOeTKLxQY0UnEnDYomKHEY&sig=AHIEtbTjE0Sac2-kfdN4BLY94rxt-hQfMQ | título = Historia de la cultura y de la educación | nombre = Antonio Ramón | apellidos = Vallejo Cerna | editorial = [[Universidad de Costa Rica]] | fecha = 30 de mayo de 2008 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011}}</ref> radican en los departamentos de [[Departamento de Copán|Copán]] y [[Departamento de Ocotepeque|Ocotepeque]]. Los misquitos, de aproximadamente 57&nbsp;000 personas, radican en el departamento de Gracias a Dios. Asimismo, los pech o payas (4300) viven en [[Departamento de Olancho|Olancho]], Colón y Gracias a Dios.<ref name="Ethno-demography of pech ethnic group, Honduras">{{ Cita web | url = http://www.google.com/search?client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&channel=s&hl=en&source=hp&biw=1280&bih=806&q=Ethno-demography+of+pech+ethnic+group%2C+Honduras | título = Ethno-demography of pech ethnic group, Honduras | nombre = Juan Carlos | apellidos = Vargas Aguilar | editorial = Centro centroamericano de población | ubicación = Costa Rica | fecha = 1 de enero de 2006 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011}}</ref><ref name="Pobreza étnica de Honduras ">{{Cita web | url = http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | título = Pobreza étnica de Honduras | editor = Utta von Gleish, Ernesto Gálvez | fecha = 1999 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | urlarchivo = https://web.archive.org/web/20110722033451/http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | fechaarchivo = 22 de julio de 2011 }}</ref> Mientras que la población tawahka pasó de ciento sesenta personas a cerca de 2758&nbsp;personas durante el siglo&nbsp;XXI.<ref name="Historia de la cultura y de la educación"/> Este grupo étnico practica una agricultura itinerante de subsistencia. Los [[lenca]]s, la etnia más numerosa ({{Esd|313 000}}),<ref name="Historia de la cultura y de la educación"/> se encuentran localizados en los departamentos de La Paz, [[Departamento de Comayagua|Comayagua]], [[Departamento de Intibucá|Intibucá]], Lempira y Santa Bárbara. Viven en aldeas y caseríos muy cercanos a las carreteras y «a pesar de que los lencas fueron diezmados durante el siglo XVI, algunas de sus comunidades actuales todavía tienen una cultura que les distingue parcialmente de sus vecinos campesinos o ladinos...».<ref name="Arquitectura de los grupos étnicos de Honduras">{{ Cita libro | url = http://books.google.com/books?id=ZV0wx5Gl0YcC&printsec=frontcover&dq=Salinas,+Iris+Milady&hl=en&ei=zZpoTfu7HY70swPSsOCmBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDMQ6AEwAQ#v=onepage&q&f=false | título = Pueblos indígenas y garífuna de Honduras | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | nombre = Iris Milady | apellidos = Salinas | fecha = 1991 | editorial = Editorial Guaymuras | ubicación = Tegucigalpa | isbn = 99926-28-02-2 1991}}</ref> Los pueblos garífunas ({{Esd|98 000}}) se encuentran localizados a lo largo de la costa norte de Honduras; desde Masca en el Departamento de Cortés, hasta Tocomacho en el departamento de Colón. «Aunque es el grupo étnico relativamente más joven» de haberse establecido en Honduras, ya pasaron a formar parte importante de la «idiosincrasia» del país.<ref name="Arquitectura de los grupos étnicos de Honduras"/> Los jicaques o Tolupanes ({{Esd|19 000 personas}}) de los departamentos de Cortés y Atlántida han perdido su lengua y su cultura jicaque. Todos se sienten ladinos y están totalmente integrados en la sociedad campesina hondureña. Los jicaques de la montana de la flor, son unos trescientos cincuenta. El 90&nbsp;% son monolingües del jicaque.<ref name="Estado, Sociedad y lenguaje">{{ Cita web | url = http://books.google.com/books?id=MdK6MzUM7DQC&pg=PA351&lpg=PA351&dq=Todos+se+sienten+ladinos+y+estan+totalmente+integrados+en+la+sociedad+campesina+hondure%C3%B1a.&source=bl&ots=VQJqC2htxC&sig=oCmjrkYXDvHGuzfffWkquJaxJPs&hl=en&ei=QJ5oTf27Aoq-sAOd4NimBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBYQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false | título = Estado, Sociedad y lenguaje | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | nombre = Atanasio | apellidos = Herranz | fecha = 1991 | editorial = Editorial Guaymuras | ubicación = Tegucigalpa | isbn = 99926-15-46-X | cita = Todos se sienten ladinos y están totalmente integrados en la sociedad campesina hondureña}}</ref> Los habitantes de las Islas de la Bahía, comúnmente llamados isleños ({{Esd|13 854}}),<ref name="Historia de la cultura y de la educación"/> «refleja sus orígenes como esclavos ingleses, hablan un dialecto inglés característico del occidente del Caribe, son de religión cristiana-evangélica y se autoidentifican con la cultura angloamericana del Caribe contemporáneo».<ref name="Negros de habla inglesa o creoles">{{Cita web | url = http://www.unesco.org.uy/phi/aguaycultura/fileadmin/phi/aguaycultura/Honduras/FICHA_NEGROS_DE_HABLA_INGLESA.pdf | título = Negros de habla inglesa o creoles | editorial = [[UNESCO]] | fecha = 1999 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | fechaarchivo = 30 de diciembre de 2011 | urlarchivo = https://web.archive.org/web/20111230181842/http://www.unesco.org.uy/phi/aguaycultura/fileadmin/phi/aguaycultura/Honduras/FICHA_NEGROS_DE_HABLA_INGLESA.pdf | deadurl = yes }}</ref> Rigward il-gvern tar-Repubblika tal-Honduras, l-Artikolu 6 tal-Kostituzzjoni jistabbilixxi li: Il-lingwa uffiċjali tal-Honduras hija l-Ispanjol. L-Istat għandu jipproteġi l-purità tagħha u jippromwovi t-tagħlim tagħha. Madankollu, minħabba t-telf tal-lingwi tagħhom mill-popli Lenca u Ch'orti', u l-periklu ta' estinzjoni li qed jiffaċċjaw lingwi bħal dik tal-Paya, il-Kostituzzjoni, permezz tal-Artikolu 172, tqis li huwa neċessarju: Il-ġid antropoloġiku, arkeoloġiku, storiku u artistiku kollu tal-Honduras jifforma parti mill-wirt kulturali tan-nazzjon. Il-Liġi għandha tistabbilixxi r-regolamenti li jservu bħala l-bażi għall-konservazzjoni, ir-restawr, il-manutenzjoni u r-restituzzjoni tiegħu, kif xieraq. Huwa d-dmir tal-Hondurasi kollha li jiżguraw il-konservazzjoni tiegħu u jipprevjenu t-tneħħija tiegħu. Bl-istess mod, il-Kostituzzjoni timpenja ruħha li tippreserva u tippromwovi l-kultura nazzjonali. === Distribuzzjoni tal-Età === * Irġiel: 4,095,813 * Nisa: 4,047,651 * 0-14-il sena: 36.7% (irġiel 1,528,271 / nisa 1,464,428) * 15-64 sena: 59.5% (irġiel 2,431,607 / nisa 2,412,951) * 65 sena u aktar: 3.8% (irġiel 136,035 / nisa 170,272) (stima tal-2012) L-Indjani Amerikani fil-Ħonduras huma aktar minn 210,000, li jirrappreżentaw 2.3% tal-popolazzjoni Hondurasa. Huma ilhom jgħixu fit-territorju Honduras għal aktar minn għoxrin millennju. Matul il-kolonizzazzjoni, xi wħud mill-gruppi tagħhom ġew skjavi, imkeċċija minn artijiethom, jew Dawk assimilati mill-kolonizzaturi u gruppi oħra komplew jgħixu fl-artijiet antenati tagħhom, u żammew il-kultura, il-lingwa u r-reliġjon oriġinali tagħhom; dawn il-gruppi huma kif ġej: {| klassi="wikitable" |- ! Grupp etniku!! Numru ta' Abitanti!! Dipartimenti fejn joqogħdu |- | [[Lenca]]s || 110,000 || [[Dipartiment ta' Lempira|Lempira]], [[Dipartiment ta' Intibucá|Intibucá]], [[Dipartiment ta' La Paz (Ħonduras)|La Paz]] (Bandiera tal-Ħonduras) |- | [[Chortís]] || 24,000 || Copán, Ocotepeque, Cortés |- | Tawahka || 6000 || La Mosquitia (Thank God), Olancho |- | Tolupanes || 15&nbsp;000 || Yoro, Olancho, Atlántida, Colón, Francisco Morazán. |- | Peċ || 4,000 || Grazzi lil Alla, Olancho u Colón |- | Miskito || 50,000 || Grazzi lil Alla |} === Tranżizzjoni Demografika === Matul is-seklu 21, il-popolazzjoni Hondurana se tgħaddi minn proċess ta’ tranżizzjoni demografika fejn il-popolazzjoni ta’ aktar minn sittin sena se tiżdied. Min-naħa l-oħra, il-pajjiż huwa wieħed mill-iżgħar fl-Amerika Latina, b’età medjana stmata ta’ tnejn u għoxrin sena. Il-Honduras huwa t-tieni l-aktar pajjiż popolat fl-Amerika Ċentrali, wara l-Gwatemala, u mill-1991, il-pajjiż qabeż lil El Salvador fil-popolazzjoni. Bħan-Nikaragwa, il-popolazzjoni tal-pajjiż mistennija aktar mid-doppju fl-ewwel nofs tas-seklu 21, u bħall-Gwatemala, l-emigrazzjoni ma taffettwax it-tkabbir tal-popolazzjoni. Madankollu, minħabba li r-rata tat-twelid hija aktar baxxa minn dik tal-Gwatemala, il-pajjiż mhux se jikber daqs il-ġar tiegħu, il-Gwatemala. Sal-2050, il-pajjiż se jkollu aktar minn tlettax-il miljun abitant (l-istess popolazzjoni bħall-Gwatemala fl-2010). Sal-2070 il-pajjiż xorta se jikber b'16.8 miljun abitant, u dan ikun il-quċċata tal-popolazzjoni tiegħu, qabel ma naqas fl-2080 iżda bi tnaqqis ta' -0.1% biss, sal-2090 ir-rata ta' tnaqqis se tkun biss ta' -0.6% u sal-2100 għal -1.8%. {| class="wikitable" border="1" !''' Sena !''' Popolazzjoni Totali !''' Popolazzjoni 'l fuq minn 60 !''' Perċentwal |- | 2000 | 6&nbsp;485&nbsp;500 | 335&nbsp;200 | 5.2&nbsp;% |- | 2025 | 10&nbsp;656&nbsp;100 | 917&nbsp;100 | 8.6&nbsp;% |- | 2050 | 13&nbsp;771&nbsp;300 | 2&nbsp;425&nbsp;800 | 17.6&nbsp;% |- |} === Reliġjon === Reliġjon fil-Ħonduras Fil-Ħonduras, hemm libertà tar-reliġjon, għalkemm il-maġġoranza tal-popolazzjoni tistqarr il-Kristjaneżmu, bil-Knisja Kattolika li għandha l-aktar segwaċi, li tirrappreżenta 46% tal-popolazzjoni. Minn nofs is-seklu 20, kien hemm żieda fil-knejjes Protestanti, speċifikament dawk tal-fergħa Evanġelika, li issa jiffurmaw 43% tal-popolazzjoni. Għalhekk, 89% tal-popolazzjoni Hondurasa tidentifika ruħha mal-Kristjaneżmu, kemm Kattoliku kif ukoll Protestant, u ħafna Hondurasi jaderixxu ma' dan tal-aħħar. Għalkemm hemm prattikanti tal-Ġudaiżmu, l-Islam, u l-Wicca, għalkemm f'numri iżgħar, il-preżenza tagħhom kważi ma tinnota xejn. Madwar 11% tal-popolazzjoni ma temminx f'xi reliġjon, ċifra li tidher mhux tas-soltu iżda kienet ogħla fis-snin riċenti. === Lingwi === L-Ispanjol huwa l-lingwa uffiċjali u tal-maġġoranza, mitkellma minn prattikament il-popolazzjoni kollha, bl-eċċezzjoni ta' xi gruppi etniċi bħall-Miskito, il-Lenca, u t-Tawahka, fost oħrajn. Hemm ukoll komunitajiet li jitkellmu bl-Ingliż, l-aktar fuq il-kosta tat-tramuntana tal-Ħonduras, bl-aktar sinifikanti jkunu fid-Dipartiment tal-Gżejjer tal-Bajja. === Żvilupp tal-Bniedem === Skont ir-Rapport dwar l-Iżvilupp tal-Bniedem tal-2020 mill-Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti, il-Ħonduras huwa pajjiż bi żvilupp uman medju b'Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem (HDI) ta' 0.634. == Kultura u Arti == === Folklor === Bosta karattri huma parti mill-folklor u t-twemmin popolari tal-Honduras. Xi figuri leġġendarji prominenti jinkludu: * Il-Cadejo * Il-Goblin * Il-Bgħula Herred * Il-Bulero * Is-Siguanaba Maħmuġa * Il-Karrettun Fantasma * L-Għajjat * It-Timbo * Il-Picudo * L-Istorja ta' Macario * Iċ-Ċiklopi tal-Ġungla Miskito * La Llorona * La Taconuda * Il-Laguna Selvaġġa * Il-Leġġenda tal-Indjan li Ttrasforma f'Tigra (Rancho Grande, Esquías, Comayagua) * El Candú * El Pitero * Fjuri Mimé * El Bananero * "L-Indjani Żgħar" *"Ir-Raġel Kostali" *"L-Imbeżża'" *"Corrido lejn il-Honduras" *"Il-Valona" *"Agrett Kannella Żgħir" *"Għar-Rumor tal-Ġungli Hondurasi" === Gastronomija === Il-kċina Hondurana għandha l-għeruq tagħha fid-dieta Mesoamerikana pre-Ispanika, fejn diversi speċi ta’ pjanti, annimali, u ħut kienu jintużaw, ħafna drabi bħala rimedji naturali jew mediċini. Xi wħud mill-ispeċi ta’ pjanti użati ħafna kienu jinkludu qamħirrum, fażola, soursop, squash, qara ħamra, kassava, tadam, patata, patata ħelwa, vanilla, kannella, u karawett, fost oħrajn. Kienu jintużaw ukoll xi frott, bħall-ananas, l-avokado, il-papajja, u l-gwava, li kienu jinħasdu fil-foresti tropikali. Il-platti ppreparati b’dan l-ikel kienu elaborati ħafna, inklużi tortillas tal-qamħirrum (magħmula bil-qamħirrum nixtamalizzat), burritos (magħmula bil-fażola msajra mgeżwra f’tortilla), popcorn, tamales, u xorb bħal ċikkulata sħuna, pinole, u atole. Matul l-era tal-kumpaniji Amerikani tal-banana, ġew introdotti drawwiet tad-dieta ġodda fir-reġjun. Id-dqiq tal-qamħirrum ġie sostitwit bid-dqiq tal-qamħ fil-biċċa l-kbira tal-platti lokali. Wieħed mir-riżultati mhux mistennija kien il-feġġ tal-ikel l-aktar tipiku u maħbub tal-kosta tat-tramuntana tal-Honduras: baleadas. Fost l-ikel u x-xorb tal-kċina Honduraża, jispikkaw dawn li ġejjin: {{Immaġni multipla | table_position = lemin | direzzjoni = orizzontali | titlu = | ritratt1 = Totopostes.jpg | wisa'1 = 183 | test1 = <center>Totopostes, deżerta tipika minn Copán</center> | ritratt2 = | wisa'2 = 190 text2 = <center>Skont riċerka minn National Geographic, il-kawkaw jew iċ-ċikkulata oriġinaw fil-Ħonduras</center> }}'''Xorb''' * Atol tal-qamħirrum * Atol shuco (ġeneralment servut f'qargħa morro) * Horchata (magħmula bir-ross u ż-żerriegħa tal-morro) * Kafè * Xarba taċ-chia * Gifiti * Meraq tal-kannamieli * Pinole * Pozol * Rompopo (eggnog) * Inbid tal-patata '''Ikel''' * Ross bil-qamħirrum u t-tiġieġ * Baleada (tip ta' tamale) * Laħam grilled * Laħam imnixxef fix-xemx * Chanfaina jew candinga (tip ta' stuffat) * Zalzett fuq il-barbecue * Kustilja tal-majjal Moqlija * Casamiento (ross u fażola) * Qamħirrum mgħolli fuq il-qalba mgħottija bil-butir (krema) jew marġerina * Jamo * Montucas u tamales tal-qamħirrum * Nacatamales * Pollo chuco === Arti Viżiva === '''Żfin u Żfin Folkloristiku ta' Oriġini Lenca''' [[File: Garrobo.png|thumb|250px|Grafika Popolari ta' "Iż-Żifna Garrobo" minn Arturo Sosa għas-[[CCET]].]] * Iż-Żifna Garrobo * Iż-Żifna tal-Kuruni * Iż-Żifna tas-Subien Żgħar Moreno * Iż-Żifna tal-Bajda * Iż-Żifna tal-Bandiera * Iż-Żifna tax-Xjaten Żgħar '''Żfin u Żfin Folkloristiku Garifuna''' * Punta * Parrandas * Mascarones * El Barreño * El Sueñito === Pittura === [[File:Lost City of the Monkey God.png|thumb|Illustrazzjoni Artifiċjali tal-[[White City (Honduras)|"White City jew City of the Monkey God"]].]] Il-pittura fit-territorju tal-Honduras tal-lum ilha teżisti minn żminijiet pre-Kolombjani, u l-firxa vera tagħha għadha qed tiġi esplorata. Ir-riżorsi u l-impenn meħtieġa biex jiġu skoperti dawn l-għeruq tal-kultura pre-Kolombjana fil-Honduras kienu nieqsa, kif muri minn sforzi ta' riċerka reċenti fil-White City fir-reġjun ta' Mosquitia fil-Lvant tal-Honduras. Mal-wasla tal-kolonizzaturi Ewropej, ġew introdotti diversi tekniki matul il-kolonizzazzjoni Spanjola. Dawn it-tekniki għaddew minn modifiki bħala riżultat tat-taħlit kulturali, u wara l-indipendenza, dawn il-modifiki ġew approfonditi aktar minn fatturi kemm endoġeni kif ukoll eżoġeni li rriżultaw mit-trasformazzjonijiet li seħħew f'dak iż-żmien. [[File:National School of Fine Arts.JPG|thumb|left|Kwartieri Ġenerali tal-[[National School of Fine Arts (Honduras)|Skola Nazzjonali tal-Arti]] f'[[Comayagüela]].]] Il-Honduras huwa pajjiż multietniku, u għalhekk wieħed multikulturali. Din id-diversità tal-ambjent naturali u uman tal-Honduras ikkontribwiet għall-emerġenza ta' forom diversi ta' espressjoni f'diversi oqsma artistiċi, kemm tradizzjonali kif ukoll kontemporanji. Il-Ministeru tal-Kultura, l-Arti, u l-Isport huwa responsabbli għall-protezzjoni tal-wirt storiku u kulturali tal-pajjiż. Huwa wkoll l-aġenzija inkarigata mill-promozzjoni ta' attivitajiet artistiċi, kulturali, u sportivi fil-livell nazzjonali. L-Organizzazzjoni tal-Istati Ibero-Amerikani (OEI), permezz taċ-ċensiment kulturali Honduran tagħha, identifikat 1,496 espressjoni kulturali mqassma f'200 muniċipalità fit-18-il dipartiment tal-pajjiż. Dawn huma suddiviżi f'espressjonijiet folkloristiċi tradizzjonali u espressjonijiet kontemporanji. 1,300 minnhom jikkorrispondu għal espressjonijiet folkloristiċi tradizzjonali u 196 għal dawk kontemporanji. Skont l-OEI, l-espressjonijiet folkloristiċi tradizzjonali fil-Honduras huma bbażati fuq il-kontribuzzjonijiet tal-gruppi Indiġeni u Garifuna. L-espressjonijiet kontemporanji, min-naħa l-oħra, huma marbuta aktar mill-qrib maċ-ċentri urbani u orjentati lejn il-professjonalizzazzjoni tal-arti. L-artisti u l-istudjużi tal-arti Hondurans jaqblu li żvolta storika għal stadju ġdid fl-espressjoni artistika u kulturali nazzjonali bdiet bit-tmiem tad-dittatorjat f'nofs is-seklu 20. Din il-bidla politika mmarkat il-bidu ta' perjodu ta' liberazzjoni fl-espressjoni artistika u intellettwali Honduran u l-introduzzjoni ta' tekniki u xejriet ġodda fl-arti nazzjonali. Mill-196 manifestazzjoni kontemporanja identifikati, hemm 29 grupp teatrali, 5 gruppi taż-żfin, 60 orkestra u kor, 48 assoċjazzjoni kulturali, 24 skola tal-arti, u 31 gallerija jew spazju alternattiv. ==== Mużewijiet ==== [[File:National_Art_Gallery_in_Tegucigalpa_(34328491).jpg|thumb|190px|xellug|Il-Gallerija Nazzjonali tal-Arti f'Tegucigalpa.]] [[File:Museo_de_Comayagua.jpg|thumbnail|lemin|Il-Mużew ta' Comayagua, mużew arkeoloġiku f'Comayagua.]] Il-Ħonduras tiftaħar varjetà wiesgħa ta 'mużewijiet, li jinsabu primarjament f'Tegucigalpa, Comayagua, u San Pedro Sula. Uħud mill-mużewijiet l-aktar famużi tal-pajjiż jinkludu: * Arkivji Nazzjonali tal-Ħonduras * Librerija Nazzjonali tal-Ħonduras * Librerija Queen Sofia (Ħonduras) * San Francisco Barracks * Gallerija Nazzjonali tal-Arti (Ħonduras) * Mużew tal-Ajru tal-Ħonduras * Mużew tal-Antropoloġija u l-Istorja (il-Ħonduras) * Mużew Kolonjali tal-Arti Reliġjuża * Mużew Comayagua * Mużew Storiku u Ċiviku Casa Cabañas * Mużew tal-Poplu tal-Honduras * Mużew għall-Identità Nazzjonali * Mużew Numismatiku Rigoberto Borjas == Arkitettura == Skont il-perit Norma Isabel Lagos V., l-oriġini tal-arkitettura fil-Ħonduras imorru lura għall-wasla tal-ewwel gruppi umani, u hija tqis li huwa xieraq li l-istorja tal-arkitettura nazzjonali tiġi kklassifikata fi tliet perjodi ewlenin: Pre-Kolombjan, Kolonjali, u Repubblikana. L-awtriċi msemmija hawn fuq tirrimarka li l-biċċa l-kbira tax-xogħlijiet arkitettoniċi pre-Kolombjani jibqgħu moħbija u mhux magħrufa, u huma s-suġġett ta’ studju arkeoloġiku, li l-akbar eżempju tiegħu huwa l-Park Arkeoloġiku ta' Copán, Sit ta' Wirt Dinji. Il-Ħonduras għandha tip ta' arkitettura mhux monumentali msejħa Arkitettura Vernakulari, li hija distinta mill-karattru utilitarju u rurali tagħha. Tirrifletti l-mod ta' ħajja tradizzjonali tagħna, l-ambjent tagħna, l-użu tar-riżorsi naturali, u aspetti oħra tal-kultura Hondurasa. Eżempji ta' din l-arkitettura jinkludu kurituri ta' quddiem u ta' wara u ħitan mibnija mit-trab (adobe u wattle and daub). [[File:05.Copán (38).JPG|thumbnail|left|Pjazza u ball court f’[[Copán (sit arkeoloġiku)]] ]] L-arkitettura tal-perjodu kolonjali nħolqot kemm mill-Ewropej kif ukoll mill-indiġeni, u tirrifletti simbjożi kulturali fejn il-kanoni estetiċi tar-Rinaxximent Spanjol u l-Barokk ingħaqdu ma' gosti u arti indiġeni. Xi wħud mill-aktar eżempji magħrufa ta' din l-arkitettura jinkludu l-Katidral tal-Immakulata Kunċizzjoni f’Comayagua u l-Knisja ta' San Miguel Arcángel f’Tegucigalpa, il-Knisja ta' San Manuel Colohete fid-dipartiment ta' Lempira bil-motivi Mudéjar tagħha, Santa Magdalena f’Macholoa, Santa Bárbara, il-Fortizza ta' San Fernando de Omoa, u ċ-ċentru storiku ta' Trujillo, l-ewwel sede tal-gvern għall-Kuruna Spanjola. Ta’ nota partikolari matul dan il-perjodu kienet il-kostruzzjoni tat-Teżor Irjali ta' Comayagua, ikkummissjonat lill-bennej ewlieni Baltasar de Madariaga. Il-bini sar wieħed mill-aqwa eżempji ta’ arkitettura mibnija matul il-Kaptanerija Ġenerali tal-Gwatemala, billi ħallat elementi minn Antigua u l-Amerika t’Isfel. L-Imgħallem Madariaga introduċa l-użu bikri tad-daħla tal-arkata mistilineari għall-kuritur, stil li kien diġà popolarizza meta kien qed jibni l-arkati ewlenin tal-knejjes ta' San Manuel de Colohete u Macholoa. Il-perjodu Repubblikan ra bidliet arkitettoniċi sinifikanti, li bdew bi stil neoklassiku u storiku tal-aħħar tas-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20, li laħqu l-qofol tagħhom fl-arkitettura rivoluzzjonarja Modernista jew tal-Istil Internazzjonali tal-ħadid, ħġieġ, u konkrit rinfurzat. Dan il-mument storiku ra l-emerġenza ta’ periti professjonali kkunsidrati bħala pijunieri fil-qasam tagħhom. Fil-bidu tas-seklu 20, il-kostruzzjoni ta' xogħlijiet arkitettoniċi fi stili eklettiċi u storiċi bdiet fil-Ħonduras. L-aktar periti prominenti tal-era jinkludu l-ġeometru Taljan Augusto Brezzani, li ddisinja l-Palazz Presidenzjali (1916-1919) u l-Palazz tad-Distrett Ċentrali (1937) f’kollaborazzjoni ma’ Samuel Salgado, li ddisinja wkoll id-dar Villa Roy (1936). Cristóbal Prats bena t-Teatru Manuel Bonilla fl-istil Neoklassiku, u Alfredo Zepeda bena l-Pont Carías b'ispirazzjoni Art Deco. Il-perit Bustillo Oliva ddisinja l-bini tal-Muniċipju ta' San Pedro Sula b'influwenzi Art Deco. == Rebbieħa u Nominati tal-Premju Honduran == === Nominati għall-Premju Nobel === Il-Honduras kellha tliet nominazzjonijiet għall-Premju Nobel, waħda minnhom fix-xjenza: * 1974: L-Arġentina Díaz Lozano (Premju Nobel fil-Letteratura). * 1998: Salvador Moncada (Premju Nobel fil-Fiżjoloġija jew il-Mediċina). * 2021: Elena Bottazzi (Premju Nobel għall-Paċi). [[File:John Vane and Dr. Salvador Moncada.jpg|thumb|left|John Vane u l-farmakologu Honduran [[Sir]] [[Salvador Moncada]].]] === Premju Prince of Asturias === Honduran irċieva l-[[Premju Prince of Asturias]] għar-riċerka medika tiegħu: * 1990: [[Salvador Moncada]] ([[Premju Prince of Asturias għar-Riċerka Xjentifika u Teknika|Premju Prince of Asturias għar-Riċerka Xjentifika u Teknika]]). === Premju Pulitzer === Hondurjan ingħata l-[[Premju Pulitzer]]: * Marcio Sánchez, fotografu għal [[Associated Press]] (AP), li ngħata għar-ritratt tiegħu tal-[[protesti dwar il-mewt ta’ George Floyd]]. == Sports == === Arti Marzjali === Fil-Ħonduras, jiġu pprattikati ħafna arti marzjali, bħal Karate, Taekwondo, Judo, Kung Fu, Lima Lama, u sports ta' kuntatt bħal Kempo, Boxing, Kickboxing, u Muay Thai (Thai Boxing). It-Tai Chi qed jiġi introdott ukoll bħalissa. Storikament, il-Karate kien l-aktar mifrux nazzjonalment, għalkemm il-Kempo esperjenza tkabbir sinifikanti f'dawn l-aħħar snin. Il-Muay Thai żviluppa malajr f'dawn l-aħħar snin u kiseb popolarità konsiderevoli fil-Ħonduras. Teófimo López sar l-ewwel champion dinji Honduran fil-boxing professjonali; bħalissa għandu t-titlu dinji WBO fid-diviżjoni super lightweight. === Ċess fil-Ħonduras === Iċ-ċess professjonali fil-Ħonduras beda fl-1973 bit-twaqqif tas-San Pedro Sula Chess League. Il-Federazzjoni Nazzjonali taċ-Ċess twaqqfet fl-1993. Fl-2004, Ricardo Urbina sar l-ewwel Master Internazzjonali taċ-ċess fil-Ħonduras, u sal-lum għadu l-uniku plejer li għandu t-titlu ta' Master Internazzjonali fil-pajjiż. === Għawm === L-għawm huwa sport popolari fil-Honduras, b'diversi faċilitajiet bħall-Kumpless José Simón Azcona (Villaġġ Olimpiku, Tegucigalpa), Cybex, u l-Klabb tal-Bank Ċentrali tal-Ħonduras (BCH). Il-Ħonduras ipparteċipa f’bosta avvenimenti sportivi tal-Amerika Ċentrali u tal-Karibew u kien rappreżentat ukoll fil-Logħob Olimpiku mill-għawwiema Allan Gutiérrez, Karen Vilorio, u Sara Pastrana. It-timijiet tagħhom huma: * Tiburones de Honduras (Sharks tal-Honduras) * Delfines Mayas (Dniefel Maya) * Delfines Sampedranos (Dniefel ta' San Pedro Sula) * Delfines Inmude (Dniefel Inmude) * Cybex * Ranas Azules (Żrinġijiet Blu) * Estrellas Marinas (Stilel tal-Baħar) === Futbol === Il-futbol huwa l-aktar sport popolari fil-pajjiż. Il-Lega Nazzjonali tal-Futbol tal-Honduras, b'logħbiet li jintlagħbu kull ġimgħa, għandha numru kbir ta' segwaċi. L-aqwa rappreżentant internazzjonali tal-pajjiż huwa t-tim nazzjonali tal-futbol tal-Honduras, li kkwalifika għal tliet Tazzi tad-Dinja (1982, 2010, u 2014). Serva wkoll bħala trampolina għal ħafna mill-plejers tiegħu biex jilħqu kampjonati ewlenin madwar id-dinja. Sport importanti ieħor li jintlagħab fil-pajjiż jinkludi l-baseball, il-basketball, l-atletika, u l-volleyball. It-tennis tal-mejda jintlagħab ukoll, fost oħrajn, fuq skala iżgħar. Mauricio Dubón huwa plejer tal-baseball tal-Honduras li jilgħab fl-outfield għall-Houston Astros tal-Major League Baseball (MLB) u huwa l-ewwel Honduras li rebaħ is-Serje Dinjija tal-2022. Il-futbol Amerikan jintlagħab ukoll fil-Honduras. Għalkemm m'hemm l-ebda kampjonat professjonali, l-isport għandu tradizzjoni qawwija fil-kulleġġ, u ż-żoni urbani għandhom numru kbir ta' timijiet taż-żgħażagħ. Il-Federazzjoni Nazzjonali tal-Futbol Amerikan tal-Ħonduras (FENAFAH), li ilha affiljata mal-konfederazzjoni sportiva awtonoma tal-Ħonduras, CONDEPAH, minn Jannar 2007, ġiet rikonoxxuta uffiċjalment mill-Kungress Nazzjonali mill-2002. L-ogħla livell ta’ kompetizzjoni tal-futbol Amerikan fil-Ħonduras huwa fil-livell kolleġġjali, li jintlagħab permezz tat-Troyanos American Football League, maħluqa fl-2002. Mill-1944 sal-1951, Steve Van Buren sar l-ewwel Ħonduran li lagħab professjonalment fil-National Football League, mal-Philadelphia Eagles. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika ta' Fuq}} {{Amerika Ċentrali}} [[Kategorija:Ħonduras]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika Ċentrali]] == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika ta' Fuq}} {{Amerika Ċentrali}} [[Kategorija:Ħonduras]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika Ċentrali]] 4waa1w28iq5adfh431xr3pzzoqxfgr9 330352 330351 2026-05-30T17:20:52Z ToniSant 4257 tindif ħafif 330352 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Ħonduras |isem_nattiv = ''República de Honduras'' |isem_komuni = Ħonduras |stampa_bandiera = Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg |stampa_emblema = Coat of arms of Honduras.svg |stampa_mappa = HND orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Ħonduras |ħolqa_emblema = Emblema tal-Ħonduras |ħolqa_demografija = Demografija tal-Ħonduras |mottu_nazzjonali = "Libre, Soberana e Independiente"<br />"Ħieles, Sovran u Indipendenti" |innu_nazzjonali = ''[[Himno Nacional de Honduras]]''<br />''Innu Nazzjonali tal-Ħonduras'' [[File:Honduras National Anthem.ogg]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Tegucigalpa]] |l-ikbar_belt = [[Tegucigalpa]] |latd=14 |latm=6 |latNS=N |lonġd=87 |lonġm=13 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika Kostituzzjonali]] |titlu_kap1 = [[President tal-Ħonduras|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Ħonduras|Viċi President]] |titlu_kap3 = [[President tal-Kungress Nazzjonali tal-Ħonduras|President tal-<br />Kungress Nazzjonali]] |titlu_kap4 = |isem_kap1 = [[Nasry Asfura]] |isem_kap2 = [[María Antonieta Mejía]] [[Carlos Flores Guifarro]] [[Diana Herrera]] |isem_kap3 = [[Tomás Zambrano]] |isem_kap4 = |żona_kklassifika = 102 |poż_erja = 101 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 112,492 |erja_mi_kw = 43,278 |perċentwal_ilma = |sena_stima_popolazzjoni = 2023 |stima_popolazzjoni = 9,571,352 |poż_stima_popolazzjoni = 95 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = |sena_ċensiment_popolazzjoni = |densità_popolazzjoni_km2 = 85 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 220.1 |poż_densità_popolazzjoni = 128 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2011 |PGD_PSX = $35.697 biljun |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $4,345 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2010 |IŻU = {{profitt}} 0.574<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2010 |sena=2010 |pubblikatur=Nazzjonijiet Uniti |data-aċċess=2010-11-05 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 106 |kategorija_IŻU = <span style="color:#fc0">medju</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] minn [[Spanja]] |avveniment_stabbilit1 = Iddikjarata<sup>1</sup> minn Spanja |data_stabbilit1 = 15 ta Settembru, 1921 |avveniment_stabbilit2 = Iddikjarata mill-<br />[[L-Ewwel Imperu Messikan|Ewwel Imperu Messikan]] |data_stabbilit2 = 1 ta' Lulju 1823 |avveniment_stabbilit3 = Iddikjarata, bħala Ħonduras, mir-[[Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali]] |data_stabbilit3 = 5 ta' Novembru, 1938 |valuta = [[Lempira tal-Ħonduras|Lempira]] |kodiċi_valuta = HNL |żona_ħin = [[Żona tal-Ħin Ċentrali|CST]] |differenza_ħku = -6 |cctld = [[.hn]] |kodiċi_telefoniku = +504 |sena_PGD_nominali = 2011 |PGD_nominali = $17.381 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $2,115 |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = Bħala parti mir-[[Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali]]. |noti = |total_popolazzjoni=9,571,352}} ir-'''Repubblika tal-Ħonduras''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: ''República de Honduras''), hu pajjiż li jinsab fl-[[Amerika Ċentrali]]. F'ċertu żminijiet kien imsejjaħ '''Ħonduras Spanjola''' biex jiġi distint mill-''[[Ħonduras Brittanika]]'', li sar l-istat modern ta' kuljum fil-[[Beliże]].<ref>{{ċita web |url=http://www.aboututila.com/UtilaInfo/William-Strong/AI-Environmental.htm |titlu=Archeological Investigations in the Bay Islands, Spanish Honduras |sit=Aboututila.com |data-aċċess=2010-06-27 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100922124508/http://aboututila.com/UtilaInfo/William-Strong/AI-Environmental.htm |arkivju-data=2010-09-22 |url-status=dead }}</ref> Il-pajjiż huwa mdawwar lejn il-punent mill-[[Gwatemala]], [[El Salvador]] għall-lbiċ, [[Nikaragwa]] fix-Xlokk, l-Oċean Paċifiku fin-nofsinhar fil-[[Golf ta' Fonseca]], u l-[[Golf tal-Ħonduras]] lejn it-tramuntana, fejn hemm daħla kbira tal-[[Baħar Karibew]]. It-territorju kontinentali tiegħu huwa mdawwar fit-tramuntana u l-lvant mill-Baħar Karibew, fix-xlokk min-Nikaragwa, fil-lbiċ mill-Golf ta' Fonseca, tributarju tal-Oċean Paċifiku, fin-nofsinhar minn El Salvador, u fil-punent mill-Gwatemala. Il-fruntieri marittimi tiegħu huma kondiviżi mal-Messiku, il-Belize, Kuba, ir-Renju Unit (permezz tal-Gżejjer Cayman), il-Gwatemala, il-Ġamajka, il-Kolombja, in-Nikaragwa, u El Salvador. L-erja totali tal-art tal-Honduras, inklużi l-gżejjer kollha tagħha, hija ta' 112,777 km². L-organizzazzjoni territorjali tal-Honduras taqsam il-pajjiż, politikament u amministrattivament, fi 18-il dipartiment, li huma suddiviżi aktar f'298 muniċipalità. Il-forma ta' gvern hija repubblikana, demokratika, u rappreżentattiva. Hija eżerċitata minn tliet fergħat: Leġiżlattiva, Eżekuttiva, u Ġudizzjarja, li huma komplementari u indipendenti, mingħajr ebda relazzjoni ta' subordinazzjoni għal xulxin. Il-popolazzjoni tal-Honduras taqbeż l-10 miljun abitant, primarjament involuti f'attivitajiet agrikoli, kif ukoll fil-kummerċ, il-manifattura, u s-servizzi pubbliċi, fost setturi oħra. L-aktar dipartiment densament popolat fil-Ħonduras huwa Cortés, b'400.3 abitant għal kull kilometru kwadru. Il-pajjiż huwa multietniku. Il-popolazzjoni mestizo tikkostitwixxi l-maġġoranza. Hemm ukoll popolazzjonijiet minn diversi gruppi indiġeni, inklużi l-Lenca, in-Nahua, il-Miskito, it-Tolupan, iċ-Ch'orti' Maya, il-Pech, it-Tawahka, il-Garifuna, komunitajiet suwed li jitkellmu bl-Ingliż, u ż-Zambos li jitkellmu bl-Ispanjol u bil-Miskito. It-territorju tal-Honduras huwa imħatteb ħafna; jikkonsisti minn firxiet ta' muntanji għoljin, plateaus elevati, u widien fondi li fihom pjanuri estensivi u fertili maqsuma minn xmajjar ta' daqsijiet varji, li wħud minnhom huma navigabbli, li kollha jikkontribwixxu għall-bijodiversità rikka tiegħu. Huwa stmat li l-Honduras għandu mill-inqas 8,000 speċi ta' pjanti, madwar 250 speċi ta’ rettili u anfibji, aktar minn 700 speċi ta' għasafar, u 110 speċi ta' mammiferi, imqassma fir-reġjuni differenti tiegħu. Xi speċi huma endemiċi. L-Amerika Ċentrali, li l-Honduras huwa parti minnha, iddikjarat l-indipendenza tagħha minn Spanja u l-Viċerjalità ta’ Spanja l-Ġdida (Messiku) fil-15 ta’ Settembru 1821. Wara li l-Messiku kiseb ukoll l-indipendenza tiegħu, l-Amerika Ċentrali ġiet annessa mill-ġdid u aktar tard saret definittivament indipendenti. Fl-1838, il-Honduras sar indipendenti mill-Amerika Ċentrali, u ftit wara, f’Jannar 1839, l-ewwel kostituzzjoni tal-pajjiż ġiet adottata formalment. Il-Ġeneral Francisco Ferrera sar l-ewwel president kostituzzjonali tal-pajjiż (1841-1843). L-ewwel partit politiku, il-Partit Liberali tal-Ħonduras, twaqqaf fl-1891, segwit mill-Partit Nazzjonali tal-Ħonduras fl-1902. L-elezzjonijiet ġenerali tal-1981 u l-kostituzzjoni tal-1982 immarkaw il-bidu ta' dak li hu magħruf bħala l-Era Demokratika. ==Storja== ===Soċjetajiet Pre-Hispaniċi fil-Ħonduras=== [[File:Copán Ballcourt.jpg|thumb|Grawnd tal-ballball f'Copán.]] [[File:Vaso trípode, con personajes, cerámica, cultura Maya-Ulúa (Honduras), Museo Chileno de Arte Precolombino, Santiago, Chile.jpg|thumb|Reċipjent tripod mill-kultura Maya-Ulúa.]] [[File:CPN Rosalila 01.jpg|thumb|Riproduzzjoni tat-Tempju ta' Rosalila.]] [[File:CPN ST B 01.jpg|thumb|Stela Maja ta' Copán (Estela Maya de Copán/Copan Maya Stela).]] Qabel il-konkwista Spanjola, it-territorju li llum huwa l-Ħonduras kien abitat minn popli indiġeni kkaratterizzati minn żewġ tipi kulturali distinti, iffurmati bħala riżultat tal-migrazzjonijiet li popolaw il-kontinent Amerikan fi żminijiet pre-Kolombjani. Il-kulturi Maya u Mexica kienu mmexxija mill-hekk imsejjaħ "mod ta' produzzjoni Asjatiku", li l-karatteristika l-aktar prominenti tiegħu kienet ekonomija sedentarja bbażata fuq il-produzzjoni agrikola, b'relazzjonijiet ta' produzzjoni kollettiva ċentralizzati f'poter wieħed eżerċitat minn grupp ta' uffiċjali ċivili, reliġjużi u militari. Għalhekk, ma kinux soċjetajiet egalitarji. Id-diviżjoni tal-klassijiet kienet stabbilita bejn dawk li kellhom il-poter u l-maġġoranza tal-popolazzjoni. Stela Maya minn Copán. Dawn il-kulturi kisbu progress kbir f'diversi oqsma tal-għarfien uman, immexxija mill-iżvilupp ta' agrikoltura diversa (fażola, kawkaw, bżar aħmar, eċċ.) u kellhom sistemi estensivi ta' irrigazzjoni. B'dan il-mod, żguraw ikel adegwat għall-popolazzjonijiet kbar tagħhom. Applikaw ukoll tekniki raffinati ħafna fl-insiġ u ċ-ċeramika. Żviluppaw kummerċ intens u varjat. Huma kisbu livell għoli ta' żvilupp xjentifiku fil-matematika u l-astronomija, kif ukoll fl-arkitettura u l-iskultura, li użaw fil-kostruzzjoni ta' bliet kbar. Fil-majjistral tal-Ħonduras, il-poplu Ch'orti' kien predominanti, grupp Mayan li jinsab f'Copán u Ocotepeque, flimkien mal-Lenca, li estendew fid-dipartimenti ta' Santa Bárbara, Lempira, Intibucá, La Paz, Comayagua, Francisco Morazán, u Valle, u parti minn dak li llum huwa El Salvador. Il-bqija tat-territorju Honduras kien abitat minn popli mill-parti tan-nofsinhar tal-kontinent, b'kultura nomadika u semi-nomada, immexxija minn sistemi ta' produzzjoni komunali primittivi. Fost dawn il-popli kien hemm it-Tolupan (imsejjaħ ukoll Xicaque), il-Pech (imsejjaħ ukoll Paya), it-Tawahka, u l-Miskito, li flimkien iffurmaw il-maġġoranza tal-popolazzjoni tal-pajjiż. Wara t-tieni nofs tas-seklu 18, gruppi etniċi oħra ffurmaw tul il-kosta tal-Karibew: il-Garifuna u l-popolazzjoni sewda li titkellem bl-Ingliż u bil-Creole. [[File:Pinturas Rupestres Santa Elena Honduras.JPG|thumb|left|Pittura fuq il-blat f'Santa Elena, il-Ħonduras.]] L-akbar popolazzjoni kienet il-Lenca, li, fi żmien il-wasla tal-Ispanjoli, kienu l-aktar grupp mifrux u organizzat fil-pajjiż. Huma għexu f'insedjamenti kbar, b'medja ta' 350 dar u ferm aktar minn 500 abitant. Għalkemm hemm dibattitu xjentifiku dwar l-antenati u l-oriġini Lenca, skont Rodolfo Barón Castro, huma d-dixxendenti diretti tal-Maya li ma segwewx l-eżodu li temm l-Imperu l-Qadim. Studji oħra jindikaw li huma dixxendenti ta' gruppi Olmec li emigraw min-Nofsinhar tal-Messiku matul il-perjodu Preklassiku. Fi żmien il-wasla tal-Ispanjoli, huma kienu stabbiliti fit-territorju li llum jinkludi r-Repubbliki ta' El Salvador u l-Honduras. Iż-żona Maya tinkludi dak li issa huma l-pajjiżi tal-Honduras, il-Gwatemala, El Salvador, u n-Nofsinhar tal-Messiku. Il-Maya ffjorixxew f'dawn il-pajjiżi matul l-ewwel ħmistax-il seklu tal-era Kristjana. Kawżi mhux magħrufa sal-lum wasslu għall-abbandun u l-qerda ta' Copán u bliet Maya oħra, li sa żmien il-konkwista Spanjola ma kienu xejn aktar minn fdalijiet. Il-ġuħ, il-pesti, u l-gwerer interni ġew proposti bħala l-kawżi tal-abbandun tagħhom. [[File:Columbus Taking Possession.jpg|thumb|Rappreżentazzjoni ta' Kristofru Kolombu u r-raba' wasla tiegħu fil-kontinent Amerikan li seħħet f'Cape Honduras fl-1 ta' Ottubru 1502.]] ===Konkwista Spanjola=== Cortés introduċa l-bhejjem u waqqaf il-belt ta' La Natividad de Nuestra Señora, ħdejn Puerto Caballos. Qabel ma rritorna lejn il-Messiku (1526), ħatar lil Hernando de Saavedra gvernatur tal-Ħonduras u ħalla struzzjonijiet biex jittratta tajjeb lill-popli indiġeni. Fis-26 ta' Ottubru, 1526, Diego López de Salcedo nħatar gvernatur tal-Ħonduras mill-Kuruna Spanjola, u ħa post Saavedra. Id-deċennju ta’ wara kien immarkat mill-ambizzjonijiet personali tal-gvernaturi u l-konkwistaturi, li interferew mal-organizzazzjoni tal-gvern. L-Ispanjoli stabbiliti rribellaw kontra l-mexxejja tagħhom, u l-popli indiġeni qamu kontra sidienhom u kontra l-maltrattament. Mal-mewt ta' Salcedo (1530), l-Ispanjoli ta' oriġini Ewropea saru l-arbitri tal-poter. Huma ħatru u neħħew gvernaturi. Quddiem din is-sitwazzjoni, il-kolonji nfushom talbu lil Pedro de Alvarado biex itemm l-anarkija. Bil-wasla ta' Alvarado fl-1536, il-kaos naqas, u l-Ħonduras waqa’ taħt l-awtorità tagħhom. Fl-1537, Francisco de Montejo nħatar gvernatur. Mal-wasla tiegħu fil-Ħonduras, huwa annulla l-għotjiet tal-art li għamel Alvarado. Il-kaptan tiegħu, Alonso de Cáceres, kien responsabbli għas-soppressjoni tar-rivoluzzjoni indiġena tal-1537–1538, immexxija mill-Kap Lempira. Fl-1539, Montejo u Alvarado kellhom nuqqas ta’ qbil serju dwar ir-reġjun, li ġibed l-attenzjoni tal-Kunsill tal-Indji. Montejo telaq lejn Chiapas, u Alvarado sar gvernatur tal-Ħonduras.[30] Wara dan, Pedro de Alvarado, bl-approvazzjoni tar-Re ta’ Spanja, annessa l-Ħonduras mal-Gwatemala. F'Marzu 1524, Gil González Dávila sar l-ewwel Spanjol li wasal fil-Ħonduras bl-intenzjoni li jikkonkwista. Huwa waqqaf il-belt ta' San Gil de Buena Vista u daħal fit-territorju Honduras, jikkalma lill-popli indiġeni, jiġġieled kontra l-Ispanjoli li kkontestaw it-talba tiegħu għall-art, u bit-tama li jsib l-iżbokk tal-Lag Nikaragwa. Aktar tard, Hernán Cortés, imħeġġeġ minn rapporti li kien irċieva dwar il-ġid kbir tal-pajjiż, bagħat żewġ spedizzjonijiet, waħda bl-art u l-oħra bil-baħar. Huwa fada l-ewwel waħda lil Pedro de Alvarado u t-tieni waħda lil Cristóbal de Olid. Iżda dan tal-aħħar ittradih. Għal din ir-raġuni, Cortés telaq mill-Messiku fit-tmexxija ta' spedizzjoni li damet kważi sentejn u ntemmet, wara għadd kbir ta' perikli u tbatijiet, fi Trujillo, il-Ħonduras. ===Ħonduras Ispaniku=== [[File:Fuerte San Cristóbal Gracias Honduras 20.jpg|thumb|Il-Forti Saint Cristóbal (Fuerte San Cristóbal/Fort Saint Cristobal) fil-Punent tal-pajjiż.]] It-telfa ta' Lempira u t-tnaqqis fit-taqbid bejn l-Ispanjoli kkontribwew għall-konkwista u ż-żieda fl-attività ekonomika fil-Ħonduras. Sa tmiem is-snin 1540, il-Ħonduras dehret lesta għall-iżvilupp u l-prosperità, b'Gracias stabbilita bħala l-kapitali tal-Audiencia reġjonali tal-Gwatemala. Madankollu, din id-deċiżjoni ħolqot riżentiment fiċ-ċentri aktar popolati tal-Gwatemala u El Salvador. Fl-1549, il-kapitali tal-Audiencia ġiet trasferita lejn Antigua, il-Gwatemala, u l-Ħonduras baqgħet provinċja fi ħdan il-Kaptaniċja Ġenerali tal-Gwatemala sal-1821. L-ewwel ċentri tal-minjieri tal-pajjiż kienu jinsabu fi Gracias. Sal-1538, dawn iċ-ċentri kienu qed jipproduċu kwantitajiet sinifikanti ta' deheb. Fl-1540, dan inbidel bl-iskoperta tad-deheb u l-fidda fil-wied tax-Xmara Guayape. Dan ikkontribwixxa għat-tnaqqis ta' Gracias u ż-żieda ta' Comayagua bħala ċ-ċentru ewlieni tal-popolazzjoni tal-Ħonduras. Iż-żieda fid-domanda għax-xogħol aċċellerat it-tnaqqis tal-popolazzjoni indiġena. B'riżultat ta' dan, skjavi mill-Afrika ġew miġjuba fil-pajjiż. Instabu depożiti oħra tad-deheb ħdejn San Pedro Sula u l-port ta' Trujillo. [[File:San Fernando de Omoa Fortress, Honduras.jpg|thumb|left|Fortizza ta' Saintn Fernando ta' Omoa (Fortaleza de San Fernando de Omoa/Daint fernando of Omoa Fortress) fl-Cortés).]] Il-produzzjoni tal-minjieri bdiet tonqos fl-1560, u magħha, l-importanza tal-Honduras għall-kuruna. Fil-bidu tal-1569, skoperti ġodda tal-fidda reġgħu taw il-ħajja lill-ekonomija fil-qosor, u wasslu għat-twaqqif ta' Tegucigalpa, li malajr bdiet tikkompeti ma' Comayagua bħala l-aktar belt importanti tal-provinċja. Il-boom tal-fidda laħaq il-quċċata fl-1584, u d-dipressjoni ekonomika reġgħet lura ftit wara. L-isforzi tal-minjieri fil-Honduras kienu mxekkla min-nuqqas ta' kapital, ħaddiema, u diffikultajiet topografiċi. Il-merkurju, vitali għall-produzzjoni tal-fidda, kien skars, u l-uffiċjali kienu negliġenti. [[File:Fuerte de San Cristóbal en Gracias, Honduras.jpg|thumb|left|Forti Saint Cristóbal (Fuerte San Cristóbal/Fort Saint Cristobal) in Gracias (Lempira).]] Waħda mill-problemi ewlenin għall-ħakkiema Spanjoli tal-Ħonduras kienet l-attività Ingliża fit-Tramuntana tal-Ħonduras. Din l-attività bdiet fis-seklu 16 u kompliet fis-seklu 19. Fis-snin bikrin, il-pirati Ewropej attakkaw ta' spiss insedjamenti fuq il-kosta Karibew tal-Ħonduras, pereżempju, il-Battalja ta' Puerto Caballos (1603), parti mill-Gwerra Anglo-Spanjola (1585–1604). Fl-1643, spedizzjoni Ingliża qerdet il-belt ta' Trujillo, il-port ewlieni tal-Ħonduras. Barra minn hekk, l-Ingliżi għamlu sforzi enormi biex jistabbilixxu kolonji mis-seklu 17 ’il quddiem fil-Gżejjer tal-Bajja u fit-Tramuntana tal-Ħonduras bl-għajnuna tas-Sambos u l-Miskitos, li attakkaw insedjamenti Spanjoli. Minħabba l-kosta tal-Paċifiku tagħha, inbnew vapuri u portijiet għall-kummerċ tal-Manila Galleon mal-Filippini u l-Messiku, u l-kummerċ seħħ fil-Ħonduras. Fil-bidu tas-seklu 18, id-dinastija Bourbon, marbuta mal-ħakkiema ta’ Franza, ħadet post l-Asburgi fuq it-tron ta' Spanja. Id-dinastija l-ġdida bdiet sensiela ta' riformi madwar l-imperu, imfassla biex jagħmlu l-amministrazzjoni aktar effiċjenti u kosteffettiva, u biex jiffaċilitaw id-difiża tal-kolonji. Fost dawn ir-riformi kien hemm tnaqqis fit-taxxa fuq il-metalli prezzjużi u fl-ispiża tal-merkurju, li kien monopolju rjali. Fil-Ħonduras, dawn ir-riformi kkontribwew għall-qawmien mill-ġdid tal-industrija tal-minjieri fis-snin tletin tas-seklu 18. Taħt il-Borboni, il-gvern Spanjol għamel diversi sforzi biex jerġa' jikseb kontroll fuq il-kosta tal-Karibew. Fl-1752, inbniet il-fortizza ta' San Fernando de Omoa. Fl-1780, l-Ispanjoli rritornaw lejn Trujillo, li beda jiżviluppa bħala bażi ta' operazzjonijiet kontra l-insedjamenti Brittaniċi fil-lvant. Matul is-snin tmenin tas-seklu 18, l-Ispanjoli reġgħu ħadu l-kontroll tal-Gżejjer tal-Bajja u keċċew lill-biċċa l-kbira tal-Brittaniċi u l-alleati tagħhom mir-reġjun tar-Río Negro. Il-Konvenzjoni Anglo-Spanjola tal-1786 irrikonoxxiet b’mod definittiv is-sovranità Spanjola fuq il-kosta tal-Karibew. ===L-indipendenza=== [[File:J.C.del Valle.jpg|thumb|L-Amerika Ċentrali kisbet l-indipendenza tagħha minn Spanja fil-15 ta' Settembru 1821. José Cecilio del Valle tal-Ħonduras kien filosfu, politiku, avukat u ġurnalist, wieħed mill-aktar figuri importanti fl-Amerika Ċentrali matul it-tranżizzjoni mill-ħakma kolonjali għall-indipendenza.]] Għal kważi tliet sekli, il-Ħonduras kien parti mill-Kaptanerija Ġenerali tal-Gwatemala, għalhekk l-indipendenza tiegħu kienet iddur madwar il-movimenti favur l-indipendenza fil-provinċji l-oħra. Wara l-okkupazzjoni Franċiża ta' Spanja, l-ewwel atti ta' insurrezzjoni favur l-indipendenza tal-Amerika Ċentrali seħħew fin-Nikaragwa, El Salvador, u l-Gwatemala (1811-1813). Fil-Ħonduras, l-Ispanjoli rrikorrew għall-perpetwazzjoni tal-kontroll tagħhom fuq il-poter biex jrażżnu l-moviment tal-indipendenza. Mill-1813 sal-1820, ma seħħew l-ebda avvenimenti notevoli oħra relatati mal-indipendenza fl-Amerika Ċentrali. Ma kienx qabel kmieni fl-1821, meta l-Messiku, permezz tal-Pjan ta’ Iguala, iddikjara l-indipendenza sħiħa tiegħu minn Spanja fl-24 ta' Frar, li nkisbet l-indipendenza tal-Amerika Ċentrali. Dan l-avveniment aċċellera l-indipendenza tal-Amerika Ċentrali, li ġiet ikkonsummata fil-15 ta' Settembru, 1821, b’dikjarazzjoni abbozzata minn José Cecilio del Valle. L-ewforija tal-indipendenza kienet ta' żmien qasir, għax f’Jannar 1822, fuq l-inizjattiva tal-konservattivi u l-Imperatur Agustín de Iturbide, il-Provinċji Uniti tal-Amerika Ċentrali ngħaqdu mal-Imperu Messikan. Din l-għaqda damet sal-waqgħa ta'Iturbide f’Marzu 1823. L-istati tal-Istmu, mill-Panama sal-Gwatemala, jistgħu forsi jiffurmaw konfederazzjoni. Dan il-post magnífico bejn iż-żewġ oċeani kbar jista’, maż-żmien, isir imperu dinji. Il-kanali tiegħu se jqassru d-distanzi, isaħħu r-rabtiet kummerċjali mal-Ewropa, l-Amerika, u l-Asja, u jġibu tribut minn madwar id-dinja kollha lejn dan ir-reġjun prosperu. Forsi xi darba l-kapitali tad-dinja tkun tinsab hemm, hekk kif Kostantinu l-Kbir iddikjara Kostantinopli bħala l-kapitali tad-dinja tal-qedem. Simón Bolívar (1815) ===L-istabbiliment tar-Repubblika Federali=== [[File:Francisco Morazán Quesada.JPG|thumb|Il-Ġeneral Francisco Morazán, mexxej Honduras li serva bħala president tal-Federazzjoni tal-Amerika Ċentrali.]] [[File:Flag of the United Provinces of Central America.svg|thumb|Bandiera tal-Provinċji Uniti tal-Amerika Ċentrali.]] F'Marzu 1824, tlaqqa' kungress fil-Gwatemala u waqqaf ir-Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali, magħmula mill-Gwatemala, il-Ħonduras, El Salvador, in-Nikaragwa, u l-Kosta Rika. Ir-repubblika l-ġdida kellha eżistenza qasira, u wara diversi gwerer ċivili, l-unjoni xoljiet fis-26 ta' Ottubru 1838, bil-ħames stati jsiru ħames stati indipendenti. Uħud mill-istati tal-Amerika Ċentrali ppruvaw jirrikostitwixxu r-Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali diversi drabi. Madankollu, dawn it-tentattivi fallew u swew il-ħajjiet ta' diversi mill-inizjaturi tagħhom. Tentattiv finali sar fl-1895 taħt l-influwenza ta' Policarpo Bonilla, president tal-Ħonduras. F'din l-okkażjoni, ġie ffirmat trattat man-Nikaragwa u El Salvador, li skontu t-tliet repubbliki ffurmaw federazzjoni taħt l-isem tar-Repubblika l-Kbira tal-Amerika Ċentrali. It-tliet repubbliki saru stati, u s-sovranità fuq il-federazzjoni ngħatat lil Dieta magħmula minn tliet membri, wieħed minn kull stat, li kellha tiltaqa' kull sena fil-kapitali tal-istati federali. Fuq stedina ta' din id-Dieta, it-tliet stati ħatru delegazzjoni li ltaqgħet bħala Assemblea Kostitwenti f'Managua u stabbilixxiet Kostituzzjoni, li taħt it-termini tagħha t-tliet stati adottaw l-isem Stati Uniti tal-Amerika Ċentrali fl-1 ta’ Novembru 1898. Din il-Kostituzzjoni, li f'moħħ dawk li fassluha rrappreżentat konsolidazzjoni tat-tliet stati federali u riorganizzazzjoni rapida tar-Repubblika l-kbira tal-Amerika Ċentrali, immaġinata minn Francisco Morazán, kellha tmiem traġiku. L-għada li ltaqgħet l-Assemblea Kostitwenti, faqqa' moviment rivoluzzjonarju, ostili għall-federazzjoni l-ġdida, f'San Salvador, li rriżulta f'amministrazzjoni ġdida f'dak l-istat. L-ewwel pass tagħha kien li tirtira mill-Unjoni, u din is-separazzjoni wasslet għax-xoljiment tal-Istati Uniti tal-Amerika Ċentrali, hekk kif, fuq l-eżempju ta' El Salvador, l-istati tal-Ħonduras u n-Nikaragwa reġgħu assumew is-sovranità tagħhom. ===Il-Presidenza ta' Santos Guardiola=== [[File:Jose Santos Guardiola.jpg|thumb|Il-President tal-istat indipendenti tal-Ħonduras, José Santos Guardiola.]] Wara t-twaqqigħ ta' Cabañas, il-Ġeneral José Santos Guardiola mar il-Ħonduras. Fl-10 ta' Novembru, wasal f'Tegucigalpa u nieda l-kandidatura presidenzjali tiegħu. Saru l-elezzjonijiet, u peress li l-ebda kandidat ma rċieva maġġoranza assoluta, l-Assemblea Ġenerali eleġġiet lill-Ġeneral konservattiv Santos Guardiola bħala president u lil José María Lazo bħala viċi president. Il-Ġeneral José Santos Guardiola ħa l-presidenza tal-Ħonduras fis-17 ta' Frar 1856, u b'hekk wettaq aspirazzjoni li ilha miżmuma u li ġiet ripetutament imfixkla. Matul l-amministrazzjoni ta' Guardiola, l-ekonomija tal-pajjiż kienet prekarja, sal-punt li l-president kien imġiegħel joħroġ muniti tar-ram. Fuq nota oħra, l-amministrazzjoni ta' Guardiola kienet waħda mill-aktar liberali fl-istorja tal-Ħonduras; minkejja li kien membru tal-Partit Konservattiv, Santos Guardiola ta l-libertà tal-istampa. Espandiet ukoll il-libertà tal-espressjoni individwali u inkludiet sidien tal-art tal-klassi tan-nofs fost il-votanti, minbarra li rregola r-relazzjonijiet bejn l-istat u l-knisja. Iżda l-aktar kisba importanti tagħha kienet it-Trattat ta' Comayagua li bih il-gvern Brittaniku għadda l-Gżejjer tal-Bajja u parti mit-territorju tar-Renju tan-Mosquito lill-Ħonduras. Fl-aħħar, l-antiklerikaliżmu miftuħ ta' Guardiola wasslu biex jibda l-hekk imsejħa “Gwerra tal-Missirijiet” f’April 1861. Dan, imbagħad, ikkontribwixxa għall-assassinju tiegħu fil-11 ta' Jannar, 1862, minn idejn il-gwardja tal-unur presidenzjali tiegħu stess. Dan id-delitt xokkja profondament lill-pajjiż. Is-Senatur José Francisco Montes Fonseca ħa l-kmand, iżda malajr iddelegah lill-Ġeneral José María Medina, u minnu, kif stipulat mil-liġi, għadda ftit wara għand il-Viċi President, Victoriano Castellanos Cortés. Minħabba l-gwerer u l-ġlidiet għall-poter kontinwi, il-Ħonduras kien mgħaddas fl-arretratezza. Castellanos “ħadem biex jikkalma t-tempra, inissel il-fiduċja, u jippromwovi l-progress possibbli... u kien ikun iwettaq ħafna kieku ma laħqitx il-mewt... fil-11 ta' Diċembru ta' dik l-istess sena.” ===Il-Kostituzzjoni tal-1865 u t-tmiem tas-seklu=== [[File:Panorama of Tegucigalpa, Honduras (1889).jpg|thumb|Xbieha ta' Tegucigalpa fis-seklu 19.]] Wara l-mewt ta' Victoriano Castellanos, Francisco Montes reġa' lura fil-poter. Iżda meta faqqgħet il-gwerra bejn El Salvador u l-Gwatemala fl-1863, Montes ingħaqad mal-kawża liberali Salvadorjana. Truppi tal-gvern Gwatemalan ta' Rafael Carrera invadew il-Ħonduras u pproklamaw lill-Ġeneral José María Medina, li kien akkumpanja lill-invażuri, bħala president f'Ġunju 1863. Medina laqqa' Assemblea Kostitwenti Nazzjonali li rrevokat il-Kostituzzjoni tal-1840. Il-Kostituzzjoni tal-1865 ġiet adottata minflokha. Din il-Kostituzzjoni, għall-ewwel darba, adottat id-denominazzjoni ta' “Repubblika” għall-pajjiż. Is-sistema leġiżlattiva bikamerali implimentata minn Juan Lindo ġiet abolita, u ġiet stabbilita sistema unikamerali. Għall-ewwel darba fil-liġi kostituzzjonali Honduraża, il-projbizzjoni tar-rielezzjoni presidenzjali ġiet imnaqqxa. F'Diċembru ta' dik l-istess sena, Medina ċeda l-presidenza lis-Senatur Francisco Inestroza sabiex ikunu jistgħu jsiru l-elezzjonijiet. Kif mistenni, l-elezzjonijiet iffavorixxew lill-Ġeneral Medina. Il-Ġeneral Florencio Xatruch intgħażel bħala viċi president. Medina ħa l-presidenza fil-15 ta' Frar, 1864, f'Gracias. Matul l-ewwel mandat presidenzjali tiegħu, Medina ffaċċja reżistenza fl-1865 mir-ribelli ta’ Olancho; U biex irażżanhom u jeqred il-ħażen, huwa ordna li r-ribelli jiġu segwiti bla heda, u ħafna minnhom ġew sparati jew imdendlin. Hekk kif il-mandat tiegħu wasal fi tmiemu, Medina talab riforma tal-Artikolu 33 tal-Kostituzzjoni, li pprojbixxa r-rielezzjoni tiegħu. Għal dan il-għan, huwa ħeġġeġ lill-muniċipalitajiet biex jissottomettu talba lill-fergħa eżekuttiva biex jemendaw l-artikolu. Konsegwentement, huwa sejjaħ Kungress straordinarju, li min-naħa tiegħu sejjaħ għal assemblea kostitwenti. Fit-8 ta' Awwissu, 1869, l-artikolu ġie emendat, u b'hekk Medina seta' jiġi rielett. Matul it-tieni mandat tiegħu, id-dipartiment ta' La Mosquitia nħoloq fit-22 ta' Novembru, 1868. Dan il-perjodu ra wkoll wieħed mill-ewwel atti ta’ korruzzjoni fil-pajjiż. Self ġie nnegozjat fl-Ewropa "taħt kundizzjonijiet sfavorevoli ħafna għall-Honduras, maħsub biex tinbena l-ferrovija interoċeanika; bilkemm ippermetta t-tlestija ta' sezzjoni waħda tal-ferrovija u għamel ħsara kbira lill-kreditu Honduras barra l-pajjiż." Wara ż-żewġ mandati presidenzjali ta' Medina, kien hemm skuntentizza mifruxa fil-pajjiż. Anke hekk, il-president ma kienx lest li jċedi l-poter u rrikorra għal plebisċitu f’laqgħat miftuħa tal-muniċipju biex jibqa' fil-kariga. Ir-riżultat tal-plebisċitu kien kif xtaq il-Ġeneral Medina. Fis-26 ta’ Marzu 1870, reġa’ ħa l-poter. Madankollu, fl-1883, Dr. Soto wkoll tilef il-favur ta' Barrios u kien imġiegħel jirriżenja. Is-suċċessur tiegħu, il-Ġeneral Luis Bográn, baqa' fil-kariga sal-1891 meta l-Ġeneral Ponciano Leiva—li kien mexxa fil-qosor tliet darbiet bejn l-1873 u l-1876—reġa' lura fil-poter f'elezzjonijiet immanipulati. Minkejja li kien liberali, Leiva pprova jmexxi bħala dittatur assolut. Huwa xolja l-Partit Liberali tal-Ħonduras (PLH) u ddeporta l-mexxejja tiegħu. Dan irriżulta f'rawnd ġdid ta' kunflitt, li fih il-Partit Liberali rikostitwit fl-aħħar mill-aħħar ħareġ rebbieħ. Il-PLH kien immexxi minn Policarpo Bonilla, bl-appoġġ tad-dittatur liberali tan-Nikaragwa, José Santos Zelaya. Meta Bonilla ħa l-poter fl-1894, huwa beda jimplimenta ċertu grad ta' ordni fil-politika Ħondurasa. ===seklu 20=== [[File:Manuel Bonilla.jpg|thumb|Manuel Bonilla, 1911.]] Il-President Terencio Sierra kien l-ewwel ħakkiem Honduran tas-seklu 20, fejn ħa l-presidenza minn Policarpo Bonilla fl-1899. Matul l-amministrazzjoni tiegħu, seħħ wieħed mill-aktar avvenimenti sinifikanti fl-istorja ekonomika u politika tal-pajjiż. "L-aħwa Vaccaro, familja ta' oriġini Taljana li nnegozjaw il-banana fi New Orleans, irċevew konċessjonijiet tal-art fuq il-Kosta tat-Tramuntana... Il-kumpanija Vaccaro, bħal detenturi oħra ta' konċessjonijiet fuq il-Kosta tat-Tramuntana aktar tard, ħadet vantaġġ mill-privileġġi mogħtija mill-konċessjonijiet biex tesporta l-banana minn La Ceiba." Ladarba ntemm il-mandat presidenzjali tiegħu, Sierra pprova jibqa' fil-poter, iżda tneħħa mill-Ġeneral Manuel Bonilla. Dan il-ħakkiem wera li kien ħabib aħjar tal-kumpaniji tal-banana minn Terencio Sierra nnifsu. Matul l-amministrazzjoni tiegħu, dawn il-kumpaniji kisbu eżenzjonijiet mit-taxxa u permess biex jibnu baċiri u toroq. Ukoll, konċessjonijiet biex jibnu kanali artifiċjali għat-trasport tal-banana u biex jikkanalizzaw ix-xmajjar Salado u El Porvenir, kif ukoll permess biex jiksbu l-ittri għall-kostruzzjoni tal-ferrovija l-ġdida. ===Dittatorjat ta' Carías Andino=== [[File:Pres. Andino of Honduras LCCN2016878325.jpg|thumb|Carías Andino, 1936.]] Minkejja l-inkwiet dejjem jikber u t-tensjonijiet ekonomiċi severi, l-elezzjonijiet tal-1932 kienu relattivament paċifiċi u ġusti. Fi Frar 1932, il-Partit Nazzjonali tal-Ħonduras (PNH) innomina lil Carías bħala l-kandidat presidenzjali tiegħu; inizjalment, kienu għażlu lil Venancio Callejas bħala l-kandidat viċi presidenzjali tagħhom, iżda meta dan irrifjuta, Abraham Williams ġie nnominat minflok. Il-Liberali, min-naħa tagħhom, innominaw lil Ángel Zúñiga Huete bħala l-kandidat tagħhom. Fi tmiem il-konkors elettorali, Carías rebaħ l-elezzjoni b'marġni ta' madwar 20,000 vot. Il-Ġeneral ħa l-kariga fis-16 ta' Novembru 1932, u b'hekk beda dak li aktar tard sar l-itwal gvern b'terminu wieħed fl-istorja tal-Ħonduras. Għall-ewwel, kien maħsub li l-gvern ta' Carías, bħal dawk ta' qablu, ma kienx destinat li jdum ħafna. Ftit qabel l-inawgurazzjoni tiegħu, il-Liberali dissidenti kienu qamu f'ribelljoni. Carías innifsu ħa l-kmand tal-forzi tal-gvern, kiseb armi f'El Salvador, u fi żmien qasir għaffeġ ir-ribelljoni. Matul l-ewwel parti tal-amministrazzjoni tiegħu, Carías iffoka fuq il-prevenzjoni tal-kollass finanzjarju, it-titjib tal-forzi armati, u l-bini tat-toroq, filwaqt li fl-istess ħin ħejja t-triq biex jestendi ż-żjara tiegħu fil-poter. Is-sitwazzjoni ekonomika baqgħet ħażina matul is-snin tletin. Minbarra t-tnaqqis drastiku fl-esportazzjonijiet tal-banana kkawżat mid-dipressjoni, l-industrija tal-banana kienet mhedda fl-1935 minn epidemiji bħall-marda tas-Sigatoka. Fi żmien sena, żoni vasti, inklużi dawk fir-reġjun ta' Trujillo, ġew abbandunati, u eluf ta' Hondurani tilfu l-impjieg tagħhom. Sal-1937, il-marda kienet ġiet ikkontrollata, iżda ħafna żoni affettwati baqgħu improduttivi. B'riżultat ta' dan, il-Honduras tilfet porzjon sinifikanti mis-suq internazzjonali Carías kien għamel sforzi biex itejjeb il-Forzi Armati saħansitra qabel ma sar president. Ladarba sar president, il-motivazzjoni tiegħu biex ikompli xogħlu żdiedet. Huwa ta attenzjoni speċjali lill-Forza tal-Ajru li kienet qed tonqos, billi waqqaf l-Iskola tal-Avjazzjoni Militari (1934) u ħatar kurunell Amerikan bħala l-kmandant tagħha. Maż-żmien, Carías mexa bil-mod iżda b'mod kostanti biex jikkonsolida l-poter tiegħu. Huwa kiseb l-appoġġ tal-kumpaniji tal-banana billi oppona strajkijiet u inkwiet ieħor tax-xogħol. Huwa saħħaħ il-pożizzjoni tiegħu fiċ-ċrieki finanzjarji domestiċi u barranin permezz ta' politiki ekonomiċi konservattivi. Anke fl-aqwa tad-Depressjoni, huwa kompla jagħmel ħlasijiet regolari fuq id-dejn barrani, billi żamm strettament mat-termini tal-ftehim mad-detenturi tal-bonds Brittaniċi. Huwa ssodisfa wkoll kredituri oħra. Żewġ self żgħir tħallsu lura kompletament fl-1935. ===Nofs is-seklu 20=== [[File:La ceiba.jpg|thumb|L-Istazzjon tal-Ferrovija f'La Ceiba fil-bidu tas-seklu 20.]] Kumpaniji Amerikani, bħall-United Fruit Company, l-Standard Fruit Company, u l-Cuyamel Fruit Company, iddominaw l-ekonomija Hondurana, billi stabbilew pjantaġġuni enormi tal-banana tul il-kosta tat-tramuntana. Dawn il-kumpaniji malajr għamlu l-banana l-esportazzjoni ewlenija tal-Honduras bi skambju għal konċessjonijiet kbar. Għalhekk, il-kapital barrani, il-ħajja fil-pjantaġġuni tal-banana, u l-konservattivi kienu fatturi determinanti fil-politika Hondurana mill-aħħar tas-seklu 19 sa nofs is-seklu 20. [[File:Tegucigalpa Presidential Palace.jpg|thumb|L-eks Palazz Presidenzjali tal-Ħonduras.]] Il-Ġeneral Tiburcio Carías Andino mexxa l-Honduras b'mod dittatorjali matul id-Depressjoni l-Kbira, sal-1948. Fl-1955, wara żewġ amministrazzjonijiet awtoritarji u strajk tal-ħaddiema tal-banana, uffiċjali militari żgħażagħ riformisti għamlu kolp ta' stat li installa ġunta proviżorja u witta t-triq għall-elezzjonijiet tal-assemblea kostitwenti fl-1957. Din l-assemblea ħatret lil Ramón Villeda Morales bħala president u ttrasformat ruħha f'leġiżlatura nazzjonali b'mandat ta' sitt snin. Fl-1963, uffiċjali militari konservattivi ressqu 'l quddiem l-elezzjonijiet kostituzzjonali u neħħew lil Villeda f'kolp ta' stat imdemmi. Il-Ġeneral Oswaldo López Arellano mexxa l-forzi armati u mexxa sal-1970. L-iskuntentizza popolari kompliet. ===Il-gwerra tal-1969=== [[File:Chance vought corsair f4u-5n FAH-609.jpg|thumb|Il-famuż Honduran Corsair 609, użat matul il-gwerra tal-1969, Air Museum of Tegucigalpa, M.D.C.]] Fl-1968, ir-reġim ta' López Arellano deher li kien fi problemi serji. Is-sitwazzjoni ekonomika diżastruża wasslet għal tilwim industrijali, inkwiet politiku, u anke kritika minn gruppi konservattivi bħal FENAGH. Is-sitwazzjoni politika ddeterjorat, bil-gvern Honduran u xi gruppi privati jagħtu t-tort tal-problemi ekonomiċi tal-pajjiż lill-madwar 300,000 immigrant Salvadoran mingħajr dokumenti fil-Honduras. FENAGH akkużat lill-immigranti Salvadorani b’invażjonijiet illegali tal-art. It-tensjonijiet eskalaw f'Ġunju 1969, hekk kif it-timijiet nazzjonali taż-żewġ pajjiżi kienu qed jippreparaw biex jiffaċċjaw lil xulxin fit-tħejjija għat-Tazza tad-Dinja tal-1970. Seħħew xi inkwiet waqt l-ewwel logħba f’Tegucigalpa. Iżda s-sitwazzjoni marret għall-agħar konsiderevolment waqt il-logħba tar-ritorn f’San Salvador. Il-partitarji Hondurani ġew trattati ħażin, il-bandiera Hondurana u l-innu nazzjonali ġew insultati, u l-emozzjonijiet kienu qawwija fiż-żewġ pajjiżi. Biex tpattija, il-Hondurani aġixxew b'mod vjolenti kontra ħafna residenti Salvadorani fil-Honduras, inklużi diversi viċi-konsli. L-istampa fiż-żewġ nazzjonijiet ikkontribwiet għal klima dejjem tikber ta' isterija, u b’hekk, fis-27 ta' Ġunju, 1969, il-Honduras qatgħet ir-relazzjonijiet diplomatiċi ma' El Salvador. Kmieni filgħodu tal-14 ta' Lulju, 1969, bdiet azzjoni militari konġunta, li saret magħrufa bħala l-“Gwerra tal-Futbol”. Il-forza tal-ajru Salvadorjana attakkat miri ġewwa l-Honduras. Bl-istess mod, l-armata Salvadorjana nediet offensivi kbar tul l-awtostrada ewlenija li tgħaqqad iż-żewġ nazzjonijiet u kontra l-gżejjer Honduras fil-Golf ta' Fonseca. It-tensjonijiet eskalaw wara l-gwerra tal-fruntiera tal-1969 ma' El Salvador, magħrufa bħala l-"Gwerra tal-Futbol" jew il-"Gwerra tal-Mitt Siegħa" (għax damet erbat ijiem u kkoinċidiet ma' logħba tal-futbol bejn iż-żewġ pajjiżi). L-F4U-5 Corsair Honduran, reġistrazzjoni FAH 609, sar famuż matul dan il-kunflitt meta l-Kurunell Fernando Soto Henríquez waqqa' tliet F-51 Mustangs Salvadorani (kien hemm madwar għoxrin ajruplan, iżda dan biss huwa ppreservat[64]). President ċivili, Ramón Ernesto Cruz tal-Partit Nazzjonali, ħa l-poter fil-qosor fl-1971 iżda ma setax jiggverna b'mod effettiv. Fl-1971, l-Istati Uniti ċedew il-Gżejjer Swan lill-Honduras wara li ffirmaw it-Trattat tal-Gżejjer Swan. Fl-1972, il-Ġeneral López wettaq kolp ta' stat ieħor. López adotta politiki aktar progressivi, inkluża r-riforma agrarja, iżda sa nofs is-snin sebgħin, skandli ta' korruzzjoni waqqgħu r-reġim tiegħu. Ir-reġimi tal-Ġeneral Juan Alberto Melgar Castro (1975-1978) u l-Ġeneral Policarpo Paz García (1978-1982) fil-parti l-kbira ssorveljaw l-iżvilupp tal-infrastruttura fiżika u s-sistema tat-telekomunikazzjoni attwali tal-Honduras. Il-pajjiż esperjenza wkoll l-aktar tkabbir ekonomiku mgħaġġel tiegħu matul dan il-perjodu, immexxi minn żieda fid-domanda internazzjonali għall-prodotti tiegħu u d-disponibbiltà ta’ self kummerċjali barrani. Fl-1982, ġiet stabbilita kostituzzjoni ġdida biex terġa’ tiġi stabbilita s-saltna tad-dritt. Din il-kostituzzjoni kienet ir-riżultat ta’ negozjati bejn il-forzi politiċi u l-militar. Din naqqset it-terminu presidenzjali, stabbilixxiet il-projbizzjoni tar-rielezzjoni, u tat lill-Forzi Armati tal-Honduras is-sorveljanza tas-sistema f’każ li xi ħadd jipprova jdgħajjef id-demokrazija jew jabolixxi l-Kostituzzjoni tal-Honduras tal-1982. ===Il-Kostituzzjoni tal-1982=== Taħt il-kostituzzjoni l-ġdida, il-liberali Roberto Suazo Córdova ġie elett president kostituzzjonali, fejn wiegħed rivoluzzjoni ta' onestà u xogħol iebes. Madankollu, il-presidenza tiegħu ċċentrat madwar avvenimenti mmirati biex irażżnu l-espansjoniżmu Sovjetiku fir-reġjun, orkestrati mill-Istati Uniti. Wara r-rebħa Sandinista fin-Nikaragwa u l-instabbiltà politika f'El Salvador, il-President tal-Istati Uniti Ronald Reagan, determinat li ma jittollerax reġimi soċjalisti fir-reġjun, ra l-Honduras bħala l-pjattaforma perfetta għat-tnedija ta' kontro-rivoluzzjoni. Bil-kompliċità ta' Suazo Córdova u l-kmandant tal-forzi armati, Gustavo Álvarez Martínez, is-CIA ffinanzjat u mexxiet il-formazzjoni ta' armata kontro-rivoluzzjonarja Nikaragwana f'Olancho u El Paraíso, bil-għan li tfastidja lill-gvern Sandinista. Din l-aġenzija tal-Istati Uniti assistiet ukoll lill-militar Salvadoran fil-ġlieda tiegħu kontra r-ribelli tax-xellug. [[File:Mitch 1998-10-26 2028Z.jpg|thumb|L-Uragan Mitch, li laqat il-Ħonduras fl-1998, ħalla aktar minn 5,000 mejta u għamel ħsara kbira lill-infrastruttura tal-pajjiż.]] [[File:Comandancia General de las FFAAH.jpg|thumb|Il-Bini tal-Kmand tal-Forzi Armati f'Tegucigalpa.]] L-elezzjonijiet ta’ Novembru 1989 iffavorixxew lill-kandidat tal-Partit Nazzjonali, Rafael Leonardo Callejas. Matul l-amministrazzjoni tiegħu, Callejas implimenta l-ewwel politiki neoliberali fil-pajjiż, imfassla mill-Fond Monetarju Internazzjonali u l-Bank Dinji. F’Marzu 1990, daħlet fis-seħħ il-Liġi dwar ir-Riorganizzazzjoni Strutturali, li żvalutat il-Lempira, naqqset it-tariffi, u implimentat miżuri oħra. Sa tmiem il-mandat tiegħu, il-politiki neoliberali ta' Callejas irriżultaw fi prestazzjoni makroekonomika pjuttost modesta, bi tkabbir annwali ta' 1.5% biss. Internazzjonalment, l-amministrazzjoni ta' Callejas kisbet rebħa sinifikanti, bil-Honduras tirċievi tliet kwarti tat-territorji li kienu ilhom f'tilwima ma' El Salvador mill-1969. Fl-1994, il-Liberali reġgħu lura fil-poter bir-rebħa ta' Carlos Roberto Reina. Il-president il-ġdid “ħa passi deċiżivi biex jissubordina għall-poter ċivili l-aħħar mekkaniżmi li kien fadal li bihom il-Forzi Armati kienu ssorveljaw gvernijiet kostituzzjonali suċċessivi.” Huwa ħoloq ukoll il-Pulizija Ċivili u abolixxa s-servizz militari obbligatorju fis-6 ta' April 1995. "Fir-rigward tal-ekonomija, ir-riżultati mħallta kienu soġġetti għal diversi interpretazzjonijiet. Reina għażlet politiki ta' awsterità finanzjarja u tnaqqis fil-forza tax-xogħol tas-servizz ċivili, skont prinċipji liberali, għalkemm dawn kienu kkomplementati minn programmi soċjali biex itaffu l-impatt tat-trasformazzjonijiet strutturali bil-mod, programmi li għalihom kiseb l-approvazzjoni tal-IMF." Il-liberali Carlos Roberto Flores Facussé ħa l-kariga fl-1998. “Flores inawgura programmi ta' riforma u modernizzazzjoni għall-gvern u l-ekonomija Hondurana, b’enfasi fuq l-għajnuna lill-ifqar ċittadini tal-Honduras, iżda l-gvern tiegħu kien affettwat mid-diżastru naturali tal-Uragan Mitch, li qered il-pajjiż ftit xhur wara li ħa l-kariga.” “Il-ġestjoni diliġenti tiegħu tar-rikostruzzjoni, li involviet għajnuna internazzjonali abbundanti, mitigat ħsara umanitarja akbar, u l-amministrazzjoni tiegħu ma kinitx imtappna mill-korruzzjoni. L-irkupru ekonomiku kien aktar mgħaġġel milli mistenni, iżda l-faqar u l-inugwaljanza ma naqsux bl-istess mod. Min-naħa l-oħra, il-gvern tiegħu naqas ukoll milli jrażżan il-vjolenza soċjali rampanti.” ===Perjodu kontemporanju=== [[File:Flores w clinton.jpg|thumb|Il-Presidenti Bill Clinton u Carlos Flores Facussé.]] L-ewwel elezzjonijiet tas-seklu 21, li saru fil-25 ta' Novembru 2001, ġabu lin-negozjant Ricardo Maduro tal-Partit Nazzjonali fil-poter b'52.2% tal-voti, meta mqabbel ma' 44.2% għall-Professur Rafael Pineda Ponce. L-għan ewlieni ta' Maduro kien il-ġlieda kontra l-mewġa ta' kriminalità li kienet qed taħkem il-pajjiż. Eżempju ta' politiku u negozjant favur is-suq, Maduro ġġieled il-vjolenza tal-gangijiet taż-żgħażagħ u kiseb suċċessi aktar viżibbli fl-istabbilizzazzjoni tal-ekonomija u t-tnaqqis tad-dejn estern. Madankollu, il-problema tal-faqar baqgħet mhux solvuta. Internazzjonalment, Maduro daħħal lill-Honduras fil-ftehim kummerċjali tas-CAFTA u skjera l-Battaljun Xatruch fl-Iraq. Fi tmiem l-2009, f'nofs din il-kriżi, il-Honduras kellha l-elezzjonijiet tagħha, u r-rebbieħ kien Porfirio Lobo Sosa, il-kandidat tal-Partit Nazzjonali tradizzjonalment tal-lemin u konservattiv. Lobo Sosa, negozjant agrikolu mid-dipartiment ta’ Olancho, ħaddan diskors ċentrista u konċiljatorju. Fl-1 ta' Ġunju, 2011, il-Honduras ġiet ammessa mill-ġdid fl-OAS. ==Gvern u politika== Il-Ħonduras storikament kienet ikkaratterizzata minn konservattiżmu soċjali u politiku qawwi, imħallat ma' perjodi ta' riforma u tensjonijiet interni. L-Artikolu 4 tal-Kostituzzjoni tar-Repubblika tal-Ħonduras jistabbilixxi li "l-forma ta' gvern hija repubblikana, demokratika, u rappreżentattiva." Din hija eżerċitata minn tliet fergħat: leġiżlattiva, eżekuttiva, u ġudizzjarja, li huma komplementari u indipendenti, u mingħajr relazzjonijiet ġerarkiċi. Jiddikjara wkoll li r-rotazzjoni tal-presidenza hija obbligatorja, u li l-ksur ta' din ir-regola jikkostitwixxi tradiment. L-Artikolu 5 tal-istess kostituzzjoni jistipula li l-gvern irid ikun ibbażat fuq il-prinċipju tad-demokrazija parteċipattiva, li minnha hija derivata l-integrazzjoni nazzjonali. Dan jimplika l-parteċipazzjoni tas-setturi politiċi kollha... sabiex jiġi żgurat u msaħħaħ il-progress tal-Ħonduras ibbażat fuq l-istabbiltà politika u r-rikonċiljazzjoni nazzjonali. t-terminu presidenzjali fil-Ħonduras huwa ta' erba' snin u l-president jiġi elett direttament. Il-president ikun akkumpanjat minn tliet nominati presidenzjali—li jservu bħala viċi presidenti—u f'każ ta' assenza temporanja jew permanenti tal-president, wieħed minnhom jassumi l-presidenza; in-nominati presidenzjali jservu wkoll termini ta' erba' snin. [[File:Congreso nacional de Honduras.jpg|thumb|Il-Bini tal-Kungress Nazzjonali tal-Ħonduras (Edificio del Congreso Nacional de Honduras/Building of the National Congress of Honduras)]] Il-poter leġiżlattiv huwa eżerċitat minn Kungress tad-Deputati eletti b'rappreżentanza proporzjonali. Dan jiltaqa' f'sessjoni ordinarja f'Tegucigalpa fil-25 ta' Jannar ta' kull sena, mingħajr avviż minn qabel, u jaġġorna fil-31 ta' Ottubru tal-istess sena. Il-Kungress Nazzjonali għandu s-setgħat li ġejjin: li joħloq, jippromulga, jinterpreta, jemenda, u jħassar liġijiet; li jlaqqa', jissospendi, u jaġġorna s-sessjonijiet tiegħu; li jippromulga l-Liġi Organika tiegħu; u li japplika s-sanzjonijiet stabbiliti fiha għal dawk li jiksruha; u li jlaqqa' sessjonijiet straordinarji skont il-Kostituzzjoni. [[File:Corte Suprema de Justicia de Honduras.jpg|thumb|Bini tal-Qorti Suprema]] Il-Qorti Suprema tal-Ġustizzja tal-Honduras tinsab f'Tegucigalpa u hija magħmula minn ħmistax-il imħallef sħiħ u seba' mħallfin supplenti, eletti mill-Kungress Nazzjonali. Hija maqsuma f'kmamar, skont ir-Regolamenti Interni tal-Qorti. Il-Ġudikatura Honduras hija magħmula mill-Qorti Suprema tal-Ġustizzja, il-Qrati tal-Appell, il-Qrati tal-Prim'Istanza, il-Qrati tas-Sentenzi, u l-qrati inferjuri stabbiliti bil-liġi. Il-Prim Imħallef tal-Qorti Suprema huwa elett mill-Kungress Nazzjonali għal mandat ta' seba' snin. Il-mandat tal-imħallfin tal-Qorti Suprema huwa ta' seba' snin, u jistgħu jiġu eletti mill-ġdid. <center> {|class="wikitable" border="1" |+ '''Partiti Politiċi tar-Repubblika tal-Ħonduras''' !Akronimu !Isem !Fondazzjoni |- |PLH||[[Partit Liberali tal-Ħonduras]]||<center>1891 |- |PNH||[[Partit Nazzjonali tal-Ħonduras]]||<center>1902 |- |PDCH||[[Partit Demokratiku Kristjan tal-Ħonduras]]||<center>1968 |- |PINU||[[Partit tal-Innovazzjoni u l-Għaqda|Innovazzjoni u Għaqda-Partit Soċjal Demokratiku]]||<center>1974 |- |} </center> ===Relazzjonijiet barranin=== Ir-relazzjonijiet barranin tal-Honduras jinkludu r-relazzjonijiet tal-pajjiż mal-bqija tad-dinja, inklużi l-isferi politiċi, ekonomiċi, kummerċjali, militari, legali, ġeopolitiċi u ġeostrateġiċi. Mill-bidu tagħha, il-Honduras kienet attur ewlieni fl-Amerika Ċentrali u kellha rwol sinifikanti fix-xena politika globali, għalkemm l-orjentazzjoni u l-alleanzi tagħha varjaw konsiderevolment matul iż-żmien u taħt amministrazzjonijiet differenti. Il-Honduras hija pajjiż tradizzjonalment allinjat mal-Istati Uniti. Washington iddefendiet l-interessi tagħha fil-pajjiż, billi qieset dan bħala bażi biex iżżomm l-influwenza tagħha fl-Amerika Ċentrali. F'nofs is-snin tmenin, l-Istati Uniti bniet il-kumpless militari ta' Palmerola fuq ħamrija Honduras, li serva bħala pjattaforma loġistika għall-iskjerament tat-truppi tagħha fir-reġjun. [[File:Diplomatic missions of Honduras.png|thumb|Mappa tal-missjonijiet diplomatiċi tal-Ħonduras.]] Ir-relazzjonijiet barranin tal-Honduras huma mmaniġġjati mill-Ministeru tal-Affarijiet Barranin tal-Honduras. Bħalissa, il-ministru tiegħu huwa Eduardo Enrique Reina. L-Istitut Salvadorjan tal-Benesseri tal-Għalliema, l-Istitut Nazzjonali tal-Irtirar u l-Pensjonijiet għall-Impjegati u l-Uffiċjali tal-Fergħa Eżekuttiva, l-Istitut tas-Sigurtà Soċjali għall-Professjonisti Legali, l-Istitut tas-Sigurtà Soċjali għall-Impjegati tal-Università Nazzjonali Awtonoma tal-Honduras, u l-Istitut Nazzjonali tas-Sigurtà Soċjali tal-Għalliema huma membri attivi tal-Konferenza Inter-Amerikana dwar is-Sigurtà Soċjali (CISS). ==Etimoloġija== Matul il-perjodu kolonjali, it-territorju Honduras kien magħruf ukoll bħala Hibueras jew Higüeras, u xi konkwistaturi saħansitra sejħulu "Extremadura l-Ġdida." Fi żminijiet pre-Ispaniċi (u aktar tard, fil-viċi-rejaltà bikrija), in-nies Nahua tat-Triple Alliance u Cuzcatlán sejħu t-territorju li issa jinkludi l-Honduras "Weyimollan," li bin-Nahuatl tfisser "Post tal-Istufati l-Kbar," isem li ġie korrott bl-Ispanjol għal "Guaymuras." L-isem Honduras jirreferi għall-fond jew il-fond li n-navigaturi Spanjoli ltaqgħu magħhom tul il-kosti tiegħu. Ipoteżi mifruxa ħafna tattribwixxi l-isem lil Kristofru Kolombu, li suppost esklama, "Grazzi Alla ħriġna minn dawn il-fond!" u b'hekk semma t-territorju u wkoll Cape Gracias a Dios (Grazzi lil Alla). Madankollu, l-isem Honduras qatt ma jintuża fil-kitbiet jew fis-sommarji ta' Kolombu. Skont Élisée Reclus, l-isem huwa attribwit lil Bartolomé de las Casas, iżda Rolando Zelaya y Ferrera indika li huwa probabbli ħafna li l-ewwel li użaw l-isem tal-Honduras kienu Juan Díaz de Solís u Vicente Yáñez Pinzón, li fl-1508 iddeċidew li jesploraw ir-reġjun waħedhom. ==Organizzazzjoni territorjali== Il-Ħonduras hija maqsuma fi 18-il dipartiment, kull wieħed b'gvernatur maħtur mill-president. Id-dipartimenti huma maqsuma f'muniċipalitajiet, li huma mbagħad maqsuma fi bliet u rħula. Il-belt kapitali tar-Repubblika hija Tegucigalpa, li, flimkien mal-belt ta' Comayagüela, tifforma d-Distrett Ċentrali, fil-ġurisdizzjoni tad-dipartiment ta' Francisco Morazán. <center> {| class="wikitable" style="font-size:90%" width=500px !colspan=6| Departamentos de Honduras |- |colspan=6 |{{Mapa de Honduras con departamentos}} |- !Departamento ![[ISO 3166-2:HN|ISO:HN]]<ref>[[ISO 3166-2:HN]] ([[International Organization for Standardization|ISO]] [[ISO 3166-2|3166-2]]) Códigos para los departamentos de Honduras.</ref> !Cabecera !Población (2023) !Superficie (km²) !Densidad |- | [[Departamento de Atlántida|Atlántida]] | align="center" |HN-AT | align="center" |[[La Ceiba]] | align="center" |506 044 | align="center" |4372 | align="center" |115.7 |- | [[Departamento de Choluteca|Choluteca]] | align="center" |HN-CH | align="center" |[[Choluteca]] | align="center" |489 926 | align="center" |4360 | align="center" |112.4 |- | [[Departamento de Colón|Colón]] | align="center" |HN-CL | align="center" |[[Trujillo (Honduras)|Trujillo]] | align="center" |359 000 | align="center" |8249 | align="center" |43.5 |- | [[Departamento de Comayagua|Comayagua]] | align="center" |HN-CM | align="center" |[[Comayagua]] | align="center" |590 367 | align="center" |5124 | align="center" |115.2 |- | [[Departamento de Copán|Copán]] | align="center" |HN-CP | align="center" |[[Santa Rosa de Copán]] | align="center" |429 167 | align="center" |3242 | align="center" |132.4 |- | [[Departamento de Cortés|Cortés]] | align="center" |HN-CR | align="center" |[[San Pedro Sula]] | align="center" |1 876 658 | align="center" |3923 | align="center" |478.4 |- | [[Departamento de El Paraíso|El Paraíso]] | align="center" |HN-EP | align="center" |[[Yuscarán]] | align="center" |515 736 | align="center" |7489 | align="center" |68.9 |- | [[Departamento de Francisco Morazán|Francisco Morazán]] | align="center" |HN-FM | align="center" |[[Tegucigalpa]] | align="center" |1 741 653 | align="center" |8619 | align="center" |202.1 |- | [[Departamento de Gracias a Dios|Gracias a Dios]] | align="center" |HN-GD | align="center" |[[Puerto Lempira]] | align="center" |109 689 | align="center" |16&nbsp;997 | align="center" |6.5 |- | [[Departamento de Intibucá|Intibucá]] | align="center" |HN-IN | align="center" |[[La Esperanza (Intibucá)|La Esperanza]] | align="center" |277 711 | align="center" |3123 | align="center" |88.9 |- | [[Departamento de Islas de la Bahía|Islas de la Bahía (Bay Islands/Gżira tal-Bahia)]] | align="center" |HN-IB | align="center" |[[Roatán (municipio)|Roatán]] | align="center" |79 945 | align="center" |236 | align="center" |338.8 |- | [[Departamento de La Paz (Honduras)|La Paz]] | align="center" |HN-LP | align="center" |[[La Paz (La Paz)|La Paz]] | align="center" |234 504 | align="center" |2525 | align="center" |92.9 |- | [[Departamento de Lempira|Lempira]] | align="center" |HN-LM | align="center" |[[Gracias (Lempira)|Gracias]] | align="center" |380 532 | align="center" |4228 | align="center" |90.0 |- | [[Departamento de Ocotepeque|Ocotepeque]] | align="center" |HN-OC | align="center" |[[Ocotepeque (Ocotepeque)|Ocotepeque]] | align="center" |173 313 | align="center" |1630 | align="center" |106.3 |- | [[Departamento de Olancho|Olancho]] | align="center" |HN-OL | align="center" |[[Juticalpa]] | align="center" |600 519 | align="center" |23&nbsp;905 | align="center" |25.1 |- | [[Departamento de Santa Bárbara (Honduras)|Santa Bárbara]] | align="center" |HN-SB | align="center" |[[Santa Bárbara (Santa Bárbara)|Santa Bárbara]] | align="center" |488 040 | align="center" |5024 | align="center" |97.1 |- | [[Departamento de Valle|Valle]] | align="center" |HN-VL | align="center" |[[Nacaome]] | align="center" |195 747 | align="center" |1665 | align="center" |117.6 |- | [[Departamento de Yoro|Yoro]] | align="center" |HN-YO | align="center" |[[Yoro (Yoro)|Yoro]] | align="center" |652 982 | align="center" |7781 | align="center" |83.9 |- | colspan="8" align="right" style="font-size: smaller:" |'''*''' Fuente: Proyección del 2023<ref name="citypopulation.de">[https://www.citypopulation.de/en/honduras/admin/ Proyección del 2020] - Instituto Nacional de Estadística, Honduras</ref> |} </center> ==Simboli nazzjonali== * Bandiera Nazzjonali: Id-Digriet Leġiżlattiv Nru. 7, tas-16 ta' Frar 1866, stabbilixxa l-kulur bħala blu turkważ. Il-ħames stilel jirrappreżentaw l-għaqda u l-fraternità fost in-nazzjonijiet tal-Amerika Ċentrali, l-abjad jissimbolizza l-paċi, u l-blu turkważ jirrappreżenta s-sema nazzjonali. * Stemma Nazzjonali: Maħluqa għall-ewwel darba f'Ottubru 1825 bid-Digriet Nru. 16, matul il-gvern ta' Dionisio de Herrera, l-ewwel Kap tal-Istat tal-Honduras (Barahona Donaire, 1985). * Għasfur Nazzjonali: Il-makaw iskarlatina (Ara macao), jew makaw aħmar, kif inhu magħruf komunement fil-Ħonduras. Iddikjarat l-Għasfur Nazzjonali fit-28 ta' Ġunju, 1993, bid-Digriet Leġiżlattiv Nru. 36-93. * Mammiferu Nazzjonali: Iċ-ċerv denbu abjad (Odocoileus virginianus). Iddikjarat il-Mammiferu Nazzjonali fl-istess digriet bħall-Għasfur Nazzjonali. * Siġra Nazzjonali: Is-siġra tal-arżnu, iddikjarata bil-Ftehim Nru. 429, maħruġ fl-14 ta' Mejju, 1928. Dan jiddikjara li s-Siġra Nazzjonali hija: "is-siġra tal-arżnu li tidher simbolikament fuq l-Istemma Araldika tagħna." Madankollu, l-arżnu huwa ġeneru, mhux speċi; u d-digriet attwali għall-istemma araldika nazzjonali ma jispeċifikax liema speċi ta' arżnu għandha tidher, u dan wassal għal konfużjoni. L-ispeċi l-aktar assoċjata mas-siġra nazzjonali hija Pinus oocarpa, peress li hija waħda mill-aktar abbundanti fil-pajjiż. * Fjura Nazzjonali: L-Orkidea (Rhyncholaelia digbyana). Qabel dan, il-Fjura Nazzjonali kienet il-warda, iddikjarata bħala tali bid-digriet leġiżlattiv nru 17. Fil-25 ta' Novembru 1969, din inbidlet għall-orkidea, peress li hija indiġena għall-Ħonduras. <center> <!--Ismijiet tal-ispeċi kif jissejħu fil-Ħonduras--> <gallery> File:Araraazul-14.jpg|[[Ara macao|Guara Roja]] File:Quivira-Whitetail-Buck.jpg|[[Odocoileus virginianus|Venado cola blanca]] File:Pinus oocarpa Perquín.jpg|[[Pino]] File:Brassavola digbyana1.jpg|[[Rhyncholaelia digbyana|Orquídea]] </gallery> </center> ===Ġeoloġija=== [[File:Mapa Geografica de Honduras 33.PNG|thumb|left|Topografija tal-Ħonduras]] Il-Ħonduras tinsab fuq l-usa’ parti tal-istmu tal-Amerika Ċentrali. Hija mdawra fit-tramuntana mill-Oċean Atlantiku, fil-lvant mill-istess oċean u r-Repubblika tan-Nikaragwa, fin-nofsinhar min-Nikaragwa, il-Golf ta' Fonseca, u r-Repubblika ta' El Salvador, u fil-punent mill-Gwatemala. L-erja totali tal-Ħonduras, inklużi l-gżejjer kollha tagħha, hija ta' 112,777 km². Il-kosta tagħha għandha tul totali ta' 823 km, li minnhom 669 km jmissu mal-Baħar Karibew u 163 km jmissu mal-Golf ta' Fonseca fl-Oċean Paċifiku. [[File:Isla del Tigre vista desde Coyolito.jpg|thumb|Gżira ta' Tiger (Isla del Tigre/Tiger Island)]] Id-demarkazzjoni tal-fruntiera ma' El Salvador ġiet stabbilita wara l-ftehimiet ta' paċi ffirmati f'Lima, il-Perù fl-1980 miż-żewġ pajjiżi. Il-konfini ġew definiti aktar bid-deċiżjoni tal-Qorti Internazzjonali tal-Ġustizzja fl-Olanda fil-11 ta' Settembru 1992. Din l-istess qorti rratifikat ukoll, fl-1960, id-demarkazzjoni tal-fruntiera man-Nikaragwa, li kienet ġiet stabbilita fl-1906 bid-deċiżjoni ta' arbitraġġ ta' Alfonso XIII, Re ta' Spanja. Fit-8 ta' Ottubru 2007, il-Qorti Internazzjonali tal-Ġustizzja stabbilixxiet il-fruntiera marittima bejn il-Honduras u l-Gwatemala fi 15-il grad latitudni tat-tramuntana u 83 grad lonġitudni tal-punent, u tat lill-Honduras is-sovranità fuq il-gżejjer ta' Bobel Cay, Port Royal Cay, Savanna Cay, u South Cay, filwaqt li Edinburgh Cay baqgħet fuq in-naħa tan-Nikaragwa. Il-fruntiera mal-Gwatemala ġiet definita mid-deċiżjoni tat-Tribunal Hughes maħruġa f'Washington fl-1933. Fil-Baħar Karibew, il-Honduras tippossjedi l-arċipelagu tal-Gżejjer tal-Bajja, magħmul minn Utila, Roatán, u Guanaja. Swan Island u l-Cayos Cochinos, fost oħrajn, ukoll jappartjenu għall-Ħonduras. Fil-Golf ta' Fonseca, li jaqsam man-Nikaragwa u El Salvador, il-Ħonduras għandha l-gżejjer ta’ Zacate Grande, Isla del Tigre, Garrobo, Exposición, Güegüensis, u gżejjer oħra iżgħar bħal Isla Conejo. === Klima === [[File:Honduras Köppen.svg|thumb|left|Tipi ta' Klima fil-Ħonduras]] Il-Ħonduras għandha klimi tropikali umdi jew niexfa (Köppen, Aw/Am/Af) (taħt l-1000 m 'il fuq mil-livell tal-baħar) u klimi temperati fil-muntanji, inklużi klimi subtropikali (Köppen, Cwa/Cwb) u klimi oċeaniċi temperati tal-artijiet għoljin (Köppen, Cfb) ('il fuq minn 1250 m 'il fuq mil-livell tal-baħar sa 2870 m 'il fuq mil-livell tal-baħar). Fil-klimi ekwatorjali tax-xita u oċeaniċi temperati, hemm staġun tax-xita wieħed biss is-sena kollha minħabba x-xita uniformi. Il-bqija tal-pajjiż l-aktar għandu żewġ staġuni definiti sew: l-istaġun xott u l-istaġun tax-xita. L-istaġun tax-xita jibda f'Mejju u jestendi sa Lulju, b'pawża matul Awwissu. Ġeneralment jerġa' jibda f'Settembru u jdum sa Novembru, meta jibda l-istaġun xott. Dan l-istaġun jestendi sal-xahar ta' April jew Mejju. It-temperatura għolja medja madwar il-pajjiż hija ta' 32 °C (90 °F), u t-temperatura baxxa medja hija ta' 20 °C (68 °F). It-temperatura medja annwali fl-intern tal-Honduras hija ta' 21 °C (70 °F). Ix-xita medja annwali hija ta' 1000 mm (40 pulzier) fil-muntanji u 2500 mm (100 pulzier) fil-widien tal-kosta tat-tramuntana. Iż-żoni aktar baxxi tar-reġjun kostali għandhom temperatura medja annwali ta' 27 °C (80 °F) b'umdità għolja. Ir-reġjun kostali tal-Atlantiku ġeneralment jesperjenza klima ta’ foresta tropikali, b’temperatura medja ta’ 27°C, temperatura massima medja ta’ 30°C, u temperatura minima medja ta’ 20.7°C. L-istaġun tax-xita jibda f’Ġunju u tipikament idum sa Diċembru. Ix-xita medja annwali hija ta’ 2643 mm. Ir-reġjun tat-tramuntana, li jinkludi d-dipartimenti ta’ Cortés u Yoro, jirċievi xita medja annwali ta’ 1200 mm fuq kważi ħames xhur tas-sena. L-umdità medja hija ta’ 75%. It-temperatura medja annwali f’dan ir-reġjun hija ta’ 26°C, b’temperatura massima ta’ 30°C u temperatura minima ta’ 21°C. Ir-reġjun tan-nofsinhar tal-Ħonduras għandu klima ta' savanna tropikali. Dan ir-reġjun ġeneralment jesperjenza staġun niexef għal sitt xhur jew aktar. Matul l-istaġun tax-xita, ir-reġjun tan-nofsinhar jakkumula medja ta' 1680 mm ta' xita. It-temperatura medja hija ta' 29.1 °C, b'massimu ta' 35°C u minimu ta' 23.4 °C. Ir-reġjun ċentrali, li jinkludi d-dipartimenti ta' Francisco Morazán, Comayagua, u La Paz, għandu temperatura medja ta’ 22.4 °C, b’massimu ta’ 27.2 °C u minimu ta’ 17.4 °C. Ix-xita medja hija ta' madwar 1000 mm fuq aktar minn tliet xhur tas-sena. La Esperanza hija magħrufa madwar il-pajjiż bħala l-aktar belt kiesħa fil-Honduras. Billi tinsab f’altitudni ogħla minn bliet oħra fil-Honduras, tesperjenza temperaturi aktar baxxi mill-medja f'żoni oħra, u saħansitra rreġistrat temperaturi taħt iż-żero. L-aktar temperatura baxxa li qatt ġiet irreġistrata fil-pajjiż kienet ta' -2 °C, fuq l-għolja El Pital, ftit kilometri minn Nueva Ocotepeque. <gallery mode="packed-hover" caption="Pajsaġġi bijoklimatiċi tal-Ħonduras"> File:Nature Santa Ana Francisco Morazan Honduras.jpg|[[Bosque seco|Bosque de coniferas]]<br />[[Valle de Ángeles]] File:Laguna de Chiligatoro La esperanza Intibuca.jpg|[[Clima oceanico]]<br />[[Intibucá (municipio)|Intibucá]] File:Amanecer en el Cerro Las Minas, el punto mas alto de Honduras.JPG|[[Clima templado subhúmedo|Clima subhumedo de montaña]]<br />[[Cerro Las Minas|Pico Celaque]] File:Westbay2106.jpg|[[Clima ecuatorial lluvioso]]<br />[[Roatán]] File:Parque Nacional Punta Izopo 01.jpg|[[Humedal]]<br />[[Parque Nacional Punta Izopo]] File:Pico-Bonito (12122463094).jpg|[[Selva tropical]]<br />[[La Ceiba]] File:Pedernales La Paz Honduras.jpg|[[Bosque laurifolio]]<br />[[La Paz (ciudad de Honduras)|La Paz]] File:Rural Choluteca.jpg|[[Clima tropical]]<br />[[Choluteca]] File:Temperate Marine Oceanic climate (Cfb) Forest in Siguatepeque, Honduras.jpg|[[Clima subtropical]]<br />[[Siguatepeque]] File:Lago Yojoa.jpg|[[Clima monzónico|Tropical Monzónico Am]]<br />[[Lago de Yojoa]] File:Isla Zacate Grande.jpg|[[Manglar]]<br />[[Gżira ta' Kbir Zacate (Isla Zacate Grande/Greater Zacate Island)]] </gallery> === Relief u ġeoloġija === Aktar minn 65% tal-Ħonduras huwa muntanjuż, b'elevazzjoni medja ta' 1,000 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Il-Kordillera tal-Amerika Ċentrali taqsam il-pajjiż fi tliet reġjuni: tal-Lvant, Ċentrali, u tal-Punent. Ġeomorfoloġikament, il-Honduras huwa maqsum fi tliet żoni: il-Pjanura Kostali tat-Tramuntana, il-Pjanura Kostali tan-Nofsinhar, u r-Reġjun Muntanjuż (li jinkludi l-firxiet muntanjużi tat-Tramuntana, ċentrali, u tan-Nofsinhar). Il-firxiet muntanjużi ewlenin tal-firxa tat-Tramuntana huma: Espíritu Santo, li jinsab bejn id-dipartimenti ta' Santa Bárbara u Copán, ħdejn il-fruntiera mal-Gwatemala; Omoa, li jinsab bejn Santa Bárbara u Cortés; u Nombre de Dios, li jinsab f'Yoro u Atlántida, fejn il-muntanja imponenti Pico Bonito titla' sa 2,435 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Il-firxiet ewlenin tal-Kordillera Ċentrali jinkludu: Montecillos, li jinkludi l-muntanji ta' Meámbar, Maroncho, u La Nieve. F'dawn il-muntanji, l-altitudni massima tilħaq 2,744 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar fil-Qċaċet ta' Maroncho. Meded muntanjużi oħra fil-Kordillera Ċentrali jinkludu: Mico Quemado, Gallinero, Sulaco, Agalta, Comayagua, Atima, La Esperanza, Punta Piedra, Misoco, u Almendárez. Il-Kordillera tan-Nofsinhar tinkludi l-firxa muntanjuża ta' Celaque, fejn il-quċċata ta' Cerro Las Minas hija l-ogħla punt fil-pajjiż b'2,870 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Firxiet oħra f'din il-firxa muntanjuża jinkludu: Dipilto, li testendi mid-dipartimenti ta' Choluteca, Olancho, Gracias a Dios, u El Paraíso; Lepaterique, li hija parti minn Francisco Morazán, El Paraíso, u Comayagua; Puca jew Opalaca, li tinsab bejn Lempira u Santa Bárbara; u Merendón, li tinsab f'Ocotepeque, Santa Bárbara, u Copán. Inklużi wkoll hemm il-muntanji tar-reġjun tas-Sierra f'La Paz u Intibucá. [[File:HN049Du-sAB DistTownVu.jpg|thumb|Lempira (Honduras)]] [[File:Honduras Topography.png|thumb|Topografija tal-Ħonduras.]] [[File:Pulhapanzak Catarata.jpg|thumb|Il-Kaskati ta' Pulhapanzak (Cataratas de Pulhapanzak/Pulhapanzak Watefall)]] Il-medda tas-Sierra del Gallinero testendi mill-bidu tax-Xmara Gila fid-Dipartiment ta' Copán, bejn il-muniċipalitajiet ta' La Unión u Cabañas, taqsam id-Dipartimenti ta' Copán u Santa Bárbara sal-muniċipalità ta' Concepción del Norte. Il-plateau ta' Santa Rosa, fejn tinsab il-belt ta' Santa Rosa de Copán, tinsab hawn. Il-medda tas-Sierra de Atima testendi mil-Lbiċ għall-Grigal, tibda fil-Muntanja Joconal, fit-Tramuntana tal-muniċipalità ta' Lepaera, Lempira, u taqsam id-Dipartiment kollu ta' Santa Bárbara, u tispiċċa ħdejn Villanueva, Cortés. Il-medda tas-Sierra de Montecillos testendi mid-Dipartiment ta' Cortés, tgħaddi minn Comayagua u tilħaq id-Dipartiment ta' La Paz. Fi ħdan il-medda tas-Sierra de Montecillos hemm il-muntanji ta' Meámbar, Maroncho, u La Nieve. L-ogħla punt f'dawn il-meded jilħaq 2,744 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar fil-Qċaċet ta' Maroncho. "Fil-bażi tal-lvant tal-linja tas-Sierra de Montecillos, fejn l-interruzzjoni tal-firxiet tal-muntanji hija kompluta, tinsab il-pjanura ta' Comayagua." Il-medda muntanjuża Sierra de Comayagua tinsab f'Comayagua u hija mdawra fit-tramuntana mill-Wied ta' Sulaco u fin-nofsinhar minn Amarateca, li jifridha mill-medda muntanjuża Hierbabuena f'Francisco Morazán, fin-nofsinhar tal-belt ta' Talanga. Il-bliet ta' Minas de Oro, Esquías, u San Luis (Comayagua) jinsabu tul in-naħa tat-tramuntana tagħha. Il-medda muntanjuża Sierra de Mico Quemado tinsab fil-punent tad-Dipartiment ta' Yoro. Dawn il-muntanji jinsabu fil-lvant tal-belt ta' El Progreso. Hija mdawra mill-Wied tax-Xmara Ulúa jew Sula fil-punent, mix-Xmara Humuya fin-nofsinhar, mill-Wied ta' Olomán (imnixxef mix-Xmara Cuyamapa) fil-lvant, u mix-Xmara Guaymas, tributarja tal-Laguna Toloa, fit-tramuntana. Il-Pjanura Kostali tat-Tramuntana, min-naħa l-oħra, hija twila madwar 670 km u testendi mill-fruntiera mal-Gwatemala sa La Mosquitia, il-fruntiera man-Nikaragwa. Din l-istrixxa ta' art tinkludi 16% tat-territorju Honduras u hija l-aktar żona agrikola produttiva tal-pajjiż. Il-Pjanuri tal-Paċifiku jokkupaw biss 2% tat-territorju Honduras. Hawnhekk, il-klima hija tas-savana, b'żewġ staġuni distinti: l-istaġun xott u l-istaġun tax-xita. Ix-xmajjar Choluteca, Nacaome, Goascorán, u Negro jgħaddu miż-żona, u jikkontribwixxu għall-iżvilupp agrikolu tagħha. === Flora u fawna === Il-Ħonduras tiftaħar b'bijodiversità eċċezzjonalment għolja meta mqabbla mad-daqs tagħha. Il-post tropikali privileġġjat tagħha bejn żewġ oċeani u t-topografija diversa tagħha joħolqu varjetà wiesgħa ta' ħabitats, minn foresti tas-sħab sa sikka tal-qroll, li jrawmu diversità rikka ta' flora u fawna. Il-Ħonduras għandha 43,352 km² ta' foresti (4,335,200 ettaru), b'53% tat-territorju tagħha mgħotti minn foresti, u kklassifikat fil-74 post globalment. Il-foresti tagħha jinkludu ħames tipi differenti: foresta tropikali, foresta tas-sħab, foresta niexfa, foresta tal-mangrovja, u foresta tal-arżnu. Ir-Riżerva tal-Bijosfera Río Plátano tispikka, li tkopri erja ta' 5,251 km² jew 390,000 ettaru ta' foresta tropikali tax-xmajjar, b'flora u fawna abbundanti u dar għal aktar minn 2,000 persuna indiġena. Xi wħud mix-xmajjar fil-bijosfera jinkludu r-Río Plátano u l-baċiri tax-xmajjar Guampu, Panluya, u Sicre. Iż-żoni tal-foresti tal-Honduras qed jonqsu kull sena minħabba d-deforestazzjoni u l-ħruq, li mhux biss qed inaqqsu l-bijodiversità iżda jaffettwaw ukoll is-sorsi tal-ilma li fuqhom jiddependu l-abitanti tagħha. Il-Honduras għandha biss 200 km² ta’ ilma tal-wiċċ, l-iżgħar fl-Amerika Ċentrali kollha. Skont l-Istrateġija u l-Pjan ta’ Azzjoni Nazzjonali għall-Bijodiversità (ENBRA-SERNA/DBIO, 2001), hemm total ta’ 7,524 speċi fil-Honduras, li 170 minnhom għandhom distribuzzjoni limitata. Dan it-total jinkludi 744 speċi ta’ għasafar, li 59 minnhom huma kkunsidrati mhedda fil-pajjiż; 231 speċi ta’ mammiferi, li minnhom 3 huma endemiċi, 19 huma mhedda, u 8 huma fil-periklu; 116-il speċi ta’ anfibji; u 200 speċi ta’ rettili. Hemm 197 speċi ta’ ħut magħrufa fl-Oċean Atlantiku u 387 fl-Oċean Paċifiku. Peress li l-artropodi huma l-inqas taxa magħrufa fid-dinja, huwa stmat li jista’ jkun hemm madwar 30,000 speċi fil-Honduras. S’issa, ġew identifikati 2,500. <gallery mode="packed-hover" caption="Flora u Fawna tal-Ħonduras"> File:Agaveespinho2.jpg|[[Agave]] File:Tillandsia flabellata0.jpg|''[[Tillandsia flabellata]]'' File:AnthuriumAndraenum.jpg|[[Anthurium]] File:American Sweetgum Liquidambar styraciflua Fruit Context 2500px.jpg|[[Liquidambar]] File:Amazilia luciae.JPG|[[Amazilia luciae]] File:White-faced capuchin monkey 6.jpeg|''[[Cebus capucinus]]'' File:PortraitOfAnIguana.jpg|[[Iguana]] File:Obscured jaguar.jpg|[[Panthera onca|Jaguar]] File:StripedDolpin.jpg|[[Delfín]] File:Collared Peccary.jpg|''[[Tayassu tajacu]]'' File:Boa constrictor, Vaňkovka, Brno (2).jpg|[[Boa constrictor]] File:Caretta caretta01.jpg|''[[Caretta caretta]]'' File:A Coney in a Vase Sponge.jpg|''[[Cephalopholis fulva]]'' File:Braunrückentukan edit.jpg|[[Ramphastidae|Tucan]] File:Ara ambigua - Ara zeleny Zoo Hodonin.jpg|''[[Ara ambigua]]'' File:Harpia harpyja -Belize Zoo-8.jpg|''[[Harpia harpyja]]'' File:Pionus senilis guatemala 2.jpg|''[[Pionus senilis]]'' File:Roatan Coral Snake (Micrurus ruatanus).jpg|[[Micrurus ruatanus]] File:Cruziohyla calcarifer.jpg|''[[Cruziohyla calcarifer]]'' File:Rhinoclemmys funerea.jpg|[[Rhinoclemmys funerea]] </gallery> Il-kosti tal-Ħonduras huma mgħaddsa fit-tramuntana u l-lvant mill-Baħar Karibew u fin-nofsinhar mill-Golf ta’ Fonseca. Fl-ilmijiet turkważ ħdejn il-Baħar Karibew, wieħed jista' japprezza, permezz tal-għadis, is-sikek tal-qroll bid-diversità tagħhom ta’ alka kalkarja, alka ħamra (Rhodophyta), mergħat tal-ħaxix tal-baħar, u pjanti akkwatiċi oħra li jiffurmaw ekosistema naturali. Fost il-fawna li tista' tinstab tul il-kosta tal-Ħonduras hemm klieb il-baħar tal-balieni, delfini, varjetà ta’ ħut tropikali, gambli (Caridea), u ħafna speċi oħra. === Idrografija === {{Prinċipali|Idrografija tal-Ħonduras}} [[File:Cayos Cochinos Lighthouse view.jpg|thumb|[[Cayos Cochinos]]]] Is-sistema idrografika tal-Ħonduras hija magħmula minn dsatax-il sistema ta' xmajjar li joriġinaw fil-pajjiż u jispiċċaw fiż-żewġ oċeani. Tlettax-il sistema ta' xmajjar, li jvarjaw fit-tul minn 550 sa 25 km, jispiċċaw fil-Baħar Karibew, bil-baċiri tagħhom jirrappreżentaw 82.72% tat-territorju nazzjonali. Sitt sistemi, li jirrappreżentaw 17.28%, jispiċċaw fl-Oċean Paċifiku permezz tal-Golf ta' Fonseca. Ix-xmajjar tal-Ħonduras li jispiċċaw fil-Baħar Karibew jinkludu x-Chamelecón, Ulúa, Aguán, Lean, Sico, Tinto, u Negro, kif ukoll ix-xmajjar Patuca, Plátano, u Segovia, fost oħrajn. Ix-xmajjar Choluteca, Negro, Goascorán, u Nacaome jispiċċaw fl-Oċean Paċifiku. Ix-xmajjar li joħorġu fil-Karibew huma l-itwal u l-aktar voluminużi fil-pajjiż. Parti kbira mill-ilma tal-Honduras tinsab fix-xmajjar, nixxigħat, lagi, estwarji, u laguni; madankollu, il-volum tal-ilma ta' taħt l-art huwa akbar mill-ilma tal-wiċċ. Fiż-żona tat-tramuntana, 70% tal-ilma ta' taħt l-art jiġi kkunsmat, u dan jikkawża li l-livell tal-ilma tal-ilma jonqos minħabba l-estrazzjoni tal-ilma minn mijiet ta' bjar għall-konsum industrijali u mill-bniedem. Dawn il-bjar jiġbdu l-ilma mill-livell tal-ilma, u dan l-ilma jirritorna bħala ilma mormi li fih skart solidu, u jikkontamina dawn is-sorsi tal-ilma. [[File:Río Patuca|thumb|230px|[[Xmara Patuca]] (Río Patuca/Patuca River).]] Ix-Xmara Coco (Río Coco/Coco River) jew Segovia hija twila 550 km u tkopri erja ta '5,684 km². Ix-Xmara Patuca, bit-tul tagħha ta' 500 km, tkopri l-akbar baċin (23,511 km²). It-tieni l-akbar huwa x-Xmara Ulúa, li tkopri baċin ta' 21,964 km² b'tul ta' 300 km. Il-ġganti l-oħra tal-pajjiż huma l-Chamelecón, twil 200 km; it-Tinto jew Negro, 215 km; u l-Aguán, li, f'275 km, ikopri baċin ta' aktar minn 10,523 km². Xmajjar oħra daqstant importanti fuq ix-xaqliba tal-Karibew tal-Honduras huma r-Río Plátano (100 km), il-Cangrejal, il-Cuyamel, u l-Motagua, li jkopri baċin internazzjonali ta' 2,008 km². Ix-xmara Patuca, li tgħaddi fil-parti l-kbira tal-grigal tal-Ħonduras, toriġina mill-konfluwenza tax-xmajjar Guayambre, Jalán, Guayape, u Telica, u titkabbar b'ħafna tributarji oħra, li wħud minnhom huma sinifikanti. Wara li tgħaddi mid-dipartimenti ta' Olancho u Gracias a Dios, tisfa' fil-Golf ta' Fonseca permezz ta' żewġ fergħat: waħda tisfa' fil-Laguna ta' Brus u l-oħra fil-Baħar Karibew. Din ix-xmara għandha tul massimu ta' 500 km u tkopri baċir ta' 24,695 km². Ix-xmajjar ewlenin tal-baċir tal-Golf ta' Fonseca huma ftit, żgħar, u għandhom inqas fluss meta mqabbla ma' dawk tal-Karibew. L-itwal waħda hija x-Xmara Choluteca, li tgħaddi għal 250 km, tkopri baċir ta' aktar minn 7,500 km² u żona agrikola ta' 2,132 km². Li jmiss hija x-Xmara Goascorán, twila 115 km, li tkopri baċir ta' 1,920 km². Ix-Xmara Nacaome hija twila 90 km u x-Xmara Negro hija twila 85 km. Min-naħa l-oħra, ix-Xmara Lempa tkopri erja internazzjonali ta' 5,612 km². === Xmajjar tal-Karibew === <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=220px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text- align:left;clear:all; margin- left:10px; font- size:90%" |colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="blue"|'''Xmajjar ewlenin tal-Ħonduras''' |- |colspan=4 align=center|[[File:Río Ulúa.png|200px]] |- ! style="background:#e8e8e8;" | '''Isem''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Tul ([[km]])''' |- sfond:#efefef |[[Río Coco|Coco]] jew Segovia || tallinja=lemin| 550 |- sfond:#e9e9e9; | [[Xmara Patuca|Patuca]] || align=right|500 |- sfond:#e9e9e9 | [[Xmara Ulúa|Ulúa]] || tallinja=lemin| 300 |- sfond:#efefef ||[[Xmara Choluteca|Choluteca]]|| tallinja=lemin| 250 |- sfond:#efefef ||[[Xmara Aguán|Aguán]]|| tallinja=lemin| 225 |- sfond:#efefef |[[Río Sico, Aħmar jew Iswed|Aħmar]] jew Iswed || align="dritt" | 215 | |- sfond:#e9e9e9 | [[Xmara Chamelecón|Chamelecón]]|| align=right| 200 |- background:#efefef |[[Xmara Goascorán|Goascorán]]|| align=right|115 |- background:#e9e9e9; [[Xmara Nacaome|Nacaome]]|| align=right| 90 |- background:#e9e9e9 |[[Xmara Plátano|Plátano]]|| align=right| 85 |- |colspan=2 style="background:#e9e9e9;" align=left|<small>Nota: id-distanzi kollha huma esklussivament fit-territorju Honduran.</small> |- |} </div> Il-biċċa l-kbira tax-xmajjar Hondurani jispiċċaw fil-Baħar Karibew; huma l-itwal u l-aktar voluminużi fil-pajjiż. Dawn ix-xmajjar "juru stadji ta' żgħożija, maturità, u xjuħija fiċ-ċiklu tal-erożjoni tagħhom." <ref name="Encyclopedia of_1">Enċiklopedija tal-Honduras. Grupo Océano, Daniel Torras, 2001. Barċellona, Spanja. ISBN 84-494-1943-3</ref> L-aktar xmajjar importanti fuq l-għolja tal-Karibew huma: ix-Xmara Chamelecón, ix-Xmara Ulúa, ix-Xmara Aguán, ix-Xmara Lean, ix-Xmara Sico, Tinto, jew Negro, ix-Xmara Patuca, u x-Xmara Coco. Ix-Xmara Coco, Wanks, jew Segovia hija l-aħħar mix-xmajjar fuq il-kosta tat-tramuntana tal-Honduras u t-tieni l-itwal xmara fl-Amerika Ċentrali (550 km), wara x-Xmara Usumacinta fil-Gwatemala u l-Messiku. Din ix-xmara tifforma parti mill-fruntiera bejn il-Honduras u n-Nikaragwa; toriġina fil-medda tal-muntanji La Botija fid-Dipartiment ta' Choluteca; It-tributarji tagħha jinkludu l-Poteca, ir-Rus Rus, u l-Bocay. Meta s-Segovia tisfa’ fl-oċean, tagħmel dan minn żewġ fergħat ewlenin: l-akbar waħda tiġri lejn Cape Gracias a Dios, fejn jispiċċa t-territorju Honduras. Ix-Chamalecón hija xmara pjuttost twila (200 km); madankollu, tgħaddi minn sezzjoni relattivament dejqa tal-pajjiż, u dan jispjega l-volum relattivament żgħir ta’ ilma tagħha. Il-kurrent tagħha huwa mgħaġġel u mimli b’ilma baxx. Titla’ fuq l-għolja tal-lvant tal-Muntanja Gallinero, fil-medda tal-muntanji Merendón, ftit legs lejn il-majjistral ta’ Santa Rosa de Copán; issaqqi d-dipartimenti ta’ Copán, Santa Bárbara, u Cortés, u tiġri f’riġlejn il-Muntanja Omoa lejn in-nofsinhar, separata minn linja ta’ għoljiet mix-Xmara Santiago, li tgħaddi parallela magħha. L-għoljiet jispiċċaw fil-Wied ta’ Sula, u x-Xmara Chamalecón tisfa’ fil-parti tal-lvant tal-Laguna ta’ Alvarado. [[File:Barra-de-los-rios-ulua y chamelecon.jpg|200px|thumb|Barra de los ríos [[río Ulúa|Ulúa]] y [[río Chamelecón|Chamelecón]].]] "L-Ulua hija l-aktar xmara wiesgħa fil-Honduras u konsegwentement dik li tbattal l-akbar volum ta 'ilma fl-oċean, fil-lvant tal-Chamelecón, ħlief forsi s-Segovia, wara li tkun għaddiet medda kbira ta' territorju, li tinkludi kważi terz minnha. Hija ffurmata mill-konfluwenza tax-xmajjar Blanco, Humuya, u Sutoro, ". [[File:Mosquito coast.jpg|right|thumb|200px|Ħalq ix-Xmara [[Coco]]]] "Ix-Xmara Tinto jew Negro toriġina fil-medda muntanjuża ta' Fray Pedro fil-medda muntanjuża ta' [[Agalta]]. Tul il-korsa tagħha, hija magħrufa bħala x-Xmara Sico, Tinto jew Negro|Sico]]. Qrib il-kosta, tinqasam fi tliet fergħat: waħda tisfa' fil-laguna ta' Criba... u t-tnejn l-oħra joħorġu direttament fil-baħar. It-tul totali tagħha huwa ta' madwar 215 km. Il-medda tar-ramel tax-xmara hija mhux maħduma u varjabbli, u l-fond tagħha jvarja skont l-istaġuni." Ix-Xmara Lean toriġina fil-majjistral tal-belt ta' [[Yoro (Yoro)|Yoro]], fil-muntanji Nombre de Dios; hija twila 60 km. Tkopri żona agrikola ta' 883 km², u l-baċir tagħha jkopri 1885 km². F'ħalqha, tifforma l-medda tar-ramel ta' Colorado fid-dipartiment ta' Atlántida. Ix-Xmara Aguán jew Romano, xmara kbira u wiesgħa li toriġina fil-muntanji ta' Sulaco, ħdejn Yorito, fid-dipartiment ta' Yoro, u wara li tivvjaġġa distanza totali ta' madwar 222 km, tisfaċċa fil-baħar fil-Lvant ta' Trujillo u Punta Castilla. "F'ħalqha tinqasam f'għadd kbir ta' fergħat, u tifforma delta wiesgħa; il-wied tagħha huwa wieħed mill-akbar u l-aktar fertili fil-pajjiż." === Protezzjoni tal-Bijodiversità Honduraża === Il-leġiżlazzjoni Honduraża tistipula li l-isfruttament ta' annimali li ma jagħmlux ħsara jew dawk li jiffurmaw parti mill-bijodiversità huwa protett, u l-obbligu li jiġu protetti jaqa' fuq il-Hondurażi. Artikolu 188. QBID ILLEGALI TA' ANIMALI SELVAĠĠI. Piena ta' erba' sa seba' snin. Artikolu 189. KUMMERĊ ILLEGALI FL-ANIMALI SELVAĠĠI. Piena ta' erba' sa disa' snin. Artikolu 190. ĦSARA KKAWŻATA LILL-ANIMALI SELVAĠĠI. Piena ta' sena sa tliet snin. Matul l-istorja demokratika tal-Honduraża, mill-1982 'l hawn, ftit fondazzjonijiet u istituzzjonijiet ġew stabbiliti bil-għan li jipproteġu l-annimali selvaġġi u l-bijodiversità naturali. L-kenn tal-annimali għall-klieb, qtates, eċċ., jinsab f'kundizzjoni deplorabbli, u ma jistax jieħu ħsieb daqstant annimali mitlufin. Barra minn hekk, l-aġenzija responsabbli għal din il-protezzjoni, is-Segretarjat tar-Riżorsi Naturali, ma tipprovdix il-finanzjament neċessarju u obbligatorju biex dawn l-istituzzjonijiet jiffunzjonaw b'mod korrett, bħall-Fond tal-Wirt u l-Fond taż-Żoni Protetti u l-Ħajja Selvaġġa (FAPVS), li huma saħansitra mhedda mill-kaċċaturi u l-isfruttaturi tan-natura Hondurana. === Lagi === [[File:Yojoa Lake.jpg|thumbnail|left|Lag Yojoa, l-uniku wieħed fil-pajjiż.]] Il-Honduras għandu lag naturali wieħed biss; madankollu, hemm diversi laguni ta’ daqs konsiderevoli tul il-kosta tat-tramuntana tal-pajjiż. Fil-partijiet ċentrali u tan-nofsinhar tal-pajjiż, hemm laguni żgħar u staġjonali, li jfisser li ħafna minnhom jinxfu fis-sajf. Il-Lag Yojoa huwa l-uniku lag naturali fil-Honduras u jinsab bejn id-dipartimenti ta' Cortés, Comayagua, u Santa Bárbara, f'altitudni ta' 650 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar. Għandu perimetru ta' 50 km, erja tal-wiċċ ta' madwar 90 km², u jinsab f'żona b'ħafna xita, b'medja annwali ta' 3000 mm. L-isem tal-lag joriġina mill-kliem Mayan "Yoco-Ha," li jfisser "ilma akkumulat fuq l-art." Jingħata l-ilma minn nixxigħat taħt l-art li joriġinaw mill-muntanji ta' Santa Bárbara u Azul Meambar; Għandu tliet ħruġ: wieħed viżibbli fin-nofsinhar, ix-Xmara Jaitique, u tnejn taħt l-art, ix-Xmajjar Zacapa u Lindo fit-tramuntana, li joħorġu mill-muntanja Peña Blanca. Il-ħruġ kollu tiegħu joħroġ fix-Xmara Ulúa. Diversi lagi artifiċjali jeżistu fil-pajjiż bħala riżultat tal-kostruzzjoni ta' digi idroelettriċi, l-aktar notevoli r-riserva tax-Xmara Humuya, maħluqa wara t-tlestija tad-diga idroelettrika Francisco Morazán f'sit magħruf bħala El Cajón, li huwa wkoll l-isem popolari tiegħu. Sbatax-il kilometru ’l bogħod hemm il-kaskati ta' Pulhapanzak, waqgħa ta' 43 metru, fuq ix-Xmara Lindo. Mill-inqas 177 xmara ġew affettwati fl-aħħar deċennji. Il-ħamrija tinxef, u l-għelejjel jagħtu inqas rendiment, u dan iwassal għall-fqir ta’ xi bdiewa. === Laguni === <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=220px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text- align:left;clear:all; margin- left:10px; font- size:90%" |colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="blue"|'''Algunas lagunas del territorio hondureño''' |- |colspan=4 align=center| |- ! style="background:#e8e8e8;" | '''Nombre''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Ubicación departamental''' |- background:#efefef |Caratasca|| align=right|Gracias a Dios |- background:#e9e9e9; | Laguna de Brus|| align=right|Gracias a Dios |- background:#e9e9e9 |Ébano y Criba || align=right| Gracias a Dios |- |Laguna de Tansin |Gracias a Dios |- background:#efefef |Guaymoreto|| align=right|Colón |- background:#efefef |Los Micos|| align=right|Atlántida |- background:#efefef |Alvarado|| align=right|Cortés |- background:#e9e9e9 |Tinta|| align=right|Atlántida |- background:#efefef |Ticamaya || align=right|Cortés |- background:#e9e9e9; |Jucutuma|| align=right|Cortés |- background:#e9e9e9 |Toloa || align=right|Atlántida |- </small> |- |}Il-Laguna l-kbira ta’ Caratasca tinsab fiċ-ċentru tal-kumpless tal-laguna. Għandha ilma salmastru u hija separata mill-baħar minn strixxa dejqa ta’ art. Hija twila sitta u sittin kilometru b’wisa’ erbatax-il kilometru. Il-kumpless tal-laguna ta' Caratasca għandu żewġ daħliet għall-baħar: waħda fil-punent minn Tabacunta u l-oħra mill-bank tar-ramel ta’ Caratasca, li huwa wiesa' kilometru u fond erba' metri. Il-Laguna ta' Brus tinsab fil-punent tal-Laguna ta' Caratasca, li minnha hija separata mix-Xmara Patuca. Hija twila 28 kilometru u wiesgħa 7 kilometri, u hija separata mill-baħar mill-bank tar-ramel bl-istess isem. Fin-nofsinhar tal-bank tar-ramel hemm żewġ gżejjer żgħar. Ix-Xmara Sigre tidħol fil-laguna, kif tagħmel, lejn il-lvant, fergħa tax-Xmara Patuca magħrufa bħala t-Tum Tum Crick. Il-Laguna Ebony tikkonnettja mal-Laguna żgħira ta' Criba lejn il-punent. Dawn il-laguni huma konnessi mal-baħar permezz ta' kanal tad-dħul li huwa twil 500 metru u għandu fond ta' 1.4 metru matul l-istaġun xott. Il-Maċedonja Cay jew Gżira tinsab faċċata tal-bank tar-ramel tal-laguna. Il-Laguna Ebony hija twila 12-il kilometru. L-ilmijiet tax-Xmara Tinto jidħlu fil-Laguna ta' Criba, li hija wkoll mitmugħa minn nixxigħat li jinżlu mill-Muntanja Baltimore. Hemm sitt gżejjer żgħar fil-Laguna Ebony. === Laguni Żgħar === [[File:Amanecer_Laguna_de_Alvarado.JPG|thumbnail|Il-Laguna ta' Alvarado f'Puerto Cortés.]] Il-Laguna ta' Guaymoreto tinsab fil-grigal tal-belt ta' Trujillo u tikkonnettja mal-bajja permezz ta' kanal naturali aċċessibbli għal dgħajjes żgħar. It-tul massimu tagħha huwa ta' 9 km. Isimha ġej mill-kelma Guaymuras, l-isem li bih il-popli indiġeni kienu jafu lill-Honduras fi żminijiet pre-Kolombjani. Ġiet iddikjarata Rifuġju Nazzjonali għall-Ħajja Selvaġġa permezz tal-Ftehim Eżekuttiv Nru 1118-92, wara li laħqet in-numru 30 fil-lista tal-għeġubijiet tal-Honduras. Il-Laguna ta' Alvarado tinsab fil-majjistral tal-Honduras fid-dipartiment ta' Cortés, fil-muniċipalità ta' Puerto Cortés. Hija tinsab fil-latitudni tat-tramuntana ta' 15°50′35″ u lonġitudni tal-punent ta' 87°54′48″. Għandha kanal ta' aċċess permanenti għall-Baħar Karibew, li huwa twil 894 metru. Il-Laguna ta' Alvarado għandha erja tal-wiċċ ta' 8.4 km², fond medju ta' 4.5 metri, u fond massimu ta' 6 metri. Laguna Quemada, magħrufa wkoll bħala Laguna de Los Micos, għandha erja tal-wiċċ ta' 41.71 km², erja ta' baċir ta' 389.37 km², u 45.54 km² ta' art li tvarja. Il-fond medju huwa ta' 3.8 metri, b'fond massimu ta' 16-il metru. It-temperatura medja hija ta' 28 grad Celsius. Hija tinsab fil-punent tal-belt ta' Tela fid-dipartiment ta' Atlántida, fil-bokka tax-Xmara San Alejo. L-isem indiġenu tagħha huwa Lagunu Babunu, li fil-lingwa Garifuna jfisser "laguna tax-xadini". Laguni iżgħar oħra jinkludu: Laguna Tinta, li tinsab bejn Punta Sal u x-Xmara Tinto; Laguna de Ticamaya, li tinsab fil-grigal tal-belt ta' San Pedro Sula; Laguna de Jucutuma, li tinsab ħdejn il-belt ta' La Lima, Cortés; u l-Laguna de Toloa, li tinsab fl-iktar parti tal-punent tad-Dipartiment ta' Atlántida, bejn il-Laguna de Los Micos u x-Xmara Ulúa. Hija twila 5 kilometri u wiesgħa 3 kilometri u hija konnessa max-Xmara Ulúa permezz ta' kanal. == Economija == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #ccc solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" align="left" |-bgcolor="#800020" style="color:white" ! colspan="4"| Exportaciones de Honduras en 2019 a |- |-bgcolor="#800020" style="color:white" ! N.º||País || Valor de exportaciones<br />(en dólares) || Porcentaje |- | align=center|1.º|| {{USA}} || [[USD]] 2000 millones || 44 % |- | align=center|2.º|| {{DEU}} || [[USD]] 326 millones || 7.2 % |- | align=center|3.º || {{SLV}} || [[USD]] 274 millones || 6.1 % |- | align=center|4.º|| {{GTM}} || [[USD]] 227 millones || 5.0 % |- | align=center|5.º||{{NIC}} || [[USD]] 212 millones || 4.7&nbsp;% |- | align=center|6.º||{{MEX}} || [[USD]] 161 millones || 3.5&nbsp;% |- | align=center|7.º||{{NLD}} || [[USD]] 132 millones || 2.9&nbsp;% |- | align=center|8.º|| {{CRI}} || [[USD]] 107 millones || 2.4&nbsp;% |- | align=center|9.º|| {{CHN}} || [[USD]] 91.7 millones || 2.0&nbsp;% |- | align=center|10.º|| {{BEL}} || [[USD]] 80.9 millones || 1.8&nbsp;% |- | colspan="4"|<small>Fuente: [[Economía|Observatorio de Economía y Complejidad]] (2014)<ref>{{cite web |url=https://oec.world/es/visualize/tree_map/sitc/export/hnd/show/all/2014/ |title=Where does Honduras export to? (2014) |work=Observatory of Economic Complexity |date=}}</ref> </small> |} 73% tal-popolazzjoni tal-pajjiż hija fqira, u 53% jgħixu f'faqar estrem, skont l-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika (INE) tal-Honduras. Il-pajjiż huwa wieħed mill-aktar inugwali fl-Amerika Latina. [[File:Honduras treemap es.png|thumbnail|180px|left|Rappreżentazzjoni grafika tal-prodotti tal-esportazzjoni tal-pajjiż fi 28 kategorija kkodifikati bil-kulur.]] [[File:Chiquita bananas.jpg|right|thumb|190px|Il-banana hija wieħed mill-prodotti ewlenin tal-esportazzjoni tal-Honduras.]] Il-Honduras tiddependi ħafna fuq ir-rimessi minn barra l-pajjiż, li huma pproġettati li jikkontribwixxu 27% tal-PDG fl-2025, u jaqbżu bil-bosta d-dħul minn setturi essenzjali oħra, bħall-esportazzjonijiet. L-agrikoltura saret is-sinsla tal-ekonomija Hondurana fl-aħħar tas-seklu 19 u matul is-seklu 20. Filwaqt li l-importanza tagħha naqset xi ftit, l-għelejjel tal-banana u tal-kafè kienu jammontaw għal 30% tal-esportazzjonijiet tal-pajjiż fi żminijiet riċenti (2004). Bħalissa, il-gvern Honduran qed iwettaq proġetti biex jippromwovi u jespandi s-settur industrijali, jiddiversifika l-agrikoltura, itejjeb l-infrastruttura tat-trasport, u jiżviluppa proġetti idroelettriċi. L-agrikoltura Hondurana ġiet affettwata b'mod partikolari mill-Ftehim ta' Kummerċ Ħieles (FTA) iffirmat fl-2005 mal-Istati Uniti, peress li mhuwiex kompetittiv man-negozju agrikolu tal-Istati Uniti. Illum, il-biċċa l-kbira tal-ikel ikkunsmat fil-Honduras huwa importat. Fil-kuntest makroekonomiku; il-Honduras daħlet fi ftehimiet ta' kummerċ ħieles mal-Amerika Ċentrali, ir-Repubblika Dominikana, u l-Istati Uniti. Huwa kruċjali wkoll li jiġi enfasizzat l-ammont astronomiku ta' rimessi mibgħuta lill-pajjiż minn Hondurani li jgħixu u jaħdmu barra minn Malta, speċjalment fl-Istati Uniti. Pereżempju, fl-2006, l-ammont mibgħut minn dawn il-Hondurani kien ta' $2.359 biljun. [[File:Roasted coffee beans.jpg|thumbnail|Il-kafè huwa wieħed mill-pilastri tal-ekonomija Hondurana.]] It-tkabbir reali tal-PDG fl-2010 huwa stmat għal 2.5 fil-mija, meta mqabbel ma' 1.9 fil-mija fl-2009, appoġġjat mill-irkupru fil-konsum u l-investiment domestiku, kif ukoll l-esportazzjonijiet grazzi għall-irkupru tas-swieq esterni ewlenin tagħha, bħall-Kosta Rika, l-Ewropa, u l-Istati Uniti. Il-Bank Ċentrali jistma li l-inflazzjoni għalqet Diċembru f'livelli qrib is-sitt fil-mija fis-sena, meta mqabbla ma' 0.9 fil-mija tnax-il xahar qabel, bħala riżultat tal-irkupru ekonomiku u l-influwenza taż-żieda fil-prezzijiet taż-żejt u tal-ikel bażiku, speċjalment il-qamħ u r-ross. Il-kafè jirrappreżenta 26.9 fil-mija tal-esportazzjonijiet, segwit mill-banana b'10.4 fil-mija, u ż-żejt tal-palm, li akkumula 6.9 fil-mija f'Settembru 2019. Dawn huma l-prodotti ewlenin tal-esportazzjoni, skont l-Osservatorju UNAH. Mill-1901 sal-1913, l-Istati Uniti kienu responsabbli għal kważi l-esportazzjonijiet kollha tal-Honduras, u qabżu l-50% f'kull sena. L-inqas ċifra kienet ta’ 66.1% fl-1901, filwaqt li laħqet 92.2% fl-1908. L-esportazzjonijiet li fadal kienu maqsuma bejn il-Ġermanja u l-Gran Brittanja. L-esportazzjonijiet lejn il-Ġermanja baqgħu relattivament kostanti matul it-13-il sena, u varjaw bejn 2.2% u 5.3%. 70% tal-popolazzjoni taħdem fis-settur informali (jiġifieri m’għandhom l-ebda kuntratt jew protezzjoni soċjali ta’ ebda tip u jgħixu minn ħalqhom). L-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika (INE) innota fl-2025 li “l-aktar familji sinjuri fil-pajjiż jaqilgħu 101 darba aktar mill-ifqar, differenza li tirrifletti konċentrazzjoni qawwija ta’ dħul u [[inugwaljanza ekonomika]] għolja.” === Baġit === Il-baġit nazzjonali għall-2015 kien ta' 185,482 miljun lempiras (9 biljun dollaru Amerikan); huwa maqsum bejn it-tliet fergħat tal-gvern Honduran. Il-programm ta' Investiment Pubbliku ammonta għal 10,163 miljun lempiras. Hemm żewġ sorsi ta' finanzjament: * Fondi Nazzjonali: Dawn huma self u fondi nazzjonali. 62% huma allokati għall-iżvilupp uman u 38% għall-investiment fl-infrastruttura. * Riżorsi Esterni: 72% tal-fondi minn sorsi esterni huma allokati għall-investiment fl-infrastruttura; toroq, portijiet, u infrastruttura b'mod ġenerali. It-28% li jifdal huma allokati għall-iżvilupp uman. It-total taż-żewġ fondi jintuża kif ġej: 44% huwa investit fl-iżvilupp uman u 56% fl-infrastruttura. L-investiment pubbliku totali huwa qrib is-17-il biljun lempiras. <ref>http://www.elheraldo.hn/pais/906374-466/educaci%C3%B3n-y-salud-prioridades-del-presupuesto</ref> 6% tal-baġit miksub minn riżorsi esterni se jiġi allokat għal tliet oqsma: * Investiment soċjali, * Infrastruttura (inklużi t-toroq), * Investiment fi proġetti idroelettriċi; fost dawn hemm Patuca III u Cañaveral. === Prestazzjoni Agrikola === [[File:Lake Yojoa.jpg|right|thumb|250px|Uċuħ tar-raba’ ħdejn il-Lag Yojoa.]] Is-setturi bl-akbar piż fil-kompożizzjoni tal-PDG agrikolu huma: a) kafè, b) għelejjel tat-tuberi, ħaxix, legumi, u frott, c) trobbija tal-baqar, d) qmuħ bażiċi, e) banana, u f) għelejjel agro-industrijali. Skont il-Ministeru tal-Agrikoltura (SAG), f’dawn l-aħħar deċennji l-Prodott Domestiku Gross Agrikolu wera mġiba volatili b’reazzjoni għal xokkijiet interni u esterni. Matul il-perjodu 2000-2010, il-PDG kiber b’rata medja annwali ta’ 3.7%. Fl-2009, il-PDG agrikolu kien jirrappreżenta 12.7% tal-PDG totali. Fis-snin ta’ wara, it-tkabbir tas-settur ingħata spinta minn titjib fil-proċessi tat-tħawwil u l-ħsad, żieda fil-produttività, u l-espansjoni taż-żoni kkultivati. Matul il-perjodu 2006-2010, il-PDG agrikolu kiber b'18.6% kumulattiv, b'rata medja annwali ta' 4.7%, ogħla miż-żieda miksuba fil-perjodu ta' ħames snin mill-2000-2005, li kienet ta' 10.8%, b'rata ta' tkabbir annwali ta' 2.7%. Il-prestazzjoni tal-agrikoltura matul il-perjodu 2005-2009 kienet irregolari. Bejn l-2006 u l-2007, ġiet irreġistrata żieda qawwija meta mqabbla mal-2004-2005, bħala riżultat ta' politiki li jappoġġjaw il-produzzjoni għal bdiewa żgħar u ta' daqs medju flimkien maż-żieda fil-prezzijiet tal-prodotti agrikoli. Madankollu, il-maltempati tropikali li affettwaw il-pajjiż f'Ottubru 2008 ikkawżaw kontrazzjoni li wasslet għal tnaqqis fil-produzzjoni u l-esportazzjonijiet tal-banana, u min-naħa tagħha, skoraġġew lill-produtturi tal-kafè milli jesportaw minħabba prezzijiet baxxi u domanda esterna mnaqqsa. It-tkabbir kien ta' 2.4% fl-2008, iżda 0.3% biss fl-2009. == Edukazzjoni == L-edukazzjoni fil-Ħonduras hija maqsuma skont il-bżonnijiet ta’ tagħlim u l-etajiet tal-istudenti fil-livelli li ġejjin: edukazzjoni preprimarja, primarja, sekondarja, u għolja. Fl-2000, iċ-ċensimenti tal-istudenti mwettqa mill-Ministeru tal-Edukazzjoni Pubblika rriflettew id-dejta li ġejja: 120,141 student fi skola preprimarja, 1,108,387 student fi skola primarja, u 310,053 student fi skola sekondarja. Minħabba li ftit studenti jlestu l-edukazzjoni sekondarja jew jattendu l-università, il-pajjiż jonqsu wkoll forza tax-xogħol ippreparata biex tmexxi l-iżvilupp ekonomiku tiegħu. === Edukazzjoni Preskolari === L-edukazzjoni preskolari hija bla ħlas u obbligatorja. L-iskop tagħha huwa li trawwem it-tkabbir u l-iżvilupp komprensiv tal-abbiltajiet fiżiċi, motorji, soċjo-emozzjonali, lingwistiċi u konjittivi tat-tfal, li jippermettu l-integrazzjoni sħiħa tagħhom fil-kuntest tal-iskola u tal-komunità. Dan il-livell ikopri studenti bejn l-etajiet ta’ erba’ (4), ħames (5) u sitt (6) snin. Biex jidħlu fl-edukazzjoni primarja, fejn teżisti kopertura, l-istudenti jridu jkunu lestew mill-inqas sena (1) ta’ edukazzjoni preskolari. === Edukazzjoni Primarja === L-edukazzjoni primarja hija l-livell edukattiv iffukat fuq l-iżvilupp komprensiv tal-istudenti fid-dimensjonijiet fiżiċi, emozzjonali, konjittivi, soċjali, kulturali, morali u spiritwali tagħhom. Tiżviluppa l-abbiltajiet tagħhom skont l-għarfien, il-ħiliet u l-attitudnijiet definiti fil-kurrikulu preskritt għal dan il-livell, li jippermettilhom ikomplu l-edukazzjoni formali tagħhom. L-edukazzjoni primarja hija bla ħlas u obbligatorja. Din tikkonsisti f’disa’ (9) snin, b’etajiet ta’ referenza minn sitt (6) sa erbatax (14) snin, u hija maqsuma fi tliet (3) ċikli sekwenzjali u kontinwi ta’ tliet (3) snin kull wieħed. Minbarra l-evalwazzjoni annwali, kull ċiklu se jiġi evalwat kollu kemm hu. ==== L-Ewwel Ċiklu ==== * L-Ewwel Grad * It-Tieni Grad * It-Tielet Grad ==== It-Tieni Ċiklu ==== * Ir-Raba' Grad * Il-Ħames Grad * Is-Sitt Grad ==== It-Tielet Ċiklu ==== * Is-Seba' Grad * It-Tmien Grad * Id-Disa' Grad === Edukazzjoni Sekondarja === L-edukazzjoni sekondarja għandha l-għan li tipprovdi l-esperjenza formattiva meħtieġa biex wieħed jidħol fid-dinja tax-xogħol u jsegwi edukazzjoni għolja, permezz tal-akkwist u l-iżvilupp ta' għarfien, ħiliet, u attitudnijiet rilevanti għall-ħajja personali u soċjali, kif ukoll għall-iżvilupp ekonomiku, soċjokulturali, xjentifiku, u teknoloġiku tal-pajjiż. Tinkludi l-etajiet ta' ħmistax (15) sa sbatax (17) sena, u t-tlestija tagħha tirriżulta fl-għoti ta' diploma skont il-livell akkademiku tad-diploma tal-iskola sekondarja tagħhom (li ddum sentejn jew tlieta), kif determinat mill-Ministeru tal-Edukazzjoni. L-edukazzjoni sekondarja hija bla ħlas u obbligatorja. Il-modalitajiet u l-ispeċjalizzazzjonijiet f'dan il-livell huma bbażati fuq kriterji pedagoġiċi, tekniċi, u xjentifiċi. ==== Programmi Professjonali ==== # Diploma tal-Iskola Sekondarja fix-Xjenzi u l-Umanistika # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fis-Saħħa u n-Nutrizzjoni # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fil-Promozzjoni Soċjali # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fl-Amministrazzjoni tan-Negozju # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fix-Xjenza tal-Kompjuter # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fil-Kontabilità u l-Finanzi ==== Programmi Tekniċi ==== # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fix-Xjenza tal-Kompjuter b'Speċjalizzazzjoni fir-Robotika # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fl-Elettronika # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fir-Refriġerazzjoni # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fl-Agrikoltura ==== Programmi Speċjali ==== # Baċellerat Tekniku Professjonali fil-Ġestjoni tal-Lukandi # Baċellerat Tekniku Professjonali fl-Istudji Segretarjali Eżekuttivi Bilingwi # Baċellerat Tekniku Professjonali fil-Banek u l-Finanzi === Edukazzjoni Ogħla === {{AP|Edukazzjoni Ogħla}} Din hija offruta lil studenti li għandhom bejn 17 u 18-il sena u aktar; hija edukazzjoni ta' livell universitarju. Il-livell intermedju ta' edukazzjoni ogħla jinkludi programmi universitarji li jwasslu għal lawrji tal-Baċellerat u tal-Assoċjat. Bħalissa, il-gradwati tal-iskola sekondarja għandhom l-opportunità li jagħmlu eżamijiet ta' qabel l-università biex jidentifikaw l-aptitudnijiet tagħhom għall-qasam ta' studju magħżul tagħhom. Mal-iskrizzjoni, l-istudenti jibdew jirċievu korsijiet bażiċi qabel ma jidħlu fil-fakultà magħżula tagħhom. Wara li jlestu l-perjodi meħtieġa, jiksbu l-lawrja tal-Baċellerat jew tal-Assoċjat tagħhom, modalità oħra li tagħmel l-edukazzjoni ogħla aktar aċċessibbli għall-popolazzjoni. L-Edukazzjoni Ogħla tinkludi speċjalizzazzjonijiet fil-livelli tal-undergraduate u tal-università teknika permezz ta' diplomi, programmi postgraduate, lawrji tal-masters, u dottorati. ==== Universitajiet ==== Il-lista li ġejja turi l-klassifika sħiħa tal-Webometrics tal-2021 tal-universitajiet għas-sittax-il università li joffru edukazzjoni għolja fir-Repubblika tal-Ħonduras. Imħejjija mill-Kunsill Nazzjonali Spanjol għar-Riċerka (CSIC), il-klassifika tikkunsidra tliet assi għall-punteġġ tal-universitajiet differenti. L-eċċellenza akkademika tirrappreżenta 40% tal-punteġġ (perċentwal tal-aktar artikli akkademiċi u xjentifiċi ċċitati f'sebgħa u għoxrin dixxiplina tad-database tal-laboratorju scimago) 50% tal-punteġġ huwa bbażat fuq il-viżibilità tal-impatt tal-kontenut u fl-aħħar 10% tal-punteġġ huwa bbażat fuq l-aqwa riċerkaturi akkademiċi-xjentifiċi li għandha kull Università. === Sena Skolastika === Fir-Repubblika tal-Ħonduras, is-sena skolastika tibda fi Frar u tintemm f'Novembru, tinkludi total ta' erbgħin ġimgħa ta' klassijiet u għandha tikkonsisti f'minimu ta' madwar mitejn jum ta' skola, fil-livell tal-edukazzjoni pubblika. == Sigurtà == Mill-2014, kien l-aktar pajjiż perikoluż fid-dinja, iżda dan mhux dejjem kien il-każ, peress li kiseb l-indipendenza tiegħu b'mod paċifiku fl-1821. Għal ħafna mis-seklu 20, ir-rata ta' omiċidji kienet inqas minn għaxar persuni għal kull 100,000 abitant, u dan jagħmilha waħda mill-aktar pajjiżi paċifiċi fuq il-pjaneta. Minn dakinhar 'l hawn, iċ-ċifri ilhom jiżdiedu, u dan jikkoinċidi mat-tkabbir tat-traffikar tad-droga fil-pajjiż, li huwa fattur ieħor ewlieni li jikkontribwixxi. L-influwenza ta' gangs jew gruppi ta' kriminalità organizzata fil-pajjiż hija kawża sinifikanti oħra tal-għadd għoli ta' omiċidji, skont studji mill-Uffiċċju tan-Nazzjonijiet Uniti dwar id-Droga u l-Kriminalità (UNODC). Fl-1990, ir-rata ta' omiċidji kienet diġà ta' għaxar omiċidji għal kull 100,000 abitant, u fi tliet snin biss, iċ-ċifra ttriplikat, u laħqet 30 omiċidju għal kull 100,000 abitant sal-1994. Iż-żieda kienet esponenzjali f'dawn l-aħħar snin, u laħqet kważi żieda ta’ 1000% u laħqet aktar minn 90 omiċidju għal kull 100,000 abitant fl-2012, u b'hekk saret il-pajjiż bl-ogħla rata ta' omiċidji fid-dinja, b’ċifri rekord kemm lokalment kif ukoll globalment mill-1998. Madankollu, l-istatistika tal-2017 minn InSight Crime turi tnaqqis ta' 26% meta mqabbla mal-2016, u tpoġġi r-rata ta' omiċidji f’42.8 għal kull 100,000 abitant, li hija tama. l-baġit militari tal-Ħonduras ittriplika mill-2009. L-Istati Uniti jipprovdu wkoll assistenza militari lill-istat Honduras u jużaw bażijiet militari fil-pajjiż bħala bażi tat-tnedija għal interventi fir-reġjun. == Minjieri == Fl-1594, il-belt tal-minjieri ta' Santa Lucía, ħdejn il-belt ta' Tegucigalpa, irċeviet mingħand ir-Re ta' Spanja, bħala kumpens għall-minerali prezzjuż sfruttat, xi qniepen, kalċi, tabernaklu u salib għall-popolazzjoni. Matul l-amministrazzjoni Spanjola bejn is-sekli 18 u 19, u waqt li kien qed iservi bħala gvernatur-intendent tal-provinċja tal-Ħonduras, il-Kurunell Ramón de Anguiano ssottometta talba fil-25 ta' Marzu u l-25 ta' Mejju, 1799, biex iġib elf Afrikan skjavjat biex jaħdmu fil-minjieri Honduras. Fil-25 ta' Frar, 1800, Anguiano ppreżenta lill-monarka ta' Madrid il-proġett għall-ħolqien ta' Bank Nazzjonali ta' San Carlos, li l-iskop tiegħu jkun li jipprovdi kreditu lill-minaturi u l-bdiewa tal-provinċja. Meta ġiet organizzata r-Repubblika tal-Ħonduras, matul il-presidenza tal-Ġeneral Luis Bográn, ġie ppubblikat il-Kodiċi tal-Minjieri tal-Ħonduras tal-1886, u aktar tard, fl-1 ta' Jannar 1899, daħal fis-seħħ il-Kodiċi tal-Minjieri l-ġdid tal-Ħonduras tal-1898, li rregola l-isfruttament tad-depożiti tal-minjieri tal-pajjiż. Bejn l-1876 u l-1915, ingħataw 276 konċessjoni lil kumpaniji Ingliżi, Amerikani, u xi wħud mill-Ħonduras li kienu proprjetà ta' Hondurani sinjuri, bħal Marco Aurelio Soto, Enrique Gutiérrez Lozano, Luis Bográn, u Abelardo Zelaya, fost oħrajn li kkontribwew kapital li eventwalment ġie assorbit minn negozjanti Amerikani li monopolizzaw is-settur tal-minjieri u ffurmaw il-Kumpanija tas-Sindakat tal-Amerika Ċentrali. Il-minjieri kienu importanti ħafna għall-Ħonduras fl-aħħar żewġ deċennji tas-seklu 19, u kienu jirrappreżentaw medja ta' 50% tal-esportazzjonijiet. Minn dawk il-50%, il-Kumpanija tal-Minjieri ta' Rosario qabdet 90% tal-profitti, li jirrappreżentaw 45% tal-esportazzjonijiet totali tal-pajjiż. F'Jannar 2013, il-Kungress Nazzjonali tal-Ħonduras approva Liġi Ġenerali ġdida dwar il-Minjieri, u nħoloq l-Istitut tal-Ġeoloġija u l-Minjieri. L-esportazzjonijiet tal-minjieri huma pproġettati li jilħqu l-$293 miljun fl-2021. L-NGO Fosdeh iddikjarat f'rapport li "proġetti ta' estrazzjoni ta' minerali u idrokarburi qed ibiddlu l-ġeografija tal-pajjiż": bil-konċessjonijiet tal-minjieri għaddejjin, iż-żona magħżula għall-estrazzjoni tista' tilħaq il-5% tat-territorju nazzjonali fis-snin li ġejjin. == Turiżmu == L-Istitut Honduran tat-Turiżmu (IHT) għandu l-missjoni li "jmexxi l-iżvilupp tat-turiżmu nazzjonali permezz ta' attivitajiet ta' ppjanar, jippromwovi l-iżvilupp u d-diversifikazzjoni tal-offerti tat-turiżmu, jappoġġja l-operat tas-servizzi tat-turiżmu, u jippromwovi t-turiżmu, filwaqt li jikkoordina l-azzjonijiet ta' aġenziji u livelli governattivi differenti." Skont il-viżjoni tal-IHT, dan se jwassal biex il-Honduras issir "il-pajjiż ewlieni fit-turiżmu fil-livell reġjonali sal-2021, wara li tkun żviluppat u diversifikat is-swieq, il-prodotti u d-destinazzjonijiet tagħha. In-negozji se jkunu aktar kompetittivi kemm nazzjonalment kif ukoll internazzjonalment." L-IHT jiddikjara wkoll li "t-turiżmu se jiġi rikonoxxut bħala element ewlieni fl-iżvilupp ekonomiku, u t-tkabbir tiegħu se jkun ibbażat fuq ir-rispett għall-ambjenti naturali, kulturali u soċjali, u jikkontribwixxi għat-tisħiħ tal-identità nazzjonali." Għalkemm il-Honduras bħalissa tinsab fl-aħħar post fil-wasliet tat-turisti fl-Amerika Ċentrali, tinsab fir-raba' post fid-dħul mill-kambju barrani, wara l-Costa Rica, il-Panama u l-Gwatemala (2009). Ir-reġjun li jikkontribwixxi l-aktar turisti lejn il-Honduras jibqa' l-Amerika Ċentrali, li jirrappreżenta 46% tat-total. It-tieni l-aktar reġjun importanti huwa l-Amerika ta' Fuq, b'39% tat-turisti totali, il-maġġoranza l-kbira ġejjin mill-Istati Uniti. 10.1% tat-turisti ġejjin mill-Ewropa u 4.2% minn pajjiżi oħra madwar id-dinja. Il-Honduras għandu ħafna postijiet li jattiraw vjaġġaturi avventurużi. Minn treks fil-ġungla u scuba diving għal żjarat f'siti Mayan antiki u rħula indiġeni. Il-pajjiż jiftaħar b'40 żona protetta, 20 park nazzjonali, u żewġ siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO: Copán u r-Riżerva tal-Bijosfera Río Plátano. Il-Gżejjer tal-Bajja, li jirċievu aktar minn 50% tat-turisti li jżuru l-Honduras, joffru lukandi u kċina ta' klassi dinjija. Sa ċertu punt, dan huwa minnu wkoll fi bliet turistiċi akbar bħal Copán Ruinas, Tela, San Pedro Sula, Tegucigalpa, iż-żona tal-Lag Yojoa, u La Ceiba. Ladarba t-turisti jivvjaġġaw lil hinn minn din ir-rotta turistika ewlenija, għandhom ikunu lesti li joqogħdu għal akkomodazzjoni bażika u infrastruttura turistika inqas żviluppata. Li tasal il-Ħonduras huwa faċli ħafna, b'ħafna titjiriet diretti lejn San Pedro Sula, Tegucigalpa, u Roatán. <gallery mode="packed-hover" caption="Destinazzjonijiet Turistiċi tal-Ħonduras"> Fajl:Fuerte San Cristóbal Gracias Honduras 13.jpg|[[Dipartiment ta' Lempira|Lempira]] Fajl:Exterior Fuerte de Omoa Honduras.jpg|[[Fortizza ta' San Fernando]]<br />[[Omoa]] Fajl:CPN GREAT PLAZA 03.jpg|[[Copán (sit arkeoloġiku)|Fdalijiet ta' Copán]]<br />[[Dipartiment ta' Copán|Copán]] Fajl:Roatan West End 95 we 006.jpg|[[Roatán]]<br />[[Dipartiment tal-Gżejjer tal-Bajja|Gżejjer tal-Bajja]] Fajl:General panorama sps 05.jpg|[[San Pedro Sula]]<br />[[Dipartiment ta' Cortés|Cortés]] Fajl:Il-Kaskati ta' Pulhapanzak (III).JPG|[[Il-Kaskati ta' Pulhapanzak]]<br />[[Dipartiment ta' Cortés|Cortés]] File:Cusuco National Park, Honduras.jpg|[[Cusuco National Park]]<br />[[San Pedro Sula]] File:San Lorenzo Pier Honduras.jpg|[[San Lorenzo (Honduras)|San Lorenzo]]<br />[[Dipartiment tal-Valle|Valle]] File:Amapala Port Honduras.jpg|[[Amapala]]<br />[[Dipartiment tal-Valle|Valle]] File:Talgua Caves.jpg|[[Talgua Caves]]<br />[[Catacamas]]<br />[[Dipartiment ta' Olancho|Olancho]] File:Basilica Virgen de Suyapa.jpg|[[Basilica de Suyapa|Basilica Virgen de Suyapa]]<br />[[Tegucigalpa]] File:Santa Lucia Francisco Morazan view.jpg|[[Santa Lucía (Honduras)|Santa Lucía]]<br />[[Dipartiment ta' Francisco Morazán|Francisco Morazán]] File:El Malecon Puerto Cortes Honduras.jpg|[[Puerto Cortés]]<br />[[Dipartiment ta' Cortés|Cortés]] </gallerija> == Xjenza u Teknoloġija == Fl-20 ta' Frar 1957, twaqqfet il-Kumpanija Nazzjonali tal-Enerġija Elettrika (ENEE). Ir-responsabbiltà tagħha kienet li tipprovdi l-elettriku lill-popolazzjoni. Preċedentement, l-ewwel installazzjoni elettrika twettqet f'San Juancito, żona tal-minjieri Hondurana fiċ-ċentru tal-pajjiż fejn kienu jgħixu ħafna Amerikani. Fil-bidu tas-seklu 20, diversi bliet Hondurani b'poter tal-akkwist installaw impjanti żgħar tal-enerġija, imħaddma kemm mill-injam kif ukoll mill-enerġija idroelettrika, li jisfruttaw il-forza tax-xmajjar. Sussegwentement, it-tkabbir tal-popolazzjoni u l-ħtieġa industrijali għal aktar elettriku wasslu lill-gvern biex jikkuntratta kumpaniji privati biex jinstallaw impjanti tal-enerġija ġeotermali. Dawn, flimkien mal-enerġija ġġenerata mill-Impjant Idroelettriku Francisco Morazán, ma jipprovdux biżżejjed lill-pajjiż. [[File:Pavana I Power Plant in Honduras.jpg|thumbnail|PAVANA 1 Power Plant, li jiġġenera 39.5MW]] L-ewwel installazzjoni ta' enerġija rinnovabbli kienet il-[[Cerro de Hula Wind Farm]]. Biha, ġie vverifikat l-użu ta' kurrenti tal-arja biex jiġġeneraw enerġija nadifa. Madankollu, bħalissa, l-ispiża għolja kemm tal-installazzjoni kif ukoll tal-manutenzjoni ta’ dawn il-parks tagħmilha impossibbli li tiġi sostitwita l-elettriku ġġenerat mill-fluss tax-xmajjar Hondurasi. Manuel Bueso Pineda u ħuh Abraham Bueso Pineda kienu responsabbli mill-Minjiera ta' San Andrés de la Nueva Zaragoza fid-dipartiment ta' Copán. Din il-minjiera, skoperta u sfruttata sa minn żminijiet kolonjali, kienet is-suġġett ta' stħarriġ mill-ajru mwettaq f’nofs is-snin disgħin mill-kumpanija Kanadiża Greenstone Minera. L-istħarriġ żvela depożitu minerali kbir taħt ir-raħal ta' San Andrés, fil-muniċipalità ta' La Unión (Copán). Konsegwentement, ir-raħal kollu twaqqa' u ġie rilokat ftit kilometri ’l isfel mill-għolja minn fejn kien twaqqaf mill-Ispanjoli. Skont l-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali, ippubblikat mill-Organizzazzjoni Dinjija tal-Proprjetà Intellettwali, fl-2024 il-Honduras ikklassifika fil-119-il post fl-innovazzjoni minn 139 pajjiż madwar id-dinja. Fl-2024 kiseb il-pożizzjoni 114, filwaqt li fl-2023 okkupa l-pożizzjoni 116 u l-pożizzjoni 113 fl-2022. == Infrastruttura == === Trasport === ==== Trasport bl-Ajru ==== {{AP|Appendiċi:Ajruporti fil-Ħonduras}} [[File:Ramón Villeda Morales International Airport San Pedro Sula Honduras.jpg|230px|right|thumbnail|L-[[Ajruport Internazzjonali Ramón Villeda Morales]] f'[[San Pedro Sula]], flimkien mal-[[Ajruport Internazzjonali ta' Comayagua]], huma ż-żewġ ajruporti ewlenin fil-pajjiż.]] Il-Ħonduras għandha ħames ajruporti internazzjonali: * [[Comayagua International Airport]] (XPL) fi [[Comayagua]]. * [[Ajruport Internazzjonali ta' Golosón]] (LCE) f'[[La Ceiba]]. * [[Ajruport Internazzjonali Juan Manuel Gálvez]] (RTB) f'[[Roatán]]. * Ajruport Internazzjonali Ramón Villeda Morales (SAP) f'San Pedro Sula. * L-Ajruport Internazzjonali ta' Toncontín (TGU) f'Comayagüela. Iż-żewġ ajruporti ewlenin fil-pajjiż huma Ramón Villeda Morales u Comayagua (Palmerola). L-Ajruport Internazzjonali Ramón Villeda Morales iservi lil San Pedro Sula u l-parti tat-tramuntana tal-pajjiż, filwaqt li l-Ajruport Internazzjonali ta' Comayagua jservi lil Comayagua, Tegucigalpa, u r-reġjuni ċentrali, tan-nofsinhar, u tal-lvant. Iż-żewġ ajruporti għandhom titjiriet diretti lejn bosta bliet fl-Amerika Ċentrali u l-Istati Uniti. ==== Trasport Ferrovjarju ==== [[File:Station_SanPedroSula.JPG|thumbnail|L-[[Istazzjon ta' San Pedro Sula]], l-eks stazzjon ċentrali tal-[[Ferrovija Nazzjonali tal-Ħonduras]].]] Is-sistema ferrovjarja tal-pajjiż tinkludi 785 km ta' linji, maqsuma f'żewġ sistemi. Il-[[Ferrovija Nazzjonali tal-Ħonduras]] (FNH) għandha kważi 600 km ta' linji. Nofs din is-sistema hija wiesgħa 1,067 metru (kejl dejqa) u n-nofs l-ieħor huwa wiesa' 0,914 metru. Is-sistema l-oħra hija twila 190 km u hija proprjetà tat-[[Tela Railroad Company]], sussidjarja ta' Chiquita Brands International. Iż-żewġ sistemi jinsabu fiż-żoni kostali tat-tramuntana ċentrali u l-majjistral tal-Honduras u jservu primarjament għat-trasport tal-banana. ==== Trasport Marittimu ==== [[File:Carnival Legend Roatan, Honduras.jpg|right|thumbnail|230px|Cruise in [[Roatan]].]] Il-Honduras għandha sitt portijiet: ħamsa fit-tramuntana b'aċċess għall-[[Oċean Atlantiku]] u San Lorenzo b'aċċess għall-[[Oċean Paċifiku]]. Il-portijiet fil-Honduras huma: * [[Puerto Cortés]] * [[Puerto Castilla (Honduras)|Puerto Castilla]] * [[La Ceiba]] * [[Roatan]] * [[Tela (Honduras)|Tela]] * [[San Lorenzo (Honduras)|San Lorenzo]] Puerto Cortés huwa l-aktar port importanti fil-pajjiż, u flimkien ma' Puerto Castilla u San Lorenzo, jittratta kważi l-kummerċ marittimu kollu tal-Honduras. Il-portijiet ta’ La Ceiba, Roatán, u Tela jispeċjalizzaw fit-turiżmu, u jirċievu żjarat kull ġimgħa minn vapuri tal-kruċieri internazzjonali bil-kapaċità li jittrasportaw bejn 400 u 800 turist internazzjonali. Puerto Cortés jiftaħar b’waħda mill-aktar faċilitajiet portwali moderni fl-Amerika Ċentrali. Għal din ir-raġuni, u minħabba l-post ġeografiku tiegħu, huwa wieħed mit-tliet portijiet tal-Amerika Latina li huma parti mill-Inizjattiva tas-Sigurtà tal-Kontenituri (CSI) u l-Inizjattiva tas-Sigurtà tal-Merkanzija (SFI). Puerto Castilla (fuq l-Atlantiku) u San Lorenzo (fuq il-Paċifiku) jintużaw primarjament għall-immaniġġjar tal-esportazzjonijiet taz-zokkor u l-gambli, fost affarijiet oħra. Il-portijiet ta’ La Ceiba, Roatán, u Tela (il-Honduras) jispeċjalizzaw fit-turiżmu, u jirċievu żjarat kull ġimgħa minn vapuri tal-kruċieri internazzjonali bil-kapaċità li jittrasportaw bejn 400 u 800 turist internazzjonali. ==== Trasport bit-Triq ==== [[File:AnilloPerifericoTegucigalpa.jpg|thumbnail|right|230px|Veduta tat-triq ċirkolari f'[[Tegucigalpa]].]] Il-Honduras għandha aktar minn 15,400 km ta' toroq. L-awtostrada ewlenija tal-pajjiż testendi minn Puerto Cortés fuq il-kosta tal-Karibew, tgħaddi minn San Pedro Sula, Comayagüela, u Tegucigalpa. Tilħaq Nacaome u Choluteca fin-nofsinhar tal-pajjiż, fejn taqsam ukoll l-Awtostrada Pan-Amerikana. Ix-xogħlijiet tal-infrastruttura jmorru lura għal żminijiet pre-Ispaniċi, iżda evolvew matul il-konkwista u l-indipendenza tal-Honduras. L-istorja tal-ippjanar urban fil-Honduras tmur lura għas-seklu 5, fil-[[Copán (sit arkeoloġiku)|belt ta' Copán]], meta l-kultura Maya kienet fl-aqwa tagħha. Matul il-konkwista tal-Honduras tal-lum, waslu forom ġodda ta' urbaniżmu, li tjiebu wara l-indipendenza. L-awtostrada ewlenija fl-Amerika Ċentrali hija l-Awtostrada Pan-Amerikana, li tgħaddi mill-pajjiżi kollha tal-Amerika Ċentrali u tgħaqqad l-Amerika ta’ Fuq mal-Amerika t’Isfel. Barra minn hekk, kull pajjiż għandu l-awtostradi ewlenin tiegħu stess u n-netwerks tat-toroq primarji u sekondarji li jgħaqqdu l-ibliet u l-portijiet kollha tiegħu. L-awtostradi ewlenin tal-Honduras huma kif ġej: Rotta Tramuntana-Nofsinhar: El Salvador - Dipartiment ta' Choluteca - Nikaragwa Is-sezzjoni uffiċjali tal-Awtostrada Pan-Amerikana fil-Honduras tibda fil-fruntiera ta' El Amatillo (fruntiera ma' El Salvador), tkompli lejn Nacaome, Jícaro Galán, fejn tgħaqqad mal-Awtostrada tan-Nofsinhar, tkompli lejn Choluteca, San Marcos de Colón, u l-fruntiera ta' El Espino (fruntiera man-Nikaragwa). Rotot oħra li jgħaqqdu n-nazzjonijiet tal-Amerika Ċentrali fil-Honduras huma: * Il-fruntiera ta' El Poy minn El Salvador sa Tegucigalpa, tkompli lejn in-Nikaragwa. * Il-qsim tal-fruntiera mal-Gwatemala f'Aguas Calientes, Corinto, jew El Florido, li jgħaddi mill-bliet ta' Nueva Ocotepeque u Santa Minn Rosa de Copán, San Pedro Sula, Siguatepeque, u Comayagua, ir-rotta tkompli lejn id-Distrett Ċentrali (Honduras), imbagħad tul it-Triq Ċirkolari Periferali ta' Tegucigalpa, tgħaddi minn Tegucigalpa permezz tal-interkonnettur reġjonali jew il-Boulevard tal-Forzi Armati, li jilħaq il-qofol tiegħu fl-awtostrada tal-lvant li tgħaqqad il-bliet ta' Danlí (Dipartiment ta' El Paraíso) u l-qsim tal-fruntiera ta' Las Manos fil-lvant, li jmiss man-Nikaragwa. * Minn Nacaome, ir-rotta tgħaddi wkoll minn San Lorenzo (Honduras) u d-Dipartiment ta' Choluteca, u tkompli lejn żewġ qsim tal-fruntiera oħra tan-Nikaragwa: La Fraternidad u El Guasaule. === Irrigazzjoni fil-Ħonduras === Il-Ħonduras għandha tradizzjoni twila fid-disinn u l-kostruzzjoni ta' xogħlijiet idro-agrikoli, li tmur lura għal żminijiet pre-Ispaniċi. Din it-tradizzjoni kompliet tiżviluppa matul il-perjodu kolonjali u wara l-indipendenza. Madankollu, ma kienx qabel l-indipendenza li bdiet il-kostruzzjoni ta' proġetti ta' irrigazzjoni fuq skala kbira. === Telekomunikazzjonijiet === Il-midja stampata bdiet fil-Ħonduras b'*La Gaceta*, il-pubblikazzjoni uffiċjali tal-gvern. Francisco Morazán, li kien introduċa l-ewwel stamperija fil-pajjiż, ħareġ l-ewwel avviżi nazzjonali fl-1830. L-eqdem gazzetta tal-era moderna hija *La Prensa*, imwaqqfa fis-26 ta' Ottubru, 1964. Din il-gazzetta, flimkien ma’ *El Tiempo*, toriġina mill-edizzjonijiet tagħha minn San Pedro Sula. Gazzetti importanti oħra jinkludu *El Heraldo* u *La Tribuna* ta' Tegucigalpa. Gazzetti online bħal HonduDiario.com, Diario C24 Honduras, u Proceso Digital, fost oħrajn, huma wkoll parti mill-midja stampata. Il-biċċa l-kbira tal-gazzetti Hondurasi jistgħu jinqraw b'xejn online. L-ewwel linji tat-telegrafu fil-pajjiż inbnew fl-1876. Dawn il-linji kienu jgħaqqdu l-bliet ta' Comayagua u La Paz. Aktar tard, inbniet linja tat-telegrafu biex tgħaqqad lil Comayagua ma’ Tegucigalpa, u fl-1880, il-belt ta’ San Pedro Sula ġiet konnessa man-netwerk. Fl-1928, id-Direttorat Ġenerali tat-Telegrafi ngħata l-isem ġdid ta’ Direttorat Ġenerali tat-Telegrafi u t-Telefons. L-ewwel konċessjonijiet tas-servizz tat-telefon ingħataw fl-1891, iżda s-servizz awtomatiku beda fl-1932 bl-installazzjoni ta' skambju tat-telefon b’1,000 linja f’Tegucigalpa. Fl-1976, inħolqot il-Kumpanija tat-Telekomunikazzjoni Hondurana (Hondutel) u bdiet topera s-sena ta' wara. Bħalissa, Hondutel toffri servizzi tat-telefon fissi u mingħajr fili (821,200 linja fl-2007), servizz tal-internet ADSL (Linja Diġitali Asimmetrika tal-Abbonat), servizzi ta' kards imħallsa minn qabel, u servizzi oħra. Bil-ftuħ tas-settur tat-telekomunikazzjoni fil-Ħonduras, l-investiment barrani bbenefika. Illum, diversi kumpaniji speċjalizzati f'dan il-qasam joperaw fil-pajjiż, bħal Cable Color u Amnet, kif ukoll Tigo u Claro, li jipprovdu lill-popolazzjoni b'servizzi tat-telefon ċellulari. Fl-2008, 13.1 minn kull 100 Honduran użaw l-internet regolarment. Madankollu, 0.8% biss kienu abbonati ta' linja fissa għal dan is-servizz. Dan minħabba l-popolarità tal-internet cafes f'diversi kwartieri u distretti madwar il-bliet tal-pajjiż. Il-poplu Honduran beda jaċċessa l-aħbarijiet permezz tat-televiżjoni fl-1959 bil-wasla ta' TVC Channel 5 minn Televicentro. Dan il-kanal aktar tard ingħaqad ma' TVC Channel 3, TVC Channel 7, u MegaTV. Fl-2010, tnieda TVC-HD (High Definition), inizjalment disponibbli biss għall-abbonati ta' Tigo/Amnet u Cablecolor. Bil-mod il-mod, ġew miżjuda kanali oħra man-netwerk tal-aħbarijiet tal-pajjiż, inklużi Voz e Imagen Centroamericana, Canal 11 Honduras, Hondured Canal 13, Canal 6 Honduras, Cholusat Sur Canal 36, Televisión Nacional de Honduras, u Globo TV, fost oħrajn. Huwa stmat li t-telekomunikazzjonijiet jirrappreżentaw 7.1% tal-PDG tal-Honduras (2008). ====== Gazzetti ====== {|class="wikitable" |+Gazzetti ewlenin fil-Ħonduras !Gazzetta !Logo !Fondazzjoni |- |L-Istampa |[[File:La Prensa (Honduras).svg|100x100px]] |1964 |- |Il-Ħarald |[[File:El Heraldo (Honduras).svg]] |1979 |- |It-Tribune |[[File:La Tribuna (Honduras).svg|100x100px]] |1976 |- |Temp ta' Kuljum ||[[File:Diario Tiempo (Honduras).svg]] |1970 |- |Gazzetta El País |[[File:Logo_Diario_El_Pais_Honduras.png|100x100px]] |2017 |- |Djarju Għaxar ||[[File:Diario Diez logo.png|100x100px]] |2006 |- |Djarju C24 Ħonduras |[[File:Diario_C24_Honduras_(_Periodico_).jpg|100x100px]] |2025 |} === Enerġija === [[File:El Cajón Dam.jpg|250px|thumbnail|left|L-[[Impjant Idroelettriku Francisco Morazán]], l-[[impjant idroelettriku]] l-akbar fil-pajjiż.]] Il-Honduras tikseb l-enerġija tagħha minn erba' sorsi: [[idrokarburi]], [[enerġija idroelettrika]], [[riħ]], u [[bijomassa (enerġija)|bijomassa]]. Sal-1990, 99% tal-elettriku kien ġej minn impjanti idroelettriċi tal-istat. Għalkemm, minħabba l-kundizzjonijiet topografiċi u ta' preċipitazzjoni, hemm potenzjal enormi għall-ġenerazzjoni idroelettrika, dan ma ġiex utilizzat kif suppost. In-nuqqas ta' investiment pubbliku u privat f'sorsi ta' [[enerġija rinnovabbli]] fisser li d-domanda għall-enerġija li qamet f'dawn l-aħħar snin ġiet sodisfatta minn impjanti tal-enerġija termali li jaħdmu b'fjuwils fossili. Bħalissa, 65% tal-enerġija kkunsmata ġejja minn dawn l-impjanti. 36% tal-idrokarburi jintużaw fil-ġenerazzjoni tal-elettriku; il-bqija jiġi kkunsmat primarjament mit-trasport. Il-Ħonduras ma tipproduċix idrokarburi, għalhekk din id-dipendenza tħalli impatt sinifikanti fuq il-bilanċ kummerċjali tagħha. Il-pajjiż jonfoq madwar $1.25 biljun fuq ix-xiri taż-żejt (2006) (13% tad-dħul tiegħu). Bħalissa, hemm proġetti għaddejjin biex jintużaw sorsi ta' enerġija alternattivi, minbarra l-enerġija idroelettrika. Il-Kumpanija Nazzjonali tal-Enerġija Elettrika (ENEE), l-entità primarjament responsabbli għall-produzzjoni, il-kummerċjalizzazzjoni, it-trażmissjoni, u d-distribuzzjoni tal-elettriku fil-Honduras, qed tippjana l-kostruzzjoni tal-proġett Patuca III, flimkien mal-proġetti Patuca I u II (spiża: $1.2 biljun), bil-għan li tiġġenera 600 MW ta' enerġija nadifa. L-ewwel razzett tar-riħ tal-Honduras, li jinsab f'Cerro de Hula, beda jipproduċi 67 MW ta' elettriku f'Ottubru 2011. Dan il-proġett (spiża: $290 miljun) issa għandu kapaċità ta' 102 MW u tlesta f'Diċembru 2011. Bl-istess mod, il-proġetti ta' Jicatuyo u Los Llanitos għaddejjin, b'investiment previst ta' $750 miljun. F'Mejju 2015, il-Honduras inawgurat l-akbar impjant tal-enerġija solari fotovoltajka fl-Amerika Latina. B'kapaċità installata li tipproduċi 100 megawatt (MW) fis-sena minn żewġ impjanti ta' 50 MW, u l-potenzjal li jilħaq sa 140 MW skont id-domanda, il-kumpless ta' proprjetà privata beda jopera fir-raħal ta' La Llave, fil-muniċipalità ta' Nacaome, fid-dipartiment tan-nofsinhar ta' Valle. L-impjant fotovoltajku Honduras jaqbeż lil dawk fiċ-Ċilì, il-mexxej tal-Amerika Latina f'dan is-settur. == Demografija == [[File:Pyramide Honduras.PNG|thumbnail|Struttura demografika tal-Honduras skont l-età u s-sess fl-2005.]] L-ewwel ċensiment tal-popolazzjoni Hondurasa twettaq mill-Isqof Fernando Cardiñanos fl-1791, li rriżulta f'għadd ta' ftit aktar minn 90,000 abitant. Minn dakinhar 'il quddiem, il-popolazzjoni Hondurasa kibret b'mod kostanti. Sal-1887, il-Honduras diġà kellha 330,000 abitant. Sal-1940, l-għadd ta' Hondurani kien żdied għal aktar minn miljun. Skont id-dejta pprovduta miċ-Ċentru tal-Popolazzjoni tal-Amerika Ċentrali tal-Università tal-Costa Rica u l-Kummissjoni Ekonomika għall-Amerika Latina u l-Karibew (ECLAC), il-Honduras għandha waħda mill-ogħla rati ta' tkabbir annwali tal-popolazzjoni fl-Amerika Latina. Il-popolazzjoni totali tal-Honduras kienet ta' 9,304,380 abitant (2020). Minn dan in-numru, 5,117,430 persuna jiffurmaw il-popolazzjoni urbana u 4,186,950 il-popolazzjoni rurali, skont iċ-ċensiment tal-popolazzjoni u d-djar tal-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika tal-Honduras. Id-dipartiment bl-akbar popolazzjoni fil-Honduras huwa Francisco Morazán, b'1,674,986 abitant. Id-dipartiment bl-iżgħar popolazzjoni fil-Honduras huwa Islas de la Bahía b'74,938 abitant (38,554 mara u 36,384 raġel). Il-maġġoranza tal-popolazzjoni hija magħmula minn nies bejn l-20 u d-59 sena (4,653,664). Dan huwa segwit minn tfal bejn l-etajiet ta' 0 u 9 snin (2,114,366). Imbagħad hemm l-adolexxenti (10-19) b'1,944,492. Dan jagħmel il-Honduras popolazzjoni relattivament żagħżugħa. Skont iċ-ċifri ppubblikati minn din il-projezzjoni taċ-ċensiment (INE. Projezzjoni taċ-Ċensiment tal-Popolazzjoni u l-Akkomodazzjoni), 770,906 persuna biss jiffurmaw il-grupp taċ-ċittadini anzjani (60+). Dan it-tkabbir mgħaġġel tal-popolazzjoni fil-Honduras irriżulta fi tnaqqis fid-dħul per capita u żieda fil-pressjoni fuq l-aċċess għas-servizzi bażiċi. Dan wassal għal eluf ta' Hondurans biex jemigraw lejn pajjiżi bħall-Istati Uniti fit-tfittxija għal kundizzjonijiet ta' għajxien aħjar. Barra minn hekk, dan it-tkabbir tal-popolazzjoni aċċellera l-proċess ta' urbanizzazzjoni fi bliet ewlenin bħal San Pedro Sula u Tegucigalpa. === Bliet ewlenin === {| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" ! colspan=11 style= "color:white;" align=center bgcolor=#2F4F4F |L-aktar bliet popolati fil-Ħonduras |- ! rowspan="13" width:100 |<br /> [[File:Tegucigalpa downtown panoramic 2026.jpg|borde|110x110px]]<br />[[Tegucigalpa]]<br />[[Archivo:Panoramica general sps 05.jpg|borde|130x130px]]<br />[[San Pedro Sula]]<br />[[Archivo:Choloma City.jpg|borde|110x110px]]<br />[[Choloma]]<br /> ! align="center" style="background:#f5f5f5;" | ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Belt ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Dipartiment ! colspan="2" align="center" style="background:#f5f5f5;" |Popolazzjoni | align="center" style="background:#f5f5f5;" | ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Belt ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Dipartiment ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Popolazzjoni |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 1 || align="left" |[[Tegucigalpa]]|| align="left" |[[Departamento de Francisco Morazán|Francisco Morazán]]|| align="right" | 1&nbsp;306&nbsp;738 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 6 || align="left" |[[El Progreso (Honduras)|El Progreso]]|| align="left" |[[Departamento de Yoro|Yoro]]|| align="right" | 200&nbsp;010 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 2 || align="left" |[[San Pedro Sula]]|| align="left" |[[Departamento de Cortés|Cortés]]|| align="right" | 991&nbsp;900 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 7 || align="left" |[[Villanueva (Honduras)|Villanueva]]|| align="left" |[[Departamento de Cortés|Cortés]]|| align="right" | 177&nbsp;699 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 3 || align="left" |[[Choloma]]|| align="left" |[[Departamento de Cortés|Cortés]]|| align="right" | 275&nbsp;724 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 8 || align="left" |[[Comayagua]]|| align="left" |[[Departamento de Comayagua|Comayagua]]|| align="right" | 172&nbsp;069 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 4 || align="left" |Danlí|| align="left" |[[Departamento de El Paraíso|El Paraíso]]|| align="right" | 222&nbsp;211 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 9 || align="left" |[[Choluteca]]|| align="left" |[[Departamento de Choluteca|Choluteca]]|| align="right" | 168&nbsp;898 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 5 || align="left" |[[La Ceiba]]|| align="left" |[[Departamento de Atlántida|Atlántida]]|| align="right" | 222&nbsp;055 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 10 || align="left" |[[Juticalpa]]|| align="left" |[[Departamento de Olancho|Olancho]]|| align="right" | 152&nbsp;711 |- | colspan="11" align="center" style="background:#f5f5f5;" |{{small|'''Fuente: Proyección del 2020 - INE.<ref name="citypopulation.de"/>}} |} {{clear}} === Etnografija === {{Gráfico circular|thumb=right|título=Composición étnica de Honduras (censo de 2013)<ref name="Censo 2013">{{cita web |url=http://170.238.108.229/index.php/catalog/69/vargrp/VG8 |título=Honduras - XVII Censo de Población y VI de Vivienda 2013 |fechaacceso=13 de agosto de 2018 |fecha=16 de noviembre de 2015 |editorial=Instituto Nacional de Estadística de Honduras |fechaarchivo=25 de febrero de 2021 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20210225073620/http://170.238.108.229/index.php/catalog/69/vargrp/VG8 |deadurl=yes }}</ref> |etiqueta1 = [[Mestizos]] (82.93 %) |valor1 = 82.93 |color1 = #CBA481 |etiqueta2 = [[Ħonduran Abjad|Abjad]] (7.87 %) |valor2 = 7.87 |color2 = #FBC5A7 |etiqueta3 = [[Popli Indiġeni tal-Ħonduras|Popli Indiġeni]] (7.25 %) |valor3 = 7.25 |color3 = #BE7343 |etiqueta4 = [[Hondureños negros|Negros]] (1.39 %) |valor4 = 1.39 |color4 = #62402F |etiqueta5 = Otros (0.55 %) |valor5 = 0.55 |color5 = Lightgray }} «Honduras es un país multiétnico, multicultural y [[multilingüe]] que se compone de cuatro grandes familias étnicas: mestizos o blancos que son la mayoría, los indígenas ([[lenca]]s, [[misquito]]s, [[tolupanes]], [[chortís]], [[pech]] o payas, tawahkas), los [[Garífuna (etnia)|garífunas]] y los criollo-anglohablantes. Las etnias indígenas y los garífunas constituyen la herencia cultural de Honduras y representan cerca del 7&nbsp;% de la población del país».<ref name="Pobreza etnica de Honduras ">{{Cita web | url = http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | título = Pobreza étnica de Honduras | editor = Utta von Gleish, Ernesto Gálvez | fecha = 1999 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | urlarchivo = https://web.archive.org/web/20110722033451/http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | fechaarchivo = 22 de julio de 2011 }}</ref> Entre los grupos con menos población se encuentran: Los chortis, con una población de aproximadamente 38&nbsp;587<ref name="Historia de la cultura y de la educación">{{ Cita web | url = http://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:9epAvFVUO7IJ:historia.fcs.ucr.ac.cr/articulos/2008/especial2008/articulos/04-Cultural/41.pdf+Historia+Cultural+de+honduras&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEEShOl-xMZLqYmqakvWGd0mU3JqoaqZJTkisVkB1CFhYI0KzMrvGKDk6TfjttkK9gV9UgybLi9P6ma0rstETEYtYNvH6zuHjL2cv62nSnOmZ3gpkFibAOeTKLxQY0UnEnDYomKHEY&sig=AHIEtbTjE0Sac2-kfdN4BLY94rxt-hQfMQ | título = Historia de la cultura y de la educación | nombre = Antonio Ramón | apellidos = Vallejo Cerna | editorial = [[Universidad de Costa Rica]] | fecha = 30 de mayo de 2008 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011}}</ref> radican en los departamentos de [[Departamento de Copán|Copán]] y [[Departamento de Ocotepeque|Ocotepeque]]. Los misquitos, de aproximadamente 57&nbsp;000 personas, radican en el departamento de Gracias a Dios. Asimismo, los pech o payas (4300) viven en [[Departamento de Olancho|Olancho]], Colón y Gracias a Dios.<ref name="Ethno-demography of pech ethnic group, Honduras">{{ Cita web | url = http://www.google.com/search?client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&channel=s&hl=en&source=hp&biw=1280&bih=806&q=Ethno-demography+of+pech+ethnic+group%2C+Honduras | título = Ethno-demography of pech ethnic group, Honduras | nombre = Juan Carlos | apellidos = Vargas Aguilar | editorial = Centro centroamericano de población | ubicación = Costa Rica | fecha = 1 de enero de 2006 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011}}</ref><ref name="Pobreza étnica de Honduras ">{{Cita web | url = http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | título = Pobreza étnica de Honduras | editor = Utta von Gleish, Ernesto Gálvez | fecha = 1999 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | urlarchivo = https://web.archive.org/web/20110722033451/http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | fechaarchivo = 22 de julio de 2011 }}</ref> Mientras que la población tawahka pasó de ciento sesenta personas a cerca de 2758&nbsp;personas durante el siglo&nbsp;XXI.<ref name="Historia de la cultura y de la educación"/> Este grupo étnico practica una agricultura itinerante de subsistencia. Los [[lenca]]s, la etnia más numerosa ({{Esd|313 000}}),<ref name="Historia de la cultura y de la educación"/> se encuentran localizados en los departamentos de La Paz, [[Departamento de Comayagua|Comayagua]], [[Departamento de Intibucá|Intibucá]], Lempira y Santa Bárbara. Viven en aldeas y caseríos muy cercanos a las carreteras y «a pesar de que los lencas fueron diezmados durante el siglo XVI, algunas de sus comunidades actuales todavía tienen una cultura que les distingue parcialmente de sus vecinos campesinos o ladinos...».<ref name="Arquitectura de los grupos étnicos de Honduras">{{ Cita libro | url = http://books.google.com/books?id=ZV0wx5Gl0YcC&printsec=frontcover&dq=Salinas,+Iris+Milady&hl=en&ei=zZpoTfu7HY70swPSsOCmBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDMQ6AEwAQ#v=onepage&q&f=false | título = Pueblos indígenas y garífuna de Honduras | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | nombre = Iris Milady | apellidos = Salinas | fecha = 1991 | editorial = Editorial Guaymuras | ubicación = Tegucigalpa | isbn = 99926-28-02-2 1991}}</ref> Los pueblos garífunas ({{Esd|98 000}}) se encuentran localizados a lo largo de la costa norte de Honduras; desde Masca en el Departamento de Cortés, hasta Tocomacho en el departamento de Colón. «Aunque es el grupo étnico relativamente más joven» de haberse establecido en Honduras, ya pasaron a formar parte importante de la «idiosincrasia» del país.<ref name="Arquitectura de los grupos étnicos de Honduras"/> Los jicaques o Tolupanes ({{Esd|19 000 personas}}) de los departamentos de Cortés y Atlántida han perdido su lengua y su cultura jicaque. Todos se sienten ladinos y están totalmente integrados en la sociedad campesina hondureña. Los jicaques de la montana de la flor, son unos trescientos cincuenta. El 90&nbsp;% son monolingües del jicaque.<ref name="Estado, Sociedad y lenguaje">{{ Cita web | url = http://books.google.com/books?id=MdK6MzUM7DQC&pg=PA351&lpg=PA351&dq=Todos+se+sienten+ladinos+y+estan+totalmente+integrados+en+la+sociedad+campesina+hondure%C3%B1a.&source=bl&ots=VQJqC2htxC&sig=oCmjrkYXDvHGuzfffWkquJaxJPs&hl=en&ei=QJ5oTf27Aoq-sAOd4NimBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBYQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false | título = Estado, Sociedad y lenguaje | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | nombre = Atanasio | apellidos = Herranz | fecha = 1991 | editorial = Editorial Guaymuras | ubicación = Tegucigalpa | isbn = 99926-15-46-X | cita = Todos se sienten ladinos y están totalmente integrados en la sociedad campesina hondureña}}</ref> Los habitantes de las Islas de la Bahía, comúnmente llamados isleños ({{Esd|13 854}}),<ref name="Historia de la cultura y de la educación"/> «refleja sus orígenes como esclavos ingleses, hablan un dialecto inglés característico del occidente del Caribe, son de religión cristiana-evangélica y se autoidentifican con la cultura angloamericana del Caribe contemporáneo».<ref name="Negros de habla inglesa o creoles">{{Cita web | url = http://www.unesco.org.uy/phi/aguaycultura/fileadmin/phi/aguaycultura/Honduras/FICHA_NEGROS_DE_HABLA_INGLESA.pdf | título = Negros de habla inglesa o creoles | editorial = [[UNESCO]] | fecha = 1999 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | fechaarchivo = 30 de diciembre de 2011 | urlarchivo = https://web.archive.org/web/20111230181842/http://www.unesco.org.uy/phi/aguaycultura/fileadmin/phi/aguaycultura/Honduras/FICHA_NEGROS_DE_HABLA_INGLESA.pdf | deadurl = yes }}</ref> Rigward il-gvern tar-Repubblika tal-Honduras, l-Artikolu 6 tal-Kostituzzjoni jistabbilixxi li: Il-lingwa uffiċjali tal-Honduras hija l-Ispanjol. L-Istat għandu jipproteġi l-purità tagħha u jippromwovi t-tagħlim tagħha. Madankollu, minħabba t-telf tal-lingwi tagħhom mill-popli Lenca u Ch'orti', u l-periklu ta' estinzjoni li qed jiffaċċjaw lingwi bħal dik tal-Paya, il-Kostituzzjoni, permezz tal-Artikolu 172, tqis li huwa neċessarju: Il-ġid antropoloġiku, arkeoloġiku, storiku u artistiku kollu tal-Honduras jifforma parti mill-wirt kulturali tan-nazzjon. Il-Liġi għandha tistabbilixxi r-regolamenti li jservu bħala l-bażi għall-konservazzjoni, ir-restawr, il-manutenzjoni u r-restituzzjoni tiegħu, kif xieraq. Huwa d-dmir tal-Hondurasi kollha li jiżguraw il-konservazzjoni tiegħu u jipprevjenu t-tneħħija tiegħu. Bl-istess mod, il-Kostituzzjoni timpenja ruħha li tippreserva u tippromwovi l-kultura nazzjonali. === Distribuzzjoni tal-Età === * Irġiel: 4,095,813 * Nisa: 4,047,651 * 0-14-il sena: 36.7% (irġiel 1,528,271 / nisa 1,464,428) * 15-64 sena: 59.5% (irġiel 2,431,607 / nisa 2,412,951) * 65 sena u aktar: 3.8% (irġiel 136,035 / nisa 170,272) (stima tal-2012) L-Indjani Amerikani fil-Ħonduras huma aktar minn 210,000, li jirrappreżentaw 2.3% tal-popolazzjoni Hondurasa. Huma ilhom jgħixu fit-territorju Honduras għal aktar minn għoxrin millennju. Matul il-kolonizzazzjoni, xi wħud mill-gruppi tagħhom ġew skjavi, imkeċċija minn artijiethom, jew Dawk assimilati mill-kolonizzaturi u gruppi oħra komplew jgħixu fl-artijiet antenati tagħhom, u żammew il-kultura, il-lingwa u r-reliġjon oriġinali tagħhom; dawn il-gruppi huma kif ġej: {| klassi="wikitable" |- ! Grupp etniku!! Numru ta' Abitanti!! Dipartimenti fejn joqogħdu |- | [[Lenca]]s || 110,000 || [[Dipartiment ta' Lempira|Lempira]], [[Dipartiment ta' Intibucá|Intibucá]], [[Dipartiment ta' La Paz (Ħonduras)|La Paz]] (Bandiera tal-Ħonduras) |- | [[Chortís]] || 24,000 || Copán, Ocotepeque, Cortés |- | Tawahka || 6000 || La Mosquitia (Thank God), Olancho |- | Tolupanes || 15&nbsp;000 || Yoro, Olancho, Atlántida, Colón, Francisco Morazán. |- | Peċ || 4,000 || Grazzi lil Alla, Olancho u Colón |- | Miskito || 50,000 || Grazzi lil Alla |} === Tranżizzjoni Demografika === Matul is-seklu 21, il-popolazzjoni Hondurana se tgħaddi minn proċess ta’ tranżizzjoni demografika fejn il-popolazzjoni ta’ aktar minn sittin sena se tiżdied. Min-naħa l-oħra, il-pajjiż huwa wieħed mill-iżgħar fl-Amerika Latina, b’età medjana stmata ta’ tnejn u għoxrin sena. Il-Honduras huwa t-tieni l-aktar pajjiż popolat fl-Amerika Ċentrali, wara l-Gwatemala, u mill-1991, il-pajjiż qabeż lil El Salvador fil-popolazzjoni. Bħan-Nikaragwa, il-popolazzjoni tal-pajjiż mistennija aktar mid-doppju fl-ewwel nofs tas-seklu 21, u bħall-Gwatemala, l-emigrazzjoni ma taffettwax it-tkabbir tal-popolazzjoni. Madankollu, minħabba li r-rata tat-twelid hija aktar baxxa minn dik tal-Gwatemala, il-pajjiż mhux se jikber daqs il-ġar tiegħu, il-Gwatemala. Sal-2050, il-pajjiż se jkollu aktar minn tlettax-il miljun abitant (l-istess popolazzjoni bħall-Gwatemala fl-2010). Sal-2070 il-pajjiż xorta se jikber b'16.8 miljun abitant, u dan ikun il-quċċata tal-popolazzjoni tiegħu, qabel ma naqas fl-2080 iżda bi tnaqqis ta' -0.1% biss, sal-2090 ir-rata ta' tnaqqis se tkun biss ta' -0.6% u sal-2100 għal -1.8%. {| class="wikitable" border="1" !''' Sena !''' Popolazzjoni Totali !''' Popolazzjoni 'l fuq minn 60 !''' Perċentwal |- | 2000 | 6&nbsp;485&nbsp;500 | 335&nbsp;200 | 5.2&nbsp;% |- | 2025 | 10&nbsp;656&nbsp;100 | 917&nbsp;100 | 8.6&nbsp;% |- | 2050 | 13&nbsp;771&nbsp;300 | 2&nbsp;425&nbsp;800 | 17.6&nbsp;% |- |} === Reliġjon === Reliġjon fil-Ħonduras Fil-Ħonduras, hemm libertà tar-reliġjon, għalkemm il-maġġoranza tal-popolazzjoni tistqarr il-Kristjaneżmu, bil-Knisja Kattolika li għandha l-aktar segwaċi, li tirrappreżenta 46% tal-popolazzjoni. Minn nofs is-seklu 20, kien hemm żieda fil-knejjes Protestanti, speċifikament dawk tal-fergħa Evanġelika, li issa jiffurmaw 43% tal-popolazzjoni. Għalhekk, 89% tal-popolazzjoni Hondurasa tidentifika ruħha mal-Kristjaneżmu, kemm Kattoliku kif ukoll Protestant, u ħafna Hondurasi jaderixxu ma' dan tal-aħħar. Għalkemm hemm prattikanti tal-Ġudaiżmu, l-Islam, u l-Wicca, għalkemm f'numri iżgħar, il-preżenza tagħhom kważi ma tinnota xejn. Madwar 11% tal-popolazzjoni ma temminx f'xi reliġjon, ċifra li tidher mhux tas-soltu iżda kienet ogħla fis-snin riċenti. === Lingwi === L-Ispanjol huwa l-lingwa uffiċjali u tal-maġġoranza, mitkellma minn prattikament il-popolazzjoni kollha, bl-eċċezzjoni ta' xi gruppi etniċi bħall-Miskito, il-Lenca, u t-Tawahka, fost oħrajn. Hemm ukoll komunitajiet li jitkellmu bl-Ingliż, l-aktar fuq il-kosta tat-tramuntana tal-Ħonduras, bl-aktar sinifikanti jkunu fid-Dipartiment tal-Gżejjer tal-Bajja. === Żvilupp tal-Bniedem === Skont ir-Rapport dwar l-Iżvilupp tal-Bniedem tal-2020 mill-Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti, il-Ħonduras huwa pajjiż bi żvilupp uman medju b'Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem (HDI) ta' 0.634. == Kultura u Arti == === Folklor === Bosta karattri huma parti mill-folklor u t-twemmin popolari tal-Honduras. Xi figuri leġġendarji prominenti jinkludu: * Il-Cadejo * Il-Goblin * Il-Bgħula Herred * Il-Bulero * Is-Siguanaba Maħmuġa * Il-Karrettun Fantasma * L-Għajjat * It-Timbo * Il-Picudo * L-Istorja ta' Macario * Iċ-Ċiklopi tal-Ġungla Miskito * La Llorona * La Taconuda * Il-Laguna Selvaġġa * Il-Leġġenda tal-Indjan li Ttrasforma f'Tigra (Rancho Grande, Esquías, Comayagua) * El Candú * El Pitero * Fjuri Mimé * El Bananero * "L-Indjani Żgħar" *"Ir-Raġel Kostali" *"L-Imbeżża'" *"Corrido lejn il-Honduras" *"Il-Valona" *"Agrett Kannella Żgħir" *"Għar-Rumor tal-Ġungli Hondurasi" === Gastronomija === Il-kċina Hondurana għandha l-għeruq tagħha fid-dieta Mesoamerikana pre-Ispanika, fejn diversi speċi ta’ pjanti, annimali, u ħut kienu jintużaw, ħafna drabi bħala rimedji naturali jew mediċini. Xi wħud mill-ispeċi ta’ pjanti użati ħafna kienu jinkludu qamħirrum, fażola, soursop, squash, qara ħamra, kassava, tadam, patata, patata ħelwa, vanilla, kannella, u karawett, fost oħrajn. Kienu jintużaw ukoll xi frott, bħall-ananas, l-avokado, il-papajja, u l-gwava, li kienu jinħasdu fil-foresti tropikali. Il-platti ppreparati b’dan l-ikel kienu elaborati ħafna, inklużi tortillas tal-qamħirrum (magħmula bil-qamħirrum nixtamalizzat), burritos (magħmula bil-fażola msajra mgeżwra f’tortilla), popcorn, tamales, u xorb bħal ċikkulata sħuna, pinole, u atole. Matul l-era tal-kumpaniji Amerikani tal-banana, ġew introdotti drawwiet tad-dieta ġodda fir-reġjun. Id-dqiq tal-qamħirrum ġie sostitwit bid-dqiq tal-qamħ fil-biċċa l-kbira tal-platti lokali. Wieħed mir-riżultati mhux mistennija kien il-feġġ tal-ikel l-aktar tipiku u maħbub tal-kosta tat-tramuntana tal-Honduras: baleadas. Fost l-ikel u x-xorb tal-kċina Honduraża, jispikkaw dawn li ġejjin: {{Immaġni multipla | table_position = lemin | direzzjoni = orizzontali | titlu = | ritratt1 = Totopostes.jpg | wisa'1 = 183 | test1 = <center>Totopostes, deżerta tipika minn Copán</center> | ritratt2 = | wisa'2 = 190 text2 = <center>Skont riċerka minn National Geographic, il-kawkaw jew iċ-ċikkulata oriġinaw fil-Ħonduras</center> }}'''Xorb''' * Atol tal-qamħirrum * Atol shuco (ġeneralment servut f'qargħa morro) * Horchata (magħmula bir-ross u ż-żerriegħa tal-morro) * Kafè * Xarba taċ-chia * Gifiti * Meraq tal-kannamieli * Pinole * Pozol * Rompopo (eggnog) * Inbid tal-patata '''Ikel''' * Ross bil-qamħirrum u t-tiġieġ * Baleada (tip ta' tamale) * Laħam grilled * Laħam imnixxef fix-xemx * Chanfaina jew candinga (tip ta' stuffat) * Zalzett fuq il-barbecue * Kustilja tal-majjal Moqlija * Casamiento (ross u fażola) * Qamħirrum mgħolli fuq il-qalba mgħottija bil-butir (krema) jew marġerina * Jamo * Montucas u tamales tal-qamħirrum * Nacatamales * Pollo chuco === Arti Viżiva === '''Żfin u Żfin Folkloristiku ta' Oriġini Lenca''' [[File: Garrobo.png|thumb|250px|Grafika Popolari ta' "Iż-Żifna Garrobo" minn Arturo Sosa għas-[[CCET]].]] * Iż-Żifna Garrobo * Iż-Żifna tal-Kuruni * Iż-Żifna tas-Subien Żgħar Moreno * Iż-Żifna tal-Bajda * Iż-Żifna tal-Bandiera * Iż-Żifna tax-Xjaten Żgħar '''Żfin u Żfin Folkloristiku Garifuna''' * Punta * Parrandas * Mascarones * El Barreño * El Sueñito === Pittura === [[File:Lost City of the Monkey God.png|thumb|Illustrazzjoni Artifiċjali tal-[[White City (Honduras)|"White City jew City of the Monkey God"]].]] Il-pittura fit-territorju tal-Honduras tal-lum ilha teżisti minn żminijiet pre-Kolombjani, u l-firxa vera tagħha għadha qed tiġi esplorata. Ir-riżorsi u l-impenn meħtieġa biex jiġu skoperti dawn l-għeruq tal-kultura pre-Kolombjana fil-Honduras kienu nieqsa, kif muri minn sforzi ta' riċerka reċenti fil-White City fir-reġjun ta' Mosquitia fil-Lvant tal-Honduras. Mal-wasla tal-kolonizzaturi Ewropej, ġew introdotti diversi tekniki matul il-kolonizzazzjoni Spanjola. Dawn it-tekniki għaddew minn modifiki bħala riżultat tat-taħlit kulturali, u wara l-indipendenza, dawn il-modifiki ġew approfonditi aktar minn fatturi kemm endoġeni kif ukoll eżoġeni li rriżultaw mit-trasformazzjonijiet li seħħew f'dak iż-żmien. [[File:National School of Fine Arts.JPG|thumb|left|Kwartieri Ġenerali tal-[[National School of Fine Arts (Honduras)|Skola Nazzjonali tal-Arti]] f'[[Comayagüela]].]] Il-Honduras huwa pajjiż multietniku, u għalhekk wieħed multikulturali. Din id-diversità tal-ambjent naturali u uman tal-Honduras ikkontribwiet għall-emerġenza ta' forom diversi ta' espressjoni f'diversi oqsma artistiċi, kemm tradizzjonali kif ukoll kontemporanji. Il-Ministeru tal-Kultura, l-Arti, u l-Isport huwa responsabbli għall-protezzjoni tal-wirt storiku u kulturali tal-pajjiż. Huwa wkoll l-aġenzija inkarigata mill-promozzjoni ta' attivitajiet artistiċi, kulturali, u sportivi fil-livell nazzjonali. L-Organizzazzjoni tal-Istati Ibero-Amerikani (OEI), permezz taċ-ċensiment kulturali Honduran tagħha, identifikat 1,496 espressjoni kulturali mqassma f'200 muniċipalità fit-18-il dipartiment tal-pajjiż. Dawn huma suddiviżi f'espressjonijiet folkloristiċi tradizzjonali u espressjonijiet kontemporanji. 1,300 minnhom jikkorrispondu għal espressjonijiet folkloristiċi tradizzjonali u 196 għal dawk kontemporanji. Skont l-OEI, l-espressjonijiet folkloristiċi tradizzjonali fil-Honduras huma bbażati fuq il-kontribuzzjonijiet tal-gruppi Indiġeni u Garifuna. L-espressjonijiet kontemporanji, min-naħa l-oħra, huma marbuta aktar mill-qrib maċ-ċentri urbani u orjentati lejn il-professjonalizzazzjoni tal-arti. L-artisti u l-istudjużi tal-arti Hondurans jaqblu li żvolta storika għal stadju ġdid fl-espressjoni artistika u kulturali nazzjonali bdiet bit-tmiem tad-dittatorjat f'nofs is-seklu 20. Din il-bidla politika mmarkat il-bidu ta' perjodu ta' liberazzjoni fl-espressjoni artistika u intellettwali Honduran u l-introduzzjoni ta' tekniki u xejriet ġodda fl-arti nazzjonali. Mill-196 manifestazzjoni kontemporanja identifikati, hemm 29 grupp teatrali, 5 gruppi taż-żfin, 60 orkestra u kor, 48 assoċjazzjoni kulturali, 24 skola tal-arti, u 31 gallerija jew spazju alternattiv. ==== Mużewijiet ==== [[File:National_Art_Gallery_in_Tegucigalpa_(34328491).jpg|thumb|190px|xellug|Il-Gallerija Nazzjonali tal-Arti f'Tegucigalpa.]] [[File:Museo_de_Comayagua.jpg|thumbnail|lemin|Il-Mużew ta' Comayagua, mużew arkeoloġiku f'Comayagua.]] Il-Ħonduras tiftaħar varjetà wiesgħa ta 'mużewijiet, li jinsabu primarjament f'Tegucigalpa, Comayagua, u San Pedro Sula. Uħud mill-mużewijiet l-aktar famużi tal-pajjiż jinkludu: * Arkivji Nazzjonali tal-Ħonduras * Librerija Nazzjonali tal-Ħonduras * Librerija Queen Sofia (Ħonduras) * San Francisco Barracks * Gallerija Nazzjonali tal-Arti (Ħonduras) * Mużew tal-Ajru tal-Ħonduras * Mużew tal-Antropoloġija u l-Istorja (il-Ħonduras) * Mużew Kolonjali tal-Arti Reliġjuża * Mużew Comayagua * Mużew Storiku u Ċiviku Casa Cabañas * Mużew tal-Poplu tal-Honduras * Mużew għall-Identità Nazzjonali * Mużew Numismatiku Rigoberto Borjas == Arkitettura == Skont il-perit Norma Isabel Lagos V., l-oriġini tal-arkitettura fil-Ħonduras imorru lura għall-wasla tal-ewwel gruppi umani, u hija tqis li huwa xieraq li l-istorja tal-arkitettura nazzjonali tiġi kklassifikata fi tliet perjodi ewlenin: Pre-Kolombjan, Kolonjali, u Repubblikana. L-awtriċi msemmija hawn fuq tirrimarka li l-biċċa l-kbira tax-xogħlijiet arkitettoniċi pre-Kolombjani jibqgħu moħbija u mhux magħrufa, u huma s-suġġett ta’ studju arkeoloġiku, li l-akbar eżempju tiegħu huwa l-Park Arkeoloġiku ta' Copán, Sit ta' Wirt Dinji. Il-Ħonduras għandha tip ta' arkitettura mhux monumentali msejħa Arkitettura Vernakulari, li hija distinta mill-karattru utilitarju u rurali tagħha. Tirrifletti l-mod ta' ħajja tradizzjonali tagħna, l-ambjent tagħna, l-użu tar-riżorsi naturali, u aspetti oħra tal-kultura Hondurasa. Eżempji ta' din l-arkitettura jinkludu kurituri ta' quddiem u ta' wara u ħitan mibnija mit-trab (adobe u wattle and daub). [[File:05.Copán (38).JPG|thumbnail|left|Pjazza u ball court f’[[Copán (sit arkeoloġiku)]] ]] L-arkitettura tal-perjodu kolonjali nħolqot kemm mill-Ewropej kif ukoll mill-indiġeni, u tirrifletti simbjożi kulturali fejn il-kanoni estetiċi tar-Rinaxximent Spanjol u l-Barokk ingħaqdu ma' gosti u arti indiġeni. Xi wħud mill-aktar eżempji magħrufa ta' din l-arkitettura jinkludu l-Katidral tal-Immakulata Kunċizzjoni f’Comayagua u l-Knisja ta' San Miguel Arcángel f’Tegucigalpa, il-Knisja ta' San Manuel Colohete fid-dipartiment ta' Lempira bil-motivi Mudéjar tagħha, Santa Magdalena f’Macholoa, Santa Bárbara, il-Fortizza ta' San Fernando de Omoa, u ċ-ċentru storiku ta' Trujillo, l-ewwel sede tal-gvern għall-Kuruna Spanjola. Ta’ nota partikolari matul dan il-perjodu kienet il-kostruzzjoni tat-Teżor Irjali ta' Comayagua, ikkummissjonat lill-bennej ewlieni Baltasar de Madariaga. Il-bini sar wieħed mill-aqwa eżempji ta’ arkitettura mibnija matul il-Kaptanerija Ġenerali tal-Gwatemala, billi ħallat elementi minn Antigua u l-Amerika t’Isfel. L-Imgħallem Madariaga introduċa l-użu bikri tad-daħla tal-arkata mistilineari għall-kuritur, stil li kien diġà popolarizza meta kien qed jibni l-arkati ewlenin tal-knejjes ta' San Manuel de Colohete u Macholoa. Il-perjodu Repubblikan ra bidliet arkitettoniċi sinifikanti, li bdew bi stil neoklassiku u storiku tal-aħħar tas-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20, li laħqu l-qofol tagħhom fl-arkitettura rivoluzzjonarja Modernista jew tal-Istil Internazzjonali tal-ħadid, ħġieġ, u konkrit rinfurzat. Dan il-mument storiku ra l-emerġenza ta’ periti professjonali kkunsidrati bħala pijunieri fil-qasam tagħhom. Fil-bidu tas-seklu 20, il-kostruzzjoni ta' xogħlijiet arkitettoniċi fi stili eklettiċi u storiċi bdiet fil-Ħonduras. L-aktar periti prominenti tal-era jinkludu l-ġeometru Taljan Augusto Brezzani, li ddisinja l-Palazz Presidenzjali (1916-1919) u l-Palazz tad-Distrett Ċentrali (1937) f’kollaborazzjoni ma’ Samuel Salgado, li ddisinja wkoll id-dar Villa Roy (1936). Cristóbal Prats bena t-Teatru Manuel Bonilla fl-istil Neoklassiku, u Alfredo Zepeda bena l-Pont Carías b'ispirazzjoni Art Deco. Il-perit Bustillo Oliva ddisinja l-bini tal-Muniċipju ta' San Pedro Sula b'influwenzi Art Deco. == Rebbieħa u Nominati tal-Premju Honduran == === Nominati għall-Premju Nobel === Il-Honduras kellha tliet nominazzjonijiet għall-Premju Nobel, waħda minnhom fix-xjenza: * 1974: L-Arġentina Díaz Lozano (Premju Nobel fil-Letteratura). * 1998: Salvador Moncada (Premju Nobel fil-Fiżjoloġija jew il-Mediċina). * 2021: Elena Bottazzi (Premju Nobel għall-Paċi). [[File:John Vane and Dr. Salvador Moncada.jpg|thumb|left|John Vane u l-farmakologu Honduran [[Sir]] [[Salvador Moncada]].]] === Premju Prince of Asturias === Honduran irċieva l-[[Premju Prince of Asturias]] għar-riċerka medika tiegħu: * 1990: [[Salvador Moncada]] ([[Premju Prince of Asturias għar-Riċerka Xjentifika u Teknika|Premju Prince of Asturias għar-Riċerka Xjentifika u Teknika]]). === Premju Pulitzer === Hondurjan ingħata l-[[Premju Pulitzer]]: * Marcio Sánchez, fotografu għal [[Associated Press]] (AP), li ngħata għar-ritratt tiegħu tal-[[protesti dwar il-mewt ta’ George Floyd]]. == Sports == === Arti Marzjali === Fil-Ħonduras, jiġu pprattikati ħafna arti marzjali, bħal Karate, Taekwondo, Judo, Kung Fu, Lima Lama, u sports ta' kuntatt bħal Kempo, Boxing, Kickboxing, u Muay Thai (Thai Boxing). It-Tai Chi qed jiġi introdott ukoll bħalissa. Storikament, il-Karate kien l-aktar mifrux nazzjonalment, għalkemm il-Kempo esperjenza tkabbir sinifikanti f'dawn l-aħħar snin. Il-Muay Thai żviluppa malajr f'dawn l-aħħar snin u kiseb popolarità konsiderevoli fil-Ħonduras. Teófimo López sar l-ewwel champion dinji Honduran fil-boxing professjonali; bħalissa għandu t-titlu dinji WBO fid-diviżjoni super lightweight. === Ċess fil-Ħonduras === Iċ-ċess professjonali fil-Ħonduras beda fl-1973 bit-twaqqif tas-San Pedro Sula Chess League. Il-Federazzjoni Nazzjonali taċ-Ċess twaqqfet fl-1993. Fl-2004, Ricardo Urbina sar l-ewwel Master Internazzjonali taċ-ċess fil-Ħonduras, u sal-lum għadu l-uniku plejer li għandu t-titlu ta' Master Internazzjonali fil-pajjiż. === Għawm === L-għawm huwa sport popolari fil-Honduras, b'diversi faċilitajiet bħall-Kumpless José Simón Azcona (Villaġġ Olimpiku, Tegucigalpa), Cybex, u l-Klabb tal-Bank Ċentrali tal-Ħonduras (BCH). Il-Ħonduras ipparteċipa f’bosta avvenimenti sportivi tal-Amerika Ċentrali u tal-Karibew u kien rappreżentat ukoll fil-Logħob Olimpiku mill-għawwiema Allan Gutiérrez, Karen Vilorio, u Sara Pastrana. It-timijiet tagħhom huma: * Tiburones de Honduras (Sharks tal-Honduras) * Delfines Mayas (Dniefel Maya) * Delfines Sampedranos (Dniefel ta' San Pedro Sula) * Delfines Inmude (Dniefel Inmude) * Cybex * Ranas Azules (Żrinġijiet Blu) * Estrellas Marinas (Stilel tal-Baħar) === Futbol === Il-futbol huwa l-aktar sport popolari fil-pajjiż. Il-Lega Nazzjonali tal-Futbol tal-Honduras, b'logħbiet li jintlagħbu kull ġimgħa, għandha numru kbir ta' segwaċi. L-aqwa rappreżentant internazzjonali tal-pajjiż huwa t-tim nazzjonali tal-futbol tal-Honduras, li kkwalifika għal tliet Tazzi tad-Dinja (1982, 2010, u 2014). Serva wkoll bħala trampolina għal ħafna mill-plejers tiegħu biex jilħqu kampjonati ewlenin madwar id-dinja. Sport importanti ieħor li jintlagħab fil-pajjiż jinkludi l-baseball, il-basketball, l-atletika, u l-volleyball. It-tennis tal-mejda jintlagħab ukoll, fost oħrajn, fuq skala iżgħar. Mauricio Dubón huwa plejer tal-baseball tal-Honduras li jilgħab fl-outfield għall-Houston Astros tal-Major League Baseball (MLB) u huwa l-ewwel Honduras li rebaħ is-Serje Dinjija tal-2022. Il-futbol Amerikan jintlagħab ukoll fil-Honduras. Għalkemm m'hemm l-ebda kampjonat professjonali, l-isport għandu tradizzjoni qawwija fil-kulleġġ, u ż-żoni urbani għandhom numru kbir ta' timijiet taż-żgħażagħ. Il-Federazzjoni Nazzjonali tal-Futbol Amerikan tal-Ħonduras (FENAFAH), li ilha affiljata mal-konfederazzjoni sportiva awtonoma tal-Ħonduras, CONDEPAH, minn Jannar 2007, ġiet rikonoxxuta uffiċjalment mill-Kungress Nazzjonali mill-2002. L-ogħla livell ta’ kompetizzjoni tal-futbol Amerikan fil-Ħonduras huwa fil-livell kolleġġjali, li jintlagħab permezz tat-Troyanos American Football League, maħluqa fl-2002. Mill-1944 sal-1951, Steve Van Buren sar l-ewwel Ħonduran li lagħab professjonalment fil-National Football League, mal-Philadelphia Eagles. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika ta' Fuq}} {{Amerika Ċentrali}} [[Kategorija:Ħonduras]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika Ċentrali]] == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika ta' Fuq}} {{Amerika Ċentrali}} [[Kategorija:Ħonduras]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika Ċentrali]] j0qvcpy0y863xia536chaui1nr14c5j 330353 330352 2026-05-30T17:21:25Z ToniSant 4257 /* Laguni */ tindif ħafif 330353 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Ħonduras |isem_nattiv = ''República de Honduras'' |isem_komuni = Ħonduras |stampa_bandiera = Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg |stampa_emblema = Coat of arms of Honduras.svg |stampa_mappa = HND orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Ħonduras |ħolqa_emblema = Emblema tal-Ħonduras |ħolqa_demografija = Demografija tal-Ħonduras |mottu_nazzjonali = "Libre, Soberana e Independiente"<br />"Ħieles, Sovran u Indipendenti" |innu_nazzjonali = ''[[Himno Nacional de Honduras]]''<br />''Innu Nazzjonali tal-Ħonduras'' [[File:Honduras National Anthem.ogg]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Tegucigalpa]] |l-ikbar_belt = [[Tegucigalpa]] |latd=14 |latm=6 |latNS=N |lonġd=87 |lonġm=13 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika Kostituzzjonali]] |titlu_kap1 = [[President tal-Ħonduras|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Ħonduras|Viċi President]] |titlu_kap3 = [[President tal-Kungress Nazzjonali tal-Ħonduras|President tal-<br />Kungress Nazzjonali]] |titlu_kap4 = |isem_kap1 = [[Nasry Asfura]] |isem_kap2 = [[María Antonieta Mejía]] [[Carlos Flores Guifarro]] [[Diana Herrera]] |isem_kap3 = [[Tomás Zambrano]] |isem_kap4 = |żona_kklassifika = 102 |poż_erja = 101 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 112,492 |erja_mi_kw = 43,278 |perċentwal_ilma = |sena_stima_popolazzjoni = 2023 |stima_popolazzjoni = 9,571,352 |poż_stima_popolazzjoni = 95 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = |sena_ċensiment_popolazzjoni = |densità_popolazzjoni_km2 = 85 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 220.1 |poż_densità_popolazzjoni = 128 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2011 |PGD_PSX = $35.697 biljun |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $4,345 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2010 |IŻU = {{profitt}} 0.574<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2010 |sena=2010 |pubblikatur=Nazzjonijiet Uniti |data-aċċess=2010-11-05 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 106 |kategorija_IŻU = <span style="color:#fc0">medju</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] minn [[Spanja]] |avveniment_stabbilit1 = Iddikjarata<sup>1</sup> minn Spanja |data_stabbilit1 = 15 ta Settembru, 1921 |avveniment_stabbilit2 = Iddikjarata mill-<br />[[L-Ewwel Imperu Messikan|Ewwel Imperu Messikan]] |data_stabbilit2 = 1 ta' Lulju 1823 |avveniment_stabbilit3 = Iddikjarata, bħala Ħonduras, mir-[[Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali]] |data_stabbilit3 = 5 ta' Novembru, 1938 |valuta = [[Lempira tal-Ħonduras|Lempira]] |kodiċi_valuta = HNL |żona_ħin = [[Żona tal-Ħin Ċentrali|CST]] |differenza_ħku = -6 |cctld = [[.hn]] |kodiċi_telefoniku = +504 |sena_PGD_nominali = 2011 |PGD_nominali = $17.381 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $2,115 |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = Bħala parti mir-[[Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali]]. |noti = |total_popolazzjoni=9,571,352}} ir-'''Repubblika tal-Ħonduras''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: ''República de Honduras''), hu pajjiż li jinsab fl-[[Amerika Ċentrali]]. F'ċertu żminijiet kien imsejjaħ '''Ħonduras Spanjola''' biex jiġi distint mill-''[[Ħonduras Brittanika]]'', li sar l-istat modern ta' kuljum fil-[[Beliże]].<ref>{{ċita web |url=http://www.aboututila.com/UtilaInfo/William-Strong/AI-Environmental.htm |titlu=Archeological Investigations in the Bay Islands, Spanish Honduras |sit=Aboututila.com |data-aċċess=2010-06-27 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100922124508/http://aboututila.com/UtilaInfo/William-Strong/AI-Environmental.htm |arkivju-data=2010-09-22 |url-status=dead }}</ref> Il-pajjiż huwa mdawwar lejn il-punent mill-[[Gwatemala]], [[El Salvador]] għall-lbiċ, [[Nikaragwa]] fix-Xlokk, l-Oċean Paċifiku fin-nofsinhar fil-[[Golf ta' Fonseca]], u l-[[Golf tal-Ħonduras]] lejn it-tramuntana, fejn hemm daħla kbira tal-[[Baħar Karibew]]. It-territorju kontinentali tiegħu huwa mdawwar fit-tramuntana u l-lvant mill-Baħar Karibew, fix-xlokk min-Nikaragwa, fil-lbiċ mill-Golf ta' Fonseca, tributarju tal-Oċean Paċifiku, fin-nofsinhar minn El Salvador, u fil-punent mill-Gwatemala. Il-fruntieri marittimi tiegħu huma kondiviżi mal-Messiku, il-Belize, Kuba, ir-Renju Unit (permezz tal-Gżejjer Cayman), il-Gwatemala, il-Ġamajka, il-Kolombja, in-Nikaragwa, u El Salvador. L-erja totali tal-art tal-Honduras, inklużi l-gżejjer kollha tagħha, hija ta' 112,777 km². L-organizzazzjoni territorjali tal-Honduras taqsam il-pajjiż, politikament u amministrattivament, fi 18-il dipartiment, li huma suddiviżi aktar f'298 muniċipalità. Il-forma ta' gvern hija repubblikana, demokratika, u rappreżentattiva. Hija eżerċitata minn tliet fergħat: Leġiżlattiva, Eżekuttiva, u Ġudizzjarja, li huma komplementari u indipendenti, mingħajr ebda relazzjoni ta' subordinazzjoni għal xulxin. Il-popolazzjoni tal-Honduras taqbeż l-10 miljun abitant, primarjament involuti f'attivitajiet agrikoli, kif ukoll fil-kummerċ, il-manifattura, u s-servizzi pubbliċi, fost setturi oħra. L-aktar dipartiment densament popolat fil-Ħonduras huwa Cortés, b'400.3 abitant għal kull kilometru kwadru. Il-pajjiż huwa multietniku. Il-popolazzjoni mestizo tikkostitwixxi l-maġġoranza. Hemm ukoll popolazzjonijiet minn diversi gruppi indiġeni, inklużi l-Lenca, in-Nahua, il-Miskito, it-Tolupan, iċ-Ch'orti' Maya, il-Pech, it-Tawahka, il-Garifuna, komunitajiet suwed li jitkellmu bl-Ingliż, u ż-Zambos li jitkellmu bl-Ispanjol u bil-Miskito. It-territorju tal-Honduras huwa imħatteb ħafna; jikkonsisti minn firxiet ta' muntanji għoljin, plateaus elevati, u widien fondi li fihom pjanuri estensivi u fertili maqsuma minn xmajjar ta' daqsijiet varji, li wħud minnhom huma navigabbli, li kollha jikkontribwixxu għall-bijodiversità rikka tiegħu. Huwa stmat li l-Honduras għandu mill-inqas 8,000 speċi ta' pjanti, madwar 250 speċi ta’ rettili u anfibji, aktar minn 700 speċi ta' għasafar, u 110 speċi ta' mammiferi, imqassma fir-reġjuni differenti tiegħu. Xi speċi huma endemiċi. L-Amerika Ċentrali, li l-Honduras huwa parti minnha, iddikjarat l-indipendenza tagħha minn Spanja u l-Viċerjalità ta’ Spanja l-Ġdida (Messiku) fil-15 ta’ Settembru 1821. Wara li l-Messiku kiseb ukoll l-indipendenza tiegħu, l-Amerika Ċentrali ġiet annessa mill-ġdid u aktar tard saret definittivament indipendenti. Fl-1838, il-Honduras sar indipendenti mill-Amerika Ċentrali, u ftit wara, f’Jannar 1839, l-ewwel kostituzzjoni tal-pajjiż ġiet adottata formalment. Il-Ġeneral Francisco Ferrera sar l-ewwel president kostituzzjonali tal-pajjiż (1841-1843). L-ewwel partit politiku, il-Partit Liberali tal-Ħonduras, twaqqaf fl-1891, segwit mill-Partit Nazzjonali tal-Ħonduras fl-1902. L-elezzjonijiet ġenerali tal-1981 u l-kostituzzjoni tal-1982 immarkaw il-bidu ta' dak li hu magħruf bħala l-Era Demokratika. ==Storja== ===Soċjetajiet Pre-Hispaniċi fil-Ħonduras=== [[File:Copán Ballcourt.jpg|thumb|Grawnd tal-ballball f'Copán.]] [[File:Vaso trípode, con personajes, cerámica, cultura Maya-Ulúa (Honduras), Museo Chileno de Arte Precolombino, Santiago, Chile.jpg|thumb|Reċipjent tripod mill-kultura Maya-Ulúa.]] [[File:CPN Rosalila 01.jpg|thumb|Riproduzzjoni tat-Tempju ta' Rosalila.]] [[File:CPN ST B 01.jpg|thumb|Stela Maja ta' Copán (Estela Maya de Copán/Copan Maya Stela).]] Qabel il-konkwista Spanjola, it-territorju li llum huwa l-Ħonduras kien abitat minn popli indiġeni kkaratterizzati minn żewġ tipi kulturali distinti, iffurmati bħala riżultat tal-migrazzjonijiet li popolaw il-kontinent Amerikan fi żminijiet pre-Kolombjani. Il-kulturi Maya u Mexica kienu mmexxija mill-hekk imsejjaħ "mod ta' produzzjoni Asjatiku", li l-karatteristika l-aktar prominenti tiegħu kienet ekonomija sedentarja bbażata fuq il-produzzjoni agrikola, b'relazzjonijiet ta' produzzjoni kollettiva ċentralizzati f'poter wieħed eżerċitat minn grupp ta' uffiċjali ċivili, reliġjużi u militari. Għalhekk, ma kinux soċjetajiet egalitarji. Id-diviżjoni tal-klassijiet kienet stabbilita bejn dawk li kellhom il-poter u l-maġġoranza tal-popolazzjoni. Stela Maya minn Copán. Dawn il-kulturi kisbu progress kbir f'diversi oqsma tal-għarfien uman, immexxija mill-iżvilupp ta' agrikoltura diversa (fażola, kawkaw, bżar aħmar, eċċ.) u kellhom sistemi estensivi ta' irrigazzjoni. B'dan il-mod, żguraw ikel adegwat għall-popolazzjonijiet kbar tagħhom. Applikaw ukoll tekniki raffinati ħafna fl-insiġ u ċ-ċeramika. Żviluppaw kummerċ intens u varjat. Huma kisbu livell għoli ta' żvilupp xjentifiku fil-matematika u l-astronomija, kif ukoll fl-arkitettura u l-iskultura, li użaw fil-kostruzzjoni ta' bliet kbar. Fil-majjistral tal-Ħonduras, il-poplu Ch'orti' kien predominanti, grupp Mayan li jinsab f'Copán u Ocotepeque, flimkien mal-Lenca, li estendew fid-dipartimenti ta' Santa Bárbara, Lempira, Intibucá, La Paz, Comayagua, Francisco Morazán, u Valle, u parti minn dak li llum huwa El Salvador. Il-bqija tat-territorju Honduras kien abitat minn popli mill-parti tan-nofsinhar tal-kontinent, b'kultura nomadika u semi-nomada, immexxija minn sistemi ta' produzzjoni komunali primittivi. Fost dawn il-popli kien hemm it-Tolupan (imsejjaħ ukoll Xicaque), il-Pech (imsejjaħ ukoll Paya), it-Tawahka, u l-Miskito, li flimkien iffurmaw il-maġġoranza tal-popolazzjoni tal-pajjiż. Wara t-tieni nofs tas-seklu 18, gruppi etniċi oħra ffurmaw tul il-kosta tal-Karibew: il-Garifuna u l-popolazzjoni sewda li titkellem bl-Ingliż u bil-Creole. [[File:Pinturas Rupestres Santa Elena Honduras.JPG|thumb|left|Pittura fuq il-blat f'Santa Elena, il-Ħonduras.]] L-akbar popolazzjoni kienet il-Lenca, li, fi żmien il-wasla tal-Ispanjoli, kienu l-aktar grupp mifrux u organizzat fil-pajjiż. Huma għexu f'insedjamenti kbar, b'medja ta' 350 dar u ferm aktar minn 500 abitant. Għalkemm hemm dibattitu xjentifiku dwar l-antenati u l-oriġini Lenca, skont Rodolfo Barón Castro, huma d-dixxendenti diretti tal-Maya li ma segwewx l-eżodu li temm l-Imperu l-Qadim. Studji oħra jindikaw li huma dixxendenti ta' gruppi Olmec li emigraw min-Nofsinhar tal-Messiku matul il-perjodu Preklassiku. Fi żmien il-wasla tal-Ispanjoli, huma kienu stabbiliti fit-territorju li llum jinkludi r-Repubbliki ta' El Salvador u l-Honduras. Iż-żona Maya tinkludi dak li issa huma l-pajjiżi tal-Honduras, il-Gwatemala, El Salvador, u n-Nofsinhar tal-Messiku. Il-Maya ffjorixxew f'dawn il-pajjiżi matul l-ewwel ħmistax-il seklu tal-era Kristjana. Kawżi mhux magħrufa sal-lum wasslu għall-abbandun u l-qerda ta' Copán u bliet Maya oħra, li sa żmien il-konkwista Spanjola ma kienu xejn aktar minn fdalijiet. Il-ġuħ, il-pesti, u l-gwerer interni ġew proposti bħala l-kawżi tal-abbandun tagħhom. [[File:Columbus Taking Possession.jpg|thumb|Rappreżentazzjoni ta' Kristofru Kolombu u r-raba' wasla tiegħu fil-kontinent Amerikan li seħħet f'Cape Honduras fl-1 ta' Ottubru 1502.]] ===Konkwista Spanjola=== Cortés introduċa l-bhejjem u waqqaf il-belt ta' La Natividad de Nuestra Señora, ħdejn Puerto Caballos. Qabel ma rritorna lejn il-Messiku (1526), ħatar lil Hernando de Saavedra gvernatur tal-Ħonduras u ħalla struzzjonijiet biex jittratta tajjeb lill-popli indiġeni. Fis-26 ta' Ottubru, 1526, Diego López de Salcedo nħatar gvernatur tal-Ħonduras mill-Kuruna Spanjola, u ħa post Saavedra. Id-deċennju ta’ wara kien immarkat mill-ambizzjonijiet personali tal-gvernaturi u l-konkwistaturi, li interferew mal-organizzazzjoni tal-gvern. L-Ispanjoli stabbiliti rribellaw kontra l-mexxejja tagħhom, u l-popli indiġeni qamu kontra sidienhom u kontra l-maltrattament. Mal-mewt ta' Salcedo (1530), l-Ispanjoli ta' oriġini Ewropea saru l-arbitri tal-poter. Huma ħatru u neħħew gvernaturi. Quddiem din is-sitwazzjoni, il-kolonji nfushom talbu lil Pedro de Alvarado biex itemm l-anarkija. Bil-wasla ta' Alvarado fl-1536, il-kaos naqas, u l-Ħonduras waqa’ taħt l-awtorità tagħhom. Fl-1537, Francisco de Montejo nħatar gvernatur. Mal-wasla tiegħu fil-Ħonduras, huwa annulla l-għotjiet tal-art li għamel Alvarado. Il-kaptan tiegħu, Alonso de Cáceres, kien responsabbli għas-soppressjoni tar-rivoluzzjoni indiġena tal-1537–1538, immexxija mill-Kap Lempira. Fl-1539, Montejo u Alvarado kellhom nuqqas ta’ qbil serju dwar ir-reġjun, li ġibed l-attenzjoni tal-Kunsill tal-Indji. Montejo telaq lejn Chiapas, u Alvarado sar gvernatur tal-Ħonduras.[30] Wara dan, Pedro de Alvarado, bl-approvazzjoni tar-Re ta’ Spanja, annessa l-Ħonduras mal-Gwatemala. F'Marzu 1524, Gil González Dávila sar l-ewwel Spanjol li wasal fil-Ħonduras bl-intenzjoni li jikkonkwista. Huwa waqqaf il-belt ta' San Gil de Buena Vista u daħal fit-territorju Honduras, jikkalma lill-popli indiġeni, jiġġieled kontra l-Ispanjoli li kkontestaw it-talba tiegħu għall-art, u bit-tama li jsib l-iżbokk tal-Lag Nikaragwa. Aktar tard, Hernán Cortés, imħeġġeġ minn rapporti li kien irċieva dwar il-ġid kbir tal-pajjiż, bagħat żewġ spedizzjonijiet, waħda bl-art u l-oħra bil-baħar. Huwa fada l-ewwel waħda lil Pedro de Alvarado u t-tieni waħda lil Cristóbal de Olid. Iżda dan tal-aħħar ittradih. Għal din ir-raġuni, Cortés telaq mill-Messiku fit-tmexxija ta' spedizzjoni li damet kważi sentejn u ntemmet, wara għadd kbir ta' perikli u tbatijiet, fi Trujillo, il-Ħonduras. ===Ħonduras Ispaniku=== [[File:Fuerte San Cristóbal Gracias Honduras 20.jpg|thumb|Il-Forti Saint Cristóbal (Fuerte San Cristóbal/Fort Saint Cristobal) fil-Punent tal-pajjiż.]] It-telfa ta' Lempira u t-tnaqqis fit-taqbid bejn l-Ispanjoli kkontribwew għall-konkwista u ż-żieda fl-attività ekonomika fil-Ħonduras. Sa tmiem is-snin 1540, il-Ħonduras dehret lesta għall-iżvilupp u l-prosperità, b'Gracias stabbilita bħala l-kapitali tal-Audiencia reġjonali tal-Gwatemala. Madankollu, din id-deċiżjoni ħolqot riżentiment fiċ-ċentri aktar popolati tal-Gwatemala u El Salvador. Fl-1549, il-kapitali tal-Audiencia ġiet trasferita lejn Antigua, il-Gwatemala, u l-Ħonduras baqgħet provinċja fi ħdan il-Kaptaniċja Ġenerali tal-Gwatemala sal-1821. L-ewwel ċentri tal-minjieri tal-pajjiż kienu jinsabu fi Gracias. Sal-1538, dawn iċ-ċentri kienu qed jipproduċu kwantitajiet sinifikanti ta' deheb. Fl-1540, dan inbidel bl-iskoperta tad-deheb u l-fidda fil-wied tax-Xmara Guayape. Dan ikkontribwixxa għat-tnaqqis ta' Gracias u ż-żieda ta' Comayagua bħala ċ-ċentru ewlieni tal-popolazzjoni tal-Ħonduras. Iż-żieda fid-domanda għax-xogħol aċċellerat it-tnaqqis tal-popolazzjoni indiġena. B'riżultat ta' dan, skjavi mill-Afrika ġew miġjuba fil-pajjiż. Instabu depożiti oħra tad-deheb ħdejn San Pedro Sula u l-port ta' Trujillo. [[File:San Fernando de Omoa Fortress, Honduras.jpg|thumb|left|Fortizza ta' Saintn Fernando ta' Omoa (Fortaleza de San Fernando de Omoa/Daint fernando of Omoa Fortress) fl-Cortés).]] Il-produzzjoni tal-minjieri bdiet tonqos fl-1560, u magħha, l-importanza tal-Honduras għall-kuruna. Fil-bidu tal-1569, skoperti ġodda tal-fidda reġgħu taw il-ħajja lill-ekonomija fil-qosor, u wasslu għat-twaqqif ta' Tegucigalpa, li malajr bdiet tikkompeti ma' Comayagua bħala l-aktar belt importanti tal-provinċja. Il-boom tal-fidda laħaq il-quċċata fl-1584, u d-dipressjoni ekonomika reġgħet lura ftit wara. L-isforzi tal-minjieri fil-Honduras kienu mxekkla min-nuqqas ta' kapital, ħaddiema, u diffikultajiet topografiċi. Il-merkurju, vitali għall-produzzjoni tal-fidda, kien skars, u l-uffiċjali kienu negliġenti. [[File:Fuerte de San Cristóbal en Gracias, Honduras.jpg|thumb|left|Forti Saint Cristóbal (Fuerte San Cristóbal/Fort Saint Cristobal) in Gracias (Lempira).]] Waħda mill-problemi ewlenin għall-ħakkiema Spanjoli tal-Ħonduras kienet l-attività Ingliża fit-Tramuntana tal-Ħonduras. Din l-attività bdiet fis-seklu 16 u kompliet fis-seklu 19. Fis-snin bikrin, il-pirati Ewropej attakkaw ta' spiss insedjamenti fuq il-kosta Karibew tal-Ħonduras, pereżempju, il-Battalja ta' Puerto Caballos (1603), parti mill-Gwerra Anglo-Spanjola (1585–1604). Fl-1643, spedizzjoni Ingliża qerdet il-belt ta' Trujillo, il-port ewlieni tal-Ħonduras. Barra minn hekk, l-Ingliżi għamlu sforzi enormi biex jistabbilixxu kolonji mis-seklu 17 ’il quddiem fil-Gżejjer tal-Bajja u fit-Tramuntana tal-Ħonduras bl-għajnuna tas-Sambos u l-Miskitos, li attakkaw insedjamenti Spanjoli. Minħabba l-kosta tal-Paċifiku tagħha, inbnew vapuri u portijiet għall-kummerċ tal-Manila Galleon mal-Filippini u l-Messiku, u l-kummerċ seħħ fil-Ħonduras. Fil-bidu tas-seklu 18, id-dinastija Bourbon, marbuta mal-ħakkiema ta’ Franza, ħadet post l-Asburgi fuq it-tron ta' Spanja. Id-dinastija l-ġdida bdiet sensiela ta' riformi madwar l-imperu, imfassla biex jagħmlu l-amministrazzjoni aktar effiċjenti u kosteffettiva, u biex jiffaċilitaw id-difiża tal-kolonji. Fost dawn ir-riformi kien hemm tnaqqis fit-taxxa fuq il-metalli prezzjużi u fl-ispiża tal-merkurju, li kien monopolju rjali. Fil-Ħonduras, dawn ir-riformi kkontribwew għall-qawmien mill-ġdid tal-industrija tal-minjieri fis-snin tletin tas-seklu 18. Taħt il-Borboni, il-gvern Spanjol għamel diversi sforzi biex jerġa' jikseb kontroll fuq il-kosta tal-Karibew. Fl-1752, inbniet il-fortizza ta' San Fernando de Omoa. Fl-1780, l-Ispanjoli rritornaw lejn Trujillo, li beda jiżviluppa bħala bażi ta' operazzjonijiet kontra l-insedjamenti Brittaniċi fil-lvant. Matul is-snin tmenin tas-seklu 18, l-Ispanjoli reġgħu ħadu l-kontroll tal-Gżejjer tal-Bajja u keċċew lill-biċċa l-kbira tal-Brittaniċi u l-alleati tagħhom mir-reġjun tar-Río Negro. Il-Konvenzjoni Anglo-Spanjola tal-1786 irrikonoxxiet b’mod definittiv is-sovranità Spanjola fuq il-kosta tal-Karibew. ===L-indipendenza=== [[File:J.C.del Valle.jpg|thumb|L-Amerika Ċentrali kisbet l-indipendenza tagħha minn Spanja fil-15 ta' Settembru 1821. José Cecilio del Valle tal-Ħonduras kien filosfu, politiku, avukat u ġurnalist, wieħed mill-aktar figuri importanti fl-Amerika Ċentrali matul it-tranżizzjoni mill-ħakma kolonjali għall-indipendenza.]] Għal kważi tliet sekli, il-Ħonduras kien parti mill-Kaptanerija Ġenerali tal-Gwatemala, għalhekk l-indipendenza tiegħu kienet iddur madwar il-movimenti favur l-indipendenza fil-provinċji l-oħra. Wara l-okkupazzjoni Franċiża ta' Spanja, l-ewwel atti ta' insurrezzjoni favur l-indipendenza tal-Amerika Ċentrali seħħew fin-Nikaragwa, El Salvador, u l-Gwatemala (1811-1813). Fil-Ħonduras, l-Ispanjoli rrikorrew għall-perpetwazzjoni tal-kontroll tagħhom fuq il-poter biex jrażżnu l-moviment tal-indipendenza. Mill-1813 sal-1820, ma seħħew l-ebda avvenimenti notevoli oħra relatati mal-indipendenza fl-Amerika Ċentrali. Ma kienx qabel kmieni fl-1821, meta l-Messiku, permezz tal-Pjan ta’ Iguala, iddikjara l-indipendenza sħiħa tiegħu minn Spanja fl-24 ta' Frar, li nkisbet l-indipendenza tal-Amerika Ċentrali. Dan l-avveniment aċċellera l-indipendenza tal-Amerika Ċentrali, li ġiet ikkonsummata fil-15 ta' Settembru, 1821, b’dikjarazzjoni abbozzata minn José Cecilio del Valle. L-ewforija tal-indipendenza kienet ta' żmien qasir, għax f’Jannar 1822, fuq l-inizjattiva tal-konservattivi u l-Imperatur Agustín de Iturbide, il-Provinċji Uniti tal-Amerika Ċentrali ngħaqdu mal-Imperu Messikan. Din l-għaqda damet sal-waqgħa ta'Iturbide f’Marzu 1823. L-istati tal-Istmu, mill-Panama sal-Gwatemala, jistgħu forsi jiffurmaw konfederazzjoni. Dan il-post magnífico bejn iż-żewġ oċeani kbar jista’, maż-żmien, isir imperu dinji. Il-kanali tiegħu se jqassru d-distanzi, isaħħu r-rabtiet kummerċjali mal-Ewropa, l-Amerika, u l-Asja, u jġibu tribut minn madwar id-dinja kollha lejn dan ir-reġjun prosperu. Forsi xi darba l-kapitali tad-dinja tkun tinsab hemm, hekk kif Kostantinu l-Kbir iddikjara Kostantinopli bħala l-kapitali tad-dinja tal-qedem. Simón Bolívar (1815) ===L-istabbiliment tar-Repubblika Federali=== [[File:Francisco Morazán Quesada.JPG|thumb|Il-Ġeneral Francisco Morazán, mexxej Honduras li serva bħala president tal-Federazzjoni tal-Amerika Ċentrali.]] [[File:Flag of the United Provinces of Central America.svg|thumb|Bandiera tal-Provinċji Uniti tal-Amerika Ċentrali.]] F'Marzu 1824, tlaqqa' kungress fil-Gwatemala u waqqaf ir-Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali, magħmula mill-Gwatemala, il-Ħonduras, El Salvador, in-Nikaragwa, u l-Kosta Rika. Ir-repubblika l-ġdida kellha eżistenza qasira, u wara diversi gwerer ċivili, l-unjoni xoljiet fis-26 ta' Ottubru 1838, bil-ħames stati jsiru ħames stati indipendenti. Uħud mill-istati tal-Amerika Ċentrali ppruvaw jirrikostitwixxu r-Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali diversi drabi. Madankollu, dawn it-tentattivi fallew u swew il-ħajjiet ta' diversi mill-inizjaturi tagħhom. Tentattiv finali sar fl-1895 taħt l-influwenza ta' Policarpo Bonilla, president tal-Ħonduras. F'din l-okkażjoni, ġie ffirmat trattat man-Nikaragwa u El Salvador, li skontu t-tliet repubbliki ffurmaw federazzjoni taħt l-isem tar-Repubblika l-Kbira tal-Amerika Ċentrali. It-tliet repubbliki saru stati, u s-sovranità fuq il-federazzjoni ngħatat lil Dieta magħmula minn tliet membri, wieħed minn kull stat, li kellha tiltaqa' kull sena fil-kapitali tal-istati federali. Fuq stedina ta' din id-Dieta, it-tliet stati ħatru delegazzjoni li ltaqgħet bħala Assemblea Kostitwenti f'Managua u stabbilixxiet Kostituzzjoni, li taħt it-termini tagħha t-tliet stati adottaw l-isem Stati Uniti tal-Amerika Ċentrali fl-1 ta’ Novembru 1898. Din il-Kostituzzjoni, li f'moħħ dawk li fassluha rrappreżentat konsolidazzjoni tat-tliet stati federali u riorganizzazzjoni rapida tar-Repubblika l-kbira tal-Amerika Ċentrali, immaġinata minn Francisco Morazán, kellha tmiem traġiku. L-għada li ltaqgħet l-Assemblea Kostitwenti, faqqa' moviment rivoluzzjonarju, ostili għall-federazzjoni l-ġdida, f'San Salvador, li rriżulta f'amministrazzjoni ġdida f'dak l-istat. L-ewwel pass tagħha kien li tirtira mill-Unjoni, u din is-separazzjoni wasslet għax-xoljiment tal-Istati Uniti tal-Amerika Ċentrali, hekk kif, fuq l-eżempju ta' El Salvador, l-istati tal-Ħonduras u n-Nikaragwa reġgħu assumew is-sovranità tagħhom. ===Il-Presidenza ta' Santos Guardiola=== [[File:Jose Santos Guardiola.jpg|thumb|Il-President tal-istat indipendenti tal-Ħonduras, José Santos Guardiola.]] Wara t-twaqqigħ ta' Cabañas, il-Ġeneral José Santos Guardiola mar il-Ħonduras. Fl-10 ta' Novembru, wasal f'Tegucigalpa u nieda l-kandidatura presidenzjali tiegħu. Saru l-elezzjonijiet, u peress li l-ebda kandidat ma rċieva maġġoranza assoluta, l-Assemblea Ġenerali eleġġiet lill-Ġeneral konservattiv Santos Guardiola bħala president u lil José María Lazo bħala viċi president. Il-Ġeneral José Santos Guardiola ħa l-presidenza tal-Ħonduras fis-17 ta' Frar 1856, u b'hekk wettaq aspirazzjoni li ilha miżmuma u li ġiet ripetutament imfixkla. Matul l-amministrazzjoni ta' Guardiola, l-ekonomija tal-pajjiż kienet prekarja, sal-punt li l-president kien imġiegħel joħroġ muniti tar-ram. Fuq nota oħra, l-amministrazzjoni ta' Guardiola kienet waħda mill-aktar liberali fl-istorja tal-Ħonduras; minkejja li kien membru tal-Partit Konservattiv, Santos Guardiola ta l-libertà tal-istampa. Espandiet ukoll il-libertà tal-espressjoni individwali u inkludiet sidien tal-art tal-klassi tan-nofs fost il-votanti, minbarra li rregola r-relazzjonijiet bejn l-istat u l-knisja. Iżda l-aktar kisba importanti tagħha kienet it-Trattat ta' Comayagua li bih il-gvern Brittaniku għadda l-Gżejjer tal-Bajja u parti mit-territorju tar-Renju tan-Mosquito lill-Ħonduras. Fl-aħħar, l-antiklerikaliżmu miftuħ ta' Guardiola wasslu biex jibda l-hekk imsejħa “Gwerra tal-Missirijiet” f’April 1861. Dan, imbagħad, ikkontribwixxa għall-assassinju tiegħu fil-11 ta' Jannar, 1862, minn idejn il-gwardja tal-unur presidenzjali tiegħu stess. Dan id-delitt xokkja profondament lill-pajjiż. Is-Senatur José Francisco Montes Fonseca ħa l-kmand, iżda malajr iddelegah lill-Ġeneral José María Medina, u minnu, kif stipulat mil-liġi, għadda ftit wara għand il-Viċi President, Victoriano Castellanos Cortés. Minħabba l-gwerer u l-ġlidiet għall-poter kontinwi, il-Ħonduras kien mgħaddas fl-arretratezza. Castellanos “ħadem biex jikkalma t-tempra, inissel il-fiduċja, u jippromwovi l-progress possibbli... u kien ikun iwettaq ħafna kieku ma laħqitx il-mewt... fil-11 ta' Diċembru ta' dik l-istess sena.” ===Il-Kostituzzjoni tal-1865 u t-tmiem tas-seklu=== [[File:Panorama of Tegucigalpa, Honduras (1889).jpg|thumb|Xbieha ta' Tegucigalpa fis-seklu 19.]] Wara l-mewt ta' Victoriano Castellanos, Francisco Montes reġa' lura fil-poter. Iżda meta faqqgħet il-gwerra bejn El Salvador u l-Gwatemala fl-1863, Montes ingħaqad mal-kawża liberali Salvadorjana. Truppi tal-gvern Gwatemalan ta' Rafael Carrera invadew il-Ħonduras u pproklamaw lill-Ġeneral José María Medina, li kien akkumpanja lill-invażuri, bħala president f'Ġunju 1863. Medina laqqa' Assemblea Kostitwenti Nazzjonali li rrevokat il-Kostituzzjoni tal-1840. Il-Kostituzzjoni tal-1865 ġiet adottata minflokha. Din il-Kostituzzjoni, għall-ewwel darba, adottat id-denominazzjoni ta' “Repubblika” għall-pajjiż. Is-sistema leġiżlattiva bikamerali implimentata minn Juan Lindo ġiet abolita, u ġiet stabbilita sistema unikamerali. Għall-ewwel darba fil-liġi kostituzzjonali Honduraża, il-projbizzjoni tar-rielezzjoni presidenzjali ġiet imnaqqxa. F'Diċembru ta' dik l-istess sena, Medina ċeda l-presidenza lis-Senatur Francisco Inestroza sabiex ikunu jistgħu jsiru l-elezzjonijiet. Kif mistenni, l-elezzjonijiet iffavorixxew lill-Ġeneral Medina. Il-Ġeneral Florencio Xatruch intgħażel bħala viċi president. Medina ħa l-presidenza fil-15 ta' Frar, 1864, f'Gracias. Matul l-ewwel mandat presidenzjali tiegħu, Medina ffaċċja reżistenza fl-1865 mir-ribelli ta’ Olancho; U biex irażżanhom u jeqred il-ħażen, huwa ordna li r-ribelli jiġu segwiti bla heda, u ħafna minnhom ġew sparati jew imdendlin. Hekk kif il-mandat tiegħu wasal fi tmiemu, Medina talab riforma tal-Artikolu 33 tal-Kostituzzjoni, li pprojbixxa r-rielezzjoni tiegħu. Għal dan il-għan, huwa ħeġġeġ lill-muniċipalitajiet biex jissottomettu talba lill-fergħa eżekuttiva biex jemendaw l-artikolu. Konsegwentement, huwa sejjaħ Kungress straordinarju, li min-naħa tiegħu sejjaħ għal assemblea kostitwenti. Fit-8 ta' Awwissu, 1869, l-artikolu ġie emendat, u b'hekk Medina seta' jiġi rielett. Matul it-tieni mandat tiegħu, id-dipartiment ta' La Mosquitia nħoloq fit-22 ta' Novembru, 1868. Dan il-perjodu ra wkoll wieħed mill-ewwel atti ta’ korruzzjoni fil-pajjiż. Self ġie nnegozjat fl-Ewropa "taħt kundizzjonijiet sfavorevoli ħafna għall-Honduras, maħsub biex tinbena l-ferrovija interoċeanika; bilkemm ippermetta t-tlestija ta' sezzjoni waħda tal-ferrovija u għamel ħsara kbira lill-kreditu Honduras barra l-pajjiż." Wara ż-żewġ mandati presidenzjali ta' Medina, kien hemm skuntentizza mifruxa fil-pajjiż. Anke hekk, il-president ma kienx lest li jċedi l-poter u rrikorra għal plebisċitu f’laqgħat miftuħa tal-muniċipju biex jibqa' fil-kariga. Ir-riżultat tal-plebisċitu kien kif xtaq il-Ġeneral Medina. Fis-26 ta’ Marzu 1870, reġa’ ħa l-poter. Madankollu, fl-1883, Dr. Soto wkoll tilef il-favur ta' Barrios u kien imġiegħel jirriżenja. Is-suċċessur tiegħu, il-Ġeneral Luis Bográn, baqa' fil-kariga sal-1891 meta l-Ġeneral Ponciano Leiva—li kien mexxa fil-qosor tliet darbiet bejn l-1873 u l-1876—reġa' lura fil-poter f'elezzjonijiet immanipulati. Minkejja li kien liberali, Leiva pprova jmexxi bħala dittatur assolut. Huwa xolja l-Partit Liberali tal-Ħonduras (PLH) u ddeporta l-mexxejja tiegħu. Dan irriżulta f'rawnd ġdid ta' kunflitt, li fih il-Partit Liberali rikostitwit fl-aħħar mill-aħħar ħareġ rebbieħ. Il-PLH kien immexxi minn Policarpo Bonilla, bl-appoġġ tad-dittatur liberali tan-Nikaragwa, José Santos Zelaya. Meta Bonilla ħa l-poter fl-1894, huwa beda jimplimenta ċertu grad ta' ordni fil-politika Ħondurasa. ===seklu 20=== [[File:Manuel Bonilla.jpg|thumb|Manuel Bonilla, 1911.]] Il-President Terencio Sierra kien l-ewwel ħakkiem Honduran tas-seklu 20, fejn ħa l-presidenza minn Policarpo Bonilla fl-1899. Matul l-amministrazzjoni tiegħu, seħħ wieħed mill-aktar avvenimenti sinifikanti fl-istorja ekonomika u politika tal-pajjiż. "L-aħwa Vaccaro, familja ta' oriġini Taljana li nnegozjaw il-banana fi New Orleans, irċevew konċessjonijiet tal-art fuq il-Kosta tat-Tramuntana... Il-kumpanija Vaccaro, bħal detenturi oħra ta' konċessjonijiet fuq il-Kosta tat-Tramuntana aktar tard, ħadet vantaġġ mill-privileġġi mogħtija mill-konċessjonijiet biex tesporta l-banana minn La Ceiba." Ladarba ntemm il-mandat presidenzjali tiegħu, Sierra pprova jibqa' fil-poter, iżda tneħħa mill-Ġeneral Manuel Bonilla. Dan il-ħakkiem wera li kien ħabib aħjar tal-kumpaniji tal-banana minn Terencio Sierra nnifsu. Matul l-amministrazzjoni tiegħu, dawn il-kumpaniji kisbu eżenzjonijiet mit-taxxa u permess biex jibnu baċiri u toroq. Ukoll, konċessjonijiet biex jibnu kanali artifiċjali għat-trasport tal-banana u biex jikkanalizzaw ix-xmajjar Salado u El Porvenir, kif ukoll permess biex jiksbu l-ittri għall-kostruzzjoni tal-ferrovija l-ġdida. ===Dittatorjat ta' Carías Andino=== [[File:Pres. Andino of Honduras LCCN2016878325.jpg|thumb|Carías Andino, 1936.]] Minkejja l-inkwiet dejjem jikber u t-tensjonijiet ekonomiċi severi, l-elezzjonijiet tal-1932 kienu relattivament paċifiċi u ġusti. Fi Frar 1932, il-Partit Nazzjonali tal-Ħonduras (PNH) innomina lil Carías bħala l-kandidat presidenzjali tiegħu; inizjalment, kienu għażlu lil Venancio Callejas bħala l-kandidat viċi presidenzjali tagħhom, iżda meta dan irrifjuta, Abraham Williams ġie nnominat minflok. Il-Liberali, min-naħa tagħhom, innominaw lil Ángel Zúñiga Huete bħala l-kandidat tagħhom. Fi tmiem il-konkors elettorali, Carías rebaħ l-elezzjoni b'marġni ta' madwar 20,000 vot. Il-Ġeneral ħa l-kariga fis-16 ta' Novembru 1932, u b'hekk beda dak li aktar tard sar l-itwal gvern b'terminu wieħed fl-istorja tal-Ħonduras. Għall-ewwel, kien maħsub li l-gvern ta' Carías, bħal dawk ta' qablu, ma kienx destinat li jdum ħafna. Ftit qabel l-inawgurazzjoni tiegħu, il-Liberali dissidenti kienu qamu f'ribelljoni. Carías innifsu ħa l-kmand tal-forzi tal-gvern, kiseb armi f'El Salvador, u fi żmien qasir għaffeġ ir-ribelljoni. Matul l-ewwel parti tal-amministrazzjoni tiegħu, Carías iffoka fuq il-prevenzjoni tal-kollass finanzjarju, it-titjib tal-forzi armati, u l-bini tat-toroq, filwaqt li fl-istess ħin ħejja t-triq biex jestendi ż-żjara tiegħu fil-poter. Is-sitwazzjoni ekonomika baqgħet ħażina matul is-snin tletin. Minbarra t-tnaqqis drastiku fl-esportazzjonijiet tal-banana kkawżat mid-dipressjoni, l-industrija tal-banana kienet mhedda fl-1935 minn epidemiji bħall-marda tas-Sigatoka. Fi żmien sena, żoni vasti, inklużi dawk fir-reġjun ta' Trujillo, ġew abbandunati, u eluf ta' Hondurani tilfu l-impjieg tagħhom. Sal-1937, il-marda kienet ġiet ikkontrollata, iżda ħafna żoni affettwati baqgħu improduttivi. B'riżultat ta' dan, il-Honduras tilfet porzjon sinifikanti mis-suq internazzjonali Carías kien għamel sforzi biex itejjeb il-Forzi Armati saħansitra qabel ma sar president. Ladarba sar president, il-motivazzjoni tiegħu biex ikompli xogħlu żdiedet. Huwa ta attenzjoni speċjali lill-Forza tal-Ajru li kienet qed tonqos, billi waqqaf l-Iskola tal-Avjazzjoni Militari (1934) u ħatar kurunell Amerikan bħala l-kmandant tagħha. Maż-żmien, Carías mexa bil-mod iżda b'mod kostanti biex jikkonsolida l-poter tiegħu. Huwa kiseb l-appoġġ tal-kumpaniji tal-banana billi oppona strajkijiet u inkwiet ieħor tax-xogħol. Huwa saħħaħ il-pożizzjoni tiegħu fiċ-ċrieki finanzjarji domestiċi u barranin permezz ta' politiki ekonomiċi konservattivi. Anke fl-aqwa tad-Depressjoni, huwa kompla jagħmel ħlasijiet regolari fuq id-dejn barrani, billi żamm strettament mat-termini tal-ftehim mad-detenturi tal-bonds Brittaniċi. Huwa ssodisfa wkoll kredituri oħra. Żewġ self żgħir tħallsu lura kompletament fl-1935. ===Nofs is-seklu 20=== [[File:La ceiba.jpg|thumb|L-Istazzjon tal-Ferrovija f'La Ceiba fil-bidu tas-seklu 20.]] Kumpaniji Amerikani, bħall-United Fruit Company, l-Standard Fruit Company, u l-Cuyamel Fruit Company, iddominaw l-ekonomija Hondurana, billi stabbilew pjantaġġuni enormi tal-banana tul il-kosta tat-tramuntana. Dawn il-kumpaniji malajr għamlu l-banana l-esportazzjoni ewlenija tal-Honduras bi skambju għal konċessjonijiet kbar. Għalhekk, il-kapital barrani, il-ħajja fil-pjantaġġuni tal-banana, u l-konservattivi kienu fatturi determinanti fil-politika Hondurana mill-aħħar tas-seklu 19 sa nofs is-seklu 20. [[File:Tegucigalpa Presidential Palace.jpg|thumb|L-eks Palazz Presidenzjali tal-Ħonduras.]] Il-Ġeneral Tiburcio Carías Andino mexxa l-Honduras b'mod dittatorjali matul id-Depressjoni l-Kbira, sal-1948. Fl-1955, wara żewġ amministrazzjonijiet awtoritarji u strajk tal-ħaddiema tal-banana, uffiċjali militari żgħażagħ riformisti għamlu kolp ta' stat li installa ġunta proviżorja u witta t-triq għall-elezzjonijiet tal-assemblea kostitwenti fl-1957. Din l-assemblea ħatret lil Ramón Villeda Morales bħala president u ttrasformat ruħha f'leġiżlatura nazzjonali b'mandat ta' sitt snin. Fl-1963, uffiċjali militari konservattivi ressqu 'l quddiem l-elezzjonijiet kostituzzjonali u neħħew lil Villeda f'kolp ta' stat imdemmi. Il-Ġeneral Oswaldo López Arellano mexxa l-forzi armati u mexxa sal-1970. L-iskuntentizza popolari kompliet. ===Il-gwerra tal-1969=== [[File:Chance vought corsair f4u-5n FAH-609.jpg|thumb|Il-famuż Honduran Corsair 609, użat matul il-gwerra tal-1969, Air Museum of Tegucigalpa, M.D.C.]] Fl-1968, ir-reġim ta' López Arellano deher li kien fi problemi serji. Is-sitwazzjoni ekonomika diżastruża wasslet għal tilwim industrijali, inkwiet politiku, u anke kritika minn gruppi konservattivi bħal FENAGH. Is-sitwazzjoni politika ddeterjorat, bil-gvern Honduran u xi gruppi privati jagħtu t-tort tal-problemi ekonomiċi tal-pajjiż lill-madwar 300,000 immigrant Salvadoran mingħajr dokumenti fil-Honduras. FENAGH akkużat lill-immigranti Salvadorani b’invażjonijiet illegali tal-art. It-tensjonijiet eskalaw f'Ġunju 1969, hekk kif it-timijiet nazzjonali taż-żewġ pajjiżi kienu qed jippreparaw biex jiffaċċjaw lil xulxin fit-tħejjija għat-Tazza tad-Dinja tal-1970. Seħħew xi inkwiet waqt l-ewwel logħba f’Tegucigalpa. Iżda s-sitwazzjoni marret għall-agħar konsiderevolment waqt il-logħba tar-ritorn f’San Salvador. Il-partitarji Hondurani ġew trattati ħażin, il-bandiera Hondurana u l-innu nazzjonali ġew insultati, u l-emozzjonijiet kienu qawwija fiż-żewġ pajjiżi. Biex tpattija, il-Hondurani aġixxew b'mod vjolenti kontra ħafna residenti Salvadorani fil-Honduras, inklużi diversi viċi-konsli. L-istampa fiż-żewġ nazzjonijiet ikkontribwiet għal klima dejjem tikber ta' isterija, u b’hekk, fis-27 ta' Ġunju, 1969, il-Honduras qatgħet ir-relazzjonijiet diplomatiċi ma' El Salvador. Kmieni filgħodu tal-14 ta' Lulju, 1969, bdiet azzjoni militari konġunta, li saret magħrufa bħala l-“Gwerra tal-Futbol”. Il-forza tal-ajru Salvadorjana attakkat miri ġewwa l-Honduras. Bl-istess mod, l-armata Salvadorjana nediet offensivi kbar tul l-awtostrada ewlenija li tgħaqqad iż-żewġ nazzjonijiet u kontra l-gżejjer Honduras fil-Golf ta' Fonseca. It-tensjonijiet eskalaw wara l-gwerra tal-fruntiera tal-1969 ma' El Salvador, magħrufa bħala l-"Gwerra tal-Futbol" jew il-"Gwerra tal-Mitt Siegħa" (għax damet erbat ijiem u kkoinċidiet ma' logħba tal-futbol bejn iż-żewġ pajjiżi). L-F4U-5 Corsair Honduran, reġistrazzjoni FAH 609, sar famuż matul dan il-kunflitt meta l-Kurunell Fernando Soto Henríquez waqqa' tliet F-51 Mustangs Salvadorani (kien hemm madwar għoxrin ajruplan, iżda dan biss huwa ppreservat[64]). President ċivili, Ramón Ernesto Cruz tal-Partit Nazzjonali, ħa l-poter fil-qosor fl-1971 iżda ma setax jiggverna b'mod effettiv. Fl-1971, l-Istati Uniti ċedew il-Gżejjer Swan lill-Honduras wara li ffirmaw it-Trattat tal-Gżejjer Swan. Fl-1972, il-Ġeneral López wettaq kolp ta' stat ieħor. López adotta politiki aktar progressivi, inkluża r-riforma agrarja, iżda sa nofs is-snin sebgħin, skandli ta' korruzzjoni waqqgħu r-reġim tiegħu. Ir-reġimi tal-Ġeneral Juan Alberto Melgar Castro (1975-1978) u l-Ġeneral Policarpo Paz García (1978-1982) fil-parti l-kbira ssorveljaw l-iżvilupp tal-infrastruttura fiżika u s-sistema tat-telekomunikazzjoni attwali tal-Honduras. Il-pajjiż esperjenza wkoll l-aktar tkabbir ekonomiku mgħaġġel tiegħu matul dan il-perjodu, immexxi minn żieda fid-domanda internazzjonali għall-prodotti tiegħu u d-disponibbiltà ta’ self kummerċjali barrani. Fl-1982, ġiet stabbilita kostituzzjoni ġdida biex terġa’ tiġi stabbilita s-saltna tad-dritt. Din il-kostituzzjoni kienet ir-riżultat ta’ negozjati bejn il-forzi politiċi u l-militar. Din naqqset it-terminu presidenzjali, stabbilixxiet il-projbizzjoni tar-rielezzjoni, u tat lill-Forzi Armati tal-Honduras is-sorveljanza tas-sistema f’każ li xi ħadd jipprova jdgħajjef id-demokrazija jew jabolixxi l-Kostituzzjoni tal-Honduras tal-1982. ===Il-Kostituzzjoni tal-1982=== Taħt il-kostituzzjoni l-ġdida, il-liberali Roberto Suazo Córdova ġie elett president kostituzzjonali, fejn wiegħed rivoluzzjoni ta' onestà u xogħol iebes. Madankollu, il-presidenza tiegħu ċċentrat madwar avvenimenti mmirati biex irażżnu l-espansjoniżmu Sovjetiku fir-reġjun, orkestrati mill-Istati Uniti. Wara r-rebħa Sandinista fin-Nikaragwa u l-instabbiltà politika f'El Salvador, il-President tal-Istati Uniti Ronald Reagan, determinat li ma jittollerax reġimi soċjalisti fir-reġjun, ra l-Honduras bħala l-pjattaforma perfetta għat-tnedija ta' kontro-rivoluzzjoni. Bil-kompliċità ta' Suazo Córdova u l-kmandant tal-forzi armati, Gustavo Álvarez Martínez, is-CIA ffinanzjat u mexxiet il-formazzjoni ta' armata kontro-rivoluzzjonarja Nikaragwana f'Olancho u El Paraíso, bil-għan li tfastidja lill-gvern Sandinista. Din l-aġenzija tal-Istati Uniti assistiet ukoll lill-militar Salvadoran fil-ġlieda tiegħu kontra r-ribelli tax-xellug. [[File:Mitch 1998-10-26 2028Z.jpg|thumb|L-Uragan Mitch, li laqat il-Ħonduras fl-1998, ħalla aktar minn 5,000 mejta u għamel ħsara kbira lill-infrastruttura tal-pajjiż.]] [[File:Comandancia General de las FFAAH.jpg|thumb|Il-Bini tal-Kmand tal-Forzi Armati f'Tegucigalpa.]] L-elezzjonijiet ta’ Novembru 1989 iffavorixxew lill-kandidat tal-Partit Nazzjonali, Rafael Leonardo Callejas. Matul l-amministrazzjoni tiegħu, Callejas implimenta l-ewwel politiki neoliberali fil-pajjiż, imfassla mill-Fond Monetarju Internazzjonali u l-Bank Dinji. F’Marzu 1990, daħlet fis-seħħ il-Liġi dwar ir-Riorganizzazzjoni Strutturali, li żvalutat il-Lempira, naqqset it-tariffi, u implimentat miżuri oħra. Sa tmiem il-mandat tiegħu, il-politiki neoliberali ta' Callejas irriżultaw fi prestazzjoni makroekonomika pjuttost modesta, bi tkabbir annwali ta' 1.5% biss. Internazzjonalment, l-amministrazzjoni ta' Callejas kisbet rebħa sinifikanti, bil-Honduras tirċievi tliet kwarti tat-territorji li kienu ilhom f'tilwima ma' El Salvador mill-1969. Fl-1994, il-Liberali reġgħu lura fil-poter bir-rebħa ta' Carlos Roberto Reina. Il-president il-ġdid “ħa passi deċiżivi biex jissubordina għall-poter ċivili l-aħħar mekkaniżmi li kien fadal li bihom il-Forzi Armati kienu ssorveljaw gvernijiet kostituzzjonali suċċessivi.” Huwa ħoloq ukoll il-Pulizija Ċivili u abolixxa s-servizz militari obbligatorju fis-6 ta' April 1995. "Fir-rigward tal-ekonomija, ir-riżultati mħallta kienu soġġetti għal diversi interpretazzjonijiet. Reina għażlet politiki ta' awsterità finanzjarja u tnaqqis fil-forza tax-xogħol tas-servizz ċivili, skont prinċipji liberali, għalkemm dawn kienu kkomplementati minn programmi soċjali biex itaffu l-impatt tat-trasformazzjonijiet strutturali bil-mod, programmi li għalihom kiseb l-approvazzjoni tal-IMF." Il-liberali Carlos Roberto Flores Facussé ħa l-kariga fl-1998. “Flores inawgura programmi ta' riforma u modernizzazzjoni għall-gvern u l-ekonomija Hondurana, b’enfasi fuq l-għajnuna lill-ifqar ċittadini tal-Honduras, iżda l-gvern tiegħu kien affettwat mid-diżastru naturali tal-Uragan Mitch, li qered il-pajjiż ftit xhur wara li ħa l-kariga.” “Il-ġestjoni diliġenti tiegħu tar-rikostruzzjoni, li involviet għajnuna internazzjonali abbundanti, mitigat ħsara umanitarja akbar, u l-amministrazzjoni tiegħu ma kinitx imtappna mill-korruzzjoni. L-irkupru ekonomiku kien aktar mgħaġġel milli mistenni, iżda l-faqar u l-inugwaljanza ma naqsux bl-istess mod. Min-naħa l-oħra, il-gvern tiegħu naqas ukoll milli jrażżan il-vjolenza soċjali rampanti.” ===Perjodu kontemporanju=== [[File:Flores w clinton.jpg|thumb|Il-Presidenti Bill Clinton u Carlos Flores Facussé.]] L-ewwel elezzjonijiet tas-seklu 21, li saru fil-25 ta' Novembru 2001, ġabu lin-negozjant Ricardo Maduro tal-Partit Nazzjonali fil-poter b'52.2% tal-voti, meta mqabbel ma' 44.2% għall-Professur Rafael Pineda Ponce. L-għan ewlieni ta' Maduro kien il-ġlieda kontra l-mewġa ta' kriminalità li kienet qed taħkem il-pajjiż. Eżempju ta' politiku u negozjant favur is-suq, Maduro ġġieled il-vjolenza tal-gangijiet taż-żgħażagħ u kiseb suċċessi aktar viżibbli fl-istabbilizzazzjoni tal-ekonomija u t-tnaqqis tad-dejn estern. Madankollu, il-problema tal-faqar baqgħet mhux solvuta. Internazzjonalment, Maduro daħħal lill-Honduras fil-ftehim kummerċjali tas-CAFTA u skjera l-Battaljun Xatruch fl-Iraq. Fi tmiem l-2009, f'nofs din il-kriżi, il-Honduras kellha l-elezzjonijiet tagħha, u r-rebbieħ kien Porfirio Lobo Sosa, il-kandidat tal-Partit Nazzjonali tradizzjonalment tal-lemin u konservattiv. Lobo Sosa, negozjant agrikolu mid-dipartiment ta’ Olancho, ħaddan diskors ċentrista u konċiljatorju. Fl-1 ta' Ġunju, 2011, il-Honduras ġiet ammessa mill-ġdid fl-OAS. ==Gvern u politika== Il-Ħonduras storikament kienet ikkaratterizzata minn konservattiżmu soċjali u politiku qawwi, imħallat ma' perjodi ta' riforma u tensjonijiet interni. L-Artikolu 4 tal-Kostituzzjoni tar-Repubblika tal-Ħonduras jistabbilixxi li "l-forma ta' gvern hija repubblikana, demokratika, u rappreżentattiva." Din hija eżerċitata minn tliet fergħat: leġiżlattiva, eżekuttiva, u ġudizzjarja, li huma komplementari u indipendenti, u mingħajr relazzjonijiet ġerarkiċi. Jiddikjara wkoll li r-rotazzjoni tal-presidenza hija obbligatorja, u li l-ksur ta' din ir-regola jikkostitwixxi tradiment. L-Artikolu 5 tal-istess kostituzzjoni jistipula li l-gvern irid ikun ibbażat fuq il-prinċipju tad-demokrazija parteċipattiva, li minnha hija derivata l-integrazzjoni nazzjonali. Dan jimplika l-parteċipazzjoni tas-setturi politiċi kollha... sabiex jiġi żgurat u msaħħaħ il-progress tal-Ħonduras ibbażat fuq l-istabbiltà politika u r-rikonċiljazzjoni nazzjonali. t-terminu presidenzjali fil-Ħonduras huwa ta' erba' snin u l-president jiġi elett direttament. Il-president ikun akkumpanjat minn tliet nominati presidenzjali—li jservu bħala viċi presidenti—u f'każ ta' assenza temporanja jew permanenti tal-president, wieħed minnhom jassumi l-presidenza; in-nominati presidenzjali jservu wkoll termini ta' erba' snin. [[File:Congreso nacional de Honduras.jpg|thumb|Il-Bini tal-Kungress Nazzjonali tal-Ħonduras (Edificio del Congreso Nacional de Honduras/Building of the National Congress of Honduras)]] Il-poter leġiżlattiv huwa eżerċitat minn Kungress tad-Deputati eletti b'rappreżentanza proporzjonali. Dan jiltaqa' f'sessjoni ordinarja f'Tegucigalpa fil-25 ta' Jannar ta' kull sena, mingħajr avviż minn qabel, u jaġġorna fil-31 ta' Ottubru tal-istess sena. Il-Kungress Nazzjonali għandu s-setgħat li ġejjin: li joħloq, jippromulga, jinterpreta, jemenda, u jħassar liġijiet; li jlaqqa', jissospendi, u jaġġorna s-sessjonijiet tiegħu; li jippromulga l-Liġi Organika tiegħu; u li japplika s-sanzjonijiet stabbiliti fiha għal dawk li jiksruha; u li jlaqqa' sessjonijiet straordinarji skont il-Kostituzzjoni. [[File:Corte Suprema de Justicia de Honduras.jpg|thumb|Bini tal-Qorti Suprema]] Il-Qorti Suprema tal-Ġustizzja tal-Honduras tinsab f'Tegucigalpa u hija magħmula minn ħmistax-il imħallef sħiħ u seba' mħallfin supplenti, eletti mill-Kungress Nazzjonali. Hija maqsuma f'kmamar, skont ir-Regolamenti Interni tal-Qorti. Il-Ġudikatura Honduras hija magħmula mill-Qorti Suprema tal-Ġustizzja, il-Qrati tal-Appell, il-Qrati tal-Prim'Istanza, il-Qrati tas-Sentenzi, u l-qrati inferjuri stabbiliti bil-liġi. Il-Prim Imħallef tal-Qorti Suprema huwa elett mill-Kungress Nazzjonali għal mandat ta' seba' snin. Il-mandat tal-imħallfin tal-Qorti Suprema huwa ta' seba' snin, u jistgħu jiġu eletti mill-ġdid. <center> {|class="wikitable" border="1" |+ '''Partiti Politiċi tar-Repubblika tal-Ħonduras''' !Akronimu !Isem !Fondazzjoni |- |PLH||[[Partit Liberali tal-Ħonduras]]||<center>1891 |- |PNH||[[Partit Nazzjonali tal-Ħonduras]]||<center>1902 |- |PDCH||[[Partit Demokratiku Kristjan tal-Ħonduras]]||<center>1968 |- |PINU||[[Partit tal-Innovazzjoni u l-Għaqda|Innovazzjoni u Għaqda-Partit Soċjal Demokratiku]]||<center>1974 |- |} </center> ===Relazzjonijiet barranin=== Ir-relazzjonijiet barranin tal-Honduras jinkludu r-relazzjonijiet tal-pajjiż mal-bqija tad-dinja, inklużi l-isferi politiċi, ekonomiċi, kummerċjali, militari, legali, ġeopolitiċi u ġeostrateġiċi. Mill-bidu tagħha, il-Honduras kienet attur ewlieni fl-Amerika Ċentrali u kellha rwol sinifikanti fix-xena politika globali, għalkemm l-orjentazzjoni u l-alleanzi tagħha varjaw konsiderevolment matul iż-żmien u taħt amministrazzjonijiet differenti. Il-Honduras hija pajjiż tradizzjonalment allinjat mal-Istati Uniti. Washington iddefendiet l-interessi tagħha fil-pajjiż, billi qieset dan bħala bażi biex iżżomm l-influwenza tagħha fl-Amerika Ċentrali. F'nofs is-snin tmenin, l-Istati Uniti bniet il-kumpless militari ta' Palmerola fuq ħamrija Honduras, li serva bħala pjattaforma loġistika għall-iskjerament tat-truppi tagħha fir-reġjun. [[File:Diplomatic missions of Honduras.png|thumb|Mappa tal-missjonijiet diplomatiċi tal-Ħonduras.]] Ir-relazzjonijiet barranin tal-Honduras huma mmaniġġjati mill-Ministeru tal-Affarijiet Barranin tal-Honduras. Bħalissa, il-ministru tiegħu huwa Eduardo Enrique Reina. L-Istitut Salvadorjan tal-Benesseri tal-Għalliema, l-Istitut Nazzjonali tal-Irtirar u l-Pensjonijiet għall-Impjegati u l-Uffiċjali tal-Fergħa Eżekuttiva, l-Istitut tas-Sigurtà Soċjali għall-Professjonisti Legali, l-Istitut tas-Sigurtà Soċjali għall-Impjegati tal-Università Nazzjonali Awtonoma tal-Honduras, u l-Istitut Nazzjonali tas-Sigurtà Soċjali tal-Għalliema huma membri attivi tal-Konferenza Inter-Amerikana dwar is-Sigurtà Soċjali (CISS). ==Etimoloġija== Matul il-perjodu kolonjali, it-territorju Honduras kien magħruf ukoll bħala Hibueras jew Higüeras, u xi konkwistaturi saħansitra sejħulu "Extremadura l-Ġdida." Fi żminijiet pre-Ispaniċi (u aktar tard, fil-viċi-rejaltà bikrija), in-nies Nahua tat-Triple Alliance u Cuzcatlán sejħu t-territorju li issa jinkludi l-Honduras "Weyimollan," li bin-Nahuatl tfisser "Post tal-Istufati l-Kbar," isem li ġie korrott bl-Ispanjol għal "Guaymuras." L-isem Honduras jirreferi għall-fond jew il-fond li n-navigaturi Spanjoli ltaqgħu magħhom tul il-kosti tiegħu. Ipoteżi mifruxa ħafna tattribwixxi l-isem lil Kristofru Kolombu, li suppost esklama, "Grazzi Alla ħriġna minn dawn il-fond!" u b'hekk semma t-territorju u wkoll Cape Gracias a Dios (Grazzi lil Alla). Madankollu, l-isem Honduras qatt ma jintuża fil-kitbiet jew fis-sommarji ta' Kolombu. Skont Élisée Reclus, l-isem huwa attribwit lil Bartolomé de las Casas, iżda Rolando Zelaya y Ferrera indika li huwa probabbli ħafna li l-ewwel li użaw l-isem tal-Honduras kienu Juan Díaz de Solís u Vicente Yáñez Pinzón, li fl-1508 iddeċidew li jesploraw ir-reġjun waħedhom. ==Organizzazzjoni territorjali== Il-Ħonduras hija maqsuma fi 18-il dipartiment, kull wieħed b'gvernatur maħtur mill-president. Id-dipartimenti huma maqsuma f'muniċipalitajiet, li huma mbagħad maqsuma fi bliet u rħula. Il-belt kapitali tar-Repubblika hija Tegucigalpa, li, flimkien mal-belt ta' Comayagüela, tifforma d-Distrett Ċentrali, fil-ġurisdizzjoni tad-dipartiment ta' Francisco Morazán. <center> {| class="wikitable" style="font-size:90%" width=500px !colspan=6| Departamentos de Honduras |- |colspan=6 |{{Mapa de Honduras con departamentos}} |- !Departamento ![[ISO 3166-2:HN|ISO:HN]]<ref>[[ISO 3166-2:HN]] ([[International Organization for Standardization|ISO]] [[ISO 3166-2|3166-2]]) Códigos para los departamentos de Honduras.</ref> !Cabecera !Población (2023) !Superficie (km²) !Densidad |- | [[Departamento de Atlántida|Atlántida]] | align="center" |HN-AT | align="center" |[[La Ceiba]] | align="center" |506 044 | align="center" |4372 | align="center" |115.7 |- | [[Departamento de Choluteca|Choluteca]] | align="center" |HN-CH | align="center" |[[Choluteca]] | align="center" |489 926 | align="center" |4360 | align="center" |112.4 |- | [[Departamento de Colón|Colón]] | align="center" |HN-CL | align="center" |[[Trujillo (Honduras)|Trujillo]] | align="center" |359 000 | align="center" |8249 | align="center" |43.5 |- | [[Departamento de Comayagua|Comayagua]] | align="center" |HN-CM | align="center" |[[Comayagua]] | align="center" |590 367 | align="center" |5124 | align="center" |115.2 |- | [[Departamento de Copán|Copán]] | align="center" |HN-CP | align="center" |[[Santa Rosa de Copán]] | align="center" |429 167 | align="center" |3242 | align="center" |132.4 |- | [[Departamento de Cortés|Cortés]] | align="center" |HN-CR | align="center" |[[San Pedro Sula]] | align="center" |1 876 658 | align="center" |3923 | align="center" |478.4 |- | [[Departamento de El Paraíso|El Paraíso]] | align="center" |HN-EP | align="center" |[[Yuscarán]] | align="center" |515 736 | align="center" |7489 | align="center" |68.9 |- | [[Departamento de Francisco Morazán|Francisco Morazán]] | align="center" |HN-FM | align="center" |[[Tegucigalpa]] | align="center" |1 741 653 | align="center" |8619 | align="center" |202.1 |- | [[Departamento de Gracias a Dios|Gracias a Dios]] | align="center" |HN-GD | align="center" |[[Puerto Lempira]] | align="center" |109 689 | align="center" |16&nbsp;997 | align="center" |6.5 |- | [[Departamento de Intibucá|Intibucá]] | align="center" |HN-IN | align="center" |[[La Esperanza (Intibucá)|La Esperanza]] | align="center" |277 711 | align="center" |3123 | align="center" |88.9 |- | [[Departamento de Islas de la Bahía|Islas de la Bahía (Bay Islands/Gżira tal-Bahia)]] | align="center" |HN-IB | align="center" |[[Roatán (municipio)|Roatán]] | align="center" |79 945 | align="center" |236 | align="center" |338.8 |- | [[Departamento de La Paz (Honduras)|La Paz]] | align="center" |HN-LP | align="center" |[[La Paz (La Paz)|La Paz]] | align="center" |234 504 | align="center" |2525 | align="center" |92.9 |- | [[Departamento de Lempira|Lempira]] | align="center" |HN-LM | align="center" |[[Gracias (Lempira)|Gracias]] | align="center" |380 532 | align="center" |4228 | align="center" |90.0 |- | [[Departamento de Ocotepeque|Ocotepeque]] | align="center" |HN-OC | align="center" |[[Ocotepeque (Ocotepeque)|Ocotepeque]] | align="center" |173 313 | align="center" |1630 | align="center" |106.3 |- | [[Departamento de Olancho|Olancho]] | align="center" |HN-OL | align="center" |[[Juticalpa]] | align="center" |600 519 | align="center" |23&nbsp;905 | align="center" |25.1 |- | [[Departamento de Santa Bárbara (Honduras)|Santa Bárbara]] | align="center" |HN-SB | align="center" |[[Santa Bárbara (Santa Bárbara)|Santa Bárbara]] | align="center" |488 040 | align="center" |5024 | align="center" |97.1 |- | [[Departamento de Valle|Valle]] | align="center" |HN-VL | align="center" |[[Nacaome]] | align="center" |195 747 | align="center" |1665 | align="center" |117.6 |- | [[Departamento de Yoro|Yoro]] | align="center" |HN-YO | align="center" |[[Yoro (Yoro)|Yoro]] | align="center" |652 982 | align="center" |7781 | align="center" |83.9 |- | colspan="8" align="right" style="font-size: smaller:" |'''*''' Fuente: Proyección del 2023<ref name="citypopulation.de">[https://www.citypopulation.de/en/honduras/admin/ Proyección del 2020] - Instituto Nacional de Estadística, Honduras</ref> |} </center> ==Simboli nazzjonali== * Bandiera Nazzjonali: Id-Digriet Leġiżlattiv Nru. 7, tas-16 ta' Frar 1866, stabbilixxa l-kulur bħala blu turkważ. Il-ħames stilel jirrappreżentaw l-għaqda u l-fraternità fost in-nazzjonijiet tal-Amerika Ċentrali, l-abjad jissimbolizza l-paċi, u l-blu turkważ jirrappreżenta s-sema nazzjonali. * Stemma Nazzjonali: Maħluqa għall-ewwel darba f'Ottubru 1825 bid-Digriet Nru. 16, matul il-gvern ta' Dionisio de Herrera, l-ewwel Kap tal-Istat tal-Honduras (Barahona Donaire, 1985). * Għasfur Nazzjonali: Il-makaw iskarlatina (Ara macao), jew makaw aħmar, kif inhu magħruf komunement fil-Ħonduras. Iddikjarat l-Għasfur Nazzjonali fit-28 ta' Ġunju, 1993, bid-Digriet Leġiżlattiv Nru. 36-93. * Mammiferu Nazzjonali: Iċ-ċerv denbu abjad (Odocoileus virginianus). Iddikjarat il-Mammiferu Nazzjonali fl-istess digriet bħall-Għasfur Nazzjonali. * Siġra Nazzjonali: Is-siġra tal-arżnu, iddikjarata bil-Ftehim Nru. 429, maħruġ fl-14 ta' Mejju, 1928. Dan jiddikjara li s-Siġra Nazzjonali hija: "is-siġra tal-arżnu li tidher simbolikament fuq l-Istemma Araldika tagħna." Madankollu, l-arżnu huwa ġeneru, mhux speċi; u d-digriet attwali għall-istemma araldika nazzjonali ma jispeċifikax liema speċi ta' arżnu għandha tidher, u dan wassal għal konfużjoni. L-ispeċi l-aktar assoċjata mas-siġra nazzjonali hija Pinus oocarpa, peress li hija waħda mill-aktar abbundanti fil-pajjiż. * Fjura Nazzjonali: L-Orkidea (Rhyncholaelia digbyana). Qabel dan, il-Fjura Nazzjonali kienet il-warda, iddikjarata bħala tali bid-digriet leġiżlattiv nru 17. Fil-25 ta' Novembru 1969, din inbidlet għall-orkidea, peress li hija indiġena għall-Ħonduras. <center> <!--Ismijiet tal-ispeċi kif jissejħu fil-Ħonduras--> <gallery> File:Araraazul-14.jpg|[[Ara macao|Guara Roja]] File:Quivira-Whitetail-Buck.jpg|[[Odocoileus virginianus|Venado cola blanca]] File:Pinus oocarpa Perquín.jpg|[[Pino]] File:Brassavola digbyana1.jpg|[[Rhyncholaelia digbyana|Orquídea]] </gallery> </center> ===Ġeoloġija=== [[File:Mapa Geografica de Honduras 33.PNG|thumb|left|Topografija tal-Ħonduras]] Il-Ħonduras tinsab fuq l-usa’ parti tal-istmu tal-Amerika Ċentrali. Hija mdawra fit-tramuntana mill-Oċean Atlantiku, fil-lvant mill-istess oċean u r-Repubblika tan-Nikaragwa, fin-nofsinhar min-Nikaragwa, il-Golf ta' Fonseca, u r-Repubblika ta' El Salvador, u fil-punent mill-Gwatemala. L-erja totali tal-Ħonduras, inklużi l-gżejjer kollha tagħha, hija ta' 112,777 km². Il-kosta tagħha għandha tul totali ta' 823 km, li minnhom 669 km jmissu mal-Baħar Karibew u 163 km jmissu mal-Golf ta' Fonseca fl-Oċean Paċifiku. [[File:Isla del Tigre vista desde Coyolito.jpg|thumb|Gżira ta' Tiger (Isla del Tigre/Tiger Island)]] Id-demarkazzjoni tal-fruntiera ma' El Salvador ġiet stabbilita wara l-ftehimiet ta' paċi ffirmati f'Lima, il-Perù fl-1980 miż-żewġ pajjiżi. Il-konfini ġew definiti aktar bid-deċiżjoni tal-Qorti Internazzjonali tal-Ġustizzja fl-Olanda fil-11 ta' Settembru 1992. Din l-istess qorti rratifikat ukoll, fl-1960, id-demarkazzjoni tal-fruntiera man-Nikaragwa, li kienet ġiet stabbilita fl-1906 bid-deċiżjoni ta' arbitraġġ ta' Alfonso XIII, Re ta' Spanja. Fit-8 ta' Ottubru 2007, il-Qorti Internazzjonali tal-Ġustizzja stabbilixxiet il-fruntiera marittima bejn il-Honduras u l-Gwatemala fi 15-il grad latitudni tat-tramuntana u 83 grad lonġitudni tal-punent, u tat lill-Honduras is-sovranità fuq il-gżejjer ta' Bobel Cay, Port Royal Cay, Savanna Cay, u South Cay, filwaqt li Edinburgh Cay baqgħet fuq in-naħa tan-Nikaragwa. Il-fruntiera mal-Gwatemala ġiet definita mid-deċiżjoni tat-Tribunal Hughes maħruġa f'Washington fl-1933. Fil-Baħar Karibew, il-Honduras tippossjedi l-arċipelagu tal-Gżejjer tal-Bajja, magħmul minn Utila, Roatán, u Guanaja. Swan Island u l-Cayos Cochinos, fost oħrajn, ukoll jappartjenu għall-Ħonduras. Fil-Golf ta' Fonseca, li jaqsam man-Nikaragwa u El Salvador, il-Ħonduras għandha l-gżejjer ta’ Zacate Grande, Isla del Tigre, Garrobo, Exposición, Güegüensis, u gżejjer oħra iżgħar bħal Isla Conejo. === Klima === [[File:Honduras Köppen.svg|thumb|left|Tipi ta' Klima fil-Ħonduras]] Il-Ħonduras għandha klimi tropikali umdi jew niexfa (Köppen, Aw/Am/Af) (taħt l-1000 m 'il fuq mil-livell tal-baħar) u klimi temperati fil-muntanji, inklużi klimi subtropikali (Köppen, Cwa/Cwb) u klimi oċeaniċi temperati tal-artijiet għoljin (Köppen, Cfb) ('il fuq minn 1250 m 'il fuq mil-livell tal-baħar sa 2870 m 'il fuq mil-livell tal-baħar). Fil-klimi ekwatorjali tax-xita u oċeaniċi temperati, hemm staġun tax-xita wieħed biss is-sena kollha minħabba x-xita uniformi. Il-bqija tal-pajjiż l-aktar għandu żewġ staġuni definiti sew: l-istaġun xott u l-istaġun tax-xita. L-istaġun tax-xita jibda f'Mejju u jestendi sa Lulju, b'pawża matul Awwissu. Ġeneralment jerġa' jibda f'Settembru u jdum sa Novembru, meta jibda l-istaġun xott. Dan l-istaġun jestendi sal-xahar ta' April jew Mejju. It-temperatura għolja medja madwar il-pajjiż hija ta' 32 °C (90 °F), u t-temperatura baxxa medja hija ta' 20 °C (68 °F). It-temperatura medja annwali fl-intern tal-Honduras hija ta' 21 °C (70 °F). Ix-xita medja annwali hija ta' 1000 mm (40 pulzier) fil-muntanji u 2500 mm (100 pulzier) fil-widien tal-kosta tat-tramuntana. Iż-żoni aktar baxxi tar-reġjun kostali għandhom temperatura medja annwali ta' 27 °C (80 °F) b'umdità għolja. Ir-reġjun kostali tal-Atlantiku ġeneralment jesperjenza klima ta’ foresta tropikali, b’temperatura medja ta’ 27°C, temperatura massima medja ta’ 30°C, u temperatura minima medja ta’ 20.7°C. L-istaġun tax-xita jibda f’Ġunju u tipikament idum sa Diċembru. Ix-xita medja annwali hija ta’ 2643 mm. Ir-reġjun tat-tramuntana, li jinkludi d-dipartimenti ta’ Cortés u Yoro, jirċievi xita medja annwali ta’ 1200 mm fuq kważi ħames xhur tas-sena. L-umdità medja hija ta’ 75%. It-temperatura medja annwali f’dan ir-reġjun hija ta’ 26°C, b’temperatura massima ta’ 30°C u temperatura minima ta’ 21°C. Ir-reġjun tan-nofsinhar tal-Ħonduras għandu klima ta' savanna tropikali. Dan ir-reġjun ġeneralment jesperjenza staġun niexef għal sitt xhur jew aktar. Matul l-istaġun tax-xita, ir-reġjun tan-nofsinhar jakkumula medja ta' 1680 mm ta' xita. It-temperatura medja hija ta' 29.1 °C, b'massimu ta' 35°C u minimu ta' 23.4 °C. Ir-reġjun ċentrali, li jinkludi d-dipartimenti ta' Francisco Morazán, Comayagua, u La Paz, għandu temperatura medja ta’ 22.4 °C, b’massimu ta’ 27.2 °C u minimu ta’ 17.4 °C. Ix-xita medja hija ta' madwar 1000 mm fuq aktar minn tliet xhur tas-sena. La Esperanza hija magħrufa madwar il-pajjiż bħala l-aktar belt kiesħa fil-Honduras. Billi tinsab f’altitudni ogħla minn bliet oħra fil-Honduras, tesperjenza temperaturi aktar baxxi mill-medja f'żoni oħra, u saħansitra rreġistrat temperaturi taħt iż-żero. L-aktar temperatura baxxa li qatt ġiet irreġistrata fil-pajjiż kienet ta' -2 °C, fuq l-għolja El Pital, ftit kilometri minn Nueva Ocotepeque. <gallery mode="packed-hover" caption="Pajsaġġi bijoklimatiċi tal-Ħonduras"> File:Nature Santa Ana Francisco Morazan Honduras.jpg|[[Bosque seco|Bosque de coniferas]]<br />[[Valle de Ángeles]] File:Laguna de Chiligatoro La esperanza Intibuca.jpg|[[Clima oceanico]]<br />[[Intibucá (municipio)|Intibucá]] File:Amanecer en el Cerro Las Minas, el punto mas alto de Honduras.JPG|[[Clima templado subhúmedo|Clima subhumedo de montaña]]<br />[[Cerro Las Minas|Pico Celaque]] File:Westbay2106.jpg|[[Clima ecuatorial lluvioso]]<br />[[Roatán]] File:Parque Nacional Punta Izopo 01.jpg|[[Humedal]]<br />[[Parque Nacional Punta Izopo]] File:Pico-Bonito (12122463094).jpg|[[Selva tropical]]<br />[[La Ceiba]] File:Pedernales La Paz Honduras.jpg|[[Bosque laurifolio]]<br />[[La Paz (ciudad de Honduras)|La Paz]] File:Rural Choluteca.jpg|[[Clima tropical]]<br />[[Choluteca]] File:Temperate Marine Oceanic climate (Cfb) Forest in Siguatepeque, Honduras.jpg|[[Clima subtropical]]<br />[[Siguatepeque]] File:Lago Yojoa.jpg|[[Clima monzónico|Tropical Monzónico Am]]<br />[[Lago de Yojoa]] File:Isla Zacate Grande.jpg|[[Manglar]]<br />[[Gżira ta' Kbir Zacate (Isla Zacate Grande/Greater Zacate Island)]] </gallery> === Relief u ġeoloġija === Aktar minn 65% tal-Ħonduras huwa muntanjuż, b'elevazzjoni medja ta' 1,000 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Il-Kordillera tal-Amerika Ċentrali taqsam il-pajjiż fi tliet reġjuni: tal-Lvant, Ċentrali, u tal-Punent. Ġeomorfoloġikament, il-Honduras huwa maqsum fi tliet żoni: il-Pjanura Kostali tat-Tramuntana, il-Pjanura Kostali tan-Nofsinhar, u r-Reġjun Muntanjuż (li jinkludi l-firxiet muntanjużi tat-Tramuntana, ċentrali, u tan-Nofsinhar). Il-firxiet muntanjużi ewlenin tal-firxa tat-Tramuntana huma: Espíritu Santo, li jinsab bejn id-dipartimenti ta' Santa Bárbara u Copán, ħdejn il-fruntiera mal-Gwatemala; Omoa, li jinsab bejn Santa Bárbara u Cortés; u Nombre de Dios, li jinsab f'Yoro u Atlántida, fejn il-muntanja imponenti Pico Bonito titla' sa 2,435 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Il-firxiet ewlenin tal-Kordillera Ċentrali jinkludu: Montecillos, li jinkludi l-muntanji ta' Meámbar, Maroncho, u La Nieve. F'dawn il-muntanji, l-altitudni massima tilħaq 2,744 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar fil-Qċaċet ta' Maroncho. Meded muntanjużi oħra fil-Kordillera Ċentrali jinkludu: Mico Quemado, Gallinero, Sulaco, Agalta, Comayagua, Atima, La Esperanza, Punta Piedra, Misoco, u Almendárez. Il-Kordillera tan-Nofsinhar tinkludi l-firxa muntanjuża ta' Celaque, fejn il-quċċata ta' Cerro Las Minas hija l-ogħla punt fil-pajjiż b'2,870 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Firxiet oħra f'din il-firxa muntanjuża jinkludu: Dipilto, li testendi mid-dipartimenti ta' Choluteca, Olancho, Gracias a Dios, u El Paraíso; Lepaterique, li hija parti minn Francisco Morazán, El Paraíso, u Comayagua; Puca jew Opalaca, li tinsab bejn Lempira u Santa Bárbara; u Merendón, li tinsab f'Ocotepeque, Santa Bárbara, u Copán. Inklużi wkoll hemm il-muntanji tar-reġjun tas-Sierra f'La Paz u Intibucá. [[File:HN049Du-sAB DistTownVu.jpg|thumb|Lempira (Honduras)]] [[File:Honduras Topography.png|thumb|Topografija tal-Ħonduras.]] [[File:Pulhapanzak Catarata.jpg|thumb|Il-Kaskati ta' Pulhapanzak (Cataratas de Pulhapanzak/Pulhapanzak Watefall)]] Il-medda tas-Sierra del Gallinero testendi mill-bidu tax-Xmara Gila fid-Dipartiment ta' Copán, bejn il-muniċipalitajiet ta' La Unión u Cabañas, taqsam id-Dipartimenti ta' Copán u Santa Bárbara sal-muniċipalità ta' Concepción del Norte. Il-plateau ta' Santa Rosa, fejn tinsab il-belt ta' Santa Rosa de Copán, tinsab hawn. Il-medda tas-Sierra de Atima testendi mil-Lbiċ għall-Grigal, tibda fil-Muntanja Joconal, fit-Tramuntana tal-muniċipalità ta' Lepaera, Lempira, u taqsam id-Dipartiment kollu ta' Santa Bárbara, u tispiċċa ħdejn Villanueva, Cortés. Il-medda tas-Sierra de Montecillos testendi mid-Dipartiment ta' Cortés, tgħaddi minn Comayagua u tilħaq id-Dipartiment ta' La Paz. Fi ħdan il-medda tas-Sierra de Montecillos hemm il-muntanji ta' Meámbar, Maroncho, u La Nieve. L-ogħla punt f'dawn il-meded jilħaq 2,744 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar fil-Qċaċet ta' Maroncho. "Fil-bażi tal-lvant tal-linja tas-Sierra de Montecillos, fejn l-interruzzjoni tal-firxiet tal-muntanji hija kompluta, tinsab il-pjanura ta' Comayagua." Il-medda muntanjuża Sierra de Comayagua tinsab f'Comayagua u hija mdawra fit-tramuntana mill-Wied ta' Sulaco u fin-nofsinhar minn Amarateca, li jifridha mill-medda muntanjuża Hierbabuena f'Francisco Morazán, fin-nofsinhar tal-belt ta' Talanga. Il-bliet ta' Minas de Oro, Esquías, u San Luis (Comayagua) jinsabu tul in-naħa tat-tramuntana tagħha. Il-medda muntanjuża Sierra de Mico Quemado tinsab fil-punent tad-Dipartiment ta' Yoro. Dawn il-muntanji jinsabu fil-lvant tal-belt ta' El Progreso. Hija mdawra mill-Wied tax-Xmara Ulúa jew Sula fil-punent, mix-Xmara Humuya fin-nofsinhar, mill-Wied ta' Olomán (imnixxef mix-Xmara Cuyamapa) fil-lvant, u mix-Xmara Guaymas, tributarja tal-Laguna Toloa, fit-tramuntana. Il-Pjanura Kostali tat-Tramuntana, min-naħa l-oħra, hija twila madwar 670 km u testendi mill-fruntiera mal-Gwatemala sa La Mosquitia, il-fruntiera man-Nikaragwa. Din l-istrixxa ta' art tinkludi 16% tat-territorju Honduras u hija l-aktar żona agrikola produttiva tal-pajjiż. Il-Pjanuri tal-Paċifiku jokkupaw biss 2% tat-territorju Honduras. Hawnhekk, il-klima hija tas-savana, b'żewġ staġuni distinti: l-istaġun xott u l-istaġun tax-xita. Ix-xmajjar Choluteca, Nacaome, Goascorán, u Negro jgħaddu miż-żona, u jikkontribwixxu għall-iżvilupp agrikolu tagħha. === Flora u fawna === Il-Ħonduras tiftaħar b'bijodiversità eċċezzjonalment għolja meta mqabbla mad-daqs tagħha. Il-post tropikali privileġġjat tagħha bejn żewġ oċeani u t-topografija diversa tagħha joħolqu varjetà wiesgħa ta' ħabitats, minn foresti tas-sħab sa sikka tal-qroll, li jrawmu diversità rikka ta' flora u fawna. Il-Ħonduras għandha 43,352 km² ta' foresti (4,335,200 ettaru), b'53% tat-territorju tagħha mgħotti minn foresti, u kklassifikat fil-74 post globalment. Il-foresti tagħha jinkludu ħames tipi differenti: foresta tropikali, foresta tas-sħab, foresta niexfa, foresta tal-mangrovja, u foresta tal-arżnu. Ir-Riżerva tal-Bijosfera Río Plátano tispikka, li tkopri erja ta' 5,251 km² jew 390,000 ettaru ta' foresta tropikali tax-xmajjar, b'flora u fawna abbundanti u dar għal aktar minn 2,000 persuna indiġena. Xi wħud mix-xmajjar fil-bijosfera jinkludu r-Río Plátano u l-baċiri tax-xmajjar Guampu, Panluya, u Sicre. Iż-żoni tal-foresti tal-Honduras qed jonqsu kull sena minħabba d-deforestazzjoni u l-ħruq, li mhux biss qed inaqqsu l-bijodiversità iżda jaffettwaw ukoll is-sorsi tal-ilma li fuqhom jiddependu l-abitanti tagħha. Il-Honduras għandha biss 200 km² ta’ ilma tal-wiċċ, l-iżgħar fl-Amerika Ċentrali kollha. Skont l-Istrateġija u l-Pjan ta’ Azzjoni Nazzjonali għall-Bijodiversità (ENBRA-SERNA/DBIO, 2001), hemm total ta’ 7,524 speċi fil-Honduras, li 170 minnhom għandhom distribuzzjoni limitata. Dan it-total jinkludi 744 speċi ta’ għasafar, li 59 minnhom huma kkunsidrati mhedda fil-pajjiż; 231 speċi ta’ mammiferi, li minnhom 3 huma endemiċi, 19 huma mhedda, u 8 huma fil-periklu; 116-il speċi ta’ anfibji; u 200 speċi ta’ rettili. Hemm 197 speċi ta’ ħut magħrufa fl-Oċean Atlantiku u 387 fl-Oċean Paċifiku. Peress li l-artropodi huma l-inqas taxa magħrufa fid-dinja, huwa stmat li jista’ jkun hemm madwar 30,000 speċi fil-Honduras. S’issa, ġew identifikati 2,500. <gallery mode="packed-hover" caption="Flora u Fawna tal-Ħonduras"> File:Agaveespinho2.jpg|[[Agave]] File:Tillandsia flabellata0.jpg|''[[Tillandsia flabellata]]'' File:AnthuriumAndraenum.jpg|[[Anthurium]] File:American Sweetgum Liquidambar styraciflua Fruit Context 2500px.jpg|[[Liquidambar]] File:Amazilia luciae.JPG|[[Amazilia luciae]] File:White-faced capuchin monkey 6.jpeg|''[[Cebus capucinus]]'' File:PortraitOfAnIguana.jpg|[[Iguana]] File:Obscured jaguar.jpg|[[Panthera onca|Jaguar]] File:StripedDolpin.jpg|[[Delfín]] File:Collared Peccary.jpg|''[[Tayassu tajacu]]'' File:Boa constrictor, Vaňkovka, Brno (2).jpg|[[Boa constrictor]] File:Caretta caretta01.jpg|''[[Caretta caretta]]'' File:A Coney in a Vase Sponge.jpg|''[[Cephalopholis fulva]]'' File:Braunrückentukan edit.jpg|[[Ramphastidae|Tucan]] File:Ara ambigua - Ara zeleny Zoo Hodonin.jpg|''[[Ara ambigua]]'' File:Harpia harpyja -Belize Zoo-8.jpg|''[[Harpia harpyja]]'' File:Pionus senilis guatemala 2.jpg|''[[Pionus senilis]]'' File:Roatan Coral Snake (Micrurus ruatanus).jpg|[[Micrurus ruatanus]] File:Cruziohyla calcarifer.jpg|''[[Cruziohyla calcarifer]]'' File:Rhinoclemmys funerea.jpg|[[Rhinoclemmys funerea]] </gallery> Il-kosti tal-Ħonduras huma mgħaddsa fit-tramuntana u l-lvant mill-Baħar Karibew u fin-nofsinhar mill-Golf ta’ Fonseca. Fl-ilmijiet turkważ ħdejn il-Baħar Karibew, wieħed jista' japprezza, permezz tal-għadis, is-sikek tal-qroll bid-diversità tagħhom ta’ alka kalkarja, alka ħamra (Rhodophyta), mergħat tal-ħaxix tal-baħar, u pjanti akkwatiċi oħra li jiffurmaw ekosistema naturali. Fost il-fawna li tista' tinstab tul il-kosta tal-Ħonduras hemm klieb il-baħar tal-balieni, delfini, varjetà ta’ ħut tropikali, gambli (Caridea), u ħafna speċi oħra. === Idrografija === {{Prinċipali|Idrografija tal-Ħonduras}} [[File:Cayos Cochinos Lighthouse view.jpg|thumb|[[Cayos Cochinos]]]] Is-sistema idrografika tal-Ħonduras hija magħmula minn dsatax-il sistema ta' xmajjar li joriġinaw fil-pajjiż u jispiċċaw fiż-żewġ oċeani. Tlettax-il sistema ta' xmajjar, li jvarjaw fit-tul minn 550 sa 25 km, jispiċċaw fil-Baħar Karibew, bil-baċiri tagħhom jirrappreżentaw 82.72% tat-territorju nazzjonali. Sitt sistemi, li jirrappreżentaw 17.28%, jispiċċaw fl-Oċean Paċifiku permezz tal-Golf ta' Fonseca. Ix-xmajjar tal-Ħonduras li jispiċċaw fil-Baħar Karibew jinkludu x-Chamelecón, Ulúa, Aguán, Lean, Sico, Tinto, u Negro, kif ukoll ix-xmajjar Patuca, Plátano, u Segovia, fost oħrajn. Ix-xmajjar Choluteca, Negro, Goascorán, u Nacaome jispiċċaw fl-Oċean Paċifiku. Ix-xmajjar li joħorġu fil-Karibew huma l-itwal u l-aktar voluminużi fil-pajjiż. Parti kbira mill-ilma tal-Honduras tinsab fix-xmajjar, nixxigħat, lagi, estwarji, u laguni; madankollu, il-volum tal-ilma ta' taħt l-art huwa akbar mill-ilma tal-wiċċ. Fiż-żona tat-tramuntana, 70% tal-ilma ta' taħt l-art jiġi kkunsmat, u dan jikkawża li l-livell tal-ilma tal-ilma jonqos minħabba l-estrazzjoni tal-ilma minn mijiet ta' bjar għall-konsum industrijali u mill-bniedem. Dawn il-bjar jiġbdu l-ilma mill-livell tal-ilma, u dan l-ilma jirritorna bħala ilma mormi li fih skart solidu, u jikkontamina dawn is-sorsi tal-ilma. [[File:Río Patuca|thumb|230px|[[Xmara Patuca]] (Río Patuca/Patuca River).]] Ix-Xmara Coco (Río Coco/Coco River) jew Segovia hija twila 550 km u tkopri erja ta '5,684 km². Ix-Xmara Patuca, bit-tul tagħha ta' 500 km, tkopri l-akbar baċin (23,511 km²). It-tieni l-akbar huwa x-Xmara Ulúa, li tkopri baċin ta' 21,964 km² b'tul ta' 300 km. Il-ġganti l-oħra tal-pajjiż huma l-Chamelecón, twil 200 km; it-Tinto jew Negro, 215 km; u l-Aguán, li, f'275 km, ikopri baċin ta' aktar minn 10,523 km². Xmajjar oħra daqstant importanti fuq ix-xaqliba tal-Karibew tal-Honduras huma r-Río Plátano (100 km), il-Cangrejal, il-Cuyamel, u l-Motagua, li jkopri baċin internazzjonali ta' 2,008 km². Ix-xmara Patuca, li tgħaddi fil-parti l-kbira tal-grigal tal-Ħonduras, toriġina mill-konfluwenza tax-xmajjar Guayambre, Jalán, Guayape, u Telica, u titkabbar b'ħafna tributarji oħra, li wħud minnhom huma sinifikanti. Wara li tgħaddi mid-dipartimenti ta' Olancho u Gracias a Dios, tisfa' fil-Golf ta' Fonseca permezz ta' żewġ fergħat: waħda tisfa' fil-Laguna ta' Brus u l-oħra fil-Baħar Karibew. Din ix-xmara għandha tul massimu ta' 500 km u tkopri baċir ta' 24,695 km². Ix-xmajjar ewlenin tal-baċir tal-Golf ta' Fonseca huma ftit, żgħar, u għandhom inqas fluss meta mqabbla ma' dawk tal-Karibew. L-itwal waħda hija x-Xmara Choluteca, li tgħaddi għal 250 km, tkopri baċir ta' aktar minn 7,500 km² u żona agrikola ta' 2,132 km². Li jmiss hija x-Xmara Goascorán, twila 115 km, li tkopri baċir ta' 1,920 km². Ix-Xmara Nacaome hija twila 90 km u x-Xmara Negro hija twila 85 km. Min-naħa l-oħra, ix-Xmara Lempa tkopri erja internazzjonali ta' 5,612 km². === Xmajjar tal-Karibew === <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=220px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text- align:left;clear:all; margin- left:10px; font- size:90%" |colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="blue"|'''Xmajjar ewlenin tal-Ħonduras''' |- |colspan=4 align=center|[[File:Río Ulúa.png|200px]] |- ! style="background:#e8e8e8;" | '''Isem''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Tul ([[km]])''' |- sfond:#efefef |[[Río Coco|Coco]] jew Segovia || tallinja=lemin| 550 |- sfond:#e9e9e9; | [[Xmara Patuca|Patuca]] || align=right|500 |- sfond:#e9e9e9 | [[Xmara Ulúa|Ulúa]] || tallinja=lemin| 300 |- sfond:#efefef ||[[Xmara Choluteca|Choluteca]]|| tallinja=lemin| 250 |- sfond:#efefef ||[[Xmara Aguán|Aguán]]|| tallinja=lemin| 225 |- sfond:#efefef |[[Río Sico, Aħmar jew Iswed|Aħmar]] jew Iswed || align="dritt" | 215 | |- sfond:#e9e9e9 | [[Xmara Chamelecón|Chamelecón]]|| align=right| 200 |- background:#efefef |[[Xmara Goascorán|Goascorán]]|| align=right|115 |- background:#e9e9e9; [[Xmara Nacaome|Nacaome]]|| align=right| 90 |- background:#e9e9e9 |[[Xmara Plátano|Plátano]]|| align=right| 85 |- |colspan=2 style="background:#e9e9e9;" align=left|<small>Nota: id-distanzi kollha huma esklussivament fit-territorju Honduran.</small> |- |} </div> Il-biċċa l-kbira tax-xmajjar Hondurani jispiċċaw fil-Baħar Karibew; huma l-itwal u l-aktar voluminużi fil-pajjiż. Dawn ix-xmajjar "juru stadji ta' żgħożija, maturità, u xjuħija fiċ-ċiklu tal-erożjoni tagħhom." <ref name="Encyclopedia of_1">Enċiklopedija tal-Honduras. Grupo Océano, Daniel Torras, 2001. Barċellona, Spanja. ISBN 84-494-1943-3</ref> L-aktar xmajjar importanti fuq l-għolja tal-Karibew huma: ix-Xmara Chamelecón, ix-Xmara Ulúa, ix-Xmara Aguán, ix-Xmara Lean, ix-Xmara Sico, Tinto, jew Negro, ix-Xmara Patuca, u x-Xmara Coco. Ix-Xmara Coco, Wanks, jew Segovia hija l-aħħar mix-xmajjar fuq il-kosta tat-tramuntana tal-Honduras u t-tieni l-itwal xmara fl-Amerika Ċentrali (550 km), wara x-Xmara Usumacinta fil-Gwatemala u l-Messiku. Din ix-xmara tifforma parti mill-fruntiera bejn il-Honduras u n-Nikaragwa; toriġina fil-medda tal-muntanji La Botija fid-Dipartiment ta' Choluteca; It-tributarji tagħha jinkludu l-Poteca, ir-Rus Rus, u l-Bocay. Meta s-Segovia tisfa’ fl-oċean, tagħmel dan minn żewġ fergħat ewlenin: l-akbar waħda tiġri lejn Cape Gracias a Dios, fejn jispiċċa t-territorju Honduras. Ix-Chamalecón hija xmara pjuttost twila (200 km); madankollu, tgħaddi minn sezzjoni relattivament dejqa tal-pajjiż, u dan jispjega l-volum relattivament żgħir ta’ ilma tagħha. Il-kurrent tagħha huwa mgħaġġel u mimli b’ilma baxx. Titla’ fuq l-għolja tal-lvant tal-Muntanja Gallinero, fil-medda tal-muntanji Merendón, ftit legs lejn il-majjistral ta’ Santa Rosa de Copán; issaqqi d-dipartimenti ta’ Copán, Santa Bárbara, u Cortés, u tiġri f’riġlejn il-Muntanja Omoa lejn in-nofsinhar, separata minn linja ta’ għoljiet mix-Xmara Santiago, li tgħaddi parallela magħha. L-għoljiet jispiċċaw fil-Wied ta’ Sula, u x-Xmara Chamalecón tisfa’ fil-parti tal-lvant tal-Laguna ta’ Alvarado. [[File:Barra-de-los-rios-ulua y chamelecon.jpg|200px|thumb|Barra de los ríos [[río Ulúa|Ulúa]] y [[río Chamelecón|Chamelecón]].]] "L-Ulua hija l-aktar xmara wiesgħa fil-Honduras u konsegwentement dik li tbattal l-akbar volum ta 'ilma fl-oċean, fil-lvant tal-Chamelecón, ħlief forsi s-Segovia, wara li tkun għaddiet medda kbira ta' territorju, li tinkludi kważi terz minnha. Hija ffurmata mill-konfluwenza tax-xmajjar Blanco, Humuya, u Sutoro, ". [[File:Mosquito coast.jpg|right|thumb|200px|Ħalq ix-Xmara [[Coco]]]] "Ix-Xmara Tinto jew Negro toriġina fil-medda muntanjuża ta' Fray Pedro fil-medda muntanjuża ta' [[Agalta]]. Tul il-korsa tagħha, hija magħrufa bħala x-Xmara Sico, Tinto jew Negro|Sico]]. Qrib il-kosta, tinqasam fi tliet fergħat: waħda tisfa' fil-laguna ta' Criba... u t-tnejn l-oħra joħorġu direttament fil-baħar. It-tul totali tagħha huwa ta' madwar 215 km. Il-medda tar-ramel tax-xmara hija mhux maħduma u varjabbli, u l-fond tagħha jvarja skont l-istaġuni." Ix-Xmara Lean toriġina fil-majjistral tal-belt ta' [[Yoro (Yoro)|Yoro]], fil-muntanji Nombre de Dios; hija twila 60 km. Tkopri żona agrikola ta' 883 km², u l-baċir tagħha jkopri 1885 km². F'ħalqha, tifforma l-medda tar-ramel ta' Colorado fid-dipartiment ta' Atlántida. Ix-Xmara Aguán jew Romano, xmara kbira u wiesgħa li toriġina fil-muntanji ta' Sulaco, ħdejn Yorito, fid-dipartiment ta' Yoro, u wara li tivvjaġġa distanza totali ta' madwar 222 km, tisfaċċa fil-baħar fil-Lvant ta' Trujillo u Punta Castilla. "F'ħalqha tinqasam f'għadd kbir ta' fergħat, u tifforma delta wiesgħa; il-wied tagħha huwa wieħed mill-akbar u l-aktar fertili fil-pajjiż." === Protezzjoni tal-Bijodiversità Honduraża === Il-leġiżlazzjoni Honduraża tistipula li l-isfruttament ta' annimali li ma jagħmlux ħsara jew dawk li jiffurmaw parti mill-bijodiversità huwa protett, u l-obbligu li jiġu protetti jaqa' fuq il-Hondurażi. Artikolu 188. QBID ILLEGALI TA' ANIMALI SELVAĠĠI. Piena ta' erba' sa seba' snin. Artikolu 189. KUMMERĊ ILLEGALI FL-ANIMALI SELVAĠĠI. Piena ta' erba' sa disa' snin. Artikolu 190. ĦSARA KKAWŻATA LILL-ANIMALI SELVAĠĠI. Piena ta' sena sa tliet snin. Matul l-istorja demokratika tal-Honduraża, mill-1982 'l hawn, ftit fondazzjonijiet u istituzzjonijiet ġew stabbiliti bil-għan li jipproteġu l-annimali selvaġġi u l-bijodiversità naturali. L-kenn tal-annimali għall-klieb, qtates, eċċ., jinsab f'kundizzjoni deplorabbli, u ma jistax jieħu ħsieb daqstant annimali mitlufin. Barra minn hekk, l-aġenzija responsabbli għal din il-protezzjoni, is-Segretarjat tar-Riżorsi Naturali, ma tipprovdix il-finanzjament neċessarju u obbligatorju biex dawn l-istituzzjonijiet jiffunzjonaw b'mod korrett, bħall-Fond tal-Wirt u l-Fond taż-Żoni Protetti u l-Ħajja Selvaġġa (FAPVS), li huma saħansitra mhedda mill-kaċċaturi u l-isfruttaturi tan-natura Hondurana. === Lagi === [[File:Yojoa Lake.jpg|thumbnail|left|Lag Yojoa, l-uniku wieħed fil-pajjiż.]] Il-Honduras għandu lag naturali wieħed biss; madankollu, hemm diversi laguni ta’ daqs konsiderevoli tul il-kosta tat-tramuntana tal-pajjiż. Fil-partijiet ċentrali u tan-nofsinhar tal-pajjiż, hemm laguni żgħar u staġjonali, li jfisser li ħafna minnhom jinxfu fis-sajf. Il-Lag Yojoa huwa l-uniku lag naturali fil-Honduras u jinsab bejn id-dipartimenti ta' Cortés, Comayagua, u Santa Bárbara, f'altitudni ta' 650 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar. Għandu perimetru ta' 50 km, erja tal-wiċċ ta' madwar 90 km², u jinsab f'żona b'ħafna xita, b'medja annwali ta' 3000 mm. L-isem tal-lag joriġina mill-kliem Mayan "Yoco-Ha," li jfisser "ilma akkumulat fuq l-art." Jingħata l-ilma minn nixxigħat taħt l-art li joriġinaw mill-muntanji ta' Santa Bárbara u Azul Meambar; Għandu tliet ħruġ: wieħed viżibbli fin-nofsinhar, ix-Xmara Jaitique, u tnejn taħt l-art, ix-Xmajjar Zacapa u Lindo fit-tramuntana, li joħorġu mill-muntanja Peña Blanca. Il-ħruġ kollu tiegħu joħroġ fix-Xmara Ulúa. Diversi lagi artifiċjali jeżistu fil-pajjiż bħala riżultat tal-kostruzzjoni ta' digi idroelettriċi, l-aktar notevoli r-riserva tax-Xmara Humuya, maħluqa wara t-tlestija tad-diga idroelettrika Francisco Morazán f'sit magħruf bħala El Cajón, li huwa wkoll l-isem popolari tiegħu. Sbatax-il kilometru ’l bogħod hemm il-kaskati ta' Pulhapanzak, waqgħa ta' 43 metru, fuq ix-Xmara Lindo. Mill-inqas 177 xmara ġew affettwati fl-aħħar deċennji. Il-ħamrija tinxef, u l-għelejjel jagħtu inqas rendiment, u dan iwassal għall-fqir ta’ xi bdiewa. === Laguni === {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=220px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text- align:left;clear:all; margin- left:10px; font- size:90%" |colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="blue"|'''Algunas lagunas del territorio hondureño''' |- |colspan=4 align=center| |- ! style="background:#e8e8e8;" | '''Nombre''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Ubicación departamental''' |- background:#efefef |Caratasca|| align=right|Gracias a Dios |- background:#e9e9e9; | Laguna de Brus|| align=right|Gracias a Dios |- background:#e9e9e9 |Ébano y Criba || align=right| Gracias a Dios |- |Laguna de Tansin |Gracias a Dios |- background:#efefef |Guaymoreto|| align=right|Colón |- background:#efefef |Los Micos|| align=right|Atlántida |- background:#efefef |Alvarado|| align=right|Cortés |- background:#e9e9e9 |Tinta|| align=right|Atlántida |- background:#efefef |Ticamaya || align=right|Cortés |- background:#e9e9e9; |Jucutuma|| align=right|Cortés |- background:#e9e9e9 |Toloa || align=right|Atlántida |- </small> |- |}Il-Laguna l-kbira ta’ Caratasca tinsab fiċ-ċentru tal-kumpless tal-laguna. Għandha ilma salmastru u hija separata mill-baħar minn strixxa dejqa ta’ art. Hija twila sitta u sittin kilometru b’wisa’ erbatax-il kilometru. Il-kumpless tal-laguna ta' Caratasca għandu żewġ daħliet għall-baħar: waħda fil-punent minn Tabacunta u l-oħra mill-bank tar-ramel ta’ Caratasca, li huwa wiesa' kilometru u fond erba' metri. Il-Laguna ta' Brus tinsab fil-punent tal-Laguna ta' Caratasca, li minnha hija separata mix-Xmara Patuca. Hija twila 28 kilometru u wiesgħa 7 kilometri, u hija separata mill-baħar mill-bank tar-ramel bl-istess isem. Fin-nofsinhar tal-bank tar-ramel hemm żewġ gżejjer żgħar. Ix-Xmara Sigre tidħol fil-laguna, kif tagħmel, lejn il-lvant, fergħa tax-Xmara Patuca magħrufa bħala t-Tum Tum Crick. Il-Laguna Ebony tikkonnettja mal-Laguna żgħira ta' Criba lejn il-punent. Dawn il-laguni huma konnessi mal-baħar permezz ta' kanal tad-dħul li huwa twil 500 metru u għandu fond ta' 1.4 metru matul l-istaġun xott. Il-Maċedonja Cay jew Gżira tinsab faċċata tal-bank tar-ramel tal-laguna. Il-Laguna Ebony hija twila 12-il kilometru. L-ilmijiet tax-Xmara Tinto jidħlu fil-Laguna ta' Criba, li hija wkoll mitmugħa minn nixxigħat li jinżlu mill-Muntanja Baltimore. Hemm sitt gżejjer żgħar fil-Laguna Ebony. === Laguni Żgħar === [[File:Amanecer_Laguna_de_Alvarado.JPG|thumbnail|Il-Laguna ta' Alvarado f'Puerto Cortés.]] Il-Laguna ta' Guaymoreto tinsab fil-grigal tal-belt ta' Trujillo u tikkonnettja mal-bajja permezz ta' kanal naturali aċċessibbli għal dgħajjes żgħar. It-tul massimu tagħha huwa ta' 9 km. Isimha ġej mill-kelma Guaymuras, l-isem li bih il-popli indiġeni kienu jafu lill-Honduras fi żminijiet pre-Kolombjani. Ġiet iddikjarata Rifuġju Nazzjonali għall-Ħajja Selvaġġa permezz tal-Ftehim Eżekuttiv Nru 1118-92, wara li laħqet in-numru 30 fil-lista tal-għeġubijiet tal-Honduras. Il-Laguna ta' Alvarado tinsab fil-majjistral tal-Honduras fid-dipartiment ta' Cortés, fil-muniċipalità ta' Puerto Cortés. Hija tinsab fil-latitudni tat-tramuntana ta' 15°50′35″ u lonġitudni tal-punent ta' 87°54′48″. Għandha kanal ta' aċċess permanenti għall-Baħar Karibew, li huwa twil 894 metru. Il-Laguna ta' Alvarado għandha erja tal-wiċċ ta' 8.4 km², fond medju ta' 4.5 metri, u fond massimu ta' 6 metri. Laguna Quemada, magħrufa wkoll bħala Laguna de Los Micos, għandha erja tal-wiċċ ta' 41.71 km², erja ta' baċir ta' 389.37 km², u 45.54 km² ta' art li tvarja. Il-fond medju huwa ta' 3.8 metri, b'fond massimu ta' 16-il metru. It-temperatura medja hija ta' 28 grad Celsius. Hija tinsab fil-punent tal-belt ta' Tela fid-dipartiment ta' Atlántida, fil-bokka tax-Xmara San Alejo. L-isem indiġenu tagħha huwa Lagunu Babunu, li fil-lingwa Garifuna jfisser "laguna tax-xadini". Laguni iżgħar oħra jinkludu: Laguna Tinta, li tinsab bejn Punta Sal u x-Xmara Tinto; Laguna de Ticamaya, li tinsab fil-grigal tal-belt ta' San Pedro Sula; Laguna de Jucutuma, li tinsab ħdejn il-belt ta' La Lima, Cortés; u l-Laguna de Toloa, li tinsab fl-iktar parti tal-punent tad-Dipartiment ta' Atlántida, bejn il-Laguna de Los Micos u x-Xmara Ulúa. Hija twila 5 kilometri u wiesgħa 3 kilometri u hija konnessa max-Xmara Ulúa permezz ta' kanal. == Economija == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #ccc solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" align="left" |-bgcolor="#800020" style="color:white" ! colspan="4"| Exportaciones de Honduras en 2019 a |- |-bgcolor="#800020" style="color:white" ! N.º||País || Valor de exportaciones<br />(en dólares) || Porcentaje |- | align=center|1.º|| {{USA}} || [[USD]] 2000 millones || 44 % |- | align=center|2.º|| {{DEU}} || [[USD]] 326 millones || 7.2 % |- | align=center|3.º || {{SLV}} || [[USD]] 274 millones || 6.1 % |- | align=center|4.º|| {{GTM}} || [[USD]] 227 millones || 5.0 % |- | align=center|5.º||{{NIC}} || [[USD]] 212 millones || 4.7&nbsp;% |- | align=center|6.º||{{MEX}} || [[USD]] 161 millones || 3.5&nbsp;% |- | align=center|7.º||{{NLD}} || [[USD]] 132 millones || 2.9&nbsp;% |- | align=center|8.º|| {{CRI}} || [[USD]] 107 millones || 2.4&nbsp;% |- | align=center|9.º|| {{CHN}} || [[USD]] 91.7 millones || 2.0&nbsp;% |- | align=center|10.º|| {{BEL}} || [[USD]] 80.9 millones || 1.8&nbsp;% |- | colspan="4"|<small>Fuente: [[Economía|Observatorio de Economía y Complejidad]] (2014)<ref>{{cite web |url=https://oec.world/es/visualize/tree_map/sitc/export/hnd/show/all/2014/ |title=Where does Honduras export to? (2014) |work=Observatory of Economic Complexity |date=}}</ref> </small> |} 73% tal-popolazzjoni tal-pajjiż hija fqira, u 53% jgħixu f'faqar estrem, skont l-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika (INE) tal-Honduras. Il-pajjiż huwa wieħed mill-aktar inugwali fl-Amerika Latina. [[File:Honduras treemap es.png|thumbnail|180px|left|Rappreżentazzjoni grafika tal-prodotti tal-esportazzjoni tal-pajjiż fi 28 kategorija kkodifikati bil-kulur.]] [[File:Chiquita bananas.jpg|right|thumb|190px|Il-banana hija wieħed mill-prodotti ewlenin tal-esportazzjoni tal-Honduras.]] Il-Honduras tiddependi ħafna fuq ir-rimessi minn barra l-pajjiż, li huma pproġettati li jikkontribwixxu 27% tal-PDG fl-2025, u jaqbżu bil-bosta d-dħul minn setturi essenzjali oħra, bħall-esportazzjonijiet. L-agrikoltura saret is-sinsla tal-ekonomija Hondurana fl-aħħar tas-seklu 19 u matul is-seklu 20. Filwaqt li l-importanza tagħha naqset xi ftit, l-għelejjel tal-banana u tal-kafè kienu jammontaw għal 30% tal-esportazzjonijiet tal-pajjiż fi żminijiet riċenti (2004). Bħalissa, il-gvern Honduran qed iwettaq proġetti biex jippromwovi u jespandi s-settur industrijali, jiddiversifika l-agrikoltura, itejjeb l-infrastruttura tat-trasport, u jiżviluppa proġetti idroelettriċi. L-agrikoltura Hondurana ġiet affettwata b'mod partikolari mill-Ftehim ta' Kummerċ Ħieles (FTA) iffirmat fl-2005 mal-Istati Uniti, peress li mhuwiex kompetittiv man-negozju agrikolu tal-Istati Uniti. Illum, il-biċċa l-kbira tal-ikel ikkunsmat fil-Honduras huwa importat. Fil-kuntest makroekonomiku; il-Honduras daħlet fi ftehimiet ta' kummerċ ħieles mal-Amerika Ċentrali, ir-Repubblika Dominikana, u l-Istati Uniti. Huwa kruċjali wkoll li jiġi enfasizzat l-ammont astronomiku ta' rimessi mibgħuta lill-pajjiż minn Hondurani li jgħixu u jaħdmu barra minn Malta, speċjalment fl-Istati Uniti. Pereżempju, fl-2006, l-ammont mibgħut minn dawn il-Hondurani kien ta' $2.359 biljun. [[File:Roasted coffee beans.jpg|thumbnail|Il-kafè huwa wieħed mill-pilastri tal-ekonomija Hondurana.]] It-tkabbir reali tal-PDG fl-2010 huwa stmat għal 2.5 fil-mija, meta mqabbel ma' 1.9 fil-mija fl-2009, appoġġjat mill-irkupru fil-konsum u l-investiment domestiku, kif ukoll l-esportazzjonijiet grazzi għall-irkupru tas-swieq esterni ewlenin tagħha, bħall-Kosta Rika, l-Ewropa, u l-Istati Uniti. Il-Bank Ċentrali jistma li l-inflazzjoni għalqet Diċembru f'livelli qrib is-sitt fil-mija fis-sena, meta mqabbla ma' 0.9 fil-mija tnax-il xahar qabel, bħala riżultat tal-irkupru ekonomiku u l-influwenza taż-żieda fil-prezzijiet taż-żejt u tal-ikel bażiku, speċjalment il-qamħ u r-ross. Il-kafè jirrappreżenta 26.9 fil-mija tal-esportazzjonijiet, segwit mill-banana b'10.4 fil-mija, u ż-żejt tal-palm, li akkumula 6.9 fil-mija f'Settembru 2019. Dawn huma l-prodotti ewlenin tal-esportazzjoni, skont l-Osservatorju UNAH. Mill-1901 sal-1913, l-Istati Uniti kienu responsabbli għal kważi l-esportazzjonijiet kollha tal-Honduras, u qabżu l-50% f'kull sena. L-inqas ċifra kienet ta’ 66.1% fl-1901, filwaqt li laħqet 92.2% fl-1908. L-esportazzjonijiet li fadal kienu maqsuma bejn il-Ġermanja u l-Gran Brittanja. L-esportazzjonijiet lejn il-Ġermanja baqgħu relattivament kostanti matul it-13-il sena, u varjaw bejn 2.2% u 5.3%. 70% tal-popolazzjoni taħdem fis-settur informali (jiġifieri m’għandhom l-ebda kuntratt jew protezzjoni soċjali ta’ ebda tip u jgħixu minn ħalqhom). L-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika (INE) innota fl-2025 li “l-aktar familji sinjuri fil-pajjiż jaqilgħu 101 darba aktar mill-ifqar, differenza li tirrifletti konċentrazzjoni qawwija ta’ dħul u [[inugwaljanza ekonomika]] għolja.” === Baġit === Il-baġit nazzjonali għall-2015 kien ta' 185,482 miljun lempiras (9 biljun dollaru Amerikan); huwa maqsum bejn it-tliet fergħat tal-gvern Honduran. Il-programm ta' Investiment Pubbliku ammonta għal 10,163 miljun lempiras. Hemm żewġ sorsi ta' finanzjament: * Fondi Nazzjonali: Dawn huma self u fondi nazzjonali. 62% huma allokati għall-iżvilupp uman u 38% għall-investiment fl-infrastruttura. * Riżorsi Esterni: 72% tal-fondi minn sorsi esterni huma allokati għall-investiment fl-infrastruttura; toroq, portijiet, u infrastruttura b'mod ġenerali. It-28% li jifdal huma allokati għall-iżvilupp uman. It-total taż-żewġ fondi jintuża kif ġej: 44% huwa investit fl-iżvilupp uman u 56% fl-infrastruttura. L-investiment pubbliku totali huwa qrib is-17-il biljun lempiras. <ref>http://www.elheraldo.hn/pais/906374-466/educaci%C3%B3n-y-salud-prioridades-del-presupuesto</ref> 6% tal-baġit miksub minn riżorsi esterni se jiġi allokat għal tliet oqsma: * Investiment soċjali, * Infrastruttura (inklużi t-toroq), * Investiment fi proġetti idroelettriċi; fost dawn hemm Patuca III u Cañaveral. === Prestazzjoni Agrikola === [[File:Lake Yojoa.jpg|right|thumb|250px|Uċuħ tar-raba’ ħdejn il-Lag Yojoa.]] Is-setturi bl-akbar piż fil-kompożizzjoni tal-PDG agrikolu huma: a) kafè, b) għelejjel tat-tuberi, ħaxix, legumi, u frott, c) trobbija tal-baqar, d) qmuħ bażiċi, e) banana, u f) għelejjel agro-industrijali. Skont il-Ministeru tal-Agrikoltura (SAG), f’dawn l-aħħar deċennji l-Prodott Domestiku Gross Agrikolu wera mġiba volatili b’reazzjoni għal xokkijiet interni u esterni. Matul il-perjodu 2000-2010, il-PDG kiber b’rata medja annwali ta’ 3.7%. Fl-2009, il-PDG agrikolu kien jirrappreżenta 12.7% tal-PDG totali. Fis-snin ta’ wara, it-tkabbir tas-settur ingħata spinta minn titjib fil-proċessi tat-tħawwil u l-ħsad, żieda fil-produttività, u l-espansjoni taż-żoni kkultivati. Matul il-perjodu 2006-2010, il-PDG agrikolu kiber b'18.6% kumulattiv, b'rata medja annwali ta' 4.7%, ogħla miż-żieda miksuba fil-perjodu ta' ħames snin mill-2000-2005, li kienet ta' 10.8%, b'rata ta' tkabbir annwali ta' 2.7%. Il-prestazzjoni tal-agrikoltura matul il-perjodu 2005-2009 kienet irregolari. Bejn l-2006 u l-2007, ġiet irreġistrata żieda qawwija meta mqabbla mal-2004-2005, bħala riżultat ta' politiki li jappoġġjaw il-produzzjoni għal bdiewa żgħar u ta' daqs medju flimkien maż-żieda fil-prezzijiet tal-prodotti agrikoli. Madankollu, il-maltempati tropikali li affettwaw il-pajjiż f'Ottubru 2008 ikkawżaw kontrazzjoni li wasslet għal tnaqqis fil-produzzjoni u l-esportazzjonijiet tal-banana, u min-naħa tagħha, skoraġġew lill-produtturi tal-kafè milli jesportaw minħabba prezzijiet baxxi u domanda esterna mnaqqsa. It-tkabbir kien ta' 2.4% fl-2008, iżda 0.3% biss fl-2009. == Edukazzjoni == L-edukazzjoni fil-Ħonduras hija maqsuma skont il-bżonnijiet ta’ tagħlim u l-etajiet tal-istudenti fil-livelli li ġejjin: edukazzjoni preprimarja, primarja, sekondarja, u għolja. Fl-2000, iċ-ċensimenti tal-istudenti mwettqa mill-Ministeru tal-Edukazzjoni Pubblika rriflettew id-dejta li ġejja: 120,141 student fi skola preprimarja, 1,108,387 student fi skola primarja, u 310,053 student fi skola sekondarja. Minħabba li ftit studenti jlestu l-edukazzjoni sekondarja jew jattendu l-università, il-pajjiż jonqsu wkoll forza tax-xogħol ippreparata biex tmexxi l-iżvilupp ekonomiku tiegħu. === Edukazzjoni Preskolari === L-edukazzjoni preskolari hija bla ħlas u obbligatorja. L-iskop tagħha huwa li trawwem it-tkabbir u l-iżvilupp komprensiv tal-abbiltajiet fiżiċi, motorji, soċjo-emozzjonali, lingwistiċi u konjittivi tat-tfal, li jippermettu l-integrazzjoni sħiħa tagħhom fil-kuntest tal-iskola u tal-komunità. Dan il-livell ikopri studenti bejn l-etajiet ta’ erba’ (4), ħames (5) u sitt (6) snin. Biex jidħlu fl-edukazzjoni primarja, fejn teżisti kopertura, l-istudenti jridu jkunu lestew mill-inqas sena (1) ta’ edukazzjoni preskolari. === Edukazzjoni Primarja === L-edukazzjoni primarja hija l-livell edukattiv iffukat fuq l-iżvilupp komprensiv tal-istudenti fid-dimensjonijiet fiżiċi, emozzjonali, konjittivi, soċjali, kulturali, morali u spiritwali tagħhom. Tiżviluppa l-abbiltajiet tagħhom skont l-għarfien, il-ħiliet u l-attitudnijiet definiti fil-kurrikulu preskritt għal dan il-livell, li jippermettilhom ikomplu l-edukazzjoni formali tagħhom. L-edukazzjoni primarja hija bla ħlas u obbligatorja. Din tikkonsisti f’disa’ (9) snin, b’etajiet ta’ referenza minn sitt (6) sa erbatax (14) snin, u hija maqsuma fi tliet (3) ċikli sekwenzjali u kontinwi ta’ tliet (3) snin kull wieħed. Minbarra l-evalwazzjoni annwali, kull ċiklu se jiġi evalwat kollu kemm hu. ==== L-Ewwel Ċiklu ==== * L-Ewwel Grad * It-Tieni Grad * It-Tielet Grad ==== It-Tieni Ċiklu ==== * Ir-Raba' Grad * Il-Ħames Grad * Is-Sitt Grad ==== It-Tielet Ċiklu ==== * Is-Seba' Grad * It-Tmien Grad * Id-Disa' Grad === Edukazzjoni Sekondarja === L-edukazzjoni sekondarja għandha l-għan li tipprovdi l-esperjenza formattiva meħtieġa biex wieħed jidħol fid-dinja tax-xogħol u jsegwi edukazzjoni għolja, permezz tal-akkwist u l-iżvilupp ta' għarfien, ħiliet, u attitudnijiet rilevanti għall-ħajja personali u soċjali, kif ukoll għall-iżvilupp ekonomiku, soċjokulturali, xjentifiku, u teknoloġiku tal-pajjiż. Tinkludi l-etajiet ta' ħmistax (15) sa sbatax (17) sena, u t-tlestija tagħha tirriżulta fl-għoti ta' diploma skont il-livell akkademiku tad-diploma tal-iskola sekondarja tagħhom (li ddum sentejn jew tlieta), kif determinat mill-Ministeru tal-Edukazzjoni. L-edukazzjoni sekondarja hija bla ħlas u obbligatorja. Il-modalitajiet u l-ispeċjalizzazzjonijiet f'dan il-livell huma bbażati fuq kriterji pedagoġiċi, tekniċi, u xjentifiċi. ==== Programmi Professjonali ==== # Diploma tal-Iskola Sekondarja fix-Xjenzi u l-Umanistika # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fis-Saħħa u n-Nutrizzjoni # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fil-Promozzjoni Soċjali # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fl-Amministrazzjoni tan-Negozju # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fix-Xjenza tal-Kompjuter # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fil-Kontabilità u l-Finanzi ==== Programmi Tekniċi ==== # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fix-Xjenza tal-Kompjuter b'Speċjalizzazzjoni fir-Robotika # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fl-Elettronika # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fir-Refriġerazzjoni # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fl-Agrikoltura ==== Programmi Speċjali ==== # Baċellerat Tekniku Professjonali fil-Ġestjoni tal-Lukandi # Baċellerat Tekniku Professjonali fl-Istudji Segretarjali Eżekuttivi Bilingwi # Baċellerat Tekniku Professjonali fil-Banek u l-Finanzi === Edukazzjoni Ogħla === {{AP|Edukazzjoni Ogħla}} Din hija offruta lil studenti li għandhom bejn 17 u 18-il sena u aktar; hija edukazzjoni ta' livell universitarju. Il-livell intermedju ta' edukazzjoni ogħla jinkludi programmi universitarji li jwasslu għal lawrji tal-Baċellerat u tal-Assoċjat. Bħalissa, il-gradwati tal-iskola sekondarja għandhom l-opportunità li jagħmlu eżamijiet ta' qabel l-università biex jidentifikaw l-aptitudnijiet tagħhom għall-qasam ta' studju magħżul tagħhom. Mal-iskrizzjoni, l-istudenti jibdew jirċievu korsijiet bażiċi qabel ma jidħlu fil-fakultà magħżula tagħhom. Wara li jlestu l-perjodi meħtieġa, jiksbu l-lawrja tal-Baċellerat jew tal-Assoċjat tagħhom, modalità oħra li tagħmel l-edukazzjoni ogħla aktar aċċessibbli għall-popolazzjoni. L-Edukazzjoni Ogħla tinkludi speċjalizzazzjonijiet fil-livelli tal-undergraduate u tal-università teknika permezz ta' diplomi, programmi postgraduate, lawrji tal-masters, u dottorati. ==== Universitajiet ==== Il-lista li ġejja turi l-klassifika sħiħa tal-Webometrics tal-2021 tal-universitajiet għas-sittax-il università li joffru edukazzjoni għolja fir-Repubblika tal-Ħonduras. Imħejjija mill-Kunsill Nazzjonali Spanjol għar-Riċerka (CSIC), il-klassifika tikkunsidra tliet assi għall-punteġġ tal-universitajiet differenti. L-eċċellenza akkademika tirrappreżenta 40% tal-punteġġ (perċentwal tal-aktar artikli akkademiċi u xjentifiċi ċċitati f'sebgħa u għoxrin dixxiplina tad-database tal-laboratorju scimago) 50% tal-punteġġ huwa bbażat fuq il-viżibilità tal-impatt tal-kontenut u fl-aħħar 10% tal-punteġġ huwa bbażat fuq l-aqwa riċerkaturi akkademiċi-xjentifiċi li għandha kull Università. === Sena Skolastika === Fir-Repubblika tal-Ħonduras, is-sena skolastika tibda fi Frar u tintemm f'Novembru, tinkludi total ta' erbgħin ġimgħa ta' klassijiet u għandha tikkonsisti f'minimu ta' madwar mitejn jum ta' skola, fil-livell tal-edukazzjoni pubblika. == Sigurtà == Mill-2014, kien l-aktar pajjiż perikoluż fid-dinja, iżda dan mhux dejjem kien il-każ, peress li kiseb l-indipendenza tiegħu b'mod paċifiku fl-1821. Għal ħafna mis-seklu 20, ir-rata ta' omiċidji kienet inqas minn għaxar persuni għal kull 100,000 abitant, u dan jagħmilha waħda mill-aktar pajjiżi paċifiċi fuq il-pjaneta. Minn dakinhar 'l hawn, iċ-ċifri ilhom jiżdiedu, u dan jikkoinċidi mat-tkabbir tat-traffikar tad-droga fil-pajjiż, li huwa fattur ieħor ewlieni li jikkontribwixxi. L-influwenza ta' gangs jew gruppi ta' kriminalità organizzata fil-pajjiż hija kawża sinifikanti oħra tal-għadd għoli ta' omiċidji, skont studji mill-Uffiċċju tan-Nazzjonijiet Uniti dwar id-Droga u l-Kriminalità (UNODC). Fl-1990, ir-rata ta' omiċidji kienet diġà ta' għaxar omiċidji għal kull 100,000 abitant, u fi tliet snin biss, iċ-ċifra ttriplikat, u laħqet 30 omiċidju għal kull 100,000 abitant sal-1994. Iż-żieda kienet esponenzjali f'dawn l-aħħar snin, u laħqet kważi żieda ta’ 1000% u laħqet aktar minn 90 omiċidju għal kull 100,000 abitant fl-2012, u b'hekk saret il-pajjiż bl-ogħla rata ta' omiċidji fid-dinja, b’ċifri rekord kemm lokalment kif ukoll globalment mill-1998. Madankollu, l-istatistika tal-2017 minn InSight Crime turi tnaqqis ta' 26% meta mqabbla mal-2016, u tpoġġi r-rata ta' omiċidji f’42.8 għal kull 100,000 abitant, li hija tama. l-baġit militari tal-Ħonduras ittriplika mill-2009. L-Istati Uniti jipprovdu wkoll assistenza militari lill-istat Honduras u jużaw bażijiet militari fil-pajjiż bħala bażi tat-tnedija għal interventi fir-reġjun. == Minjieri == Fl-1594, il-belt tal-minjieri ta' Santa Lucía, ħdejn il-belt ta' Tegucigalpa, irċeviet mingħand ir-Re ta' Spanja, bħala kumpens għall-minerali prezzjuż sfruttat, xi qniepen, kalċi, tabernaklu u salib għall-popolazzjoni. Matul l-amministrazzjoni Spanjola bejn is-sekli 18 u 19, u waqt li kien qed iservi bħala gvernatur-intendent tal-provinċja tal-Ħonduras, il-Kurunell Ramón de Anguiano ssottometta talba fil-25 ta' Marzu u l-25 ta' Mejju, 1799, biex iġib elf Afrikan skjavjat biex jaħdmu fil-minjieri Honduras. Fil-25 ta' Frar, 1800, Anguiano ppreżenta lill-monarka ta' Madrid il-proġett għall-ħolqien ta' Bank Nazzjonali ta' San Carlos, li l-iskop tiegħu jkun li jipprovdi kreditu lill-minaturi u l-bdiewa tal-provinċja. Meta ġiet organizzata r-Repubblika tal-Ħonduras, matul il-presidenza tal-Ġeneral Luis Bográn, ġie ppubblikat il-Kodiċi tal-Minjieri tal-Ħonduras tal-1886, u aktar tard, fl-1 ta' Jannar 1899, daħal fis-seħħ il-Kodiċi tal-Minjieri l-ġdid tal-Ħonduras tal-1898, li rregola l-isfruttament tad-depożiti tal-minjieri tal-pajjiż. Bejn l-1876 u l-1915, ingħataw 276 konċessjoni lil kumpaniji Ingliżi, Amerikani, u xi wħud mill-Ħonduras li kienu proprjetà ta' Hondurani sinjuri, bħal Marco Aurelio Soto, Enrique Gutiérrez Lozano, Luis Bográn, u Abelardo Zelaya, fost oħrajn li kkontribwew kapital li eventwalment ġie assorbit minn negozjanti Amerikani li monopolizzaw is-settur tal-minjieri u ffurmaw il-Kumpanija tas-Sindakat tal-Amerika Ċentrali. Il-minjieri kienu importanti ħafna għall-Ħonduras fl-aħħar żewġ deċennji tas-seklu 19, u kienu jirrappreżentaw medja ta' 50% tal-esportazzjonijiet. Minn dawk il-50%, il-Kumpanija tal-Minjieri ta' Rosario qabdet 90% tal-profitti, li jirrappreżentaw 45% tal-esportazzjonijiet totali tal-pajjiż. F'Jannar 2013, il-Kungress Nazzjonali tal-Ħonduras approva Liġi Ġenerali ġdida dwar il-Minjieri, u nħoloq l-Istitut tal-Ġeoloġija u l-Minjieri. L-esportazzjonijiet tal-minjieri huma pproġettati li jilħqu l-$293 miljun fl-2021. L-NGO Fosdeh iddikjarat f'rapport li "proġetti ta' estrazzjoni ta' minerali u idrokarburi qed ibiddlu l-ġeografija tal-pajjiż": bil-konċessjonijiet tal-minjieri għaddejjin, iż-żona magħżula għall-estrazzjoni tista' tilħaq il-5% tat-territorju nazzjonali fis-snin li ġejjin. == Turiżmu == L-Istitut Honduran tat-Turiżmu (IHT) għandu l-missjoni li "jmexxi l-iżvilupp tat-turiżmu nazzjonali permezz ta' attivitajiet ta' ppjanar, jippromwovi l-iżvilupp u d-diversifikazzjoni tal-offerti tat-turiżmu, jappoġġja l-operat tas-servizzi tat-turiżmu, u jippromwovi t-turiżmu, filwaqt li jikkoordina l-azzjonijiet ta' aġenziji u livelli governattivi differenti." Skont il-viżjoni tal-IHT, dan se jwassal biex il-Honduras issir "il-pajjiż ewlieni fit-turiżmu fil-livell reġjonali sal-2021, wara li tkun żviluppat u diversifikat is-swieq, il-prodotti u d-destinazzjonijiet tagħha. In-negozji se jkunu aktar kompetittivi kemm nazzjonalment kif ukoll internazzjonalment." L-IHT jiddikjara wkoll li "t-turiżmu se jiġi rikonoxxut bħala element ewlieni fl-iżvilupp ekonomiku, u t-tkabbir tiegħu se jkun ibbażat fuq ir-rispett għall-ambjenti naturali, kulturali u soċjali, u jikkontribwixxi għat-tisħiħ tal-identità nazzjonali." Għalkemm il-Honduras bħalissa tinsab fl-aħħar post fil-wasliet tat-turisti fl-Amerika Ċentrali, tinsab fir-raba' post fid-dħul mill-kambju barrani, wara l-Costa Rica, il-Panama u l-Gwatemala (2009). Ir-reġjun li jikkontribwixxi l-aktar turisti lejn il-Honduras jibqa' l-Amerika Ċentrali, li jirrappreżenta 46% tat-total. It-tieni l-aktar reġjun importanti huwa l-Amerika ta' Fuq, b'39% tat-turisti totali, il-maġġoranza l-kbira ġejjin mill-Istati Uniti. 10.1% tat-turisti ġejjin mill-Ewropa u 4.2% minn pajjiżi oħra madwar id-dinja. Il-Honduras għandu ħafna postijiet li jattiraw vjaġġaturi avventurużi. Minn treks fil-ġungla u scuba diving għal żjarat f'siti Mayan antiki u rħula indiġeni. Il-pajjiż jiftaħar b'40 żona protetta, 20 park nazzjonali, u żewġ siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO: Copán u r-Riżerva tal-Bijosfera Río Plátano. Il-Gżejjer tal-Bajja, li jirċievu aktar minn 50% tat-turisti li jżuru l-Honduras, joffru lukandi u kċina ta' klassi dinjija. Sa ċertu punt, dan huwa minnu wkoll fi bliet turistiċi akbar bħal Copán Ruinas, Tela, San Pedro Sula, Tegucigalpa, iż-żona tal-Lag Yojoa, u La Ceiba. Ladarba t-turisti jivvjaġġaw lil hinn minn din ir-rotta turistika ewlenija, għandhom ikunu lesti li joqogħdu għal akkomodazzjoni bażika u infrastruttura turistika inqas żviluppata. Li tasal il-Ħonduras huwa faċli ħafna, b'ħafna titjiriet diretti lejn San Pedro Sula, Tegucigalpa, u Roatán. <gallery mode="packed-hover" caption="Destinazzjonijiet Turistiċi tal-Ħonduras"> Fajl:Fuerte San Cristóbal Gracias Honduras 13.jpg|[[Dipartiment ta' Lempira|Lempira]] Fajl:Exterior Fuerte de Omoa Honduras.jpg|[[Fortizza ta' San Fernando]]<br />[[Omoa]] Fajl:CPN GREAT PLAZA 03.jpg|[[Copán (sit arkeoloġiku)|Fdalijiet ta' Copán]]<br />[[Dipartiment ta' Copán|Copán]] Fajl:Roatan West End 95 we 006.jpg|[[Roatán]]<br />[[Dipartiment tal-Gżejjer tal-Bajja|Gżejjer tal-Bajja]] Fajl:General panorama sps 05.jpg|[[San Pedro Sula]]<br />[[Dipartiment ta' Cortés|Cortés]] Fajl:Il-Kaskati ta' Pulhapanzak (III).JPG|[[Il-Kaskati ta' Pulhapanzak]]<br />[[Dipartiment ta' Cortés|Cortés]] File:Cusuco National Park, Honduras.jpg|[[Cusuco National Park]]<br />[[San Pedro Sula]] File:San Lorenzo Pier Honduras.jpg|[[San Lorenzo (Honduras)|San Lorenzo]]<br />[[Dipartiment tal-Valle|Valle]] File:Amapala Port Honduras.jpg|[[Amapala]]<br />[[Dipartiment tal-Valle|Valle]] File:Talgua Caves.jpg|[[Talgua Caves]]<br />[[Catacamas]]<br />[[Dipartiment ta' Olancho|Olancho]] File:Basilica Virgen de Suyapa.jpg|[[Basilica de Suyapa|Basilica Virgen de Suyapa]]<br />[[Tegucigalpa]] File:Santa Lucia Francisco Morazan view.jpg|[[Santa Lucía (Honduras)|Santa Lucía]]<br />[[Dipartiment ta' Francisco Morazán|Francisco Morazán]] File:El Malecon Puerto Cortes Honduras.jpg|[[Puerto Cortés]]<br />[[Dipartiment ta' Cortés|Cortés]] </gallerija> == Xjenza u Teknoloġija == Fl-20 ta' Frar 1957, twaqqfet il-Kumpanija Nazzjonali tal-Enerġija Elettrika (ENEE). Ir-responsabbiltà tagħha kienet li tipprovdi l-elettriku lill-popolazzjoni. Preċedentement, l-ewwel installazzjoni elettrika twettqet f'San Juancito, żona tal-minjieri Hondurana fiċ-ċentru tal-pajjiż fejn kienu jgħixu ħafna Amerikani. Fil-bidu tas-seklu 20, diversi bliet Hondurani b'poter tal-akkwist installaw impjanti żgħar tal-enerġija, imħaddma kemm mill-injam kif ukoll mill-enerġija idroelettrika, li jisfruttaw il-forza tax-xmajjar. Sussegwentement, it-tkabbir tal-popolazzjoni u l-ħtieġa industrijali għal aktar elettriku wasslu lill-gvern biex jikkuntratta kumpaniji privati biex jinstallaw impjanti tal-enerġija ġeotermali. Dawn, flimkien mal-enerġija ġġenerata mill-Impjant Idroelettriku Francisco Morazán, ma jipprovdux biżżejjed lill-pajjiż. [[File:Pavana I Power Plant in Honduras.jpg|thumbnail|PAVANA 1 Power Plant, li jiġġenera 39.5MW]] L-ewwel installazzjoni ta' enerġija rinnovabbli kienet il-[[Cerro de Hula Wind Farm]]. Biha, ġie vverifikat l-użu ta' kurrenti tal-arja biex jiġġeneraw enerġija nadifa. Madankollu, bħalissa, l-ispiża għolja kemm tal-installazzjoni kif ukoll tal-manutenzjoni ta’ dawn il-parks tagħmilha impossibbli li tiġi sostitwita l-elettriku ġġenerat mill-fluss tax-xmajjar Hondurasi. Manuel Bueso Pineda u ħuh Abraham Bueso Pineda kienu responsabbli mill-Minjiera ta' San Andrés de la Nueva Zaragoza fid-dipartiment ta' Copán. Din il-minjiera, skoperta u sfruttata sa minn żminijiet kolonjali, kienet is-suġġett ta' stħarriġ mill-ajru mwettaq f’nofs is-snin disgħin mill-kumpanija Kanadiża Greenstone Minera. L-istħarriġ żvela depożitu minerali kbir taħt ir-raħal ta' San Andrés, fil-muniċipalità ta' La Unión (Copán). Konsegwentement, ir-raħal kollu twaqqa' u ġie rilokat ftit kilometri ’l isfel mill-għolja minn fejn kien twaqqaf mill-Ispanjoli. Skont l-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali, ippubblikat mill-Organizzazzjoni Dinjija tal-Proprjetà Intellettwali, fl-2024 il-Honduras ikklassifika fil-119-il post fl-innovazzjoni minn 139 pajjiż madwar id-dinja. Fl-2024 kiseb il-pożizzjoni 114, filwaqt li fl-2023 okkupa l-pożizzjoni 116 u l-pożizzjoni 113 fl-2022. == Infrastruttura == === Trasport === ==== Trasport bl-Ajru ==== {{AP|Appendiċi:Ajruporti fil-Ħonduras}} [[File:Ramón Villeda Morales International Airport San Pedro Sula Honduras.jpg|230px|right|thumbnail|L-[[Ajruport Internazzjonali Ramón Villeda Morales]] f'[[San Pedro Sula]], flimkien mal-[[Ajruport Internazzjonali ta' Comayagua]], huma ż-żewġ ajruporti ewlenin fil-pajjiż.]] Il-Ħonduras għandha ħames ajruporti internazzjonali: * [[Comayagua International Airport]] (XPL) fi [[Comayagua]]. * [[Ajruport Internazzjonali ta' Golosón]] (LCE) f'[[La Ceiba]]. * [[Ajruport Internazzjonali Juan Manuel Gálvez]] (RTB) f'[[Roatán]]. * Ajruport Internazzjonali Ramón Villeda Morales (SAP) f'San Pedro Sula. * L-Ajruport Internazzjonali ta' Toncontín (TGU) f'Comayagüela. Iż-żewġ ajruporti ewlenin fil-pajjiż huma Ramón Villeda Morales u Comayagua (Palmerola). L-Ajruport Internazzjonali Ramón Villeda Morales iservi lil San Pedro Sula u l-parti tat-tramuntana tal-pajjiż, filwaqt li l-Ajruport Internazzjonali ta' Comayagua jservi lil Comayagua, Tegucigalpa, u r-reġjuni ċentrali, tan-nofsinhar, u tal-lvant. Iż-żewġ ajruporti għandhom titjiriet diretti lejn bosta bliet fl-Amerika Ċentrali u l-Istati Uniti. ==== Trasport Ferrovjarju ==== [[File:Station_SanPedroSula.JPG|thumbnail|L-[[Istazzjon ta' San Pedro Sula]], l-eks stazzjon ċentrali tal-[[Ferrovija Nazzjonali tal-Ħonduras]].]] Is-sistema ferrovjarja tal-pajjiż tinkludi 785 km ta' linji, maqsuma f'żewġ sistemi. Il-[[Ferrovija Nazzjonali tal-Ħonduras]] (FNH) għandha kważi 600 km ta' linji. Nofs din is-sistema hija wiesgħa 1,067 metru (kejl dejqa) u n-nofs l-ieħor huwa wiesa' 0,914 metru. Is-sistema l-oħra hija twila 190 km u hija proprjetà tat-[[Tela Railroad Company]], sussidjarja ta' Chiquita Brands International. Iż-żewġ sistemi jinsabu fiż-żoni kostali tat-tramuntana ċentrali u l-majjistral tal-Honduras u jservu primarjament għat-trasport tal-banana. ==== Trasport Marittimu ==== [[File:Carnival Legend Roatan, Honduras.jpg|right|thumbnail|230px|Cruise in [[Roatan]].]] Il-Honduras għandha sitt portijiet: ħamsa fit-tramuntana b'aċċess għall-[[Oċean Atlantiku]] u San Lorenzo b'aċċess għall-[[Oċean Paċifiku]]. Il-portijiet fil-Honduras huma: * [[Puerto Cortés]] * [[Puerto Castilla (Honduras)|Puerto Castilla]] * [[La Ceiba]] * [[Roatan]] * [[Tela (Honduras)|Tela]] * [[San Lorenzo (Honduras)|San Lorenzo]] Puerto Cortés huwa l-aktar port importanti fil-pajjiż, u flimkien ma' Puerto Castilla u San Lorenzo, jittratta kważi l-kummerċ marittimu kollu tal-Honduras. Il-portijiet ta’ La Ceiba, Roatán, u Tela jispeċjalizzaw fit-turiżmu, u jirċievu żjarat kull ġimgħa minn vapuri tal-kruċieri internazzjonali bil-kapaċità li jittrasportaw bejn 400 u 800 turist internazzjonali. Puerto Cortés jiftaħar b’waħda mill-aktar faċilitajiet portwali moderni fl-Amerika Ċentrali. Għal din ir-raġuni, u minħabba l-post ġeografiku tiegħu, huwa wieħed mit-tliet portijiet tal-Amerika Latina li huma parti mill-Inizjattiva tas-Sigurtà tal-Kontenituri (CSI) u l-Inizjattiva tas-Sigurtà tal-Merkanzija (SFI). Puerto Castilla (fuq l-Atlantiku) u San Lorenzo (fuq il-Paċifiku) jintużaw primarjament għall-immaniġġjar tal-esportazzjonijiet taz-zokkor u l-gambli, fost affarijiet oħra. Il-portijiet ta’ La Ceiba, Roatán, u Tela (il-Honduras) jispeċjalizzaw fit-turiżmu, u jirċievu żjarat kull ġimgħa minn vapuri tal-kruċieri internazzjonali bil-kapaċità li jittrasportaw bejn 400 u 800 turist internazzjonali. ==== Trasport bit-Triq ==== [[File:AnilloPerifericoTegucigalpa.jpg|thumbnail|right|230px|Veduta tat-triq ċirkolari f'[[Tegucigalpa]].]] Il-Honduras għandha aktar minn 15,400 km ta' toroq. L-awtostrada ewlenija tal-pajjiż testendi minn Puerto Cortés fuq il-kosta tal-Karibew, tgħaddi minn San Pedro Sula, Comayagüela, u Tegucigalpa. Tilħaq Nacaome u Choluteca fin-nofsinhar tal-pajjiż, fejn taqsam ukoll l-Awtostrada Pan-Amerikana. Ix-xogħlijiet tal-infrastruttura jmorru lura għal żminijiet pre-Ispaniċi, iżda evolvew matul il-konkwista u l-indipendenza tal-Honduras. L-istorja tal-ippjanar urban fil-Honduras tmur lura għas-seklu 5, fil-[[Copán (sit arkeoloġiku)|belt ta' Copán]], meta l-kultura Maya kienet fl-aqwa tagħha. Matul il-konkwista tal-Honduras tal-lum, waslu forom ġodda ta' urbaniżmu, li tjiebu wara l-indipendenza. L-awtostrada ewlenija fl-Amerika Ċentrali hija l-Awtostrada Pan-Amerikana, li tgħaddi mill-pajjiżi kollha tal-Amerika Ċentrali u tgħaqqad l-Amerika ta’ Fuq mal-Amerika t’Isfel. Barra minn hekk, kull pajjiż għandu l-awtostradi ewlenin tiegħu stess u n-netwerks tat-toroq primarji u sekondarji li jgħaqqdu l-ibliet u l-portijiet kollha tiegħu. L-awtostradi ewlenin tal-Honduras huma kif ġej: Rotta Tramuntana-Nofsinhar: El Salvador - Dipartiment ta' Choluteca - Nikaragwa Is-sezzjoni uffiċjali tal-Awtostrada Pan-Amerikana fil-Honduras tibda fil-fruntiera ta' El Amatillo (fruntiera ma' El Salvador), tkompli lejn Nacaome, Jícaro Galán, fejn tgħaqqad mal-Awtostrada tan-Nofsinhar, tkompli lejn Choluteca, San Marcos de Colón, u l-fruntiera ta' El Espino (fruntiera man-Nikaragwa). Rotot oħra li jgħaqqdu n-nazzjonijiet tal-Amerika Ċentrali fil-Honduras huma: * Il-fruntiera ta' El Poy minn El Salvador sa Tegucigalpa, tkompli lejn in-Nikaragwa. * Il-qsim tal-fruntiera mal-Gwatemala f'Aguas Calientes, Corinto, jew El Florido, li jgħaddi mill-bliet ta' Nueva Ocotepeque u Santa Minn Rosa de Copán, San Pedro Sula, Siguatepeque, u Comayagua, ir-rotta tkompli lejn id-Distrett Ċentrali (Honduras), imbagħad tul it-Triq Ċirkolari Periferali ta' Tegucigalpa, tgħaddi minn Tegucigalpa permezz tal-interkonnettur reġjonali jew il-Boulevard tal-Forzi Armati, li jilħaq il-qofol tiegħu fl-awtostrada tal-lvant li tgħaqqad il-bliet ta' Danlí (Dipartiment ta' El Paraíso) u l-qsim tal-fruntiera ta' Las Manos fil-lvant, li jmiss man-Nikaragwa. * Minn Nacaome, ir-rotta tgħaddi wkoll minn San Lorenzo (Honduras) u d-Dipartiment ta' Choluteca, u tkompli lejn żewġ qsim tal-fruntiera oħra tan-Nikaragwa: La Fraternidad u El Guasaule. === Irrigazzjoni fil-Ħonduras === Il-Ħonduras għandha tradizzjoni twila fid-disinn u l-kostruzzjoni ta' xogħlijiet idro-agrikoli, li tmur lura għal żminijiet pre-Ispaniċi. Din it-tradizzjoni kompliet tiżviluppa matul il-perjodu kolonjali u wara l-indipendenza. Madankollu, ma kienx qabel l-indipendenza li bdiet il-kostruzzjoni ta' proġetti ta' irrigazzjoni fuq skala kbira. === Telekomunikazzjonijiet === Il-midja stampata bdiet fil-Ħonduras b'*La Gaceta*, il-pubblikazzjoni uffiċjali tal-gvern. Francisco Morazán, li kien introduċa l-ewwel stamperija fil-pajjiż, ħareġ l-ewwel avviżi nazzjonali fl-1830. L-eqdem gazzetta tal-era moderna hija *La Prensa*, imwaqqfa fis-26 ta' Ottubru, 1964. Din il-gazzetta, flimkien ma’ *El Tiempo*, toriġina mill-edizzjonijiet tagħha minn San Pedro Sula. Gazzetti importanti oħra jinkludu *El Heraldo* u *La Tribuna* ta' Tegucigalpa. Gazzetti online bħal HonduDiario.com, Diario C24 Honduras, u Proceso Digital, fost oħrajn, huma wkoll parti mill-midja stampata. Il-biċċa l-kbira tal-gazzetti Hondurasi jistgħu jinqraw b'xejn online. L-ewwel linji tat-telegrafu fil-pajjiż inbnew fl-1876. Dawn il-linji kienu jgħaqqdu l-bliet ta' Comayagua u La Paz. Aktar tard, inbniet linja tat-telegrafu biex tgħaqqad lil Comayagua ma’ Tegucigalpa, u fl-1880, il-belt ta’ San Pedro Sula ġiet konnessa man-netwerk. Fl-1928, id-Direttorat Ġenerali tat-Telegrafi ngħata l-isem ġdid ta’ Direttorat Ġenerali tat-Telegrafi u t-Telefons. L-ewwel konċessjonijiet tas-servizz tat-telefon ingħataw fl-1891, iżda s-servizz awtomatiku beda fl-1932 bl-installazzjoni ta' skambju tat-telefon b’1,000 linja f’Tegucigalpa. Fl-1976, inħolqot il-Kumpanija tat-Telekomunikazzjoni Hondurana (Hondutel) u bdiet topera s-sena ta' wara. Bħalissa, Hondutel toffri servizzi tat-telefon fissi u mingħajr fili (821,200 linja fl-2007), servizz tal-internet ADSL (Linja Diġitali Asimmetrika tal-Abbonat), servizzi ta' kards imħallsa minn qabel, u servizzi oħra. Bil-ftuħ tas-settur tat-telekomunikazzjoni fil-Ħonduras, l-investiment barrani bbenefika. Illum, diversi kumpaniji speċjalizzati f'dan il-qasam joperaw fil-pajjiż, bħal Cable Color u Amnet, kif ukoll Tigo u Claro, li jipprovdu lill-popolazzjoni b'servizzi tat-telefon ċellulari. Fl-2008, 13.1 minn kull 100 Honduran użaw l-internet regolarment. Madankollu, 0.8% biss kienu abbonati ta' linja fissa għal dan is-servizz. Dan minħabba l-popolarità tal-internet cafes f'diversi kwartieri u distretti madwar il-bliet tal-pajjiż. Il-poplu Honduran beda jaċċessa l-aħbarijiet permezz tat-televiżjoni fl-1959 bil-wasla ta' TVC Channel 5 minn Televicentro. Dan il-kanal aktar tard ingħaqad ma' TVC Channel 3, TVC Channel 7, u MegaTV. Fl-2010, tnieda TVC-HD (High Definition), inizjalment disponibbli biss għall-abbonati ta' Tigo/Amnet u Cablecolor. Bil-mod il-mod, ġew miżjuda kanali oħra man-netwerk tal-aħbarijiet tal-pajjiż, inklużi Voz e Imagen Centroamericana, Canal 11 Honduras, Hondured Canal 13, Canal 6 Honduras, Cholusat Sur Canal 36, Televisión Nacional de Honduras, u Globo TV, fost oħrajn. Huwa stmat li t-telekomunikazzjonijiet jirrappreżentaw 7.1% tal-PDG tal-Honduras (2008). ====== Gazzetti ====== {|class="wikitable" |+Gazzetti ewlenin fil-Ħonduras !Gazzetta !Logo !Fondazzjoni |- |L-Istampa |[[File:La Prensa (Honduras).svg|100x100px]] |1964 |- |Il-Ħarald |[[File:El Heraldo (Honduras).svg]] |1979 |- |It-Tribune |[[File:La Tribuna (Honduras).svg|100x100px]] |1976 |- |Temp ta' Kuljum ||[[File:Diario Tiempo (Honduras).svg]] |1970 |- |Gazzetta El País |[[File:Logo_Diario_El_Pais_Honduras.png|100x100px]] |2017 |- |Djarju Għaxar ||[[File:Diario Diez logo.png|100x100px]] |2006 |- |Djarju C24 Ħonduras |[[File:Diario_C24_Honduras_(_Periodico_).jpg|100x100px]] |2025 |} === Enerġija === [[File:El Cajón Dam.jpg|250px|thumbnail|left|L-[[Impjant Idroelettriku Francisco Morazán]], l-[[impjant idroelettriku]] l-akbar fil-pajjiż.]] Il-Honduras tikseb l-enerġija tagħha minn erba' sorsi: [[idrokarburi]], [[enerġija idroelettrika]], [[riħ]], u [[bijomassa (enerġija)|bijomassa]]. Sal-1990, 99% tal-elettriku kien ġej minn impjanti idroelettriċi tal-istat. Għalkemm, minħabba l-kundizzjonijiet topografiċi u ta' preċipitazzjoni, hemm potenzjal enormi għall-ġenerazzjoni idroelettrika, dan ma ġiex utilizzat kif suppost. In-nuqqas ta' investiment pubbliku u privat f'sorsi ta' [[enerġija rinnovabbli]] fisser li d-domanda għall-enerġija li qamet f'dawn l-aħħar snin ġiet sodisfatta minn impjanti tal-enerġija termali li jaħdmu b'fjuwils fossili. Bħalissa, 65% tal-enerġija kkunsmata ġejja minn dawn l-impjanti. 36% tal-idrokarburi jintużaw fil-ġenerazzjoni tal-elettriku; il-bqija jiġi kkunsmat primarjament mit-trasport. Il-Ħonduras ma tipproduċix idrokarburi, għalhekk din id-dipendenza tħalli impatt sinifikanti fuq il-bilanċ kummerċjali tagħha. Il-pajjiż jonfoq madwar $1.25 biljun fuq ix-xiri taż-żejt (2006) (13% tad-dħul tiegħu). Bħalissa, hemm proġetti għaddejjin biex jintużaw sorsi ta' enerġija alternattivi, minbarra l-enerġija idroelettrika. Il-Kumpanija Nazzjonali tal-Enerġija Elettrika (ENEE), l-entità primarjament responsabbli għall-produzzjoni, il-kummerċjalizzazzjoni, it-trażmissjoni, u d-distribuzzjoni tal-elettriku fil-Honduras, qed tippjana l-kostruzzjoni tal-proġett Patuca III, flimkien mal-proġetti Patuca I u II (spiża: $1.2 biljun), bil-għan li tiġġenera 600 MW ta' enerġija nadifa. L-ewwel razzett tar-riħ tal-Honduras, li jinsab f'Cerro de Hula, beda jipproduċi 67 MW ta' elettriku f'Ottubru 2011. Dan il-proġett (spiża: $290 miljun) issa għandu kapaċità ta' 102 MW u tlesta f'Diċembru 2011. Bl-istess mod, il-proġetti ta' Jicatuyo u Los Llanitos għaddejjin, b'investiment previst ta' $750 miljun. F'Mejju 2015, il-Honduras inawgurat l-akbar impjant tal-enerġija solari fotovoltajka fl-Amerika Latina. B'kapaċità installata li tipproduċi 100 megawatt (MW) fis-sena minn żewġ impjanti ta' 50 MW, u l-potenzjal li jilħaq sa 140 MW skont id-domanda, il-kumpless ta' proprjetà privata beda jopera fir-raħal ta' La Llave, fil-muniċipalità ta' Nacaome, fid-dipartiment tan-nofsinhar ta' Valle. L-impjant fotovoltajku Honduras jaqbeż lil dawk fiċ-Ċilì, il-mexxej tal-Amerika Latina f'dan is-settur. == Demografija == [[File:Pyramide Honduras.PNG|thumbnail|Struttura demografika tal-Honduras skont l-età u s-sess fl-2005.]] L-ewwel ċensiment tal-popolazzjoni Hondurasa twettaq mill-Isqof Fernando Cardiñanos fl-1791, li rriżulta f'għadd ta' ftit aktar minn 90,000 abitant. Minn dakinhar 'il quddiem, il-popolazzjoni Hondurasa kibret b'mod kostanti. Sal-1887, il-Honduras diġà kellha 330,000 abitant. Sal-1940, l-għadd ta' Hondurani kien żdied għal aktar minn miljun. Skont id-dejta pprovduta miċ-Ċentru tal-Popolazzjoni tal-Amerika Ċentrali tal-Università tal-Costa Rica u l-Kummissjoni Ekonomika għall-Amerika Latina u l-Karibew (ECLAC), il-Honduras għandha waħda mill-ogħla rati ta' tkabbir annwali tal-popolazzjoni fl-Amerika Latina. Il-popolazzjoni totali tal-Honduras kienet ta' 9,304,380 abitant (2020). Minn dan in-numru, 5,117,430 persuna jiffurmaw il-popolazzjoni urbana u 4,186,950 il-popolazzjoni rurali, skont iċ-ċensiment tal-popolazzjoni u d-djar tal-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika tal-Honduras. Id-dipartiment bl-akbar popolazzjoni fil-Honduras huwa Francisco Morazán, b'1,674,986 abitant. Id-dipartiment bl-iżgħar popolazzjoni fil-Honduras huwa Islas de la Bahía b'74,938 abitant (38,554 mara u 36,384 raġel). Il-maġġoranza tal-popolazzjoni hija magħmula minn nies bejn l-20 u d-59 sena (4,653,664). Dan huwa segwit minn tfal bejn l-etajiet ta' 0 u 9 snin (2,114,366). Imbagħad hemm l-adolexxenti (10-19) b'1,944,492. Dan jagħmel il-Honduras popolazzjoni relattivament żagħżugħa. Skont iċ-ċifri ppubblikati minn din il-projezzjoni taċ-ċensiment (INE. Projezzjoni taċ-Ċensiment tal-Popolazzjoni u l-Akkomodazzjoni), 770,906 persuna biss jiffurmaw il-grupp taċ-ċittadini anzjani (60+). Dan it-tkabbir mgħaġġel tal-popolazzjoni fil-Honduras irriżulta fi tnaqqis fid-dħul per capita u żieda fil-pressjoni fuq l-aċċess għas-servizzi bażiċi. Dan wassal għal eluf ta' Hondurans biex jemigraw lejn pajjiżi bħall-Istati Uniti fit-tfittxija għal kundizzjonijiet ta' għajxien aħjar. Barra minn hekk, dan it-tkabbir tal-popolazzjoni aċċellera l-proċess ta' urbanizzazzjoni fi bliet ewlenin bħal San Pedro Sula u Tegucigalpa. === Bliet ewlenin === {| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" ! colspan=11 style= "color:white;" align=center bgcolor=#2F4F4F |L-aktar bliet popolati fil-Ħonduras |- ! rowspan="13" width:100 |<br /> [[File:Tegucigalpa downtown panoramic 2026.jpg|borde|110x110px]]<br />[[Tegucigalpa]]<br />[[Archivo:Panoramica general sps 05.jpg|borde|130x130px]]<br />[[San Pedro Sula]]<br />[[Archivo:Choloma City.jpg|borde|110x110px]]<br />[[Choloma]]<br /> ! align="center" style="background:#f5f5f5;" | ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Belt ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Dipartiment ! colspan="2" align="center" style="background:#f5f5f5;" |Popolazzjoni | align="center" style="background:#f5f5f5;" | ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Belt ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Dipartiment ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Popolazzjoni |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 1 || align="left" |[[Tegucigalpa]]|| align="left" |[[Departamento de Francisco Morazán|Francisco Morazán]]|| align="right" | 1&nbsp;306&nbsp;738 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 6 || align="left" |[[El Progreso (Honduras)|El Progreso]]|| align="left" |[[Departamento de Yoro|Yoro]]|| align="right" | 200&nbsp;010 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 2 || align="left" |[[San Pedro Sula]]|| align="left" |[[Departamento de Cortés|Cortés]]|| align="right" | 991&nbsp;900 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 7 || align="left" |[[Villanueva (Honduras)|Villanueva]]|| align="left" |[[Departamento de Cortés|Cortés]]|| align="right" | 177&nbsp;699 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 3 || align="left" |[[Choloma]]|| align="left" |[[Departamento de Cortés|Cortés]]|| align="right" | 275&nbsp;724 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 8 || align="left" |[[Comayagua]]|| align="left" |[[Departamento de Comayagua|Comayagua]]|| align="right" | 172&nbsp;069 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 4 || align="left" |Danlí|| align="left" |[[Departamento de El Paraíso|El Paraíso]]|| align="right" | 222&nbsp;211 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 9 || align="left" |[[Choluteca]]|| align="left" |[[Departamento de Choluteca|Choluteca]]|| align="right" | 168&nbsp;898 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 5 || align="left" |[[La Ceiba]]|| align="left" |[[Departamento de Atlántida|Atlántida]]|| align="right" | 222&nbsp;055 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 10 || align="left" |[[Juticalpa]]|| align="left" |[[Departamento de Olancho|Olancho]]|| align="right" | 152&nbsp;711 |- | colspan="11" align="center" style="background:#f5f5f5;" |{{small|'''Fuente: Proyección del 2020 - INE.<ref name="citypopulation.de"/>}} |} {{clear}} === Etnografija === {{Gráfico circular|thumb=right|título=Composición étnica de Honduras (censo de 2013)<ref name="Censo 2013">{{cita web |url=http://170.238.108.229/index.php/catalog/69/vargrp/VG8 |título=Honduras - XVII Censo de Población y VI de Vivienda 2013 |fechaacceso=13 de agosto de 2018 |fecha=16 de noviembre de 2015 |editorial=Instituto Nacional de Estadística de Honduras |fechaarchivo=25 de febrero de 2021 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20210225073620/http://170.238.108.229/index.php/catalog/69/vargrp/VG8 |deadurl=yes }}</ref> |etiqueta1 = [[Mestizos]] (82.93 %) |valor1 = 82.93 |color1 = #CBA481 |etiqueta2 = [[Ħonduran Abjad|Abjad]] (7.87 %) |valor2 = 7.87 |color2 = #FBC5A7 |etiqueta3 = [[Popli Indiġeni tal-Ħonduras|Popli Indiġeni]] (7.25 %) |valor3 = 7.25 |color3 = #BE7343 |etiqueta4 = [[Hondureños negros|Negros]] (1.39 %) |valor4 = 1.39 |color4 = #62402F |etiqueta5 = Otros (0.55 %) |valor5 = 0.55 |color5 = Lightgray }} «Honduras es un país multiétnico, multicultural y [[multilingüe]] que se compone de cuatro grandes familias étnicas: mestizos o blancos que son la mayoría, los indígenas ([[lenca]]s, [[misquito]]s, [[tolupanes]], [[chortís]], [[pech]] o payas, tawahkas), los [[Garífuna (etnia)|garífunas]] y los criollo-anglohablantes. Las etnias indígenas y los garífunas constituyen la herencia cultural de Honduras y representan cerca del 7&nbsp;% de la población del país».<ref name="Pobreza etnica de Honduras ">{{Cita web | url = http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | título = Pobreza étnica de Honduras | editor = Utta von Gleish, Ernesto Gálvez | fecha = 1999 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | urlarchivo = https://web.archive.org/web/20110722033451/http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | fechaarchivo = 22 de julio de 2011 }}</ref> Entre los grupos con menos población se encuentran: Los chortis, con una población de aproximadamente 38&nbsp;587<ref name="Historia de la cultura y de la educación">{{ Cita web | url = http://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:9epAvFVUO7IJ:historia.fcs.ucr.ac.cr/articulos/2008/especial2008/articulos/04-Cultural/41.pdf+Historia+Cultural+de+honduras&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEEShOl-xMZLqYmqakvWGd0mU3JqoaqZJTkisVkB1CFhYI0KzMrvGKDk6TfjttkK9gV9UgybLi9P6ma0rstETEYtYNvH6zuHjL2cv62nSnOmZ3gpkFibAOeTKLxQY0UnEnDYomKHEY&sig=AHIEtbTjE0Sac2-kfdN4BLY94rxt-hQfMQ | título = Historia de la cultura y de la educación | nombre = Antonio Ramón | apellidos = Vallejo Cerna | editorial = [[Universidad de Costa Rica]] | fecha = 30 de mayo de 2008 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011}}</ref> radican en los departamentos de [[Departamento de Copán|Copán]] y [[Departamento de Ocotepeque|Ocotepeque]]. Los misquitos, de aproximadamente 57&nbsp;000 personas, radican en el departamento de Gracias a Dios. Asimismo, los pech o payas (4300) viven en [[Departamento de Olancho|Olancho]], Colón y Gracias a Dios.<ref name="Ethno-demography of pech ethnic group, Honduras">{{ Cita web | url = http://www.google.com/search?client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&channel=s&hl=en&source=hp&biw=1280&bih=806&q=Ethno-demography+of+pech+ethnic+group%2C+Honduras | título = Ethno-demography of pech ethnic group, Honduras | nombre = Juan Carlos | apellidos = Vargas Aguilar | editorial = Centro centroamericano de población | ubicación = Costa Rica | fecha = 1 de enero de 2006 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011}}</ref><ref name="Pobreza étnica de Honduras ">{{Cita web | url = http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | título = Pobreza étnica de Honduras | editor = Utta von Gleish, Ernesto Gálvez | fecha = 1999 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | urlarchivo = https://web.archive.org/web/20110722033451/http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | fechaarchivo = 22 de julio de 2011 }}</ref> Mientras que la población tawahka pasó de ciento sesenta personas a cerca de 2758&nbsp;personas durante el siglo&nbsp;XXI.<ref name="Historia de la cultura y de la educación"/> Este grupo étnico practica una agricultura itinerante de subsistencia. Los [[lenca]]s, la etnia más numerosa ({{Esd|313 000}}),<ref name="Historia de la cultura y de la educación"/> se encuentran localizados en los departamentos de La Paz, [[Departamento de Comayagua|Comayagua]], [[Departamento de Intibucá|Intibucá]], Lempira y Santa Bárbara. Viven en aldeas y caseríos muy cercanos a las carreteras y «a pesar de que los lencas fueron diezmados durante el siglo XVI, algunas de sus comunidades actuales todavía tienen una cultura que les distingue parcialmente de sus vecinos campesinos o ladinos...».<ref name="Arquitectura de los grupos étnicos de Honduras">{{ Cita libro | url = http://books.google.com/books?id=ZV0wx5Gl0YcC&printsec=frontcover&dq=Salinas,+Iris+Milady&hl=en&ei=zZpoTfu7HY70swPSsOCmBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDMQ6AEwAQ#v=onepage&q&f=false | título = Pueblos indígenas y garífuna de Honduras | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | nombre = Iris Milady | apellidos = Salinas | fecha = 1991 | editorial = Editorial Guaymuras | ubicación = Tegucigalpa | isbn = 99926-28-02-2 1991}}</ref> Los pueblos garífunas ({{Esd|98 000}}) se encuentran localizados a lo largo de la costa norte de Honduras; desde Masca en el Departamento de Cortés, hasta Tocomacho en el departamento de Colón. «Aunque es el grupo étnico relativamente más joven» de haberse establecido en Honduras, ya pasaron a formar parte importante de la «idiosincrasia» del país.<ref name="Arquitectura de los grupos étnicos de Honduras"/> Los jicaques o Tolupanes ({{Esd|19 000 personas}}) de los departamentos de Cortés y Atlántida han perdido su lengua y su cultura jicaque. Todos se sienten ladinos y están totalmente integrados en la sociedad campesina hondureña. Los jicaques de la montana de la flor, son unos trescientos cincuenta. El 90&nbsp;% son monolingües del jicaque.<ref name="Estado, Sociedad y lenguaje">{{ Cita web | url = http://books.google.com/books?id=MdK6MzUM7DQC&pg=PA351&lpg=PA351&dq=Todos+se+sienten+ladinos+y+estan+totalmente+integrados+en+la+sociedad+campesina+hondure%C3%B1a.&source=bl&ots=VQJqC2htxC&sig=oCmjrkYXDvHGuzfffWkquJaxJPs&hl=en&ei=QJ5oTf27Aoq-sAOd4NimBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBYQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false | título = Estado, Sociedad y lenguaje | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | nombre = Atanasio | apellidos = Herranz | fecha = 1991 | editorial = Editorial Guaymuras | ubicación = Tegucigalpa | isbn = 99926-15-46-X | cita = Todos se sienten ladinos y están totalmente integrados en la sociedad campesina hondureña}}</ref> Los habitantes de las Islas de la Bahía, comúnmente llamados isleños ({{Esd|13 854}}),<ref name="Historia de la cultura y de la educación"/> «refleja sus orígenes como esclavos ingleses, hablan un dialecto inglés característico del occidente del Caribe, son de religión cristiana-evangélica y se autoidentifican con la cultura angloamericana del Caribe contemporáneo».<ref name="Negros de habla inglesa o creoles">{{Cita web | url = http://www.unesco.org.uy/phi/aguaycultura/fileadmin/phi/aguaycultura/Honduras/FICHA_NEGROS_DE_HABLA_INGLESA.pdf | título = Negros de habla inglesa o creoles | editorial = [[UNESCO]] | fecha = 1999 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | fechaarchivo = 30 de diciembre de 2011 | urlarchivo = https://web.archive.org/web/20111230181842/http://www.unesco.org.uy/phi/aguaycultura/fileadmin/phi/aguaycultura/Honduras/FICHA_NEGROS_DE_HABLA_INGLESA.pdf | deadurl = yes }}</ref> Rigward il-gvern tar-Repubblika tal-Honduras, l-Artikolu 6 tal-Kostituzzjoni jistabbilixxi li: Il-lingwa uffiċjali tal-Honduras hija l-Ispanjol. L-Istat għandu jipproteġi l-purità tagħha u jippromwovi t-tagħlim tagħha. Madankollu, minħabba t-telf tal-lingwi tagħhom mill-popli Lenca u Ch'orti', u l-periklu ta' estinzjoni li qed jiffaċċjaw lingwi bħal dik tal-Paya, il-Kostituzzjoni, permezz tal-Artikolu 172, tqis li huwa neċessarju: Il-ġid antropoloġiku, arkeoloġiku, storiku u artistiku kollu tal-Honduras jifforma parti mill-wirt kulturali tan-nazzjon. Il-Liġi għandha tistabbilixxi r-regolamenti li jservu bħala l-bażi għall-konservazzjoni, ir-restawr, il-manutenzjoni u r-restituzzjoni tiegħu, kif xieraq. Huwa d-dmir tal-Hondurasi kollha li jiżguraw il-konservazzjoni tiegħu u jipprevjenu t-tneħħija tiegħu. Bl-istess mod, il-Kostituzzjoni timpenja ruħha li tippreserva u tippromwovi l-kultura nazzjonali. === Distribuzzjoni tal-Età === * Irġiel: 4,095,813 * Nisa: 4,047,651 * 0-14-il sena: 36.7% (irġiel 1,528,271 / nisa 1,464,428) * 15-64 sena: 59.5% (irġiel 2,431,607 / nisa 2,412,951) * 65 sena u aktar: 3.8% (irġiel 136,035 / nisa 170,272) (stima tal-2012) L-Indjani Amerikani fil-Ħonduras huma aktar minn 210,000, li jirrappreżentaw 2.3% tal-popolazzjoni Hondurasa. Huma ilhom jgħixu fit-territorju Honduras għal aktar minn għoxrin millennju. Matul il-kolonizzazzjoni, xi wħud mill-gruppi tagħhom ġew skjavi, imkeċċija minn artijiethom, jew Dawk assimilati mill-kolonizzaturi u gruppi oħra komplew jgħixu fl-artijiet antenati tagħhom, u żammew il-kultura, il-lingwa u r-reliġjon oriġinali tagħhom; dawn il-gruppi huma kif ġej: {| klassi="wikitable" |- ! Grupp etniku!! Numru ta' Abitanti!! Dipartimenti fejn joqogħdu |- | [[Lenca]]s || 110,000 || [[Dipartiment ta' Lempira|Lempira]], [[Dipartiment ta' Intibucá|Intibucá]], [[Dipartiment ta' La Paz (Ħonduras)|La Paz]] (Bandiera tal-Ħonduras) |- | [[Chortís]] || 24,000 || Copán, Ocotepeque, Cortés |- | Tawahka || 6000 || La Mosquitia (Thank God), Olancho |- | Tolupanes || 15&nbsp;000 || Yoro, Olancho, Atlántida, Colón, Francisco Morazán. |- | Peċ || 4,000 || Grazzi lil Alla, Olancho u Colón |- | Miskito || 50,000 || Grazzi lil Alla |} === Tranżizzjoni Demografika === Matul is-seklu 21, il-popolazzjoni Hondurana se tgħaddi minn proċess ta’ tranżizzjoni demografika fejn il-popolazzjoni ta’ aktar minn sittin sena se tiżdied. Min-naħa l-oħra, il-pajjiż huwa wieħed mill-iżgħar fl-Amerika Latina, b’età medjana stmata ta’ tnejn u għoxrin sena. Il-Honduras huwa t-tieni l-aktar pajjiż popolat fl-Amerika Ċentrali, wara l-Gwatemala, u mill-1991, il-pajjiż qabeż lil El Salvador fil-popolazzjoni. Bħan-Nikaragwa, il-popolazzjoni tal-pajjiż mistennija aktar mid-doppju fl-ewwel nofs tas-seklu 21, u bħall-Gwatemala, l-emigrazzjoni ma taffettwax it-tkabbir tal-popolazzjoni. Madankollu, minħabba li r-rata tat-twelid hija aktar baxxa minn dik tal-Gwatemala, il-pajjiż mhux se jikber daqs il-ġar tiegħu, il-Gwatemala. Sal-2050, il-pajjiż se jkollu aktar minn tlettax-il miljun abitant (l-istess popolazzjoni bħall-Gwatemala fl-2010). Sal-2070 il-pajjiż xorta se jikber b'16.8 miljun abitant, u dan ikun il-quċċata tal-popolazzjoni tiegħu, qabel ma naqas fl-2080 iżda bi tnaqqis ta' -0.1% biss, sal-2090 ir-rata ta' tnaqqis se tkun biss ta' -0.6% u sal-2100 għal -1.8%. {| class="wikitable" border="1" !''' Sena !''' Popolazzjoni Totali !''' Popolazzjoni 'l fuq minn 60 !''' Perċentwal |- | 2000 | 6&nbsp;485&nbsp;500 | 335&nbsp;200 | 5.2&nbsp;% |- | 2025 | 10&nbsp;656&nbsp;100 | 917&nbsp;100 | 8.6&nbsp;% |- | 2050 | 13&nbsp;771&nbsp;300 | 2&nbsp;425&nbsp;800 | 17.6&nbsp;% |- |} === Reliġjon === Reliġjon fil-Ħonduras Fil-Ħonduras, hemm libertà tar-reliġjon, għalkemm il-maġġoranza tal-popolazzjoni tistqarr il-Kristjaneżmu, bil-Knisja Kattolika li għandha l-aktar segwaċi, li tirrappreżenta 46% tal-popolazzjoni. Minn nofs is-seklu 20, kien hemm żieda fil-knejjes Protestanti, speċifikament dawk tal-fergħa Evanġelika, li issa jiffurmaw 43% tal-popolazzjoni. Għalhekk, 89% tal-popolazzjoni Hondurasa tidentifika ruħha mal-Kristjaneżmu, kemm Kattoliku kif ukoll Protestant, u ħafna Hondurasi jaderixxu ma' dan tal-aħħar. Għalkemm hemm prattikanti tal-Ġudaiżmu, l-Islam, u l-Wicca, għalkemm f'numri iżgħar, il-preżenza tagħhom kważi ma tinnota xejn. Madwar 11% tal-popolazzjoni ma temminx f'xi reliġjon, ċifra li tidher mhux tas-soltu iżda kienet ogħla fis-snin riċenti. === Lingwi === L-Ispanjol huwa l-lingwa uffiċjali u tal-maġġoranza, mitkellma minn prattikament il-popolazzjoni kollha, bl-eċċezzjoni ta' xi gruppi etniċi bħall-Miskito, il-Lenca, u t-Tawahka, fost oħrajn. Hemm ukoll komunitajiet li jitkellmu bl-Ingliż, l-aktar fuq il-kosta tat-tramuntana tal-Ħonduras, bl-aktar sinifikanti jkunu fid-Dipartiment tal-Gżejjer tal-Bajja. === Żvilupp tal-Bniedem === Skont ir-Rapport dwar l-Iżvilupp tal-Bniedem tal-2020 mill-Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti, il-Ħonduras huwa pajjiż bi żvilupp uman medju b'Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem (HDI) ta' 0.634. == Kultura u Arti == === Folklor === Bosta karattri huma parti mill-folklor u t-twemmin popolari tal-Honduras. Xi figuri leġġendarji prominenti jinkludu: * Il-Cadejo * Il-Goblin * Il-Bgħula Herred * Il-Bulero * Is-Siguanaba Maħmuġa * Il-Karrettun Fantasma * L-Għajjat * It-Timbo * Il-Picudo * L-Istorja ta' Macario * Iċ-Ċiklopi tal-Ġungla Miskito * La Llorona * La Taconuda * Il-Laguna Selvaġġa * Il-Leġġenda tal-Indjan li Ttrasforma f'Tigra (Rancho Grande, Esquías, Comayagua) * El Candú * El Pitero * Fjuri Mimé * El Bananero * "L-Indjani Żgħar" *"Ir-Raġel Kostali" *"L-Imbeżża'" *"Corrido lejn il-Honduras" *"Il-Valona" *"Agrett Kannella Żgħir" *"Għar-Rumor tal-Ġungli Hondurasi" === Gastronomija === Il-kċina Hondurana għandha l-għeruq tagħha fid-dieta Mesoamerikana pre-Ispanika, fejn diversi speċi ta’ pjanti, annimali, u ħut kienu jintużaw, ħafna drabi bħala rimedji naturali jew mediċini. Xi wħud mill-ispeċi ta’ pjanti użati ħafna kienu jinkludu qamħirrum, fażola, soursop, squash, qara ħamra, kassava, tadam, patata, patata ħelwa, vanilla, kannella, u karawett, fost oħrajn. Kienu jintużaw ukoll xi frott, bħall-ananas, l-avokado, il-papajja, u l-gwava, li kienu jinħasdu fil-foresti tropikali. Il-platti ppreparati b’dan l-ikel kienu elaborati ħafna, inklużi tortillas tal-qamħirrum (magħmula bil-qamħirrum nixtamalizzat), burritos (magħmula bil-fażola msajra mgeżwra f’tortilla), popcorn, tamales, u xorb bħal ċikkulata sħuna, pinole, u atole. Matul l-era tal-kumpaniji Amerikani tal-banana, ġew introdotti drawwiet tad-dieta ġodda fir-reġjun. Id-dqiq tal-qamħirrum ġie sostitwit bid-dqiq tal-qamħ fil-biċċa l-kbira tal-platti lokali. Wieħed mir-riżultati mhux mistennija kien il-feġġ tal-ikel l-aktar tipiku u maħbub tal-kosta tat-tramuntana tal-Honduras: baleadas. Fost l-ikel u x-xorb tal-kċina Honduraża, jispikkaw dawn li ġejjin: {{Immaġni multipla | table_position = lemin | direzzjoni = orizzontali | titlu = | ritratt1 = Totopostes.jpg | wisa'1 = 183 | test1 = <center>Totopostes, deżerta tipika minn Copán</center> | ritratt2 = | wisa'2 = 190 text2 = <center>Skont riċerka minn National Geographic, il-kawkaw jew iċ-ċikkulata oriġinaw fil-Ħonduras</center> }}'''Xorb''' * Atol tal-qamħirrum * Atol shuco (ġeneralment servut f'qargħa morro) * Horchata (magħmula bir-ross u ż-żerriegħa tal-morro) * Kafè * Xarba taċ-chia * Gifiti * Meraq tal-kannamieli * Pinole * Pozol * Rompopo (eggnog) * Inbid tal-patata '''Ikel''' * Ross bil-qamħirrum u t-tiġieġ * Baleada (tip ta' tamale) * Laħam grilled * Laħam imnixxef fix-xemx * Chanfaina jew candinga (tip ta' stuffat) * Zalzett fuq il-barbecue * Kustilja tal-majjal Moqlija * Casamiento (ross u fażola) * Qamħirrum mgħolli fuq il-qalba mgħottija bil-butir (krema) jew marġerina * Jamo * Montucas u tamales tal-qamħirrum * Nacatamales * Pollo chuco === Arti Viżiva === '''Żfin u Żfin Folkloristiku ta' Oriġini Lenca''' [[File: Garrobo.png|thumb|250px|Grafika Popolari ta' "Iż-Żifna Garrobo" minn Arturo Sosa għas-[[CCET]].]] * Iż-Żifna Garrobo * Iż-Żifna tal-Kuruni * Iż-Żifna tas-Subien Żgħar Moreno * Iż-Żifna tal-Bajda * Iż-Żifna tal-Bandiera * Iż-Żifna tax-Xjaten Żgħar '''Żfin u Żfin Folkloristiku Garifuna''' * Punta * Parrandas * Mascarones * El Barreño * El Sueñito === Pittura === [[File:Lost City of the Monkey God.png|thumb|Illustrazzjoni Artifiċjali tal-[[White City (Honduras)|"White City jew City of the Monkey God"]].]] Il-pittura fit-territorju tal-Honduras tal-lum ilha teżisti minn żminijiet pre-Kolombjani, u l-firxa vera tagħha għadha qed tiġi esplorata. Ir-riżorsi u l-impenn meħtieġa biex jiġu skoperti dawn l-għeruq tal-kultura pre-Kolombjana fil-Honduras kienu nieqsa, kif muri minn sforzi ta' riċerka reċenti fil-White City fir-reġjun ta' Mosquitia fil-Lvant tal-Honduras. Mal-wasla tal-kolonizzaturi Ewropej, ġew introdotti diversi tekniki matul il-kolonizzazzjoni Spanjola. Dawn it-tekniki għaddew minn modifiki bħala riżultat tat-taħlit kulturali, u wara l-indipendenza, dawn il-modifiki ġew approfonditi aktar minn fatturi kemm endoġeni kif ukoll eżoġeni li rriżultaw mit-trasformazzjonijiet li seħħew f'dak iż-żmien. [[File:National School of Fine Arts.JPG|thumb|left|Kwartieri Ġenerali tal-[[National School of Fine Arts (Honduras)|Skola Nazzjonali tal-Arti]] f'[[Comayagüela]].]] Il-Honduras huwa pajjiż multietniku, u għalhekk wieħed multikulturali. Din id-diversità tal-ambjent naturali u uman tal-Honduras ikkontribwiet għall-emerġenza ta' forom diversi ta' espressjoni f'diversi oqsma artistiċi, kemm tradizzjonali kif ukoll kontemporanji. Il-Ministeru tal-Kultura, l-Arti, u l-Isport huwa responsabbli għall-protezzjoni tal-wirt storiku u kulturali tal-pajjiż. Huwa wkoll l-aġenzija inkarigata mill-promozzjoni ta' attivitajiet artistiċi, kulturali, u sportivi fil-livell nazzjonali. L-Organizzazzjoni tal-Istati Ibero-Amerikani (OEI), permezz taċ-ċensiment kulturali Honduran tagħha, identifikat 1,496 espressjoni kulturali mqassma f'200 muniċipalità fit-18-il dipartiment tal-pajjiż. Dawn huma suddiviżi f'espressjonijiet folkloristiċi tradizzjonali u espressjonijiet kontemporanji. 1,300 minnhom jikkorrispondu għal espressjonijiet folkloristiċi tradizzjonali u 196 għal dawk kontemporanji. Skont l-OEI, l-espressjonijiet folkloristiċi tradizzjonali fil-Honduras huma bbażati fuq il-kontribuzzjonijiet tal-gruppi Indiġeni u Garifuna. L-espressjonijiet kontemporanji, min-naħa l-oħra, huma marbuta aktar mill-qrib maċ-ċentri urbani u orjentati lejn il-professjonalizzazzjoni tal-arti. L-artisti u l-istudjużi tal-arti Hondurans jaqblu li żvolta storika għal stadju ġdid fl-espressjoni artistika u kulturali nazzjonali bdiet bit-tmiem tad-dittatorjat f'nofs is-seklu 20. Din il-bidla politika mmarkat il-bidu ta' perjodu ta' liberazzjoni fl-espressjoni artistika u intellettwali Honduran u l-introduzzjoni ta' tekniki u xejriet ġodda fl-arti nazzjonali. Mill-196 manifestazzjoni kontemporanja identifikati, hemm 29 grupp teatrali, 5 gruppi taż-żfin, 60 orkestra u kor, 48 assoċjazzjoni kulturali, 24 skola tal-arti, u 31 gallerija jew spazju alternattiv. ==== Mużewijiet ==== [[File:National_Art_Gallery_in_Tegucigalpa_(34328491).jpg|thumb|190px|xellug|Il-Gallerija Nazzjonali tal-Arti f'Tegucigalpa.]] [[File:Museo_de_Comayagua.jpg|thumbnail|lemin|Il-Mużew ta' Comayagua, mużew arkeoloġiku f'Comayagua.]] Il-Ħonduras tiftaħar varjetà wiesgħa ta 'mużewijiet, li jinsabu primarjament f'Tegucigalpa, Comayagua, u San Pedro Sula. Uħud mill-mużewijiet l-aktar famużi tal-pajjiż jinkludu: * Arkivji Nazzjonali tal-Ħonduras * Librerija Nazzjonali tal-Ħonduras * Librerija Queen Sofia (Ħonduras) * San Francisco Barracks * Gallerija Nazzjonali tal-Arti (Ħonduras) * Mużew tal-Ajru tal-Ħonduras * Mużew tal-Antropoloġija u l-Istorja (il-Ħonduras) * Mużew Kolonjali tal-Arti Reliġjuża * Mużew Comayagua * Mużew Storiku u Ċiviku Casa Cabañas * Mużew tal-Poplu tal-Honduras * Mużew għall-Identità Nazzjonali * Mużew Numismatiku Rigoberto Borjas == Arkitettura == Skont il-perit Norma Isabel Lagos V., l-oriġini tal-arkitettura fil-Ħonduras imorru lura għall-wasla tal-ewwel gruppi umani, u hija tqis li huwa xieraq li l-istorja tal-arkitettura nazzjonali tiġi kklassifikata fi tliet perjodi ewlenin: Pre-Kolombjan, Kolonjali, u Repubblikana. L-awtriċi msemmija hawn fuq tirrimarka li l-biċċa l-kbira tax-xogħlijiet arkitettoniċi pre-Kolombjani jibqgħu moħbija u mhux magħrufa, u huma s-suġġett ta’ studju arkeoloġiku, li l-akbar eżempju tiegħu huwa l-Park Arkeoloġiku ta' Copán, Sit ta' Wirt Dinji. Il-Ħonduras għandha tip ta' arkitettura mhux monumentali msejħa Arkitettura Vernakulari, li hija distinta mill-karattru utilitarju u rurali tagħha. Tirrifletti l-mod ta' ħajja tradizzjonali tagħna, l-ambjent tagħna, l-użu tar-riżorsi naturali, u aspetti oħra tal-kultura Hondurasa. Eżempji ta' din l-arkitettura jinkludu kurituri ta' quddiem u ta' wara u ħitan mibnija mit-trab (adobe u wattle and daub). [[File:05.Copán (38).JPG|thumbnail|left|Pjazza u ball court f’[[Copán (sit arkeoloġiku)]] ]] L-arkitettura tal-perjodu kolonjali nħolqot kemm mill-Ewropej kif ukoll mill-indiġeni, u tirrifletti simbjożi kulturali fejn il-kanoni estetiċi tar-Rinaxximent Spanjol u l-Barokk ingħaqdu ma' gosti u arti indiġeni. Xi wħud mill-aktar eżempji magħrufa ta' din l-arkitettura jinkludu l-Katidral tal-Immakulata Kunċizzjoni f’Comayagua u l-Knisja ta' San Miguel Arcángel f’Tegucigalpa, il-Knisja ta' San Manuel Colohete fid-dipartiment ta' Lempira bil-motivi Mudéjar tagħha, Santa Magdalena f’Macholoa, Santa Bárbara, il-Fortizza ta' San Fernando de Omoa, u ċ-ċentru storiku ta' Trujillo, l-ewwel sede tal-gvern għall-Kuruna Spanjola. Ta’ nota partikolari matul dan il-perjodu kienet il-kostruzzjoni tat-Teżor Irjali ta' Comayagua, ikkummissjonat lill-bennej ewlieni Baltasar de Madariaga. Il-bini sar wieħed mill-aqwa eżempji ta’ arkitettura mibnija matul il-Kaptanerija Ġenerali tal-Gwatemala, billi ħallat elementi minn Antigua u l-Amerika t’Isfel. L-Imgħallem Madariaga introduċa l-użu bikri tad-daħla tal-arkata mistilineari għall-kuritur, stil li kien diġà popolarizza meta kien qed jibni l-arkati ewlenin tal-knejjes ta' San Manuel de Colohete u Macholoa. Il-perjodu Repubblikan ra bidliet arkitettoniċi sinifikanti, li bdew bi stil neoklassiku u storiku tal-aħħar tas-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20, li laħqu l-qofol tagħhom fl-arkitettura rivoluzzjonarja Modernista jew tal-Istil Internazzjonali tal-ħadid, ħġieġ, u konkrit rinfurzat. Dan il-mument storiku ra l-emerġenza ta’ periti professjonali kkunsidrati bħala pijunieri fil-qasam tagħhom. Fil-bidu tas-seklu 20, il-kostruzzjoni ta' xogħlijiet arkitettoniċi fi stili eklettiċi u storiċi bdiet fil-Ħonduras. L-aktar periti prominenti tal-era jinkludu l-ġeometru Taljan Augusto Brezzani, li ddisinja l-Palazz Presidenzjali (1916-1919) u l-Palazz tad-Distrett Ċentrali (1937) f’kollaborazzjoni ma’ Samuel Salgado, li ddisinja wkoll id-dar Villa Roy (1936). Cristóbal Prats bena t-Teatru Manuel Bonilla fl-istil Neoklassiku, u Alfredo Zepeda bena l-Pont Carías b'ispirazzjoni Art Deco. Il-perit Bustillo Oliva ddisinja l-bini tal-Muniċipju ta' San Pedro Sula b'influwenzi Art Deco. == Rebbieħa u Nominati tal-Premju Honduran == === Nominati għall-Premju Nobel === Il-Honduras kellha tliet nominazzjonijiet għall-Premju Nobel, waħda minnhom fix-xjenza: * 1974: L-Arġentina Díaz Lozano (Premju Nobel fil-Letteratura). * 1998: Salvador Moncada (Premju Nobel fil-Fiżjoloġija jew il-Mediċina). * 2021: Elena Bottazzi (Premju Nobel għall-Paċi). [[File:John Vane and Dr. Salvador Moncada.jpg|thumb|left|John Vane u l-farmakologu Honduran [[Sir]] [[Salvador Moncada]].]] === Premju Prince of Asturias === Honduran irċieva l-[[Premju Prince of Asturias]] għar-riċerka medika tiegħu: * 1990: [[Salvador Moncada]] ([[Premju Prince of Asturias għar-Riċerka Xjentifika u Teknika|Premju Prince of Asturias għar-Riċerka Xjentifika u Teknika]]). === Premju Pulitzer === Hondurjan ingħata l-[[Premju Pulitzer]]: * Marcio Sánchez, fotografu għal [[Associated Press]] (AP), li ngħata għar-ritratt tiegħu tal-[[protesti dwar il-mewt ta’ George Floyd]]. == Sports == === Arti Marzjali === Fil-Ħonduras, jiġu pprattikati ħafna arti marzjali, bħal Karate, Taekwondo, Judo, Kung Fu, Lima Lama, u sports ta' kuntatt bħal Kempo, Boxing, Kickboxing, u Muay Thai (Thai Boxing). It-Tai Chi qed jiġi introdott ukoll bħalissa. Storikament, il-Karate kien l-aktar mifrux nazzjonalment, għalkemm il-Kempo esperjenza tkabbir sinifikanti f'dawn l-aħħar snin. Il-Muay Thai żviluppa malajr f'dawn l-aħħar snin u kiseb popolarità konsiderevoli fil-Ħonduras. Teófimo López sar l-ewwel champion dinji Honduran fil-boxing professjonali; bħalissa għandu t-titlu dinji WBO fid-diviżjoni super lightweight. === Ċess fil-Ħonduras === Iċ-ċess professjonali fil-Ħonduras beda fl-1973 bit-twaqqif tas-San Pedro Sula Chess League. Il-Federazzjoni Nazzjonali taċ-Ċess twaqqfet fl-1993. Fl-2004, Ricardo Urbina sar l-ewwel Master Internazzjonali taċ-ċess fil-Ħonduras, u sal-lum għadu l-uniku plejer li għandu t-titlu ta' Master Internazzjonali fil-pajjiż. === Għawm === L-għawm huwa sport popolari fil-Honduras, b'diversi faċilitajiet bħall-Kumpless José Simón Azcona (Villaġġ Olimpiku, Tegucigalpa), Cybex, u l-Klabb tal-Bank Ċentrali tal-Ħonduras (BCH). Il-Ħonduras ipparteċipa f’bosta avvenimenti sportivi tal-Amerika Ċentrali u tal-Karibew u kien rappreżentat ukoll fil-Logħob Olimpiku mill-għawwiema Allan Gutiérrez, Karen Vilorio, u Sara Pastrana. It-timijiet tagħhom huma: * Tiburones de Honduras (Sharks tal-Honduras) * Delfines Mayas (Dniefel Maya) * Delfines Sampedranos (Dniefel ta' San Pedro Sula) * Delfines Inmude (Dniefel Inmude) * Cybex * Ranas Azules (Żrinġijiet Blu) * Estrellas Marinas (Stilel tal-Baħar) === Futbol === Il-futbol huwa l-aktar sport popolari fil-pajjiż. Il-Lega Nazzjonali tal-Futbol tal-Honduras, b'logħbiet li jintlagħbu kull ġimgħa, għandha numru kbir ta' segwaċi. L-aqwa rappreżentant internazzjonali tal-pajjiż huwa t-tim nazzjonali tal-futbol tal-Honduras, li kkwalifika għal tliet Tazzi tad-Dinja (1982, 2010, u 2014). Serva wkoll bħala trampolina għal ħafna mill-plejers tiegħu biex jilħqu kampjonati ewlenin madwar id-dinja. Sport importanti ieħor li jintlagħab fil-pajjiż jinkludi l-baseball, il-basketball, l-atletika, u l-volleyball. It-tennis tal-mejda jintlagħab ukoll, fost oħrajn, fuq skala iżgħar. Mauricio Dubón huwa plejer tal-baseball tal-Honduras li jilgħab fl-outfield għall-Houston Astros tal-Major League Baseball (MLB) u huwa l-ewwel Honduras li rebaħ is-Serje Dinjija tal-2022. Il-futbol Amerikan jintlagħab ukoll fil-Honduras. Għalkemm m'hemm l-ebda kampjonat professjonali, l-isport għandu tradizzjoni qawwija fil-kulleġġ, u ż-żoni urbani għandhom numru kbir ta' timijiet taż-żgħażagħ. Il-Federazzjoni Nazzjonali tal-Futbol Amerikan tal-Ħonduras (FENAFAH), li ilha affiljata mal-konfederazzjoni sportiva awtonoma tal-Ħonduras, CONDEPAH, minn Jannar 2007, ġiet rikonoxxuta uffiċjalment mill-Kungress Nazzjonali mill-2002. L-ogħla livell ta’ kompetizzjoni tal-futbol Amerikan fil-Ħonduras huwa fil-livell kolleġġjali, li jintlagħab permezz tat-Troyanos American Football League, maħluqa fl-2002. Mill-1944 sal-1951, Steve Van Buren sar l-ewwel Ħonduran li lagħab professjonalment fil-National Football League, mal-Philadelphia Eagles. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika ta' Fuq}} {{Amerika Ċentrali}} [[Kategorija:Ħonduras]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika Ċentrali]] == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika ta' Fuq}} {{Amerika Ċentrali}} [[Kategorija:Ħonduras]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika Ċentrali]] gwhm4yeiehjjj71yjazau6jwqrluku7 330354 330353 2026-05-30T17:24:30Z ToniSant 4257 /* Laguni */ tindif ħafif 330354 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Ħonduras |isem_nattiv = ''República de Honduras'' |isem_komuni = Ħonduras |stampa_bandiera = Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg |stampa_emblema = Coat of arms of Honduras.svg |stampa_mappa = HND orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Ħonduras |ħolqa_emblema = Emblema tal-Ħonduras |ħolqa_demografija = Demografija tal-Ħonduras |mottu_nazzjonali = "Libre, Soberana e Independiente"<br />"Ħieles, Sovran u Indipendenti" |innu_nazzjonali = ''[[Himno Nacional de Honduras]]''<br />''Innu Nazzjonali tal-Ħonduras'' [[File:Honduras National Anthem.ogg]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Tegucigalpa]] |l-ikbar_belt = [[Tegucigalpa]] |latd=14 |latm=6 |latNS=N |lonġd=87 |lonġm=13 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika Kostituzzjonali]] |titlu_kap1 = [[President tal-Ħonduras|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Ħonduras|Viċi President]] |titlu_kap3 = [[President tal-Kungress Nazzjonali tal-Ħonduras|President tal-<br />Kungress Nazzjonali]] |titlu_kap4 = |isem_kap1 = [[Nasry Asfura]] |isem_kap2 = [[María Antonieta Mejía]] [[Carlos Flores Guifarro]] [[Diana Herrera]] |isem_kap3 = [[Tomás Zambrano]] |isem_kap4 = |żona_kklassifika = 102 |poż_erja = 101 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 112,492 |erja_mi_kw = 43,278 |perċentwal_ilma = |sena_stima_popolazzjoni = 2023 |stima_popolazzjoni = 9,571,352 |poż_stima_popolazzjoni = 95 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = |sena_ċensiment_popolazzjoni = |densità_popolazzjoni_km2 = 85 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 220.1 |poż_densità_popolazzjoni = 128 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2011 |PGD_PSX = $35.697 biljun |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $4,345 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2010 |IŻU = {{profitt}} 0.574<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2010 |sena=2010 |pubblikatur=Nazzjonijiet Uniti |data-aċċess=2010-11-05 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 106 |kategorija_IŻU = <span style="color:#fc0">medju</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] minn [[Spanja]] |avveniment_stabbilit1 = Iddikjarata<sup>1</sup> minn Spanja |data_stabbilit1 = 15 ta Settembru, 1921 |avveniment_stabbilit2 = Iddikjarata mill-<br />[[L-Ewwel Imperu Messikan|Ewwel Imperu Messikan]] |data_stabbilit2 = 1 ta' Lulju 1823 |avveniment_stabbilit3 = Iddikjarata, bħala Ħonduras, mir-[[Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali]] |data_stabbilit3 = 5 ta' Novembru, 1938 |valuta = [[Lempira tal-Ħonduras|Lempira]] |kodiċi_valuta = HNL |żona_ħin = [[Żona tal-Ħin Ċentrali|CST]] |differenza_ħku = -6 |cctld = [[.hn]] |kodiċi_telefoniku = +504 |sena_PGD_nominali = 2011 |PGD_nominali = $17.381 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $2,115 |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = Bħala parti mir-[[Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali]]. |noti = |total_popolazzjoni=9,571,352}} ir-'''Repubblika tal-Ħonduras''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: ''República de Honduras''), hu pajjiż li jinsab fl-[[Amerika Ċentrali]]. F'ċertu żminijiet kien imsejjaħ '''Ħonduras Spanjola''' biex jiġi distint mill-''[[Ħonduras Brittanika]]'', li sar l-istat modern ta' kuljum fil-[[Beliże]].<ref>{{ċita web |url=http://www.aboututila.com/UtilaInfo/William-Strong/AI-Environmental.htm |titlu=Archeological Investigations in the Bay Islands, Spanish Honduras |sit=Aboututila.com |data-aċċess=2010-06-27 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100922124508/http://aboututila.com/UtilaInfo/William-Strong/AI-Environmental.htm |arkivju-data=2010-09-22 |url-status=dead }}</ref> Il-pajjiż huwa mdawwar lejn il-punent mill-[[Gwatemala]], [[El Salvador]] għall-lbiċ, [[Nikaragwa]] fix-Xlokk, l-Oċean Paċifiku fin-nofsinhar fil-[[Golf ta' Fonseca]], u l-[[Golf tal-Ħonduras]] lejn it-tramuntana, fejn hemm daħla kbira tal-[[Baħar Karibew]]. It-territorju kontinentali tiegħu huwa mdawwar fit-tramuntana u l-lvant mill-Baħar Karibew, fix-xlokk min-Nikaragwa, fil-lbiċ mill-Golf ta' Fonseca, tributarju tal-Oċean Paċifiku, fin-nofsinhar minn El Salvador, u fil-punent mill-Gwatemala. Il-fruntieri marittimi tiegħu huma kondiviżi mal-Messiku, il-Belize, Kuba, ir-Renju Unit (permezz tal-Gżejjer Cayman), il-Gwatemala, il-Ġamajka, il-Kolombja, in-Nikaragwa, u El Salvador. L-erja totali tal-art tal-Honduras, inklużi l-gżejjer kollha tagħha, hija ta' 112,777 km². L-organizzazzjoni territorjali tal-Honduras taqsam il-pajjiż, politikament u amministrattivament, fi 18-il dipartiment, li huma suddiviżi aktar f'298 muniċipalità. Il-forma ta' gvern hija repubblikana, demokratika, u rappreżentattiva. Hija eżerċitata minn tliet fergħat: Leġiżlattiva, Eżekuttiva, u Ġudizzjarja, li huma komplementari u indipendenti, mingħajr ebda relazzjoni ta' subordinazzjoni għal xulxin. Il-popolazzjoni tal-Honduras taqbeż l-10 miljun abitant, primarjament involuti f'attivitajiet agrikoli, kif ukoll fil-kummerċ, il-manifattura, u s-servizzi pubbliċi, fost setturi oħra. L-aktar dipartiment densament popolat fil-Ħonduras huwa Cortés, b'400.3 abitant għal kull kilometru kwadru. Il-pajjiż huwa multietniku. Il-popolazzjoni mestizo tikkostitwixxi l-maġġoranza. Hemm ukoll popolazzjonijiet minn diversi gruppi indiġeni, inklużi l-Lenca, in-Nahua, il-Miskito, it-Tolupan, iċ-Ch'orti' Maya, il-Pech, it-Tawahka, il-Garifuna, komunitajiet suwed li jitkellmu bl-Ingliż, u ż-Zambos li jitkellmu bl-Ispanjol u bil-Miskito. It-territorju tal-Honduras huwa imħatteb ħafna; jikkonsisti minn firxiet ta' muntanji għoljin, plateaus elevati, u widien fondi li fihom pjanuri estensivi u fertili maqsuma minn xmajjar ta' daqsijiet varji, li wħud minnhom huma navigabbli, li kollha jikkontribwixxu għall-bijodiversità rikka tiegħu. Huwa stmat li l-Honduras għandu mill-inqas 8,000 speċi ta' pjanti, madwar 250 speċi ta’ rettili u anfibji, aktar minn 700 speċi ta' għasafar, u 110 speċi ta' mammiferi, imqassma fir-reġjuni differenti tiegħu. Xi speċi huma endemiċi. L-Amerika Ċentrali, li l-Honduras huwa parti minnha, iddikjarat l-indipendenza tagħha minn Spanja u l-Viċerjalità ta’ Spanja l-Ġdida (Messiku) fil-15 ta’ Settembru 1821. Wara li l-Messiku kiseb ukoll l-indipendenza tiegħu, l-Amerika Ċentrali ġiet annessa mill-ġdid u aktar tard saret definittivament indipendenti. Fl-1838, il-Honduras sar indipendenti mill-Amerika Ċentrali, u ftit wara, f’Jannar 1839, l-ewwel kostituzzjoni tal-pajjiż ġiet adottata formalment. Il-Ġeneral Francisco Ferrera sar l-ewwel president kostituzzjonali tal-pajjiż (1841-1843). L-ewwel partit politiku, il-Partit Liberali tal-Ħonduras, twaqqaf fl-1891, segwit mill-Partit Nazzjonali tal-Ħonduras fl-1902. L-elezzjonijiet ġenerali tal-1981 u l-kostituzzjoni tal-1982 immarkaw il-bidu ta' dak li hu magħruf bħala l-Era Demokratika. ==Storja== ===Soċjetajiet Pre-Hispaniċi fil-Ħonduras=== [[File:Copán Ballcourt.jpg|thumb|Grawnd tal-ballball f'Copán.]] [[File:Vaso trípode, con personajes, cerámica, cultura Maya-Ulúa (Honduras), Museo Chileno de Arte Precolombino, Santiago, Chile.jpg|thumb|Reċipjent tripod mill-kultura Maya-Ulúa.]] [[File:CPN Rosalila 01.jpg|thumb|Riproduzzjoni tat-Tempju ta' Rosalila.]] [[File:CPN ST B 01.jpg|thumb|Stela Maja ta' Copán (Estela Maya de Copán/Copan Maya Stela).]] Qabel il-konkwista Spanjola, it-territorju li llum huwa l-Ħonduras kien abitat minn popli indiġeni kkaratterizzati minn żewġ tipi kulturali distinti, iffurmati bħala riżultat tal-migrazzjonijiet li popolaw il-kontinent Amerikan fi żminijiet pre-Kolombjani. Il-kulturi Maya u Mexica kienu mmexxija mill-hekk imsejjaħ "mod ta' produzzjoni Asjatiku", li l-karatteristika l-aktar prominenti tiegħu kienet ekonomija sedentarja bbażata fuq il-produzzjoni agrikola, b'relazzjonijiet ta' produzzjoni kollettiva ċentralizzati f'poter wieħed eżerċitat minn grupp ta' uffiċjali ċivili, reliġjużi u militari. Għalhekk, ma kinux soċjetajiet egalitarji. Id-diviżjoni tal-klassijiet kienet stabbilita bejn dawk li kellhom il-poter u l-maġġoranza tal-popolazzjoni. Stela Maya minn Copán. Dawn il-kulturi kisbu progress kbir f'diversi oqsma tal-għarfien uman, immexxija mill-iżvilupp ta' agrikoltura diversa (fażola, kawkaw, bżar aħmar, eċċ.) u kellhom sistemi estensivi ta' irrigazzjoni. B'dan il-mod, żguraw ikel adegwat għall-popolazzjonijiet kbar tagħhom. Applikaw ukoll tekniki raffinati ħafna fl-insiġ u ċ-ċeramika. Żviluppaw kummerċ intens u varjat. Huma kisbu livell għoli ta' żvilupp xjentifiku fil-matematika u l-astronomija, kif ukoll fl-arkitettura u l-iskultura, li użaw fil-kostruzzjoni ta' bliet kbar. Fil-majjistral tal-Ħonduras, il-poplu Ch'orti' kien predominanti, grupp Mayan li jinsab f'Copán u Ocotepeque, flimkien mal-Lenca, li estendew fid-dipartimenti ta' Santa Bárbara, Lempira, Intibucá, La Paz, Comayagua, Francisco Morazán, u Valle, u parti minn dak li llum huwa El Salvador. Il-bqija tat-territorju Honduras kien abitat minn popli mill-parti tan-nofsinhar tal-kontinent, b'kultura nomadika u semi-nomada, immexxija minn sistemi ta' produzzjoni komunali primittivi. Fost dawn il-popli kien hemm it-Tolupan (imsejjaħ ukoll Xicaque), il-Pech (imsejjaħ ukoll Paya), it-Tawahka, u l-Miskito, li flimkien iffurmaw il-maġġoranza tal-popolazzjoni tal-pajjiż. Wara t-tieni nofs tas-seklu 18, gruppi etniċi oħra ffurmaw tul il-kosta tal-Karibew: il-Garifuna u l-popolazzjoni sewda li titkellem bl-Ingliż u bil-Creole. [[File:Pinturas Rupestres Santa Elena Honduras.JPG|thumb|left|Pittura fuq il-blat f'Santa Elena, il-Ħonduras.]] L-akbar popolazzjoni kienet il-Lenca, li, fi żmien il-wasla tal-Ispanjoli, kienu l-aktar grupp mifrux u organizzat fil-pajjiż. Huma għexu f'insedjamenti kbar, b'medja ta' 350 dar u ferm aktar minn 500 abitant. Għalkemm hemm dibattitu xjentifiku dwar l-antenati u l-oriġini Lenca, skont Rodolfo Barón Castro, huma d-dixxendenti diretti tal-Maya li ma segwewx l-eżodu li temm l-Imperu l-Qadim. Studji oħra jindikaw li huma dixxendenti ta' gruppi Olmec li emigraw min-Nofsinhar tal-Messiku matul il-perjodu Preklassiku. Fi żmien il-wasla tal-Ispanjoli, huma kienu stabbiliti fit-territorju li llum jinkludi r-Repubbliki ta' El Salvador u l-Honduras. Iż-żona Maya tinkludi dak li issa huma l-pajjiżi tal-Honduras, il-Gwatemala, El Salvador, u n-Nofsinhar tal-Messiku. Il-Maya ffjorixxew f'dawn il-pajjiżi matul l-ewwel ħmistax-il seklu tal-era Kristjana. Kawżi mhux magħrufa sal-lum wasslu għall-abbandun u l-qerda ta' Copán u bliet Maya oħra, li sa żmien il-konkwista Spanjola ma kienu xejn aktar minn fdalijiet. Il-ġuħ, il-pesti, u l-gwerer interni ġew proposti bħala l-kawżi tal-abbandun tagħhom. [[File:Columbus Taking Possession.jpg|thumb|Rappreżentazzjoni ta' Kristofru Kolombu u r-raba' wasla tiegħu fil-kontinent Amerikan li seħħet f'Cape Honduras fl-1 ta' Ottubru 1502.]] ===Konkwista Spanjola=== Cortés introduċa l-bhejjem u waqqaf il-belt ta' La Natividad de Nuestra Señora, ħdejn Puerto Caballos. Qabel ma rritorna lejn il-Messiku (1526), ħatar lil Hernando de Saavedra gvernatur tal-Ħonduras u ħalla struzzjonijiet biex jittratta tajjeb lill-popli indiġeni. Fis-26 ta' Ottubru, 1526, Diego López de Salcedo nħatar gvernatur tal-Ħonduras mill-Kuruna Spanjola, u ħa post Saavedra. Id-deċennju ta’ wara kien immarkat mill-ambizzjonijiet personali tal-gvernaturi u l-konkwistaturi, li interferew mal-organizzazzjoni tal-gvern. L-Ispanjoli stabbiliti rribellaw kontra l-mexxejja tagħhom, u l-popli indiġeni qamu kontra sidienhom u kontra l-maltrattament. Mal-mewt ta' Salcedo (1530), l-Ispanjoli ta' oriġini Ewropea saru l-arbitri tal-poter. Huma ħatru u neħħew gvernaturi. Quddiem din is-sitwazzjoni, il-kolonji nfushom talbu lil Pedro de Alvarado biex itemm l-anarkija. Bil-wasla ta' Alvarado fl-1536, il-kaos naqas, u l-Ħonduras waqa’ taħt l-awtorità tagħhom. Fl-1537, Francisco de Montejo nħatar gvernatur. Mal-wasla tiegħu fil-Ħonduras, huwa annulla l-għotjiet tal-art li għamel Alvarado. Il-kaptan tiegħu, Alonso de Cáceres, kien responsabbli għas-soppressjoni tar-rivoluzzjoni indiġena tal-1537–1538, immexxija mill-Kap Lempira. Fl-1539, Montejo u Alvarado kellhom nuqqas ta’ qbil serju dwar ir-reġjun, li ġibed l-attenzjoni tal-Kunsill tal-Indji. Montejo telaq lejn Chiapas, u Alvarado sar gvernatur tal-Ħonduras.[30] Wara dan, Pedro de Alvarado, bl-approvazzjoni tar-Re ta’ Spanja, annessa l-Ħonduras mal-Gwatemala. F'Marzu 1524, Gil González Dávila sar l-ewwel Spanjol li wasal fil-Ħonduras bl-intenzjoni li jikkonkwista. Huwa waqqaf il-belt ta' San Gil de Buena Vista u daħal fit-territorju Honduras, jikkalma lill-popli indiġeni, jiġġieled kontra l-Ispanjoli li kkontestaw it-talba tiegħu għall-art, u bit-tama li jsib l-iżbokk tal-Lag Nikaragwa. Aktar tard, Hernán Cortés, imħeġġeġ minn rapporti li kien irċieva dwar il-ġid kbir tal-pajjiż, bagħat żewġ spedizzjonijiet, waħda bl-art u l-oħra bil-baħar. Huwa fada l-ewwel waħda lil Pedro de Alvarado u t-tieni waħda lil Cristóbal de Olid. Iżda dan tal-aħħar ittradih. Għal din ir-raġuni, Cortés telaq mill-Messiku fit-tmexxija ta' spedizzjoni li damet kważi sentejn u ntemmet, wara għadd kbir ta' perikli u tbatijiet, fi Trujillo, il-Ħonduras. ===Ħonduras Ispaniku=== [[File:Fuerte San Cristóbal Gracias Honduras 20.jpg|thumb|Il-Forti Saint Cristóbal (Fuerte San Cristóbal/Fort Saint Cristobal) fil-Punent tal-pajjiż.]] It-telfa ta' Lempira u t-tnaqqis fit-taqbid bejn l-Ispanjoli kkontribwew għall-konkwista u ż-żieda fl-attività ekonomika fil-Ħonduras. Sa tmiem is-snin 1540, il-Ħonduras dehret lesta għall-iżvilupp u l-prosperità, b'Gracias stabbilita bħala l-kapitali tal-Audiencia reġjonali tal-Gwatemala. Madankollu, din id-deċiżjoni ħolqot riżentiment fiċ-ċentri aktar popolati tal-Gwatemala u El Salvador. Fl-1549, il-kapitali tal-Audiencia ġiet trasferita lejn Antigua, il-Gwatemala, u l-Ħonduras baqgħet provinċja fi ħdan il-Kaptaniċja Ġenerali tal-Gwatemala sal-1821. L-ewwel ċentri tal-minjieri tal-pajjiż kienu jinsabu fi Gracias. Sal-1538, dawn iċ-ċentri kienu qed jipproduċu kwantitajiet sinifikanti ta' deheb. Fl-1540, dan inbidel bl-iskoperta tad-deheb u l-fidda fil-wied tax-Xmara Guayape. Dan ikkontribwixxa għat-tnaqqis ta' Gracias u ż-żieda ta' Comayagua bħala ċ-ċentru ewlieni tal-popolazzjoni tal-Ħonduras. Iż-żieda fid-domanda għax-xogħol aċċellerat it-tnaqqis tal-popolazzjoni indiġena. B'riżultat ta' dan, skjavi mill-Afrika ġew miġjuba fil-pajjiż. Instabu depożiti oħra tad-deheb ħdejn San Pedro Sula u l-port ta' Trujillo. [[File:San Fernando de Omoa Fortress, Honduras.jpg|thumb|left|Fortizza ta' Saintn Fernando ta' Omoa (Fortaleza de San Fernando de Omoa/Daint fernando of Omoa Fortress) fl-Cortés).]] Il-produzzjoni tal-minjieri bdiet tonqos fl-1560, u magħha, l-importanza tal-Honduras għall-kuruna. Fil-bidu tal-1569, skoperti ġodda tal-fidda reġgħu taw il-ħajja lill-ekonomija fil-qosor, u wasslu għat-twaqqif ta' Tegucigalpa, li malajr bdiet tikkompeti ma' Comayagua bħala l-aktar belt importanti tal-provinċja. Il-boom tal-fidda laħaq il-quċċata fl-1584, u d-dipressjoni ekonomika reġgħet lura ftit wara. L-isforzi tal-minjieri fil-Honduras kienu mxekkla min-nuqqas ta' kapital, ħaddiema, u diffikultajiet topografiċi. Il-merkurju, vitali għall-produzzjoni tal-fidda, kien skars, u l-uffiċjali kienu negliġenti. [[File:Fuerte de San Cristóbal en Gracias, Honduras.jpg|thumb|left|Forti Saint Cristóbal (Fuerte San Cristóbal/Fort Saint Cristobal) in Gracias (Lempira).]] Waħda mill-problemi ewlenin għall-ħakkiema Spanjoli tal-Ħonduras kienet l-attività Ingliża fit-Tramuntana tal-Ħonduras. Din l-attività bdiet fis-seklu 16 u kompliet fis-seklu 19. Fis-snin bikrin, il-pirati Ewropej attakkaw ta' spiss insedjamenti fuq il-kosta Karibew tal-Ħonduras, pereżempju, il-Battalja ta' Puerto Caballos (1603), parti mill-Gwerra Anglo-Spanjola (1585–1604). Fl-1643, spedizzjoni Ingliża qerdet il-belt ta' Trujillo, il-port ewlieni tal-Ħonduras. Barra minn hekk, l-Ingliżi għamlu sforzi enormi biex jistabbilixxu kolonji mis-seklu 17 ’il quddiem fil-Gżejjer tal-Bajja u fit-Tramuntana tal-Ħonduras bl-għajnuna tas-Sambos u l-Miskitos, li attakkaw insedjamenti Spanjoli. Minħabba l-kosta tal-Paċifiku tagħha, inbnew vapuri u portijiet għall-kummerċ tal-Manila Galleon mal-Filippini u l-Messiku, u l-kummerċ seħħ fil-Ħonduras. Fil-bidu tas-seklu 18, id-dinastija Bourbon, marbuta mal-ħakkiema ta’ Franza, ħadet post l-Asburgi fuq it-tron ta' Spanja. Id-dinastija l-ġdida bdiet sensiela ta' riformi madwar l-imperu, imfassla biex jagħmlu l-amministrazzjoni aktar effiċjenti u kosteffettiva, u biex jiffaċilitaw id-difiża tal-kolonji. Fost dawn ir-riformi kien hemm tnaqqis fit-taxxa fuq il-metalli prezzjużi u fl-ispiża tal-merkurju, li kien monopolju rjali. Fil-Ħonduras, dawn ir-riformi kkontribwew għall-qawmien mill-ġdid tal-industrija tal-minjieri fis-snin tletin tas-seklu 18. Taħt il-Borboni, il-gvern Spanjol għamel diversi sforzi biex jerġa' jikseb kontroll fuq il-kosta tal-Karibew. Fl-1752, inbniet il-fortizza ta' San Fernando de Omoa. Fl-1780, l-Ispanjoli rritornaw lejn Trujillo, li beda jiżviluppa bħala bażi ta' operazzjonijiet kontra l-insedjamenti Brittaniċi fil-lvant. Matul is-snin tmenin tas-seklu 18, l-Ispanjoli reġgħu ħadu l-kontroll tal-Gżejjer tal-Bajja u keċċew lill-biċċa l-kbira tal-Brittaniċi u l-alleati tagħhom mir-reġjun tar-Río Negro. Il-Konvenzjoni Anglo-Spanjola tal-1786 irrikonoxxiet b’mod definittiv is-sovranità Spanjola fuq il-kosta tal-Karibew. ===L-indipendenza=== [[File:J.C.del Valle.jpg|thumb|L-Amerika Ċentrali kisbet l-indipendenza tagħha minn Spanja fil-15 ta' Settembru 1821. José Cecilio del Valle tal-Ħonduras kien filosfu, politiku, avukat u ġurnalist, wieħed mill-aktar figuri importanti fl-Amerika Ċentrali matul it-tranżizzjoni mill-ħakma kolonjali għall-indipendenza.]] Għal kważi tliet sekli, il-Ħonduras kien parti mill-Kaptanerija Ġenerali tal-Gwatemala, għalhekk l-indipendenza tiegħu kienet iddur madwar il-movimenti favur l-indipendenza fil-provinċji l-oħra. Wara l-okkupazzjoni Franċiża ta' Spanja, l-ewwel atti ta' insurrezzjoni favur l-indipendenza tal-Amerika Ċentrali seħħew fin-Nikaragwa, El Salvador, u l-Gwatemala (1811-1813). Fil-Ħonduras, l-Ispanjoli rrikorrew għall-perpetwazzjoni tal-kontroll tagħhom fuq il-poter biex jrażżnu l-moviment tal-indipendenza. Mill-1813 sal-1820, ma seħħew l-ebda avvenimenti notevoli oħra relatati mal-indipendenza fl-Amerika Ċentrali. Ma kienx qabel kmieni fl-1821, meta l-Messiku, permezz tal-Pjan ta’ Iguala, iddikjara l-indipendenza sħiħa tiegħu minn Spanja fl-24 ta' Frar, li nkisbet l-indipendenza tal-Amerika Ċentrali. Dan l-avveniment aċċellera l-indipendenza tal-Amerika Ċentrali, li ġiet ikkonsummata fil-15 ta' Settembru, 1821, b’dikjarazzjoni abbozzata minn José Cecilio del Valle. L-ewforija tal-indipendenza kienet ta' żmien qasir, għax f’Jannar 1822, fuq l-inizjattiva tal-konservattivi u l-Imperatur Agustín de Iturbide, il-Provinċji Uniti tal-Amerika Ċentrali ngħaqdu mal-Imperu Messikan. Din l-għaqda damet sal-waqgħa ta'Iturbide f’Marzu 1823. L-istati tal-Istmu, mill-Panama sal-Gwatemala, jistgħu forsi jiffurmaw konfederazzjoni. Dan il-post magnífico bejn iż-żewġ oċeani kbar jista’, maż-żmien, isir imperu dinji. Il-kanali tiegħu se jqassru d-distanzi, isaħħu r-rabtiet kummerċjali mal-Ewropa, l-Amerika, u l-Asja, u jġibu tribut minn madwar id-dinja kollha lejn dan ir-reġjun prosperu. Forsi xi darba l-kapitali tad-dinja tkun tinsab hemm, hekk kif Kostantinu l-Kbir iddikjara Kostantinopli bħala l-kapitali tad-dinja tal-qedem. Simón Bolívar (1815) ===L-istabbiliment tar-Repubblika Federali=== [[File:Francisco Morazán Quesada.JPG|thumb|Il-Ġeneral Francisco Morazán, mexxej Honduras li serva bħala president tal-Federazzjoni tal-Amerika Ċentrali.]] [[File:Flag of the United Provinces of Central America.svg|thumb|Bandiera tal-Provinċji Uniti tal-Amerika Ċentrali.]] F'Marzu 1824, tlaqqa' kungress fil-Gwatemala u waqqaf ir-Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali, magħmula mill-Gwatemala, il-Ħonduras, El Salvador, in-Nikaragwa, u l-Kosta Rika. Ir-repubblika l-ġdida kellha eżistenza qasira, u wara diversi gwerer ċivili, l-unjoni xoljiet fis-26 ta' Ottubru 1838, bil-ħames stati jsiru ħames stati indipendenti. Uħud mill-istati tal-Amerika Ċentrali ppruvaw jirrikostitwixxu r-Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali diversi drabi. Madankollu, dawn it-tentattivi fallew u swew il-ħajjiet ta' diversi mill-inizjaturi tagħhom. Tentattiv finali sar fl-1895 taħt l-influwenza ta' Policarpo Bonilla, president tal-Ħonduras. F'din l-okkażjoni, ġie ffirmat trattat man-Nikaragwa u El Salvador, li skontu t-tliet repubbliki ffurmaw federazzjoni taħt l-isem tar-Repubblika l-Kbira tal-Amerika Ċentrali. It-tliet repubbliki saru stati, u s-sovranità fuq il-federazzjoni ngħatat lil Dieta magħmula minn tliet membri, wieħed minn kull stat, li kellha tiltaqa' kull sena fil-kapitali tal-istati federali. Fuq stedina ta' din id-Dieta, it-tliet stati ħatru delegazzjoni li ltaqgħet bħala Assemblea Kostitwenti f'Managua u stabbilixxiet Kostituzzjoni, li taħt it-termini tagħha t-tliet stati adottaw l-isem Stati Uniti tal-Amerika Ċentrali fl-1 ta’ Novembru 1898. Din il-Kostituzzjoni, li f'moħħ dawk li fassluha rrappreżentat konsolidazzjoni tat-tliet stati federali u riorganizzazzjoni rapida tar-Repubblika l-kbira tal-Amerika Ċentrali, immaġinata minn Francisco Morazán, kellha tmiem traġiku. L-għada li ltaqgħet l-Assemblea Kostitwenti, faqqa' moviment rivoluzzjonarju, ostili għall-federazzjoni l-ġdida, f'San Salvador, li rriżulta f'amministrazzjoni ġdida f'dak l-istat. L-ewwel pass tagħha kien li tirtira mill-Unjoni, u din is-separazzjoni wasslet għax-xoljiment tal-Istati Uniti tal-Amerika Ċentrali, hekk kif, fuq l-eżempju ta' El Salvador, l-istati tal-Ħonduras u n-Nikaragwa reġgħu assumew is-sovranità tagħhom. ===Il-Presidenza ta' Santos Guardiola=== [[File:Jose Santos Guardiola.jpg|thumb|Il-President tal-istat indipendenti tal-Ħonduras, José Santos Guardiola.]] Wara t-twaqqigħ ta' Cabañas, il-Ġeneral José Santos Guardiola mar il-Ħonduras. Fl-10 ta' Novembru, wasal f'Tegucigalpa u nieda l-kandidatura presidenzjali tiegħu. Saru l-elezzjonijiet, u peress li l-ebda kandidat ma rċieva maġġoranza assoluta, l-Assemblea Ġenerali eleġġiet lill-Ġeneral konservattiv Santos Guardiola bħala president u lil José María Lazo bħala viċi president. Il-Ġeneral José Santos Guardiola ħa l-presidenza tal-Ħonduras fis-17 ta' Frar 1856, u b'hekk wettaq aspirazzjoni li ilha miżmuma u li ġiet ripetutament imfixkla. Matul l-amministrazzjoni ta' Guardiola, l-ekonomija tal-pajjiż kienet prekarja, sal-punt li l-president kien imġiegħel joħroġ muniti tar-ram. Fuq nota oħra, l-amministrazzjoni ta' Guardiola kienet waħda mill-aktar liberali fl-istorja tal-Ħonduras; minkejja li kien membru tal-Partit Konservattiv, Santos Guardiola ta l-libertà tal-istampa. Espandiet ukoll il-libertà tal-espressjoni individwali u inkludiet sidien tal-art tal-klassi tan-nofs fost il-votanti, minbarra li rregola r-relazzjonijiet bejn l-istat u l-knisja. Iżda l-aktar kisba importanti tagħha kienet it-Trattat ta' Comayagua li bih il-gvern Brittaniku għadda l-Gżejjer tal-Bajja u parti mit-territorju tar-Renju tan-Mosquito lill-Ħonduras. Fl-aħħar, l-antiklerikaliżmu miftuħ ta' Guardiola wasslu biex jibda l-hekk imsejħa “Gwerra tal-Missirijiet” f’April 1861. Dan, imbagħad, ikkontribwixxa għall-assassinju tiegħu fil-11 ta' Jannar, 1862, minn idejn il-gwardja tal-unur presidenzjali tiegħu stess. Dan id-delitt xokkja profondament lill-pajjiż. Is-Senatur José Francisco Montes Fonseca ħa l-kmand, iżda malajr iddelegah lill-Ġeneral José María Medina, u minnu, kif stipulat mil-liġi, għadda ftit wara għand il-Viċi President, Victoriano Castellanos Cortés. Minħabba l-gwerer u l-ġlidiet għall-poter kontinwi, il-Ħonduras kien mgħaddas fl-arretratezza. Castellanos “ħadem biex jikkalma t-tempra, inissel il-fiduċja, u jippromwovi l-progress possibbli... u kien ikun iwettaq ħafna kieku ma laħqitx il-mewt... fil-11 ta' Diċembru ta' dik l-istess sena.” ===Il-Kostituzzjoni tal-1865 u t-tmiem tas-seklu=== [[File:Panorama of Tegucigalpa, Honduras (1889).jpg|thumb|Xbieha ta' Tegucigalpa fis-seklu 19.]] Wara l-mewt ta' Victoriano Castellanos, Francisco Montes reġa' lura fil-poter. Iżda meta faqqgħet il-gwerra bejn El Salvador u l-Gwatemala fl-1863, Montes ingħaqad mal-kawża liberali Salvadorjana. Truppi tal-gvern Gwatemalan ta' Rafael Carrera invadew il-Ħonduras u pproklamaw lill-Ġeneral José María Medina, li kien akkumpanja lill-invażuri, bħala president f'Ġunju 1863. Medina laqqa' Assemblea Kostitwenti Nazzjonali li rrevokat il-Kostituzzjoni tal-1840. Il-Kostituzzjoni tal-1865 ġiet adottata minflokha. Din il-Kostituzzjoni, għall-ewwel darba, adottat id-denominazzjoni ta' “Repubblika” għall-pajjiż. Is-sistema leġiżlattiva bikamerali implimentata minn Juan Lindo ġiet abolita, u ġiet stabbilita sistema unikamerali. Għall-ewwel darba fil-liġi kostituzzjonali Honduraża, il-projbizzjoni tar-rielezzjoni presidenzjali ġiet imnaqqxa. F'Diċembru ta' dik l-istess sena, Medina ċeda l-presidenza lis-Senatur Francisco Inestroza sabiex ikunu jistgħu jsiru l-elezzjonijiet. Kif mistenni, l-elezzjonijiet iffavorixxew lill-Ġeneral Medina. Il-Ġeneral Florencio Xatruch intgħażel bħala viċi president. Medina ħa l-presidenza fil-15 ta' Frar, 1864, f'Gracias. Matul l-ewwel mandat presidenzjali tiegħu, Medina ffaċċja reżistenza fl-1865 mir-ribelli ta’ Olancho; U biex irażżanhom u jeqred il-ħażen, huwa ordna li r-ribelli jiġu segwiti bla heda, u ħafna minnhom ġew sparati jew imdendlin. Hekk kif il-mandat tiegħu wasal fi tmiemu, Medina talab riforma tal-Artikolu 33 tal-Kostituzzjoni, li pprojbixxa r-rielezzjoni tiegħu. Għal dan il-għan, huwa ħeġġeġ lill-muniċipalitajiet biex jissottomettu talba lill-fergħa eżekuttiva biex jemendaw l-artikolu. Konsegwentement, huwa sejjaħ Kungress straordinarju, li min-naħa tiegħu sejjaħ għal assemblea kostitwenti. Fit-8 ta' Awwissu, 1869, l-artikolu ġie emendat, u b'hekk Medina seta' jiġi rielett. Matul it-tieni mandat tiegħu, id-dipartiment ta' La Mosquitia nħoloq fit-22 ta' Novembru, 1868. Dan il-perjodu ra wkoll wieħed mill-ewwel atti ta’ korruzzjoni fil-pajjiż. Self ġie nnegozjat fl-Ewropa "taħt kundizzjonijiet sfavorevoli ħafna għall-Honduras, maħsub biex tinbena l-ferrovija interoċeanika; bilkemm ippermetta t-tlestija ta' sezzjoni waħda tal-ferrovija u għamel ħsara kbira lill-kreditu Honduras barra l-pajjiż." Wara ż-żewġ mandati presidenzjali ta' Medina, kien hemm skuntentizza mifruxa fil-pajjiż. Anke hekk, il-president ma kienx lest li jċedi l-poter u rrikorra għal plebisċitu f’laqgħat miftuħa tal-muniċipju biex jibqa' fil-kariga. Ir-riżultat tal-plebisċitu kien kif xtaq il-Ġeneral Medina. Fis-26 ta’ Marzu 1870, reġa’ ħa l-poter. Madankollu, fl-1883, Dr. Soto wkoll tilef il-favur ta' Barrios u kien imġiegħel jirriżenja. Is-suċċessur tiegħu, il-Ġeneral Luis Bográn, baqa' fil-kariga sal-1891 meta l-Ġeneral Ponciano Leiva—li kien mexxa fil-qosor tliet darbiet bejn l-1873 u l-1876—reġa' lura fil-poter f'elezzjonijiet immanipulati. Minkejja li kien liberali, Leiva pprova jmexxi bħala dittatur assolut. Huwa xolja l-Partit Liberali tal-Ħonduras (PLH) u ddeporta l-mexxejja tiegħu. Dan irriżulta f'rawnd ġdid ta' kunflitt, li fih il-Partit Liberali rikostitwit fl-aħħar mill-aħħar ħareġ rebbieħ. Il-PLH kien immexxi minn Policarpo Bonilla, bl-appoġġ tad-dittatur liberali tan-Nikaragwa, José Santos Zelaya. Meta Bonilla ħa l-poter fl-1894, huwa beda jimplimenta ċertu grad ta' ordni fil-politika Ħondurasa. ===seklu 20=== [[File:Manuel Bonilla.jpg|thumb|Manuel Bonilla, 1911.]] Il-President Terencio Sierra kien l-ewwel ħakkiem Honduran tas-seklu 20, fejn ħa l-presidenza minn Policarpo Bonilla fl-1899. Matul l-amministrazzjoni tiegħu, seħħ wieħed mill-aktar avvenimenti sinifikanti fl-istorja ekonomika u politika tal-pajjiż. "L-aħwa Vaccaro, familja ta' oriġini Taljana li nnegozjaw il-banana fi New Orleans, irċevew konċessjonijiet tal-art fuq il-Kosta tat-Tramuntana... Il-kumpanija Vaccaro, bħal detenturi oħra ta' konċessjonijiet fuq il-Kosta tat-Tramuntana aktar tard, ħadet vantaġġ mill-privileġġi mogħtija mill-konċessjonijiet biex tesporta l-banana minn La Ceiba." Ladarba ntemm il-mandat presidenzjali tiegħu, Sierra pprova jibqa' fil-poter, iżda tneħħa mill-Ġeneral Manuel Bonilla. Dan il-ħakkiem wera li kien ħabib aħjar tal-kumpaniji tal-banana minn Terencio Sierra nnifsu. Matul l-amministrazzjoni tiegħu, dawn il-kumpaniji kisbu eżenzjonijiet mit-taxxa u permess biex jibnu baċiri u toroq. Ukoll, konċessjonijiet biex jibnu kanali artifiċjali għat-trasport tal-banana u biex jikkanalizzaw ix-xmajjar Salado u El Porvenir, kif ukoll permess biex jiksbu l-ittri għall-kostruzzjoni tal-ferrovija l-ġdida. ===Dittatorjat ta' Carías Andino=== [[File:Pres. Andino of Honduras LCCN2016878325.jpg|thumb|Carías Andino, 1936.]] Minkejja l-inkwiet dejjem jikber u t-tensjonijiet ekonomiċi severi, l-elezzjonijiet tal-1932 kienu relattivament paċifiċi u ġusti. Fi Frar 1932, il-Partit Nazzjonali tal-Ħonduras (PNH) innomina lil Carías bħala l-kandidat presidenzjali tiegħu; inizjalment, kienu għażlu lil Venancio Callejas bħala l-kandidat viċi presidenzjali tagħhom, iżda meta dan irrifjuta, Abraham Williams ġie nnominat minflok. Il-Liberali, min-naħa tagħhom, innominaw lil Ángel Zúñiga Huete bħala l-kandidat tagħhom. Fi tmiem il-konkors elettorali, Carías rebaħ l-elezzjoni b'marġni ta' madwar 20,000 vot. Il-Ġeneral ħa l-kariga fis-16 ta' Novembru 1932, u b'hekk beda dak li aktar tard sar l-itwal gvern b'terminu wieħed fl-istorja tal-Ħonduras. Għall-ewwel, kien maħsub li l-gvern ta' Carías, bħal dawk ta' qablu, ma kienx destinat li jdum ħafna. Ftit qabel l-inawgurazzjoni tiegħu, il-Liberali dissidenti kienu qamu f'ribelljoni. Carías innifsu ħa l-kmand tal-forzi tal-gvern, kiseb armi f'El Salvador, u fi żmien qasir għaffeġ ir-ribelljoni. Matul l-ewwel parti tal-amministrazzjoni tiegħu, Carías iffoka fuq il-prevenzjoni tal-kollass finanzjarju, it-titjib tal-forzi armati, u l-bini tat-toroq, filwaqt li fl-istess ħin ħejja t-triq biex jestendi ż-żjara tiegħu fil-poter. Is-sitwazzjoni ekonomika baqgħet ħażina matul is-snin tletin. Minbarra t-tnaqqis drastiku fl-esportazzjonijiet tal-banana kkawżat mid-dipressjoni, l-industrija tal-banana kienet mhedda fl-1935 minn epidemiji bħall-marda tas-Sigatoka. Fi żmien sena, żoni vasti, inklużi dawk fir-reġjun ta' Trujillo, ġew abbandunati, u eluf ta' Hondurani tilfu l-impjieg tagħhom. Sal-1937, il-marda kienet ġiet ikkontrollata, iżda ħafna żoni affettwati baqgħu improduttivi. B'riżultat ta' dan, il-Honduras tilfet porzjon sinifikanti mis-suq internazzjonali Carías kien għamel sforzi biex itejjeb il-Forzi Armati saħansitra qabel ma sar president. Ladarba sar president, il-motivazzjoni tiegħu biex ikompli xogħlu żdiedet. Huwa ta attenzjoni speċjali lill-Forza tal-Ajru li kienet qed tonqos, billi waqqaf l-Iskola tal-Avjazzjoni Militari (1934) u ħatar kurunell Amerikan bħala l-kmandant tagħha. Maż-żmien, Carías mexa bil-mod iżda b'mod kostanti biex jikkonsolida l-poter tiegħu. Huwa kiseb l-appoġġ tal-kumpaniji tal-banana billi oppona strajkijiet u inkwiet ieħor tax-xogħol. Huwa saħħaħ il-pożizzjoni tiegħu fiċ-ċrieki finanzjarji domestiċi u barranin permezz ta' politiki ekonomiċi konservattivi. Anke fl-aqwa tad-Depressjoni, huwa kompla jagħmel ħlasijiet regolari fuq id-dejn barrani, billi żamm strettament mat-termini tal-ftehim mad-detenturi tal-bonds Brittaniċi. Huwa ssodisfa wkoll kredituri oħra. Żewġ self żgħir tħallsu lura kompletament fl-1935. ===Nofs is-seklu 20=== [[File:La ceiba.jpg|thumb|L-Istazzjon tal-Ferrovija f'La Ceiba fil-bidu tas-seklu 20.]] Kumpaniji Amerikani, bħall-United Fruit Company, l-Standard Fruit Company, u l-Cuyamel Fruit Company, iddominaw l-ekonomija Hondurana, billi stabbilew pjantaġġuni enormi tal-banana tul il-kosta tat-tramuntana. Dawn il-kumpaniji malajr għamlu l-banana l-esportazzjoni ewlenija tal-Honduras bi skambju għal konċessjonijiet kbar. Għalhekk, il-kapital barrani, il-ħajja fil-pjantaġġuni tal-banana, u l-konservattivi kienu fatturi determinanti fil-politika Hondurana mill-aħħar tas-seklu 19 sa nofs is-seklu 20. [[File:Tegucigalpa Presidential Palace.jpg|thumb|L-eks Palazz Presidenzjali tal-Ħonduras.]] Il-Ġeneral Tiburcio Carías Andino mexxa l-Honduras b'mod dittatorjali matul id-Depressjoni l-Kbira, sal-1948. Fl-1955, wara żewġ amministrazzjonijiet awtoritarji u strajk tal-ħaddiema tal-banana, uffiċjali militari żgħażagħ riformisti għamlu kolp ta' stat li installa ġunta proviżorja u witta t-triq għall-elezzjonijiet tal-assemblea kostitwenti fl-1957. Din l-assemblea ħatret lil Ramón Villeda Morales bħala president u ttrasformat ruħha f'leġiżlatura nazzjonali b'mandat ta' sitt snin. Fl-1963, uffiċjali militari konservattivi ressqu 'l quddiem l-elezzjonijiet kostituzzjonali u neħħew lil Villeda f'kolp ta' stat imdemmi. Il-Ġeneral Oswaldo López Arellano mexxa l-forzi armati u mexxa sal-1970. L-iskuntentizza popolari kompliet. ===Il-gwerra tal-1969=== [[File:Chance vought corsair f4u-5n FAH-609.jpg|thumb|Il-famuż Honduran Corsair 609, użat matul il-gwerra tal-1969, Air Museum of Tegucigalpa, M.D.C.]] Fl-1968, ir-reġim ta' López Arellano deher li kien fi problemi serji. Is-sitwazzjoni ekonomika diżastruża wasslet għal tilwim industrijali, inkwiet politiku, u anke kritika minn gruppi konservattivi bħal FENAGH. Is-sitwazzjoni politika ddeterjorat, bil-gvern Honduran u xi gruppi privati jagħtu t-tort tal-problemi ekonomiċi tal-pajjiż lill-madwar 300,000 immigrant Salvadoran mingħajr dokumenti fil-Honduras. FENAGH akkużat lill-immigranti Salvadorani b’invażjonijiet illegali tal-art. It-tensjonijiet eskalaw f'Ġunju 1969, hekk kif it-timijiet nazzjonali taż-żewġ pajjiżi kienu qed jippreparaw biex jiffaċċjaw lil xulxin fit-tħejjija għat-Tazza tad-Dinja tal-1970. Seħħew xi inkwiet waqt l-ewwel logħba f’Tegucigalpa. Iżda s-sitwazzjoni marret għall-agħar konsiderevolment waqt il-logħba tar-ritorn f’San Salvador. Il-partitarji Hondurani ġew trattati ħażin, il-bandiera Hondurana u l-innu nazzjonali ġew insultati, u l-emozzjonijiet kienu qawwija fiż-żewġ pajjiżi. Biex tpattija, il-Hondurani aġixxew b'mod vjolenti kontra ħafna residenti Salvadorani fil-Honduras, inklużi diversi viċi-konsli. L-istampa fiż-żewġ nazzjonijiet ikkontribwiet għal klima dejjem tikber ta' isterija, u b’hekk, fis-27 ta' Ġunju, 1969, il-Honduras qatgħet ir-relazzjonijiet diplomatiċi ma' El Salvador. Kmieni filgħodu tal-14 ta' Lulju, 1969, bdiet azzjoni militari konġunta, li saret magħrufa bħala l-“Gwerra tal-Futbol”. Il-forza tal-ajru Salvadorjana attakkat miri ġewwa l-Honduras. Bl-istess mod, l-armata Salvadorjana nediet offensivi kbar tul l-awtostrada ewlenija li tgħaqqad iż-żewġ nazzjonijiet u kontra l-gżejjer Honduras fil-Golf ta' Fonseca. It-tensjonijiet eskalaw wara l-gwerra tal-fruntiera tal-1969 ma' El Salvador, magħrufa bħala l-"Gwerra tal-Futbol" jew il-"Gwerra tal-Mitt Siegħa" (għax damet erbat ijiem u kkoinċidiet ma' logħba tal-futbol bejn iż-żewġ pajjiżi). L-F4U-5 Corsair Honduran, reġistrazzjoni FAH 609, sar famuż matul dan il-kunflitt meta l-Kurunell Fernando Soto Henríquez waqqa' tliet F-51 Mustangs Salvadorani (kien hemm madwar għoxrin ajruplan, iżda dan biss huwa ppreservat[64]). President ċivili, Ramón Ernesto Cruz tal-Partit Nazzjonali, ħa l-poter fil-qosor fl-1971 iżda ma setax jiggverna b'mod effettiv. Fl-1971, l-Istati Uniti ċedew il-Gżejjer Swan lill-Honduras wara li ffirmaw it-Trattat tal-Gżejjer Swan. Fl-1972, il-Ġeneral López wettaq kolp ta' stat ieħor. López adotta politiki aktar progressivi, inkluża r-riforma agrarja, iżda sa nofs is-snin sebgħin, skandli ta' korruzzjoni waqqgħu r-reġim tiegħu. Ir-reġimi tal-Ġeneral Juan Alberto Melgar Castro (1975-1978) u l-Ġeneral Policarpo Paz García (1978-1982) fil-parti l-kbira ssorveljaw l-iżvilupp tal-infrastruttura fiżika u s-sistema tat-telekomunikazzjoni attwali tal-Honduras. Il-pajjiż esperjenza wkoll l-aktar tkabbir ekonomiku mgħaġġel tiegħu matul dan il-perjodu, immexxi minn żieda fid-domanda internazzjonali għall-prodotti tiegħu u d-disponibbiltà ta’ self kummerċjali barrani. Fl-1982, ġiet stabbilita kostituzzjoni ġdida biex terġa’ tiġi stabbilita s-saltna tad-dritt. Din il-kostituzzjoni kienet ir-riżultat ta’ negozjati bejn il-forzi politiċi u l-militar. Din naqqset it-terminu presidenzjali, stabbilixxiet il-projbizzjoni tar-rielezzjoni, u tat lill-Forzi Armati tal-Honduras is-sorveljanza tas-sistema f’każ li xi ħadd jipprova jdgħajjef id-demokrazija jew jabolixxi l-Kostituzzjoni tal-Honduras tal-1982. ===Il-Kostituzzjoni tal-1982=== Taħt il-kostituzzjoni l-ġdida, il-liberali Roberto Suazo Córdova ġie elett president kostituzzjonali, fejn wiegħed rivoluzzjoni ta' onestà u xogħol iebes. Madankollu, il-presidenza tiegħu ċċentrat madwar avvenimenti mmirati biex irażżnu l-espansjoniżmu Sovjetiku fir-reġjun, orkestrati mill-Istati Uniti. Wara r-rebħa Sandinista fin-Nikaragwa u l-instabbiltà politika f'El Salvador, il-President tal-Istati Uniti Ronald Reagan, determinat li ma jittollerax reġimi soċjalisti fir-reġjun, ra l-Honduras bħala l-pjattaforma perfetta għat-tnedija ta' kontro-rivoluzzjoni. Bil-kompliċità ta' Suazo Córdova u l-kmandant tal-forzi armati, Gustavo Álvarez Martínez, is-CIA ffinanzjat u mexxiet il-formazzjoni ta' armata kontro-rivoluzzjonarja Nikaragwana f'Olancho u El Paraíso, bil-għan li tfastidja lill-gvern Sandinista. Din l-aġenzija tal-Istati Uniti assistiet ukoll lill-militar Salvadoran fil-ġlieda tiegħu kontra r-ribelli tax-xellug. [[File:Mitch 1998-10-26 2028Z.jpg|thumb|L-Uragan Mitch, li laqat il-Ħonduras fl-1998, ħalla aktar minn 5,000 mejta u għamel ħsara kbira lill-infrastruttura tal-pajjiż.]] [[File:Comandancia General de las FFAAH.jpg|thumb|Il-Bini tal-Kmand tal-Forzi Armati f'Tegucigalpa.]] L-elezzjonijiet ta’ Novembru 1989 iffavorixxew lill-kandidat tal-Partit Nazzjonali, Rafael Leonardo Callejas. Matul l-amministrazzjoni tiegħu, Callejas implimenta l-ewwel politiki neoliberali fil-pajjiż, imfassla mill-Fond Monetarju Internazzjonali u l-Bank Dinji. F’Marzu 1990, daħlet fis-seħħ il-Liġi dwar ir-Riorganizzazzjoni Strutturali, li żvalutat il-Lempira, naqqset it-tariffi, u implimentat miżuri oħra. Sa tmiem il-mandat tiegħu, il-politiki neoliberali ta' Callejas irriżultaw fi prestazzjoni makroekonomika pjuttost modesta, bi tkabbir annwali ta' 1.5% biss. Internazzjonalment, l-amministrazzjoni ta' Callejas kisbet rebħa sinifikanti, bil-Honduras tirċievi tliet kwarti tat-territorji li kienu ilhom f'tilwima ma' El Salvador mill-1969. Fl-1994, il-Liberali reġgħu lura fil-poter bir-rebħa ta' Carlos Roberto Reina. Il-president il-ġdid “ħa passi deċiżivi biex jissubordina għall-poter ċivili l-aħħar mekkaniżmi li kien fadal li bihom il-Forzi Armati kienu ssorveljaw gvernijiet kostituzzjonali suċċessivi.” Huwa ħoloq ukoll il-Pulizija Ċivili u abolixxa s-servizz militari obbligatorju fis-6 ta' April 1995. "Fir-rigward tal-ekonomija, ir-riżultati mħallta kienu soġġetti għal diversi interpretazzjonijiet. Reina għażlet politiki ta' awsterità finanzjarja u tnaqqis fil-forza tax-xogħol tas-servizz ċivili, skont prinċipji liberali, għalkemm dawn kienu kkomplementati minn programmi soċjali biex itaffu l-impatt tat-trasformazzjonijiet strutturali bil-mod, programmi li għalihom kiseb l-approvazzjoni tal-IMF." Il-liberali Carlos Roberto Flores Facussé ħa l-kariga fl-1998. “Flores inawgura programmi ta' riforma u modernizzazzjoni għall-gvern u l-ekonomija Hondurana, b’enfasi fuq l-għajnuna lill-ifqar ċittadini tal-Honduras, iżda l-gvern tiegħu kien affettwat mid-diżastru naturali tal-Uragan Mitch, li qered il-pajjiż ftit xhur wara li ħa l-kariga.” “Il-ġestjoni diliġenti tiegħu tar-rikostruzzjoni, li involviet għajnuna internazzjonali abbundanti, mitigat ħsara umanitarja akbar, u l-amministrazzjoni tiegħu ma kinitx imtappna mill-korruzzjoni. L-irkupru ekonomiku kien aktar mgħaġġel milli mistenni, iżda l-faqar u l-inugwaljanza ma naqsux bl-istess mod. Min-naħa l-oħra, il-gvern tiegħu naqas ukoll milli jrażżan il-vjolenza soċjali rampanti.” ===Perjodu kontemporanju=== [[File:Flores w clinton.jpg|thumb|Il-Presidenti Bill Clinton u Carlos Flores Facussé.]] L-ewwel elezzjonijiet tas-seklu 21, li saru fil-25 ta' Novembru 2001, ġabu lin-negozjant Ricardo Maduro tal-Partit Nazzjonali fil-poter b'52.2% tal-voti, meta mqabbel ma' 44.2% għall-Professur Rafael Pineda Ponce. L-għan ewlieni ta' Maduro kien il-ġlieda kontra l-mewġa ta' kriminalità li kienet qed taħkem il-pajjiż. Eżempju ta' politiku u negozjant favur is-suq, Maduro ġġieled il-vjolenza tal-gangijiet taż-żgħażagħ u kiseb suċċessi aktar viżibbli fl-istabbilizzazzjoni tal-ekonomija u t-tnaqqis tad-dejn estern. Madankollu, il-problema tal-faqar baqgħet mhux solvuta. Internazzjonalment, Maduro daħħal lill-Honduras fil-ftehim kummerċjali tas-CAFTA u skjera l-Battaljun Xatruch fl-Iraq. Fi tmiem l-2009, f'nofs din il-kriżi, il-Honduras kellha l-elezzjonijiet tagħha, u r-rebbieħ kien Porfirio Lobo Sosa, il-kandidat tal-Partit Nazzjonali tradizzjonalment tal-lemin u konservattiv. Lobo Sosa, negozjant agrikolu mid-dipartiment ta’ Olancho, ħaddan diskors ċentrista u konċiljatorju. Fl-1 ta' Ġunju, 2011, il-Honduras ġiet ammessa mill-ġdid fl-OAS. ==Gvern u politika== Il-Ħonduras storikament kienet ikkaratterizzata minn konservattiżmu soċjali u politiku qawwi, imħallat ma' perjodi ta' riforma u tensjonijiet interni. L-Artikolu 4 tal-Kostituzzjoni tar-Repubblika tal-Ħonduras jistabbilixxi li "l-forma ta' gvern hija repubblikana, demokratika, u rappreżentattiva." Din hija eżerċitata minn tliet fergħat: leġiżlattiva, eżekuttiva, u ġudizzjarja, li huma komplementari u indipendenti, u mingħajr relazzjonijiet ġerarkiċi. Jiddikjara wkoll li r-rotazzjoni tal-presidenza hija obbligatorja, u li l-ksur ta' din ir-regola jikkostitwixxi tradiment. L-Artikolu 5 tal-istess kostituzzjoni jistipula li l-gvern irid ikun ibbażat fuq il-prinċipju tad-demokrazija parteċipattiva, li minnha hija derivata l-integrazzjoni nazzjonali. Dan jimplika l-parteċipazzjoni tas-setturi politiċi kollha... sabiex jiġi żgurat u msaħħaħ il-progress tal-Ħonduras ibbażat fuq l-istabbiltà politika u r-rikonċiljazzjoni nazzjonali. t-terminu presidenzjali fil-Ħonduras huwa ta' erba' snin u l-president jiġi elett direttament. Il-president ikun akkumpanjat minn tliet nominati presidenzjali—li jservu bħala viċi presidenti—u f'każ ta' assenza temporanja jew permanenti tal-president, wieħed minnhom jassumi l-presidenza; in-nominati presidenzjali jservu wkoll termini ta' erba' snin. [[File:Congreso nacional de Honduras.jpg|thumb|Il-Bini tal-Kungress Nazzjonali tal-Ħonduras (Edificio del Congreso Nacional de Honduras/Building of the National Congress of Honduras)]] Il-poter leġiżlattiv huwa eżerċitat minn Kungress tad-Deputati eletti b'rappreżentanza proporzjonali. Dan jiltaqa' f'sessjoni ordinarja f'Tegucigalpa fil-25 ta' Jannar ta' kull sena, mingħajr avviż minn qabel, u jaġġorna fil-31 ta' Ottubru tal-istess sena. Il-Kungress Nazzjonali għandu s-setgħat li ġejjin: li joħloq, jippromulga, jinterpreta, jemenda, u jħassar liġijiet; li jlaqqa', jissospendi, u jaġġorna s-sessjonijiet tiegħu; li jippromulga l-Liġi Organika tiegħu; u li japplika s-sanzjonijiet stabbiliti fiha għal dawk li jiksruha; u li jlaqqa' sessjonijiet straordinarji skont il-Kostituzzjoni. [[File:Corte Suprema de Justicia de Honduras.jpg|thumb|Bini tal-Qorti Suprema]] Il-Qorti Suprema tal-Ġustizzja tal-Honduras tinsab f'Tegucigalpa u hija magħmula minn ħmistax-il imħallef sħiħ u seba' mħallfin supplenti, eletti mill-Kungress Nazzjonali. Hija maqsuma f'kmamar, skont ir-Regolamenti Interni tal-Qorti. Il-Ġudikatura Honduras hija magħmula mill-Qorti Suprema tal-Ġustizzja, il-Qrati tal-Appell, il-Qrati tal-Prim'Istanza, il-Qrati tas-Sentenzi, u l-qrati inferjuri stabbiliti bil-liġi. Il-Prim Imħallef tal-Qorti Suprema huwa elett mill-Kungress Nazzjonali għal mandat ta' seba' snin. Il-mandat tal-imħallfin tal-Qorti Suprema huwa ta' seba' snin, u jistgħu jiġu eletti mill-ġdid. <center> {|class="wikitable" border="1" |+ '''Partiti Politiċi tar-Repubblika tal-Ħonduras''' !Akronimu !Isem !Fondazzjoni |- |PLH||[[Partit Liberali tal-Ħonduras]]||<center>1891 |- |PNH||[[Partit Nazzjonali tal-Ħonduras]]||<center>1902 |- |PDCH||[[Partit Demokratiku Kristjan tal-Ħonduras]]||<center>1968 |- |PINU||[[Partit tal-Innovazzjoni u l-Għaqda|Innovazzjoni u Għaqda-Partit Soċjal Demokratiku]]||<center>1974 |- |} </center> ===Relazzjonijiet barranin=== Ir-relazzjonijiet barranin tal-Honduras jinkludu r-relazzjonijiet tal-pajjiż mal-bqija tad-dinja, inklużi l-isferi politiċi, ekonomiċi, kummerċjali, militari, legali, ġeopolitiċi u ġeostrateġiċi. Mill-bidu tagħha, il-Honduras kienet attur ewlieni fl-Amerika Ċentrali u kellha rwol sinifikanti fix-xena politika globali, għalkemm l-orjentazzjoni u l-alleanzi tagħha varjaw konsiderevolment matul iż-żmien u taħt amministrazzjonijiet differenti. Il-Honduras hija pajjiż tradizzjonalment allinjat mal-Istati Uniti. Washington iddefendiet l-interessi tagħha fil-pajjiż, billi qieset dan bħala bażi biex iżżomm l-influwenza tagħha fl-Amerika Ċentrali. F'nofs is-snin tmenin, l-Istati Uniti bniet il-kumpless militari ta' Palmerola fuq ħamrija Honduras, li serva bħala pjattaforma loġistika għall-iskjerament tat-truppi tagħha fir-reġjun. [[File:Diplomatic missions of Honduras.png|thumb|Mappa tal-missjonijiet diplomatiċi tal-Ħonduras.]] Ir-relazzjonijiet barranin tal-Honduras huma mmaniġġjati mill-Ministeru tal-Affarijiet Barranin tal-Honduras. Bħalissa, il-ministru tiegħu huwa Eduardo Enrique Reina. L-Istitut Salvadorjan tal-Benesseri tal-Għalliema, l-Istitut Nazzjonali tal-Irtirar u l-Pensjonijiet għall-Impjegati u l-Uffiċjali tal-Fergħa Eżekuttiva, l-Istitut tas-Sigurtà Soċjali għall-Professjonisti Legali, l-Istitut tas-Sigurtà Soċjali għall-Impjegati tal-Università Nazzjonali Awtonoma tal-Honduras, u l-Istitut Nazzjonali tas-Sigurtà Soċjali tal-Għalliema huma membri attivi tal-Konferenza Inter-Amerikana dwar is-Sigurtà Soċjali (CISS). ==Etimoloġija== Matul il-perjodu kolonjali, it-territorju Honduras kien magħruf ukoll bħala Hibueras jew Higüeras, u xi konkwistaturi saħansitra sejħulu "Extremadura l-Ġdida." Fi żminijiet pre-Ispaniċi (u aktar tard, fil-viċi-rejaltà bikrija), in-nies Nahua tat-Triple Alliance u Cuzcatlán sejħu t-territorju li issa jinkludi l-Honduras "Weyimollan," li bin-Nahuatl tfisser "Post tal-Istufati l-Kbar," isem li ġie korrott bl-Ispanjol għal "Guaymuras." L-isem Honduras jirreferi għall-fond jew il-fond li n-navigaturi Spanjoli ltaqgħu magħhom tul il-kosti tiegħu. Ipoteżi mifruxa ħafna tattribwixxi l-isem lil Kristofru Kolombu, li suppost esklama, "Grazzi Alla ħriġna minn dawn il-fond!" u b'hekk semma t-territorju u wkoll Cape Gracias a Dios (Grazzi lil Alla). Madankollu, l-isem Honduras qatt ma jintuża fil-kitbiet jew fis-sommarji ta' Kolombu. Skont Élisée Reclus, l-isem huwa attribwit lil Bartolomé de las Casas, iżda Rolando Zelaya y Ferrera indika li huwa probabbli ħafna li l-ewwel li użaw l-isem tal-Honduras kienu Juan Díaz de Solís u Vicente Yáñez Pinzón, li fl-1508 iddeċidew li jesploraw ir-reġjun waħedhom. ==Organizzazzjoni territorjali== Il-Ħonduras hija maqsuma fi 18-il dipartiment, kull wieħed b'gvernatur maħtur mill-president. Id-dipartimenti huma maqsuma f'muniċipalitajiet, li huma mbagħad maqsuma fi bliet u rħula. Il-belt kapitali tar-Repubblika hija Tegucigalpa, li, flimkien mal-belt ta' Comayagüela, tifforma d-Distrett Ċentrali, fil-ġurisdizzjoni tad-dipartiment ta' Francisco Morazán. <center> {| class="wikitable" style="font-size:90%" width=500px !colspan=6| Departamentos de Honduras |- |colspan=6 |{{Mapa de Honduras con departamentos}} |- !Departamento ![[ISO 3166-2:HN|ISO:HN]]<ref>[[ISO 3166-2:HN]] ([[International Organization for Standardization|ISO]] [[ISO 3166-2|3166-2]]) Códigos para los departamentos de Honduras.</ref> !Cabecera !Población (2023) !Superficie (km²) !Densidad |- | [[Departamento de Atlántida|Atlántida]] | align="center" |HN-AT | align="center" |[[La Ceiba]] | align="center" |506 044 | align="center" |4372 | align="center" |115.7 |- | [[Departamento de Choluteca|Choluteca]] | align="center" |HN-CH | align="center" |[[Choluteca]] | align="center" |489 926 | align="center" |4360 | align="center" |112.4 |- | [[Departamento de Colón|Colón]] | align="center" |HN-CL | align="center" |[[Trujillo (Honduras)|Trujillo]] | align="center" |359 000 | align="center" |8249 | align="center" |43.5 |- | [[Departamento de Comayagua|Comayagua]] | align="center" |HN-CM | align="center" |[[Comayagua]] | align="center" |590 367 | align="center" |5124 | align="center" |115.2 |- | [[Departamento de Copán|Copán]] | align="center" |HN-CP | align="center" |[[Santa Rosa de Copán]] | align="center" |429 167 | align="center" |3242 | align="center" |132.4 |- | [[Departamento de Cortés|Cortés]] | align="center" |HN-CR | align="center" |[[San Pedro Sula]] | align="center" |1 876 658 | align="center" |3923 | align="center" |478.4 |- | [[Departamento de El Paraíso|El Paraíso]] | align="center" |HN-EP | align="center" |[[Yuscarán]] | align="center" |515 736 | align="center" |7489 | align="center" |68.9 |- | [[Departamento de Francisco Morazán|Francisco Morazán]] | align="center" |HN-FM | align="center" |[[Tegucigalpa]] | align="center" |1 741 653 | align="center" |8619 | align="center" |202.1 |- | [[Departamento de Gracias a Dios|Gracias a Dios]] | align="center" |HN-GD | align="center" |[[Puerto Lempira]] | align="center" |109 689 | align="center" |16&nbsp;997 | align="center" |6.5 |- | [[Departamento de Intibucá|Intibucá]] | align="center" |HN-IN | align="center" |[[La Esperanza (Intibucá)|La Esperanza]] | align="center" |277 711 | align="center" |3123 | align="center" |88.9 |- | [[Departamento de Islas de la Bahía|Islas de la Bahía (Bay Islands/Gżira tal-Bahia)]] | align="center" |HN-IB | align="center" |[[Roatán (municipio)|Roatán]] | align="center" |79 945 | align="center" |236 | align="center" |338.8 |- | [[Departamento de La Paz (Honduras)|La Paz]] | align="center" |HN-LP | align="center" |[[La Paz (La Paz)|La Paz]] | align="center" |234 504 | align="center" |2525 | align="center" |92.9 |- | [[Departamento de Lempira|Lempira]] | align="center" |HN-LM | align="center" |[[Gracias (Lempira)|Gracias]] | align="center" |380 532 | align="center" |4228 | align="center" |90.0 |- | [[Departamento de Ocotepeque|Ocotepeque]] | align="center" |HN-OC | align="center" |[[Ocotepeque (Ocotepeque)|Ocotepeque]] | align="center" |173 313 | align="center" |1630 | align="center" |106.3 |- | [[Departamento de Olancho|Olancho]] | align="center" |HN-OL | align="center" |[[Juticalpa]] | align="center" |600 519 | align="center" |23&nbsp;905 | align="center" |25.1 |- | [[Departamento de Santa Bárbara (Honduras)|Santa Bárbara]] | align="center" |HN-SB | align="center" |[[Santa Bárbara (Santa Bárbara)|Santa Bárbara]] | align="center" |488 040 | align="center" |5024 | align="center" |97.1 |- | [[Departamento de Valle|Valle]] | align="center" |HN-VL | align="center" |[[Nacaome]] | align="center" |195 747 | align="center" |1665 | align="center" |117.6 |- | [[Departamento de Yoro|Yoro]] | align="center" |HN-YO | align="center" |[[Yoro (Yoro)|Yoro]] | align="center" |652 982 | align="center" |7781 | align="center" |83.9 |- | colspan="8" align="right" style="font-size: smaller:" |'''*''' Fuente: Proyección del 2023<ref name="citypopulation.de">[https://www.citypopulation.de/en/honduras/admin/ Proyección del 2020] - Instituto Nacional de Estadística, Honduras</ref> |} </center> ==Simboli nazzjonali== * Bandiera Nazzjonali: Id-Digriet Leġiżlattiv Nru. 7, tas-16 ta' Frar 1866, stabbilixxa l-kulur bħala blu turkważ. Il-ħames stilel jirrappreżentaw l-għaqda u l-fraternità fost in-nazzjonijiet tal-Amerika Ċentrali, l-abjad jissimbolizza l-paċi, u l-blu turkważ jirrappreżenta s-sema nazzjonali. * Stemma Nazzjonali: Maħluqa għall-ewwel darba f'Ottubru 1825 bid-Digriet Nru. 16, matul il-gvern ta' Dionisio de Herrera, l-ewwel Kap tal-Istat tal-Honduras (Barahona Donaire, 1985). * Għasfur Nazzjonali: Il-makaw iskarlatina (Ara macao), jew makaw aħmar, kif inhu magħruf komunement fil-Ħonduras. Iddikjarat l-Għasfur Nazzjonali fit-28 ta' Ġunju, 1993, bid-Digriet Leġiżlattiv Nru. 36-93. * Mammiferu Nazzjonali: Iċ-ċerv denbu abjad (Odocoileus virginianus). Iddikjarat il-Mammiferu Nazzjonali fl-istess digriet bħall-Għasfur Nazzjonali. * Siġra Nazzjonali: Is-siġra tal-arżnu, iddikjarata bil-Ftehim Nru. 429, maħruġ fl-14 ta' Mejju, 1928. Dan jiddikjara li s-Siġra Nazzjonali hija: "is-siġra tal-arżnu li tidher simbolikament fuq l-Istemma Araldika tagħna." Madankollu, l-arżnu huwa ġeneru, mhux speċi; u d-digriet attwali għall-istemma araldika nazzjonali ma jispeċifikax liema speċi ta' arżnu għandha tidher, u dan wassal għal konfużjoni. L-ispeċi l-aktar assoċjata mas-siġra nazzjonali hija Pinus oocarpa, peress li hija waħda mill-aktar abbundanti fil-pajjiż. * Fjura Nazzjonali: L-Orkidea (Rhyncholaelia digbyana). Qabel dan, il-Fjura Nazzjonali kienet il-warda, iddikjarata bħala tali bid-digriet leġiżlattiv nru 17. Fil-25 ta' Novembru 1969, din inbidlet għall-orkidea, peress li hija indiġena għall-Ħonduras. <center> <!--Ismijiet tal-ispeċi kif jissejħu fil-Ħonduras--> <gallery> File:Araraazul-14.jpg|[[Ara macao|Guara Roja]] File:Quivira-Whitetail-Buck.jpg|[[Odocoileus virginianus|Venado cola blanca]] File:Pinus oocarpa Perquín.jpg|[[Pino]] File:Brassavola digbyana1.jpg|[[Rhyncholaelia digbyana|Orquídea]] </gallery> </center> ===Ġeoloġija=== [[File:Mapa Geografica de Honduras 33.PNG|thumb|left|Topografija tal-Ħonduras]] Il-Ħonduras tinsab fuq l-usa’ parti tal-istmu tal-Amerika Ċentrali. Hija mdawra fit-tramuntana mill-Oċean Atlantiku, fil-lvant mill-istess oċean u r-Repubblika tan-Nikaragwa, fin-nofsinhar min-Nikaragwa, il-Golf ta' Fonseca, u r-Repubblika ta' El Salvador, u fil-punent mill-Gwatemala. L-erja totali tal-Ħonduras, inklużi l-gżejjer kollha tagħha, hija ta' 112,777 km². Il-kosta tagħha għandha tul totali ta' 823 km, li minnhom 669 km jmissu mal-Baħar Karibew u 163 km jmissu mal-Golf ta' Fonseca fl-Oċean Paċifiku. [[File:Isla del Tigre vista desde Coyolito.jpg|thumb|Gżira ta' Tiger (Isla del Tigre/Tiger Island)]] Id-demarkazzjoni tal-fruntiera ma' El Salvador ġiet stabbilita wara l-ftehimiet ta' paċi ffirmati f'Lima, il-Perù fl-1980 miż-żewġ pajjiżi. Il-konfini ġew definiti aktar bid-deċiżjoni tal-Qorti Internazzjonali tal-Ġustizzja fl-Olanda fil-11 ta' Settembru 1992. Din l-istess qorti rratifikat ukoll, fl-1960, id-demarkazzjoni tal-fruntiera man-Nikaragwa, li kienet ġiet stabbilita fl-1906 bid-deċiżjoni ta' arbitraġġ ta' Alfonso XIII, Re ta' Spanja. Fit-8 ta' Ottubru 2007, il-Qorti Internazzjonali tal-Ġustizzja stabbilixxiet il-fruntiera marittima bejn il-Honduras u l-Gwatemala fi 15-il grad latitudni tat-tramuntana u 83 grad lonġitudni tal-punent, u tat lill-Honduras is-sovranità fuq il-gżejjer ta' Bobel Cay, Port Royal Cay, Savanna Cay, u South Cay, filwaqt li Edinburgh Cay baqgħet fuq in-naħa tan-Nikaragwa. Il-fruntiera mal-Gwatemala ġiet definita mid-deċiżjoni tat-Tribunal Hughes maħruġa f'Washington fl-1933. Fil-Baħar Karibew, il-Honduras tippossjedi l-arċipelagu tal-Gżejjer tal-Bajja, magħmul minn Utila, Roatán, u Guanaja. Swan Island u l-Cayos Cochinos, fost oħrajn, ukoll jappartjenu għall-Ħonduras. Fil-Golf ta' Fonseca, li jaqsam man-Nikaragwa u El Salvador, il-Ħonduras għandha l-gżejjer ta’ Zacate Grande, Isla del Tigre, Garrobo, Exposición, Güegüensis, u gżejjer oħra iżgħar bħal Isla Conejo. === Klima === [[File:Honduras Köppen.svg|thumb|left|Tipi ta' Klima fil-Ħonduras]] Il-Ħonduras għandha klimi tropikali umdi jew niexfa (Köppen, Aw/Am/Af) (taħt l-1000 m 'il fuq mil-livell tal-baħar) u klimi temperati fil-muntanji, inklużi klimi subtropikali (Köppen, Cwa/Cwb) u klimi oċeaniċi temperati tal-artijiet għoljin (Köppen, Cfb) ('il fuq minn 1250 m 'il fuq mil-livell tal-baħar sa 2870 m 'il fuq mil-livell tal-baħar). Fil-klimi ekwatorjali tax-xita u oċeaniċi temperati, hemm staġun tax-xita wieħed biss is-sena kollha minħabba x-xita uniformi. Il-bqija tal-pajjiż l-aktar għandu żewġ staġuni definiti sew: l-istaġun xott u l-istaġun tax-xita. L-istaġun tax-xita jibda f'Mejju u jestendi sa Lulju, b'pawża matul Awwissu. Ġeneralment jerġa' jibda f'Settembru u jdum sa Novembru, meta jibda l-istaġun xott. Dan l-istaġun jestendi sal-xahar ta' April jew Mejju. It-temperatura għolja medja madwar il-pajjiż hija ta' 32 °C (90 °F), u t-temperatura baxxa medja hija ta' 20 °C (68 °F). It-temperatura medja annwali fl-intern tal-Honduras hija ta' 21 °C (70 °F). Ix-xita medja annwali hija ta' 1000 mm (40 pulzier) fil-muntanji u 2500 mm (100 pulzier) fil-widien tal-kosta tat-tramuntana. Iż-żoni aktar baxxi tar-reġjun kostali għandhom temperatura medja annwali ta' 27 °C (80 °F) b'umdità għolja. Ir-reġjun kostali tal-Atlantiku ġeneralment jesperjenza klima ta’ foresta tropikali, b’temperatura medja ta’ 27°C, temperatura massima medja ta’ 30°C, u temperatura minima medja ta’ 20.7°C. L-istaġun tax-xita jibda f’Ġunju u tipikament idum sa Diċembru. Ix-xita medja annwali hija ta’ 2643 mm. Ir-reġjun tat-tramuntana, li jinkludi d-dipartimenti ta’ Cortés u Yoro, jirċievi xita medja annwali ta’ 1200 mm fuq kważi ħames xhur tas-sena. L-umdità medja hija ta’ 75%. It-temperatura medja annwali f’dan ir-reġjun hija ta’ 26°C, b’temperatura massima ta’ 30°C u temperatura minima ta’ 21°C. Ir-reġjun tan-nofsinhar tal-Ħonduras għandu klima ta' savanna tropikali. Dan ir-reġjun ġeneralment jesperjenza staġun niexef għal sitt xhur jew aktar. Matul l-istaġun tax-xita, ir-reġjun tan-nofsinhar jakkumula medja ta' 1680 mm ta' xita. It-temperatura medja hija ta' 29.1 °C, b'massimu ta' 35°C u minimu ta' 23.4 °C. Ir-reġjun ċentrali, li jinkludi d-dipartimenti ta' Francisco Morazán, Comayagua, u La Paz, għandu temperatura medja ta’ 22.4 °C, b’massimu ta’ 27.2 °C u minimu ta’ 17.4 °C. Ix-xita medja hija ta' madwar 1000 mm fuq aktar minn tliet xhur tas-sena. La Esperanza hija magħrufa madwar il-pajjiż bħala l-aktar belt kiesħa fil-Honduras. Billi tinsab f’altitudni ogħla minn bliet oħra fil-Honduras, tesperjenza temperaturi aktar baxxi mill-medja f'żoni oħra, u saħansitra rreġistrat temperaturi taħt iż-żero. L-aktar temperatura baxxa li qatt ġiet irreġistrata fil-pajjiż kienet ta' -2 °C, fuq l-għolja El Pital, ftit kilometri minn Nueva Ocotepeque. <gallery mode="packed-hover" caption="Pajsaġġi bijoklimatiċi tal-Ħonduras"> File:Nature Santa Ana Francisco Morazan Honduras.jpg|[[Bosque seco|Bosque de coniferas]]<br />[[Valle de Ángeles]] File:Laguna de Chiligatoro La esperanza Intibuca.jpg|[[Clima oceanico]]<br />[[Intibucá (municipio)|Intibucá]] File:Amanecer en el Cerro Las Minas, el punto mas alto de Honduras.JPG|[[Clima templado subhúmedo|Clima subhumedo de montaña]]<br />[[Cerro Las Minas|Pico Celaque]] File:Westbay2106.jpg|[[Clima ecuatorial lluvioso]]<br />[[Roatán]] File:Parque Nacional Punta Izopo 01.jpg|[[Humedal]]<br />[[Parque Nacional Punta Izopo]] File:Pico-Bonito (12122463094).jpg|[[Selva tropical]]<br />[[La Ceiba]] File:Pedernales La Paz Honduras.jpg|[[Bosque laurifolio]]<br />[[La Paz (ciudad de Honduras)|La Paz]] File:Rural Choluteca.jpg|[[Clima tropical]]<br />[[Choluteca]] File:Temperate Marine Oceanic climate (Cfb) Forest in Siguatepeque, Honduras.jpg|[[Clima subtropical]]<br />[[Siguatepeque]] File:Lago Yojoa.jpg|[[Clima monzónico|Tropical Monzónico Am]]<br />[[Lago de Yojoa]] File:Isla Zacate Grande.jpg|[[Manglar]]<br />[[Gżira ta' Kbir Zacate (Isla Zacate Grande/Greater Zacate Island)]] </gallery> === Relief u ġeoloġija === Aktar minn 65% tal-Ħonduras huwa muntanjuż, b'elevazzjoni medja ta' 1,000 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Il-Kordillera tal-Amerika Ċentrali taqsam il-pajjiż fi tliet reġjuni: tal-Lvant, Ċentrali, u tal-Punent. Ġeomorfoloġikament, il-Honduras huwa maqsum fi tliet żoni: il-Pjanura Kostali tat-Tramuntana, il-Pjanura Kostali tan-Nofsinhar, u r-Reġjun Muntanjuż (li jinkludi l-firxiet muntanjużi tat-Tramuntana, ċentrali, u tan-Nofsinhar). Il-firxiet muntanjużi ewlenin tal-firxa tat-Tramuntana huma: Espíritu Santo, li jinsab bejn id-dipartimenti ta' Santa Bárbara u Copán, ħdejn il-fruntiera mal-Gwatemala; Omoa, li jinsab bejn Santa Bárbara u Cortés; u Nombre de Dios, li jinsab f'Yoro u Atlántida, fejn il-muntanja imponenti Pico Bonito titla' sa 2,435 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Il-firxiet ewlenin tal-Kordillera Ċentrali jinkludu: Montecillos, li jinkludi l-muntanji ta' Meámbar, Maroncho, u La Nieve. F'dawn il-muntanji, l-altitudni massima tilħaq 2,744 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar fil-Qċaċet ta' Maroncho. Meded muntanjużi oħra fil-Kordillera Ċentrali jinkludu: Mico Quemado, Gallinero, Sulaco, Agalta, Comayagua, Atima, La Esperanza, Punta Piedra, Misoco, u Almendárez. Il-Kordillera tan-Nofsinhar tinkludi l-firxa muntanjuża ta' Celaque, fejn il-quċċata ta' Cerro Las Minas hija l-ogħla punt fil-pajjiż b'2,870 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Firxiet oħra f'din il-firxa muntanjuża jinkludu: Dipilto, li testendi mid-dipartimenti ta' Choluteca, Olancho, Gracias a Dios, u El Paraíso; Lepaterique, li hija parti minn Francisco Morazán, El Paraíso, u Comayagua; Puca jew Opalaca, li tinsab bejn Lempira u Santa Bárbara; u Merendón, li tinsab f'Ocotepeque, Santa Bárbara, u Copán. Inklużi wkoll hemm il-muntanji tar-reġjun tas-Sierra f'La Paz u Intibucá. [[File:HN049Du-sAB DistTownVu.jpg|thumb|Lempira (Honduras)]] [[File:Honduras Topography.png|thumb|Topografija tal-Ħonduras.]] [[File:Pulhapanzak Catarata.jpg|thumb|Il-Kaskati ta' Pulhapanzak (Cataratas de Pulhapanzak/Pulhapanzak Watefall)]] Il-medda tas-Sierra del Gallinero testendi mill-bidu tax-Xmara Gila fid-Dipartiment ta' Copán, bejn il-muniċipalitajiet ta' La Unión u Cabañas, taqsam id-Dipartimenti ta' Copán u Santa Bárbara sal-muniċipalità ta' Concepción del Norte. Il-plateau ta' Santa Rosa, fejn tinsab il-belt ta' Santa Rosa de Copán, tinsab hawn. Il-medda tas-Sierra de Atima testendi mil-Lbiċ għall-Grigal, tibda fil-Muntanja Joconal, fit-Tramuntana tal-muniċipalità ta' Lepaera, Lempira, u taqsam id-Dipartiment kollu ta' Santa Bárbara, u tispiċċa ħdejn Villanueva, Cortés. Il-medda tas-Sierra de Montecillos testendi mid-Dipartiment ta' Cortés, tgħaddi minn Comayagua u tilħaq id-Dipartiment ta' La Paz. Fi ħdan il-medda tas-Sierra de Montecillos hemm il-muntanji ta' Meámbar, Maroncho, u La Nieve. L-ogħla punt f'dawn il-meded jilħaq 2,744 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar fil-Qċaċet ta' Maroncho. "Fil-bażi tal-lvant tal-linja tas-Sierra de Montecillos, fejn l-interruzzjoni tal-firxiet tal-muntanji hija kompluta, tinsab il-pjanura ta' Comayagua." Il-medda muntanjuża Sierra de Comayagua tinsab f'Comayagua u hija mdawra fit-tramuntana mill-Wied ta' Sulaco u fin-nofsinhar minn Amarateca, li jifridha mill-medda muntanjuża Hierbabuena f'Francisco Morazán, fin-nofsinhar tal-belt ta' Talanga. Il-bliet ta' Minas de Oro, Esquías, u San Luis (Comayagua) jinsabu tul in-naħa tat-tramuntana tagħha. Il-medda muntanjuża Sierra de Mico Quemado tinsab fil-punent tad-Dipartiment ta' Yoro. Dawn il-muntanji jinsabu fil-lvant tal-belt ta' El Progreso. Hija mdawra mill-Wied tax-Xmara Ulúa jew Sula fil-punent, mix-Xmara Humuya fin-nofsinhar, mill-Wied ta' Olomán (imnixxef mix-Xmara Cuyamapa) fil-lvant, u mix-Xmara Guaymas, tributarja tal-Laguna Toloa, fit-tramuntana. Il-Pjanura Kostali tat-Tramuntana, min-naħa l-oħra, hija twila madwar 670 km u testendi mill-fruntiera mal-Gwatemala sa La Mosquitia, il-fruntiera man-Nikaragwa. Din l-istrixxa ta' art tinkludi 16% tat-territorju Honduras u hija l-aktar żona agrikola produttiva tal-pajjiż. Il-Pjanuri tal-Paċifiku jokkupaw biss 2% tat-territorju Honduras. Hawnhekk, il-klima hija tas-savana, b'żewġ staġuni distinti: l-istaġun xott u l-istaġun tax-xita. Ix-xmajjar Choluteca, Nacaome, Goascorán, u Negro jgħaddu miż-żona, u jikkontribwixxu għall-iżvilupp agrikolu tagħha. === Flora u fawna === Il-Ħonduras tiftaħar b'bijodiversità eċċezzjonalment għolja meta mqabbla mad-daqs tagħha. Il-post tropikali privileġġjat tagħha bejn żewġ oċeani u t-topografija diversa tagħha joħolqu varjetà wiesgħa ta' ħabitats, minn foresti tas-sħab sa sikka tal-qroll, li jrawmu diversità rikka ta' flora u fawna. Il-Ħonduras għandha 43,352 km² ta' foresti (4,335,200 ettaru), b'53% tat-territorju tagħha mgħotti minn foresti, u kklassifikat fil-74 post globalment. Il-foresti tagħha jinkludu ħames tipi differenti: foresta tropikali, foresta tas-sħab, foresta niexfa, foresta tal-mangrovja, u foresta tal-arżnu. Ir-Riżerva tal-Bijosfera Río Plátano tispikka, li tkopri erja ta' 5,251 km² jew 390,000 ettaru ta' foresta tropikali tax-xmajjar, b'flora u fawna abbundanti u dar għal aktar minn 2,000 persuna indiġena. Xi wħud mix-xmajjar fil-bijosfera jinkludu r-Río Plátano u l-baċiri tax-xmajjar Guampu, Panluya, u Sicre. Iż-żoni tal-foresti tal-Honduras qed jonqsu kull sena minħabba d-deforestazzjoni u l-ħruq, li mhux biss qed inaqqsu l-bijodiversità iżda jaffettwaw ukoll is-sorsi tal-ilma li fuqhom jiddependu l-abitanti tagħha. Il-Honduras għandha biss 200 km² ta’ ilma tal-wiċċ, l-iżgħar fl-Amerika Ċentrali kollha. Skont l-Istrateġija u l-Pjan ta’ Azzjoni Nazzjonali għall-Bijodiversità (ENBRA-SERNA/DBIO, 2001), hemm total ta’ 7,524 speċi fil-Honduras, li 170 minnhom għandhom distribuzzjoni limitata. Dan it-total jinkludi 744 speċi ta’ għasafar, li 59 minnhom huma kkunsidrati mhedda fil-pajjiż; 231 speċi ta’ mammiferi, li minnhom 3 huma endemiċi, 19 huma mhedda, u 8 huma fil-periklu; 116-il speċi ta’ anfibji; u 200 speċi ta’ rettili. Hemm 197 speċi ta’ ħut magħrufa fl-Oċean Atlantiku u 387 fl-Oċean Paċifiku. Peress li l-artropodi huma l-inqas taxa magħrufa fid-dinja, huwa stmat li jista’ jkun hemm madwar 30,000 speċi fil-Honduras. S’issa, ġew identifikati 2,500. <gallery mode="packed-hover" caption="Flora u Fawna tal-Ħonduras"> File:Agaveespinho2.jpg|[[Agave]] File:Tillandsia flabellata0.jpg|''[[Tillandsia flabellata]]'' File:AnthuriumAndraenum.jpg|[[Anthurium]] File:American Sweetgum Liquidambar styraciflua Fruit Context 2500px.jpg|[[Liquidambar]] File:Amazilia luciae.JPG|[[Amazilia luciae]] File:White-faced capuchin monkey 6.jpeg|''[[Cebus capucinus]]'' File:PortraitOfAnIguana.jpg|[[Iguana]] File:Obscured jaguar.jpg|[[Panthera onca|Jaguar]] File:StripedDolpin.jpg|[[Delfín]] File:Collared Peccary.jpg|''[[Tayassu tajacu]]'' File:Boa constrictor, Vaňkovka, Brno (2).jpg|[[Boa constrictor]] File:Caretta caretta01.jpg|''[[Caretta caretta]]'' File:A Coney in a Vase Sponge.jpg|''[[Cephalopholis fulva]]'' File:Braunrückentukan edit.jpg|[[Ramphastidae|Tucan]] File:Ara ambigua - Ara zeleny Zoo Hodonin.jpg|''[[Ara ambigua]]'' File:Harpia harpyja -Belize Zoo-8.jpg|''[[Harpia harpyja]]'' File:Pionus senilis guatemala 2.jpg|''[[Pionus senilis]]'' File:Roatan Coral Snake (Micrurus ruatanus).jpg|[[Micrurus ruatanus]] File:Cruziohyla calcarifer.jpg|''[[Cruziohyla calcarifer]]'' File:Rhinoclemmys funerea.jpg|[[Rhinoclemmys funerea]] </gallery> Il-kosti tal-Ħonduras huma mgħaddsa fit-tramuntana u l-lvant mill-Baħar Karibew u fin-nofsinhar mill-Golf ta’ Fonseca. Fl-ilmijiet turkważ ħdejn il-Baħar Karibew, wieħed jista' japprezza, permezz tal-għadis, is-sikek tal-qroll bid-diversità tagħhom ta’ alka kalkarja, alka ħamra (Rhodophyta), mergħat tal-ħaxix tal-baħar, u pjanti akkwatiċi oħra li jiffurmaw ekosistema naturali. Fost il-fawna li tista' tinstab tul il-kosta tal-Ħonduras hemm klieb il-baħar tal-balieni, delfini, varjetà ta’ ħut tropikali, gambli (Caridea), u ħafna speċi oħra. === Idrografija === {{Prinċipali|Idrografija tal-Ħonduras}} [[File:Cayos Cochinos Lighthouse view.jpg|thumb|[[Cayos Cochinos]]]] Is-sistema idrografika tal-Ħonduras hija magħmula minn dsatax-il sistema ta' xmajjar li joriġinaw fil-pajjiż u jispiċċaw fiż-żewġ oċeani. Tlettax-il sistema ta' xmajjar, li jvarjaw fit-tul minn 550 sa 25 km, jispiċċaw fil-Baħar Karibew, bil-baċiri tagħhom jirrappreżentaw 82.72% tat-territorju nazzjonali. Sitt sistemi, li jirrappreżentaw 17.28%, jispiċċaw fl-Oċean Paċifiku permezz tal-Golf ta' Fonseca. Ix-xmajjar tal-Ħonduras li jispiċċaw fil-Baħar Karibew jinkludu x-Chamelecón, Ulúa, Aguán, Lean, Sico, Tinto, u Negro, kif ukoll ix-xmajjar Patuca, Plátano, u Segovia, fost oħrajn. Ix-xmajjar Choluteca, Negro, Goascorán, u Nacaome jispiċċaw fl-Oċean Paċifiku. Ix-xmajjar li joħorġu fil-Karibew huma l-itwal u l-aktar voluminużi fil-pajjiż. Parti kbira mill-ilma tal-Honduras tinsab fix-xmajjar, nixxigħat, lagi, estwarji, u laguni; madankollu, il-volum tal-ilma ta' taħt l-art huwa akbar mill-ilma tal-wiċċ. Fiż-żona tat-tramuntana, 70% tal-ilma ta' taħt l-art jiġi kkunsmat, u dan jikkawża li l-livell tal-ilma tal-ilma jonqos minħabba l-estrazzjoni tal-ilma minn mijiet ta' bjar għall-konsum industrijali u mill-bniedem. Dawn il-bjar jiġbdu l-ilma mill-livell tal-ilma, u dan l-ilma jirritorna bħala ilma mormi li fih skart solidu, u jikkontamina dawn is-sorsi tal-ilma. [[File:Río Patuca|thumb|230px|[[Xmara Patuca]] (Río Patuca/Patuca River).]] Ix-Xmara Coco (Río Coco/Coco River) jew Segovia hija twila 550 km u tkopri erja ta '5,684 km². Ix-Xmara Patuca, bit-tul tagħha ta' 500 km, tkopri l-akbar baċin (23,511 km²). It-tieni l-akbar huwa x-Xmara Ulúa, li tkopri baċin ta' 21,964 km² b'tul ta' 300 km. Il-ġganti l-oħra tal-pajjiż huma l-Chamelecón, twil 200 km; it-Tinto jew Negro, 215 km; u l-Aguán, li, f'275 km, ikopri baċin ta' aktar minn 10,523 km². Xmajjar oħra daqstant importanti fuq ix-xaqliba tal-Karibew tal-Honduras huma r-Río Plátano (100 km), il-Cangrejal, il-Cuyamel, u l-Motagua, li jkopri baċin internazzjonali ta' 2,008 km². Ix-xmara Patuca, li tgħaddi fil-parti l-kbira tal-grigal tal-Ħonduras, toriġina mill-konfluwenza tax-xmajjar Guayambre, Jalán, Guayape, u Telica, u titkabbar b'ħafna tributarji oħra, li wħud minnhom huma sinifikanti. Wara li tgħaddi mid-dipartimenti ta' Olancho u Gracias a Dios, tisfa' fil-Golf ta' Fonseca permezz ta' żewġ fergħat: waħda tisfa' fil-Laguna ta' Brus u l-oħra fil-Baħar Karibew. Din ix-xmara għandha tul massimu ta' 500 km u tkopri baċir ta' 24,695 km². Ix-xmajjar ewlenin tal-baċir tal-Golf ta' Fonseca huma ftit, żgħar, u għandhom inqas fluss meta mqabbla ma' dawk tal-Karibew. L-itwal waħda hija x-Xmara Choluteca, li tgħaddi għal 250 km, tkopri baċir ta' aktar minn 7,500 km² u żona agrikola ta' 2,132 km². Li jmiss hija x-Xmara Goascorán, twila 115 km, li tkopri baċir ta' 1,920 km². Ix-Xmara Nacaome hija twila 90 km u x-Xmara Negro hija twila 85 km. Min-naħa l-oħra, ix-Xmara Lempa tkopri erja internazzjonali ta' 5,612 km². === Xmajjar tal-Karibew === <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=220px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text- align:left;clear:all; margin- left:10px; font- size:90%" |colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="blue"|'''Xmajjar ewlenin tal-Ħonduras''' |- |colspan=4 align=center|[[File:Río Ulúa.png|200px]] |- ! style="background:#e8e8e8;" | '''Isem''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Tul ([[km]])''' |- sfond:#efefef |[[Río Coco|Coco]] jew Segovia || tallinja=lemin| 550 |- sfond:#e9e9e9; | [[Xmara Patuca|Patuca]] || align=right|500 |- sfond:#e9e9e9 | [[Xmara Ulúa|Ulúa]] || tallinja=lemin| 300 |- sfond:#efefef ||[[Xmara Choluteca|Choluteca]]|| tallinja=lemin| 250 |- sfond:#efefef ||[[Xmara Aguán|Aguán]]|| tallinja=lemin| 225 |- sfond:#efefef |[[Río Sico, Aħmar jew Iswed|Aħmar]] jew Iswed || align="dritt" | 215 | |- sfond:#e9e9e9 | [[Xmara Chamelecón|Chamelecón]]|| align=right| 200 |- background:#efefef |[[Xmara Goascorán|Goascorán]]|| align=right|115 |- background:#e9e9e9; [[Xmara Nacaome|Nacaome]]|| align=right| 90 |- background:#e9e9e9 |[[Xmara Plátano|Plátano]]|| align=right| 85 |- |colspan=2 style="background:#e9e9e9;" align=left|<small>Nota: id-distanzi kollha huma esklussivament fit-territorju Honduran.</small> |- |} </div> Il-biċċa l-kbira tax-xmajjar Hondurani jispiċċaw fil-Baħar Karibew; huma l-itwal u l-aktar voluminużi fil-pajjiż. Dawn ix-xmajjar "juru stadji ta' żgħożija, maturità, u xjuħija fiċ-ċiklu tal-erożjoni tagħhom." <ref name="Encyclopedia of_1">Enċiklopedija tal-Honduras. Grupo Océano, Daniel Torras, 2001. Barċellona, Spanja. ISBN 84-494-1943-3</ref> L-aktar xmajjar importanti fuq l-għolja tal-Karibew huma: ix-Xmara Chamelecón, ix-Xmara Ulúa, ix-Xmara Aguán, ix-Xmara Lean, ix-Xmara Sico, Tinto, jew Negro, ix-Xmara Patuca, u x-Xmara Coco. Ix-Xmara Coco, Wanks, jew Segovia hija l-aħħar mix-xmajjar fuq il-kosta tat-tramuntana tal-Honduras u t-tieni l-itwal xmara fl-Amerika Ċentrali (550 km), wara x-Xmara Usumacinta fil-Gwatemala u l-Messiku. Din ix-xmara tifforma parti mill-fruntiera bejn il-Honduras u n-Nikaragwa; toriġina fil-medda tal-muntanji La Botija fid-Dipartiment ta' Choluteca; It-tributarji tagħha jinkludu l-Poteca, ir-Rus Rus, u l-Bocay. Meta s-Segovia tisfa’ fl-oċean, tagħmel dan minn żewġ fergħat ewlenin: l-akbar waħda tiġri lejn Cape Gracias a Dios, fejn jispiċċa t-territorju Honduras. Ix-Chamalecón hija xmara pjuttost twila (200 km); madankollu, tgħaddi minn sezzjoni relattivament dejqa tal-pajjiż, u dan jispjega l-volum relattivament żgħir ta’ ilma tagħha. Il-kurrent tagħha huwa mgħaġġel u mimli b’ilma baxx. Titla’ fuq l-għolja tal-lvant tal-Muntanja Gallinero, fil-medda tal-muntanji Merendón, ftit legs lejn il-majjistral ta’ Santa Rosa de Copán; issaqqi d-dipartimenti ta’ Copán, Santa Bárbara, u Cortés, u tiġri f’riġlejn il-Muntanja Omoa lejn in-nofsinhar, separata minn linja ta’ għoljiet mix-Xmara Santiago, li tgħaddi parallela magħha. L-għoljiet jispiċċaw fil-Wied ta’ Sula, u x-Xmara Chamalecón tisfa’ fil-parti tal-lvant tal-Laguna ta’ Alvarado. [[File:Barra-de-los-rios-ulua y chamelecon.jpg|200px|thumb|Barra de los ríos [[río Ulúa|Ulúa]] y [[río Chamelecón|Chamelecón]].]] "L-Ulua hija l-aktar xmara wiesgħa fil-Honduras u konsegwentement dik li tbattal l-akbar volum ta 'ilma fl-oċean, fil-lvant tal-Chamelecón, ħlief forsi s-Segovia, wara li tkun għaddiet medda kbira ta' territorju, li tinkludi kważi terz minnha. Hija ffurmata mill-konfluwenza tax-xmajjar Blanco, Humuya, u Sutoro, ". [[File:Mosquito coast.jpg|right|thumb|200px|Ħalq ix-Xmara [[Coco]]]] "Ix-Xmara Tinto jew Negro toriġina fil-medda muntanjuża ta' Fray Pedro fil-medda muntanjuża ta' [[Agalta]]. Tul il-korsa tagħha, hija magħrufa bħala x-Xmara Sico, Tinto jew Negro|Sico]]. Qrib il-kosta, tinqasam fi tliet fergħat: waħda tisfa' fil-laguna ta' Criba... u t-tnejn l-oħra joħorġu direttament fil-baħar. It-tul totali tagħha huwa ta' madwar 215 km. Il-medda tar-ramel tax-xmara hija mhux maħduma u varjabbli, u l-fond tagħha jvarja skont l-istaġuni." Ix-Xmara Lean toriġina fil-majjistral tal-belt ta' [[Yoro (Yoro)|Yoro]], fil-muntanji Nombre de Dios; hija twila 60 km. Tkopri żona agrikola ta' 883 km², u l-baċir tagħha jkopri 1885 km². F'ħalqha, tifforma l-medda tar-ramel ta' Colorado fid-dipartiment ta' Atlántida. Ix-Xmara Aguán jew Romano, xmara kbira u wiesgħa li toriġina fil-muntanji ta' Sulaco, ħdejn Yorito, fid-dipartiment ta' Yoro, u wara li tivvjaġġa distanza totali ta' madwar 222 km, tisfaċċa fil-baħar fil-Lvant ta' Trujillo u Punta Castilla. "F'ħalqha tinqasam f'għadd kbir ta' fergħat, u tifforma delta wiesgħa; il-wied tagħha huwa wieħed mill-akbar u l-aktar fertili fil-pajjiż." === Protezzjoni tal-Bijodiversità Honduraża === Il-leġiżlazzjoni Honduraża tistipula li l-isfruttament ta' annimali li ma jagħmlux ħsara jew dawk li jiffurmaw parti mill-bijodiversità huwa protett, u l-obbligu li jiġu protetti jaqa' fuq il-Hondurażi. Artikolu 188. QBID ILLEGALI TA' ANIMALI SELVAĠĠI. Piena ta' erba' sa seba' snin. Artikolu 189. KUMMERĊ ILLEGALI FL-ANIMALI SELVAĠĠI. Piena ta' erba' sa disa' snin. Artikolu 190. ĦSARA KKAWŻATA LILL-ANIMALI SELVAĠĠI. Piena ta' sena sa tliet snin. Matul l-istorja demokratika tal-Honduraża, mill-1982 'l hawn, ftit fondazzjonijiet u istituzzjonijiet ġew stabbiliti bil-għan li jipproteġu l-annimali selvaġġi u l-bijodiversità naturali. L-kenn tal-annimali għall-klieb, qtates, eċċ., jinsab f'kundizzjoni deplorabbli, u ma jistax jieħu ħsieb daqstant annimali mitlufin. Barra minn hekk, l-aġenzija responsabbli għal din il-protezzjoni, is-Segretarjat tar-Riżorsi Naturali, ma tipprovdix il-finanzjament neċessarju u obbligatorju biex dawn l-istituzzjonijiet jiffunzjonaw b'mod korrett, bħall-Fond tal-Wirt u l-Fond taż-Żoni Protetti u l-Ħajja Selvaġġa (FAPVS), li huma saħansitra mhedda mill-kaċċaturi u l-isfruttaturi tan-natura Hondurana. === Lagi === [[File:Yojoa Lake.jpg|thumbnail|left|Lag Yojoa, l-uniku wieħed fil-pajjiż.]] Il-Honduras għandu lag naturali wieħed biss; madankollu, hemm diversi laguni ta’ daqs konsiderevoli tul il-kosta tat-tramuntana tal-pajjiż. Fil-partijiet ċentrali u tan-nofsinhar tal-pajjiż, hemm laguni żgħar u staġjonali, li jfisser li ħafna minnhom jinxfu fis-sajf. Il-Lag Yojoa huwa l-uniku lag naturali fil-Honduras u jinsab bejn id-dipartimenti ta' Cortés, Comayagua, u Santa Bárbara, f'altitudni ta' 650 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar. Għandu perimetru ta' 50 km, erja tal-wiċċ ta' madwar 90 km², u jinsab f'żona b'ħafna xita, b'medja annwali ta' 3000 mm. L-isem tal-lag joriġina mill-kliem Mayan "Yoco-Ha," li jfisser "ilma akkumulat fuq l-art." Jingħata l-ilma minn nixxigħat taħt l-art li joriġinaw mill-muntanji ta' Santa Bárbara u Azul Meambar; Għandu tliet ħruġ: wieħed viżibbli fin-nofsinhar, ix-Xmara Jaitique, u tnejn taħt l-art, ix-Xmajjar Zacapa u Lindo fit-tramuntana, li joħorġu mill-muntanja Peña Blanca. Il-ħruġ kollu tiegħu joħroġ fix-Xmara Ulúa. Diversi lagi artifiċjali jeżistu fil-pajjiż bħala riżultat tal-kostruzzjoni ta' digi idroelettriċi, l-aktar notevoli r-riserva tax-Xmara Humuya, maħluqa wara t-tlestija tad-diga idroelettrika Francisco Morazán f'sit magħruf bħala El Cajón, li huwa wkoll l-isem popolari tiegħu. Sbatax-il kilometru ’l bogħod hemm il-kaskati ta' Pulhapanzak, waqgħa ta' 43 metru, fuq ix-Xmara Lindo. Mill-inqas 177 xmara ġew affettwati fl-aħħar deċennji. Il-ħamrija tinxef, u l-għelejjel jagħtu inqas rendiment, u dan iwassal għall-fqir ta’ xi bdiewa. === Laguni === Il-Laguna l-kbira ta’ Caratasca tinsab fiċ-ċentru tal-kumpless tal-laguna. Għandha ilma salmastru u hija separata mill-baħar minn strixxa dejqa ta’ art. Hija twila sitta u sittin kilometru b’wisa’ erbatax-il kilometru. Il-kumpless tal-laguna ta' Caratasca għandu żewġ daħliet għall-baħar: waħda fil-punent minn Tabacunta u l-oħra mill-bank tar-ramel ta’ Caratasca, li huwa wiesa' kilometru u fond erba' metri. Il-Laguna ta' Brus tinsab fil-punent tal-Laguna ta' Caratasca, li minnha hija separata mix-Xmara Patuca. Hija twila 28 kilometru u wiesgħa 7 kilometri, u hija separata mill-baħar mill-bank tar-ramel bl-istess isem. Fin-nofsinhar tal-bank tar-ramel hemm żewġ gżejjer żgħar. Ix-Xmara Sigre tidħol fil-laguna, kif tagħmel, lejn il-lvant, fergħa tax-Xmara Patuca magħrufa bħala t-Tum Tum Crick. Il-Laguna Ebony tikkonnettja mal-Laguna żgħira ta' Criba lejn il-punent. Dawn il-laguni huma konnessi mal-baħar permezz ta' kanal tad-dħul li huwa twil 500 metru u għandu fond ta' 1.4 metru matul l-istaġun xott. Il-Maċedonja Cay jew Gżira tinsab faċċata tal-bank tar-ramel tal-laguna. Il-Laguna Ebony hija twila 12-il kilometru. L-ilmijiet tax-Xmara Tinto jidħlu fil-Laguna ta' Criba, li hija wkoll mitmugħa minn nixxigħat li jinżlu mill-Muntanja Baltimore. Hemm sitt gżejjer żgħar fil-Laguna Ebony. === Laguni Żgħar === [[File:Amanecer_Laguna_de_Alvarado.JPG|thumbnail|Il-Laguna ta' Alvarado f'Puerto Cortés.]] Il-Laguna ta' Guaymoreto tinsab fil-grigal tal-belt ta' Trujillo u tikkonnettja mal-bajja permezz ta' kanal naturali aċċessibbli għal dgħajjes żgħar. It-tul massimu tagħha huwa ta' 9 km. Isimha ġej mill-kelma Guaymuras, l-isem li bih il-popli indiġeni kienu jafu lill-Honduras fi żminijiet pre-Kolombjani. Ġiet iddikjarata Rifuġju Nazzjonali għall-Ħajja Selvaġġa permezz tal-Ftehim Eżekuttiv Nru 1118-92, wara li laħqet in-numru 30 fil-lista tal-għeġubijiet tal-Honduras. Il-Laguna ta' Alvarado tinsab fil-majjistral tal-Honduras fid-dipartiment ta' Cortés, fil-muniċipalità ta' Puerto Cortés. Hija tinsab fil-latitudni tat-tramuntana ta' 15°50′35″ u lonġitudni tal-punent ta' 87°54′48″. Għandha kanal ta' aċċess permanenti għall-Baħar Karibew, li huwa twil 894 metru. Il-Laguna ta' Alvarado għandha erja tal-wiċċ ta' 8.4 km², fond medju ta' 4.5 metri, u fond massimu ta' 6 metri. Laguna Quemada, magħrufa wkoll bħala Laguna de Los Micos, għandha erja tal-wiċċ ta' 41.71 km², erja ta' baċir ta' 389.37 km², u 45.54 km² ta' art li tvarja. Il-fond medju huwa ta' 3.8 metri, b'fond massimu ta' 16-il metru. It-temperatura medja hija ta' 28 grad Celsius. Hija tinsab fil-punent tal-belt ta' Tela fid-dipartiment ta' Atlántida, fil-bokka tax-Xmara San Alejo. L-isem indiġenu tagħha huwa Lagunu Babunu, li fil-lingwa Garifuna jfisser "laguna tax-xadini". Laguni iżgħar oħra jinkludu: Laguna Tinta, li tinsab bejn Punta Sal u x-Xmara Tinto; Laguna de Ticamaya, li tinsab fil-grigal tal-belt ta' San Pedro Sula; Laguna de Jucutuma, li tinsab ħdejn il-belt ta' La Lima, Cortés; u l-Laguna de Toloa, li tinsab fl-iktar parti tal-punent tad-Dipartiment ta' Atlántida, bejn il-Laguna de Los Micos u x-Xmara Ulúa. Hija twila 5 kilometri u wiesgħa 3 kilometri u hija konnessa max-Xmara Ulúa permezz ta' kanal. == Economija == 73% tal-popolazzjoni tal-pajjiż hija fqira, u 53% jgħixu f'faqar estrem, skont l-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika (INE) tal-Honduras. Il-pajjiż huwa wieħed mill-aktar inugwali fl-Amerika Latina. [[File:Honduras treemap es.png|thumbnail|180px|left|Rappreżentazzjoni grafika tal-prodotti tal-esportazzjoni tal-pajjiż fi 28 kategorija kkodifikati bil-kulur.]] [[File:Chiquita bananas.jpg|right|thumb|190px|Il-banana hija wieħed mill-prodotti ewlenin tal-esportazzjoni tal-Honduras.]] Il-Honduras tiddependi ħafna fuq ir-rimessi minn barra l-pajjiż, li huma pproġettati li jikkontribwixxu 27% tal-PDG fl-2025, u jaqbżu bil-bosta d-dħul minn setturi essenzjali oħra, bħall-esportazzjonijiet. L-agrikoltura saret is-sinsla tal-ekonomija Hondurana fl-aħħar tas-seklu 19 u matul is-seklu 20. Filwaqt li l-importanza tagħha naqset xi ftit, l-għelejjel tal-banana u tal-kafè kienu jammontaw għal 30% tal-esportazzjonijiet tal-pajjiż fi żminijiet riċenti (2004). Bħalissa, il-gvern Honduran qed iwettaq proġetti biex jippromwovi u jespandi s-settur industrijali, jiddiversifika l-agrikoltura, itejjeb l-infrastruttura tat-trasport, u jiżviluppa proġetti idroelettriċi. L-agrikoltura Hondurana ġiet affettwata b'mod partikolari mill-Ftehim ta' Kummerċ Ħieles (FTA) iffirmat fl-2005 mal-Istati Uniti, peress li mhuwiex kompetittiv man-negozju agrikolu tal-Istati Uniti. Illum, il-biċċa l-kbira tal-ikel ikkunsmat fil-Honduras huwa importat. Fil-kuntest makroekonomiku; il-Honduras daħlet fi ftehimiet ta' kummerċ ħieles mal-Amerika Ċentrali, ir-Repubblika Dominikana, u l-Istati Uniti. Huwa kruċjali wkoll li jiġi enfasizzat l-ammont astronomiku ta' rimessi mibgħuta lill-pajjiż minn Hondurani li jgħixu u jaħdmu barra minn Malta, speċjalment fl-Istati Uniti. Pereżempju, fl-2006, l-ammont mibgħut minn dawn il-Hondurani kien ta' $2.359 biljun. [[File:Roasted coffee beans.jpg|thumbnail|Il-kafè huwa wieħed mill-pilastri tal-ekonomija Hondurana.]] It-tkabbir reali tal-PDG fl-2010 huwa stmat għal 2.5 fil-mija, meta mqabbel ma' 1.9 fil-mija fl-2009, appoġġjat mill-irkupru fil-konsum u l-investiment domestiku, kif ukoll l-esportazzjonijiet grazzi għall-irkupru tas-swieq esterni ewlenin tagħha, bħall-Kosta Rika, l-Ewropa, u l-Istati Uniti. Il-Bank Ċentrali jistma li l-inflazzjoni għalqet Diċembru f'livelli qrib is-sitt fil-mija fis-sena, meta mqabbla ma' 0.9 fil-mija tnax-il xahar qabel, bħala riżultat tal-irkupru ekonomiku u l-influwenza taż-żieda fil-prezzijiet taż-żejt u tal-ikel bażiku, speċjalment il-qamħ u r-ross. Il-kafè jirrappreżenta 26.9 fil-mija tal-esportazzjonijiet, segwit mill-banana b'10.4 fil-mija, u ż-żejt tal-palm, li akkumula 6.9 fil-mija f'Settembru 2019. Dawn huma l-prodotti ewlenin tal-esportazzjoni, skont l-Osservatorju UNAH. Mill-1901 sal-1913, l-Istati Uniti kienu responsabbli għal kważi l-esportazzjonijiet kollha tal-Honduras, u qabżu l-50% f'kull sena. L-inqas ċifra kienet ta’ 66.1% fl-1901, filwaqt li laħqet 92.2% fl-1908. L-esportazzjonijiet li fadal kienu maqsuma bejn il-Ġermanja u l-Gran Brittanja. L-esportazzjonijiet lejn il-Ġermanja baqgħu relattivament kostanti matul it-13-il sena, u varjaw bejn 2.2% u 5.3%. 70% tal-popolazzjoni taħdem fis-settur informali (jiġifieri m’għandhom l-ebda kuntratt jew protezzjoni soċjali ta’ ebda tip u jgħixu minn ħalqhom). L-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika (INE) innota fl-2025 li “l-aktar familji sinjuri fil-pajjiż jaqilgħu 101 darba aktar mill-ifqar, differenza li tirrifletti konċentrazzjoni qawwija ta’ dħul u [[inugwaljanza ekonomika]] għolja.” === Baġit === Il-baġit nazzjonali għall-2015 kien ta' 185,482 miljun lempiras (9 biljun dollaru Amerikan); huwa maqsum bejn it-tliet fergħat tal-gvern Honduran. Il-programm ta' Investiment Pubbliku ammonta għal 10,163 miljun lempiras. Hemm żewġ sorsi ta' finanzjament: * Fondi Nazzjonali: Dawn huma self u fondi nazzjonali. 62% huma allokati għall-iżvilupp uman u 38% għall-investiment fl-infrastruttura. * Riżorsi Esterni: 72% tal-fondi minn sorsi esterni huma allokati għall-investiment fl-infrastruttura; toroq, portijiet, u infrastruttura b'mod ġenerali. It-28% li jifdal huma allokati għall-iżvilupp uman. It-total taż-żewġ fondi jintuża kif ġej: 44% huwa investit fl-iżvilupp uman u 56% fl-infrastruttura. L-investiment pubbliku totali huwa qrib is-17-il biljun lempiras. <ref>http://www.elheraldo.hn/pais/906374-466/educaci%C3%B3n-y-salud-prioridades-del-presupuesto</ref> 6% tal-baġit miksub minn riżorsi esterni se jiġi allokat għal tliet oqsma: * Investiment soċjali, * Infrastruttura (inklużi t-toroq), * Investiment fi proġetti idroelettriċi; fost dawn hemm Patuca III u Cañaveral. === Prestazzjoni Agrikola === [[File:Lake Yojoa.jpg|right|thumb|250px|Uċuħ tar-raba’ ħdejn il-Lag Yojoa.]] Is-setturi bl-akbar piż fil-kompożizzjoni tal-PDG agrikolu huma: a) kafè, b) għelejjel tat-tuberi, ħaxix, legumi, u frott, c) trobbija tal-baqar, d) qmuħ bażiċi, e) banana, u f) għelejjel agro-industrijali. Skont il-Ministeru tal-Agrikoltura (SAG), f’dawn l-aħħar deċennji l-Prodott Domestiku Gross Agrikolu wera mġiba volatili b’reazzjoni għal xokkijiet interni u esterni. Matul il-perjodu 2000-2010, il-PDG kiber b’rata medja annwali ta’ 3.7%. Fl-2009, il-PDG agrikolu kien jirrappreżenta 12.7% tal-PDG totali. Fis-snin ta’ wara, it-tkabbir tas-settur ingħata spinta minn titjib fil-proċessi tat-tħawwil u l-ħsad, żieda fil-produttività, u l-espansjoni taż-żoni kkultivati. Matul il-perjodu 2006-2010, il-PDG agrikolu kiber b'18.6% kumulattiv, b'rata medja annwali ta' 4.7%, ogħla miż-żieda miksuba fil-perjodu ta' ħames snin mill-2000-2005, li kienet ta' 10.8%, b'rata ta' tkabbir annwali ta' 2.7%. Il-prestazzjoni tal-agrikoltura matul il-perjodu 2005-2009 kienet irregolari. Bejn l-2006 u l-2007, ġiet irreġistrata żieda qawwija meta mqabbla mal-2004-2005, bħala riżultat ta' politiki li jappoġġjaw il-produzzjoni għal bdiewa żgħar u ta' daqs medju flimkien maż-żieda fil-prezzijiet tal-prodotti agrikoli. Madankollu, il-maltempati tropikali li affettwaw il-pajjiż f'Ottubru 2008 ikkawżaw kontrazzjoni li wasslet għal tnaqqis fil-produzzjoni u l-esportazzjonijiet tal-banana, u min-naħa tagħha, skoraġġew lill-produtturi tal-kafè milli jesportaw minħabba prezzijiet baxxi u domanda esterna mnaqqsa. It-tkabbir kien ta' 2.4% fl-2008, iżda 0.3% biss fl-2009. == Edukazzjoni == L-edukazzjoni fil-Ħonduras hija maqsuma skont il-bżonnijiet ta’ tagħlim u l-etajiet tal-istudenti fil-livelli li ġejjin: edukazzjoni preprimarja, primarja, sekondarja, u għolja. Fl-2000, iċ-ċensimenti tal-istudenti mwettqa mill-Ministeru tal-Edukazzjoni Pubblika rriflettew id-dejta li ġejja: 120,141 student fi skola preprimarja, 1,108,387 student fi skola primarja, u 310,053 student fi skola sekondarja. Minħabba li ftit studenti jlestu l-edukazzjoni sekondarja jew jattendu l-università, il-pajjiż jonqsu wkoll forza tax-xogħol ippreparata biex tmexxi l-iżvilupp ekonomiku tiegħu. === Edukazzjoni Preskolari === L-edukazzjoni preskolari hija bla ħlas u obbligatorja. L-iskop tagħha huwa li trawwem it-tkabbir u l-iżvilupp komprensiv tal-abbiltajiet fiżiċi, motorji, soċjo-emozzjonali, lingwistiċi u konjittivi tat-tfal, li jippermettu l-integrazzjoni sħiħa tagħhom fil-kuntest tal-iskola u tal-komunità. Dan il-livell ikopri studenti bejn l-etajiet ta’ erba’ (4), ħames (5) u sitt (6) snin. Biex jidħlu fl-edukazzjoni primarja, fejn teżisti kopertura, l-istudenti jridu jkunu lestew mill-inqas sena (1) ta’ edukazzjoni preskolari. === Edukazzjoni Primarja === L-edukazzjoni primarja hija l-livell edukattiv iffukat fuq l-iżvilupp komprensiv tal-istudenti fid-dimensjonijiet fiżiċi, emozzjonali, konjittivi, soċjali, kulturali, morali u spiritwali tagħhom. Tiżviluppa l-abbiltajiet tagħhom skont l-għarfien, il-ħiliet u l-attitudnijiet definiti fil-kurrikulu preskritt għal dan il-livell, li jippermettilhom ikomplu l-edukazzjoni formali tagħhom. L-edukazzjoni primarja hija bla ħlas u obbligatorja. Din tikkonsisti f’disa’ (9) snin, b’etajiet ta’ referenza minn sitt (6) sa erbatax (14) snin, u hija maqsuma fi tliet (3) ċikli sekwenzjali u kontinwi ta’ tliet (3) snin kull wieħed. Minbarra l-evalwazzjoni annwali, kull ċiklu se jiġi evalwat kollu kemm hu. ==== L-Ewwel Ċiklu ==== * L-Ewwel Grad * It-Tieni Grad * It-Tielet Grad ==== It-Tieni Ċiklu ==== * Ir-Raba' Grad * Il-Ħames Grad * Is-Sitt Grad ==== It-Tielet Ċiklu ==== * Is-Seba' Grad * It-Tmien Grad * Id-Disa' Grad === Edukazzjoni Sekondarja === L-edukazzjoni sekondarja għandha l-għan li tipprovdi l-esperjenza formattiva meħtieġa biex wieħed jidħol fid-dinja tax-xogħol u jsegwi edukazzjoni għolja, permezz tal-akkwist u l-iżvilupp ta' għarfien, ħiliet, u attitudnijiet rilevanti għall-ħajja personali u soċjali, kif ukoll għall-iżvilupp ekonomiku, soċjokulturali, xjentifiku, u teknoloġiku tal-pajjiż. Tinkludi l-etajiet ta' ħmistax (15) sa sbatax (17) sena, u t-tlestija tagħha tirriżulta fl-għoti ta' diploma skont il-livell akkademiku tad-diploma tal-iskola sekondarja tagħhom (li ddum sentejn jew tlieta), kif determinat mill-Ministeru tal-Edukazzjoni. L-edukazzjoni sekondarja hija bla ħlas u obbligatorja. Il-modalitajiet u l-ispeċjalizzazzjonijiet f'dan il-livell huma bbażati fuq kriterji pedagoġiċi, tekniċi, u xjentifiċi. ==== Programmi Professjonali ==== # Diploma tal-Iskola Sekondarja fix-Xjenzi u l-Umanistika # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fis-Saħħa u n-Nutrizzjoni # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fil-Promozzjoni Soċjali # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fl-Amministrazzjoni tan-Negozju # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fix-Xjenza tal-Kompjuter # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fil-Kontabilità u l-Finanzi ==== Programmi Tekniċi ==== # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fix-Xjenza tal-Kompjuter b'Speċjalizzazzjoni fir-Robotika # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fl-Elettronika # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fir-Refriġerazzjoni # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fl-Agrikoltura ==== Programmi Speċjali ==== # Baċellerat Tekniku Professjonali fil-Ġestjoni tal-Lukandi # Baċellerat Tekniku Professjonali fl-Istudji Segretarjali Eżekuttivi Bilingwi # Baċellerat Tekniku Professjonali fil-Banek u l-Finanzi === Edukazzjoni Ogħla === Din hija offruta lil studenti li għandhom bejn 17 u 18-il sena u aktar; hija edukazzjoni ta' livell universitarju. Il-livell intermedju ta' edukazzjoni ogħla jinkludi programmi universitarji li jwasslu għal lawrji tal-Baċellerat u tal-Assoċjat. Bħalissa, il-gradwati tal-iskola sekondarja għandhom l-opportunità li jagħmlu eżamijiet ta' qabel l-università biex jidentifikaw l-aptitudnijiet tagħhom għall-qasam ta' studju magħżul tagħhom. Mal-iskrizzjoni, l-istudenti jibdew jirċievu korsijiet bażiċi qabel ma jidħlu fil-fakultà magħżula tagħhom. Wara li jlestu l-perjodi meħtieġa, jiksbu l-lawrja tal-Baċellerat jew tal-Assoċjat tagħhom, modalità oħra li tagħmel l-edukazzjoni ogħla aktar aċċessibbli għall-popolazzjoni. L-Edukazzjoni Ogħla tinkludi speċjalizzazzjonijiet fil-livelli tal-undergraduate u tal-università teknika permezz ta' diplomi, programmi postgraduate, lawrji tal-masters, u dottorati. ==== Universitajiet ==== Il-lista li ġejja turi l-klassifika sħiħa tal-Webometrics tal-2021 tal-universitajiet għas-sittax-il università li joffru edukazzjoni għolja fir-Repubblika tal-Ħonduras. Imħejjija mill-Kunsill Nazzjonali Spanjol għar-Riċerka (CSIC), il-klassifika tikkunsidra tliet assi għall-punteġġ tal-universitajiet differenti. L-eċċellenza akkademika tirrappreżenta 40% tal-punteġġ (perċentwal tal-aktar artikli akkademiċi u xjentifiċi ċċitati f'sebgħa u għoxrin dixxiplina tad-database tal-laboratorju scimago) 50% tal-punteġġ huwa bbażat fuq il-viżibilità tal-impatt tal-kontenut u fl-aħħar 10% tal-punteġġ huwa bbażat fuq l-aqwa riċerkaturi akkademiċi-xjentifiċi li għandha kull Università. === Sena Skolastika === Fir-Repubblika tal-Ħonduras, is-sena skolastika tibda fi Frar u tintemm f'Novembru, tinkludi total ta' erbgħin ġimgħa ta' klassijiet u għandha tikkonsisti f'minimu ta' madwar mitejn jum ta' skola, fil-livell tal-edukazzjoni pubblika. == Sigurtà == Mill-2014, kien l-aktar pajjiż perikoluż fid-dinja, iżda dan mhux dejjem kien il-każ, peress li kiseb l-indipendenza tiegħu b'mod paċifiku fl-1821. Għal ħafna mis-seklu 20, ir-rata ta' omiċidji kienet inqas minn għaxar persuni għal kull 100,000 abitant, u dan jagħmilha waħda mill-aktar pajjiżi paċifiċi fuq il-pjaneta. Minn dakinhar 'l hawn, iċ-ċifri ilhom jiżdiedu, u dan jikkoinċidi mat-tkabbir tat-traffikar tad-droga fil-pajjiż, li huwa fattur ieħor ewlieni li jikkontribwixxi. L-influwenza ta' gangs jew gruppi ta' kriminalità organizzata fil-pajjiż hija kawża sinifikanti oħra tal-għadd għoli ta' omiċidji, skont studji mill-Uffiċċju tan-Nazzjonijiet Uniti dwar id-Droga u l-Kriminalità (UNODC). Fl-1990, ir-rata ta' omiċidji kienet diġà ta' għaxar omiċidji għal kull 100,000 abitant, u fi tliet snin biss, iċ-ċifra ttriplikat, u laħqet 30 omiċidju għal kull 100,000 abitant sal-1994. Iż-żieda kienet esponenzjali f'dawn l-aħħar snin, u laħqet kważi żieda ta’ 1000% u laħqet aktar minn 90 omiċidju għal kull 100,000 abitant fl-2012, u b'hekk saret il-pajjiż bl-ogħla rata ta' omiċidji fid-dinja, b’ċifri rekord kemm lokalment kif ukoll globalment mill-1998. Madankollu, l-istatistika tal-2017 minn InSight Crime turi tnaqqis ta' 26% meta mqabbla mal-2016, u tpoġġi r-rata ta' omiċidji f’42.8 għal kull 100,000 abitant, li hija tama. l-baġit militari tal-Ħonduras ittriplika mill-2009. L-Istati Uniti jipprovdu wkoll assistenza militari lill-istat Honduras u jużaw bażijiet militari fil-pajjiż bħala bażi tat-tnedija għal interventi fir-reġjun. == Minjieri == Fl-1594, il-belt tal-minjieri ta' Santa Lucía, ħdejn il-belt ta' Tegucigalpa, irċeviet mingħand ir-Re ta' Spanja, bħala kumpens għall-minerali prezzjuż sfruttat, xi qniepen, kalċi, tabernaklu u salib għall-popolazzjoni. Matul l-amministrazzjoni Spanjola bejn is-sekli 18 u 19, u waqt li kien qed iservi bħala gvernatur-intendent tal-provinċja tal-Ħonduras, il-Kurunell Ramón de Anguiano ssottometta talba fil-25 ta' Marzu u l-25 ta' Mejju, 1799, biex iġib elf Afrikan skjavjat biex jaħdmu fil-minjieri Honduras. Fil-25 ta' Frar, 1800, Anguiano ppreżenta lill-monarka ta' Madrid il-proġett għall-ħolqien ta' Bank Nazzjonali ta' San Carlos, li l-iskop tiegħu jkun li jipprovdi kreditu lill-minaturi u l-bdiewa tal-provinċja. Meta ġiet organizzata r-Repubblika tal-Ħonduras, matul il-presidenza tal-Ġeneral Luis Bográn, ġie ppubblikat il-Kodiċi tal-Minjieri tal-Ħonduras tal-1886, u aktar tard, fl-1 ta' Jannar 1899, daħal fis-seħħ il-Kodiċi tal-Minjieri l-ġdid tal-Ħonduras tal-1898, li rregola l-isfruttament tad-depożiti tal-minjieri tal-pajjiż. Bejn l-1876 u l-1915, ingħataw 276 konċessjoni lil kumpaniji Ingliżi, Amerikani, u xi wħud mill-Ħonduras li kienu proprjetà ta' Hondurani sinjuri, bħal Marco Aurelio Soto, Enrique Gutiérrez Lozano, Luis Bográn, u Abelardo Zelaya, fost oħrajn li kkontribwew kapital li eventwalment ġie assorbit minn negozjanti Amerikani li monopolizzaw is-settur tal-minjieri u ffurmaw il-Kumpanija tas-Sindakat tal-Amerika Ċentrali. Il-minjieri kienu importanti ħafna għall-Ħonduras fl-aħħar żewġ deċennji tas-seklu 19, u kienu jirrappreżentaw medja ta' 50% tal-esportazzjonijiet. Minn dawk il-50%, il-Kumpanija tal-Minjieri ta' Rosario qabdet 90% tal-profitti, li jirrappreżentaw 45% tal-esportazzjonijiet totali tal-pajjiż. F'Jannar 2013, il-Kungress Nazzjonali tal-Ħonduras approva Liġi Ġenerali ġdida dwar il-Minjieri, u nħoloq l-Istitut tal-Ġeoloġija u l-Minjieri. L-esportazzjonijiet tal-minjieri huma pproġettati li jilħqu l-$293 miljun fl-2021. L-NGO Fosdeh iddikjarat f'rapport li "proġetti ta' estrazzjoni ta' minerali u idrokarburi qed ibiddlu l-ġeografija tal-pajjiż": bil-konċessjonijiet tal-minjieri għaddejjin, iż-żona magħżula għall-estrazzjoni tista' tilħaq il-5% tat-territorju nazzjonali fis-snin li ġejjin. == Turiżmu == L-Istitut Honduran tat-Turiżmu (IHT) għandu l-missjoni li "jmexxi l-iżvilupp tat-turiżmu nazzjonali permezz ta' attivitajiet ta' ppjanar, jippromwovi l-iżvilupp u d-diversifikazzjoni tal-offerti tat-turiżmu, jappoġġja l-operat tas-servizzi tat-turiżmu, u jippromwovi t-turiżmu, filwaqt li jikkoordina l-azzjonijiet ta' aġenziji u livelli governattivi differenti." Skont il-viżjoni tal-IHT, dan se jwassal biex il-Honduras issir "il-pajjiż ewlieni fit-turiżmu fil-livell reġjonali sal-2021, wara li tkun żviluppat u diversifikat is-swieq, il-prodotti u d-destinazzjonijiet tagħha. In-negozji se jkunu aktar kompetittivi kemm nazzjonalment kif ukoll internazzjonalment." L-IHT jiddikjara wkoll li "t-turiżmu se jiġi rikonoxxut bħala element ewlieni fl-iżvilupp ekonomiku, u t-tkabbir tiegħu se jkun ibbażat fuq ir-rispett għall-ambjenti naturali, kulturali u soċjali, u jikkontribwixxi għat-tisħiħ tal-identità nazzjonali." Għalkemm il-Honduras bħalissa tinsab fl-aħħar post fil-wasliet tat-turisti fl-Amerika Ċentrali, tinsab fir-raba' post fid-dħul mill-kambju barrani, wara l-Costa Rica, il-Panama u l-Gwatemala (2009). Ir-reġjun li jikkontribwixxi l-aktar turisti lejn il-Honduras jibqa' l-Amerika Ċentrali, li jirrappreżenta 46% tat-total. It-tieni l-aktar reġjun importanti huwa l-Amerika ta' Fuq, b'39% tat-turisti totali, il-maġġoranza l-kbira ġejjin mill-Istati Uniti. 10.1% tat-turisti ġejjin mill-Ewropa u 4.2% minn pajjiżi oħra madwar id-dinja. Il-Honduras għandu ħafna postijiet li jattiraw vjaġġaturi avventurużi. Minn treks fil-ġungla u scuba diving għal żjarat f'siti Mayan antiki u rħula indiġeni. Il-pajjiż jiftaħar b'40 żona protetta, 20 park nazzjonali, u żewġ siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO: Copán u r-Riżerva tal-Bijosfera Río Plátano. Il-Gżejjer tal-Bajja, li jirċievu aktar minn 50% tat-turisti li jżuru l-Honduras, joffru lukandi u kċina ta' klassi dinjija. Sa ċertu punt, dan huwa minnu wkoll fi bliet turistiċi akbar bħal Copán Ruinas, Tela, San Pedro Sula, Tegucigalpa, iż-żona tal-Lag Yojoa, u La Ceiba. Ladarba t-turisti jivvjaġġaw lil hinn minn din ir-rotta turistika ewlenija, għandhom ikunu lesti li joqogħdu għal akkomodazzjoni bażika u infrastruttura turistika inqas żviluppata. Li tasal il-Ħonduras huwa faċli ħafna, b'ħafna titjiriet diretti lejn San Pedro Sula, Tegucigalpa, u Roatán. == Xjenza u Teknoloġija == Fl-20 ta' Frar 1957, twaqqfet il-Kumpanija Nazzjonali tal-Enerġija Elettrika (ENEE). Ir-responsabbiltà tagħha kienet li tipprovdi l-elettriku lill-popolazzjoni. Preċedentement, l-ewwel installazzjoni elettrika twettqet f'San Juancito, żona tal-minjieri Hondurana fiċ-ċentru tal-pajjiż fejn kienu jgħixu ħafna Amerikani. Fil-bidu tas-seklu 20, diversi bliet Hondurani b'poter tal-akkwist installaw impjanti żgħar tal-enerġija, imħaddma kemm mill-injam kif ukoll mill-enerġija idroelettrika, li jisfruttaw il-forza tax-xmajjar. Sussegwentement, it-tkabbir tal-popolazzjoni u l-ħtieġa industrijali għal aktar elettriku wasslu lill-gvern biex jikkuntratta kumpaniji privati biex jinstallaw impjanti tal-enerġija ġeotermali. Dawn, flimkien mal-enerġija ġġenerata mill-Impjant Idroelettriku Francisco Morazán, ma jipprovdux biżżejjed lill-pajjiż. L-ewwel installazzjoni ta' enerġija rinnovabbli kienet il-[[Cerro de Hula Wind Farm]]. Biha, ġie vverifikat l-użu ta' kurrenti tal-arja biex jiġġeneraw enerġija nadifa. Madankollu, bħalissa, l-ispiża għolja kemm tal-installazzjoni kif ukoll tal-manutenzjoni ta’ dawn il-parks tagħmilha impossibbli li tiġi sostitwita l-elettriku ġġenerat mill-fluss tax-xmajjar Hondurasi. Manuel Bueso Pineda u ħuh Abraham Bueso Pineda kienu responsabbli mill-Minjiera ta' San Andrés de la Nueva Zaragoza fid-dipartiment ta' Copán. Din il-minjiera, skoperta u sfruttata sa minn żminijiet kolonjali, kienet is-suġġett ta' stħarriġ mill-ajru mwettaq f’nofs is-snin disgħin mill-kumpanija Kanadiża Greenstone Minera. L-istħarriġ żvela depożitu minerali kbir taħt ir-raħal ta' San Andrés, fil-muniċipalità ta' La Unión (Copán). Konsegwentement, ir-raħal kollu twaqqa' u ġie rilokat ftit kilometri ’l isfel mill-għolja minn fejn kien twaqqaf mill-Ispanjoli. Skont l-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali, ippubblikat mill-Organizzazzjoni Dinjija tal-Proprjetà Intellettwali, fl-2024 il-Honduras ikklassifika fil-119-il post fl-innovazzjoni minn 139 pajjiż madwar id-dinja. Fl-2024 kiseb il-pożizzjoni 114, filwaqt li fl-2023 okkupa l-pożizzjoni 116 u l-pożizzjoni 113 fl-2022. == Infrastruttura == === Trasport === ==== Trasport bl-Ajru ==== {{AP|Appendiċi:Ajruporti fil-Ħonduras}} [[File:Ramón Villeda Morales International Airport San Pedro Sula Honduras.jpg|230px|right|thumbnail|L-[[Ajruport Internazzjonali Ramón Villeda Morales]] f'[[San Pedro Sula]], flimkien mal-[[Ajruport Internazzjonali ta' Comayagua]], huma ż-żewġ ajruporti ewlenin fil-pajjiż.]] Il-Ħonduras għandha ħames ajruporti internazzjonali: * [[Comayagua International Airport]] (XPL) fi [[Comayagua]]. * [[Ajruport Internazzjonali ta' Golosón]] (LCE) f'[[La Ceiba]]. * [[Ajruport Internazzjonali Juan Manuel Gálvez]] (RTB) f'[[Roatán]]. * Ajruport Internazzjonali Ramón Villeda Morales (SAP) f'San Pedro Sula. * L-Ajruport Internazzjonali ta' Toncontín (TGU) f'Comayagüela. Iż-żewġ ajruporti ewlenin fil-pajjiż huma Ramón Villeda Morales u Comayagua (Palmerola). L-Ajruport Internazzjonali Ramón Villeda Morales iservi lil San Pedro Sula u l-parti tat-tramuntana tal-pajjiż, filwaqt li l-Ajruport Internazzjonali ta' Comayagua jservi lil Comayagua, Tegucigalpa, u r-reġjuni ċentrali, tan-nofsinhar, u tal-lvant. Iż-żewġ ajruporti għandhom titjiriet diretti lejn bosta bliet fl-Amerika Ċentrali u l-Istati Uniti. ==== Trasport Ferrovjarju ==== [[File:Station_SanPedroSula.JPG|thumbnail|L-[[Istazzjon ta' San Pedro Sula]], l-eks stazzjon ċentrali tal-[[Ferrovija Nazzjonali tal-Ħonduras]].]] Is-sistema ferrovjarja tal-pajjiż tinkludi 785 km ta' linji, maqsuma f'żewġ sistemi. Il-[[Ferrovija Nazzjonali tal-Ħonduras]] (FNH) għandha kważi 600 km ta' linji. Nofs din is-sistema hija wiesgħa 1,067 metru (kejl dejqa) u n-nofs l-ieħor huwa wiesa' 0,914 metru. Is-sistema l-oħra hija twila 190 km u hija proprjetà tat-[[Tela Railroad Company]], sussidjarja ta' Chiquita Brands International. Iż-żewġ sistemi jinsabu fiż-żoni kostali tat-tramuntana ċentrali u l-majjistral tal-Honduras u jservu primarjament għat-trasport tal-banana. ==== Trasport Marittimu ==== [[File:Carnival Legend Roatan, Honduras.jpg|right|thumbnail|230px|Cruise in [[Roatan]].]] Il-Honduras għandha sitt portijiet: ħamsa fit-tramuntana b'aċċess għall-[[Oċean Atlantiku]] u San Lorenzo b'aċċess għall-[[Oċean Paċifiku]]. Il-portijiet fil-Honduras huma: * [[Puerto Cortés]] * [[Puerto Castilla (Honduras)|Puerto Castilla]] * [[La Ceiba]] * [[Roatan]] * [[Tela (Honduras)|Tela]] * [[San Lorenzo (Honduras)|San Lorenzo]] Puerto Cortés huwa l-aktar port importanti fil-pajjiż, u flimkien ma' Puerto Castilla u San Lorenzo, jittratta kważi l-kummerċ marittimu kollu tal-Honduras. Il-portijiet ta’ La Ceiba, Roatán, u Tela jispeċjalizzaw fit-turiżmu, u jirċievu żjarat kull ġimgħa minn vapuri tal-kruċieri internazzjonali bil-kapaċità li jittrasportaw bejn 400 u 800 turist internazzjonali. Puerto Cortés jiftaħar b’waħda mill-aktar faċilitajiet portwali moderni fl-Amerika Ċentrali. Għal din ir-raġuni, u minħabba l-post ġeografiku tiegħu, huwa wieħed mit-tliet portijiet tal-Amerika Latina li huma parti mill-Inizjattiva tas-Sigurtà tal-Kontenituri (CSI) u l-Inizjattiva tas-Sigurtà tal-Merkanzija (SFI). Puerto Castilla (fuq l-Atlantiku) u San Lorenzo (fuq il-Paċifiku) jintużaw primarjament għall-immaniġġjar tal-esportazzjonijiet taz-zokkor u l-gambli, fost affarijiet oħra. Il-portijiet ta’ La Ceiba, Roatán, u Tela (il-Honduras) jispeċjalizzaw fit-turiżmu, u jirċievu żjarat kull ġimgħa minn vapuri tal-kruċieri internazzjonali bil-kapaċità li jittrasportaw bejn 400 u 800 turist internazzjonali. ==== Trasport bit-Triq ==== [[File:AnilloPerifericoTegucigalpa.jpg|thumbnail|right|230px|Veduta tat-triq ċirkolari f'[[Tegucigalpa]].]] Il-Honduras għandha aktar minn 15,400 km ta' toroq. L-awtostrada ewlenija tal-pajjiż testendi minn Puerto Cortés fuq il-kosta tal-Karibew, tgħaddi minn San Pedro Sula, Comayagüela, u Tegucigalpa. Tilħaq Nacaome u Choluteca fin-nofsinhar tal-pajjiż, fejn taqsam ukoll l-Awtostrada Pan-Amerikana. Ix-xogħlijiet tal-infrastruttura jmorru lura għal żminijiet pre-Ispaniċi, iżda evolvew matul il-konkwista u l-indipendenza tal-Honduras. L-istorja tal-ippjanar urban fil-Honduras tmur lura għas-seklu 5, fil-[[Copán (sit arkeoloġiku)|belt ta' Copán]], meta l-kultura Maya kienet fl-aqwa tagħha. Matul il-konkwista tal-Honduras tal-lum, waslu forom ġodda ta' urbaniżmu, li tjiebu wara l-indipendenza. L-awtostrada ewlenija fl-Amerika Ċentrali hija l-Awtostrada Pan-Amerikana, li tgħaddi mill-pajjiżi kollha tal-Amerika Ċentrali u tgħaqqad l-Amerika ta’ Fuq mal-Amerika t’Isfel. Barra minn hekk, kull pajjiż għandu l-awtostradi ewlenin tiegħu stess u n-netwerks tat-toroq primarji u sekondarji li jgħaqqdu l-ibliet u l-portijiet kollha tiegħu. L-awtostradi ewlenin tal-Honduras huma kif ġej: Rotta Tramuntana-Nofsinhar: El Salvador - Dipartiment ta' Choluteca - Nikaragwa Is-sezzjoni uffiċjali tal-Awtostrada Pan-Amerikana fil-Honduras tibda fil-fruntiera ta' El Amatillo (fruntiera ma' El Salvador), tkompli lejn Nacaome, Jícaro Galán, fejn tgħaqqad mal-Awtostrada tan-Nofsinhar, tkompli lejn Choluteca, San Marcos de Colón, u l-fruntiera ta' El Espino (fruntiera man-Nikaragwa). Rotot oħra li jgħaqqdu n-nazzjonijiet tal-Amerika Ċentrali fil-Honduras huma: * Il-fruntiera ta' El Poy minn El Salvador sa Tegucigalpa, tkompli lejn in-Nikaragwa. * Il-qsim tal-fruntiera mal-Gwatemala f'Aguas Calientes, Corinto, jew El Florido, li jgħaddi mill-bliet ta' Nueva Ocotepeque u Santa Minn Rosa de Copán, San Pedro Sula, Siguatepeque, u Comayagua, ir-rotta tkompli lejn id-Distrett Ċentrali (Honduras), imbagħad tul it-Triq Ċirkolari Periferali ta' Tegucigalpa, tgħaddi minn Tegucigalpa permezz tal-interkonnettur reġjonali jew il-Boulevard tal-Forzi Armati, li jilħaq il-qofol tiegħu fl-awtostrada tal-lvant li tgħaqqad il-bliet ta' Danlí (Dipartiment ta' El Paraíso) u l-qsim tal-fruntiera ta' Las Manos fil-lvant, li jmiss man-Nikaragwa. * Minn Nacaome, ir-rotta tgħaddi wkoll minn San Lorenzo (Honduras) u d-Dipartiment ta' Choluteca, u tkompli lejn żewġ qsim tal-fruntiera oħra tan-Nikaragwa: La Fraternidad u El Guasaule. === Irrigazzjoni fil-Ħonduras === Il-Ħonduras għandha tradizzjoni twila fid-disinn u l-kostruzzjoni ta' xogħlijiet idro-agrikoli, li tmur lura għal żminijiet pre-Ispaniċi. Din it-tradizzjoni kompliet tiżviluppa matul il-perjodu kolonjali u wara l-indipendenza. Madankollu, ma kienx qabel l-indipendenza li bdiet il-kostruzzjoni ta' proġetti ta' irrigazzjoni fuq skala kbira. === Telekomunikazzjonijiet === Il-midja stampata bdiet fil-Ħonduras b'*La Gaceta*, il-pubblikazzjoni uffiċjali tal-gvern. Francisco Morazán, li kien introduċa l-ewwel stamperija fil-pajjiż, ħareġ l-ewwel avviżi nazzjonali fl-1830. L-eqdem gazzetta tal-era moderna hija *La Prensa*, imwaqqfa fis-26 ta' Ottubru, 1964. Din il-gazzetta, flimkien ma’ *El Tiempo*, toriġina mill-edizzjonijiet tagħha minn San Pedro Sula. Gazzetti importanti oħra jinkludu *El Heraldo* u *La Tribuna* ta' Tegucigalpa. Gazzetti online bħal HonduDiario.com, Diario C24 Honduras, u Proceso Digital, fost oħrajn, huma wkoll parti mill-midja stampata. Il-biċċa l-kbira tal-gazzetti Hondurasi jistgħu jinqraw b'xejn online. L-ewwel linji tat-telegrafu fil-pajjiż inbnew fl-1876. Dawn il-linji kienu jgħaqqdu l-bliet ta' Comayagua u La Paz. Aktar tard, inbniet linja tat-telegrafu biex tgħaqqad lil Comayagua ma’ Tegucigalpa, u fl-1880, il-belt ta’ San Pedro Sula ġiet konnessa man-netwerk. Fl-1928, id-Direttorat Ġenerali tat-Telegrafi ngħata l-isem ġdid ta’ Direttorat Ġenerali tat-Telegrafi u t-Telefons. L-ewwel konċessjonijiet tas-servizz tat-telefon ingħataw fl-1891, iżda s-servizz awtomatiku beda fl-1932 bl-installazzjoni ta' skambju tat-telefon b’1,000 linja f’Tegucigalpa. Fl-1976, inħolqot il-Kumpanija tat-Telekomunikazzjoni Hondurana (Hondutel) u bdiet topera s-sena ta' wara. Bħalissa, Hondutel toffri servizzi tat-telefon fissi u mingħajr fili (821,200 linja fl-2007), servizz tal-internet ADSL (Linja Diġitali Asimmetrika tal-Abbonat), servizzi ta' kards imħallsa minn qabel, u servizzi oħra. Bil-ftuħ tas-settur tat-telekomunikazzjoni fil-Ħonduras, l-investiment barrani bbenefika. Illum, diversi kumpaniji speċjalizzati f'dan il-qasam joperaw fil-pajjiż, bħal Cable Color u Amnet, kif ukoll Tigo u Claro, li jipprovdu lill-popolazzjoni b'servizzi tat-telefon ċellulari. Fl-2008, 13.1 minn kull 100 Honduran użaw l-internet regolarment. Madankollu, 0.8% biss kienu abbonati ta' linja fissa għal dan is-servizz. Dan minħabba l-popolarità tal-internet cafes f'diversi kwartieri u distretti madwar il-bliet tal-pajjiż. Il-poplu Honduran beda jaċċessa l-aħbarijiet permezz tat-televiżjoni fl-1959 bil-wasla ta' TVC Channel 5 minn Televicentro. Dan il-kanal aktar tard ingħaqad ma' TVC Channel 3, TVC Channel 7, u MegaTV. Fl-2010, tnieda TVC-HD (High Definition), inizjalment disponibbli biss għall-abbonati ta' Tigo/Amnet u Cablecolor. Bil-mod il-mod, ġew miżjuda kanali oħra man-netwerk tal-aħbarijiet tal-pajjiż, inklużi Voz e Imagen Centroamericana, Canal 11 Honduras, Hondured Canal 13, Canal 6 Honduras, Cholusat Sur Canal 36, Televisión Nacional de Honduras, u Globo TV, fost oħrajn. Huwa stmat li t-telekomunikazzjonijiet jirrappreżentaw 7.1% tal-PDG tal-Honduras (2008). ====== Gazzetti ====== {|class="wikitable" |+Gazzetti ewlenin fil-Ħonduras !Gazzetta !Logo !Fondazzjoni |- |L-Istampa |[[File:La Prensa (Honduras).svg|100x100px]] |1964 |- |Il-Ħarald |[[File:El Heraldo (Honduras).svg]] |1979 |- |It-Tribune |[[File:La Tribuna (Honduras).svg|100x100px]] |1976 |- |Temp ta' Kuljum ||[[File:Diario Tiempo (Honduras).svg]] |1970 |- |Gazzetta El País |[[File:Logo_Diario_El_Pais_Honduras.png|100x100px]] |2017 |- |Djarju Għaxar ||[[File:Diario Diez logo.png|100x100px]] |2006 |- |Djarju C24 Ħonduras |[[File:Diario_C24_Honduras_(_Periodico_).jpg|100x100px]] |2025 |} === Enerġija === [[File:El Cajón Dam.jpg|250px|thumbnail|left|L-[[Impjant Idroelettriku Francisco Morazán]], l-[[impjant idroelettriku]] l-akbar fil-pajjiż.]] Il-Honduras tikseb l-enerġija tagħha minn erba' sorsi: [[idrokarburi]], [[enerġija idroelettrika]], [[riħ]], u [[bijomassa (enerġija)|bijomassa]]. Sal-1990, 99% tal-elettriku kien ġej minn impjanti idroelettriċi tal-istat. Għalkemm, minħabba l-kundizzjonijiet topografiċi u ta' preċipitazzjoni, hemm potenzjal enormi għall-ġenerazzjoni idroelettrika, dan ma ġiex utilizzat kif suppost. In-nuqqas ta' investiment pubbliku u privat f'sorsi ta' [[enerġija rinnovabbli]] fisser li d-domanda għall-enerġija li qamet f'dawn l-aħħar snin ġiet sodisfatta minn impjanti tal-enerġija termali li jaħdmu b'fjuwils fossili. Bħalissa, 65% tal-enerġija kkunsmata ġejja minn dawn l-impjanti. 36% tal-idrokarburi jintużaw fil-ġenerazzjoni tal-elettriku; il-bqija jiġi kkunsmat primarjament mit-trasport. Il-Ħonduras ma tipproduċix idrokarburi, għalhekk din id-dipendenza tħalli impatt sinifikanti fuq il-bilanċ kummerċjali tagħha. Il-pajjiż jonfoq madwar $1.25 biljun fuq ix-xiri taż-żejt (2006) (13% tad-dħul tiegħu). Bħalissa, hemm proġetti għaddejjin biex jintużaw sorsi ta' enerġija alternattivi, minbarra l-enerġija idroelettrika. Il-Kumpanija Nazzjonali tal-Enerġija Elettrika (ENEE), l-entità primarjament responsabbli għall-produzzjoni, il-kummerċjalizzazzjoni, it-trażmissjoni, u d-distribuzzjoni tal-elettriku fil-Honduras, qed tippjana l-kostruzzjoni tal-proġett Patuca III, flimkien mal-proġetti Patuca I u II (spiża: $1.2 biljun), bil-għan li tiġġenera 600 MW ta' enerġija nadifa. L-ewwel razzett tar-riħ tal-Honduras, li jinsab f'Cerro de Hula, beda jipproduċi 67 MW ta' elettriku f'Ottubru 2011. Dan il-proġett (spiża: $290 miljun) issa għandu kapaċità ta' 102 MW u tlesta f'Diċembru 2011. Bl-istess mod, il-proġetti ta' Jicatuyo u Los Llanitos għaddejjin, b'investiment previst ta' $750 miljun. F'Mejju 2015, il-Honduras inawgurat l-akbar impjant tal-enerġija solari fotovoltajka fl-Amerika Latina. B'kapaċità installata li tipproduċi 100 megawatt (MW) fis-sena minn żewġ impjanti ta' 50 MW, u l-potenzjal li jilħaq sa 140 MW skont id-domanda, il-kumpless ta' proprjetà privata beda jopera fir-raħal ta' La Llave, fil-muniċipalità ta' Nacaome, fid-dipartiment tan-nofsinhar ta' Valle. L-impjant fotovoltajku Honduras jaqbeż lil dawk fiċ-Ċilì, il-mexxej tal-Amerika Latina f'dan is-settur. == Demografija == [[File:Pyramide Honduras.PNG|thumbnail|Struttura demografika tal-Honduras skont l-età u s-sess fl-2005.]] L-ewwel ċensiment tal-popolazzjoni Hondurasa twettaq mill-Isqof Fernando Cardiñanos fl-1791, li rriżulta f'għadd ta' ftit aktar minn 90,000 abitant. Minn dakinhar 'il quddiem, il-popolazzjoni Hondurasa kibret b'mod kostanti. Sal-1887, il-Honduras diġà kellha 330,000 abitant. Sal-1940, l-għadd ta' Hondurani kien żdied għal aktar minn miljun. Skont id-dejta pprovduta miċ-Ċentru tal-Popolazzjoni tal-Amerika Ċentrali tal-Università tal-Costa Rica u l-Kummissjoni Ekonomika għall-Amerika Latina u l-Karibew (ECLAC), il-Honduras għandha waħda mill-ogħla rati ta' tkabbir annwali tal-popolazzjoni fl-Amerika Latina. Il-popolazzjoni totali tal-Honduras kienet ta' 9,304,380 abitant (2020). Minn dan in-numru, 5,117,430 persuna jiffurmaw il-popolazzjoni urbana u 4,186,950 il-popolazzjoni rurali, skont iċ-ċensiment tal-popolazzjoni u d-djar tal-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika tal-Honduras. Id-dipartiment bl-akbar popolazzjoni fil-Honduras huwa Francisco Morazán, b'1,674,986 abitant. Id-dipartiment bl-iżgħar popolazzjoni fil-Honduras huwa Islas de la Bahía b'74,938 abitant (38,554 mara u 36,384 raġel). Il-maġġoranza tal-popolazzjoni hija magħmula minn nies bejn l-20 u d-59 sena (4,653,664). Dan huwa segwit minn tfal bejn l-etajiet ta' 0 u 9 snin (2,114,366). Imbagħad hemm l-adolexxenti (10-19) b'1,944,492. Dan jagħmel il-Honduras popolazzjoni relattivament żagħżugħa. Skont iċ-ċifri ppubblikati minn din il-projezzjoni taċ-ċensiment (INE. Projezzjoni taċ-Ċensiment tal-Popolazzjoni u l-Akkomodazzjoni), 770,906 persuna biss jiffurmaw il-grupp taċ-ċittadini anzjani (60+). Dan it-tkabbir mgħaġġel tal-popolazzjoni fil-Honduras irriżulta fi tnaqqis fid-dħul per capita u żieda fil-pressjoni fuq l-aċċess għas-servizzi bażiċi. Dan wassal għal eluf ta' Hondurans biex jemigraw lejn pajjiżi bħall-Istati Uniti fit-tfittxija għal kundizzjonijiet ta' għajxien aħjar. Barra minn hekk, dan it-tkabbir tal-popolazzjoni aċċellera l-proċess ta' urbanizzazzjoni fi bliet ewlenin bħal San Pedro Sula u Tegucigalpa. === Bliet ewlenin === {| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" ! colspan=11 style= "color:white;" align=center bgcolor=#2F4F4F |L-aktar bliet popolati fil-Ħonduras |- ! rowspan="13" width:100 |<br /> [[File:Tegucigalpa downtown panoramic 2026.jpg|borde|110x110px]]<br />[[Tegucigalpa]]<br />[[Archivo:Panoramica general sps 05.jpg|borde|130x130px]]<br />[[San Pedro Sula]]<br />[[Archivo:Choloma City.jpg|borde|110x110px]]<br />[[Choloma]]<br /> ! align="center" style="background:#f5f5f5;" | ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Belt ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Dipartiment ! colspan="2" align="center" style="background:#f5f5f5;" |Popolazzjoni | align="center" style="background:#f5f5f5;" | ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Belt ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Dipartiment ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Popolazzjoni |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 1 || align="left" |[[Tegucigalpa]]|| align="left" |[[Departamento de Francisco Morazán|Francisco Morazán]]|| align="right" | 1&nbsp;306&nbsp;738 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 6 || align="left" |[[El Progreso (Honduras)|El Progreso]]|| align="left" |[[Departamento de Yoro|Yoro]]|| align="right" | 200&nbsp;010 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 2 || align="left" |[[San Pedro Sula]]|| align="left" |[[Departamento de Cortés|Cortés]]|| align="right" | 991&nbsp;900 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 7 || align="left" |[[Villanueva (Honduras)|Villanueva]]|| align="left" |[[Departamento de Cortés|Cortés]]|| align="right" | 177&nbsp;699 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 3 || align="left" |[[Choloma]]|| align="left" |[[Departamento de Cortés|Cortés]]|| align="right" | 275&nbsp;724 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 8 || align="left" |[[Comayagua]]|| align="left" |[[Departamento de Comayagua|Comayagua]]|| align="right" | 172&nbsp;069 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 4 || align="left" |Danlí|| align="left" |[[Departamento de El Paraíso|El Paraíso]]|| align="right" | 222&nbsp;211 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 9 || align="left" |[[Choluteca]]|| align="left" |[[Departamento de Choluteca|Choluteca]]|| align="right" | 168&nbsp;898 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 5 || align="left" |[[La Ceiba]]|| align="left" |[[Departamento de Atlántida|Atlántida]]|| align="right" | 222&nbsp;055 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 10 || align="left" |[[Juticalpa]]|| align="left" |[[Departamento de Olancho|Olancho]]|| align="right" | 152&nbsp;711 |- | colspan="11" align="center" style="background:#f5f5f5;" |{{small|'''Fuente: Proyección del 2020 - INE.<ref name="citypopulation.de"/>}} |} {{clear}} === Etnografija === {{Gráfico circular|thumb=right|título=Composición étnica de Honduras (censo de 2013)<ref name="Censo 2013">{{cita web |url=http://170.238.108.229/index.php/catalog/69/vargrp/VG8 |título=Honduras - XVII Censo de Población y VI de Vivienda 2013 |fechaacceso=13 de agosto de 2018 |fecha=16 de noviembre de 2015 |editorial=Instituto Nacional de Estadística de Honduras |fechaarchivo=25 de febrero de 2021 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20210225073620/http://170.238.108.229/index.php/catalog/69/vargrp/VG8 |deadurl=yes }}</ref> |etiqueta1 = [[Mestizos]] (82.93 %) |valor1 = 82.93 |color1 = #CBA481 |etiqueta2 = [[Ħonduran Abjad|Abjad]] (7.87 %) |valor2 = 7.87 |color2 = #FBC5A7 |etiqueta3 = [[Popli Indiġeni tal-Ħonduras|Popli Indiġeni]] (7.25 %) |valor3 = 7.25 |color3 = #BE7343 |etiqueta4 = [[Hondureños negros|Negros]] (1.39 %) |valor4 = 1.39 |color4 = #62402F |etiqueta5 = Otros (0.55 %) |valor5 = 0.55 |color5 = Lightgray }} «Honduras es un país multiétnico, multicultural y [[multilingüe]] que se compone de cuatro grandes familias étnicas: mestizos o blancos que son la mayoría, los indígenas ([[lenca]]s, [[misquito]]s, [[tolupanes]], [[chortís]], [[pech]] o payas, tawahkas), los [[Garífuna (etnia)|garífunas]] y los criollo-anglohablantes. Las etnias indígenas y los garífunas constituyen la herencia cultural de Honduras y representan cerca del 7&nbsp;% de la población del país».<ref name="Pobreza etnica de Honduras ">{{Cita web | url = http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | título = Pobreza étnica de Honduras | editor = Utta von Gleish, Ernesto Gálvez | fecha = 1999 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | urlarchivo = https://web.archive.org/web/20110722033451/http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | fechaarchivo = 22 de julio de 2011 }}</ref> Entre los grupos con menos población se encuentran: Los chortis, con una población de aproximadamente 38&nbsp;587<ref name="Historia de la cultura y de la educación">{{ Cita web | url = http://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:9epAvFVUO7IJ:historia.fcs.ucr.ac.cr/articulos/2008/especial2008/articulos/04-Cultural/41.pdf+Historia+Cultural+de+honduras&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEEShOl-xMZLqYmqakvWGd0mU3JqoaqZJTkisVkB1CFhYI0KzMrvGKDk6TfjttkK9gV9UgybLi9P6ma0rstETEYtYNvH6zuHjL2cv62nSnOmZ3gpkFibAOeTKLxQY0UnEnDYomKHEY&sig=AHIEtbTjE0Sac2-kfdN4BLY94rxt-hQfMQ | título = Historia de la cultura y de la educación | nombre = Antonio Ramón | apellidos = Vallejo Cerna | editorial = [[Universidad de Costa Rica]] | fecha = 30 de mayo de 2008 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011}}</ref> radican en los departamentos de [[Departamento de Copán|Copán]] y [[Departamento de Ocotepeque|Ocotepeque]]. Los misquitos, de aproximadamente 57&nbsp;000 personas, radican en el departamento de Gracias a Dios. Asimismo, los pech o payas (4300) viven en [[Departamento de Olancho|Olancho]], Colón y Gracias a Dios.<ref name="Ethno-demography of pech ethnic group, Honduras">{{ Cita web | url = http://www.google.com/search?client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&channel=s&hl=en&source=hp&biw=1280&bih=806&q=Ethno-demography+of+pech+ethnic+group%2C+Honduras | título = Ethno-demography of pech ethnic group, Honduras | nombre = Juan Carlos | apellidos = Vargas Aguilar | editorial = Centro centroamericano de población | ubicación = Costa Rica | fecha = 1 de enero de 2006 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011}}</ref><ref name="Pobreza étnica de Honduras ">{{Cita web | url = http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | título = Pobreza étnica de Honduras | editor = Utta von Gleish, Ernesto Gálvez | fecha = 1999 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | urlarchivo = https://web.archive.org/web/20110722033451/http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | fechaarchivo = 22 de julio de 2011 }}</ref> Mientras que la población tawahka pasó de ciento sesenta personas a cerca de 2758&nbsp;personas durante el siglo&nbsp;XXI.<ref name="Historia de la cultura y de la educación"/> Este grupo étnico practica una agricultura itinerante de subsistencia. Los [[lenca]]s, la etnia más numerosa ({{Esd|313 000}}),<ref name="Historia de la cultura y de la educación"/> se encuentran localizados en los departamentos de La Paz, [[Departamento de Comayagua|Comayagua]], [[Departamento de Intibucá|Intibucá]], Lempira y Santa Bárbara. Viven en aldeas y caseríos muy cercanos a las carreteras y «a pesar de que los lencas fueron diezmados durante el siglo XVI, algunas de sus comunidades actuales todavía tienen una cultura que les distingue parcialmente de sus vecinos campesinos o ladinos...».<ref name="Arquitectura de los grupos étnicos de Honduras">{{ Cita libro | url = http://books.google.com/books?id=ZV0wx5Gl0YcC&printsec=frontcover&dq=Salinas,+Iris+Milady&hl=en&ei=zZpoTfu7HY70swPSsOCmBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDMQ6AEwAQ#v=onepage&q&f=false | título = Pueblos indígenas y garífuna de Honduras | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | nombre = Iris Milady | apellidos = Salinas | fecha = 1991 | editorial = Editorial Guaymuras | ubicación = Tegucigalpa | isbn = 99926-28-02-2 1991}}</ref> Los pueblos garífunas ({{Esd|98 000}}) se encuentran localizados a lo largo de la costa norte de Honduras; desde Masca en el Departamento de Cortés, hasta Tocomacho en el departamento de Colón. «Aunque es el grupo étnico relativamente más joven» de haberse establecido en Honduras, ya pasaron a formar parte importante de la «idiosincrasia» del país.<ref name="Arquitectura de los grupos étnicos de Honduras"/> Los jicaques o Tolupanes ({{Esd|19 000 personas}}) de los departamentos de Cortés y Atlántida han perdido su lengua y su cultura jicaque. Todos se sienten ladinos y están totalmente integrados en la sociedad campesina hondureña. Los jicaques de la montana de la flor, son unos trescientos cincuenta. El 90&nbsp;% son monolingües del jicaque.<ref name="Estado, Sociedad y lenguaje">{{ Cita web | url = http://books.google.com/books?id=MdK6MzUM7DQC&pg=PA351&lpg=PA351&dq=Todos+se+sienten+ladinos+y+estan+totalmente+integrados+en+la+sociedad+campesina+hondure%C3%B1a.&source=bl&ots=VQJqC2htxC&sig=oCmjrkYXDvHGuzfffWkquJaxJPs&hl=en&ei=QJ5oTf27Aoq-sAOd4NimBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBYQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false | título = Estado, Sociedad y lenguaje | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | nombre = Atanasio | apellidos = Herranz | fecha = 1991 | editorial = Editorial Guaymuras | ubicación = Tegucigalpa | isbn = 99926-15-46-X | cita = Todos se sienten ladinos y están totalmente integrados en la sociedad campesina hondureña}}</ref> Los habitantes de las Islas de la Bahía, comúnmente llamados isleños ({{Esd|13 854}}),<ref name="Historia de la cultura y de la educación"/> «refleja sus orígenes como esclavos ingleses, hablan un dialecto inglés característico del occidente del Caribe, son de religión cristiana-evangélica y se autoidentifican con la cultura angloamericana del Caribe contemporáneo».<ref name="Negros de habla inglesa o creoles">{{Cita web | url = http://www.unesco.org.uy/phi/aguaycultura/fileadmin/phi/aguaycultura/Honduras/FICHA_NEGROS_DE_HABLA_INGLESA.pdf | título = Negros de habla inglesa o creoles | editorial = [[UNESCO]] | fecha = 1999 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | fechaarchivo = 30 de diciembre de 2011 | urlarchivo = https://web.archive.org/web/20111230181842/http://www.unesco.org.uy/phi/aguaycultura/fileadmin/phi/aguaycultura/Honduras/FICHA_NEGROS_DE_HABLA_INGLESA.pdf | deadurl = yes }}</ref> Rigward il-gvern tar-Repubblika tal-Honduras, l-Artikolu 6 tal-Kostituzzjoni jistabbilixxi li: Il-lingwa uffiċjali tal-Honduras hija l-Ispanjol. L-Istat għandu jipproteġi l-purità tagħha u jippromwovi t-tagħlim tagħha. Madankollu, minħabba t-telf tal-lingwi tagħhom mill-popli Lenca u Ch'orti', u l-periklu ta' estinzjoni li qed jiffaċċjaw lingwi bħal dik tal-Paya, il-Kostituzzjoni, permezz tal-Artikolu 172, tqis li huwa neċessarju: Il-ġid antropoloġiku, arkeoloġiku, storiku u artistiku kollu tal-Honduras jifforma parti mill-wirt kulturali tan-nazzjon. Il-Liġi għandha tistabbilixxi r-regolamenti li jservu bħala l-bażi għall-konservazzjoni, ir-restawr, il-manutenzjoni u r-restituzzjoni tiegħu, kif xieraq. Huwa d-dmir tal-Hondurasi kollha li jiżguraw il-konservazzjoni tiegħu u jipprevjenu t-tneħħija tiegħu. Bl-istess mod, il-Kostituzzjoni timpenja ruħha li tippreserva u tippromwovi l-kultura nazzjonali. === Distribuzzjoni tal-Età === * Irġiel: 4,095,813 * Nisa: 4,047,651 * 0-14-il sena: 36.7% (irġiel 1,528,271 / nisa 1,464,428) * 15-64 sena: 59.5% (irġiel 2,431,607 / nisa 2,412,951) * 65 sena u aktar: 3.8% (irġiel 136,035 / nisa 170,272) (stima tal-2012) L-Indjani Amerikani fil-Ħonduras huma aktar minn 210,000, li jirrappreżentaw 2.3% tal-popolazzjoni Hondurasa. Huma ilhom jgħixu fit-territorju Honduras għal aktar minn għoxrin millennju. Matul il-kolonizzazzjoni, xi wħud mill-gruppi tagħhom ġew skjavi, imkeċċija minn artijiethom, jew Dawk assimilati mill-kolonizzaturi u gruppi oħra komplew jgħixu fl-artijiet antenati tagħhom, u żammew il-kultura, il-lingwa u r-reliġjon oriġinali tagħhom; dawn il-gruppi huma kif ġej: {| klassi="wikitable" |- ! Grupp etniku!! Numru ta' Abitanti!! Dipartimenti fejn joqogħdu |- | [[Lenca]]s || 110,000 || [[Dipartiment ta' Lempira|Lempira]], [[Dipartiment ta' Intibucá|Intibucá]], [[Dipartiment ta' La Paz (Ħonduras)|La Paz]] (Bandiera tal-Ħonduras) |- | [[Chortís]] || 24,000 || Copán, Ocotepeque, Cortés |- | Tawahka || 6000 || La Mosquitia (Thank God), Olancho |- | Tolupanes || 15&nbsp;000 || Yoro, Olancho, Atlántida, Colón, Francisco Morazán. |- | Peċ || 4,000 || Grazzi lil Alla, Olancho u Colón |- | Miskito || 50,000 || Grazzi lil Alla |} === Tranżizzjoni Demografika === Matul is-seklu 21, il-popolazzjoni Hondurana se tgħaddi minn proċess ta’ tranżizzjoni demografika fejn il-popolazzjoni ta’ aktar minn sittin sena se tiżdied. Min-naħa l-oħra, il-pajjiż huwa wieħed mill-iżgħar fl-Amerika Latina, b’età medjana stmata ta’ tnejn u għoxrin sena. Il-Honduras huwa t-tieni l-aktar pajjiż popolat fl-Amerika Ċentrali, wara l-Gwatemala, u mill-1991, il-pajjiż qabeż lil El Salvador fil-popolazzjoni. Bħan-Nikaragwa, il-popolazzjoni tal-pajjiż mistennija aktar mid-doppju fl-ewwel nofs tas-seklu 21, u bħall-Gwatemala, l-emigrazzjoni ma taffettwax it-tkabbir tal-popolazzjoni. Madankollu, minħabba li r-rata tat-twelid hija aktar baxxa minn dik tal-Gwatemala, il-pajjiż mhux se jikber daqs il-ġar tiegħu, il-Gwatemala. Sal-2050, il-pajjiż se jkollu aktar minn tlettax-il miljun abitant (l-istess popolazzjoni bħall-Gwatemala fl-2010). Sal-2070 il-pajjiż xorta se jikber b'16.8 miljun abitant, u dan ikun il-quċċata tal-popolazzjoni tiegħu, qabel ma naqas fl-2080 iżda bi tnaqqis ta' -0.1% biss, sal-2090 ir-rata ta' tnaqqis se tkun biss ta' -0.6% u sal-2100 għal -1.8%. {| class="wikitable" border="1" !''' Sena !''' Popolazzjoni Totali !''' Popolazzjoni 'l fuq minn 60 !''' Perċentwal |- | 2000 | 6&nbsp;485&nbsp;500 | 335&nbsp;200 | 5.2&nbsp;% |- | 2025 | 10&nbsp;656&nbsp;100 | 917&nbsp;100 | 8.6&nbsp;% |- | 2050 | 13&nbsp;771&nbsp;300 | 2&nbsp;425&nbsp;800 | 17.6&nbsp;% |- |} === Reliġjon === Reliġjon fil-Ħonduras Fil-Ħonduras, hemm libertà tar-reliġjon, għalkemm il-maġġoranza tal-popolazzjoni tistqarr il-Kristjaneżmu, bil-Knisja Kattolika li għandha l-aktar segwaċi, li tirrappreżenta 46% tal-popolazzjoni. Minn nofs is-seklu 20, kien hemm żieda fil-knejjes Protestanti, speċifikament dawk tal-fergħa Evanġelika, li issa jiffurmaw 43% tal-popolazzjoni. Għalhekk, 89% tal-popolazzjoni Hondurasa tidentifika ruħha mal-Kristjaneżmu, kemm Kattoliku kif ukoll Protestant, u ħafna Hondurasi jaderixxu ma' dan tal-aħħar. Għalkemm hemm prattikanti tal-Ġudaiżmu, l-Islam, u l-Wicca, għalkemm f'numri iżgħar, il-preżenza tagħhom kważi ma tinnota xejn. Madwar 11% tal-popolazzjoni ma temminx f'xi reliġjon, ċifra li tidher mhux tas-soltu iżda kienet ogħla fis-snin riċenti. === Lingwi === L-Ispanjol huwa l-lingwa uffiċjali u tal-maġġoranza, mitkellma minn prattikament il-popolazzjoni kollha, bl-eċċezzjoni ta' xi gruppi etniċi bħall-Miskito, il-Lenca, u t-Tawahka, fost oħrajn. Hemm ukoll komunitajiet li jitkellmu bl-Ingliż, l-aktar fuq il-kosta tat-tramuntana tal-Ħonduras, bl-aktar sinifikanti jkunu fid-Dipartiment tal-Gżejjer tal-Bajja. === Żvilupp tal-Bniedem === Skont ir-Rapport dwar l-Iżvilupp tal-Bniedem tal-2020 mill-Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti, il-Ħonduras huwa pajjiż bi żvilupp uman medju b'Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem (HDI) ta' 0.634. == Kultura u Arti == === Folklor === Bosta karattri huma parti mill-folklor u t-twemmin popolari tal-Honduras. Xi figuri leġġendarji prominenti jinkludu: * Il-Cadejo * Il-Goblin * Il-Bgħula Herred * Il-Bulero * Is-Siguanaba Maħmuġa * Il-Karrettun Fantasma * L-Għajjat * It-Timbo * Il-Picudo * L-Istorja ta' Macario * Iċ-Ċiklopi tal-Ġungla Miskito * La Llorona * La Taconuda * Il-Laguna Selvaġġa * Il-Leġġenda tal-Indjan li Ttrasforma f'Tigra (Rancho Grande, Esquías, Comayagua) * El Candú * El Pitero * Fjuri Mimé * El Bananero * "L-Indjani Żgħar" *"Ir-Raġel Kostali" *"L-Imbeżża'" *"Corrido lejn il-Honduras" *"Il-Valona" *"Agrett Kannella Żgħir" *"Għar-Rumor tal-Ġungli Hondurasi" === Gastronomija === Il-kċina Hondurana għandha l-għeruq tagħha fid-dieta Mesoamerikana pre-Ispanika, fejn diversi speċi ta’ pjanti, annimali, u ħut kienu jintużaw, ħafna drabi bħala rimedji naturali jew mediċini. Xi wħud mill-ispeċi ta’ pjanti użati ħafna kienu jinkludu qamħirrum, fażola, soursop, squash, qara ħamra, kassava, tadam, patata, patata ħelwa, vanilla, kannella, u karawett, fost oħrajn. Kienu jintużaw ukoll xi frott, bħall-ananas, l-avokado, il-papajja, u l-gwava, li kienu jinħasdu fil-foresti tropikali. Il-platti ppreparati b’dan l-ikel kienu elaborati ħafna, inklużi tortillas tal-qamħirrum (magħmula bil-qamħirrum nixtamalizzat), burritos (magħmula bil-fażola msajra mgeżwra f’tortilla), popcorn, tamales, u xorb bħal ċikkulata sħuna, pinole, u atole. Matul l-era tal-kumpaniji Amerikani tal-banana, ġew introdotti drawwiet tad-dieta ġodda fir-reġjun. Id-dqiq tal-qamħirrum ġie sostitwit bid-dqiq tal-qamħ fil-biċċa l-kbira tal-platti lokali. Wieħed mir-riżultati mhux mistennija kien il-feġġ tal-ikel l-aktar tipiku u maħbub tal-kosta tat-tramuntana tal-Honduras: baleadas. Fost l-ikel u x-xorb tal-kċina Honduraża, jispikkaw dawn li ġejjin: '''Xorb''' * Atol tal-qamħirrum * Atol shuco (ġeneralment servut f'qargħa morro) * Horchata (magħmula bir-ross u ż-żerriegħa tal-morro) * Kafè * Xarba taċ-chia * Gifiti * Meraq tal-kannamieli * Pinole * Pozol * Rompopo (eggnog) * Inbid tal-patata '''Ikel''' * Ross bil-qamħirrum u t-tiġieġ * Baleada (tip ta' tamale) * Laħam grilled * Laħam imnixxef fix-xemx * Chanfaina jew candinga (tip ta' stuffat) * Zalzett fuq il-barbecue * Kustilja tal-majjal Moqlija * Casamiento (ross u fażola) * Qamħirrum mgħolli fuq il-qalba mgħottija bil-butir (krema) jew marġerina * Jamo * Montucas u tamales tal-qamħirrum * Nacatamales * Pollo chuco === Arti Viżiva === '''Żfin u Żfin Folkloristiku ta' Oriġini Lenca''' [[File: Garrobo.png|thumb|250px|Grafika Popolari ta' "Iż-Żifna Garrobo" minn Arturo Sosa għas-[[CCET]].]] * Iż-Żifna Garrobo * Iż-Żifna tal-Kuruni * Iż-Żifna tas-Subien Żgħar Moreno * Iż-Żifna tal-Bajda * Iż-Żifna tal-Bandiera * Iż-Żifna tax-Xjaten Żgħar '''Żfin u Żfin Folkloristiku Garifuna''' * Punta * Parrandas * Mascarones * El Barreño * El Sueñito === Pittura === [[File:Lost City of the Monkey God.png|thumb|Illustrazzjoni Artifiċjali tal-[[White City (Honduras)|"White City jew City of the Monkey God"]].]] Il-pittura fit-territorju tal-Honduras tal-lum ilha teżisti minn żminijiet pre-Kolombjani, u l-firxa vera tagħha għadha qed tiġi esplorata. Ir-riżorsi u l-impenn meħtieġa biex jiġu skoperti dawn l-għeruq tal-kultura pre-Kolombjana fil-Honduras kienu nieqsa, kif muri minn sforzi ta' riċerka reċenti fil-White City fir-reġjun ta' Mosquitia fil-Lvant tal-Honduras. Mal-wasla tal-kolonizzaturi Ewropej, ġew introdotti diversi tekniki matul il-kolonizzazzjoni Spanjola. Dawn it-tekniki għaddew minn modifiki bħala riżultat tat-taħlit kulturali, u wara l-indipendenza, dawn il-modifiki ġew approfonditi aktar minn fatturi kemm endoġeni kif ukoll eżoġeni li rriżultaw mit-trasformazzjonijiet li seħħew f'dak iż-żmien. Il-Honduras huwa pajjiż multietniku, u għalhekk wieħed multikulturali. Din id-diversità tal-ambjent naturali u uman tal-Honduras ikkontribwiet għall-emerġenza ta' forom diversi ta' espressjoni f'diversi oqsma artistiċi, kemm tradizzjonali kif ukoll kontemporanji. Il-Ministeru tal-Kultura, l-Arti, u l-Isport huwa responsabbli għall-protezzjoni tal-wirt storiku u kulturali tal-pajjiż. Huwa wkoll l-aġenzija inkarigata mill-promozzjoni ta' attivitajiet artistiċi, kulturali, u sportivi fil-livell nazzjonali. L-Organizzazzjoni tal-Istati Ibero-Amerikani (OEI), permezz taċ-ċensiment kulturali Honduran tagħha, identifikat 1,496 espressjoni kulturali mqassma f'200 muniċipalità fit-18-il dipartiment tal-pajjiż. Dawn huma suddiviżi f'espressjonijiet folkloristiċi tradizzjonali u espressjonijiet kontemporanji. 1,300 minnhom jikkorrispondu għal espressjonijiet folkloristiċi tradizzjonali u 196 għal dawk kontemporanji. Skont l-OEI, l-espressjonijiet folkloristiċi tradizzjonali fil-Honduras huma bbażati fuq il-kontribuzzjonijiet tal-gruppi Indiġeni u Garifuna. L-espressjonijiet kontemporanji, min-naħa l-oħra, huma marbuta aktar mill-qrib maċ-ċentri urbani u orjentati lejn il-professjonalizzazzjoni tal-arti. L-artisti u l-istudjużi tal-arti Hondurans jaqblu li żvolta storika għal stadju ġdid fl-espressjoni artistika u kulturali nazzjonali bdiet bit-tmiem tad-dittatorjat f'nofs is-seklu 20. Din il-bidla politika mmarkat il-bidu ta' perjodu ta' liberazzjoni fl-espressjoni artistika u intellettwali Honduran u l-introduzzjoni ta' tekniki u xejriet ġodda fl-arti nazzjonali. Mill-196 manifestazzjoni kontemporanja identifikati, hemm 29 grupp teatrali, 5 gruppi taż-żfin, 60 orkestra u kor, 48 assoċjazzjoni kulturali, 24 skola tal-arti, u 31 gallerija jew spazju alternattiv. ==== Mużewijiet ==== [[File:National_Art_Gallery_in_Tegucigalpa_(34328491).jpg|thumb|190px|xellug|Il-Gallerija Nazzjonali tal-Arti f'Tegucigalpa.]] [[File:Museo_de_Comayagua.jpg|thumbnail|lemin|Il-Mużew ta' Comayagua, mużew arkeoloġiku f'Comayagua.]] Il-Ħonduras tiftaħar varjetà wiesgħa ta 'mużewijiet, li jinsabu primarjament f'Tegucigalpa, Comayagua, u San Pedro Sula. Uħud mill-mużewijiet l-aktar famużi tal-pajjiż jinkludu: * Arkivji Nazzjonali tal-Ħonduras * Librerija Nazzjonali tal-Ħonduras * Librerija Queen Sofia (Ħonduras) * San Francisco Barracks * Gallerija Nazzjonali tal-Arti (Ħonduras) * Mużew tal-Ajru tal-Ħonduras * Mużew tal-Antropoloġija u l-Istorja (il-Ħonduras) * Mużew Kolonjali tal-Arti Reliġjuża * Mużew Comayagua * Mużew Storiku u Ċiviku Casa Cabañas * Mużew tal-Poplu tal-Honduras * Mużew għall-Identità Nazzjonali * Mużew Numismatiku Rigoberto Borjas == Arkitettura == Skont il-perit Norma Isabel Lagos V., l-oriġini tal-arkitettura fil-Ħonduras imorru lura għall-wasla tal-ewwel gruppi umani, u hija tqis li huwa xieraq li l-istorja tal-arkitettura nazzjonali tiġi kklassifikata fi tliet perjodi ewlenin: Pre-Kolombjan, Kolonjali, u Repubblikana. L-awtriċi msemmija hawn fuq tirrimarka li l-biċċa l-kbira tax-xogħlijiet arkitettoniċi pre-Kolombjani jibqgħu moħbija u mhux magħrufa, u huma s-suġġett ta’ studju arkeoloġiku, li l-akbar eżempju tiegħu huwa l-Park Arkeoloġiku ta' Copán, Sit ta' Wirt Dinji. Il-Ħonduras għandha tip ta' arkitettura mhux monumentali msejħa Arkitettura Vernakulari, li hija distinta mill-karattru utilitarju u rurali tagħha. Tirrifletti l-mod ta' ħajja tradizzjonali tagħna, l-ambjent tagħna, l-użu tar-riżorsi naturali, u aspetti oħra tal-kultura Hondurasa. Eżempji ta' din l-arkitettura jinkludu kurituri ta' quddiem u ta' wara u ħitan mibnija mit-trab (adobe u wattle and daub). [[File:05.Copán (38).JPG|thumbnail|left|Pjazza u ball court f’[[Copán (sit arkeoloġiku)]] ]] L-arkitettura tal-perjodu kolonjali nħolqot kemm mill-Ewropej kif ukoll mill-indiġeni, u tirrifletti simbjożi kulturali fejn il-kanoni estetiċi tar-Rinaxximent Spanjol u l-Barokk ingħaqdu ma' gosti u arti indiġeni. Xi wħud mill-aktar eżempji magħrufa ta' din l-arkitettura jinkludu l-Katidral tal-Immakulata Kunċizzjoni f’Comayagua u l-Knisja ta' San Miguel Arcángel f’Tegucigalpa, il-Knisja ta' San Manuel Colohete fid-dipartiment ta' Lempira bil-motivi Mudéjar tagħha, Santa Magdalena f’Macholoa, Santa Bárbara, il-Fortizza ta' San Fernando de Omoa, u ċ-ċentru storiku ta' Trujillo, l-ewwel sede tal-gvern għall-Kuruna Spanjola. Ta’ nota partikolari matul dan il-perjodu kienet il-kostruzzjoni tat-Teżor Irjali ta' Comayagua, ikkummissjonat lill-bennej ewlieni Baltasar de Madariaga. Il-bini sar wieħed mill-aqwa eżempji ta’ arkitettura mibnija matul il-Kaptanerija Ġenerali tal-Gwatemala, billi ħallat elementi minn Antigua u l-Amerika t’Isfel. L-Imgħallem Madariaga introduċa l-użu bikri tad-daħla tal-arkata mistilineari għall-kuritur, stil li kien diġà popolarizza meta kien qed jibni l-arkati ewlenin tal-knejjes ta' San Manuel de Colohete u Macholoa. Il-perjodu Repubblikan ra bidliet arkitettoniċi sinifikanti, li bdew bi stil neoklassiku u storiku tal-aħħar tas-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20, li laħqu l-qofol tagħhom fl-arkitettura rivoluzzjonarja Modernista jew tal-Istil Internazzjonali tal-ħadid, ħġieġ, u konkrit rinfurzat. Dan il-mument storiku ra l-emerġenza ta’ periti professjonali kkunsidrati bħala pijunieri fil-qasam tagħhom. Fil-bidu tas-seklu 20, il-kostruzzjoni ta' xogħlijiet arkitettoniċi fi stili eklettiċi u storiċi bdiet fil-Ħonduras. L-aktar periti prominenti tal-era jinkludu l-ġeometru Taljan Augusto Brezzani, li ddisinja l-Palazz Presidenzjali (1916-1919) u l-Palazz tad-Distrett Ċentrali (1937) f’kollaborazzjoni ma’ Samuel Salgado, li ddisinja wkoll id-dar Villa Roy (1936). Cristóbal Prats bena t-Teatru Manuel Bonilla fl-istil Neoklassiku, u Alfredo Zepeda bena l-Pont Carías b'ispirazzjoni Art Deco. Il-perit Bustillo Oliva ddisinja l-bini tal-Muniċipju ta' San Pedro Sula b'influwenzi Art Deco. == Rebbieħa u Nominati tal-Premju Honduran == === Nominati għall-Premju Nobel === Il-Honduras kellha tliet nominazzjonijiet għall-Premju Nobel, waħda minnhom fix-xjenza: * 1974: L-Arġentina Díaz Lozano (Premju Nobel fil-Letteratura). * 1998: Salvador Moncada (Premju Nobel fil-Fiżjoloġija jew il-Mediċina). * 2021: Elena Bottazzi (Premju Nobel għall-Paċi). === Premju Prince of Asturias === Honduran irċieva l-[[Premju Prince of Asturias]] għar-riċerka medika tiegħu: * 1990: [[Salvador Moncada]] ([[Premju Prince of Asturias għar-Riċerka Xjentifika u Teknika|Premju Prince of Asturias għar-Riċerka Xjentifika u Teknika]]). === Premju Pulitzer === Hondurjan ingħata l-[[Premju Pulitzer]]: * Marcio Sánchez, fotografu għal [[Associated Press]] (AP), li ngħata għar-ritratt tiegħu tal-[[protesti dwar il-mewt ta’ George Floyd]]. == Sports == === Arti Marzjali === Fil-Ħonduras, jiġu pprattikati ħafna arti marzjali, bħal Karate, Taekwondo, Judo, Kung Fu, Lima Lama, u sports ta' kuntatt bħal Kempo, Boxing, Kickboxing, u Muay Thai (Thai Boxing). It-Tai Chi qed jiġi introdott ukoll bħalissa. Storikament, il-Karate kien l-aktar mifrux nazzjonalment, għalkemm il-Kempo esperjenza tkabbir sinifikanti f'dawn l-aħħar snin. Il-Muay Thai żviluppa malajr f'dawn l-aħħar snin u kiseb popolarità konsiderevoli fil-Ħonduras. Teófimo López sar l-ewwel champion dinji Honduran fil-boxing professjonali; bħalissa għandu t-titlu dinji WBO fid-diviżjoni super lightweight. === Ċess === Iċ-[[ċess]] professjonali fil-Ħonduras beda fl-1973 bit-twaqqif tas-San Pedro Sula Chess League. Il-Federazzjoni Nazzjonali taċ-Ċess twaqqfet fl-1993. Fl-2004, Ricardo Urbina sar l-ewwel Master Internazzjonali taċ-ċess fil-Ħonduras, u sal-lum għadu l-uniku plejer li għandu t-titlu ta' Master Internazzjonali fil-pajjiż. === Għawm === L-għawm huwa sport popolari fil-Honduras, b'diversi faċilitajiet bħall-Kumpless José Simón Azcona (Villaġġ Olimpiku, Tegucigalpa), Cybex, u l-Klabb tal-Bank Ċentrali tal-Ħonduras (BCH). Il-Ħonduras ipparteċipa f’bosta avvenimenti sportivi tal-Amerika Ċentrali u tal-Karibew u kien rappreżentat ukoll fil-Logħob Olimpiku mill-għawwiema Allan Gutiérrez, Karen Vilorio, u Sara Pastrana. It-timijiet tagħhom huma: * Tiburones de Honduras (Sharks tal-Honduras) * Delfines Mayas (Dniefel Maya) * Delfines Sampedranos (Dniefel ta' San Pedro Sula) * Delfines Inmude (Dniefel Inmude) * Cybex * Ranas Azules (Żrinġijiet Blu) * Estrellas Marinas (Stilel tal-Baħar) === Futbol === Il-futbol huwa l-aktar sport popolari fil-pajjiż. Il-Lega Nazzjonali tal-Futbol tal-Honduras, b'logħbiet li jintlagħbu kull ġimgħa, għandha numru kbir ta' segwaċi. L-aqwa rappreżentant internazzjonali tal-pajjiż huwa t-tim nazzjonali tal-futbol tal-Honduras, li kkwalifika għal tliet Tazzi tad-Dinja (1982, 2010, u 2014). Serva wkoll bħala trampolina għal ħafna mill-plejers tiegħu biex jilħqu kampjonati ewlenin madwar id-dinja. Sport importanti ieħor li jintlagħab fil-pajjiż jinkludi l-baseball, il-basketball, l-atletika, u l-volleyball. It-tennis tal-mejda jintlagħab ukoll, fost oħrajn, fuq skala iżgħar. Mauricio Dubón huwa plejer tal-baseball tal-Honduras li jilgħab fl-outfield għall-Houston Astros tal-Major League Baseball (MLB) u huwa l-ewwel Honduras li rebaħ is-Serje Dinjija tal-2022. Il-futbol Amerikan jintlagħab ukoll fil-Honduras. Għalkemm m'hemm l-ebda kampjonat professjonali, l-isport għandu tradizzjoni qawwija fil-kulleġġ, u ż-żoni urbani għandhom numru kbir ta' timijiet taż-żgħażagħ. Il-Federazzjoni Nazzjonali tal-Futbol Amerikan tal-Ħonduras (FENAFAH), li ilha affiljata mal-konfederazzjoni sportiva awtonoma tal-Ħonduras, CONDEPAH, minn Jannar 2007, ġiet rikonoxxuta uffiċjalment mill-Kungress Nazzjonali mill-2002. L-ogħla livell ta’ kompetizzjoni tal-futbol Amerikan fil-Ħonduras huwa fil-livell kolleġġjali, li jintlagħab permezz tat-Troyanos American Football League, maħluqa fl-2002. Mill-1944 sal-1951, Steve Van Buren sar l-ewwel Ħonduran li lagħab professjonalment fil-National Football League, mal-Philadelphia Eagles. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika ta' Fuq}} {{Amerika Ċentrali}} [[Kategorija:Ħonduras]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika Ċentrali]] {{Amerika ta' Fuq}} {{Amerika Ċentrali}} [[Kategorija:Ħonduras]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika Ċentrali]] 4kaicw8xwl69utzytc6dmyin73aukta Leo Brincat 0 23454 330360 330241 2026-05-30T17:33:50Z ToniSant 4257 Modifiki annullati ta' [[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/Stevejobessy|Stevejobessy]] ([[Diskussjoni utent:Stevejobessy|diskussjoni]]) għall-aħħar verżjoni ta' [[Utent:ToniSant|ToniSant]] 313208 wikitext text/x-wiki {{wikifikazzjoni}} {{L-ewwel bil-Malti}} '''Leo Brincat''' (Bormla, 26 ta' Settembru 1949) kien Ministru tal-Finanzi bejn l-1997 u l-1998 u Ministru tal-Ambjent bejn l-2013 u 2016. Fl-2016 kien maħtur bħala l-Membru Malti tal-Qorti Ewropea tal-Awdituri. Bin Pawlu u Carmen imwielda Attard, studja l-Liċeo bejn l-1959 u l-1964; u l-Business Studies fl-MCAST fl-1965. == Politika == Fl-1976, huwa daħal fl-Eżekuttiv tal-Partit Laburista u bejn l-1977-1981 kien Uffiċjal tal-Propaganda tal-Partit. Mill-1978 sal-1981 kien President tal-Partit u Segretarju Internazzjonali, sa mill-1982. Huwa kien elett Membru tal-Parlament f'isem il-Partit Laburista fl-1982. Mill-1982 sal-1983 kien membru tad-Delegazzjoni għall-Kunsill tal-Ewropa. Fl-aħħar sena ta' Gvern Laburista mmexxi minn Karmenu Mifsud Bonnici kien maħtur Segretarju Parlamentari għad-Djar (1986-1987). Kien rappreżentant tal-Partit fis-Socialist International. Huwa reġa' kien elett fl-elezzjonijiet tal-1987, 1992 u 1996. Sa mill-1992 kien il-Kelliem tal-Oppożizzjoni għat-Turiżmu. Kien chairman tal-Interprint Ltd, u Direttur tal-Medigrain. Kien Direttur tal-Libyan-Arab Maltese Holding Company. Kien Kap tar-Research & Advisory Unit tal-Mid-Med Bank. Fl-1997, serva bħala Ministru tal-Finanzi. Fil-leġislatura 2008-2013, huwa kien il-Kelliem Ewlieni għall-Oppożizzjoni għall-Ambjent. Barra dan kien responsabbli ukoll minn Enerġija Alternattiva u Waste Managment. Kien ukoll chairman tal-Kumitat tal-Kontijiet Pubbliċi. Fl-elezzjoni tal-2013 kkontesta fuq żewġ distretti d-disa' u l-għaxar distrett. Huwa kien elett mid-disa' distrett fejn fl-ewwel għadd kiseb 2,275 vot. F'Marzu 2013, huwa kien maħtur Ministru tal-Ambjent, l-Iżvilupp Sostenibbli u t-Tibdil fil-Klima. == Ħajja Personali == Huwa jikteb artikli ta' analiżi politika barranija, iħobb jaqra bijografiji politiċi, u jsegwi mużika kontemporanja. Huwa żżewweġ lil Patricia fl-1974, u għandu tifla waħda, Erika. {{DEFAULTSORT:Brincat, Leo}} [[Kategorija:Politiċi tal-Partit Laburista (Malta)]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1949]] a4c867d3nsuw2e3dc8jzb9vge564tvk 330361 330360 2026-05-30T17:36:56Z ToniSant 4257 +awtorità 330361 wikitext text/x-wiki {{Awtorità}}{{wikifikazzjoni}} {{L-ewwel bil-Malti}} {{Infobox bijografija}} '''Leo Brincat''' (Bormla, 26 ta' Settembru 1949) kien Ministru tal-Finanzi bejn l-1997 u l-1998 u Ministru tal-Ambjent bejn l-2013 u 2016. Fl-2016 kien maħtur bħala l-Membru Malti tal-Qorti Ewropea tal-Awdituri. Bin Pawlu u Carmen imwielda Attard, studja l-Liċeo bejn l-1959 u l-1964; u l-Business Studies fl-MCAST fl-1965. == Politika == Fl-1976, huwa daħal fl-Eżekuttiv tal-Partit Laburista u bejn l-1977-1981 kien Uffiċjal tal-Propaganda tal-Partit. Mill-1978 sal-1981 kien President tal-Partit u Segretarju Internazzjonali, sa mill-1982. Huwa kien elett Membru tal-Parlament f'isem il-Partit Laburista fl-1982. Mill-1982 sal-1983 kien membru tad-Delegazzjoni għall-Kunsill tal-Ewropa. Fl-aħħar sena ta' Gvern Laburista mmexxi minn Karmenu Mifsud Bonnici kien maħtur Segretarju Parlamentari għad-Djar (1986-1987). Kien rappreżentant tal-Partit fis-Socialist International. Huwa reġa' kien elett fl-elezzjonijiet tal-1987, 1992 u 1996. Sa mill-1992 kien il-Kelliem tal-Oppożizzjoni għat-Turiżmu. Kien chairman tal-Interprint Ltd, u Direttur tal-Medigrain. Kien Direttur tal-Libyan-Arab Maltese Holding Company. Kien Kap tar-Research & Advisory Unit tal-Mid-Med Bank. Fl-1997, serva bħala Ministru tal-Finanzi. Fil-leġislatura 2008-2013, huwa kien il-Kelliem Ewlieni għall-Oppożizzjoni għall-Ambjent. Barra dan kien responsabbli ukoll minn Enerġija Alternattiva u Waste Managment. Kien ukoll chairman tal-Kumitat tal-Kontijiet Pubbliċi. Fl-elezzjoni tal-2013 kkontesta fuq żewġ distretti d-disa' u l-għaxar distrett. Huwa kien elett mid-disa' distrett fejn fl-ewwel għadd kiseb 2,275 vot. F'Marzu 2013, huwa kien maħtur Ministru tal-Ambjent, l-Iżvilupp Sostenibbli u t-Tibdil fil-Klima. == Ħajja Personali == Huwa jikteb artikli ta' analiżi politika barranija, iħobb jaqra bijografiji politiċi, u jsegwi mużika kontemporanja. Huwa żżewweġ lil Patricia fl-1974, u għandu tifla waħda, Erika. {{DEFAULTSORT:Brincat, Leo}} [[Kategorija:Politiċi tal-Partit Laburista (Malta)]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1949]] nd82fh268n7a9xrlr3rxnfxw67g10la Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta 0 27891 330380 299095 2026-05-31T07:52:26Z ~2026-32391-86 28162 330380 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Ggantija Temple on Gozo.jpg|daqsminuri|It-Tempju Megalitiku ta' [[Ġgantija]] f'[[Għawdex]]]] Is-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura ([[UNESCO]]) huma postijiet b'importanza kulturali jew naturali, kif deskritt fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġiet stabbilita fl-1972.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/convention/|titlu=UNESCO World Heritage Centre - The World Heritage Convention|data=2016-08-27|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160827065310/https://whc.unesco.org/en/convention/|arkivju-data=2016-08-27|url-status=bot: unknown}}</ref> Malta rratifikat il-Konvenzjoni fl-14 ta' Novembru 1978 u b'hekk is-siti indikattivi tagħha setgħu jitqiesu biex jitniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/MT|titlu=Malta - UNESCO World Heritage Centre|data=2015-09-13|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150913030001/https://whc.unesco.org/en/statesparties/MT|arkivju-data=2015-09-13|url-status=bot: unknown}}</ref> Is-Siti ta' Wirt Dinji ta' Malta tniżżlu fil-lista fir-raba' sessjoni tal-Kumitat tal-Wirt Dinji, li saret f'[[Pariġi]], [[Franza]], fl-1980. F'dik is-sessjoni, it-tliet siti attwali kollha żdiedu fil-lista: l-[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]], il-[[Valletta|Belt Valletta]], u t-[[Ġgantija|Tempju ta' Ġgantija]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/archive/repcom80.htm|titlu=WH Committee: Report of 4th Session, Paris 1980|data=2016-03-24|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160324155056/https://whc.unesco.org/archive/repcom80.htm|arkivju-data=2016-03-24|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.worldatlas.com/articles/unesco-world-heritage-sites-in-malta.html|titlu=UNESCO World Heritage Sites In Malta|data=2017-04-25|sit=WorldAtlas|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> Fl-1992, it-tempji ta' [[Ħaġar Qim]], l-[[Mnajdra|Imnajdra]], [[Ta' Ħaġrat]], [[Skorba]], u [[Ħal Tarxien|Tarxien]] żdiedu bħala komponenti oħra mas-sit ta' Ġgantija, biex iffurmaw it-[[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]]. Iktar modifiki minuri tal-konfini saru f'dan is-sit fl-2015.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/archive/repcom92.htm|titlu=WH Committee: Report of 16th Session, Santa Fe 1992|data=2016-04-01|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160401185157/https://whc.unesco.org/archive/repcom92.htm|arkivju-data=2016-04-01|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/132|titlu=Megalithic Temples of Malta - UNESCO World Heritage Centre|data=2016-03-19|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160319105445/https://whc.unesco.org/en/list/132|arkivju-data=2016-03-19|url-status=bot: unknown}}</ref> It-tliet siti kollha huma elenkati bħala siti kulturali, abbażi tal-kriterji tal-għażla tal-UNESCO.<ref name=":0" /> == Siti ta' Wirt Dinji == Is-Siti ta' Wirt Dinji tal-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) huma postijiet b'importanza kulturali jew naturali, kif deskritt fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġiet stabbilita fl-1972.<ref name=":1" /><ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/criteria/|titlu=UNESCO World Heritage Centre - The Criteria for Selection|data=2016-06-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/|arkivju-data=2016-06-12|url-status=bot: unknown}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" style="width:180px;" |Sit ! scope="col" class="unsortable" style="width:150px;" |Stampa ! scope="col" style="width:100px;" |Post ! scope="col" style="width:50px;" |Sena tad-deżinjazzjoni ! scope="col" style="width:80px;" |Kriterji tal-għażla ! class="unsortable" scope="col" |Deskrizzjoni |- ! scope="row" |[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] |[[File:Photo_Ellis_Hal_Salflieni.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Photo_Ellis_Hal_Salflieni.jpg|alt=An underground necropolis.|150x150px]] |[[Raħal Ġdid]] |1980 |iii (kulturali) |L-ipoġew huwa struttura kbira taħt l-art li kienet tintuża bħala ċimiterju taħt l-art bejn l-4000 [[Ante Christum natum|Q.K]]. u l-2500 Q.K. u ġie skopert fl-1902. Tliet livelli sovraimposti ta' kompartimenti tħaffru fil-blat artab tal-[[Ġebla tal-ġir|franka]], u xi kompartimenti imitaw l-arkitettura tat-tempji megalitiċi kontemporanji fuq l-art. L-ipoġew inizjalment kellu l-fdalijiet ta' xi 7,000 individwi. L-iskavi taw ħjiel dwar ir-ritwali funebri [[Neolitiku|Neolitiċi]], li x'aktarx li kienu jsiru f'diversi stadji. Reċipjenti tal-fuħħar u amuleti tal-ġebel u tat-tafal instabu fis-sit, kif ukoll figuri umani tal-ġebel u tat-tafal, inkluż [[statwa]] famuża tal-mara rieqda.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/130/|titlu=Ħal Saflieni Hypogeum|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ! scope="row" |[[Valletta|Belt Valletta]] |[[File:St_Sebastian_Curtain.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:St_Sebastian_Curtain.jpg|alt=Skyline of a city with a church dome and bell tower.|150x150px]] |Il-Belt Valletta |1980 |i, vi (kulturali) |Il-Belt Valletta ġiet stabbilita fl-1566. Il-[[Ordni ta' San Ġwann|Kavallieri ta' San Ġwann]]<nowiki/> ippjanaw u fasslu l-belt bħala ħolqien olistiku uniku tal-aħħar tar-[[Rinaxximent]], b'konfigurazzjoni uniformi ta' grilja fi ħdan swar iffortifikati. Għalkemm esperjenzat rinnovazzjonijiet u ħsarat estensivi matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], proporzjon kbir tan-nisġa urbana ġiet ippreservata jew irrestawrata. Uħud mit-320 [[monument]] tal-Belt Valletta jinkludu l-[[Kon-Katidral ta' San Ġwann]], il-[[Palazz tal-Gran Mastru]], il-[[Berġa ta' Kastilja]], il-[[Berġa ta' Provenza]], il-[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta|Berġa tal-Italja]], il-[[Berġa ta' Aragona]], u l-Knejjes tal-[[Knisja tal-Vitorja|Vitorja]], ta' [[Knisja ta' Santa Katarina|Santa Katarina]] u ta' [[Ġieżu]], kif ukoll kostruzzjonijiet tas-seklu 18 bħall-[[Berġa ta' Bavarja]], il-Knisja tan-Nawfraġju ta' San Pawl, u t-[[Teatru Manoel]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/131/|titlu=City of Valletta|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ! scope="row" |[[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] |[[File:IMG_1524_Ħaġar_Qim_September_2005.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:IMG_1524_%C4%A6a%C4%A1ar_Qim_September_2005.jpg|alt=Façade of a prehistoric temple made up of large megaliths.|150x150px]] |[[Xagħra]], [[Qrendi]], [[Mġarr]], u [[Ħal Tarxien|Tarxien]] |1980 |iv (kulturali) |Is-sit huwa magħmul minn seba' tempji [[Preistorja|preistoriċi]] f'sitt siti (oriġinarjament, is-sit kien jinkludi ż-żewġ tempji ta' Ġgantija u ġie estiż fl-1992) li nbnew matul ir-raba' u t-tielet millenji [[Ante Christum natum|Q.K]]. Dawn it-tempji huma fost l-eqdem strutturi mingħajr tkaħħil fid-[[Id-Dinja|dinja]] u x'aktarx kellhom importanza ritwali kbira għal soċjetà organizzata ferm. Għalkemm kull tempju huwa differenti bħala disinn arkitettoniku, normalment kollha kellhom spazju elittiku quddiem faċċata konkava. Il-vireg orizzontali fil-ġebel li għadhom viżibbli jindikaw li l-monumenti kienu msaqqfin, xi ħaġa pjuttost sofistikata għal dak iż-żmien. Il-karatteristiċi dekorattivi tat-tempji jinkludu panewijiet b'toqob imħaffrin u panewijiet b'bassoriljievi b'motivi spirali, siġar, pjanti u [[Annimal|annimali]] varji.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/132/|titlu=Megalithic Temples of Malta|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |} == Referenzi == [[Kategorija:Listi ta' Siti ta' Wirt Dinji]] [[Kategorija:Malta]] q8w4bq8w71topu4op0frf2wbbl99ykj Reġjun Għawdex 0 31198 330370 324877 2026-05-30T17:48:03Z ToniSant 4257 added [[Category:Malta]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330370 wikitext text/x-wiki {{Infobox ġeneriku|color=#ccffcc|name=Reġjun Għawdex|img1=Gozo Region Malta coa.svg|width1=80px|lbl1='''Pajjiż'''|row1={{Flagicon|MLT}} [[Malta]]|row2=[[Għawdex]] u [[Kemmuna]]|lbl2='''Gżejjer'''|row3=[[Rabat (Għawdex)|Ir-Rabat]]|lbl3='''Kapital'''|row4=30 ta’ Ġunju 1993|lbl4='''Att dwar il-Kunsilli Lokali'''|row5=14|lbl5='''Kunsill Lokali'''|row6=[[Samuel Azzopardi]]|lbl6='''President'''|hdr2=Demografija|row21=34,563 (2020)|lbl21='''Popolazzjoni'''|row22=544 abitant/km2|lbl22='''Densità'''|row23=6,870 ettaru = 68.7 km2|lbl23='''Żona'''|img2=Gozo and Comino-map.svg|width2=300px|hdr3=https://regjunghawdex.com}} Ir '''-reġjun ta' Għawdex''' huwa wieħed mill-ħames [[Reġjuni ta’ Malta|reġjuni ta' Malta]]. Jinkludi l-gżira kollha ta' [[Għawdex]], [[Kemmuna]] u gżejjer iżgħar oħra<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/samuel-azzopardi-re-elected-as-president-of-the-gozo-region/|titlu=Samuel Azzopardi re-elected as president of the Gozo Region - Newsbook|kunjom=Agius|isem=Monique|sit=newsbook.com.mt|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-03-12}}</ref>. == Kunsill lokali == * [[Rabat (Għawdex)|Rabat]] (kapital) ; * [[Għajnsielem]] ; * [[Xewkija]] ; * [[It-Triq tal-Għajn (Il-Fontana, Għawdex)|Il-Fontana]] ; * [[San Lawrenz (Għawdex)|San Lawrenz]] ; * [[Munxar]] ; * [[Żebbuġ (Għawdex)|Żebbuġ]] ; * [[Nadur]] ; * [[Qala (Għawdex)|Qala]] ; * [[Xagħra]] ; * [[Ta' Sannat]] ; * [[Għarb]] ; * [[Kerċem]] ; * [[Għasri]]. == Referenzi == [[Kategorija:Malta]] rr8brhgddrkn9n798zcnqrfrjbqwvl9 330371 330370 2026-05-30T17:48:10Z ToniSant 4257 added [[Category:Għawdex]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330371 wikitext text/x-wiki {{Infobox ġeneriku|color=#ccffcc|name=Reġjun Għawdex|img1=Gozo Region Malta coa.svg|width1=80px|lbl1='''Pajjiż'''|row1={{Flagicon|MLT}} [[Malta]]|row2=[[Għawdex]] u [[Kemmuna]]|lbl2='''Gżejjer'''|row3=[[Rabat (Għawdex)|Ir-Rabat]]|lbl3='''Kapital'''|row4=30 ta’ Ġunju 1993|lbl4='''Att dwar il-Kunsilli Lokali'''|row5=14|lbl5='''Kunsill Lokali'''|row6=[[Samuel Azzopardi]]|lbl6='''President'''|hdr2=Demografija|row21=34,563 (2020)|lbl21='''Popolazzjoni'''|row22=544 abitant/km2|lbl22='''Densità'''|row23=6,870 ettaru = 68.7 km2|lbl23='''Żona'''|img2=Gozo and Comino-map.svg|width2=300px|hdr3=https://regjunghawdex.com}} Ir '''-reġjun ta' Għawdex''' huwa wieħed mill-ħames [[Reġjuni ta’ Malta|reġjuni ta' Malta]]. Jinkludi l-gżira kollha ta' [[Għawdex]], [[Kemmuna]] u gżejjer iżgħar oħra<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/samuel-azzopardi-re-elected-as-president-of-the-gozo-region/|titlu=Samuel Azzopardi re-elected as president of the Gozo Region - Newsbook|kunjom=Agius|isem=Monique|sit=newsbook.com.mt|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-03-12}}</ref>. == Kunsill lokali == * [[Rabat (Għawdex)|Rabat]] (kapital) ; * [[Għajnsielem]] ; * [[Xewkija]] ; * [[It-Triq tal-Għajn (Il-Fontana, Għawdex)|Il-Fontana]] ; * [[San Lawrenz (Għawdex)|San Lawrenz]] ; * [[Munxar]] ; * [[Żebbuġ (Għawdex)|Żebbuġ]] ; * [[Nadur]] ; * [[Qala (Għawdex)|Qala]] ; * [[Xagħra]] ; * [[Ta' Sannat]] ; * [[Għarb]] ; * [[Kerċem]] ; * [[Għasri]]. == Referenzi == [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Għawdex]] 70vucukvolke1qftri8k7ow77xytxmt 330372 330371 2026-05-30T17:48:16Z ToniSant 4257 added [[Category:Kemmuna]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330372 wikitext text/x-wiki {{Infobox ġeneriku|color=#ccffcc|name=Reġjun Għawdex|img1=Gozo Region Malta coa.svg|width1=80px|lbl1='''Pajjiż'''|row1={{Flagicon|MLT}} [[Malta]]|row2=[[Għawdex]] u [[Kemmuna]]|lbl2='''Gżejjer'''|row3=[[Rabat (Għawdex)|Ir-Rabat]]|lbl3='''Kapital'''|row4=30 ta’ Ġunju 1993|lbl4='''Att dwar il-Kunsilli Lokali'''|row5=14|lbl5='''Kunsill Lokali'''|row6=[[Samuel Azzopardi]]|lbl6='''President'''|hdr2=Demografija|row21=34,563 (2020)|lbl21='''Popolazzjoni'''|row22=544 abitant/km2|lbl22='''Densità'''|row23=6,870 ettaru = 68.7 km2|lbl23='''Żona'''|img2=Gozo and Comino-map.svg|width2=300px|hdr3=https://regjunghawdex.com}} Ir '''-reġjun ta' Għawdex''' huwa wieħed mill-ħames [[Reġjuni ta’ Malta|reġjuni ta' Malta]]. Jinkludi l-gżira kollha ta' [[Għawdex]], [[Kemmuna]] u gżejjer iżgħar oħra<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/samuel-azzopardi-re-elected-as-president-of-the-gozo-region/|titlu=Samuel Azzopardi re-elected as president of the Gozo Region - Newsbook|kunjom=Agius|isem=Monique|sit=newsbook.com.mt|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-03-12}}</ref>. == Kunsill lokali == * [[Rabat (Għawdex)|Rabat]] (kapital) ; * [[Għajnsielem]] ; * [[Xewkija]] ; * [[It-Triq tal-Għajn (Il-Fontana, Għawdex)|Il-Fontana]] ; * [[San Lawrenz (Għawdex)|San Lawrenz]] ; * [[Munxar]] ; * [[Żebbuġ (Għawdex)|Żebbuġ]] ; * [[Nadur]] ; * [[Qala (Għawdex)|Qala]] ; * [[Xagħra]] ; * [[Ta' Sannat]] ; * [[Għarb]] ; * [[Kerċem]] ; * [[Għasri]]. == Referenzi == [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Għawdex]] [[Kategorija:Kemmuna]] 5ordz3exk7hix42vzufpgs7eheis7zt Reġjun tat-Tramuntana, Malta 0 33006 330366 324875 2026-05-30T17:46:45Z ToniSant 4257 added [[Category:Malta]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330366 wikitext text/x-wiki {{Infobox ġeneriku|img1=Northern Region Malta coa.svg|width1=80px|name=Reġjun tat-Tramuntana|color=#ccffcc|lbl1='''Pajjiż'''|row1={{Flagicon|MLT}} [[Malta]]|row2=[[Malta (gżira)|Malta]]|lbl2='''Gżejjer'''|row3=[[San Pawl il-Baħar]]|lbl3='''Kapital'''|lbl4='''Att dwar il-Kunsilli Lokali'''|row4=30 ta' Settembru, 2009|lbl5='''Kunsill Lokali'''|row5=9|row6=[[Clifford Galea]]|lbl6='''President'''|hdr2=Demografija|lbl21='''Popolazzjoni'''|row21=118,588 (2020)|row22=1,400 abitant/km2|lbl22='''Densità'''|lbl23='''Żona'''|row23=82,07 km2|img2=Northern Region in Malta.svg|width2=300px|hdr3=https://regjuntramuntana.eu/}} '''Ir-Reġjun tat-Tramuntana,''' huwa wieħed mis - sitt [[Reġjuni ta’ Malta|reġjuni]] ta ' [[Malta]] . Ir-reġjun jinkludi l-parti tal-majjistral tal- [[Malta (gżira)|gżira ewlenija ta' Malta]] . Ir-reġjun imiss mar- [[Western Region, Malta|Reġjuni]] tal-Lvant, tan-Nofsinhar u tal-Punent, u huwa wkoll qrib ir [[Reġjun Għawdex|-Reġjun ta' Għawdex]] . Inħoloq bl-Att Nru XVI tal-2009 minn parti mill- Malta Majjistral . <ref>{{Ċita web|url=http://www.statoids.com/umt.html|titlu=Regions of Malta|sit=Statoids|data-aċċess=1 April 2015}}</ref> L-Att Nru XIV tal-2019, li wassal għal riforma reġjonali fl-2021, bidel il-kompożizzjoni tar-reġjun u naqqas il-kunsilli lokali tiegħu minn 12 għal 9. == Ġeografija == Ir-reġjun jokkupa t-tramuntana u l-punent tal-gżira ta’ Malta u jmiss mar-reġjuni ċentrali u tan-nofsinhar. == Kunsill lokali == * [[San Pawl il-Baħar]] (Kapital) ; * [[Mġarr]] ; * [[Mellieħa]] ; * [[L-Imdina]] ; * [[Pembroke, Malta|Pembroke]] ; * [[Ir-Rabat (Malta)|Ir-Rabat]] ; * [[L-Imtarfa]] ; * [[Swieqi]] ; * [[Mosta]] ; * [[Ħad-Dingli]] ; * [[Ħal Għargħur]] ; * [[Naxxar]]. == Referenzi == [[Kategorija:Malta]] kf3squc9a2lujv3caapw48gaj3yomc8 Reġjun tal-Port, Malta 0 33392 330367 327414 2026-05-30T17:47:10Z ToniSant 4257 added [[Category:Malta]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330367 wikitext text/x-wiki {{Infobox ġeneriku|color=#ccffcc|name=Reġjun tal-Port|row1={{Flagicon|MLT}} [[Malta]]|lbl1='''Pajjiż'''|row2=[[Malta (gżira)|Malta]]|lbl2='''Gżira'''|row3=[[Ħal Tarxien]]|lbl3='''Kapital'''|row4=26 ta’ April, 2019|lbl4='''Att dwar il-Kunsilli Lokali'''|row5=11|lbl5='''Kunsill Lokali'''|row6=[[Paul Farrugia]]|lbl6='''President'''|hdr2=Demografija|row21=69,880 (2020)|lbl21='''Popolazzjoni'''|row22=4,400/km2|lbl22='''Densità'''|row23=15.75 km2|lbl23='''Żona'''|img2=Port Region in Malta.svg|width2=300px|img1=Port Region Malta COA.svg|width1=95px|hdr3=https://regjunport.com}} Ir '''-Reġjun tal-Port''' huwa wieħed mis-sitt [[Reġjuni ta’ Malta|reġjuni]] ta' [[Malta]] . Ir-reġjun jinsab fil-parti tax-Xlokk tal- [[Malta (gżira)|gżira ewlenija ta' Malta]] . Ir-reġjun imiss mar -Reġjuni tal-Lvant u tan-Nofsinhar<ref>{{Ċita web|url=https://gvernlokali.gov.mt/public-bodies/regjun-tal-port-port/|titlu=Reġjun tal-Port (Port)|sit=gvern lokali|lingwa=mt|data-aċċess=2025-03-12}}</ref>. Inħoloq mill - Att Nru XIV tal - 2019 minn parti mir - [[Reġjun tax-Xlokk (Malta)|Reġjun tax - Xlokk]], u sar effettiv fl - 2022<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ir-regjun-tal-port-il-kbir-identifikat-bhala-z-zona-ideali-ghall-izvilupp-tal-krematorji/|titlu=Ir-reġjun tal-Port il-Kbir identifikat bħala ż-żona ideali għall-iżvilupp tal-krematorji|kunjom=Galea|isem=minn Owen|data=2023-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-03-12}}</ref> == Kunsill Lokali == * [[Birgu]] (''Città Vittoriosa'') * [[Bormla]] (''Città Cospicua'') * [[Fgura]] * [[Furjana]] (''Città Vilhena'') * [[Kalkara]] * [[Raħal Ġdid]] * [[L-Isla]] (''Città Invicta'') * [[Ħal Tarxien]] * [[Valletta]] (''Città Umilissima'') * [[Xgħajra]] * [[Ħaż-Żabbar]] (''Città Hompesch'') == Referenzi == [[Kategorija:Malta]] 5kz9n86pioofz9lfrzwhpk7picdp0dw Reġjun tal-Punent, Malta 0 33616 330368 324876 2026-05-30T17:47:25Z ToniSant 4257 added [[Category:Malta]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330368 wikitext text/x-wiki {{Infobox ġeneriku|name=Reġjun Punent|color=#ccffcc|img1=RegjunPunent.png|width1=150px|row1={{Flagicon|MLT}} [[Malta]]|lbl1='''Pajjiż'''|row2=[[Malta (gżira)|Malta]]|lbl2='''Gżejjer'''|row3=[[Rabat (Malta)|Ir-Rabat]]|lbl3='''Kapital'''|row4=26 ta' April, 2019|lbl4='''Att dwar il-Kunsilli Lokali'''|row5=10|lbl5='''Kunsill Lokali'''|row6=Sandro Azzopardi|lbl6='''President'''|hdr2=Demografija|row21=65,266 (2021)|lbl21='''Popolazzjoni'''|row22=900/km²|lbl22='''Densità'''|row23=72,47 km²|lbl23='''Żona'''|img2=Western Region in Malta.svg|width2=300px|hdr3=https://regjunpunent.gov.mt}} Ir '''-Reġjun tal-Punent''' ( [[Lingwa Maltija|Malti]] : ''Reġjun Punent'' ) huwa wieħed mis-sitt [[Reġjuni ta’ Malta|reġjuni]] ta’ Malta. Mifruxa fuq erja ta' {{cvt|72.47|km2}} , tinsab fil-parti tal-Lbiċ tal- [[Malta (gżira)|gżira ewlenija ta' Malta]] . Ir-reġjun jmiss mar-reġjuni [[Reġjun tat-Tramuntana, Malta|tat-Tramuntana]] u tan-Nofsinhar . Filwaqt li r-reġjun huwa fost l-akbar reġjuni skont l-erja tal-art, huwa l-inqas reġjun popolat fil-gżira ewlenija. Inħoloq bl-Att Nru XIV tal-2019 u nqata’ minn partijiet mir [[Reġjun Ċentrali (Malta)|-Reġjun Ċentrali]] fl-2022. Ir-reġjun kien wieħed mill-postijiet fejn inġibdet is-serje televiżiva popolari Game of Thrones . <ref>{{Ċita web|url=https://remax-malta.com/malta/regions|titlu=Regions of Malta|sit=Remax|data-aċċess=1 June 2024}}</ref> == Storja == Ir-reġjun daħal taħt ir-Repubblika Rumana wara t-Tieni Gwerra Punika fl-218 Q.E.K. Ir-Rumani stabbilixxew il-belt tal-Imdina fir-reġjun, u semmewha bħala “Melita” wara l-isem Grieg tal-gżira ta’ Malta. Ir-reġjun kiber b'mod sinifikanti matul il-perjodu, madwar il-belt tal-lum tar-[[Ir-Rabat (Malta)|Rabat]], li serviet ukoll bħala ċ-ċentru amministrattiv tal-gżira. Wara l-waqgħa tal-Imperu Ruman, il-ħitan madwar ir-reġjun ġew imsaħħa. Invażjoni fis-sena 870 E.K. irriżulta f'qerda fuq skala kbira tar-reġjun, li fil-biċċa l-kbira sar diżabitat. Fis-seklu 11, l-Islam infirex fir-reġjun, u r-reġjun inbena mill-ġdid fi stil [[Għarbi]]. Fl-1530, l-[[Ordni ta' San Ġwann|Ordni ta’ San Ġwann]] ħa f’idejh ir-reġjun, u għamel diversi modifiki u rikostruzzjonijiet. Terremot fl-1693 wassal għal qerda sinifikanti u rikostruzzjoni aktar tard. Ir-Reġjun tal-Punent inħoloq uffiċjalment mill-Att Nru XIV tal-2019, li daħal fis-seħħ fl-2022. Kien imnaqqax minn partijiet tar-[[Reġjun Ċentrali (Malta)|Reġjun Ċentrali]] ta 'qabel<ref>{{Ċita web|url=https://legislation.mt/eli/act/2019/14/eng|titlu=LEĠIŻLAZZJONI MALTA|sit=legislation.mt|data-aċċess=2025-05-25}}</ref>. == Ġeografija == Ir-Reġjun tal-Punent huwa wieħed mis-sitt reġjuni ta’ Malta. Mifruxa fuq erja ta’ 72.47 km2 (27.98 sq mi), tinsab fil-parti tal-Lbiċ tal-gżira ewlenija ta’ [[Malta]]. Hija parti mir-reġjun statistiku NUTS-3 tal-gżira ewlenija ta' [[Malta]]. Ir-reġjun imiss mar-reġjuni tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar. Filwaqt li r-reġjun huwa fost l-akbar reġjuni skont l-art, huwa l-inqas reġjun popolat fil-gżira ewlenija<ref>{{Ċita web|url=https://legislation.mt/eli/act/2019/14/eng|titlu=LEĠIŻLAZZJONI MALTA|sit=legislation.mt|data-aċċess=2025-05-25}}</ref>. Jinkludi għaxar kunsilli lokali–[[Ħad-Dingli|Dingli]], [[Ħal Kirkop]], [[l-Imdina]], [[Mqabba|l-Imqabba]], [[Qrendi|il-Qrendi]], [[Ir-Rabat (Malta)|ir-Rabat]], [[Ħal Safi]], [[Siġġiewi|is-Siġġiewi]], [[Ħaż-Żebbuġ|Ħaz-Żebbuġ]], u [[Iż-Żurrieq|ż-Żurrieq]]. L-ogħla punt f’[[Malta]] jinsab f’[[Ħad-Dingli]] fir-reġjun<ref>{{Ċita web|url=https://regjunpunent.gov.mt/about-local-council-2/|titlu=About Local Council|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-05-25}}</ref>. == Demografija == Mill-2021, ir-reġjun tal-Punent kellu popolazzjoni ta '65,266 individwu. Filwaqt li r-reġjun huwa fost l-akbar reġjuni skont l-art, huwa l-inqas reġjun popolat fil-gżira ewlenija. Il-popolazzjoni kienet tinkludi 35,212 raġel u 33,462 mara. Madwar 10,724 (16%) abitant kienu taħt is-sbatax-il sena. Il-popolazzjoni kienet tinkludi wkoll madwar 5,736 barrani residenti fir-reġjun. Il-Kristjaneżmu huwa l-akbar reliġjon, mħarsa minn 94.2% tal-popolazzjoni. Madwar 1.6% tal-popolazzjoni tipprattika l-[[Iżlam]], u l-bqija tal-popolazzjoni m'għandhom l-ebda reliġjon jew ma ddikjarawx hekk<ref>{{Ċita web|url=https://www.citypopulation.de/en/malta/admin/|titlu=Malta: Division (Statistical Districts and Localities) - Population Statistics, Charts and Map|sit=www.citypopulation.de|data-aċċess=2025-05-25}}</ref>. == Referenzi == [[Kategorija:Malta]] igd6h5bpolx1qtg1gczdiacqvolj1wn Kategorija:Honduras 14 33663 330374 323579 2026-05-30T17:51:05Z ToniSant 4257 +kataktar 330374 wikitext text/x-wiki {{Kataktar}} [[Kategorija:Pajjiżi]] bfa995yunbijf8t6cl9c356a156zu4x Edmond Zarb 0 34303 330377 330190 2026-05-31T07:36:40Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: il-fajl Piano_Concert_on_Maltese_radio_of_Edmond_Zarb_in_the_1960s_on_Rediffusion_Malta.jpg ġie mħassar minn fuq [[Wikimedia Commons|Commons]] minn [[c:User:Krd|Krd]] minħabba: No license since 23 May 2026 330377 wikitext text/x-wiki {{Stub|bijografija}} {{Infobox bijografija}} [[Stampa:Roadhouse musicians 1964.jpg|daqsminuri|Roadhouse musicians 1964]] [[Stampa:Roadhouse musicians 1964.jpg|daqsminuri|Mużiċisti tar-Roadhouse 1964: Mro. Paul Arnand (klarinett), Sammy Galea (Pjanu), Edmond Zarb (bass), Eric Xuereb (drums)]] Edmond Zarb twieled il-Ħamrun fit-2 ta’ Marzu 1945. Studja l-Kulleġġ ta’ Stella Maris fil-Gżira. Meta kellu ħames snin, beda jistudja l-pjanu ma’ missieru, Anthony Zarb, li kien mużiċist ukoll. Fl-1967 għamel l-ewwel kuntratt tiegħu bħala pjanista tal-lukanda MALTA HILTON, fejn dam 30 sena u ingħata unur internazzjonali wara biss ħames snin għall-eċċellenza li wera fil-profiċjenza tal-pjanu mal-klijenti u midalja oħra wara 30 sena ta’ dedikazzjoni bla waqfien għas-servizz tiegħu f’qasam li kien passjonat dwaru. Matul is-snin, kiseb bosta suċċessi f’festivals lokali u internazzjonali bil-kanzunetti li kkompona għal kantanti magħrufa Maltin, bħal Joe Cutajar, Enzo Guzman, Catherine Vigar, Marthese Tanti, Renato, Moira Stafrace u oħrajn. Il-karriera tiegħu bħala pjanista f’lukandi prominenti Maltin issoktat il-Phoenicia kif ukoll il-Westin Dragonara. Edmond ma kellux biss namra għall-mużika. Wera wkoll interess kbir għall-kitba fil-lingwa Maltija. Minn dejjem kien iħarbex xi storja qasira li kienet tixxandar fuq il-mezzi tax-xandir ta’ dawk iż-żmenijiet, xi wħud minnhom li nqraw minn Charles Arrigo. F’ Novembru 1979, Twanny Scalpello beda jaqra l-ewwel rumanz tiegħu F’Xifer l-Irdum li ġie ppubblikat fl-1981 bil-koooperazzjoni ta’ David Buġelli. Dan l-ewwel rumanz kien suċċess u ssokta bil-pubblikazzjoni ta’ rumanz ieħor F’Salib it-Toroq, li nqara wkoll fuq Radju Malta minn Twannie Scalpello. Edmond dejjem jammetti li l-karattri tiegħu, għalkemm realistiċi, kien ikollhom tendenza traġika għax ried jirrifletti l-uġigħ li taf tagħti l-ħajja u li huwa kien jesprimi fil-kitba tiegħu, imqanqal b’immaġinazzjoni, ispirat minn natura u b’idejat li kien jislet minn dak li jisma’ u jaqra. Is-sensiela tar-rumanzi tiegħu ssoktat: F’Keffa ta’ Miżien (1981), F’Telfa tal-Ġenn (1983), F’Radda ta’ Salib (1984), F’Telfien id-Dnub (1986), F’Seħer it-Tifkiriet (1988), F’Tgħanniqa mal-Mewt (2001) u F’Taqbida mal-Mewġ (2003). Xi wħud minnhom inqraw fuq il-mezzi tax-xandir u r-rumanz F’Tgħanniqa mal-Mewt ġie adattat għal serje fuq it-televiżjoni Maltija bit-titlu “Tgħanniqa”. Mill-2005 lil hemm, ħareġ sensiela oħra ta’ rumanzi, ffukati fuq il-karattru femminili: Nina, Veronika, Manwela, Sara u l-aħħar wieħed popolari “Emma”, rumanz li nqara diversi drabi fuq il-mezzi tax-xandir. Edmond dejjem stqarr li r-rumanzi tiegħu qatt ma kellhom l-għan li jkunu xi “kapolavur letterarju jew akkademiku” għax l-għan ewlieni tiegħu kien li jagħti pjaċir lin-nies. Edmond miet fit-2 ta’ April 2026. https://soundcloud.com/edmondzarb https://www.youtube.com/watch?v=jIA4jYT3zIk&list=RDjIA4jYT3zIk&start_radio=1 https://whoswho.mt/en/his-music-filled-our-lobby-westin-dragonara-pays-its-respects-to-pianist-edmond-zarb https://www.linkedin.com/posts/westin-dragonara-resort_for-over-25-years-edmond-zarbs-music-filled-activity-7447901190119661568-wl9j/ https://www.facebook.com/Westinmalta/photos/for-over-25-years-edmond-zarbs-music-filled-our-lobby-and-touched-the-hearts-of-/1408150994685372/ 1kmk3fz18hrsqk5phr22kjdt3vsoer0 330378 330377 2026-05-31T07:42:21Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: il-fajl Roadhouse_musicians_1964.jpg ġie mħassar minn fuq [[Wikimedia Commons|Commons]] minn [[c:User:Krd|Krd]] minħabba: No license since 23 May 2026 330378 wikitext text/x-wiki {{Stub|bijografija}} {{Infobox bijografija}} Edmond Zarb twieled il-Ħamrun fit-2 ta’ Marzu 1945. Studja l-Kulleġġ ta’ Stella Maris fil-Gżira. Meta kellu ħames snin, beda jistudja l-pjanu ma’ missieru, Anthony Zarb, li kien mużiċist ukoll. Fl-1967 għamel l-ewwel kuntratt tiegħu bħala pjanista tal-lukanda MALTA HILTON, fejn dam 30 sena u ingħata unur internazzjonali wara biss ħames snin għall-eċċellenza li wera fil-profiċjenza tal-pjanu mal-klijenti u midalja oħra wara 30 sena ta’ dedikazzjoni bla waqfien għas-servizz tiegħu f’qasam li kien passjonat dwaru. Matul is-snin, kiseb bosta suċċessi f’festivals lokali u internazzjonali bil-kanzunetti li kkompona għal kantanti magħrufa Maltin, bħal Joe Cutajar, Enzo Guzman, Catherine Vigar, Marthese Tanti, Renato, Moira Stafrace u oħrajn. Il-karriera tiegħu bħala pjanista f’lukandi prominenti Maltin issoktat il-Phoenicia kif ukoll il-Westin Dragonara. Edmond ma kellux biss namra għall-mużika. Wera wkoll interess kbir għall-kitba fil-lingwa Maltija. Minn dejjem kien iħarbex xi storja qasira li kienet tixxandar fuq il-mezzi tax-xandir ta’ dawk iż-żmenijiet, xi wħud minnhom li nqraw minn Charles Arrigo. F’ Novembru 1979, Twanny Scalpello beda jaqra l-ewwel rumanz tiegħu F’Xifer l-Irdum li ġie ppubblikat fl-1981 bil-koooperazzjoni ta’ David Buġelli. Dan l-ewwel rumanz kien suċċess u ssokta bil-pubblikazzjoni ta’ rumanz ieħor F’Salib it-Toroq, li nqara wkoll fuq Radju Malta minn Twannie Scalpello. Edmond dejjem jammetti li l-karattri tiegħu, għalkemm realistiċi, kien ikollhom tendenza traġika għax ried jirrifletti l-uġigħ li taf tagħti l-ħajja u li huwa kien jesprimi fil-kitba tiegħu, imqanqal b’immaġinazzjoni, ispirat minn natura u b’idejat li kien jislet minn dak li jisma’ u jaqra. Is-sensiela tar-rumanzi tiegħu ssoktat: F’Keffa ta’ Miżien (1981), F’Telfa tal-Ġenn (1983), F’Radda ta’ Salib (1984), F’Telfien id-Dnub (1986), F’Seħer it-Tifkiriet (1988), F’Tgħanniqa mal-Mewt (2001) u F’Taqbida mal-Mewġ (2003). Xi wħud minnhom inqraw fuq il-mezzi tax-xandir u r-rumanz F’Tgħanniqa mal-Mewt ġie adattat għal serje fuq it-televiżjoni Maltija bit-titlu “Tgħanniqa”. Mill-2005 lil hemm, ħareġ sensiela oħra ta’ rumanzi, ffukati fuq il-karattru femminili: Nina, Veronika, Manwela, Sara u l-aħħar wieħed popolari “Emma”, rumanz li nqara diversi drabi fuq il-mezzi tax-xandir. Edmond dejjem stqarr li r-rumanzi tiegħu qatt ma kellhom l-għan li jkunu xi “kapolavur letterarju jew akkademiku” għax l-għan ewlieni tiegħu kien li jagħti pjaċir lin-nies. Edmond miet fit-2 ta’ April 2026. https://soundcloud.com/edmondzarb https://www.youtube.com/watch?v=jIA4jYT3zIk&list=RDjIA4jYT3zIk&start_radio=1 https://whoswho.mt/en/his-music-filled-our-lobby-westin-dragonara-pays-its-respects-to-pianist-edmond-zarb https://www.linkedin.com/posts/westin-dragonara-resort_for-over-25-years-edmond-zarbs-music-filled-activity-7447901190119661568-wl9j/ https://www.facebook.com/Westinmalta/photos/for-over-25-years-edmond-zarbs-music-filled-our-lobby-and-touched-the-hearts-of-/1408150994685372/ 5zjy15vpz08mklb0swsdf5xrucjqv40 Reġjun Nofsinhar 0 34456 330365 330195 2026-05-30T17:46:06Z ToniSant 4257 +nebbieta 330365 wikitext text/x-wiki {{Stub|politika}} Il-lokalitajiet fir-Reġjun Nofsinhar ta' Malta huma: * [[Ħal Għaxaq|Għaxaq]] * [[Ħal Qormi|Qormi]] * [[Birżebbuġa]] * [[Wied il-Għajn|Marsaskala]] *[[Marsaxlokk]] *[[Ħal Luqa|Luqa]] *[[Gudja]] *[[Żejtun]] *[[Santa Luċija, Malta|Santa Luċija]] *[[Santa Venera]] *[[Il-Marsa|Marsa]] *[[Ħamrun]] nc5r2f35puvi7sar7qw5vg8a2ig33er 330369 330365 2026-05-30T17:47:34Z ToniSant 4257 added [[Category:Malta]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330369 wikitext text/x-wiki {{Stub|politika}} Il-lokalitajiet fir-Reġjun Nofsinhar ta' Malta huma: * [[Ħal Għaxaq|Għaxaq]] * [[Ħal Qormi|Qormi]] * [[Birżebbuġa]] * [[Wied il-Għajn|Marsaskala]] *[[Marsaxlokk]] *[[Ħal Luqa|Luqa]] *[[Gudja]] *[[Żejtun]] *[[Santa Luċija, Malta|Santa Luċija]] *[[Santa Venera]] *[[Il-Marsa|Marsa]] *[[Ħamrun]] [[Kategorija:Malta]] av4ua5fvukwpys4g3rsj2r3gl6dmani Chun Wang 0 34457 330363 330202 2026-05-30T17:43:10Z ToniSant 4257 added [[Category:Nies ħajjin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330363 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Chun Wang''' (biċ-[[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]]: 王纯; bil-Pinjin: ''Wáng Chún'')<ref>{{Ċita web|url=https://www.zaobao.com.sg/news/world/story20250401-6102962|titlu=华裔富豪王纯出资 SpaceX首载人绕飞地球南北极|sit=www.zaobao.com.sg|lingwa=zh-Hans|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> huwa investitur tal-kriptovaluta [[Maltin|Malti]]-Kittitjan, imwieled [[Ċina|Ċiniż]], li kostabbilixxa l-F2Pool, wieħed mill-ewwel estratturi/ġeneraturi tal-[[Bitcoin]] fiċ-Ċina.<ref>{{Ċita web|url=https://f2pool.io/mining/insights/20201209-founding-chinas-first-mining-pool/|titlu=ASICs and entrepreneurs: The founding of China’s first mining pool|sit=f2pool|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.cbsnews.com/news/spacex-to-launch-bitcoin-entrepreneur-and-three-crewmates-on-flight-around-earths-poles/|titlu=SpaceX to launch bitcoin entrepreneur and three crewmates on flight around Earth's poles - CBS News|data=2024-08-13|sit=www.cbsnews.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Ħajja u karriera == Wang twieled għall-ħabta tal-1982 fi [[Tianjin]], iċ-Ċina.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Meet 42-year-old Chun Wang, crypto investor who bought SpaceX flight to circle around Earth|url=https://www.telegraphindia.com/gallery/dream-come-true-meet-42-year-old-chun-wang-crypto-investor-who-bought-spacex-flight-to-circle-around-earth-photogallery-prnt/cid/2091833|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Huwa vvjaġġa għall-ewwel darba lil hinn minn raħal twelidu ftit wara li kellu 20 sena, u l-ewwel vjaġġ tas-safar tiegħu għamlu meta kellu 28 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://businessday.ng/world/article/chun-wang-to-become-first-maltese-citizen-in-space-with-historic-polar-orbit-mission/|titlu=Chun Wang to become first Maltese citizen in space with historic polar orbit mission|kunjom=Michael|isem=Chisom|data=2025-03-07|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Huwa ma temmx il-kors universitarju li kien beda, u għamel diversi impjiegi tal-programmazzjoni tas-software fiċ-Ċina.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Borg|isem=Neville|data=2025-03-06|titlu=Meet Chun Wang, the first Maltese citizen in space|url=https://timesofmalta.com/article/meet-chun-wang-first-maltese-citizen-space.1106102|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fl-2011 huwa ssellef $40,000 mingħand missieru biex jinvesti fl-impriżi bikrin tal-kriptovaluti, u esperjenza telf finanzjarju fl-ewwel xhur. Huwa għamel gwadanji sal-2013, u kostabbilixxa l-F2Pool. Huwa vara l-impriża tal-kriptovaluti Stakefish fl-2018. Għal xi żmien, l-F2Pool kienet l-ikbar operazzjoni ta' estrazzjoni/ġenerazzjoni ta' Bitcoin fid-[[Id-Dinja|dinja]]. == Titjir spazjali privat == Fil-31 ta' Marzu (l-1 ta' April [[UTC+1|UTC]]) 2025, il-missjoni [[Fram2]] ta' inġenju spazjali ta' Crew Dragon ġiet illanċjata b'suċċess. Din kienet l-ewwel titjira [[Bniedem|umana]] li marret f'orbita retrograda polari, jiġifieri taret fuq il-poli tad-Dinja. Il-missjoni damet 3.5 ijiem u ntemmet fl-4 ta' April 2025 fl-16:19:28 UTC (9:19:28 a.m. PDT, il-ħin lokali fis-sit tal-illandjar). Kienet l-ewwel missjoni ta' Crew Dragon li llandjat fuq il-[[Oċean Paċifiku|Paċifiku]].<ref>{{Ċita web|url=https://x.com/planet4589/status/1906922678067560513|titlu="First Space Force orbit data for Fram-2 out , showing it in a 202 x 413 km x 90.01 deg orbit"|sit=X (formerly Twitter)|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fram2 ġiet iffinanzjata privatament u ġiet ikkmandata minn Wang. Ġiet operata minn [[SpaceX]] b'inġenju spazjali ta' Crew Dragon. Minbarra Wang, l-ekwipaġġ kien kollu ċivili — [[Jannicke Mikkelsen]], [[Rabea Rogge]] u [[Eric Philips]]. Huwa kien ikkonċepixxa l-idea ta' titjira spazjali polari fl-2023, u pproponiha lil SpaceX. L-ekwipaġġ wettaq 22 esperiment iffukati fuq is-saħħa tal-bniedem u t-teknoloġija tal-esplorazzjoni spazjali, inkluż l-ewwel raġġ-X fl-ispazju. Chun Wang sar ċittadin Malti f'Awwissu 2023, u sar l-ewwel persuna minn [[Malta]] li vvjaġġa lejn l-ispazju. Kienet ukoll l-ewwel darba li persuni mhux [[Stati Uniti|Amerikani]] ħadu sehem f'titjira spazjali ċivili. Hu u l-membri tal-ekwipaġġ qattgħu xahrejn jitħarrġu fil-kwartieri ġenerali ta' SpaceX f'California.<ref>{{Ċita aħbar|data=2025-04-01|titlu=Explorer, filmmaker, scientist, and a Bitcoin investor: Meet the SpaceX Fram2 crew making space history|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/science/explorer-filmmaker-scientist-and-a-bitcoin-investor-meet-the-spacex-fram2-crew-making-space-history/articleshow/119837522.cms?from=mdr|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Wang, li kellu l-għan li jżur kull pajjiż fid-Dinja, skeda l-vjaġġ spazjali biex ikun l-1,000 titjira tiegħu.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Bitcoin tycoon Chun Wang blasts off on polar SpaceX flight to achieve world first|url=https://news.sky.com/story/bitcoin-tycoon-chun-wang-blasts-off-on-polar-spacex-flight-to-achieve-world-first-13339726|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fil-21 ta' Mejju 2026, Wang ħabbar li kien se jieħu sehem fl-ewwel missjoni interplanetari lejn [[Marte (pjaneta)|Marte]] bin-nies abbord inġenju spazjali, u li kienet se ddum sentejn u ttir qrib il-[[pjaneta]] mingħajr illandjar. Huwa qed jippjana wkoll li jieħu sehem f'missjoni [[Qamar|lunari]] flimkien ma' [[Dennis Tito]] f'data mhux speċifikata.<ref>{{Ċita web|url=http://www.spacex.com/|titlu=SpaceX|sit=SpaceX|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Ħajja personali == Wang mar jgħix fit-[[Tajlandja]] fl-2015, imbagħad mar jgħix fil-[[Korea t'Isfel]]. Huwa ilu ċittadin ta' Malta minn Awwissu 2023<ref>{{Ċita web|url=https://www.cnbc.com/2024/08/13/crypto-magnate-chun-wang-buys-spacex-polar-spaceflight-fram2.html|titlu=Crypto magnate buys SpaceX mission for private polar spaceflight expedition|kunjom=Sheetz|isem=Michael|data=2024-08-13|sit=CNBC|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> u ta' [[Saint Kitts u Nevis]] mill-2017.<ref>{{Ċita web|url=https://f2.com/|titlu=fram2: First Human Spaceflight To Earth’s Polar Regions|sit=f2.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Wang, Chun}} [[Kategorija:Imprendituri Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1982]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] de9478v6zf9b3vlvrebh5x9u1h58mfe 330364 330363 2026-05-30T17:43:20Z ToniSant 4257 added [[Category:Nies Ċiniżi]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330364 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Chun Wang''' (biċ-[[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]]: 王纯; bil-Pinjin: ''Wáng Chún'')<ref>{{Ċita web|url=https://www.zaobao.com.sg/news/world/story20250401-6102962|titlu=华裔富豪王纯出资 SpaceX首载人绕飞地球南北极|sit=www.zaobao.com.sg|lingwa=zh-Hans|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> huwa investitur tal-kriptovaluta [[Maltin|Malti]]-Kittitjan, imwieled [[Ċina|Ċiniż]], li kostabbilixxa l-F2Pool, wieħed mill-ewwel estratturi/ġeneraturi tal-[[Bitcoin]] fiċ-Ċina.<ref>{{Ċita web|url=https://f2pool.io/mining/insights/20201209-founding-chinas-first-mining-pool/|titlu=ASICs and entrepreneurs: The founding of China’s first mining pool|sit=f2pool|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.cbsnews.com/news/spacex-to-launch-bitcoin-entrepreneur-and-three-crewmates-on-flight-around-earths-poles/|titlu=SpaceX to launch bitcoin entrepreneur and three crewmates on flight around Earth's poles - CBS News|data=2024-08-13|sit=www.cbsnews.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Ħajja u karriera == Wang twieled għall-ħabta tal-1982 fi [[Tianjin]], iċ-Ċina.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Meet 42-year-old Chun Wang, crypto investor who bought SpaceX flight to circle around Earth|url=https://www.telegraphindia.com/gallery/dream-come-true-meet-42-year-old-chun-wang-crypto-investor-who-bought-spacex-flight-to-circle-around-earth-photogallery-prnt/cid/2091833|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Huwa vvjaġġa għall-ewwel darba lil hinn minn raħal twelidu ftit wara li kellu 20 sena, u l-ewwel vjaġġ tas-safar tiegħu għamlu meta kellu 28 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://businessday.ng/world/article/chun-wang-to-become-first-maltese-citizen-in-space-with-historic-polar-orbit-mission/|titlu=Chun Wang to become first Maltese citizen in space with historic polar orbit mission|kunjom=Michael|isem=Chisom|data=2025-03-07|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Huwa ma temmx il-kors universitarju li kien beda, u għamel diversi impjiegi tal-programmazzjoni tas-software fiċ-Ċina.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Borg|isem=Neville|data=2025-03-06|titlu=Meet Chun Wang, the first Maltese citizen in space|url=https://timesofmalta.com/article/meet-chun-wang-first-maltese-citizen-space.1106102|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fl-2011 huwa ssellef $40,000 mingħand missieru biex jinvesti fl-impriżi bikrin tal-kriptovaluti, u esperjenza telf finanzjarju fl-ewwel xhur. Huwa għamel gwadanji sal-2013, u kostabbilixxa l-F2Pool. Huwa vara l-impriża tal-kriptovaluti Stakefish fl-2018. Għal xi żmien, l-F2Pool kienet l-ikbar operazzjoni ta' estrazzjoni/ġenerazzjoni ta' Bitcoin fid-[[Id-Dinja|dinja]]. == Titjir spazjali privat == Fil-31 ta' Marzu (l-1 ta' April [[UTC+1|UTC]]) 2025, il-missjoni [[Fram2]] ta' inġenju spazjali ta' Crew Dragon ġiet illanċjata b'suċċess. Din kienet l-ewwel titjira [[Bniedem|umana]] li marret f'orbita retrograda polari, jiġifieri taret fuq il-poli tad-Dinja. Il-missjoni damet 3.5 ijiem u ntemmet fl-4 ta' April 2025 fl-16:19:28 UTC (9:19:28 a.m. PDT, il-ħin lokali fis-sit tal-illandjar). Kienet l-ewwel missjoni ta' Crew Dragon li llandjat fuq il-[[Oċean Paċifiku|Paċifiku]].<ref>{{Ċita web|url=https://x.com/planet4589/status/1906922678067560513|titlu="First Space Force orbit data for Fram-2 out , showing it in a 202 x 413 km x 90.01 deg orbit"|sit=X (formerly Twitter)|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fram2 ġiet iffinanzjata privatament u ġiet ikkmandata minn Wang. Ġiet operata minn [[SpaceX]] b'inġenju spazjali ta' Crew Dragon. Minbarra Wang, l-ekwipaġġ kien kollu ċivili — [[Jannicke Mikkelsen]], [[Rabea Rogge]] u [[Eric Philips]]. Huwa kien ikkonċepixxa l-idea ta' titjira spazjali polari fl-2023, u pproponiha lil SpaceX. L-ekwipaġġ wettaq 22 esperiment iffukati fuq is-saħħa tal-bniedem u t-teknoloġija tal-esplorazzjoni spazjali, inkluż l-ewwel raġġ-X fl-ispazju. Chun Wang sar ċittadin Malti f'Awwissu 2023, u sar l-ewwel persuna minn [[Malta]] li vvjaġġa lejn l-ispazju. Kienet ukoll l-ewwel darba li persuni mhux [[Stati Uniti|Amerikani]] ħadu sehem f'titjira spazjali ċivili. Hu u l-membri tal-ekwipaġġ qattgħu xahrejn jitħarrġu fil-kwartieri ġenerali ta' SpaceX f'California.<ref>{{Ċita aħbar|data=2025-04-01|titlu=Explorer, filmmaker, scientist, and a Bitcoin investor: Meet the SpaceX Fram2 crew making space history|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/science/explorer-filmmaker-scientist-and-a-bitcoin-investor-meet-the-spacex-fram2-crew-making-space-history/articleshow/119837522.cms?from=mdr|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Wang, li kellu l-għan li jżur kull pajjiż fid-Dinja, skeda l-vjaġġ spazjali biex ikun l-1,000 titjira tiegħu.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Bitcoin tycoon Chun Wang blasts off on polar SpaceX flight to achieve world first|url=https://news.sky.com/story/bitcoin-tycoon-chun-wang-blasts-off-on-polar-spacex-flight-to-achieve-world-first-13339726|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fil-21 ta' Mejju 2026, Wang ħabbar li kien se jieħu sehem fl-ewwel missjoni interplanetari lejn [[Marte (pjaneta)|Marte]] bin-nies abbord inġenju spazjali, u li kienet se ddum sentejn u ttir qrib il-[[pjaneta]] mingħajr illandjar. Huwa qed jippjana wkoll li jieħu sehem f'missjoni [[Qamar|lunari]] flimkien ma' [[Dennis Tito]] f'data mhux speċifikata.<ref>{{Ċita web|url=http://www.spacex.com/|titlu=SpaceX|sit=SpaceX|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Ħajja personali == Wang mar jgħix fit-[[Tajlandja]] fl-2015, imbagħad mar jgħix fil-[[Korea t'Isfel]]. Huwa ilu ċittadin ta' Malta minn Awwissu 2023<ref>{{Ċita web|url=https://www.cnbc.com/2024/08/13/crypto-magnate-chun-wang-buys-spacex-polar-spaceflight-fram2.html|titlu=Crypto magnate buys SpaceX mission for private polar spaceflight expedition|kunjom=Sheetz|isem=Michael|data=2024-08-13|sit=CNBC|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> u ta' [[Saint Kitts u Nevis]] mill-2017.<ref>{{Ċita web|url=https://f2.com/|titlu=fram2: First Human Spaceflight To Earth’s Polar Regions|sit=f2.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Wang, Chun}} [[Kategorija:Imprendituri Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1982]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Nies Ċiniżi]] h2hfoxov10umwqio8g8t44mcm3zwovk BirdLife International 0 34459 330362 330214 2026-05-30T17:40:57Z ToniSant 4257 added [[Category:Ornitoloġija]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330362 wikitext text/x-wiki [[Stampa:BirdLife International logo.svg|daqsminuri|Il-logo ta' BirdLife International.]] '''BirdLife International''' hija partenarjat globali ta' organizzazzjonijiet mhux governattivi li jistinka favur il-konservazzjoni tal-[[Għasfur|għasafar]] u tal-ħabitats tagħhom.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=International|isem=BirdLife|titlu=BirdLife Partners|url=http://www.birdlife.org/worldwide/partnership/birdlife-partners|lingwa=en-us|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Il-prijoritajiet ta' BirdLife International jinkludu l-prevenzjoni tal-estinzjoni tal-[[Speċi|ispeċijiet]] tal-għasafar, l-identifikazzjoni u s-salvagwardja tas-siti importanti għall-għasafar, iż-żamma u r-restawr tal-ħabitats ewlenin tal-għasafar, u l-għoti tas-setgħa lill-konservazzjonisti madwar id-[[Id-Dinja|dinja]]. Għandha membri li jammontaw għal 2.5 miljun ruħ imsieħba minn madwar 116-il organizzazzjoni nazzjonali, inkluż il-[[BirdLife Malta]], is-Soċjetà Rjali għall-Protezzjoni tal-Għasafar, is-Soċjetà tal-Għasafar Selvaġġi tal-[[Ġappun]], is-Soċjetà Nazzjonali ta' Audubon, u l-Entità Amerikana għall-Konservazzjoni tal-Għasafar.<ref>{{Ċita web|url=https://www.birdlife.org/news/|titlu=News|data=2026-05-20|sit=BirdLife International|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> [[Stampa:ICBP warden La Digue Seychelles 1970s.jpg|daqsminuri|Uffiċjal tal-għassa tal-ICBP f'La Digue, is-[[Seychelles]].]] BirdLife International identifikat 13,000 Żona Importanti għall-Għasafar u għall-[[Bijodiversità]] u hija l-awtorità uffiċjali tal-Unjoni Internazzjonali għall-Konservazzjoni fuq il-Lista l-Ħamra tan-Natura għall-għasafar.<ref>{{Ċita web|url=https://iucn.org/our-work/biodiversity|titlu=Biodiversity {{!}} IUCN|data=2026-05-22|sit=iucn.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.birdlife.org/our-projects/|titlu=Our Projects|data=2026-04-02|sit=BirdLife International|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Sal-2015, BirdLife International stabbiliet li 1,375 speċi ta' għasafar (13 % tat-total) huma mhedda bl-estinzjoni (f'periklu kritiku, fil-periklu jew vulnerabbli).<ref>{{Ċita web|url=https://iucn.org/our-work/biodiversity|titlu=Biodiversity {{!}} IUCN|data=2026-05-22|sit=iucn.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Fl-2025 BirdLife International adottat it-tassonomija globali tal-għasafar magħrufa bħala AviList.<ref>{{Ċita web|url=https://datazone.birdlife.org/about-our-science/taxonomy|titlu=Taxonomy|sit=BirdLife DataZone|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> BirdLife International tippubblika rivista li toħroġ kull 3 xhur, ''BirdLife: The Magazine'', bl-aħbarijiet reċenti u b'artikli awtorevoli dwar l-għasafar u l-konservazzjoni tagħhom,<ref>{{Ċita web|url=https://www.birdlife.org/world-bird-club/join-us/|titlu=Join Us - World Bird Club|sit=BirdLife International|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.birdlife.org/magazine/|titlu=Magazine|sit=BirdLife International|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> u tippubblika l-ġurnal uffiċjali tagħha magħruf bħala ''Bird Conservation International'' flimkien mal-Istamperija tal-Università ta' Cambridge.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cambridge.org/core/journals/bird-conservation-international/information/about-this-journal|titlu=About this journal|sit=Cambridge Core|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == [[Storja]] == BirdLife International ġiet stabbilita fl-1922 bħala l-''Kunsill Internazzjonali għall-Protezzjoni tal-Għasafar'' mill-ornitologi [[Stati Uniti|Amerikani]] [[T. Gilbert Pearson]] u [[Jean Theodore Delacour]]. Il-grupp ingħata l-isem ġdid ''Kumitat Internazzjonali għall-Preservazzjoni tal-Għasafar'' fl-1928, ''Kunsill Internazzjonali għall-Preservazzjoni tal-Għasafar'' fl-1960 u ''BirdLife International'' fl-1993.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=International|isem=BirdLife|titlu=Our History|url=http://www.birdlife.org/worldwide/partnership/our-history|lingwa=en-us|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Programmi globali == BirdLife International għandha disa' programmi ta' konservazzjoni implimentati madwar l-[[Afrika]], l-Amerki, l-[[Asja]], l-[[Ewropa]] u l-Asja Ċentrali, il-Lvant Nofsani u l-[[Oċean Paċifiku|Paċifiku]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.birdlife.org/regions-and-partners/|titlu=Regions and Partners Landing Map|sit=BirdLife International|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Il-programmi jipprovdu l-qafas għall-ippjanar, għall-implimentazzjoni, għall-monitoraġġ u għall-evalwazzjoni tax-xogħol ta' konservazzjoni, u jinkludu l-Programm taż-Żoni Importanti għall-Għasafar u għall-Bijodiversità,<ref>Donald, Paul F.; Fishpool, Lincoln D. C.; Ajagbe, Ademola; Bennun, Leon A.; Bunting, Gill; Burfield, Ian J.; Butchart, Stuart H. M.; Capellan, Sofia; Crosby, Michael J.; Dias, Maria P.; Diaz, David (June 2019). "Important Bird and Biodiversity Areas (IBAs): the development and characteristics of a global inventory of key sites for biodiversity". ''Bird Conservation International''. '''29''' (2): 177–198. doi:10.1017/S0959270918000102. ISSN 0959-2709.</ref> il-Programm tal-Baħar,<ref>{{Ċita web|url=https://en.mercopress.com/2020/04/28/new-research-shows-sustainable-fishing-and-conservation-can-coexist|titlu=New research shows sustainable fishing and conservation can coexist|sit=MercoPress|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> il-Programm tal-Prevenzjoni tal-Estinzjonijiet,<ref>{{Ċita web|url=https://www.scientificamerican.com/blog/extinction-countdown/nextinction-ralph-steadman/|titlu=Nextinction: Ralph Steadman Goes Gonzo for Endangered Birds|kunjom=Platt|isem=John R.|sit=Scientific American|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://conservationfrontlines.org/2019/07/new-partnership-to-protect-underdog-species-from-direct-threats-four-leading-ngos-have-joined-forces-through-restore-species-to-tackle-illegal-and-unsustainable-hunting-trade-as-well-as-poisoning/|titlu=New Partnership To Protect Underdog Species From Direct Threats - Four leading NGOs have joined forces through Restore Species to tackle illegal and unsustainable hunting & trade as well as poisoning of animal species worldwide.|kunjom=Frontlines|isem=Conservation|data=2019-07-01|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> u l-Programm tar-Rotot tal-Passa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.arabnews.com/node/1495416/middle-east|titlu=What Saudi Arabia, neighbors are doing to protect bird migratory routes in the Middle East|data=2019-05-11|sit=Arab News|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Kontroversji == === Tismija mill-ġdid tal-Federazzjoni tal-Għasafar Selvaġġi tat-[[Tajwan]] === Fl-2008, l-isem tal-Federazzjoni tal-Għasafar Selvaġġi tat-Tajwan ingħata l-isem ġdid ta' Federazzjoni Ċiniża tal-Għasafar Selvaġġi sabiex ikun hemm konformità mat-talba ta' BirdLife International, li rriżultat mill-pressjoni mir-Repubblika tal-Poplu taċ-Ċina.<ref>{{Ċita web|url=https://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/09/14/2003423161|titlu=Chinese manipulation goes to the birds - Taipei Times|data=2008-09-14|sit=www.taipeitimes.com|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> Wara t-tneħħija tal-organizzazzjoni minn BirdLife International fl-2020, l-isem inbidel għal Federazzjoni tal-Għasafar Selvaġġi tat-Tajwan (TWBF).<ref>{{Ċita web|url=https://www.bird.org.tw/news/602|titlu=Statement on Taiwan Wild Bird Federation Name Change and Clarifications on Removal from BirdLife International|data=2020-09-24|sit=社團法人中華民國野鳥學會|lingwa=zh-hant|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Staff|isem=Reuters|titlu=British charity flagged separatism concerns in Taiwan-China bird flap|url=https://www.reuters.com/article/us-taiwan-environment-politics/british-charity-flagged-separatism-concerns-in-taiwan-china-bird-flap-idUSKCN26G0O3|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> === Tneħħija tal-Federazzjoni Ċiniża tal-Għasafar Selvaġġi tat-Tajwan === F'Diċembru 2019, BirdLife International talbet lill-Federazzjoni Ċiniża tal-Għasafar Selvaġġi tat-Tajwan (CWBF) biex tindirizza l-kwistjonijiet li ġejjin biex ma tissograx it-tneħħija mill-programm ta' partenarjat:<ref>{{Ċita web|url=https://www.bird.org.tw/news/585|titlu=Statement on the Removal of the Chinese Wild Bird Federation from BirdLife International|data=2020-09-15|sit=社團法人中華民國野鳥學會|lingwa=zh-hant|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> # L-isem Ċiniż tal-organizzazzjoni (biċ-Ċiniż: 中華民國野鳥學會, <abbr>lit</abbr><abbr>teralment</abbr> "Federazzjoni tal-Għasafar Selvaġġi tar-Repubblika taċ-Ċina") joħloq riskju operazzjonali għal BirdLife International u għandu jinbidel. # Is-CWBF kellha tiffirma dokument u timpenja ruħha formalment biex ma tippromwovix jew titkellem favur il-leġittimità tar-Repubblika taċ-Ċina (Tajwan). # BirdLife International ma kinitx se tibqa' tipparteċipa f'xi avveniment relatat jew iffinanzjat, parzjalment jew kollu, mill-gvern tat-Tajwan jew mill-aġenziji tiegħu, u ma kinitx se tħalli l-użu tal-logo tagħha jiġi assoċjat ma' tali avvenimenti. # BirdLife International ma kinitx se tħalli l-użu tal-isem jew tal-logo tagħha fi kwalunkwe dokument li fih il-bandiera, is-simboli jew l-emblemi tat-Tajwan. Madankollu, BirdLife International iddikjarat li anke jekk is-CWBF tindirizza t-talbiet kollha tagħha, xorta waħda setgħet titneħħa mill-programm ta' partenarjat ta' BirdLife International. Fis-7 ta' Settembru 2020, qabel ma s-CWBF kellha l-opportunità li tiddiskuti t-talbiet ta' BirdLife International fil-laqgħa tal-Assemblea Ġenerali, il-Kunsill Globali ta' BirdLife International ivvota li jneħħi lis-CWBF mill-programm ta' partenarjat tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://qz.com/1903623/bird-conservation-ngo-boots-taiwan-group-over-china-relationship|titlu=China’s micro-aggressions against Taiwan have reached the world of birding|data=2020-09-15|sit=Quartz|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-24}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Staff|isem=Reuters|titlu=Taiwan conservationists say kicked out of global bird group in China row|url=https://uk.reuters.com/article/us-taiwan-environment-politics/taiwan-conservationists-say-kicked-out-of-global-bird-group-in-china-row-idUSKBN2661G4|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200917021043/https://uk.reuters.com/article/us-taiwan-environment-politics/taiwan-conservationists-say-kicked-out-of-global-bird-group-in-china-row-idUSKBN2661G4|arkivju-data=2020-09-17|url-status=dead}}</ref> Il-Kap Eżekuttiv ta' BirdLife International [[Patricia Zurita]] sussegwentement ħarġet dak li [[Reuters]] iddeskriva bħala "sarima", bi struzzjonijiet biex il-persunal tagħha ma jikkummentax fil-pubbliku dwar "l-istqarrija sfurtunatament pubblika" tas-CWBF. Zurita kitbet, "Jekk tirċievu kwalunkwe mistoqsija rigward din il-kwistjoni, jekk jogħġobkom TIKKUMMENTAWX u minflok irreferu l-kwistjoni lili direttament". Il-korrispondenza bejn is-CWBF u BirdLife International ġiet irrilaxxata mis-CWBF fid-19 ta' Settembru 2020 biex turi li s-CWBF kienet innegozjat b'rieda tajba qabel it-tneħħija tagħha u kienet lesta tiddiskuti t-tibdil tal-isem.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Davidson|isem=Helen|data=2020-09-25|titlu=Hawk or dove? Birdwatching world's feathers ruffled over Taiwan independence|url=https://www.theguardian.com/world/2020/sep/25/hawk-or-dove-birdwatching-worlds-feathers-ruffled-over-taiwan-independence|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-24}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Organizzazzjonijiet internazzjonali]] [[Kategorija:Ornitoloġija]] 3oyri707tg984q7ee9qy1u5y95r7gtw Demokrazija 0 34460 330349 330294 2026-05-30T17:18:16Z ToniSant 4257 added [[Category:Politika]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330349 wikitext text/x-wiki [[Stampa:The Parthenon in Athens.jpg|daqsminuri|Il-[[Akropoli ta' Ateni|Parthenon]] ta' Ateni jitqies bħala simbolu tad-demokrazija.]] Id-'''demokrazija''' hija forma ta' governanza li permezz tagħha l-poter [[Politika|politiku]] jinkiseb min-nies jew mill-popolazzjoni ta' stat.<ref>Schwartzberg, Melissa (2014). "Democracy". ''The Encyclopedia of Political Thought''. pp. 851–862. doi:10.1002/9781118474396.wbept0248. ISBN <bdi>978-1-4051-9129-6</bdi>.</ref><ref>{{Ċita aħbar|titlu=Democracy {{!}} Definition, History, Meaning, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/democracy|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-29}}</ref><ref>Przeworski, Adam (2024). "Who Decides What Is Democratic?". ''Journal of Democracy''. '''35''' (3): 5–16. doi:10.1353/jod.2024.a930423. ISSN 1086-3214.</ref> Skont definizzjoni minimalista tad-demokrazija, il-mexxejja jiġu eletti permezz ta' elezzjonijiet kompetittivi filwaqt li d-definizzjonijiet iktar wesgħin jew massimalisti jorbtu d-demokrazija mal-garanziji tal-libertajiet ċivili u d-drittijiet tal-[[bniedem]] apparti l-elezzjonijiet kompetittivi.<ref>Dahl, Robert A.; Shapiro, Ian; Cheibub, Jose Antonio (2003). ''The Democracy Sourcebook''. MIT Press. p. 31. ISBN <bdi>978-0-262-54147-3</bdi>.</ref><ref>Møller, Jørgen; Skaaning, Svend-Erik (January 2013). "Regime Types and Democratic Sequencing". ''Journal of Democracy''. '''24''' (1): 142–155. doi:10.1353/jod.2013.0010. ISSN 1045-5736.</ref> F'demokrazija diretta, il-poplu jkollu l-awtorità diretta li jagħmel deliberazzjonijiet u li jiddeċiedi dwar il-leġiżlazzjoni. F'demokrazija rappreżentattiva, il-poplu jagħżel l-uffiċjali tal-governanza permezz ta' elezzjonijiet. Id-definizzjoni ta' "poplu" u l-modi kif l-awtorità tiġi kondiviża fi ħdan il-poplu jew iddelegata minnu nbidlu mal-milja taż-żminijiet u b'rati li jvarjaw minn pajjiż għal ieħor. Il-karatteristiċi tad-demokrazija spiss jinkludu l-libertà tal-ġemgħa, il-libertà tal-assoċjazzjoni, il-proprjetà personali, il-libertà tar-[[reliġjon]] u tal-[[kelma]], iċ-ċittadinanza, il-kunsens ta' dawk li jiġu ggvernati, id-drittijiet tal-votazzjoni, il-libertà miċ-ċaħda governattiva mhux ġustifikata tad-dritt tal-ħajja u tal-libertà, u d-drittijiet tal-minoranzi.<ref>Watkins, Frederick (1970). "Democracy". ''Encyclopædia Britannica''. Vol. 7 (Expo '70 hardcover ed.). William Benton. pp. 215–23. ISBN <bdi>978-0-85229-135-1</bdi>.</ref> In-nozzjoni tad-demokrazija evolviet b'mod konsiderevoli maż-żmien. Matul l-[[Storja|istorja]], wieħed jista' jsib evidenza ta' demokrazija diretta, fejn il-komunitajiet kienu jieħdu deċiżjonijiet permezz ta' ġemgħat popolari. Illum il-ġurnata, il-forma dominanti tad-demokrazija hija d-demokrazija rappreżentattiva, fejn iċ-ċittadini jeleġġu lill-uffiċjali tal-gvern biex jiggvernaw f'isimhom, pereżempju f'demokrazija parlamentari jew presidenzjali. Fil-varjant komuni tad-demokrazija liberali, is-setgħat tal-maġġoranza jiġu eżerċitati fi ħdan il-qafas ta' demokrazija rappreżentattiva, iżda l-kostituzzjoni u l-qorti suprema jillimitaw lill-maġġoranza u jipproteġu lill-minoranzi — normalment billi jiġi żgurat li kulħadd igawdi minn ċerti drittijiet tal-individwu, bħal-libertà tal-kelma jew il-libertà tal-assoċjazzjoni. It-terminu tfaċċa fis-seklu 5 [[Ante Christum natum|Q.K]]. fil-bliet-stati [[Greċja antika|Griegi]], b'mod partikolari f'[[Ateni]] Klassika, u kien ifisser "it-tmexxija tal-poplu", b'kuntrast mal-aristokrazija (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ἀριστοκρατία, ''aristokratía''), li tfisser "it-tmexxija tal-elit". Prattikament fil-gvernijiet demokratiċi kollha tul l-istorja tal-qedem u moderna, iċ-ċittadinanza demokratika inizjalment kienet ristretta għal klassi tal-elit, li iktar 'il quddiem ġiet estiża għaċ-ċittadini adulti kollha. Fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji moderni, dan inkiseb permezz tal-movimenti tas-suffraġju tas-sekli 19 u 20. Id-demokrazija tikkuntrasta mal-forom ta' governanza fejn il-poter ma jinbitx mill-popolazzjoni ġenerali ta' stat, pereżempju s-sistemi awtoritarji. Storikament is-sistemi demokratiċi kienu forma rari u vulnerabbli ta' governanza, iżda dawn saru iktar prevalenti mis-seklu 19 'l hawn, b'mod partikolari permezz ta' diversi mewġiet ta' demokratizzazzjoni. Id-demokrazija għandha leġittimità konsiderevoli fid-dinja moderna, peress li l-opinjoni pubblika fir-reġjuni dinjin normalment huma favur is-sistemi demokratiċi ta' governanza meta mqabbla mal-alternattivi, u peress li saħansitra l-istati awtoritarji jippruvaw ipinġu lilhom infushom bħala demokratiċi. Id-demokrazija b'mod iktar konsistenti tirriżulta f'saħħa, f'[[edukazzjoni]] u f'eżiti ekonomiċi mtejba. Skont l-indiċijiet ta' ''V-Dem Democracy'' u l-Indiċi tad-Demokrazija ta' ''The Economist'', inqas minn nofs il-popolazzjoni tad-dinja tgħix f'demokrazija mill-2022. Fl-istess ħin, filwaqt li d-demokrazija rappreżentattivi tingħata valur siewi b'mod mifrux, iċ-Ċentru tar-Riċerka ta' Pew sab li l-garr rigward il-prestazzjoni demokratika huwa komuni saħansitra f'bosta demokraziji stabbiliti.<ref>{{Ċita web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2025/06/30/dissatisfaction-with-democracy-remains-widespread-in-many-nations/|titlu=Dissatisfaction with democracy remains widespread in many nations|kunjom=Wike|isem=Richard|kunjom2=Fetterolf|isem2=Janell|kunjom3=Schulman|isem3=Jonathan|data=2025-06-30|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Karatteristiċi == Għalkemm id-demokrazija fid-demokraziji purament rappreżentattivi hija mifhuma b'rabta mal-votazzjoni, ma jeżisti l-ebda konsensus dwar definizzjoni preċiża tad-demokrazija. Jeżistu wisq approċċi. Kien hemm studju li identifika 2,234 aġġettiv li jintuża għad-deskrizzjoni tad-demokrazija bil-[[lingwa Ingliża]]. Minkejja dan, hemm fehim iktar profond – bħal dak ta' [[Abraham Lincoln]]: : ''"Governanza tan-nies, min-nies, għan-nies"'' jew dik ta' [[Karl Popper]] li ssostni li l-ħarsa "klassika" lejn id-demokrazija hi, "fil-qosor, it-teorija li d-demokrazija hija t-tmexxija tal-poplu u li l-poplu għandu d-dritt li jiggverna hu. Il-prinċipji demokratiċi huma riflessi fiċ-ċittadini eliġibbli kollha, ilkoll indaqs quddiem il-[[Dritt|liġi]] u lkoll b'aċċess ugwali għall-proċessi leġiżlattivi. Pereżempju, f'demokrazija rappreżentattiva, kull vot (fit-teorija) għandu l-istess piż, u l-libertà taċ-ċittadini eliġibbli hija żgurata permezz ta' drittijiet u libertajiet leġittimizzati li tipikament ikunu mnaqqxa f'kostituzzjoni, filwaqt li użi oħra tad-"demokrazija" jaf jħaddnu d-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini jivvutaw direttament fuq id-diversi kwistjonijiet li jinqalgħu. Skont in-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]], id-demokrazija "tipprovdi ambjent li jirrispetta d-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali, u fejn ir-rieda espressa liberament tal-poplu tiġi eżerċitata". Skont teorija partikolari d-demokrazija tirrikjedi tliet prinċipji fundamentali: il-kontroll 'il fuq (sovranità fl-iżjed livelli baxxi tal-awtorità), l-ugwaljanza politika, u n-normi soċjali li permezz tagħhom l-individwi u l-istituzzjonijiet iqisu biss atti aċċettabbli li jirriflettu l-ewwel żewġ prinċipji tal-kontroll 'il fuq u l-ugwaljanza politika. L-ugwaljanza legali, il-libertà politika u l-istat ta' dritt sikwit jiġu identifikati bħala l-karatteristiċi ewlenin ta' demokrazija li tiffunzjona sew. F'xi pajjiżi, b'mod partikolari fir-[[Renju Unit]] (minn fejn oriġinat is-sistema ta' Westminster), il-prinċipju dominanti hu dak tas-sovranità Parlamentari, filwaqt li tinżamm l-indipendenza ġudizzjarja. Fl-[[Indja]], is-sovranità Parlamentari hija soġġetta għall-Kostituzzjoni tal-Indja li tinkludi rieżami ġudizzjarju. Għalkemm it-terminu "demokrazija" tipikament jintuża fil-kuntest ta' stat politiku, il-prinċipji wkoll huma applikabbli potenzjalment għall-organizzazzjonijiet privati, bħal klabbs, għaqdiet u ditti. Id-demokraziji jistgħu jużaw bosta metodi differenti ta' teħid tad-deċiżjonijiet, iżda t-tmexxija tal-maġġoranza hija l-forma dominanti. Mingħajr kumpens, bħal protezzjonijiet legali tad-drittijiet tal-individwu jew kollettivi, il-minoranzi politiċi jistgħu jiġu mgħakksa mit-"tirannija tal-maġġoranza". It-tmexxija tal-maġġoranza tinvolvi approċċ kompetittiv, għad-differenza tad-demokrazija tal-konsensus, u b'hekk tinħoloq il-ħtieġa li l-elezzjonijiet, u ġeneralment id-deliberazzjoni, ikunu sostantivament u proċeduralment "ġusti" u ekwi. Fżxi pajjiżi, il-libertà tal-espressjoni politika, il-libertà tal-kelma u l-libertà tal-istampa jitqiesu bħala importanti biex jiġi żgurat li l-votanti jkunu infurmati sew, u b'hekk ikunu jistgħu jivvutaw skont l-interessi u t-twemmin tagħhom stess. Ġie ssuġġerit ukoll li karatteristika bażika tad-demokrazija hija l-kapaċità li l-votanti kollha jipparteċipaw b'mod ħieles u sħiħ fil-[[ħajja]] tas-soċjetà tagħhom. Bl-enfasi fuq in-nozzjonijiet tal-kuntratt soċjali u r-rieda kollettiva tal-votanti kollha, id-demokrazija tista' tkun ikkaratterizzata wkoll bħala forma ta' kollettiviżmu politiku peress li tiġi definita bħala forma ta' governanza fejn iċ-ċittadini eliġibbli kollha jkollhom vuċi ugwali fit-tfassil tal-liġijiet. Ir-repubbliki, għalkemm spiss ikunu assoċjati popolarment mad-demokrazija minħabba l-prinċipju kondiviż tal-kunsens mogħti minn dawk li jiġu ggvernati għat-tmexxija, mhux neċessarjament ikunu demokraziji, għax ir-repubblikaniżmu ma jispeċifikax ''kif'' in-nies għandhom imexxu. Tradizzjonalment it-terminu "repubblika" kien iħaddan kemm id-demokraziji kif ukoll l-aristokraziji u l-varjanti tagħhom. F'sens modern, il-forma ta' governanza repubblikana hija forma ta' governanza mingħajr monarka. Minħabba f'hekk, id-demokraziji jistgħu jkunu repubbliki jew monarkiji kostituzzjonali, bħar-Renju Unit, fejn il-monarka ma jkunx il-mexxej. == Storja == [[Stampa:Discurso funebre pericles.PNG|daqsminuri|[[Pittura]] tas-seklu 19 ta' [[Philipp Foltz]] li turi lil Pericles jagħti d-diskors funebri famuż tiegħu quddiem il-ġemgħa jew l-assemblea.]] Il-ġemgħat demokratiċi għandhom żmien daqs kemm għandha żmien l-ispeċi umana u ilhom jeżistu tul l-istorja umana, iżda sas-seklu 19, il-figuri [[Politiku|politiċi]] ewlenin fil-biċċa l-kbira opponew id-demokrazija. It-teoriċi repubblikani rabtu d-demokrazija ma' daqs ċkejken: iktar ma kienu jikbru fid-daqs l-unitajiet politiċi, iktar kienet tiżdied il-probabbiltà li l-gvern isir tiranniku. Fl-istess waqt, l-unitajiet politiċi żgħar kienu vulnerabbli għall-ħakma. Montesquieu kiteb, "Jekk repubblika tkun żgħira, tinqered minn qawwa barranija; jekk tkun kbira, tinqered mill-imperfezzjoni interna". Skont ix-xjenzat politiku tal-Università ta' Johns Hopkins [[Daniel Deudney]], il-ħolqien tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], bid-daqs kbir u s-sistema ta' kontrolli u bilanċi tagħha, kienet soluzzjoni għall-problemi doppji tad-daqs. Fis-soċjetajiet ta' madwar id-dinja seħħew forom ta' demokrazija b'mod organiku li ma kellhom l-ebda kuntatt ma' xulxin. === Oriġini === ==== [[Greċja]] u [[Ruma]] ==== [[Stampa:Cleisthenes.jpg|daqsminuri|Bust modern ta' Cleisthenes, magħruf bħala "l-missier tad-demokrazija ta' Ateni".]] It-terminu ''demokrazija'' tfaċċa għall-ewwel darba fil-ħsieb politiku u [[Filosofija|filosofiku]] tal-Greċja Antika fil-belt-stat ta' Ateni fl-antikità klassika. Il-kelma ġejja minn ''dêmos'' li tfisser "nies (komuni)" u minn ''krátos'' li tfisser "qawwa/setgħa". Taħt Cleisthenes, f'Ateni ġie stabbilit dak li huwa maħsub bħala l-ewwel eżempju ta' tip ta' demokrazija fis-seklu 6 Q.K. (508–507 Q.K.). Cleisthenes huwa meqjus bħala "l-missier tad-demokrazija ta' Ateni". L-ewwel użu attestat tal-kelma demokrazija jinsab fix-xogħlijiet ta' proża tal-ħabta tal-430 Q.K., bħall-''Istorji'' ta' Erodotu, iżda l-użu tagħha kien eqdem b'diversi deċennji, peress li żewġ persuni minn Ateni li twieldu għall-ħabta tal-470 Q.K. kien jisimhom Democrates, isem politiku ġdid — x'aktarx b'appoġġ għad-demokrazija — li ngħata fi żmien ta' dibattiti dwar kwistjonijiet kostituzzjonali f'Ateni. Aeschylus jalludi bis-saħħa wkoll għall-kelma fid-dramm tiegħu ''Is-Supplikanti'', li ttella' għall-ħabta tal-463 Q.K., fejn isemmi "l-id tat-tmexxija tal-kotra" [''demou kratousa cheir'']. Qabel dak iż-żmien, il-kelma li kienet tiddefinixxi s-sistema politika ġdida ta' Cleisthenes x'aktarx li kienet ''isonomija'', li tfisser ugwaljanza politika. Id-demokrazija ta' Ateni ħadet is-sura ta' demokrazija diretta, u kellha żewġ karatteristiċi li jiddistingwuha: l-għażla aleatorja ta' ċittadini ordinarji biex jimlew il-ftit karigi amministrattivi u ġudizzjarji eżistenti tal-gvern, u ġemgħa leġiżlattiva li kienet tikkonsisti mill-maġġoranza taċ-ċittadini ta' Ateni. Iċ-ċittadini eliġibbli kollha kienu jitħallew jitkellmu u jivvutaw fil-ġemgħa jew fl-assemblea, fejn kienu jiġu stabbiliti l-liġijiet tal-belt-stat. Madankollu, iċ-ċittadinanza ta' Ateni ma kinitx tingħata lin-[[Mara|nisa]], lill-[[Skjavitù|ilsiera]], lill-barranin (μέτοικοι / ''métoikoi''), u liż-żgħażagħ taħt l-età tas-servizz militari. Effettivament, resident wieħed minn kull erba' f'Ateni kienu jikkwalifikaw bħala ċittadini. Is-sjieda tal-art ma kinitx rekwiżit għaċ-ċittadinanza. L-esklużjoni ta' partijiet kbar tal-popolazzjoni mill-korp taċ-ċittadini hija marbuta mill-qrib mal-fehim tal-qedem taċ-ċittadinanza. Fil-biċċa l-kbira ta' żmien il-qedem, il-benefiċċju taċ-ċittadinanza kien marbut mal-obbligu tal-ġlied fil-kampanji militari. Id-demokrazija ta' Aterni mhux biss kienet ''diretta'' fis-sens li d-deċiżjonijiet kienu jittieħdu mill-ġemgħa, iżda anke l-''iżjed diretta'' fis-sens li l-ġemgħa permezz tal-istrutturi bħall-assemblea, is-senat u l-qrati legali kienet tikkontrolla l-proċess politiku kollu u proporzjon kbir taċ-ċittadini kienu jkunu involuti b'mod kostanti fl-affarijiet pubbliċi. Minkejja li d-drittijiet tal-individwu ma kinux żgurati mill-kostituzzjoni ta' Ateni fis-sens modern (il-Griegi tal-qedem ma kellhomx kelma għal "drittijiet"), dawk li kienu ċittadini ta' Ateni kienu jgawdu l-libertajiet tagħhom mhux f'oppożizzjoni għall-gvern iżda billi jgħixu f'belt li ma kinitx soġġetta għal xi setgħa oħra u billi huma stess ma kinux soġġetti għat-tmexxija ta' ħaddieħor. [[Stampa:Austria Parlament Athena bw.jpg|daqsminuri|[[Statwa]] ta' Atena, id-divinità femminili patruna ta' Ateni, quddiem il-binja tal-Parlament tal-Awstrija. Atena ntużat bħala simbolu internazzjonali tal-libertà u tad-demokrazija mill-inqas mill-aħħar tas-seklu 18.]] Il-votazzjoni tfaċċat fi [[Sparta]] saħansitra fis-700 Q.K. L-ekkleżjastiċi ta' Sparta kienu ġemgħa tal-poplu, li kienet tiltaqa' darba fix-xahar, fejn kull ċittadini maskili ta' mill-inqas 20 sena seta' jipparteċipa. Fl-assemblea, l-Ispartani kienu jeleġġu l-mexxejja u jixħtu l-voti tagħhom bl-għajjat (il-votazzjoni kienet tiġi deċiża skont l-ikbar għajta tal-folla). [[Aristotli]] ddeskriva dan il-metodu bħala "tat-tfal", meta mqabbel mas-sistema tal-votazzjoni fuq poloz tal-ġebel użata miċ-ċittadini ta' Ateni. Sparta adottat din is-sistema minħabba s-sempliċità tagħha, u biex jiġi evitat kull tip ta' preġudizzju, xiri jew qerq fil-votazzjoni, li kienu predominanti fl-elezzjonijiet demokratiċi bikrin. Barra minn hekk, id-depożizzjoni tar-Renju Ruman ħolqot sistema b'element demokratiku fil-forma ta' bosta ġemgħat popolari differenti. Minkejja li r-Repubblika Rumana tat kontribut sinifikanti għal bosta aspetti tad-demokrazija, frazzjon biss mir-Rumani kienu ċittadini li kellhom il-vot fl-elezzjonijiet għall-maġistrati. Il-voti tas-setgħana kienu jingħataw iktar piż permezz ta' sistema ta' votazzjoni ponderata, għaldaqstant il-biċċa l-kbira tal-uffiċjali għoljin, inkluż il-membri tas-Senat, kienu jiġu minn ftit familji għonja u nobbli. Il-mudell Ruman ta' governanza ispira bosta ħassieba politiċi tul is-sekli. ==== Indja tal-qedem ==== Vaishali, il-[[belt kapitali]] tal-Lega ta' Vajjika (Vrijji mahajanapada) tal-Indja, titqies bħala wieħed mill-ewwel eżempji ta' repubblika għall-ħabta tas-seklu 6 Q.K. ==== Amerki ==== [[Kultura|Kulturi]] oħra, bħall-Iroquois fl-Amerki, żviluppaw ukoll forma ta' soċjetà demokratika bejn l-1450 u l-1660 (u possibbilment fl-1142), ferm qabel ma kellhom kuntatt mal-[[Ewropa|Ewropej]]. Din id-demokrazija għadha preżenti sal-lum u hija l-iżjed demokrazija rappreżentattiva antika eżistenti fid-dinja. === [[Medjuevu|Medju Evu]] === [[Stampa:Magna Carta (British Library Cotton MS Augustus II.106).jpg|daqsminuri|Il-Manja Karta.]] Filwaqt li l-biċċa l-kbira tar-reġjuni fl-Ewropa matul il-Medju Evu kienu mmexxijin mill-kleru jew minn sinjuri fewdali, kienu jeżistu diversi sistemi li kienu jinvolvu l-elezzjonijiet jew il-ġemgħat, għalkemm spiss kienu jinvolvu parti żgħira mill-popolazzjoni. Fl-Iskandinavja, kien hemm korpi magħrufa ta' nies ħielsa ppreseduti minn kelliem tal-liġi. Dawn il-korpi ta' deliberazzjoni kienu responsabbli għas-soluzzjoni ta' kwistjonijiet politiċi, u xi varjanti kienu jinkludu l-Althing fl-[[Iżlanda]] u l-Løgting fil-[[Gżejjer Faroe|Gżejjer Faeroe]]. Il-''veche'', fil-[[Ewropa tal-Lvant|Lvant tal-Ewropa]], kien korp simili għal dawk tal-Iskandinavja. Fil-[[Knisja Kattolika]] Rumana, il-[[Papa]] ilu jiġi elett minn [[konklav]] Papali magħmul mill-kardinali mill-1059. L-ewwel korp Parlamentari ddokumentat fl-Ewropa kien il-Cortes ta' [[León]]. Stabbilit minn [[Alfonsu IX|Alfonso IX]] fl-1188, il-Cortes kellu l-awtorità għall-iffissar tat-tassazzjoni, għall-affarijiet barranin u għal-leġiżlazzjoni, għalkemm in-natura eżatta tar-rwol tiegħu għadha kkontestata. Ir-Repubblika ta' [[Ragusa]], stabbilita fl-1358 u ċċentrata madwar il-belt ta' [[Dubrovnik]], ipprovdiet drittijiet ta' rappreżentanza u ta' votazzjoni lill-aristokrazija maskili tagħha biss. Diversi bliet-stati u sistemi ta' governanza Taljani kellhom forom ta' governanza repubblikani. Pereżempju, ir-Repubblika ta' [[Firenze]], stabbilita fl-1115, kienet immexxija mis-Signoria u l-membri tagħha kienu jintgħażlu bix-xorti. Fil-Frisja tas-sekli 10–15, soċjetà mhux fewdali distinta, id-dritt tal-votazzjoni dwar kwistjonijiet lokali u dwar l-uffiċjali tal-kontea kien ibbażat fuq id-daqs tal-art. Il-''Kouroukan Fouga'' qasam l-Imperu tal-[[Mali]] fi klans tat-tmexxija li kienu rrappreżentati f'ġemgħa kbira msejħa l-''Gbara''. Madankollu, id-dokument wassal biex il-Mali jkun iktar simili għal monarkija kostituzzjonali milli repubblika demokratika. Il-Parlament tal-[[Renju Unit|Ingilterra]] kellu l-għeruq tiegħu fir-restrizzjonijiet tal-poter tar-rejiet miktubin fil-''Magna Carta'' (1215), li b'mod espliċitu ħarset ċerti drittijiet tas-sudditi tar-Re u b'mod impliċitu appoġġat dak li mbagħad sar id-digriet Ingliż tal-''habeas corpus'', li jissalvagwardja l-libertà individwali mill-ħabs illegali u li jagħti d-dritt tal-appell. L-ewwel assemblea nazzjonali rappreżentattiva fl-Ingilterra kienet il-Parlament ta' [[Simon de Montfort]] fl-1265. Il-preżenza tat-tressiq tal-petizzjonijiet hija fost l-iżjed evidenza bikrija tal-użu tal-Parlament bħala forum biex jiġi indirizzat it-tħassib ġenerali tan-nies ordinarji. Madankollu, is-setgħa tas-sejħa tal-Parlament baqgħet f'idejn il-monarka. Xi studji kkollegaw l-istabbiliment tal-istituzzjonijiet Parlamentari fl-Ewropa matul il-Medju Evu mal-agglomerazzjonijiet urbani u mal-ħolqien ta' klassijiet ġodda, bħall-[[Artiġjan|artiġjani]], kif ukoll mal-preżenza tan-nobbli u tal-eliti reliġjużi. L-istudjużi kkollegaw ukoll l-istabbiliment tal-governanza rappreżentattiva mal-frammentazzjoni politika relattiva tal-Ewropa. Ix-xjenzat politiku [[David Stasavage]] jikkollega l-frammentazzjoni tal-Ewropa, u d-demokratizzazzjoni sussegwenti tagħha, mal-mod kif sfaxxa l-[[Imperu Ruman]]: it-territorju Ruman inħakem minn gruppi frammentati żgħar ta' tribujiet Ġermaniċi, u dan wassal għall-ħolqien ta' unitajiet politiċi żgħar fejn il-mexxejja kienu relattivament dgħajfin u kienu jeħtieġu l-kunsens taċ-ċittadini tagħhom biex jifilħu għat-theddidiet barranin. Fil-[[Polonja]], id-demokrazija nobbli kienet ikkaratterizzata minn żieda fl-attività tan-nobbiltà nofsanija, li riedet iżżid is-sehem tagħha fl-eżerċitar tal-poter għas-spejjeż tal-manjati. Il-manjati ddominaw l-iżjed karigi importanti fl-istat (lajċi u ekkleżjastiċi) u kienu jinġabru fil-kunsill irjali, li iktar 'il quddiem sar is-senat. L-importanza dejjem tikber tan-nobbiltà nofsanija kellha impatt fuq l-istabbiliment tal-istituzzjoni tal-art magħrufa bħala s-''sejmik'' (assemblea lokali), li sussegwentement kisbet iktar drittijiet. Matul is-seklu 15 u l-ewwel nofs tas-seklu 16, is-sejmiks ingħataw iktar u iktar poter u saru l-iżjed istituzzjonijiet importanti tal-poter lokali. Fl-1454, [[Casimir IV Jagiellon]] ta lis-sejmiks id-dritt li jiddeċiedu dwar it-taxxi u li jorganizzaw mobilizzazzjoni tal-massa fl-Istatuti ta' Nieszawa. Huwa wiegħed ukoll li ma kienx se joħloq liġijiet ġodda mingħajr il-kunsens tagħhom. === Era moderna === ==== Perjodu modern bikri ==== [[Stampa:House of Commons during King Charles I's reign, circa 1640-1642 from NPG.jpg|daqsminuri|Matul is-sekli, il-Parlament Ingliż kulma jmur illimita l-poter tal-monarkija Ingliża, proċess li x'aktarx li laħaq il-qofol tiegħu fil-Gwerra Ċivili Ingliża.]] Fl-Ingilterra tas-[[seklu 17]], kien hemm interess imġedded fil-Manja Karta. Il-Parlament tal-Ingilterra għadda l-Petizzjoni tad-Drittijiet fl-1628 li stabbiliet ċerti libertajiet għas-sudditi. Il-Gwerra Ċivili Ingliża (1642–1651) ġiet miġġielda bejn ir-Re u Parlament oligarkiku iżda elett, u matul dan iż-żmien iffurmat l-idea ta' partit politiku, bi gruppi jiddibattu d-drittijiet għar-rappreżentanza politika matul id-Dibattiti ta' Putney tal-1647. Sussegwentement, il-Protettorat (1653–59) u l-Integrazzjoni mill-Ġdid Ingliża (1660) integraw iktar tmexxija awtokratika, għalkemm il-Parlament għadda l-Att dwar il-''Habeas Corpus'' fl-1679 li saħħaħ il-konvenzjoni li pprojbixxiet id-detenzjoni mingħajr biżżejjed raġunijiet jew evidenza. Wara r-Rivoluzzjoni Glorjuża tal-1688, il-Liġi tad-Drittijiet ġiet ippromulgata fl-1689 u din ikkodifikat ċerti drittijiet u libertajiet u għadha fis-seħħ. Il-liġi stabbiliet ir-rekwiżiti li jsiru elezzjonijiet regolari, ir-regoli għal-libertà tal-kelma fil-Parlament u limitat il-poter tal-monarka, u b'hekk żgurat, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-Ewropa ta' dak iż-żmien, li l-assolutiżmu rjali ma jipprevalix. L-istoriċi ekonomiċi [[Douglass North]] u [[Barry Weingast]] ikkaratterizzaw l-istituzzjonijiet implimentati fir-Rivoluzzjoni Glorjuża bħala suċċess kbir f'termini tar-restrizzjonijiet tal-governanza u l-iżgurar tal-protezzjoni tad-drittijiet tal-proprjetà. [[Stampa:Godfrey Kneller - Portrait of John Locke (Hermitage).jpg|daqsminuri|John Locke espanda t-teorija tal-kuntratt soċjali ta' Thomas Hobbes u żviluppa l-kunċett tad-drittijiet naturali, id-dritt tal-proprjetà privata u l-prinċipju ta' kunsens tal-iggvernati. L-ideat tiegħu jiffurmaw il-bażi ideoloġika tad-demokraziji liberali moderni.]] L-interess imġedded fil-Manja Karta, il-Gwerra Ċivili Ingliża, u r-Rivoluzzjoni Glorjuża fis-seklu 17 xprunaw it-tkabbir ta' filosofija politika fil-Gżejjer Brittaniċi. [[Thomas Hobbes]] kien l-ewwel filosfu li fassal teorija dettaljata dwar il-kuntratt soċjali. Fil-''Leviathan'' (1651), Hobbes ħareġ bit-teorija li l-individwi li jgħixu fin-natura kienu jgħixu ħajja "solitarja, fqira, kerha, iebsa u qasira" u kienu jagħmlu gwerer kontinwi kontra kulħadd. Sabiex tiġi evitata l-okkorrenza tal-istat anarkiku tan-natura, Hobbes irraġuna li l-individwi kienu jċedu d-drittijiet tagħhom lil qawwa awtoritarja setgħana. Fi kliem ieħor, Hobbes tkellem favur monarkija assoluta, li fl-opinjoni tiegħu kienet l-aqwa forma ta' governanza. Iktar 'il quddiem, il-filosfu u t-[[tabib]] [[John Locke]] ħareġ b'interpretazzjoni differenti dwar it-teorija tal-kuntratt soċjali. Fiż-''Żewġ Trattati tal-Governanza'' (1689) tiegħu, Locke sostna li l-individwi kollha kellhom id-drittijiet inaljenabbli għall-ħajja, għal-libertà u għall-proprjetà. Skont Locke, l-individwi kienu jinġabru volontarjament flimkien biex jiffurmaw stat bl-għan li jiddefendu drittijiethom. Għal Locke kienu partikolarment importanti d-drittijiet tal-proprjetà, li skont Locke kienu jirrikjedu l-ħarsien, li kien l-iskop primarju tal-gvern. Barra minn hekk, Locke sostna li l-gvernijiet kienu leġittimi biss jekk kellhom il-kunsens ta' dawk li kienu ggvernati. Skont Locke, iċ-ċittadini kellhom id-dritt jirribellaw kontra l-gvern jekk dan kien jaġixxi kontra l-interessi tagħhom jew isir tiranniku. Għalkemm ma tantx kienu moqrija matul ħajtu, ix-xogħlijiet ta' Locke jitqiesu bħala d-dokumenti li jsejsu l-ħsieb liberali u influwenzaw ferm il-mexxejja tar-Rivoluzzjoni Amerikana u iktar 'il quddiem ir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]]. Il-qafas demokratiku liberali tiegħu tal-governanza għadu l-forma ewlenija tad-demokrazija fid-dinja. Fir-repubbliki tal-Cossack tal-[[Ukrajna]] fis-sekli 16 u 17, l-Etmanat tal-Cossack u s-Sich ta' Zaporizhia, id-detentur tal-ogħla kariga ta' Hetman kien jiġi elett mir-rappreżentanti tad-distretti tal-pajjiż. Fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], il-governanza rappreżentattiva bdiet f'Jamestown, Virginia, bl-elezzjoni tal-Kamra tal-Burgesses (il-prekursur tal-Assemblea Ġenerali ta' Virginia) fl-1619. Il-Puritani Ingliżi li għamlu migrazzjoni mill-1620 stabbilew kolonji f'New England, fejn kien hemm governanza lokali demokratika; il-poter ta' dawn l-assemblej lokali kien ivarja ferm tul il-perjodu kolonjali. Madankollu, uffiċjalment kellhom ammonti żgħar ta' poter devolut, peress li l-awtorità aħħarija kienet f'idejn il-monarkija u l-Parlament. Il-Puritani, il-Battisti u l-Quakers li stabbilew dawn il-kolonji applikaw l-organizzazzjoni demokratika tal-kongregazzjonijiet tagħhom anke għall-amministrazzjoni tal-komunitajiet tagħhom fil-ħajja ta' kuljum. ==== Sekli 18 u 19 ==== [[Stampa:The House of Commons 1793-94 by Karl Anton Hickel.jpg|daqsminuri|William Pitt iż-Żgħir jagħti diskors fil-House of Commons tar-Renju Unit.]] L-ewwel Parlament tal-Gran Brittanja ġie stabbilit fl-1707, wara l-fużjoni tar-Renju tal-Ingilterra u r-Renju tal-[[Skozja|Iskozja]] skont l-Atti tal-Unjoni. Żewġ dokumenti ewlenin tal-kostituzzjoni mhux kodifikata tar-Renju Unit, id-Dikjarazzjoni Ingliża tad-Drittijiet tal-1689 (imsejħa mill-ġdid bħala l-Liġi dwar id-Drittijiet tal-1689) u d-Dikjarazzjoni Skoċċiża tad-Drittijiet tal-1689, it-tnejn li huma kienu kkonsolidaw il-pożizzjoni tal-Parlament bħala l-korp suprem tat-tfassil tal-liġijiet u kienu jgħidu li "l-elezzjoni tal-membri tal-Parlament kellha tkun ħielsa". Madankollu, il-Parlament kien jiġi elett biss mis-sidien tal-art maskili, li kienu jammontaw għal 3 % tal-popolazzjoni fl-1780. L-ewwel persuna Brittanika magħrufa ta' nisel Afrikan li vvota f'elezzjoni ġenerali, [[Ignatius Sancho]], ivvota fl-1774 u fl-1780. Matul l-Era tal-Libertà fl-[[Żvezja|Iżvezja]] (1718–1772), id-drittijiet ċivili twessgħu u l-poter għadda mingħand il-monarka għall-Parlament. Ir-raħħala intaxxati kienu rrappreżentati fil-Parlament, għalkemm ma tantx kellhom influwenza, iżda n-nies komuni mingħajr proprjetà intaxxata ma kellhomx suffraġju. Il-ħolqien ta' Repubblika ta' [[Korsika]] ta' għomorha qasir fl-1755 kien tentattiv bikri li tiġi adottata kostituzzjoni demokratika (setgħu jivvutaw l-irġiel u n-nisa kollha li kellhom iktar minn 25 sena). Din il-Kostituzzjoni ta' Korsika kienet l-ewwel waħda bbażata fuq il-prinċipji tal-Illuminiżmu u kienet tinkludi s-suffraġju femminili, xi ħaġa li ma kinitx inkluża fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji l-oħra sas-seklu 20. [[Stampa:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|daqsminuri|It-Tlettax-il Kolonja Brittanika mal-kosta tal-Lvant tal-Amerka ta' Fuq ħarġu Dikjarazzjoni tal-Indipendenza fl-1776.]] L-Amerka kolonjali kellha kwalifikazzjonijiet simili dwar il-proprjetà bħall-Brittanja, u fil-perjodu qabel l-1776 l-abbundanza u d-disponibbiltà tal-art kienet tfisser li għadd kbir ta' kolonjalisti kienu jissodisfaw tali rekwiżiti b'mill-inqas 60 fil-mija tal-irġiel adulti ta' karnaġjon bajda li setgħu jivvutaw. Il-maġġoranza l-kbira tal-irġiel ta' karnaġjon bajda kienu [[Bidwi|bdiewa]] li kienu jissodisfaw ir-rekwiżiti tas-sjieda tal-proprjetà jew tal-ħlas tat-taxxa. Bi ftit eċċezzjonijiet, l-ebda mara jew persuna b'karnaġjon sewda ma setgħu jivvutaw. Vermont, li malli ddikjarat l-indipendenza mill-Gran Brittanja fl-1777, adottat kostituzzjoni mmudellata fuq iċ-ċittadinanza u s-suffraġju demokratiku ta' Pennsylvania għall-irġiel bi proprjetà jew mingħajr proprjetà. Il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti tal-1787 hija l-eqdem kostituzzjoni governattiva kkodifikata li għadha teżisti u li għadha attiva. Il-Kostituzzjoni kienet tipprevedi gvern elett u protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet ċivili, iżda ma temmitx il-jasar u lanqas ma estendiet id-drittijiet tal-votazzjoni fl-Istati Uniti, u minflok ħalliet il-kwistjoni tas-suffraġju f'idejn l-istati individwali. Ġeneralment, l-istati llimitaw is-suffraġju għas-sidien tal-proprjetà maskili u għal dawk li jħallsu t-taxxi ta' karnaġjon bajda. Meta kien hemm l-ewwel elezzjoni Presidenzjali fl-1789, madwar 6 % tal-popolazzjoni kienet eliġibbli biex tivvota. L-Att dwar in-Naturalizzazzjoni tal-1790 illimita ċ-ċittadinanza Amerikana lill-persuni ta' karnaġjon bajda biss. Il-Liġi tad-Drittijiet fl-1791 stabbiliet limiti fuq il-poter tal-gvern sabiex tħares il-libertajiet personali iżda kellha ftit impatt fuq is-sentenzi tal-qrati għall-ewwel 130 sena wara r-ratifika. [[Stampa:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789 (brighter).jpg|xellug|daqsminuri|Ispirata mill-filosfi tal-Illuminiżmu, id-''Dikjarazzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u taċ-Ċittadini'' kellha impatt sinifikanti fuq l-iżvilupp tal-kunċetti popolari tal-libertà tal-individwu u tad-demokrazija fl-Ewropa u madwar id-dinja.]] Fl-1789, [[Franza]] Rivoluzzjonarja adottat id-Dikjarazzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u taċ-Ċittadini, u għalkemm għomorha kien qasir, il-Konvenzjoni Nazzjonali kienet eletta mill-irġiel kollha biss fl-1792. Il-Kostituzzjoni Pollakka-[[Litwanja|Litwana]] tat-3 ta' Mejju 1791 ippruvat timplimenta monarkija kostituzzjonali iktar effettiva, introduċiet l-ugwaljanza politika bejn iċ-ċittadini u n-nobbli, u poġġiet ir-raħħala taħt il-protezzjoni tal-gvern, u b'hekk taffiet l-agħar abbużi kontra r-raħħala. Din damet fis-seħħ għal inqas minn 19-il xahar, u ġiet iddikjarata nulla mis-Sejm ta' Grodno li ltaqa' fl-1793. Minkejja dan, il-Kostituzzjoni tal-1791 għenet biex l-aspirazzjonijiet tal-Pollakki jibqgħu ħajjin għar-restawr eventwali tas-sovranità tal-pajjiż iktar minn seklu wara. Fl-Istati Uniti, l-elezzjoni Presidenzjali tal-1828 kienet l-ewwel waħda li fiha setgħu jivvutaw l-irġiel ta' karnaġjon bajda li ma kinux sidien tal-proprjetà fil-maġġoranza l-kbira tal-istati. L-ammont ta' nies li ħarġu jivvutaw żdied matul is-snin 30 tas-seklu 19, u laħaq madwar 80 % tal-popolazzjoni ta' rġiel adulti ta' karnaġjon bajda fl-elezzjoni Presidenzjali tal-1840. North Carolina kien l-aħħar stat li abolixxa l-kwalifazzjoni abbażi tal-proprjetà fl-1856 u dan wassal għal approssimazzjoni tas-suffraġju universali tal-irġiel ta' karnaġjon bajda (madankollu r-rekwiżiti tal-ħlas tat-taxxa baqgħu jeżistu f'ħames stati fl-1860 u baqgħu jeżistu f'żewġ stati sas-seklu 20). Fiċ-ċensiment tal-Istati Uniti tal-1860, il-popolazzjoni tal-iskjavi kienet kibret għal 4 miljuni, u fir-Rikostruzzjoni wara l-Gwerra Ċivili, għaddew tliet emendi kostituzzjonali: it-13-il Emenda (1865) li temmet l-iskjavitù; l-14-il Emenda (1869) li tat iċ-ċittadinanza lin-nies ta' karnaġjon sewda, u l-15-il Emenda (1870) lil tat lill-irġiel ta' karnaġjon sewda d-dritt nominali biex jivvutaw. L-involviment sħiħ taċ-ċittadini kollha ma ġiex żgurat sa wara li l-moviment tad-drittijiet ċivili kiseb l-approvazzjoni mill-Kungress tal-Istati Uniti fir-rigward tal-Att dwar id-Drittijiet tal-Votazzjoni tal-1965. [[Stampa:Suffrage universel 1848.jpg|daqsminuri|Litografija tas-snin 50 tas-seklu 19 li timmarka l-istabbiliment tas-suffraġju maskili universali fi Franza fl-1848.]] Id-dritt tal-votazzjoni fir-Renju Unit twessa' u sar iktar uniformi permezz ta' sensiela ta' riformi li bdew bl-Att dwar ir-Riformi tal-1832 u komplew fis-seklu 20, b'mod partikolari bl-Att dwar ir-Rappreżentanza tan-Nies tal-1918 u l-Att dwar l-Ugwaljanza tal-1928. Is-suffraġju maskili universali ġie stabbilit fi Franza f'Marzu 1848 fid-dawl tar-Rivoluzzjoni Franċiża tal-1848. Matul dik is-sena, faqqgħu diversi rivoluzzjonijiet fl-Ewropa peress li l-mexxejja kellhom ilaħħqu mad-domandi popolari għall-kostituzzjonijiet liberali u għal iktar governanza demokratika. Fl-1876, l-[[Imperu Ottoman]] għadda minn monarkija assoluta għal waħda kostituzzjonali, u organizza żewġ elezzjonijiet is-sena ta' wara biex jeleġġi membri fil-Parlament li kien għadu kemm ġie ffurmat. Inħarġu Regolamenti Elettorali Proviżorji, li kienu jiddikjaraw li l-membri eletti tal-Kunsilli Amministrattivi Provinċjali kellhom jeleġġu l-membri għall-ewwel Parlament. Iktar tard dik is-sena, ġiet ippromulgata kostituzzjoni ġdida, li kienet tipprevedi l-istabbiliment ta' Parlament bikamerali b'Senat maħtur mis-Sultan u Kamra tad-Deputati eletta mill-poplu. Kienu jitħallew jikkontestaw għall-elezzjoni l-irġiel biss li kellhom iktar minn 30 sena u li kienu midħla tat-Tork u li kellhom drittijiet ċivili sħaħ. Fost ir-raġunijiet ta' skwalifika kien hemm iż-żamma ta' ċittadinanza doppja, ir-reklutaġġ minn gvern barrani, il-falliment monetarju, l-impjieg bħala qaddej, jew "ir-reputazzjoni tat-twettiq ta' azzjonijiet ħżiena". Is-suffraġju universali sħiħ inkiseb fl-1934. Fl-1893, il-kolonja bl-awtogovernanza ta' [[New Zealand]] saret l-ewwel pajjiż fid-dinja (għajr għar-Repubblika ta' Korsika b'għomorha qasir tas-seklu 18 li stabbiliet is-suffraġju universali attiv billi n-nisa ngħataw id-dritt tal-votazzjoni. ==== Sekli 20 u 21 ==== It-tranżizzjonijiet tas-seklu 20 lejn id-demokrazija liberali waslu f'"mewġiet suċċessivi tad-demokrazija", u rriżultaw b'modi differenti minn gwerer, rivoluzzjonijiet, dekolonizzazzjoni, u ċirkostanzi reliġjużi u ekonomiċi. Il-mewġiet globali ta' "regressjoni demokratika" li reġġgħu lura d-demokratizzazzjoni seħħew ukoll fis-snin 20 u 30 tas-seklu 20, fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20 u fis-snin 10 tas-seklu 21. [[L-Ewwel Gwerra Dinjija]] u x-xoljiment tal-[[Imperu Ottoman]] u tal-Imperu Awstro-Ungariku wasslu għall-ħolqien ta' nazzjonijiet-stati ġodda fl-Ewropa, u l-biċċa l-kbira minnhom kienu mill-inqas nominalment demokratiċi. Fis-snin 20 tas-seklu 20 tkattru l-movimenti demokratiċi u s-suffraġju universali avvanza, iżda d-Dipressjoni l-Kbira ġabet magħha diżillużjoni u l-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Ewropa, tal-Amerka Latina u tal-[[Asja]] daru għat-tmexxija ta' rġiel b'saħħithom jew dittaturi. Il-Faxxiżmu u d-dittaturi tkattru fil-[[Ġermanja]] Nażista, fl-[[Italja]], fi [[Spanja]] u fil-[[Portugall]], kif ukoll il-gvernijiet mhux demokratiċi fil-Baltiċi, fil-Balkani, fil-[[Brażil]], f'[[Kuba]], fiċ-[[Ċina]] u fil-[[Ġappun]] fost l-oħrajn. [[Stampa:Opening of the first parliament.jpg|daqsminuri|Pittura tal-ftuħ tal-ewwel Parlament tal-Awstrija fl-1901, wieħed mill-avvenimenti li fforma parti mill-ewwel mewġa ta' demokrazija fil-bidu tas-seklu 20.]] [[It-Tieni Gwerra Dinjija]] ġabet magħha treġġigħ lura definittiv ta' din it-tendenza fil-Punent tal-Ewropa. Id-demokratizzazzjoni tas-setturi Amerikani, Brittaniċi u Franċiżi tal-Ġermanja okkupata (għalkemm xi sorsi jikkontestaw dan il-punt), tal-[[Awstrija]], tal-[[Italja]], u tal-[[Ġappun]] okkupat serviet bħala mudell għat-teorija li ġiet wara tal-bidla fil-gvern. Madankollu, il-biċċa l-kbira tal-Lvant tal-Ewropa, inkluż is-settur [[Unjoni Sovjetika|Sovjetiku]] tal-Ġermanja, sfat fit-territorju mhux demokratiku ddominat mis-Sovjetiċi. Wara l-gwerra kien hemm id-dekolonizzazzjoni, u mill-ġdid il-biċċa l-kbira tal-istati indipendenti ġodda kellhom kostituzzjonijiet nominalment demokratiċi. L-Indja feġġet bħala l-ikbar demokrazija fid-dinja u għadha fit-tmun. Il-pajjiżi li fl-imgħoddi kienu parti mill-Imperu Brittanika, spiss adottaw is-sistema Brittanika ta' Westminster. Fl-1948, id-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem irrekjediet id-demokrazija:<blockquote>3. Ir-rieda tan-nies għandha tkun il-bażi tal-awtorità tal-governanza; din għandha tkun espressa f'elezzjonijiet perjodiċi u ġenwini li għandhom jkunu b'suffraġju universali u ugwali u dan għandu jiġi espress f'elezzjonijiet perjodiċi u ġenwini li għandhom isiru b'suffraġju universali u ndaqs u għandhom isiru permezz ta' votazzjoni sigrieta u jew bi proċeduri ekwivalenti ta' votazzjoni ħielsa.</blockquote>— Id-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem, l-Artikolu 21, in-Nazzjonijiet Uniti, fl-1948 [[Stampa:Lev Trotsky 1906-3.3 V1-1.2.jpg|daqsminuri|Id-Deputati tal-Ħaddiema Sovjetiċi ta' [[San Pietruburgu]] fl-1905: Leon Trotsky fin-nofs. Is-sovjeti kienu eżempju bikri ta' kunsill tal0-ħaddiema.]] Sal-1960, il-maġġoranza l-kbira tal-pajjiżi-stati nominalment kienu demokraziji, għalkemm il-biċċa l-kbira tal-popolazzjonijiet tad-dinja kienu jgħixu f'demokraziji nominali li esperjenzaw elezzjonijiet taparsi, u forom oħra ta' qerq (b'mod partikolari fl-istati "[[Komuniżmu|Komunisti]]" u l-eks kolonji). Mewġa sussegwenti ta' demokratizzazzjoni ġabet magħha kisbiet sostanzjali favur demokrazija liberali ta' vera għal bosta stati, u din ġiet imlaqqma bħala t-"tielet mewġa ta' demokrazija". Il-Portugall, Spanja u diversi mid-dittaturi militari fl-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] reġgħu lura għat-tmexxija ċivili fis-snin 70 u 80 tas-seklu 20. Din ġiet segwita minn pajjiżi fil-Lvant u fin-Nofsinhar tal-Asja sa nofs u l-aħħar tas-snin 80 tas-seklu 20. L-għawġ ekonomiku fis-snin 80 tas-seklu 20, flimkien mal-garr minħabba l-oppressjoni Sovjetika, wasslu għall-isfaxxar tal-Unjoni Sovjetika, it-tmiem assoċjata tal-[[Gwerra Bierda]], u d-demokratizzazzjoni u l-liberalizzazzjoni tal-pajjiżi tal-Lvant tal-eks Unjoni Sovjetika. L-iżjed demokraziji mid-demokraziji l-ġodda li kellhom suċċess kienu dawk li [[Ġeografija|ġeografikament]] u [[Kultura|kulturalment]] kienu l-eqreb tal-Punent tal-Ewropa, u li issa huma parti mill-[[Unjoni Ewropea]] jew huma pajjiżi kandidati. Fl-1986, wara li waqgħet l-iżjed dittatura Asjatika prominenti, l-uniku stat demokratiku tax-xorta tiegħu dak iż-żmien feġġ fil-[[Filippini]] bil-wasla ta' [[Corazon Aquino]], li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala omm id-demokrazija Asjatika. Ix-xejra liberali nfirxet f'uħud mill-istati Afrikani fis-snin 90 tas-seklu 20, l-iktar fl-[[Afrika t'Isfel]]. Xi eżempji reċenti ta' tentattivi ta' liberalizzazzjoni jinkludu r-Rivoluzzjoni [[Indoneżja|Indoneżjana]] tal-1998, ir-Rivoluzzjoni bil-Gafef fil-[[Jugoslavja]], ir-Rivoluzzjoni tal-Ward fil-[[Ġeorġja|Georgia]], ir-Rivoluzzjoni Oranġjo fl-[[Ukrajna]], ir-Rivoluzzjoni taċ-Ċedru fil-[[Libanu]], ir-Rivoluzzjoni tat-Tulipani fil-[[Kirgiżistan]] u r-Rivoluzzjoni tal-Ġiżimin fit-[[Tuneżija]]. Skont Freedom House, fl-2007 kien hemm 123 demokrazija elettorali (minn 40 waħda fl-1972). Skont il-''Forum Dinji dwar id-Demokrazija'', id-demokraziji elettorali issa jirrappreżentaw 120 mill-192 pajjiż eżistenti u jikkostitwixxu 58.2 fil-mija tal-popolazzjoni dinjija. Fl-istess ħin, id-demokraziji liberali, jiġifieri l-pajjiżi li Freedom House tqis bħala ħielsa u li jirrispettaw id-drittijiet tal-bniedem bażiċi u l-istat tad-dritt, jammontaw għal 85 pajjiż u jirrappreżentaw 38 fil-mija tal-popolazzjoni globali. Fl-2007 ukoll, in-[[Nazzjonijiet Uniti]] ddikjaraw il-15 ta' Settembru bħala l-Jum Internazzjonali tad-Demokrazija. Bosta pajjiżi baxxew l-età tal-votazzjoni għal 18-il sena; id-demokraziji ewlenin bdew jagħmlu dan fis-snin 70 tas-seklu 20, l-ewwel nett fil-Punent tal-Ewropa u fl-Amerka ta' Fuq. Il-biċċa l-kbira tad-demokraziji elettorali għadhom jeskludu lil dawk taħt l-età ta' 18-il sena mill-votazzjoni. L-età tal-votazzjoni tbaxxiet għal 16-il sena għall-elezzjonijiet nazzjonali f'għadd ta' pajjiżi, fosthom il-[[Brażil]], l-Awstrija, [[Kuba]] u n-[[Nikaragwa]]. F'California, proposta tal-2004 biex jingħata kwart ta' vot li dawk ta' 16-il sena fl-aħħar mill-aħħar ma għaddietx. Fl-2008, il-Parlament Ġermaniż ippropona abbozz ta' liġi li mbagħad warrab li kienet tagħti d-dritt tal-votazzjoni lil kull ċittadin mat-twelid, biex jintuża minn ġenitur sa meta l-wild ikun jista' jibda jużah. [[Stampa:Mandela voting in 1994.jpg|daqsminuri|[[Nelson Mandela]] jivvota fl-elezzjonijiet multirazzjali tal-1994 fl-[[Afrika t'Isfel]]. Din kienet l-ewwel darba li kien ivvota f'ħajtu.]] Skont Freedom House, mill-2005 kien hemm 17-il sena konsekuttiva li fihom id-drittijiet politiċi u l-libertajiet ċivili madwar id-dinja marru għall-agħar f'iktar pajjiżi milli fejn sar xi titjib, peress li l-qawwiet populisti u nazzjonalistiċi mexew 'il quddiem kullimkien, mill-[[Polonja]] (eż. il-partit tal-Liġi u l-Ġustizzja) sal-Filippini (taħt [[Rodrigo Duterte]]). F'rapport ta' Freedom House li nħareġ fl-2018, il-punteġġi rigward id-demokrazija għall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi marru lura għat-12-il sena konsekuttiva. ''The Christian Science Monitor'' irrapporta li l-ideoloġiji nazzjonalistiċi u populisti kienu qed jissaħħew, a skapitu tal-istat tad-dritt, f'pajjiżi bħall-Polonja, it-[[Turkija]] u l-[[Ungerija]]. Pereżempju, fil-Polonja, il-President ħatar 27 imħallef ġdid tal-Qorti Suprema minkejja l-oġġezzjonijiet legali mill-[[Kummissjoni Ewropea]]. Fit-Turkija, eluf ta' mħallfin tneħħew mill-karigi tagħhom wara kolp ta' stat li ma rnexxiex. Iċ-"ċedimenti demokratiċi" fis-snin 10 tas-seklu 21 ġew attribwiti lill-inugwaljanza ekonomika u l-garr soċjali, il-personaliżmu, il-ġestjoni batuta tal-gvernijiet fir-rigward tal-[[pandemija tal-COVID-19]], kif ukoll fatturi oħra bħall-manipolazzjoni tas-soċjetà ċivili, il-"polarizzazzjoni tossika", il-kampanji barranin tad-diżinformazzjoni, ir-razziżmu u n-nattiviżmu, is-setgħa eżekuttiva eċċessiva, u s-setgħa mnaqqsa tal-oppożizzjoni. Fi ħdan id-demokraziji tal-Punent, l-attitudnijiet ta' "protezzjoniżmu", li jiġbru flimkien il-konservattiviżmu kulturali u l-attitudnijiet ekonomiċi Xellugin, kienu l-iżjed indikatur b'saħħtu tal-appoġġ għall-modalitajiet awtoritarji ta' governanza. == Teorija == === Teorija bikrija === [[Stampa:Corazon Aquino inauguration.jpg|daqsminuri|Corazon Aquino tieħu l-ġurament u ssir l-ewwel President [[mara]] fl-Asja.]] It-teorija demokratika ta' Aristotli kienet tpoġġi f'kuntrast it-tmexxija mill-ħafna (demokrazija/timokrazija), mat-tmexxija mill-ftit (oligarkija/aristokrazija/elitiżmu), kif ukoll mat-tmexxija minn persuna waħda (tirannija/awtokrazija/monarkija assoluta). Huwa ħaseb ukoll li kien hemm varjant tajjeb u ħażin ta' kull sistema (huwa qies id-demokrazija bħala l-kontroparti ħażina tat-timokrazija). Fehma komuni fost it-teoriċi Repubblikani bikrin u Rinaxximentali kienet li d-demokrazija setgħet tibqa' ħajja biss fil-komunitajiet politiċi ż-żgħar. Abbażi tal-lezzjonijiet meħuda mill-bidla tar-Repubblika Rumana lejn il-monarkiżmu iktar ma kibret jew ċkienet, dawn it-teoriċi Repubblikani sostnew li l-espansjoni tat-territorji u tal-popolazzjoni inevitabbilment kienu jwasslu għat-tirannija. Għaldaqstant id-demokrazija kienet fraġli ferm u rari storikament, għax setgħet tibqa' teżisti biss f'unitajiet politiċi żgħar, li minħabba d-daqs tagħhom kienu vulnerabbli għal ħakma minn unitajiet politiċi akbar. Huwa magħruf li Montesquieu qal, "jekk repubblika tkun żgħira, tinqered minn qawwa barranija; jekk tkun kbira, tinqered minn difett intern". [[Jean-Jacques Rousseau]] sostna, "Għaldaqstant, hija l-karatteristika naturali tal-istati żgħar li jiġu ggvernati bħala repubblika, tal-istati ta' daqs nofsani li jkunu soġġetti għal monarka, u tal-imperi kbar li jitmexxew minn prinċep tirann". === Teorija kontemporanja === Fost it-teoriji politiċi moderni, jeżistu kunċetti fundamentali differenti tad-demokrazija. ==== Aggregazzjoni ==== It-teorija tad-demokrazija aggregattiva ssostni li l-għan tal-proċessi demokratiċi hu li jmexxu 'l quddiem il-preferenzi taċ-ċittadini u jaggregawhom flimkien biex jiddeterminaw liema politiki soċjali għandha tadotta s-soċjetà. Għaldaqstant, dawk li jħaddnu din il-fehma jsostnu li s-sehem demokratiku għandu jiffoka b'mod primarju fuq il-votazzjoni, fejn il-politiki bl-ikbar ammont ta' voti jiġu implimentati. Jeżistu varjanti differenti tad-demokrazija aggregattiva. Skont il-ħsieb tad-demokrazija minimalista, l-elezzjonijiet huma mekkaniżmu ta' kompetizzjoni bejn il-[[Politiku|politiċi]]. [[Joseph Schumpeter]] huwa magħruf li spjega dan il-ħsieb fil-ktieb tiegħu ''Kapitaliżmu, Soċjaliżmu u Demokrazija''. [[Anthony Downs]] jargumenta li l-partiti politiċi ideoloġiċi huma neċessarji biex jaġixxu bħala sensara bejn l-individwi u l-gvernijiet. Min-naħa l-oħra, id-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini jivvutaw direttament rigward il-proposti leġiżlattivi, tista' turi aggregazzjoni aħjar f'każijiet ta' differenzi fil-preferenzi bejn l-elit u l-votanti. ===== Mandat medjan ===== Skont it-teorema tal-votant medjan, ir-rappreżentattività politika tista' tiġi evalwata billi jitqabbel kemm il-liġijiet u l-politiki huma qrib tal-fehmiet tal-votanti medjani tul l-ispettru politiku. Il-mandat medjan iħares lejn il-preferenzi tal-votant medjan bħala dawk li jagħtu leġittimità politika. ==== Poliarkija ==== [[Robert A. Dahl]] jargumenta li l-prinċipju demokratiku fundamentali hu li meta wieħed jasal għal deċiżjonijiet kollettivi vinkolanti, kull persuna f'komunità politika hija intitolata li l-interessi tagħha jitqiesu b'mod indaqs. Huwa juża t-terminu poliarkija ("it-tmexxija mill-ħafna") biex jirreferi għal soċjetajiet fejn jeżisti ċertu sett ta' istituzzjonijiet u proċeduri li huma perċepiti li jwasslu għal tali demokrazija. L-ewwel u qabel kollox fost dawn l-istituzzjonijiet hemm l-okkorrenza regolari ta' elezzjonijiet ħielsa u miftuħa li jsiru biex jintgħażlu r-rappreżentanti li mbagħad jiġġestixxu l-politiki pubbliċi kollha tas-soċjetà jew il-biċċa l-kbira minnhom. Madankollu, dawn il-proċeduri poliarkiċi jaf ma joħolqux demokrazija sħiħa, jekk pereżempju l-faqar ixekkel il-parteċipazzjoni politika. B'mod simili, [[Ronald Dworkin]] isostni li d-"demokrazija hija ideal sostantiv, mhux sempliċement proċedurali". ==== Deliberazzjoni ==== Id-demokrazija deliberattiva hija bbażata fuq in-nozzjoni li d-demokrazija hija governanza bid-deliberazzjoni. Għad-differenza tad-demokrazija aggregattiva, id-demokrazija deliberattiva ssostni li biex deċiżjoni demokratika tkun leġittima, din trid tkun preċeduta minn deliberazzjoni awtentika, mhux sempliċement l-aggregazzjoni tal-preferenzi li sseħħ fil-votazzjoni. Deliberazzjoni awtentika hija deliberazzjoni fost dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet li tkun ħielsa minn distorsjonijiet tas-setgħa politika inugwali, bħas-setgħa li jikseb min jieħu d-deċiżjonijiet permezz tal-ġid ekonomiku jew l-appoġġ tal-gruppi ta' interess. Jekk dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet ma jkunux jistgħu jaslu għal konsensus wara deliberazzjoni awtentika dwar proposta, imbagħad jivvutaw dwar il-proposta billi jużaw forma ta' tmexxija tal-maġġoranza. Il-ġemgħat taċ-ċittadini jitqiesu minn bosta studjużi bħala eżempji prattiċi tad-demokrazija deliberattiva, u rapport reċenti tal-[[OECD]] jidentifika l-ġemgħat taċ-ċittadini bħala mekkaniżmu popolari li kulma jmur jinvolvi liċ-ċittadini fit-teħid tad-deċiżjonijiet governattivi. Dawk li huma favur id-demokrazija diretta jsostnu li ċ-ċittadini ma jmexxux lilhom infushom sakemm ma jiddeċidux direttament rigward il-liġijiet u l-politiki. L-attività politika tista' tkun siewja fiha nnifisha, peress li tissoċjalizza u teduka liċ-ċittadini, u l-parteċipazzjoni popolari tista' tikkontrolla l-elit setgħana. ==== Tipi ta' demokraziji governattivi ==== Id-demokrazija għandha bosta forom, kemm fit-teorija kif ukoll fil-prattika. Xi varjetajiet tad-demokrazija jipprovdu rappreżentanza aħjar u iktar libertà għaċ-ċittadini minn oħrajn. Madankollu, jekk xi demokrazija ma tkunx strutturata sabiex tipprojbixxi lill-gvern milli jeskludi lin-nies mill-proċess leġiżlattiv, jew lil kwalunkwe fergħa tal-gvern milli tibdel is-separazzjoni tal-poteri favuriha, imbagħad fergħa tas-sistema tista' takkumula wisq poter u teqred id-demokrazija. It-tipi ta' demokrazija li ġejjin ma jeskludux lil xulxin: ħafna jispeċifikaw dettalji ta' aspetti li huma indipendenti minn xulxin u jistgħu jeżistu flimkien f'sistema unika. ===== Forom bażiċi ===== Jeżistu diversi varjanti ta' demokrazija, iżda hemm żewġ forom bażiċi, u t-tnejn li huma jikkonċernaw kif il-korp kollu taċ-ċittadini eliġibbli jwettaq ir-rieda tiegħu. Forma ta' demokrazija hija d-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini eliġibbli kollha jkollhom parteċipazzjoni attiva fit-teħid tad-deċiżjonijiet politiċi, pereżempju billi jivvutaw direttament rigward l-inizjattivi ta' politika. Fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji moderni, il-korp kollu ta' ċittadini eliġibbli jibqa' l-poter sovran iżda l-poter politiku jiġi eżerċitat indirettament permezz ta' rappreżentanti eletti; din tissejjaħ demokrazija rappreżentattiva. Jekk il-kap ta' stat jiġi elett b'mod demokratiku, l-istat jissejjaħ repubblika demokratika. ====== Demokrazija diretta ====== Id-demokrazija diretta hija sistema politika fejn iċ-ċittadini jieħdu sehem fit-teħid tad-deċiżjonijiet personalment. minflok jiddependu fuq intermedjarji jew rappreżentanti. Dawk li tkellmu favuriha bħal Jean-Jacques Rousseau jsostnu li l-approċċ dirett iżid il-leġittimità. Demokrazija diretta tagħti lill-popolazzjoni li tivvota s-setgħa li: * tibdel il-liġijiet kostituzzjonali; * tressaq inizjattivi, referenda u suġġerimenti għal liġijiet. Fi ħdan il-gvernijiet rappreżentattivi moderni, ċerti għodod elettorali bħar-referenda, l-inizjattivi taċ-ċittadini u r-referendum għat-tneħħija ta' gvern jitqiesu bħala fororm ta' demokrazija diretta. Madankollu, uħud li huma favur id-demokrazija diretta jsostnu li l-ġemgħat lokali jeħtieġu jiddiskutu wiċċ imb wiċċ. Id-demokrazija diretta bħala sistema ta' governanza attwalment teżisti fil-kantons [[Żvizzera|Żvizzeri]] ta' Appenzell Innerrhoden u Glarus, il-Muniċipalitajiet Awtonomi Zapatisti Ribelli, il-komunitajiet affiljati mas-CIPO-RFM, il-kunsilli lokali [[Bolivja|Bolivjani]] ta' FEJUVE, u l-kantons Kurdi ta' Rojava. ====== Demokrazija semidiretta ====== Xi demokraziji moderni li huma rappreżentattivi għalkollox fin-natura tagħhom jiddependu bil-kbir fuq forom ta' azzjoni politika tad-demokrazija diretta. Dawn id-demokraziji, li jużaw elementi tad-demokrazija rappreżentattiva u tad-demokrazija diretta, jissejħu demokraziji semidiretti jew demokraziji parteċipattivi. Xi eżempji jinkludu l-Iżvizzera u xi stati tal-Istati Uniti, fejn isir użu frekwenti tar-referenda u tal-inizjattivi. Il-Konfederazzjoni Żvizzera hija demokrazija semidiretta. Fil-livell federali, iċ-ċittadini jistgħu jipproponu bidliet fil-kostituzzjoni (inizjattiva popolari federali) jew jitolbu li jsir referendum rigward kwalunkwe liġi vvutata mill-Parlament. Bejn Jannar 1995 u Ġunju 2005, iċ-ċittadini Żvizzeri vvutaw 31 darba, biex iwieġbu 103 domanda (matul l-istess perjodu, iċ-ċittadini Franċiżi pparteċipaw f'żewġ referenda biss). Minkejja dan, fl-aħħar 120 sena inqas minn 250 inizjattiva tressqu għal referendum. Xi eżempji jinkludu l-użu estensiv tar-referenda fl-istat Amerikan ta' California, li huwa stat b'iktar minn 20 miljun votant. F'New England spiss jintużaw laqgħat tal-belt, speċjalment fiż-żoni rurali, għall-ġestjoni tal-governanza lokali. Dan joħloq forma ibrida ta' governanza, b'demokrazija diretta lokali u gvern statali rappreżentattiv. Pereżempju, il-biċċa l-kbira tal-bliet ta' Vermont jorganizzaw laqgħat tal-bliet annwali f'Marzu fejn jiġu eletti l-uffiċjali tal-bliet, jiġu vvutati l-baġits għall-bliet u għall-iskejjel, u ċ-ċittadini jkollhom l-opportunità li jitkellmu u jinstemgħu rigward il-kwistjonijiet politiċi. ====== Sistema tax-xorti ====== L-użu ta' sistema tax-xorti, demokrazija karatteristika ta' Ateni, hija karatteristika ta' xi verżjonijiet ta' demokraziji diretti. F'din is-sistema, kompiti governattivi u amministrattivi importanti jitwettqu minn ċittadini li jittellgħu bix-xorti f'lotterija. ====== Demokrazija rappreżentattiva ====== Id-demokrazija rappreżentattiva tinvolvi l-elezzjoni tal-uffiċjali tal-gvern min-nies rappreżentati. L-iżjed mekkaniżmi komuni jinvolvu l-elezzjoni tal-kandidat mill-maġġoranza jew minn pluralità tal-voti. Il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Punent għandhom sistemi rappreżentattivi. Ir-rappreżentanti jistgħu jiġu eletti bħala rappreżentanti diplomatiċi minn distrett (jew kostitwenza) partikolari, jew jirrappreżentaw l-elettorat kollu permezz ta' sistemi proporzjonali. Xi demokraziji rappreżentattivi jinkorporaw ukoll elementi tad-demokrazija diretta, bħal referenda. Karatteristika tad-demokrazija rappreżentattiva hi li filwaqt li r-rappreżentanti jiġu eletti min-nies biex jaġixxu fl-interess tan-nies, jibqa' jkollhom il-libertà li jeżerċitaw il-ġudizzju tagħhom stess kif jaħsbu li jkun l-aħjar. Dan wassal għal kritika fir-rigward tad-demokrazija rappreżentattiva, u ġew indikati kontradizzjonijiet tal-mekkaniżmi ta' rappreżentanza mad-demokrazija. ====== Demokrazija Parlamentari ====== Id-demokrazija Parlamentari hija demokrazija rappreżentattiva fejn il-gvern jinħatar jew jista' jitneħħa mir-rappreżentanti, għad-differenza tat-"tmexxija Presidenzjali" fejn il-President ikun il-kap ta' stat u l-kap tal-gvern u jiġi elett mill-votanti. F'demokrazija Parlamentari, il-governanza tiġi eżerċitata b'delega lill-eżekuttiv u tkun soġġetta għal rieżami kontinwu, verifiki u bilanċi mill-Parlament leġiżlattiv elett mill-poplu. F'sistema Parlamentari, il-Prim Ministru jista' jitneħħa mil-leġiżlatura fi kwalunkwe mument jekk ma jkunx żamm mal-istennijiet tal-leġiżlatura. Dan isir permezz ta' vut ta' sfiduċja fejn il-leġiżlatura tiddeċiedi jekk il-Prim Ministru għandux jitneħħa mill-kariga b'maġġoranza favur it-tneħħija. F'xi pajjiżi, il-Prim Ministru jista' jsejjaħ elezzjoni ukoll fi kwalunkwe ħin, tipikament meta l-Prim Ministru jemmen li jkollu l-poplu warajh biex jerġa' jiġi elett. F'demokraziji Parlamentari oħra, elezzjonijiet addizzjonali prattikament qatt ma jsiru, u jiġi ppreferut gvern ta' minoranza sal-elezzjonijiet ordinarji ta' wara. Karatteristika importanti tad-demokrazija Parlamentari hija l-kunċett tal-"oppożizzjoni leali". Il-qofol tal-kunċett hu li t-tieni l-ikbar partit politiku (jew l-oppożizzjoni) jopponi l-partit fil-gvern (jew koalizzjoni), filwaqt li jibqa' leali lejn l-istat u l-prinċipji demokratiċi tiegħu. ====== Demokrazija Presidenzjali ====== Id-demokrazija Presidenzjali hija sistema fejn il-pubbliku jeleġġi l-President permezz ta' elezzjoni. Il-President jaqdi l-funzjoni ta' kap ta' stat u ta' kap ta' gvern u jikkontrolla l-biċċa l-kbira tal-poteri eżekuttivi. Il-President iservi għal mandat speċifiku u ma jistax iservi għal iktar. Spiss il-leġiżlatura limitat il-possibbiltà li President jitneħħa mill-kariga. L-elezzjonijiet tipikament ikollhom data fissa u qajla jinbidlu. Il-President ikollu kontroll dirett fuq il-kabinett, u jaħtar speċifikament il-membri tal-kabinett. Normalment l-eżekuttiv ikollu r-responsabbiltà tat-twettiq jew tal-implimentazzjoni tal-leġiżlazzjoni u jaf ikollu poteri leġiżlattivi limitati, bħal veto. Madankollu, fergħa leġiżlattiva tgħaddi l-leġiżlazzjoni u l-baġits. B'hekk ikun hemm xi forma ta' separazzjoni tal-poteri. B'hekk, il-Presidentu u l-leġiżlatura jaf jispiċċaw ikollhom kontroll ta' partiti separati, u wieħed ikun jista' jimblokka lill-ieħor u b'hekk jindaħal mal-ħidma kif suppost tal-istat. Din jaf hija r-raġuni għalfejn id-demokrazija Presidenzjali ma tantx hija komuni 'l barra mill-Amerki, l-Afrika u l-Asja Ċentrali u tax-Xlokk. Sistema semi-Presidenzjali hija sistema ta' demokrazija fejn il-gvern jinkludi kemm Prim Ministru kif ukoll President. Is-setgħat partikolari tal-Prim Ministru u tal-President ivarjaw skont il-pajjiż. ==== Tipoloġija ==== ===== Monarkija kostituzzjonali ===== Bosta pajjiżi bħar-Renju Unit, [[Spanja]], in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]], il-[[Belġju]], il-pajjiżi Skandinavi, it-[[Tajlandja]], il-[[Ġappun]] u l-[[Butan|Bhutan]] bidlu monarkiji setgħana f'monarkiji kostituzzjonali (spiss gradwalment) bi rwoli limitati jew simboliċi. Pereżempju, fl-istati predeċessuri tar-Renju Unit, il-monarkija kostituzzjonali bdiet tfeġġ u baqgħet teżisti bla xkiel mir-Rivoluzzjoni Glorjuża tal-1688 u minn meta għaddiet il-Liġi dwar id-Drittijiet tal-1689. Il-monarkiji kostituzzjonali limitati ferm, bħar-Renju Unit, ġew imsejħa bħala repubbliki monarkiċi minn [[Kittieb|kittieba]] bħal [[H. G. Wells]]. F'pajjiżi oħra, il-monarkija ġiet abolita flimkien mas-sistema aristokratika (bħal fi Franza, iċ-[[Ċina]], ir-[[Russja]], il-Ġermanja, l-Awstrija, l-Ungerija, l-Italja, il-Greċja u l-[[Eġittu]]). Persuna eletta, b'poteri sinifikanti jew mingħajrhom, saret il-kap ta' stat f'dawn il-pajjiżi. Il-familji tal-elit tal-leġiżlaturi, li spiss kellhom mandati ereditarji jew għal għomorhom, kienu komuni f'bosta stati. Maż-żmien, dawn kellhom poteri li ġew limitati (bħall-House of Lords tar-Renju Unit) jew saru elettivi u baqgħu setgħana (bħas-Senat [[Awstralja|Awstraljan]]). ===== Demokrazija repubblikana ===== It-terminu ''repubblika'' għandu bosta tifsiriet differenti, iżda llum il-ġurnata spiss jirreferi għal demokrazija rappreżentattiva b'kap ta' stat elett, bħal President, li jservi għal mandat limitat, b'kuntrast mal-istati b'monarka ereditarju bħala kap ta' stat, anke jekk dawn l-istati jkunu demokraziji rappreżentattivi b'kap ta' gvern elett jew maħtur bħal Prim Ministru. Il-Missirijiet Fundaturi tal-Istati Uniti spiss ikkritikaw id-demokrazija diretta; [[James Madison]] argumenta speċjalment f'''The Federalist'' Nru 10, li dak li ddistingwa demokrazija diretta minn waħda repubblikana kien li dik tal-ewwel kienet tiddependi fuq daqs żgħir u kienet tbati ferm mill-effetti tal-fazzjonijiet, filwaqt li dik repubblikana setgħet issir iktar b'saħħitha iktar ma tikber u minnha nnifisha tiġġieled il-fazzjonijiet permezz tal-istruttura tagħha stess. B'hekk, matul konvenzjoni f'[[Philadelphia]], Madison sejjaħ l-elezzjoni tar-rappreżentanti minn territorji kbar bħala "l-unika difiża kontra l-inkonvenjenzi tad-demokrazija konsistenti mal-forma demokratika ta' governanza". Il-Professuri [[Richard Ellis]] tal-Università ta' Willamette u [[Michael Nelson]] tal-Kulleġġ ta' Rhodes isostnu li l-biċċa l-kbira tal-ħsieb kostituzzjonali, minn Madison għal Lincoln u lil hinn, iffoka fuq "il-problema tat-tirannija tal-maġġoranza". Huma kkonkludew, "il-prinċipji tal-governanza repubblikana mħaddna fil-Kostituzzjoni jirrappreżentaw sforz biex jiġi żgurat li id-drittijiet inaljenabbli għall-ħajja, għal-libertà u għat-tfittxija tal-kuntentizza ma jiġux imkasbra mill-maġġoranzi". [[John Adams]] insista li dak li kien kritiku għall-valuri Amerikani kien li l-gvern ikun "marbut minn liġijiet fissi, li l-poplu jkollu l-jedd li jinstema' fit-tfassil tagħhom, u d-dritt għad-difiża". Meta [[Benjamin Franklin]] kien ħiereġ wara li kiteb il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti, [[Elizabeth Willing Powel]] staqsietu "Mela, Dr., x'għandna — repubblika jew monarkija?". Huwa wieġeb "Repubblika — jekk kapaċi żżommuha". ===== Demokrazija liberali ===== Id-demokrazija liberali hija demokrazija rappreżentattiva li tħaddan filosofija politika liberali, fejn il-kapaċità tar-rappreżentanti eletti li jeżerċitaw il-poter tat-teħid tad-deċiżjonijiet hija soġġetta għall-istat tad-dritt, moderat minn kostituzzjoni jew liġijiet bħall-protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet tal-individwi, u limitat sal-punt li r-rieda tal-maġġoranza ma tistax tiġi eżerċitata kontra d-drittijiet tal-minoranzi. ===== Demokrazija Soċjalista ===== Il-ħsieb Soċjalista għandu diversi fehmiet differenti rigward id-demokrazija, pereżempju d-demokrazija soċjali jew is-Soċjaliżmu demokratiku. Ħafna Soċjalisti demokratiċi u demokratiċi Soċjalisti jemmnu f'forma ta' demokrazija parteċipattiva, industrijali, ekonomika u/jew tal-post tax-xogħol flimkien ma' demokrazija rappreżentattiva. ===== Demokrazija Marxista ===== It-teorija [[Karl Marx|Marxista]] tappoġġa soċjetà demokratika ċċentrata fuq il-klassi tal-ħaddiema. Xi Marxisti u Trotskyisti jemmnu fid-demokrazija diretta jew fil-kunsilli tal-ħaddiema (li xi kultant jissejħu entitajiet Sovjetiċi). Din is-sistema jaf tibda bid-demokrazija fil-post tax-xogħol u timmanifesta ruħha bħala demokrazija Sovjetika jew dittatura tal-proletarjat. Il-gruppi Trotskyisti interpretaw id-demokrazija Soċjalista bħala sinonima tar-rappreżentanza ta' diversi partiti tax-Xellug Estrem, tal-organizzazzjonijiet tal-unions awtonomi, tal-kontroll tal-produzzjoni tal-ħaddiema, tad-demokrazija interna fi ħdan il-partiti u tal-parteċipazzjoni tal-massa tal-mases tal-ħaddiema. Xi partiti Komunisti jappoġġaw repubblika Sovjetika b'ċentraliżmu demokratiku. Fi ħdan id-demokrazija fil-Marxiżmu jaf ikun hemm ostilità għal dik li normalment tissejjaħ "demokrazija liberali". ===== Demokrazija anarkika ===== L-anarkiċi huma maqsuma f'dan id-dominju, skont jemmnux li tmexxija tal-maġġoranza hijiex tirannika jew le. Għal bosta anarkiċi, l-unika forma ta' demokrazija li titqies aċċettabbli hija d-demokrazija diretta. [[Pierre-Joseph Proudhon]] argumenta li l-unika forma aċċettabbli ta' demokrazija diretta hija waħda fejn huwa rikonoxxut li d-deċiżjonijiet tal-maġġoranza mhumiex vinkolanti fuq il-minoranza, anke meta jkun hemm unanimità. Madankollu, l-anarkiku-Komunist [[Murray Bookchin]] ikkritika l-anarkiċi individwalisti talli opponew id-demokrazija, u sostna li t-"tmexxija tal-maġġoranza" hija konsistenti mal-anarkiżmu. Xi anarkiċi-Komunisti jopponu n-natura maġġoritarja tad-demokrazija diretta, u jħossu li tista' timpedixxi l-libertà individwali u huma favur forma mhux maġġoritarja ta' demokrazija b'konsensus, simili għall-pożizzjoni ta' Proudhon dwar id-demokrazija diretta. ===== Demokrazija każwali ===== Id-demokrazija każwali jew bix-xorti hija l-proċess tal-għażla tal-korpi tat-teħid tad-deċiżjonijiet b'mod aleatorju. Dawn il-korpi jistgħu jkunu iktar rappreżentattivi tal-fehmiet u tal-interessi tal-poplu inġenerali milli leġiżlatura eletta jew entità oħra tat-teħid tad-deċiżjonijiet. It-teknika kienet tintuża b'mod mifrux fid-demokrazija ta' Ateni u f'Firenze Rinaxximentali u għadha tintuża fl-għażla moderna tal-ġuriji u fil-ġemgħat taċ-ċittadini. ===== Demokrazija kostituzzjonali ===== Id-demokrazija kostituzzjonali hija forma ta' demokrazija bbażata fuq il-qsim tal-poter bejn l-elit li jirrappreżenta l-gruppi soċjali fi ħdan is-soċjetà. Fl-1969, [[Arendt Lijphart]] stqarr li din kienet tistabbilizza d-demokraziji bil-fazzjonijiet. Demokrazija kostituzzjonali tippermetti li jkun hemm votazzjonijiet simultanji bil-maġġoranza f'żewġ kostitwenzi etnoreliġjużi jew iktar, u l-politiki jiġu ppromulgati biss jekk jiksbu l-appoġġ tal-maġġoranza mit-tnejn li huma jew minn kollha kemm huma. It-tmexxija b'votazzjoni ta' maġġoranza kwalifikata fil-Kunsill tal-Ministri tal-Unjoni Ewropea hija approċċ ta' demokrazija kostituzzjonali għad-demokraziji sovranazzjonali. Din is-sistema fit-[[Trattat ta' Ruma]] talloka l-voti lill-Istati Membri skont il-popolazzjonijiet tagħha, iżda hija pponderata sew favur l-istati ż-żgħar. Demokrazija kostituzzjonali tirrikjedi l-konsensus tar-rappreżentanti, filwaqt li d-demokrazija b'konsensus tirrikjedi l-konsensus tal-elettorat. ===== Demokrazija maġġoritarja ===== Id-demokrazija maġġoritarja hija forma ta' demokrazija bbażata fuq prinċipju ta' tmexxija tal-maġġoranza. Id-demokrazija maġġoritarja tikkuntrasta mad-demokrazija b'konsensus, u t-tmexxija tkun bl-akbar ammont ta' nies possibbli. ===== Demokrazija b'konsensus ===== Id-demokrazija b'konsensus tirrikjedi teħid tad-deċiżjonijiet b'konsensus u maġġoranza kbira biex jinkiseb appoġġ akbar mill-maġġoranza sempliċi. B'kuntrast ma' dan, fid-demokrazija maġġoritarja l-fehmiet tal-minoranzi potenzjalment jistgħu jiġu injorati mill-maġġoranzi li jirbħu l-votazzjoni. Il-kostituzzjonijiet tipikament jirrikjedu konsensus jew maġġoranzi kbar. ===== Demokrazija etnika ===== It-terminu demokrazija etnika, kif jintuża minn xi xjenzati politiċi, jipprova jiddeskrivi sistema ta' governanza li tgħaqqad flimkien dominanza etnika strutturata u d-drittijiet demokratiċi, politiċi u ċivili għal kulħadd. Kemm il-grupp etniku dominanti — tipikament maġġoranza etnika — u l-gruppi etniċi tal-minoranzi jkollhom iċ-ċittadinanza u jkunu jistgħu jieħdu sehem bis-sħiħ fil-proċess politiku. Madankollu, il-kritiċi tal-mudell tad-"demokrazija etnika" jsostnu li dan huwa kontradizzjoni, u b'hekk bħala kunċett iħossu li mhux adegwat; dawn il-kritiċi jallegaw li d-demokraziji etniċi, b'mod partikolari [[Iżrael]], mhumiex demokratiċi, u l-iktar l-iktar huma xorta ta' semidemokrazija. ===== Demokrazija inklużiva ===== Id-demokrazija inklużiva hija teorija politika u proġett politiku li għandhom l-għan li jiksbu d-demokrazija diretta fl-oqsma kollha tal-ħajja soċjali: demokrazija politka fil-forma ta' ġemgħat ikkonfederati wiċċ imb wiċċ, demokrazija ekonomika f'ekonomija mingħajr stat, flus u suq, demokrazija fil-qasam soċjali, jiġifieri awtoġestjoni fil-postijiet tax-xogħol u fl-edukazzjoni, u demokrazija ekoloġika li għandha l-għan li tintegra mill-ġdid is-soċjetà u n-natura. Il-proġett teoriku tad-demokrazija inklużiva feġġ mix-xogħol tal-filosfu politiku [[Takis Fotopoulos]] imsejjaħ "Lejn Demokrazija Inklużiva" u iktar 'il quddiem ġie żviluppat fil-ġurnal ''Demokrazija u Natura'' u s-suċċessur tiegħu ''Il-Ġurnal Internazzjonali tad-Demokrazija Inklużiva''. ===== Demokrazija parteċipattiva ===== Id-demokrazija parteċipattiva hija forma teorika ta' demokrazija mmexxija minn struttura integrata ta' kunsill. Il-filosofija li tiggwidaha hi li l-poplu għandu jkollu l-poter tat-teħid tad-deċiżjonijiet b'mod proporzjonat ma' kemm se taffettwah id-deċiżjoni. Il-kunsilli lokali ta' xi 25–50 ruħ ikunu kompletament awtonomi fir-rigward ta' kwistjonijiet li jaffettwaw lilhom biss, u dawn il-kunsilli jibagħtu delegati f'kunsilli ta' livell ogħla li mill-ġdid ikunu awtonomi fir-rigward tal-kwistjonijiet li jaffettwaw biss lill-popolazzjoni affettwata minn dak il-kunsill. Qorti tal-kunsill magħmula minn ċittadini magħżula b'mod aleatorju sservi bħala kontroll fil-konfront tat-tirannija tal-maġġoranza, u tirregola liema korp jingħata l-vot fir-rigward tal-kwistjonijiet differenti. Id-delegati jistgħu jivvutaw b'mod differenti mix-xewqa tal-kunsill li jibgħathom iżda jkollhom il-mandat li jikkomunikaw ix-xewqat tagħhom lill-kunsill li jibgħathom. Id-delegati jistgħu jiġu msejħa lura fi kwalunkwe ħin. Ir-referenda jistgħu jsiru fi kwalunkwe ħin permezz ta' votazzjonijiet tal-kunsilli ta' livell inferjuri, madankollu mhux għal kollox jista' jsir referendum inkella x'aktarx li jkun ħela ta' ħin. Id-demokrazija parteċipattiva hija maħsuba biex taħdem id f'id ma' ekonomija parteċipattiva. ===== Demokrazija proċedurali ===== Id-demokrazija proċedurali jew il-proċeduraliżmu jirreferu għal proċeduri partikolari, bħal elezzjonijiet regolari bbażati fuq is-suffraġju universali, li jipproduċu gvern leġittimat b'mod elettorali. Id-demokrazija proċedurali, iċċentrata fuq il-proċessi elettorali bħala l-bażi tal-leġittimità demokratika, spiss tikkuntrasta mad-demokrazija sostantiva jew parteċipattiva, iċċentrata fuq il-parteċipazzjoni ugwali tal-gruppi kollha fis-soċjetà fil-proċess politiku bħala l-bażi tal-leġittimità. ===== Demokrazija radikali ===== Id-demokrazija radikali hija bbażata fuq l-idea li hemm relazzjonijiet ġerarkiċi u oppressivi li jeżistu fis-soċjetà. Ir-rwol tad-demokrazija radikali hu li dawk ir-relazzjonijiet tagħmilhom viżibbli u tikkontestahom billi tippermetti li jkun hemm differenzi, nuqqas ta' qbil u antagoniżmi fil-proċessi tat-teħid tad-deċiżjonijiet. ===== Demokrazija reliġjuża ===== Id-demokrazija reliġjuża hija forma ta' demokrazija fejn il-valuri ta' reliġjon partikolari jew ta' reliġjon statali jingħataw preferenza. It-terminu japplika għall-pajjiżi demokratiċi kollha li fihom ir-reliġjon hija inkorporata fil-forma ta' governanza. ===== Demokrazija kożmopolita ===== Id-demokrazija kożmopolita, magħrufa wkoll bħala demokrazija globali jew federaliżmu dinji, hija sistema politika fejn id-demokrazija hija implimentata fuq skala globali, direttament jew permezz ta' rappreżentanti. Ġustifikazzjoni importanti għal dan it-tip ta' sistema hi li d-deċiżjonijiet meħuda fid-demokraziji nazzjonali jew reġjonali spiss jaffettwaw in-nies lil hinn mill-kostitwenza, li ma jkunux jistgħu jivvutaw. B'kuntrast għal dan, f'demokrazija kożmopolita, in-nies li jkunu affettwati mid-deċiżjonijiet jieħdu sehem fit-teħid tagħhom. Skont dawk li huma favur din id-demokrazija, kwalunkwe tentattiv biex tinstab soluzzjoni għall-problemi globali jmur kontra d-demokrazija jekk ma jkunx hemm xi forma ta' demokrazija kożmopolita. Il-prinċipju ġenerali tad-demokrazija kożmopolita hu li xi valuri u normi tad-demokrazija jew kollha kemm huma jitwessgħu, inkluż l-istat tad-dritt; is-soluzzjoni mhux vjolenti tal-kunflitti; u l-ugwaljanza fost iċ-ċittadini, lil hinn mil-limiti tal-istat. Sabiex din tiġi implimentat bis-sħiħ, tkun teħtieġ riformi fir-rigward tal-organizzazzjonijiet internazzjonali eżistenti, eż. in-Nazzjonijiet Uniti, kif ukoll il-ħolqien ta' istituzzjonijiet ġodda bħal Parlament Dinji, li idealment itejjeb il-kontroll pubbliku fuq il-politika internazzjonali u r-rendikont tal-għemil tal-politiċi. Id-demokrazija kożmopolita ġiet promossa, fost l-oħrajn, mill-fiżiku [[Albert Einstein]], mill-kittieb [[Kurt Vonnegut]], mill-artikolista fil-gazzetti [[George Monbiot]], u mill-Professuri [[David Held]] u [[Daniele Archibugi]]. Il-ħolqien tal-Qorti Kriminali Internazzjonali fl-2003 tqieset bħala pass kbir 'il quddiem minn bosta persuni li huma favur dan it-tip ta' demokrazija kożmopolita. ===== Demokrazija kreattiva ===== Id-demokrazija kreattiva ġiet deskritta mill-filosfu Amerikan [[John Dewey]]. L-idea prinċipali dwar id-demokrazija kreattiva hi li d-demokrazija tħeġġeġ il-bini tal-kapaċitajiet individwali u l-interazzjoni fis-soċjetà. Dewey isostni li d-demokrazija hija stil ta' ħajja fix-xogħol tiegħu msejjaħ ''Demokrazija Kreattiva: Il-Kompitu Quddiemna'' u esperjenza mibnija fuq il-fidi fin-natura umana, il-fidi fil-bnedmin u l-fidi fil-ħidma mal-oħrajn. Fil-fehma ta' Dewey, id-demokrazija hija ideal morali li tirrikjedi sforz reali u ħidma min-nies; mhijiex kunċett istituzzjonali li teżisti waħedha. Dewey jikkonkludi li "l-kompitu tad-demokrazija hija dejjem dik tal-ħolqien ta' esperjenza iktar libera u iktar umana fejn kulħadd jikkondividi u jikkontribwixxi". ===== Demokrazija ggwidata ===== Id-demokrazija ggwidata hija forma ta' demokrazija li tinkorpora elezzjonijiet popolari regolari, iżda li sikwit "tiggwida" bir-reqqa l-għażliet offruti lill-elettorat b'mod li jista' jnaqqas il-kapaċità tal-elettorat li tassew jiddetermina t-tip ta' governanza eżerċitata fuqu. Dawn id-demokraziji tipikament ikollhom awtorità ċentrali waħda li spiss ma tkunx soġġetta għal rieżami pubbliku reali minn xi awtorità governattiva oħra. L-istil Russu tad-demokrazija spiss ġie deskritt bħala "demokrazija ggwidata". Il-politiċi Russi rreferew għall-gvern tagħhom bħala li għandu ċentru wieħed ta' poter/awtorità, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-forom l-oħra ta' demokrazija li normalment jippruvaw jinkorporaw żewġ sorsi jew iktar li jikkompetu ma' xulxin fi ħdan l-istess gvern. === Tfittxija ta' fehim komuni === It-tfittxija ta' approċċ komuni għall-kejl u għat-tqabbil tad-demokrazija, u għad-demokrazija bħala kunċett, għadha sfida fix-xjenza politika moderna. Din l-isfida tipprova tkejjel, tivvaluta u tqabbel il-kwalità tad-demokrazija, kif indikat minn [[Seva Gunitsky]] fl-2015 fil-Washington Post, abbażi tar-riċerka tiegħu għal ''Ranking the World – Grading States as a Tool of Global Governance'', fejn il-kejl tad-demokrazija jista' jqarraq daqs kemm jiċċara l-affarijiet – problema għall-akkademiċi, għall-fassala tal-politiki u għal kull minn għandu għall-qalbu d-demokrazija. Fil-kontribut tiegħu ''Lost in the Gray Zone: Competing Measures of Democracy in the Former Soviet Republics'' to ''Ranking the World'', fir-rigward tal-eżempju tal-eks repubbliki Sovjetiċi, huwa jeżamina l-problemi fundamentali rigward il-kejl tad-demokrazija, u josserva li l-indiċijiet spiss ma jaqblux u okkażjonalment jaslu għal konklużjonijiet kontradittorji mill-osservazzjoni tal-istess avveniment. Huwa jsostni li dan jirrifletti d-difetti inerenti fil-kunċettwalizzazzjoni tal-governanza demokratika, li jfeġġu mid-diżgwidi normattivi fundamentali dwar kunċett ikkontestat ferm. Fl-2011, [[Michael Coppedge]], [[John Gerring]] ''et al''. ipproponew approċċ għal tali kunċettwalizzazzjoni u kejl. Fis-saġġ tagħhom ''Il-Kunċettwalizzazzjoni u l-Kejl tad-Demokrazija: Approċċ Ġdid'' huma jirrieżaminaw uħud mid-dgħufijiet fost l-approċċi kontemporanji u iktar antiki, u mbagħad jixtarru l-approċċ tagħhom, u jikkaratterizzawh bħala ''storiku'', ''multidimensjonali'', ''diżaggregat'' u ''trasparenti''. L-awturi jipproponu li jinħoloq sett ġdid ta' erba' karatteristiċi għall-kunċettwalizzazzjoni u għall-kejl tad-demokrazija. L-ewwel nett, l-approċċ ''storiku'', fejn l-indikaturi tad-demokrazija jiġu estiżi sal-istorja moderna, kull fejn ikun possibbli. It-tieni, approċċ ''multidimensjonali'' għall-problema tal-kunċettwalizzazzjoni tad-demokrazija. It-tielet, il-ġbir tal-informazzjoni rilevanti għad-demokrazija f'livell tassew ''diżaggregat''. Ir-raba', l-approċċ ''trasparenti'', strateġija għall-ġbir u għall-preżentazzjoni tad-data li għandha ttejjeb il-preċiżjoni, il-validità, it-trasparenza u l-leġittimità tal-indikaturi li jirriżultaw. Dawn jiġbru flimkien ukoll il-kunċetti u/jew l-aspetti tad-demokrazija f'sitt approċċi – ''elettorali'', ''liberali'', ''maġġoritarju'', ''parteċipattiv'', ''deliberattiv'' u ''egalitarju'', li flimkien joffru rendikont pjuttost komprensiv tal-kunċett ta' demokrazija kif jintuża llum (ara l-ħarsa ġenerali fit-tabella ta' hawn taħt). {| class="wikitable" |- | colspan="5" |Il-kunċetti tad-demokrazija ta' Michael Coppedge, John Gerring ''et al''., 2011 |- valign="top" | | |Prinċipji |Mistoqsija |Istituzzjonijiet |- | colspan="5" | ---- |- valign="top" |I. |'''Elettorali''' |Kontestazzjoni, kompetizzjoni. |Il-karigi tal-gvern huma okkupati permezz ta' elezzjonijiet ħielsa u liberi b'diversi partiti? |Elezzjonijiet, partiti politiċi, kompetittività u kemm joħorġu jivvutaw. |- valign="top" |II. |'''Liberali''' |Governanza limitata, diversi punti ta' veto, responsabbiltà orizzontali, drittijiet tal-individwu, libertajiet ċivili, trasparenza. |Il-poter politiku huwa deċentralizzat u ristrett? |Diversi partiti, indipendenti u deċentralizzat, b'enfasi speċjali fuq ir-rwol tal-midja, tal-gruppi ta' interess, il-ġudikatura u kostituzzjoni miktuba b'garanziji espliċiti. |- valign="top" |III. |'''Maġġoritarju''' |Tmexxija tal-maġġoranza, ċentralizzazzjoni, responsabbiltà vertikali. |Il-maġġoranza (jew il-pluralità) tmexxi? |Ikkonsolidat u ċentralizzat, b'enfasi speċjali fuq ir-rwol tal-partiti politiċi. |- valign="top" |IV. |'''Parteċipattiv''' |Governanza tal-poplu. |Iċ-ċittadini ordinarji jipparteċipaw fil-politika? |Liġi elettorali, soċjetà ċivili, governanza lokali, demokrazija diretta. |- valign="top" |V. |'''Deliberattiv''' |Governanza bir-raġuni. |Id-deċiżjonijiet politiċi huma frott id-deliberazzjonijiet pubbliċi? |Midja, smigħ, panels, korpi deliberattivi oħra. |- valign="top" |VI. |'''Egalitarju''' |Ugwaljanza politika. |Iċ-ċittadini kollha għandhom setgħat indaqs? |Żgurar ta' parteċipazzjoni ndaqs, rappreżentanza, protezzjoni u riżorsi rilevanti politikament. |} === Kejl tad-demokrazija === Il-kejl tad-demokrazija jvarja skont il-kunċetti fundamentali differenti tad-demokrazija. L-evalwazzjonijiet tad-demokrazija minimalista jiffukaw fuq l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, filwaqt li d-demokrazija massimalista tevalwa valuri addizzjonali, bħad-drittijiet tal-bniedem, id-deliberazzjoni, l-eżiti ekonomiċi jew il-kapaċità tal-istat. == Demokrazija mhux governattiva == Apparti l-isfera pubblika, intużaw prinċipji u mekkaniżmi demokratiċi simili tal-votazzjoni u tar-rappreżentanza biex jirregolaw tipi oħra ta' gruppi. Bosta organizzazzjonijiet mhux governattivi jiddeċiedu dwar il-politiki u t-tmexxija permezz tal-votazzjoni. Il-biċċa l-kbira tat-trade unions u tal-kooperattivi huma rregolati b'elezzjonijiet demokratiċi. Fl-aħħar mill-aħħar il-korporazzjonijiet jiġu rregolati mill-azzjonisti tagħhom permezz tad-demokrazija tal-azzjonisti. Il-korporazzjonijiet jistgħu jużaw sistemi bħad-demokrazija tal-post tax-xogħol biex jindirizzaw il-governanza interna. [[Amitai Etzioni]] fassal sistema li tgħaqqad l-elementi tad-demokrazija mal-liġi tax-xarija, imsejħa demokrazija [[Iżlam|Iżlamika]] jew Iżlamokrazija. Kulma jmur hemm għadd dejjem jikber ta' istituzzjonijiet edukattivi demokratiċi bħall-iskejjel ta' Sudbury li huma koregolati mill-istudenti u mill-persunal tal-iskejjel. === Demokrazija tal-azzjonisti === Id-demokrazija tal-azzjonisti hija kunċett relatat mal-governanza tal-korporazzjonijiet mill-azzjonisti tagħhom. Fl-Istati Uniti, l-azzjonisti tipikament jingħataw id-drittijiet tal-votazzjoni skont il-prinċipju ta' sehem wieħed, vot wieħed. L-azzjonisti jkunu jistgħu jivvutaw kull sena biex jeleġġu l-bord tad-diretturi tal-kumpanija, li mbagħad jagħżlu huma stess il-membri eżekuttivi tal-kumpanija. Il-qafas tad-demokrazija tal-azzjonisti jaf ma jkunx tajjeb għall-kumpaniji bi klassijiet differenti ta' stocks li jkomplu jibdlu iktar id-distribuzzjoni tad-drittijiet tal-votazzjoni. == Ġustifikazzjoni == Ingħataw diversi ġustifikazzjonijiet għad-demokrazija. === Leġittimità === It-teorija tal-kuntratt soċjali ssostni li l-leġittimità tal-governanza hija bbażata fuq dawk li jkunu ggvernati, jiġifieri elezzjoni, u li d-deċiżjonijiet politiċi jridu jirriflettu r-rieda ġenerali. Il-leġittimità pubblika tad-demokrazija tvarja minn pajjiż għall-ieħor, u f'xi pajjiżi t-testi reliġjużi għandhom iktar appoġġ pubbliku mir-rieda tan-nies. === Teħid ta' deċiżjonijiet aħjar === It-teorema tal-ġurija ta' Condorcet hija prova loġika li jekk kull min jieħu d-deċiżjonijiet ikollu probabbiltà akbar li jieħu d-deċiżjoni t-tajba, allura li jkollok l-ikbar għadd ta' dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet, jiġifieri demokrazija, jirriżulta fl-aqwa deċiżjonijiet. Dan ġie argumentat ukoll minn teoriji tal-għerf tal-folla. Id-demokrazija għandha t-tendenza li ttejjeb is-soluzzjonijiet għall-kunflitti. === Suċċess ekonomiku === F'''Why Nations Fail'', l-ekonomisti [[Daron Acemoglu]] u [[James A. Robinson]] isostnu li d-demokraziji jkollhom suċċess ekonomiku akbar minħabba li s-sistemi politiċi mhux demokratiċi għandhom it-tendenza li jillimitaw is-swieq u jiffavorixxu l-monopolji a skapitu tal-qerda kreattiva meħtieġa għat-tkabbir ekonomiku sostnut. Studju tal-2019 ta' Acemoglu u oħrajn stima li l-pajjiżi li minn tmexxija awtoritarja jaqilbu għal tmexxija demokratika, bħala medja kellhom PDG 20 % ogħla wara 25 sena, milli kieku jibqgħu bi tmexxija awtoritarja. L-istudju eżamina 122 tranżizzjoni għad-demokrazija u 71 tranżizzjoni għat-tmexxija awtoritarja, li seħħew mill-1960 sal-2010. Acemoglu qal li dan seħħ minħabba li d-demokraziji kellhom it-tendenza li jinvestu iktar fil-kura tas-saħħa u fil-kapital uman, u jnaqqsu t-trattament speċjali tal-alleati tar-reġimi. Studju tal-2023 analizza l-effetti fit-tul tad-demokrazija fuq il-prosperità ekonomika billi uża data ġdida dwar il-PDG ''pro capita'' u d-demokrazija għal sett tad-data ta' bejn l-1789 u l-2019. Ir-riżultati jindikaw li d-demokrazija żżid sostanzjalment l-iżvilupp ekonomiku. Il-qgħad huwa assoċjat mat-twemmin antidemokratiku. == Kritika == Id-demokrazija bħala kunċett u bħala forma prattika ta' governanza kienet fil-mira tal-kritika tul l-istorja. Xi kritiċi jqisu li r-reġimi demokratiċi spiss ma jirnexxilhomx iżommu mal-ogħla prinċipiji mistennija minnhom, filwaqt li oħrajn jirrifjutaw għalkollox jew parzjalment il-valuri promossi mid-demokrazija kostituzzjonali. L-oppożizzjoni fil-konfront tad-demokrazija tmur lura għal żmien [[Platun]], li kien iktar favur "gvern tal-iktar ikkwalifikati". Iktar reċentement, [[James Madison]] studja b'mod estensiv l-argumenti storiċi kontra u favur id-demokrazija fit-tħejjija tiegħu għall-Konvenzjoni Kostituzzjonali, u [[Winston Churchill]] irrimarka li "ħadd ma jippretendi li d-demokrazija hija perfetta jew tajba għalkollox. Tabilħaqq, intqal li d-demokrazija hija l-agħar forma ta' governanza għajr dawk il-forom l-oħra kollha li ġew ippruvati minn żmien għal żmien". Il-kritiċi jsostnu li d-demokraziji moderni jaf ma jkunux biżżejjed demokratiċi u minflok fil-prattika jiffunzjonaw bħala oligarkiji, peress li l-gvernijiet jagħtu iktar widen lill-preferenzi tal-elit ekonomiku milli l-preferenzi taċ-ċittadini ordinarji. Bosta studji empiriċi fost id-diversi demokraziji tal-Punent, inkluż l-Istati Uniti, [[Spanja]], l-[[Żvezja|Iżvezja]], l-Iżvizzera, il-[[Kanada]], in-[[Norveġja]] u l-Ġermanja, sabu b'mod konsistenti li r-rappreżentanti eletti jkollhom it-tendenza li jwieġbu iktar għall-preferenzi taċ-ċittadini affluwenti ħafna għall-eżiti ta' politiki milli għal dawk tal-votant medju. Xi kritiċi tad-demokrazija saħqu dwar l-inkonsistenzi, il-paradossi u l-limiti tal-kunċett: u xtarrew kuntrasti ma' forom oħra ta' governanza, bħall-epistokrazija jew il-lottokrazija. Oħrajn ikkaratterizzaw l-iżjed demokraziji moderni bħala poliarkiji demokratiċi u aristokraziji demokratiċi. Iżda oħrajn identifikaw mumenti Faxxisti fid-demokraziji moderni. Dawn sejħu lis-soċjetajiet prodotti mid-demokraziji moderni bħala neofewdali u kkuntrastaw id-demokrazija mal-Faxxiżmu, mal-anarkokapitaliżmu, mat-teokrazija u mal-monarkija assoluta. == Tranżizzjonijiet demokratiċi == Tranżizzjoni demokratika tiddeskrivi fażi fis-sistema politika tal-pajjiż, li spiss tinħoloq bħala riżultat ta' bidla mhux kompluta minn reġim awtoritarju għal sistema demokratika (jew bil-kontra). === Demokratizzazzjoni === Id-demokratizzazzjoni hija t-tranżizzjoni governattiva strutturali minn gvern awtoritarju għal reġim politiku iktar demokratiku, inkluż il-bidliet politiċi sostantivi favur direzzjoni demokratika. Il-proċess oppost ta' tranżizzjoni demokratika huwa magħruf bħala awtokratizzazzjoni. Isseħħx jew le d-demokratizzazzjoni u kemm jaf jiġu influwenzati minn diversi fatturi, fosthom l-iżvilupp ekonomiku, il-legati storiċi, is-soċjetà ċivili u l-proċessi internazzjonali. Xi rendikonti dwar id-demokratizzazzjoni jenfasizzaw kif l-elit xpruna d-demokratizzazzjoni, filwaqt li rendikonti oħra jenfasizzaw il-proċessi minn isfel għal fuq. Kif isseħħ id-demokratizzazzjoni ntużat biex tispjega fenomeni politiċi oħra, bħal jekk pajjiż imurx fi gwerra jew jekk ekonomija tikbirx. Diversi filosfi u riċerkaturi ddeskrivew fatturi storiċi u soċjali meqjusa bħala appoġġ għall-evoluzzjoni tad-demokrazija. Kummentaturi oħra semmew l-influwenza tal-iżvilupp ekonomiku. F'teorija relatata, [[Ronald Inglehart]] jissuġġerixxi li l-istandards tal-għajxien imtejbin fil-pajjiżi żviluppati moderni jistgħu jikkonvinċu lin-nies li jistgħu jieħdu l-għajxien bażiku tagħhom bħala ovvju, u b'hekk iwassal għal enfasi miżjuda fuq il-valuri tal-awtoespressjoni, korrelatata mill-qrib mad-demokrazija. Douglas M. Gibler u Andrew Owsiak fl-istudju tagħhom tkellmu dwar l-importanza tal-paċi u tal-fruntieri stabbli għall-iżvilupp tad-demokrazija. Spiss ġie preżunt li d-demokrazija tikkawża l-paċi, iżda dan l-istudju juri li storikament il-paċi kważi dejjem kienet preżenti qabel l-istabbiliment tad-demokrazija. Carroll Quigley jikkonkludi li l-karatteristiċi tal-armi jimxu id f'id b'mod prinċipali mad-demokrazija: ix-xenarju tad-demokrazija donnu jfeġġ biss meta l-aqwa armi jkunu faċilment disponibbli għall-individwi u jistgħu jintużaw. Sal-bidu tas-seklu 19, il-pistoli kienu l-aqwa armi personali disponibbli, u fl-Istati Uniti tal-Amerka (li diġà kienu nominalment demokratiċi), kważi kulħadd kien jiflaħ jixtri pistola, u seta' jitgħallem kif jużaha pjuttost faċilment. Il-gvernijiet ma setgħux jagħmlu wisq aħjar: kienet saret l-epoka ta' armati tal-massa ta' ċittadini suldati bil-pistoli. B'mod simili, il-Greċja ta' żmien [[Pericles]] kienet epoka taċ-ċittadini suldati u tad-demokrazija. Teoriji oħra saħqu dwar ir-rilevanza tal-edukazzjoni u tal-kapital uman — u fi ħdanhom l-importanza tal-kapaċità konjittiva li jiżdiedu t-tolleranza, ir-razzjonalità, il-litteriżmu politiku u l-parteċipazzjoni. Żewġ effetti tal-edukazzjoni u tal-kapaċità konjittiva jiġu distinti: * effett konjittiv (il-kompetenza li wieħed jieħu deċiżjonijiet razzjonali; l-ipproċessar aħjar tal-informazzjoni); * effett etiku (l-appoġġ għall-valuri demokratiċi, għal-libertà, għad-drittijiet tal-bniedem, eċċ.), li fih innifsu jiddependi fuq l-intelliġenza. Diffiċli li wieħed isib evidenza konsistenti permezz tat-teoriji konvenzjonali għaliex tfeġġ id-demokrazija u tiġi sostnuta. L-analiżijiet statistiċi kkontestaw it-teorija tal-modernizzazzjoni billi wrew li ma hemm l-ebda evidenza affidabbli biex wieħed jgħid li d-demokrazija x'aktarx li tfeġġ iktar meta l-pajjiżi jsiru iktar għonja, iktar edukati, jew inqas inugwali. Fil-fatt, l-evidenza empirika turi li t-tkabbir ekonomiku u l-edukazzjoni jaf ma jwasslux għal żieda fid-domanda għad-demokratizzazzjoni kif tissuġġerixxi t-teorija tal-modernizzazzjoni: storikament, il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi kisbu livelli għoljin ta' aċċess għall-edukazzjoni primarja ferm qabel ma waslu għat-tranżizzjoni lejn id-demokrazija. Iktar milli serviet bħala katalist għad-demokratizzazzjoni, minflok f'xi sitwazzjonijiet l-edukazzjoni jaf tintuża mir-reġimi mhux demokratiċi biex jindottrinaw lin-nies u jsaħħu s-setgħa tagħhom. Ir-rabta preżunta bejn l-edukazzjoni u t-tkabbir ekonomiku tiġi kkontestata meta tiġi analizzata l-evidenza empirika. F'pajjiżi differenti, il-korrelazzjoni bejn il-ksib tal-edukazzjoni u l-punteġġi fl-eżamijiet tal-[[matematika]] hija dgħajfa ferm (.07). Relazzjoni dgħajfa wkoll teżisti bejn in-nefqiet għal kull student u l-kompetenza fil-matematika (.26). Barra minn hekk, l-evidenza storika tissuġġerixxi li l-kapital uman medju (imkejjel bl-użu tar-rati tal-litteriżmu) tal-mases ma jispjegax l-istabbiliment tal-industrijalizzazzjoni fi Franza mill-1750 sal-1850 minkejja l-argumenti kontra dan. Flimkien, dawn is-sejbiet juru li l-edukazzjoni mhux dejjem tippromwovi l-kapital uman u t-tkabbir ekonomiku kif ġeneralment jiġi sostnut li huwa l-każ. Minflok, l-evidenza timplika li l-għoti tal-edukazzjoni spiss ma jilħaqx l-għanijiet espressi, jew inkella li l-atturi politiċi jużaw l-edukazzjoni biex jippromwovu għanijiet oħra għajr it-tkabbir ekonomiku u l-iżvilupp. Xi studjużi fittxew determinanti "profondi" tal-istituzzjonijiet politiċi kontemporanji, kemm ġeografiċi kif ukoll demografiċi. Eżempju ta' dan huwa l-ambjent tal-mard. Il-postijiet b'rati differenti ta' mortalità kellhom livelli differenti ta' popolazzjonijiet u ta' produttività madwar id-dinja. Pereżempju, fl-Afrika, id-dubbiena tsetse — li taffettwa lill-bnedmin u lill-bhejjem — naqqset il-kapaċità tal-Afrikani li jaħartu l-art. B'hekk l-Afrika ġiet insedjata inqas. Minħabba dan, il-poter politiku kien inqas ikkonċentrat. Dan affettwa wkoll l-istituzzjonijiet kolonjali li l-pajjiżi Ewropej stabbilew fl-Afrika. Il-kapaċità jew in-nuqqas ta' kapaċità li l-insedjaturi kolonjali jgħixu f'post kienet twassal/kien iwassal biex jiżviluppaw istituzzjonijiet differenti li wasslu għal mogħdijiet ekonomiċi u soċjali differenti. Dan affettwa wkoll id-distribuzzjoni tal-poter u l-azzjonijiet kollettivi li n-nies setgħu jieħdu. B'hekk, xi pajjiżi Afrikani spiċċaw għandhom demokraziji u oħrajn għandhom awtokraziji. Eżempju tad-determinanti ġeografiċi għad-demokrazija huwa l-aċċess għaż-żoni kostali u għax-xmajjar. Dan l-aspett naturali għandu relazzjoni pożittiva mal-iżvilupp ekonomiku bis-saħħa tal-benefiċċji tal-kummerċ. Il-kummerċ ġab miegħu l-iżvilupp ekonomiku, li mbagħad, wessa' l-poter. Il-mexxejja li riedu jżidu d-dħul tagħhom kellhom jipproteġu d-drittijiet tal-proprjetà biex joħolqu inċentivi biex in-nies jinvestu. Iktar ma iktar nies kellhom iktar poter, iktar kellhom jingħataw konċessjonijiet mill-mexxejja u f'bosta postijiet dan il-proċess wassal għad-demokrazija. Dawn id-determinanti ddefinew l-istruttura tas-soċjetà u ċaqilqu l-bilanċ tal-poter politiku. [[Robert Michels]] isostni li għalkemm id-demokrazija qatt ma tista' titwettaq bis-sħiħ, id-demokrazija tista' tiġi żviluppata b'mod awtomatiku meta wieħed jistinka għad-demokrazija:<blockquote>Ir-raħħal fil-ġrajja, meta jkun fuq is-sodda tal-mewt tiegħu, jgħid lil uliedu li hemm teżor mirdum fl-għalqa. Wara l-mewt tar-raħħal anzjan, uliedu jħaffru kullimkien sabiex isibu t-teżor. Iżda ma jsibuhx. Madankollu, ix-xogħol bla heda tagħhom itejjeb il-ħamrija u jagħtihom benessri aħjar. It-teżor fil-grajja jista' jitqies bħala simbolu tad-demokrazija.</blockquote>Id-demokrazija fiż-żminijiet moderni kważi dejjem iffaċċjat oppożizzjoni mill-gvern eżistenti preċedenti, u ħafna drabi ffaċċjat oppożizzjoni mill-elit soċjali. L-implimentazzjoni ta' gvern demokratiku minn stat mhux demokratiku tipikament ġabet magħha rivoluzzjoni demokratika paċifika jew vjolenti. L-Istitut V-Dem sab li fl-2026 id-demokratizzazzjoni kienet għadha sseħħ fi 18-il pajjiż: il-[[Benin]], il-[[Bolivja]], il-[[Botswana]], il-[[Brażil]], ir-[[Repubblika Dominicana]], il-[[Fiġi]], il-[[Gwatemala]], il-[[Lesoto]], il-[[Mawrizju|Mauritius]], il-[[Montenegro]], il-[[Polonja]], is-[[Seychelles]], il-[[Gżejjer Solomon]], is-[[Sri Lanka]], [[Timor tal-Lvant|Timor Leste]], it-[[Tajlandja]], il-[[Gambja]] u ż-[[Żambja]]. ===== Promozzjoni tad-demokrazija ===== Il-promozzjoni tad-demokrazija tista' żżid il-kwalità tad-demokraziji eżistenti diġà, tnaqqas l-apatija politika u tnaqqas il-possibbiltà li d-demokrazija tmur lura. Il-miżuri tal-promozzjoni tad-demokrazija jinkludu l-applikazzjonijiet tal-pariri dwar il-votazzjoni, id-demokrazija parteċipattiva, iż-żieda tal-integrità elettorali, is-suffraġju taż-żgħażagħ u l-edukazzjoni ċivika, it-tnaqqis tax-xkiel għall-ħolqien ta' partiti politiċi ġodda, iż-żieda tal-proporzjonalità, it-tnaqqis tal-Presidenzjaliżmu u l-allinjament mal-preferenzi tal-votanti medjani. === Awtokratizzazzjoni === It-tranżizzjoni minn demokrazija għal awtokrazija hija forma ta' awtokratizzazzjoni, proċess ta' tranżizzjoni strutturali tal-governanza lejn l-awtoritarjaniżmu fejn l-eżerċitar tal-poter politiku jsir inqas limitat u iktar arbitrarju u repressiv. Din it-tranżizzjoni tassumi punt ta' tluq ta' sistema demokratika. Tipikament il-proċess jirrestrinġi l-ispazju għal kontestazzjonijiet pubbliċi u għal parteċipazzjoni politika fil-proċess tal-għażla tal-gvern. Din it-tranżizzjoni twassal biex l-istituzzjonijiet demokratiċi jsiru iktar dgħajfa, bħat-tranżizzjoni paċifika tal-poter jew l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, jew it-tkasbir tad-drittijiet tal-individwu li jirfdu d-demokraziji, speċjalment il-libertà tal-espressjoni. Din it-tranżizzjoni hija l-oppost tad-demokratizzazzjoni. [[Steven Levitsky]] jgħid: "Mhuwiex il-kompitu tal-votanti li jiddefendu d-demokrazija. Tkun qed titlob wisq mill-votanti, li jixħtu l-vot tagħhom abbażi ta' xi sett ta' prinċipji jew proċeduri astratti. Bl-eċċezzjoni ta' ftit każijiet, il-votanti qatt u qatt — fl-ebda soċjetà, fl-ebda kultura — ma jagħtu prijorità lid-demokrazija fuq kollox. Il-votanti individwali jitħassbu fuq affarijiet ferm iktar sempliċi, u għandhom kull dritt jagħmlu dan. Huwa f'idejn l-elit u l-istituzzjonijiet li jipproteġu d-demokrazija — mhux f'idejn il-votanti". L-Istitut V-Dem sab li fl-2026 l-awtokratizzazzjoni kienet qed isseħħ f'44 pajjiż: l-[[Afganistan]], l-[[Arġentina]], l-[[Armenja]], il-[[Belarussja]], il-[[Burkina Faso]], il-[[Kambodja]], ir-[[Repubblika Ċentru-Afrikana]], il-[[Kroazja]], il-[[Ġeorġja|Georgia]], il-[[Greċja]], il-[[Ginea|Guinea]], il-[[Ginea Bissaw|Guinea-Bissau]], [[El Salvador]], il-[[Ħaiti|Haiti]], [[Ħong Kong|Hong Kong]], l-[[Ungerija]], l-[[Indja]], l-[[Indoneżja]], l-[[Italja]], il-[[Kosta tal-Avorju]], il-[[Kuwajt]], il-[[Kirgiżistan]], il-[[Libja]], il-[[Mali]], il-[[Madagaskar|Madagascar]], il-[[Mawritanja]], il-[[Messiku]], il-[[Moldova]], il-[[Możambik|Mozambique]], il-[[Burma|Burma/Myanmar]], in-[[Nikaragwa]], in-[[Niġer]], il-[[Pakistan]], il-[[Perù]], il-[[Filippini]], is-[[Slovakkja]], is-[[Slovenja]], is-[[Senegal]], is-[[Serbja]], ir-[[Rumanija]], it-[[Togo]], l-[[Ukrajna]], ir-[[Renju Unit]] u l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. ===== Tfixkil ===== Xi gvernijiet demokratiċi esperjenzaw kollass f'daqqa tal-istat u bidla fir-reġim favur forma mhux demokratika ta' governanza. Il-kolpi militari jew ir-ribelljonijiet domestiċi huma l-iżjed mezzi komuni li bihom jitneħħew il-gvernijiet demokratiċi. Xi eżempji jinkludu l-Gwerra Ċivili Spanjola, il-Kolp tat-18-il Brumaire li temm l-Ewwel Repubblika Franċiża, u l-kolp ta' stat tat-28 ta' Mejju 1926 li temm l-Ewwel Repubblika [[Portugall|Portugiża]]. Xi kolpi militari ġew appoġġati minn gvernijiet barranin, bħall-kolp ta' stat tal-Gwatemala tal-1954 u l-kolp ta' stat [[Iran|Iranjan]] tal-1953. Tipi oħra ta' tmiem f'daqqa tad-demokrazija jinkludu: * Invażjoni, pereżempju l-okkupazzjoni Ġermaniża taċ-[[Ċekoslovakkja]], u l-waqgħa tal-[[Vjetnam]] t'Isfel. * Kolp intern, fejn il-mexxej tal-gvern jaħtaf b'mod ekstralegali l-poteri kollha jew jestendi illegalment il-mandat tiegħu. Dan jista' jsir permezz ta': ** Sospensjoni tal-kostituzzjoni b'digriet, bħalma ġara fil-kolp ta' stat [[Perù|Peruvjan]] tal-1992; ** "Kolp elettorali intern" bl-użu ta' frodi elettorali biex tinkiseb l-elezzjoni mill-ġdid ta' uffiċjal jew partit politiku li qabel kienu ġew eletti b'mod ġust. Pereżempju, fl-elezzjoni Presidenzjali Ukrena tal-1999, fl-elezzjoni leġiżlattiva [[Russja|Russa]] tal-2003, u fl-elezzjoni Presidenzjali Russa tal-2004. * Kolp irjali, fejn monarka li normalment ma jkunx involut fil-governanza jaħtaf il-poter kollu. Pereżempju, id-Dittatura tas-6 ta' Jannar, li bdiet fl-1929 meta r-Re [[Alessandru I tal-Jugoslavja]] żarma l-Parlament u beda jmexxi b'digriet. L-awtokratizzazzjoni tista' ttemm id-demokrazija b'mod gradwali, billi żżid l-enfasi fuq is-sigurtà nazzjonali u tnawwar l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, il-libertà tal-kelma, l-indipendenza tal-ġudikatura u l-istat tad-dritt. Eżempju famuż huwa l-Att ta' Faċilitazzjoni tal-1933, li temm id-demokrazija legalment f'[[Weimar Klassika|Weimar]], il-Ġermanja u mmarka t-tranżizzjoni lejn Ġermanja Nażista. Il-vjolenza politika u l-indħil fil-gvern b'mod temporanju jew fit-tul jistgħu jipprevjenu l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, u dan inawwar in-natura demokratika tal-gvernijiet. Dan seħħ fuq livell lokali anke f'demokraziji stabbiliti sew bħall-Istati Uniti; pereżempju, ir-rewwixta ta' Wilmington tal-1898 u l-irvelli Afrikani-Amerikani wara l-era tar-Rikostruzzjoni. == Influwenza tal-midja == It-teorija tad-demokrazija tiddependi fuq il-preżunzjoni impliċita li l-votanti jkunu infurmati sew dwar il-kwistjoni soċjali, il-politiki u l-kandidati sabiex ikunu jistgħu jieħdu deċiżjoni infurmata sew. Mill-aħħar tas-seklu 20 kien hemm tħassib serju li l-votanti jaf ma jkunux infurmati sew minħabba li l-midja kulma jmur qed tiffoka fuq id-divertiment u z-zekzik u inqas fuq ir-riċerka [[Ġurnalist|ġurnalistika]] serja fuq il-kwistjonijiet politiċi. Il-Professuri tal-midja [[Michael Gurevitch]] u [[Jay Blumler]] ipproponew għadd ta' funzjonijiet li l-mezzi tax-xandir tal-massa huma mistennija li jissodisfaw f'demokrazija: * Sorveljanza tal-ambjent soċjopolitiku; * Iffissar serju tal-aġendi; * Pjattaformi għal konsulenzi ċari u illuminanti; * Djalogu fost firxa wiesgħa ta' fehmiet; * Mekkaniżmi biex l-uffiċjali jagħtu rendikont ta' għemilhom rigward kif eżerċitaw il-poter; * Inċentivi biex iċ-ċittadini jitgħallmu, jagħżlu u jinvolvu ruħhom; * Reżistenza bi prinċipji għall-isforzi ta' forzi lil hinn mill-midja biex ifixklu l-indipendenza, l-integrità u l-kapaċità tal-midja li taqdi lill-udjenza; * Sens ta' rispett tal-udjenza. Din il-proposta ispirat ħafna diskussjonijiet dwar jekk il-midja hijiex tassew qed tissodisfa r-rekwiżiti meħtieġa minn demokrazija li tiffunzjona sew. Il-mezzi tax-xandir kummerċjali tal-massa ġeneralment ma jagħtu rendikont ta' għemilhom lil ħadd ħlief lis-sidien tagħhom, u ma għandhom l-ebda obbligu li jaqdu funzjoni demokratika. Ikunu kkontrollati mill-forzi tas-swieq ekonomiċi. Kompetizzjoni ekonomika qalila tista' twassal biex il-mezzi tax-xandir tal-massa jitbegħdu minn kwalunkwe ideal demokratiku u jiffukaw għalkollox fuq kif ikampaw fid-dawl tal-kompetizzjoni. Il-popolarizzazzjoni u z-zekzik fil-mezzi tax-xandir tal-massa jitqiesu li qed jiffukaw iktar fuq eżempji umani iktar milli fuq l-istatistika u l-prinċipji. Hemm iktar enfasi fuq il-politiċi bħala personalitajiet u inqas enfasi fuq il-kwistjonijiet politiċi fil-midja popolari. Il-kampanji elettorali qed jiġu koperti iktar bħala kompetizzjonijiet u inqas bħala dibattiti dwar l-ideoloġiji u l-kwistjonijiet tas-soċjetà. Din l-enfasi tal-midja fuq l-istrateġiji kompetittivi, ta' kunflitt u ta' partiġjaniżmu wasslet biex il-votanti jipperċepixxu lill-politiċi bħala egoisti minflok idealisti. Dan irawwem in-nuqqas ta' fiduċja u attitudni ċinika lejn il-politika, inqas involviment ċiviku u inqas interess fil-votazzjoni. Il-kapaċità li jinstabu soluzzjonijiet politiċi effettivi għall-problemi soċjali tixxekkel meta l-problemi donnhom jiġu indikati bħala tort tal-individwi minflok minħabba kawżi strutturali. Din l-enfasi ċċentrata fuq il-persuni jaf ikollha konsegwenzi dejjiema mhux biss għall-problemi domestiċi iżda anke għall-politika barranija meta l-kunflitti internazzjonali jiġu indikati bħala tort tal-kapijiet ta' stat barranin minflok minħabba l-istrutturi politiċi u ekonomiċi. Enfasi qawwija tal-midja fuq il-biża' u t-terroriżmu wasslet biex il-loġika militari tippenetra fl-istituzzjonijiet pubbliċi, u b'hekk wasslet għal żieda fis-sorveljanza u għat-tnawwir tad-drittijiet ċivili. Ir-risponsività u r-responsabbiltà tas-sistema demokratika tiġi kompromessa meta n-nuqqas tal-aċċess għal informazzjoni sostantiva, diversifikata u mingħajr distorsjoni jxekkel il-kapaċità taċ-ċittadini li jevalwaw il-proċess politiku. Ir-ritmu mgħaġġel u t-trivjalizzazzjoni fil-mezzi tax-xandir kompetittivi qed ifaqqru d-dibattitu politiku. L-investigazzjoni bir-reqqa u bbilanċjata tal-kwistjonijiet politiċi kumplessi ma sseħħx f'dan il-format. Il-komunikazzjoni politika hija kkaratterizzata minn żmien qasir, slogans qosra, spjegazzjonijiet sempliċi u soluzzjonijiet sempliċi. Dan jagħti lok għall-populiżmu politiku iktar minn għal deliberazzjoni serja. Spiss il-mezzi tax-xandir kummerċjali tal-massa jkunu differenzjati tul l-ispettru politiku sabiex in-nies ikunu jistgħu jisimgħu l-opinjonijiet prinċipalment li diġà jaqblu magħhom. Wisq kontroversji u opinjonijiet diverġenti mhux dejjem iwasslu għal qligħ għall-mezzi tax-xandir kummerċjali. Il-polarizzazzjoni politika tfeġġ meta nies differenti jaqraw aħbarijiet differenti u jaraw kanali televiżivi differenti. Din il-polarizzazzjoni marret għall-agħar bil-wasla tal-[[midja soċjali]] li tippermetti lin-nies jikkomunikaw l-iktar ma' gruppi ta' nies tal-istess fehma, l-hekk imsejħa kmamar tal-eku. Il-polarizzazzjono politika estrema jaf timmina l-fiduċja fl-istituzzjonijiet demokratiċi, twassal għat-tnawwir tad-drittijiet ċivili u l-libertà tal-kelma, u f'xi każijiet saħansitra tranżizzjoni lura lejn l-awtokrazija. Bosta studjużi tal-midja ddiskutew il-mezzi tax-xandir mhux kummerċjali b'obbligi tas-servizz pubbliku bħala mezz biex jittejjeb il-proċess demokratiku, billi jiġu pprovduti forom ta' kontenuti politiċi li s-suq ħieles ma jipprovdix. Il-[[Bank Dinji]] rrakkomanda s-servizz tax-xandir pubbliku sabiex tissaħħaħ id-demokrazija fil-pajjiżi li qed jiżviluppaw. Dawn is-servizzi tax-xandir għandhom jagħtu rendikont ta' għemilhom lil korp regolatorju indipendenti li jkun protett b'mod adegwat mill-indħil abbażi ta' interessi politiċi u ekonomiċi. Is-servizzi tax-xandir pubbliku għandhom obbligu li jipprovdu informazzjoni affidabbli lill-votanti. Bosta pajjiżi għandhom stazzjonijiet tar-radju u tat-televiżjoni ffinanzjati pubblikament b'obbligi tas-servizz pubbliku, speċjalment fl-Ewropa u fil-Ġappun, filwaqt li tali midja hija dgħajfa jew ma teżistix f'pajjiżi oħra, inkluż l-Istati Uniti. Diversi studji wrew li iktar ma tkun b'saħħitha d-dominanza tal-mezzi tax-xandir kummerċjali fuq il-mezzi tax-xandir tas-servizz pubbliku, inqas ikun l-ammont ta' informazzjoni rilevanti għall-politiki fil-midja u ikbar tkun l-enfasi fuq il-ġurnaliżmu tal-kompetizzjoni, tal-personalitajiet u tal-vizzji jew l-iżbalji tal-politiċi. Ix-xandara tas-servizz pubbliku huma kkaratterizzati minn iktar informazzjoni rilevanti għall-politiki u minn iktar rispett għan-normi ġurnalistiċi u għall-imparzjalità mill-midja kummerċjali. Madankollu, ix-xejra tad-deregolamentazzjoni żiedet il-pressjoni fuq il-mudell tas-servizz pubbliku minħabba l-kompetizzjoni mal-midja kummerċjali. Il-wasla tal-[[internet]] u tal-midja soċjali bidlet ferm il-kundizzjonijiet għall-komunikazzjoni politika. Il-midja soċjali tat liċ-ċittadini ordinarji aċċess faċli biex ileħħnu l-opinjoni tagħhom u jaqsmu l-informazzjoni mingħajr il-filtri tal-aġenziji l-kbar tal-aħbarijiet. Spiss dan jitqies bħala vantaġġ għad-demokrazija. Il-possibbiltajiet il-ġodda għall-komunikazzjoni bidlu b'mod fundamentali l-mod kif il-movimenti soċjali u l-moviment ta' protesta joperaw u jorganizzaw ruħhom. L-internet u l-midja soċjali pprovdew għodod ġodda għall-movimenti tad-demokrazija fil-pajjiżi li qed jiżviluppaw u fid-demokraziji emerġenti, u ppermettulhom jevitaw iċ-ċensura, ileħħnu l-opinjonijiet tagħhom, u jorganizzaw il-protesti. Problema serja relatata mal-midja soċjali hi li ma hemm l-ebda filtru rigward il-verità. L-aġenziji stabbilit tal-aħbarijiet iridu jħarsu r-reputazzjoni tagħhom bħala affidabbli, filwaqt li ċ-ċittadini ordinarji jistgħu jtellgħu informazzjoni mhux affidabbli. Fil-fatt, l-istudji juru li l-aħbarijiet foloz jaqbdu ferm iktar mill-aħbarijiet li jkunu reali. Il-proliferazzjoni tal-aħbarijiet foloz u tat-teoriji tal-konfoffa jistgħu jimminaw il-fiduċja tal-pubbliku fis-sistema politika u fl-uffiċjali pubbliċi. Is-sorsi affidabbli tal-informazzjoni huma essenzjali għall-proċess demokratiku. Il-gvernijiet inqas demokratiċi jserrħu ferm fuq iċ-ċensura, il-propaganda u l-miżinformazzjoni sabiex jibqgħu fil-poter, filwaqt li s-sorsi indipendenti tal-informazzjoni kapaċi jimminaw il-leġittimità tagħhom. == Referenzi == [[Kategorija:Greċja antika]] [[Kategorija:Politika]] sshdzj5izqp303ui1nfsh2sljh0kymt 330350 330349 2026-05-30T17:18:31Z ToniSant 4257 added [[Category:Gvern]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330350 wikitext text/x-wiki [[Stampa:The Parthenon in Athens.jpg|daqsminuri|Il-[[Akropoli ta' Ateni|Parthenon]] ta' Ateni jitqies bħala simbolu tad-demokrazija.]] Id-'''demokrazija''' hija forma ta' governanza li permezz tagħha l-poter [[Politika|politiku]] jinkiseb min-nies jew mill-popolazzjoni ta' stat.<ref>Schwartzberg, Melissa (2014). "Democracy". ''The Encyclopedia of Political Thought''. pp. 851–862. doi:10.1002/9781118474396.wbept0248. ISBN <bdi>978-1-4051-9129-6</bdi>.</ref><ref>{{Ċita aħbar|titlu=Democracy {{!}} Definition, History, Meaning, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/democracy|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-29}}</ref><ref>Przeworski, Adam (2024). "Who Decides What Is Democratic?". ''Journal of Democracy''. '''35''' (3): 5–16. doi:10.1353/jod.2024.a930423. ISSN 1086-3214.</ref> Skont definizzjoni minimalista tad-demokrazija, il-mexxejja jiġu eletti permezz ta' elezzjonijiet kompetittivi filwaqt li d-definizzjonijiet iktar wesgħin jew massimalisti jorbtu d-demokrazija mal-garanziji tal-libertajiet ċivili u d-drittijiet tal-[[bniedem]] apparti l-elezzjonijiet kompetittivi.<ref>Dahl, Robert A.; Shapiro, Ian; Cheibub, Jose Antonio (2003). ''The Democracy Sourcebook''. MIT Press. p. 31. ISBN <bdi>978-0-262-54147-3</bdi>.</ref><ref>Møller, Jørgen; Skaaning, Svend-Erik (January 2013). "Regime Types and Democratic Sequencing". ''Journal of Democracy''. '''24''' (1): 142–155. doi:10.1353/jod.2013.0010. ISSN 1045-5736.</ref> F'demokrazija diretta, il-poplu jkollu l-awtorità diretta li jagħmel deliberazzjonijiet u li jiddeċiedi dwar il-leġiżlazzjoni. F'demokrazija rappreżentattiva, il-poplu jagħżel l-uffiċjali tal-governanza permezz ta' elezzjonijiet. Id-definizzjoni ta' "poplu" u l-modi kif l-awtorità tiġi kondiviża fi ħdan il-poplu jew iddelegata minnu nbidlu mal-milja taż-żminijiet u b'rati li jvarjaw minn pajjiż għal ieħor. Il-karatteristiċi tad-demokrazija spiss jinkludu l-libertà tal-ġemgħa, il-libertà tal-assoċjazzjoni, il-proprjetà personali, il-libertà tar-[[reliġjon]] u tal-[[kelma]], iċ-ċittadinanza, il-kunsens ta' dawk li jiġu ggvernati, id-drittijiet tal-votazzjoni, il-libertà miċ-ċaħda governattiva mhux ġustifikata tad-dritt tal-ħajja u tal-libertà, u d-drittijiet tal-minoranzi.<ref>Watkins, Frederick (1970). "Democracy". ''Encyclopædia Britannica''. Vol. 7 (Expo '70 hardcover ed.). William Benton. pp. 215–23. ISBN <bdi>978-0-85229-135-1</bdi>.</ref> In-nozzjoni tad-demokrazija evolviet b'mod konsiderevoli maż-żmien. Matul l-[[Storja|istorja]], wieħed jista' jsib evidenza ta' demokrazija diretta, fejn il-komunitajiet kienu jieħdu deċiżjonijiet permezz ta' ġemgħat popolari. Illum il-ġurnata, il-forma dominanti tad-demokrazija hija d-demokrazija rappreżentattiva, fejn iċ-ċittadini jeleġġu lill-uffiċjali tal-gvern biex jiggvernaw f'isimhom, pereżempju f'demokrazija parlamentari jew presidenzjali. Fil-varjant komuni tad-demokrazija liberali, is-setgħat tal-maġġoranza jiġu eżerċitati fi ħdan il-qafas ta' demokrazija rappreżentattiva, iżda l-kostituzzjoni u l-qorti suprema jillimitaw lill-maġġoranza u jipproteġu lill-minoranzi — normalment billi jiġi żgurat li kulħadd igawdi minn ċerti drittijiet tal-individwu, bħal-libertà tal-kelma jew il-libertà tal-assoċjazzjoni. It-terminu tfaċċa fis-seklu 5 [[Ante Christum natum|Q.K]]. fil-bliet-stati [[Greċja antika|Griegi]], b'mod partikolari f'[[Ateni]] Klassika, u kien ifisser "it-tmexxija tal-poplu", b'kuntrast mal-aristokrazija (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ἀριστοκρατία, ''aristokratía''), li tfisser "it-tmexxija tal-elit". Prattikament fil-gvernijiet demokratiċi kollha tul l-istorja tal-qedem u moderna, iċ-ċittadinanza demokratika inizjalment kienet ristretta għal klassi tal-elit, li iktar 'il quddiem ġiet estiża għaċ-ċittadini adulti kollha. Fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji moderni, dan inkiseb permezz tal-movimenti tas-suffraġju tas-sekli 19 u 20. Id-demokrazija tikkuntrasta mal-forom ta' governanza fejn il-poter ma jinbitx mill-popolazzjoni ġenerali ta' stat, pereżempju s-sistemi awtoritarji. Storikament is-sistemi demokratiċi kienu forma rari u vulnerabbli ta' governanza, iżda dawn saru iktar prevalenti mis-seklu 19 'l hawn, b'mod partikolari permezz ta' diversi mewġiet ta' demokratizzazzjoni. Id-demokrazija għandha leġittimità konsiderevoli fid-dinja moderna, peress li l-opinjoni pubblika fir-reġjuni dinjin normalment huma favur is-sistemi demokratiċi ta' governanza meta mqabbla mal-alternattivi, u peress li saħansitra l-istati awtoritarji jippruvaw ipinġu lilhom infushom bħala demokratiċi. Id-demokrazija b'mod iktar konsistenti tirriżulta f'saħħa, f'[[edukazzjoni]] u f'eżiti ekonomiċi mtejba. Skont l-indiċijiet ta' ''V-Dem Democracy'' u l-Indiċi tad-Demokrazija ta' ''The Economist'', inqas minn nofs il-popolazzjoni tad-dinja tgħix f'demokrazija mill-2022. Fl-istess ħin, filwaqt li d-demokrazija rappreżentattivi tingħata valur siewi b'mod mifrux, iċ-Ċentru tar-Riċerka ta' Pew sab li l-garr rigward il-prestazzjoni demokratika huwa komuni saħansitra f'bosta demokraziji stabbiliti.<ref>{{Ċita web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2025/06/30/dissatisfaction-with-democracy-remains-widespread-in-many-nations/|titlu=Dissatisfaction with democracy remains widespread in many nations|kunjom=Wike|isem=Richard|kunjom2=Fetterolf|isem2=Janell|kunjom3=Schulman|isem3=Jonathan|data=2025-06-30|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Karatteristiċi == Għalkemm id-demokrazija fid-demokraziji purament rappreżentattivi hija mifhuma b'rabta mal-votazzjoni, ma jeżisti l-ebda konsensus dwar definizzjoni preċiża tad-demokrazija. Jeżistu wisq approċċi. Kien hemm studju li identifika 2,234 aġġettiv li jintuża għad-deskrizzjoni tad-demokrazija bil-[[lingwa Ingliża]]. Minkejja dan, hemm fehim iktar profond – bħal dak ta' [[Abraham Lincoln]]: : ''"Governanza tan-nies, min-nies, għan-nies"'' jew dik ta' [[Karl Popper]] li ssostni li l-ħarsa "klassika" lejn id-demokrazija hi, "fil-qosor, it-teorija li d-demokrazija hija t-tmexxija tal-poplu u li l-poplu għandu d-dritt li jiggverna hu. Il-prinċipji demokratiċi huma riflessi fiċ-ċittadini eliġibbli kollha, ilkoll indaqs quddiem il-[[Dritt|liġi]] u lkoll b'aċċess ugwali għall-proċessi leġiżlattivi. Pereżempju, f'demokrazija rappreżentattiva, kull vot (fit-teorija) għandu l-istess piż, u l-libertà taċ-ċittadini eliġibbli hija żgurata permezz ta' drittijiet u libertajiet leġittimizzati li tipikament ikunu mnaqqxa f'kostituzzjoni, filwaqt li użi oħra tad-"demokrazija" jaf jħaddnu d-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini jivvutaw direttament fuq id-diversi kwistjonijiet li jinqalgħu. Skont in-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]], id-demokrazija "tipprovdi ambjent li jirrispetta d-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali, u fejn ir-rieda espressa liberament tal-poplu tiġi eżerċitata". Skont teorija partikolari d-demokrazija tirrikjedi tliet prinċipji fundamentali: il-kontroll 'il fuq (sovranità fl-iżjed livelli baxxi tal-awtorità), l-ugwaljanza politika, u n-normi soċjali li permezz tagħhom l-individwi u l-istituzzjonijiet iqisu biss atti aċċettabbli li jirriflettu l-ewwel żewġ prinċipji tal-kontroll 'il fuq u l-ugwaljanza politika. L-ugwaljanza legali, il-libertà politika u l-istat ta' dritt sikwit jiġu identifikati bħala l-karatteristiċi ewlenin ta' demokrazija li tiffunzjona sew. F'xi pajjiżi, b'mod partikolari fir-[[Renju Unit]] (minn fejn oriġinat is-sistema ta' Westminster), il-prinċipju dominanti hu dak tas-sovranità Parlamentari, filwaqt li tinżamm l-indipendenza ġudizzjarja. Fl-[[Indja]], is-sovranità Parlamentari hija soġġetta għall-Kostituzzjoni tal-Indja li tinkludi rieżami ġudizzjarju. Għalkemm it-terminu "demokrazija" tipikament jintuża fil-kuntest ta' stat politiku, il-prinċipji wkoll huma applikabbli potenzjalment għall-organizzazzjonijiet privati, bħal klabbs, għaqdiet u ditti. Id-demokraziji jistgħu jużaw bosta metodi differenti ta' teħid tad-deċiżjonijiet, iżda t-tmexxija tal-maġġoranza hija l-forma dominanti. Mingħajr kumpens, bħal protezzjonijiet legali tad-drittijiet tal-individwu jew kollettivi, il-minoranzi politiċi jistgħu jiġu mgħakksa mit-"tirannija tal-maġġoranza". It-tmexxija tal-maġġoranza tinvolvi approċċ kompetittiv, għad-differenza tad-demokrazija tal-konsensus, u b'hekk tinħoloq il-ħtieġa li l-elezzjonijiet, u ġeneralment id-deliberazzjoni, ikunu sostantivament u proċeduralment "ġusti" u ekwi. Fżxi pajjiżi, il-libertà tal-espressjoni politika, il-libertà tal-kelma u l-libertà tal-istampa jitqiesu bħala importanti biex jiġi żgurat li l-votanti jkunu infurmati sew, u b'hekk ikunu jistgħu jivvutaw skont l-interessi u t-twemmin tagħhom stess. Ġie ssuġġerit ukoll li karatteristika bażika tad-demokrazija hija l-kapaċità li l-votanti kollha jipparteċipaw b'mod ħieles u sħiħ fil-[[ħajja]] tas-soċjetà tagħhom. Bl-enfasi fuq in-nozzjonijiet tal-kuntratt soċjali u r-rieda kollettiva tal-votanti kollha, id-demokrazija tista' tkun ikkaratterizzata wkoll bħala forma ta' kollettiviżmu politiku peress li tiġi definita bħala forma ta' governanza fejn iċ-ċittadini eliġibbli kollha jkollhom vuċi ugwali fit-tfassil tal-liġijiet. Ir-repubbliki, għalkemm spiss ikunu assoċjati popolarment mad-demokrazija minħabba l-prinċipju kondiviż tal-kunsens mogħti minn dawk li jiġu ggvernati għat-tmexxija, mhux neċessarjament ikunu demokraziji, għax ir-repubblikaniżmu ma jispeċifikax ''kif'' in-nies għandhom imexxu. Tradizzjonalment it-terminu "repubblika" kien iħaddan kemm id-demokraziji kif ukoll l-aristokraziji u l-varjanti tagħhom. F'sens modern, il-forma ta' governanza repubblikana hija forma ta' governanza mingħajr monarka. Minħabba f'hekk, id-demokraziji jistgħu jkunu repubbliki jew monarkiji kostituzzjonali, bħar-Renju Unit, fejn il-monarka ma jkunx il-mexxej. == Storja == [[Stampa:Discurso funebre pericles.PNG|daqsminuri|[[Pittura]] tas-seklu 19 ta' [[Philipp Foltz]] li turi lil Pericles jagħti d-diskors funebri famuż tiegħu quddiem il-ġemgħa jew l-assemblea.]] Il-ġemgħat demokratiċi għandhom żmien daqs kemm għandha żmien l-ispeċi umana u ilhom jeżistu tul l-istorja umana, iżda sas-seklu 19, il-figuri [[Politiku|politiċi]] ewlenin fil-biċċa l-kbira opponew id-demokrazija. It-teoriċi repubblikani rabtu d-demokrazija ma' daqs ċkejken: iktar ma kienu jikbru fid-daqs l-unitajiet politiċi, iktar kienet tiżdied il-probabbiltà li l-gvern isir tiranniku. Fl-istess waqt, l-unitajiet politiċi żgħar kienu vulnerabbli għall-ħakma. Montesquieu kiteb, "Jekk repubblika tkun żgħira, tinqered minn qawwa barranija; jekk tkun kbira, tinqered mill-imperfezzjoni interna". Skont ix-xjenzat politiku tal-Università ta' Johns Hopkins [[Daniel Deudney]], il-ħolqien tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], bid-daqs kbir u s-sistema ta' kontrolli u bilanċi tagħha, kienet soluzzjoni għall-problemi doppji tad-daqs. Fis-soċjetajiet ta' madwar id-dinja seħħew forom ta' demokrazija b'mod organiku li ma kellhom l-ebda kuntatt ma' xulxin. === Oriġini === ==== [[Greċja]] u [[Ruma]] ==== [[Stampa:Cleisthenes.jpg|daqsminuri|Bust modern ta' Cleisthenes, magħruf bħala "l-missier tad-demokrazija ta' Ateni".]] It-terminu ''demokrazija'' tfaċċa għall-ewwel darba fil-ħsieb politiku u [[Filosofija|filosofiku]] tal-Greċja Antika fil-belt-stat ta' Ateni fl-antikità klassika. Il-kelma ġejja minn ''dêmos'' li tfisser "nies (komuni)" u minn ''krátos'' li tfisser "qawwa/setgħa". Taħt Cleisthenes, f'Ateni ġie stabbilit dak li huwa maħsub bħala l-ewwel eżempju ta' tip ta' demokrazija fis-seklu 6 Q.K. (508–507 Q.K.). Cleisthenes huwa meqjus bħala "l-missier tad-demokrazija ta' Ateni". L-ewwel użu attestat tal-kelma demokrazija jinsab fix-xogħlijiet ta' proża tal-ħabta tal-430 Q.K., bħall-''Istorji'' ta' Erodotu, iżda l-użu tagħha kien eqdem b'diversi deċennji, peress li żewġ persuni minn Ateni li twieldu għall-ħabta tal-470 Q.K. kien jisimhom Democrates, isem politiku ġdid — x'aktarx b'appoġġ għad-demokrazija — li ngħata fi żmien ta' dibattiti dwar kwistjonijiet kostituzzjonali f'Ateni. Aeschylus jalludi bis-saħħa wkoll għall-kelma fid-dramm tiegħu ''Is-Supplikanti'', li ttella' għall-ħabta tal-463 Q.K., fejn isemmi "l-id tat-tmexxija tal-kotra" [''demou kratousa cheir'']. Qabel dak iż-żmien, il-kelma li kienet tiddefinixxi s-sistema politika ġdida ta' Cleisthenes x'aktarx li kienet ''isonomija'', li tfisser ugwaljanza politika. Id-demokrazija ta' Ateni ħadet is-sura ta' demokrazija diretta, u kellha żewġ karatteristiċi li jiddistingwuha: l-għażla aleatorja ta' ċittadini ordinarji biex jimlew il-ftit karigi amministrattivi u ġudizzjarji eżistenti tal-gvern, u ġemgħa leġiżlattiva li kienet tikkonsisti mill-maġġoranza taċ-ċittadini ta' Ateni. Iċ-ċittadini eliġibbli kollha kienu jitħallew jitkellmu u jivvutaw fil-ġemgħa jew fl-assemblea, fejn kienu jiġu stabbiliti l-liġijiet tal-belt-stat. Madankollu, iċ-ċittadinanza ta' Ateni ma kinitx tingħata lin-[[Mara|nisa]], lill-[[Skjavitù|ilsiera]], lill-barranin (μέτοικοι / ''métoikoi''), u liż-żgħażagħ taħt l-età tas-servizz militari. Effettivament, resident wieħed minn kull erba' f'Ateni kienu jikkwalifikaw bħala ċittadini. Is-sjieda tal-art ma kinitx rekwiżit għaċ-ċittadinanza. L-esklużjoni ta' partijiet kbar tal-popolazzjoni mill-korp taċ-ċittadini hija marbuta mill-qrib mal-fehim tal-qedem taċ-ċittadinanza. Fil-biċċa l-kbira ta' żmien il-qedem, il-benefiċċju taċ-ċittadinanza kien marbut mal-obbligu tal-ġlied fil-kampanji militari. Id-demokrazija ta' Aterni mhux biss kienet ''diretta'' fis-sens li d-deċiżjonijiet kienu jittieħdu mill-ġemgħa, iżda anke l-''iżjed diretta'' fis-sens li l-ġemgħa permezz tal-istrutturi bħall-assemblea, is-senat u l-qrati legali kienet tikkontrolla l-proċess politiku kollu u proporzjon kbir taċ-ċittadini kienu jkunu involuti b'mod kostanti fl-affarijiet pubbliċi. Minkejja li d-drittijiet tal-individwu ma kinux żgurati mill-kostituzzjoni ta' Ateni fis-sens modern (il-Griegi tal-qedem ma kellhomx kelma għal "drittijiet"), dawk li kienu ċittadini ta' Ateni kienu jgawdu l-libertajiet tagħhom mhux f'oppożizzjoni għall-gvern iżda billi jgħixu f'belt li ma kinitx soġġetta għal xi setgħa oħra u billi huma stess ma kinux soġġetti għat-tmexxija ta' ħaddieħor. [[Stampa:Austria Parlament Athena bw.jpg|daqsminuri|[[Statwa]] ta' Atena, id-divinità femminili patruna ta' Ateni, quddiem il-binja tal-Parlament tal-Awstrija. Atena ntużat bħala simbolu internazzjonali tal-libertà u tad-demokrazija mill-inqas mill-aħħar tas-seklu 18.]] Il-votazzjoni tfaċċat fi [[Sparta]] saħansitra fis-700 Q.K. L-ekkleżjastiċi ta' Sparta kienu ġemgħa tal-poplu, li kienet tiltaqa' darba fix-xahar, fejn kull ċittadini maskili ta' mill-inqas 20 sena seta' jipparteċipa. Fl-assemblea, l-Ispartani kienu jeleġġu l-mexxejja u jixħtu l-voti tagħhom bl-għajjat (il-votazzjoni kienet tiġi deċiża skont l-ikbar għajta tal-folla). [[Aristotli]] ddeskriva dan il-metodu bħala "tat-tfal", meta mqabbel mas-sistema tal-votazzjoni fuq poloz tal-ġebel użata miċ-ċittadini ta' Ateni. Sparta adottat din is-sistema minħabba s-sempliċità tagħha, u biex jiġi evitat kull tip ta' preġudizzju, xiri jew qerq fil-votazzjoni, li kienu predominanti fl-elezzjonijiet demokratiċi bikrin. Barra minn hekk, id-depożizzjoni tar-Renju Ruman ħolqot sistema b'element demokratiku fil-forma ta' bosta ġemgħat popolari differenti. Minkejja li r-Repubblika Rumana tat kontribut sinifikanti għal bosta aspetti tad-demokrazija, frazzjon biss mir-Rumani kienu ċittadini li kellhom il-vot fl-elezzjonijiet għall-maġistrati. Il-voti tas-setgħana kienu jingħataw iktar piż permezz ta' sistema ta' votazzjoni ponderata, għaldaqstant il-biċċa l-kbira tal-uffiċjali għoljin, inkluż il-membri tas-Senat, kienu jiġu minn ftit familji għonja u nobbli. Il-mudell Ruman ta' governanza ispira bosta ħassieba politiċi tul is-sekli. ==== Indja tal-qedem ==== Vaishali, il-[[belt kapitali]] tal-Lega ta' Vajjika (Vrijji mahajanapada) tal-Indja, titqies bħala wieħed mill-ewwel eżempji ta' repubblika għall-ħabta tas-seklu 6 Q.K. ==== Amerki ==== [[Kultura|Kulturi]] oħra, bħall-Iroquois fl-Amerki, żviluppaw ukoll forma ta' soċjetà demokratika bejn l-1450 u l-1660 (u possibbilment fl-1142), ferm qabel ma kellhom kuntatt mal-[[Ewropa|Ewropej]]. Din id-demokrazija għadha preżenti sal-lum u hija l-iżjed demokrazija rappreżentattiva antika eżistenti fid-dinja. === [[Medjuevu|Medju Evu]] === [[Stampa:Magna Carta (British Library Cotton MS Augustus II.106).jpg|daqsminuri|Il-Manja Karta.]] Filwaqt li l-biċċa l-kbira tar-reġjuni fl-Ewropa matul il-Medju Evu kienu mmexxijin mill-kleru jew minn sinjuri fewdali, kienu jeżistu diversi sistemi li kienu jinvolvu l-elezzjonijiet jew il-ġemgħat, għalkemm spiss kienu jinvolvu parti żgħira mill-popolazzjoni. Fl-Iskandinavja, kien hemm korpi magħrufa ta' nies ħielsa ppreseduti minn kelliem tal-liġi. Dawn il-korpi ta' deliberazzjoni kienu responsabbli għas-soluzzjoni ta' kwistjonijiet politiċi, u xi varjanti kienu jinkludu l-Althing fl-[[Iżlanda]] u l-Løgting fil-[[Gżejjer Faroe|Gżejjer Faeroe]]. Il-''veche'', fil-[[Ewropa tal-Lvant|Lvant tal-Ewropa]], kien korp simili għal dawk tal-Iskandinavja. Fil-[[Knisja Kattolika]] Rumana, il-[[Papa]] ilu jiġi elett minn [[konklav]] Papali magħmul mill-kardinali mill-1059. L-ewwel korp Parlamentari ddokumentat fl-Ewropa kien il-Cortes ta' [[León]]. Stabbilit minn [[Alfonsu IX|Alfonso IX]] fl-1188, il-Cortes kellu l-awtorità għall-iffissar tat-tassazzjoni, għall-affarijiet barranin u għal-leġiżlazzjoni, għalkemm in-natura eżatta tar-rwol tiegħu għadha kkontestata. Ir-Repubblika ta' [[Ragusa]], stabbilita fl-1358 u ċċentrata madwar il-belt ta' [[Dubrovnik]], ipprovdiet drittijiet ta' rappreżentanza u ta' votazzjoni lill-aristokrazija maskili tagħha biss. Diversi bliet-stati u sistemi ta' governanza Taljani kellhom forom ta' governanza repubblikani. Pereżempju, ir-Repubblika ta' [[Firenze]], stabbilita fl-1115, kienet immexxija mis-Signoria u l-membri tagħha kienu jintgħażlu bix-xorti. Fil-Frisja tas-sekli 10–15, soċjetà mhux fewdali distinta, id-dritt tal-votazzjoni dwar kwistjonijiet lokali u dwar l-uffiċjali tal-kontea kien ibbażat fuq id-daqs tal-art. Il-''Kouroukan Fouga'' qasam l-Imperu tal-[[Mali]] fi klans tat-tmexxija li kienu rrappreżentati f'ġemgħa kbira msejħa l-''Gbara''. Madankollu, id-dokument wassal biex il-Mali jkun iktar simili għal monarkija kostituzzjonali milli repubblika demokratika. Il-Parlament tal-[[Renju Unit|Ingilterra]] kellu l-għeruq tiegħu fir-restrizzjonijiet tal-poter tar-rejiet miktubin fil-''Magna Carta'' (1215), li b'mod espliċitu ħarset ċerti drittijiet tas-sudditi tar-Re u b'mod impliċitu appoġġat dak li mbagħad sar id-digriet Ingliż tal-''habeas corpus'', li jissalvagwardja l-libertà individwali mill-ħabs illegali u li jagħti d-dritt tal-appell. L-ewwel assemblea nazzjonali rappreżentattiva fl-Ingilterra kienet il-Parlament ta' [[Simon de Montfort]] fl-1265. Il-preżenza tat-tressiq tal-petizzjonijiet hija fost l-iżjed evidenza bikrija tal-użu tal-Parlament bħala forum biex jiġi indirizzat it-tħassib ġenerali tan-nies ordinarji. Madankollu, is-setgħa tas-sejħa tal-Parlament baqgħet f'idejn il-monarka. Xi studji kkollegaw l-istabbiliment tal-istituzzjonijiet Parlamentari fl-Ewropa matul il-Medju Evu mal-agglomerazzjonijiet urbani u mal-ħolqien ta' klassijiet ġodda, bħall-[[Artiġjan|artiġjani]], kif ukoll mal-preżenza tan-nobbli u tal-eliti reliġjużi. L-istudjużi kkollegaw ukoll l-istabbiliment tal-governanza rappreżentattiva mal-frammentazzjoni politika relattiva tal-Ewropa. Ix-xjenzat politiku [[David Stasavage]] jikkollega l-frammentazzjoni tal-Ewropa, u d-demokratizzazzjoni sussegwenti tagħha, mal-mod kif sfaxxa l-[[Imperu Ruman]]: it-territorju Ruman inħakem minn gruppi frammentati żgħar ta' tribujiet Ġermaniċi, u dan wassal għall-ħolqien ta' unitajiet politiċi żgħar fejn il-mexxejja kienu relattivament dgħajfin u kienu jeħtieġu l-kunsens taċ-ċittadini tagħhom biex jifilħu għat-theddidiet barranin. Fil-[[Polonja]], id-demokrazija nobbli kienet ikkaratterizzata minn żieda fl-attività tan-nobbiltà nofsanija, li riedet iżżid is-sehem tagħha fl-eżerċitar tal-poter għas-spejjeż tal-manjati. Il-manjati ddominaw l-iżjed karigi importanti fl-istat (lajċi u ekkleżjastiċi) u kienu jinġabru fil-kunsill irjali, li iktar 'il quddiem sar is-senat. L-importanza dejjem tikber tan-nobbiltà nofsanija kellha impatt fuq l-istabbiliment tal-istituzzjoni tal-art magħrufa bħala s-''sejmik'' (assemblea lokali), li sussegwentement kisbet iktar drittijiet. Matul is-seklu 15 u l-ewwel nofs tas-seklu 16, is-sejmiks ingħataw iktar u iktar poter u saru l-iżjed istituzzjonijiet importanti tal-poter lokali. Fl-1454, [[Casimir IV Jagiellon]] ta lis-sejmiks id-dritt li jiddeċiedu dwar it-taxxi u li jorganizzaw mobilizzazzjoni tal-massa fl-Istatuti ta' Nieszawa. Huwa wiegħed ukoll li ma kienx se joħloq liġijiet ġodda mingħajr il-kunsens tagħhom. === Era moderna === ==== Perjodu modern bikri ==== [[Stampa:House of Commons during King Charles I's reign, circa 1640-1642 from NPG.jpg|daqsminuri|Matul is-sekli, il-Parlament Ingliż kulma jmur illimita l-poter tal-monarkija Ingliża, proċess li x'aktarx li laħaq il-qofol tiegħu fil-Gwerra Ċivili Ingliża.]] Fl-Ingilterra tas-[[seklu 17]], kien hemm interess imġedded fil-Manja Karta. Il-Parlament tal-Ingilterra għadda l-Petizzjoni tad-Drittijiet fl-1628 li stabbiliet ċerti libertajiet għas-sudditi. Il-Gwerra Ċivili Ingliża (1642–1651) ġiet miġġielda bejn ir-Re u Parlament oligarkiku iżda elett, u matul dan iż-żmien iffurmat l-idea ta' partit politiku, bi gruppi jiddibattu d-drittijiet għar-rappreżentanza politika matul id-Dibattiti ta' Putney tal-1647. Sussegwentement, il-Protettorat (1653–59) u l-Integrazzjoni mill-Ġdid Ingliża (1660) integraw iktar tmexxija awtokratika, għalkemm il-Parlament għadda l-Att dwar il-''Habeas Corpus'' fl-1679 li saħħaħ il-konvenzjoni li pprojbixxiet id-detenzjoni mingħajr biżżejjed raġunijiet jew evidenza. Wara r-Rivoluzzjoni Glorjuża tal-1688, il-Liġi tad-Drittijiet ġiet ippromulgata fl-1689 u din ikkodifikat ċerti drittijiet u libertajiet u għadha fis-seħħ. Il-liġi stabbiliet ir-rekwiżiti li jsiru elezzjonijiet regolari, ir-regoli għal-libertà tal-kelma fil-Parlament u limitat il-poter tal-monarka, u b'hekk żgurat, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-Ewropa ta' dak iż-żmien, li l-assolutiżmu rjali ma jipprevalix. L-istoriċi ekonomiċi [[Douglass North]] u [[Barry Weingast]] ikkaratterizzaw l-istituzzjonijiet implimentati fir-Rivoluzzjoni Glorjuża bħala suċċess kbir f'termini tar-restrizzjonijiet tal-governanza u l-iżgurar tal-protezzjoni tad-drittijiet tal-proprjetà. [[Stampa:Godfrey Kneller - Portrait of John Locke (Hermitage).jpg|daqsminuri|John Locke espanda t-teorija tal-kuntratt soċjali ta' Thomas Hobbes u żviluppa l-kunċett tad-drittijiet naturali, id-dritt tal-proprjetà privata u l-prinċipju ta' kunsens tal-iggvernati. L-ideat tiegħu jiffurmaw il-bażi ideoloġika tad-demokraziji liberali moderni.]] L-interess imġedded fil-Manja Karta, il-Gwerra Ċivili Ingliża, u r-Rivoluzzjoni Glorjuża fis-seklu 17 xprunaw it-tkabbir ta' filosofija politika fil-Gżejjer Brittaniċi. [[Thomas Hobbes]] kien l-ewwel filosfu li fassal teorija dettaljata dwar il-kuntratt soċjali. Fil-''Leviathan'' (1651), Hobbes ħareġ bit-teorija li l-individwi li jgħixu fin-natura kienu jgħixu ħajja "solitarja, fqira, kerha, iebsa u qasira" u kienu jagħmlu gwerer kontinwi kontra kulħadd. Sabiex tiġi evitata l-okkorrenza tal-istat anarkiku tan-natura, Hobbes irraġuna li l-individwi kienu jċedu d-drittijiet tagħhom lil qawwa awtoritarja setgħana. Fi kliem ieħor, Hobbes tkellem favur monarkija assoluta, li fl-opinjoni tiegħu kienet l-aqwa forma ta' governanza. Iktar 'il quddiem, il-filosfu u t-[[tabib]] [[John Locke]] ħareġ b'interpretazzjoni differenti dwar it-teorija tal-kuntratt soċjali. Fiż-''Żewġ Trattati tal-Governanza'' (1689) tiegħu, Locke sostna li l-individwi kollha kellhom id-drittijiet inaljenabbli għall-ħajja, għal-libertà u għall-proprjetà. Skont Locke, l-individwi kienu jinġabru volontarjament flimkien biex jiffurmaw stat bl-għan li jiddefendu drittijiethom. Għal Locke kienu partikolarment importanti d-drittijiet tal-proprjetà, li skont Locke kienu jirrikjedu l-ħarsien, li kien l-iskop primarju tal-gvern. Barra minn hekk, Locke sostna li l-gvernijiet kienu leġittimi biss jekk kellhom il-kunsens ta' dawk li kienu ggvernati. Skont Locke, iċ-ċittadini kellhom id-dritt jirribellaw kontra l-gvern jekk dan kien jaġixxi kontra l-interessi tagħhom jew isir tiranniku. Għalkemm ma tantx kienu moqrija matul ħajtu, ix-xogħlijiet ta' Locke jitqiesu bħala d-dokumenti li jsejsu l-ħsieb liberali u influwenzaw ferm il-mexxejja tar-Rivoluzzjoni Amerikana u iktar 'il quddiem ir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]]. Il-qafas demokratiku liberali tiegħu tal-governanza għadu l-forma ewlenija tad-demokrazija fid-dinja. Fir-repubbliki tal-Cossack tal-[[Ukrajna]] fis-sekli 16 u 17, l-Etmanat tal-Cossack u s-Sich ta' Zaporizhia, id-detentur tal-ogħla kariga ta' Hetman kien jiġi elett mir-rappreżentanti tad-distretti tal-pajjiż. Fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], il-governanza rappreżentattiva bdiet f'Jamestown, Virginia, bl-elezzjoni tal-Kamra tal-Burgesses (il-prekursur tal-Assemblea Ġenerali ta' Virginia) fl-1619. Il-Puritani Ingliżi li għamlu migrazzjoni mill-1620 stabbilew kolonji f'New England, fejn kien hemm governanza lokali demokratika; il-poter ta' dawn l-assemblej lokali kien ivarja ferm tul il-perjodu kolonjali. Madankollu, uffiċjalment kellhom ammonti żgħar ta' poter devolut, peress li l-awtorità aħħarija kienet f'idejn il-monarkija u l-Parlament. Il-Puritani, il-Battisti u l-Quakers li stabbilew dawn il-kolonji applikaw l-organizzazzjoni demokratika tal-kongregazzjonijiet tagħhom anke għall-amministrazzjoni tal-komunitajiet tagħhom fil-ħajja ta' kuljum. ==== Sekli 18 u 19 ==== [[Stampa:The House of Commons 1793-94 by Karl Anton Hickel.jpg|daqsminuri|William Pitt iż-Żgħir jagħti diskors fil-House of Commons tar-Renju Unit.]] L-ewwel Parlament tal-Gran Brittanja ġie stabbilit fl-1707, wara l-fużjoni tar-Renju tal-Ingilterra u r-Renju tal-[[Skozja|Iskozja]] skont l-Atti tal-Unjoni. Żewġ dokumenti ewlenin tal-kostituzzjoni mhux kodifikata tar-Renju Unit, id-Dikjarazzjoni Ingliża tad-Drittijiet tal-1689 (imsejħa mill-ġdid bħala l-Liġi dwar id-Drittijiet tal-1689) u d-Dikjarazzjoni Skoċċiża tad-Drittijiet tal-1689, it-tnejn li huma kienu kkonsolidaw il-pożizzjoni tal-Parlament bħala l-korp suprem tat-tfassil tal-liġijiet u kienu jgħidu li "l-elezzjoni tal-membri tal-Parlament kellha tkun ħielsa". Madankollu, il-Parlament kien jiġi elett biss mis-sidien tal-art maskili, li kienu jammontaw għal 3 % tal-popolazzjoni fl-1780. L-ewwel persuna Brittanika magħrufa ta' nisel Afrikan li vvota f'elezzjoni ġenerali, [[Ignatius Sancho]], ivvota fl-1774 u fl-1780. Matul l-Era tal-Libertà fl-[[Żvezja|Iżvezja]] (1718–1772), id-drittijiet ċivili twessgħu u l-poter għadda mingħand il-monarka għall-Parlament. Ir-raħħala intaxxati kienu rrappreżentati fil-Parlament, għalkemm ma tantx kellhom influwenza, iżda n-nies komuni mingħajr proprjetà intaxxata ma kellhomx suffraġju. Il-ħolqien ta' Repubblika ta' [[Korsika]] ta' għomorha qasir fl-1755 kien tentattiv bikri li tiġi adottata kostituzzjoni demokratika (setgħu jivvutaw l-irġiel u n-nisa kollha li kellhom iktar minn 25 sena). Din il-Kostituzzjoni ta' Korsika kienet l-ewwel waħda bbażata fuq il-prinċipji tal-Illuminiżmu u kienet tinkludi s-suffraġju femminili, xi ħaġa li ma kinitx inkluża fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji l-oħra sas-seklu 20. [[Stampa:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|daqsminuri|It-Tlettax-il Kolonja Brittanika mal-kosta tal-Lvant tal-Amerka ta' Fuq ħarġu Dikjarazzjoni tal-Indipendenza fl-1776.]] L-Amerka kolonjali kellha kwalifikazzjonijiet simili dwar il-proprjetà bħall-Brittanja, u fil-perjodu qabel l-1776 l-abbundanza u d-disponibbiltà tal-art kienet tfisser li għadd kbir ta' kolonjalisti kienu jissodisfaw tali rekwiżiti b'mill-inqas 60 fil-mija tal-irġiel adulti ta' karnaġjon bajda li setgħu jivvutaw. Il-maġġoranza l-kbira tal-irġiel ta' karnaġjon bajda kienu [[Bidwi|bdiewa]] li kienu jissodisfaw ir-rekwiżiti tas-sjieda tal-proprjetà jew tal-ħlas tat-taxxa. Bi ftit eċċezzjonijiet, l-ebda mara jew persuna b'karnaġjon sewda ma setgħu jivvutaw. Vermont, li malli ddikjarat l-indipendenza mill-Gran Brittanja fl-1777, adottat kostituzzjoni mmudellata fuq iċ-ċittadinanza u s-suffraġju demokratiku ta' Pennsylvania għall-irġiel bi proprjetà jew mingħajr proprjetà. Il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti tal-1787 hija l-eqdem kostituzzjoni governattiva kkodifikata li għadha teżisti u li għadha attiva. Il-Kostituzzjoni kienet tipprevedi gvern elett u protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet ċivili, iżda ma temmitx il-jasar u lanqas ma estendiet id-drittijiet tal-votazzjoni fl-Istati Uniti, u minflok ħalliet il-kwistjoni tas-suffraġju f'idejn l-istati individwali. Ġeneralment, l-istati llimitaw is-suffraġju għas-sidien tal-proprjetà maskili u għal dawk li jħallsu t-taxxi ta' karnaġjon bajda. Meta kien hemm l-ewwel elezzjoni Presidenzjali fl-1789, madwar 6 % tal-popolazzjoni kienet eliġibbli biex tivvota. L-Att dwar in-Naturalizzazzjoni tal-1790 illimita ċ-ċittadinanza Amerikana lill-persuni ta' karnaġjon bajda biss. Il-Liġi tad-Drittijiet fl-1791 stabbiliet limiti fuq il-poter tal-gvern sabiex tħares il-libertajiet personali iżda kellha ftit impatt fuq is-sentenzi tal-qrati għall-ewwel 130 sena wara r-ratifika. [[Stampa:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789 (brighter).jpg|xellug|daqsminuri|Ispirata mill-filosfi tal-Illuminiżmu, id-''Dikjarazzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u taċ-Ċittadini'' kellha impatt sinifikanti fuq l-iżvilupp tal-kunċetti popolari tal-libertà tal-individwu u tad-demokrazija fl-Ewropa u madwar id-dinja.]] Fl-1789, [[Franza]] Rivoluzzjonarja adottat id-Dikjarazzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u taċ-Ċittadini, u għalkemm għomorha kien qasir, il-Konvenzjoni Nazzjonali kienet eletta mill-irġiel kollha biss fl-1792. Il-Kostituzzjoni Pollakka-[[Litwanja|Litwana]] tat-3 ta' Mejju 1791 ippruvat timplimenta monarkija kostituzzjonali iktar effettiva, introduċiet l-ugwaljanza politika bejn iċ-ċittadini u n-nobbli, u poġġiet ir-raħħala taħt il-protezzjoni tal-gvern, u b'hekk taffiet l-agħar abbużi kontra r-raħħala. Din damet fis-seħħ għal inqas minn 19-il xahar, u ġiet iddikjarata nulla mis-Sejm ta' Grodno li ltaqa' fl-1793. Minkejja dan, il-Kostituzzjoni tal-1791 għenet biex l-aspirazzjonijiet tal-Pollakki jibqgħu ħajjin għar-restawr eventwali tas-sovranità tal-pajjiż iktar minn seklu wara. Fl-Istati Uniti, l-elezzjoni Presidenzjali tal-1828 kienet l-ewwel waħda li fiha setgħu jivvutaw l-irġiel ta' karnaġjon bajda li ma kinux sidien tal-proprjetà fil-maġġoranza l-kbira tal-istati. L-ammont ta' nies li ħarġu jivvutaw żdied matul is-snin 30 tas-seklu 19, u laħaq madwar 80 % tal-popolazzjoni ta' rġiel adulti ta' karnaġjon bajda fl-elezzjoni Presidenzjali tal-1840. North Carolina kien l-aħħar stat li abolixxa l-kwalifazzjoni abbażi tal-proprjetà fl-1856 u dan wassal għal approssimazzjoni tas-suffraġju universali tal-irġiel ta' karnaġjon bajda (madankollu r-rekwiżiti tal-ħlas tat-taxxa baqgħu jeżistu f'ħames stati fl-1860 u baqgħu jeżistu f'żewġ stati sas-seklu 20). Fiċ-ċensiment tal-Istati Uniti tal-1860, il-popolazzjoni tal-iskjavi kienet kibret għal 4 miljuni, u fir-Rikostruzzjoni wara l-Gwerra Ċivili, għaddew tliet emendi kostituzzjonali: it-13-il Emenda (1865) li temmet l-iskjavitù; l-14-il Emenda (1869) li tat iċ-ċittadinanza lin-nies ta' karnaġjon sewda, u l-15-il Emenda (1870) lil tat lill-irġiel ta' karnaġjon sewda d-dritt nominali biex jivvutaw. L-involviment sħiħ taċ-ċittadini kollha ma ġiex żgurat sa wara li l-moviment tad-drittijiet ċivili kiseb l-approvazzjoni mill-Kungress tal-Istati Uniti fir-rigward tal-Att dwar id-Drittijiet tal-Votazzjoni tal-1965. [[Stampa:Suffrage universel 1848.jpg|daqsminuri|Litografija tas-snin 50 tas-seklu 19 li timmarka l-istabbiliment tas-suffraġju maskili universali fi Franza fl-1848.]] Id-dritt tal-votazzjoni fir-Renju Unit twessa' u sar iktar uniformi permezz ta' sensiela ta' riformi li bdew bl-Att dwar ir-Riformi tal-1832 u komplew fis-seklu 20, b'mod partikolari bl-Att dwar ir-Rappreżentanza tan-Nies tal-1918 u l-Att dwar l-Ugwaljanza tal-1928. Is-suffraġju maskili universali ġie stabbilit fi Franza f'Marzu 1848 fid-dawl tar-Rivoluzzjoni Franċiża tal-1848. Matul dik is-sena, faqqgħu diversi rivoluzzjonijiet fl-Ewropa peress li l-mexxejja kellhom ilaħħqu mad-domandi popolari għall-kostituzzjonijiet liberali u għal iktar governanza demokratika. Fl-1876, l-[[Imperu Ottoman]] għadda minn monarkija assoluta għal waħda kostituzzjonali, u organizza żewġ elezzjonijiet is-sena ta' wara biex jeleġġi membri fil-Parlament li kien għadu kemm ġie ffurmat. Inħarġu Regolamenti Elettorali Proviżorji, li kienu jiddikjaraw li l-membri eletti tal-Kunsilli Amministrattivi Provinċjali kellhom jeleġġu l-membri għall-ewwel Parlament. Iktar tard dik is-sena, ġiet ippromulgata kostituzzjoni ġdida, li kienet tipprevedi l-istabbiliment ta' Parlament bikamerali b'Senat maħtur mis-Sultan u Kamra tad-Deputati eletta mill-poplu. Kienu jitħallew jikkontestaw għall-elezzjoni l-irġiel biss li kellhom iktar minn 30 sena u li kienu midħla tat-Tork u li kellhom drittijiet ċivili sħaħ. Fost ir-raġunijiet ta' skwalifika kien hemm iż-żamma ta' ċittadinanza doppja, ir-reklutaġġ minn gvern barrani, il-falliment monetarju, l-impjieg bħala qaddej, jew "ir-reputazzjoni tat-twettiq ta' azzjonijiet ħżiena". Is-suffraġju universali sħiħ inkiseb fl-1934. Fl-1893, il-kolonja bl-awtogovernanza ta' [[New Zealand]] saret l-ewwel pajjiż fid-dinja (għajr għar-Repubblika ta' Korsika b'għomorha qasir tas-seklu 18 li stabbiliet is-suffraġju universali attiv billi n-nisa ngħataw id-dritt tal-votazzjoni. ==== Sekli 20 u 21 ==== It-tranżizzjonijiet tas-seklu 20 lejn id-demokrazija liberali waslu f'"mewġiet suċċessivi tad-demokrazija", u rriżultaw b'modi differenti minn gwerer, rivoluzzjonijiet, dekolonizzazzjoni, u ċirkostanzi reliġjużi u ekonomiċi. Il-mewġiet globali ta' "regressjoni demokratika" li reġġgħu lura d-demokratizzazzjoni seħħew ukoll fis-snin 20 u 30 tas-seklu 20, fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20 u fis-snin 10 tas-seklu 21. [[L-Ewwel Gwerra Dinjija]] u x-xoljiment tal-[[Imperu Ottoman]] u tal-Imperu Awstro-Ungariku wasslu għall-ħolqien ta' nazzjonijiet-stati ġodda fl-Ewropa, u l-biċċa l-kbira minnhom kienu mill-inqas nominalment demokratiċi. Fis-snin 20 tas-seklu 20 tkattru l-movimenti demokratiċi u s-suffraġju universali avvanza, iżda d-Dipressjoni l-Kbira ġabet magħha diżillużjoni u l-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Ewropa, tal-Amerka Latina u tal-[[Asja]] daru għat-tmexxija ta' rġiel b'saħħithom jew dittaturi. Il-Faxxiżmu u d-dittaturi tkattru fil-[[Ġermanja]] Nażista, fl-[[Italja]], fi [[Spanja]] u fil-[[Portugall]], kif ukoll il-gvernijiet mhux demokratiċi fil-Baltiċi, fil-Balkani, fil-[[Brażil]], f'[[Kuba]], fiċ-[[Ċina]] u fil-[[Ġappun]] fost l-oħrajn. [[Stampa:Opening of the first parliament.jpg|daqsminuri|Pittura tal-ftuħ tal-ewwel Parlament tal-Awstrija fl-1901, wieħed mill-avvenimenti li fforma parti mill-ewwel mewġa ta' demokrazija fil-bidu tas-seklu 20.]] [[It-Tieni Gwerra Dinjija]] ġabet magħha treġġigħ lura definittiv ta' din it-tendenza fil-Punent tal-Ewropa. Id-demokratizzazzjoni tas-setturi Amerikani, Brittaniċi u Franċiżi tal-Ġermanja okkupata (għalkemm xi sorsi jikkontestaw dan il-punt), tal-[[Awstrija]], tal-[[Italja]], u tal-[[Ġappun]] okkupat serviet bħala mudell għat-teorija li ġiet wara tal-bidla fil-gvern. Madankollu, il-biċċa l-kbira tal-Lvant tal-Ewropa, inkluż is-settur [[Unjoni Sovjetika|Sovjetiku]] tal-Ġermanja, sfat fit-territorju mhux demokratiku ddominat mis-Sovjetiċi. Wara l-gwerra kien hemm id-dekolonizzazzjoni, u mill-ġdid il-biċċa l-kbira tal-istati indipendenti ġodda kellhom kostituzzjonijiet nominalment demokratiċi. L-Indja feġġet bħala l-ikbar demokrazija fid-dinja u għadha fit-tmun. Il-pajjiżi li fl-imgħoddi kienu parti mill-Imperu Brittanika, spiss adottaw is-sistema Brittanika ta' Westminster. Fl-1948, id-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem irrekjediet id-demokrazija:<blockquote>3. Ir-rieda tan-nies għandha tkun il-bażi tal-awtorità tal-governanza; din għandha tkun espressa f'elezzjonijiet perjodiċi u ġenwini li għandhom jkunu b'suffraġju universali u ugwali u dan għandu jiġi espress f'elezzjonijiet perjodiċi u ġenwini li għandhom isiru b'suffraġju universali u ndaqs u għandhom isiru permezz ta' votazzjoni sigrieta u jew bi proċeduri ekwivalenti ta' votazzjoni ħielsa.</blockquote>— Id-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem, l-Artikolu 21, in-Nazzjonijiet Uniti, fl-1948 [[Stampa:Lev Trotsky 1906-3.3 V1-1.2.jpg|daqsminuri|Id-Deputati tal-Ħaddiema Sovjetiċi ta' [[San Pietruburgu]] fl-1905: Leon Trotsky fin-nofs. Is-sovjeti kienu eżempju bikri ta' kunsill tal0-ħaddiema.]] Sal-1960, il-maġġoranza l-kbira tal-pajjiżi-stati nominalment kienu demokraziji, għalkemm il-biċċa l-kbira tal-popolazzjonijiet tad-dinja kienu jgħixu f'demokraziji nominali li esperjenzaw elezzjonijiet taparsi, u forom oħra ta' qerq (b'mod partikolari fl-istati "[[Komuniżmu|Komunisti]]" u l-eks kolonji). Mewġa sussegwenti ta' demokratizzazzjoni ġabet magħha kisbiet sostanzjali favur demokrazija liberali ta' vera għal bosta stati, u din ġiet imlaqqma bħala t-"tielet mewġa ta' demokrazija". Il-Portugall, Spanja u diversi mid-dittaturi militari fl-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] reġgħu lura għat-tmexxija ċivili fis-snin 70 u 80 tas-seklu 20. Din ġiet segwita minn pajjiżi fil-Lvant u fin-Nofsinhar tal-Asja sa nofs u l-aħħar tas-snin 80 tas-seklu 20. L-għawġ ekonomiku fis-snin 80 tas-seklu 20, flimkien mal-garr minħabba l-oppressjoni Sovjetika, wasslu għall-isfaxxar tal-Unjoni Sovjetika, it-tmiem assoċjata tal-[[Gwerra Bierda]], u d-demokratizzazzjoni u l-liberalizzazzjoni tal-pajjiżi tal-Lvant tal-eks Unjoni Sovjetika. L-iżjed demokraziji mid-demokraziji l-ġodda li kellhom suċċess kienu dawk li [[Ġeografija|ġeografikament]] u [[Kultura|kulturalment]] kienu l-eqreb tal-Punent tal-Ewropa, u li issa huma parti mill-[[Unjoni Ewropea]] jew huma pajjiżi kandidati. Fl-1986, wara li waqgħet l-iżjed dittatura Asjatika prominenti, l-uniku stat demokratiku tax-xorta tiegħu dak iż-żmien feġġ fil-[[Filippini]] bil-wasla ta' [[Corazon Aquino]], li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala omm id-demokrazija Asjatika. Ix-xejra liberali nfirxet f'uħud mill-istati Afrikani fis-snin 90 tas-seklu 20, l-iktar fl-[[Afrika t'Isfel]]. Xi eżempji reċenti ta' tentattivi ta' liberalizzazzjoni jinkludu r-Rivoluzzjoni [[Indoneżja|Indoneżjana]] tal-1998, ir-Rivoluzzjoni bil-Gafef fil-[[Jugoslavja]], ir-Rivoluzzjoni tal-Ward fil-[[Ġeorġja|Georgia]], ir-Rivoluzzjoni Oranġjo fl-[[Ukrajna]], ir-Rivoluzzjoni taċ-Ċedru fil-[[Libanu]], ir-Rivoluzzjoni tat-Tulipani fil-[[Kirgiżistan]] u r-Rivoluzzjoni tal-Ġiżimin fit-[[Tuneżija]]. Skont Freedom House, fl-2007 kien hemm 123 demokrazija elettorali (minn 40 waħda fl-1972). Skont il-''Forum Dinji dwar id-Demokrazija'', id-demokraziji elettorali issa jirrappreżentaw 120 mill-192 pajjiż eżistenti u jikkostitwixxu 58.2 fil-mija tal-popolazzjoni dinjija. Fl-istess ħin, id-demokraziji liberali, jiġifieri l-pajjiżi li Freedom House tqis bħala ħielsa u li jirrispettaw id-drittijiet tal-bniedem bażiċi u l-istat tad-dritt, jammontaw għal 85 pajjiż u jirrappreżentaw 38 fil-mija tal-popolazzjoni globali. Fl-2007 ukoll, in-[[Nazzjonijiet Uniti]] ddikjaraw il-15 ta' Settembru bħala l-Jum Internazzjonali tad-Demokrazija. Bosta pajjiżi baxxew l-età tal-votazzjoni għal 18-il sena; id-demokraziji ewlenin bdew jagħmlu dan fis-snin 70 tas-seklu 20, l-ewwel nett fil-Punent tal-Ewropa u fl-Amerka ta' Fuq. Il-biċċa l-kbira tad-demokraziji elettorali għadhom jeskludu lil dawk taħt l-età ta' 18-il sena mill-votazzjoni. L-età tal-votazzjoni tbaxxiet għal 16-il sena għall-elezzjonijiet nazzjonali f'għadd ta' pajjiżi, fosthom il-[[Brażil]], l-Awstrija, [[Kuba]] u n-[[Nikaragwa]]. F'California, proposta tal-2004 biex jingħata kwart ta' vot li dawk ta' 16-il sena fl-aħħar mill-aħħar ma għaddietx. Fl-2008, il-Parlament Ġermaniż ippropona abbozz ta' liġi li mbagħad warrab li kienet tagħti d-dritt tal-votazzjoni lil kull ċittadin mat-twelid, biex jintuża minn ġenitur sa meta l-wild ikun jista' jibda jużah. [[Stampa:Mandela voting in 1994.jpg|daqsminuri|[[Nelson Mandela]] jivvota fl-elezzjonijiet multirazzjali tal-1994 fl-[[Afrika t'Isfel]]. Din kienet l-ewwel darba li kien ivvota f'ħajtu.]] Skont Freedom House, mill-2005 kien hemm 17-il sena konsekuttiva li fihom id-drittijiet politiċi u l-libertajiet ċivili madwar id-dinja marru għall-agħar f'iktar pajjiżi milli fejn sar xi titjib, peress li l-qawwiet populisti u nazzjonalistiċi mexew 'il quddiem kullimkien, mill-[[Polonja]] (eż. il-partit tal-Liġi u l-Ġustizzja) sal-Filippini (taħt [[Rodrigo Duterte]]). F'rapport ta' Freedom House li nħareġ fl-2018, il-punteġġi rigward id-demokrazija għall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi marru lura għat-12-il sena konsekuttiva. ''The Christian Science Monitor'' irrapporta li l-ideoloġiji nazzjonalistiċi u populisti kienu qed jissaħħew, a skapitu tal-istat tad-dritt, f'pajjiżi bħall-Polonja, it-[[Turkija]] u l-[[Ungerija]]. Pereżempju, fil-Polonja, il-President ħatar 27 imħallef ġdid tal-Qorti Suprema minkejja l-oġġezzjonijiet legali mill-[[Kummissjoni Ewropea]]. Fit-Turkija, eluf ta' mħallfin tneħħew mill-karigi tagħhom wara kolp ta' stat li ma rnexxiex. Iċ-"ċedimenti demokratiċi" fis-snin 10 tas-seklu 21 ġew attribwiti lill-inugwaljanza ekonomika u l-garr soċjali, il-personaliżmu, il-ġestjoni batuta tal-gvernijiet fir-rigward tal-[[pandemija tal-COVID-19]], kif ukoll fatturi oħra bħall-manipolazzjoni tas-soċjetà ċivili, il-"polarizzazzjoni tossika", il-kampanji barranin tad-diżinformazzjoni, ir-razziżmu u n-nattiviżmu, is-setgħa eżekuttiva eċċessiva, u s-setgħa mnaqqsa tal-oppożizzjoni. Fi ħdan id-demokraziji tal-Punent, l-attitudnijiet ta' "protezzjoniżmu", li jiġbru flimkien il-konservattiviżmu kulturali u l-attitudnijiet ekonomiċi Xellugin, kienu l-iżjed indikatur b'saħħtu tal-appoġġ għall-modalitajiet awtoritarji ta' governanza. == Teorija == === Teorija bikrija === [[Stampa:Corazon Aquino inauguration.jpg|daqsminuri|Corazon Aquino tieħu l-ġurament u ssir l-ewwel President [[mara]] fl-Asja.]] It-teorija demokratika ta' Aristotli kienet tpoġġi f'kuntrast it-tmexxija mill-ħafna (demokrazija/timokrazija), mat-tmexxija mill-ftit (oligarkija/aristokrazija/elitiżmu), kif ukoll mat-tmexxija minn persuna waħda (tirannija/awtokrazija/monarkija assoluta). Huwa ħaseb ukoll li kien hemm varjant tajjeb u ħażin ta' kull sistema (huwa qies id-demokrazija bħala l-kontroparti ħażina tat-timokrazija). Fehma komuni fost it-teoriċi Repubblikani bikrin u Rinaxximentali kienet li d-demokrazija setgħet tibqa' ħajja biss fil-komunitajiet politiċi ż-żgħar. Abbażi tal-lezzjonijiet meħuda mill-bidla tar-Repubblika Rumana lejn il-monarkiżmu iktar ma kibret jew ċkienet, dawn it-teoriċi Repubblikani sostnew li l-espansjoni tat-territorji u tal-popolazzjoni inevitabbilment kienu jwasslu għat-tirannija. Għaldaqstant id-demokrazija kienet fraġli ferm u rari storikament, għax setgħet tibqa' teżisti biss f'unitajiet politiċi żgħar, li minħabba d-daqs tagħhom kienu vulnerabbli għal ħakma minn unitajiet politiċi akbar. Huwa magħruf li Montesquieu qal, "jekk repubblika tkun żgħira, tinqered minn qawwa barranija; jekk tkun kbira, tinqered minn difett intern". [[Jean-Jacques Rousseau]] sostna, "Għaldaqstant, hija l-karatteristika naturali tal-istati żgħar li jiġu ggvernati bħala repubblika, tal-istati ta' daqs nofsani li jkunu soġġetti għal monarka, u tal-imperi kbar li jitmexxew minn prinċep tirann". === Teorija kontemporanja === Fost it-teoriji politiċi moderni, jeżistu kunċetti fundamentali differenti tad-demokrazija. ==== Aggregazzjoni ==== It-teorija tad-demokrazija aggregattiva ssostni li l-għan tal-proċessi demokratiċi hu li jmexxu 'l quddiem il-preferenzi taċ-ċittadini u jaggregawhom flimkien biex jiddeterminaw liema politiki soċjali għandha tadotta s-soċjetà. Għaldaqstant, dawk li jħaddnu din il-fehma jsostnu li s-sehem demokratiku għandu jiffoka b'mod primarju fuq il-votazzjoni, fejn il-politiki bl-ikbar ammont ta' voti jiġu implimentati. Jeżistu varjanti differenti tad-demokrazija aggregattiva. Skont il-ħsieb tad-demokrazija minimalista, l-elezzjonijiet huma mekkaniżmu ta' kompetizzjoni bejn il-[[Politiku|politiċi]]. [[Joseph Schumpeter]] huwa magħruf li spjega dan il-ħsieb fil-ktieb tiegħu ''Kapitaliżmu, Soċjaliżmu u Demokrazija''. [[Anthony Downs]] jargumenta li l-partiti politiċi ideoloġiċi huma neċessarji biex jaġixxu bħala sensara bejn l-individwi u l-gvernijiet. Min-naħa l-oħra, id-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini jivvutaw direttament rigward il-proposti leġiżlattivi, tista' turi aggregazzjoni aħjar f'każijiet ta' differenzi fil-preferenzi bejn l-elit u l-votanti. ===== Mandat medjan ===== Skont it-teorema tal-votant medjan, ir-rappreżentattività politika tista' tiġi evalwata billi jitqabbel kemm il-liġijiet u l-politiki huma qrib tal-fehmiet tal-votanti medjani tul l-ispettru politiku. Il-mandat medjan iħares lejn il-preferenzi tal-votant medjan bħala dawk li jagħtu leġittimità politika. ==== Poliarkija ==== [[Robert A. Dahl]] jargumenta li l-prinċipju demokratiku fundamentali hu li meta wieħed jasal għal deċiżjonijiet kollettivi vinkolanti, kull persuna f'komunità politika hija intitolata li l-interessi tagħha jitqiesu b'mod indaqs. Huwa juża t-terminu poliarkija ("it-tmexxija mill-ħafna") biex jirreferi għal soċjetajiet fejn jeżisti ċertu sett ta' istituzzjonijiet u proċeduri li huma perċepiti li jwasslu għal tali demokrazija. L-ewwel u qabel kollox fost dawn l-istituzzjonijiet hemm l-okkorrenza regolari ta' elezzjonijiet ħielsa u miftuħa li jsiru biex jintgħażlu r-rappreżentanti li mbagħad jiġġestixxu l-politiki pubbliċi kollha tas-soċjetà jew il-biċċa l-kbira minnhom. Madankollu, dawn il-proċeduri poliarkiċi jaf ma joħolqux demokrazija sħiħa, jekk pereżempju l-faqar ixekkel il-parteċipazzjoni politika. B'mod simili, [[Ronald Dworkin]] isostni li d-"demokrazija hija ideal sostantiv, mhux sempliċement proċedurali". ==== Deliberazzjoni ==== Id-demokrazija deliberattiva hija bbażata fuq in-nozzjoni li d-demokrazija hija governanza bid-deliberazzjoni. Għad-differenza tad-demokrazija aggregattiva, id-demokrazija deliberattiva ssostni li biex deċiżjoni demokratika tkun leġittima, din trid tkun preċeduta minn deliberazzjoni awtentika, mhux sempliċement l-aggregazzjoni tal-preferenzi li sseħħ fil-votazzjoni. Deliberazzjoni awtentika hija deliberazzjoni fost dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet li tkun ħielsa minn distorsjonijiet tas-setgħa politika inugwali, bħas-setgħa li jikseb min jieħu d-deċiżjonijiet permezz tal-ġid ekonomiku jew l-appoġġ tal-gruppi ta' interess. Jekk dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet ma jkunux jistgħu jaslu għal konsensus wara deliberazzjoni awtentika dwar proposta, imbagħad jivvutaw dwar il-proposta billi jużaw forma ta' tmexxija tal-maġġoranza. Il-ġemgħat taċ-ċittadini jitqiesu minn bosta studjużi bħala eżempji prattiċi tad-demokrazija deliberattiva, u rapport reċenti tal-[[OECD]] jidentifika l-ġemgħat taċ-ċittadini bħala mekkaniżmu popolari li kulma jmur jinvolvi liċ-ċittadini fit-teħid tad-deċiżjonijiet governattivi. Dawk li huma favur id-demokrazija diretta jsostnu li ċ-ċittadini ma jmexxux lilhom infushom sakemm ma jiddeċidux direttament rigward il-liġijiet u l-politiki. L-attività politika tista' tkun siewja fiha nnifisha, peress li tissoċjalizza u teduka liċ-ċittadini, u l-parteċipazzjoni popolari tista' tikkontrolla l-elit setgħana. ==== Tipi ta' demokraziji governattivi ==== Id-demokrazija għandha bosta forom, kemm fit-teorija kif ukoll fil-prattika. Xi varjetajiet tad-demokrazija jipprovdu rappreżentanza aħjar u iktar libertà għaċ-ċittadini minn oħrajn. Madankollu, jekk xi demokrazija ma tkunx strutturata sabiex tipprojbixxi lill-gvern milli jeskludi lin-nies mill-proċess leġiżlattiv, jew lil kwalunkwe fergħa tal-gvern milli tibdel is-separazzjoni tal-poteri favuriha, imbagħad fergħa tas-sistema tista' takkumula wisq poter u teqred id-demokrazija. It-tipi ta' demokrazija li ġejjin ma jeskludux lil xulxin: ħafna jispeċifikaw dettalji ta' aspetti li huma indipendenti minn xulxin u jistgħu jeżistu flimkien f'sistema unika. ===== Forom bażiċi ===== Jeżistu diversi varjanti ta' demokrazija, iżda hemm żewġ forom bażiċi, u t-tnejn li huma jikkonċernaw kif il-korp kollu taċ-ċittadini eliġibbli jwettaq ir-rieda tiegħu. Forma ta' demokrazija hija d-demokrazija diretta, fejn iċ-ċittadini eliġibbli kollha jkollhom parteċipazzjoni attiva fit-teħid tad-deċiżjonijiet politiċi, pereżempju billi jivvutaw direttament rigward l-inizjattivi ta' politika. Fil-biċċa l-kbira tad-demokraziji moderni, il-korp kollu ta' ċittadini eliġibbli jibqa' l-poter sovran iżda l-poter politiku jiġi eżerċitat indirettament permezz ta' rappreżentanti eletti; din tissejjaħ demokrazija rappreżentattiva. Jekk il-kap ta' stat jiġi elett b'mod demokratiku, l-istat jissejjaħ repubblika demokratika. ====== Demokrazija diretta ====== Id-demokrazija diretta hija sistema politika fejn iċ-ċittadini jieħdu sehem fit-teħid tad-deċiżjonijiet personalment. minflok jiddependu fuq intermedjarji jew rappreżentanti. Dawk li tkellmu favuriha bħal Jean-Jacques Rousseau jsostnu li l-approċċ dirett iżid il-leġittimità. Demokrazija diretta tagħti lill-popolazzjoni li tivvota s-setgħa li: * tibdel il-liġijiet kostituzzjonali; * tressaq inizjattivi, referenda u suġġerimenti għal liġijiet. Fi ħdan il-gvernijiet rappreżentattivi moderni, ċerti għodod elettorali bħar-referenda, l-inizjattivi taċ-ċittadini u r-referendum għat-tneħħija ta' gvern jitqiesu bħala fororm ta' demokrazija diretta. Madankollu, uħud li huma favur id-demokrazija diretta jsostnu li l-ġemgħat lokali jeħtieġu jiddiskutu wiċċ imb wiċċ. Id-demokrazija diretta bħala sistema ta' governanza attwalment teżisti fil-kantons [[Żvizzera|Żvizzeri]] ta' Appenzell Innerrhoden u Glarus, il-Muniċipalitajiet Awtonomi Zapatisti Ribelli, il-komunitajiet affiljati mas-CIPO-RFM, il-kunsilli lokali [[Bolivja|Bolivjani]] ta' FEJUVE, u l-kantons Kurdi ta' Rojava. ====== Demokrazija semidiretta ====== Xi demokraziji moderni li huma rappreżentattivi għalkollox fin-natura tagħhom jiddependu bil-kbir fuq forom ta' azzjoni politika tad-demokrazija diretta. Dawn id-demokraziji, li jużaw elementi tad-demokrazija rappreżentattiva u tad-demokrazija diretta, jissejħu demokraziji semidiretti jew demokraziji parteċipattivi. Xi eżempji jinkludu l-Iżvizzera u xi stati tal-Istati Uniti, fejn isir użu frekwenti tar-referenda u tal-inizjattivi. Il-Konfederazzjoni Żvizzera hija demokrazija semidiretta. Fil-livell federali, iċ-ċittadini jistgħu jipproponu bidliet fil-kostituzzjoni (inizjattiva popolari federali) jew jitolbu li jsir referendum rigward kwalunkwe liġi vvutata mill-Parlament. Bejn Jannar 1995 u Ġunju 2005, iċ-ċittadini Żvizzeri vvutaw 31 darba, biex iwieġbu 103 domanda (matul l-istess perjodu, iċ-ċittadini Franċiżi pparteċipaw f'żewġ referenda biss). Minkejja dan, fl-aħħar 120 sena inqas minn 250 inizjattiva tressqu għal referendum. Xi eżempji jinkludu l-użu estensiv tar-referenda fl-istat Amerikan ta' California, li huwa stat b'iktar minn 20 miljun votant. F'New England spiss jintużaw laqgħat tal-belt, speċjalment fiż-żoni rurali, għall-ġestjoni tal-governanza lokali. Dan joħloq forma ibrida ta' governanza, b'demokrazija diretta lokali u gvern statali rappreżentattiv. Pereżempju, il-biċċa l-kbira tal-bliet ta' Vermont jorganizzaw laqgħat tal-bliet annwali f'Marzu fejn jiġu eletti l-uffiċjali tal-bliet, jiġu vvutati l-baġits għall-bliet u għall-iskejjel, u ċ-ċittadini jkollhom l-opportunità li jitkellmu u jinstemgħu rigward il-kwistjonijiet politiċi. ====== Sistema tax-xorti ====== L-użu ta' sistema tax-xorti, demokrazija karatteristika ta' Ateni, hija karatteristika ta' xi verżjonijiet ta' demokraziji diretti. F'din is-sistema, kompiti governattivi u amministrattivi importanti jitwettqu minn ċittadini li jittellgħu bix-xorti f'lotterija. ====== Demokrazija rappreżentattiva ====== Id-demokrazija rappreżentattiva tinvolvi l-elezzjoni tal-uffiċjali tal-gvern min-nies rappreżentati. L-iżjed mekkaniżmi komuni jinvolvu l-elezzjoni tal-kandidat mill-maġġoranza jew minn pluralità tal-voti. Il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Punent għandhom sistemi rappreżentattivi. Ir-rappreżentanti jistgħu jiġu eletti bħala rappreżentanti diplomatiċi minn distrett (jew kostitwenza) partikolari, jew jirrappreżentaw l-elettorat kollu permezz ta' sistemi proporzjonali. Xi demokraziji rappreżentattivi jinkorporaw ukoll elementi tad-demokrazija diretta, bħal referenda. Karatteristika tad-demokrazija rappreżentattiva hi li filwaqt li r-rappreżentanti jiġu eletti min-nies biex jaġixxu fl-interess tan-nies, jibqa' jkollhom il-libertà li jeżerċitaw il-ġudizzju tagħhom stess kif jaħsbu li jkun l-aħjar. Dan wassal għal kritika fir-rigward tad-demokrazija rappreżentattiva, u ġew indikati kontradizzjonijiet tal-mekkaniżmi ta' rappreżentanza mad-demokrazija. ====== Demokrazija Parlamentari ====== Id-demokrazija Parlamentari hija demokrazija rappreżentattiva fejn il-gvern jinħatar jew jista' jitneħħa mir-rappreżentanti, għad-differenza tat-"tmexxija Presidenzjali" fejn il-President ikun il-kap ta' stat u l-kap tal-gvern u jiġi elett mill-votanti. F'demokrazija Parlamentari, il-governanza tiġi eżerċitata b'delega lill-eżekuttiv u tkun soġġetta għal rieżami kontinwu, verifiki u bilanċi mill-Parlament leġiżlattiv elett mill-poplu. F'sistema Parlamentari, il-Prim Ministru jista' jitneħħa mil-leġiżlatura fi kwalunkwe mument jekk ma jkunx żamm mal-istennijiet tal-leġiżlatura. Dan isir permezz ta' vut ta' sfiduċja fejn il-leġiżlatura tiddeċiedi jekk il-Prim Ministru għandux jitneħħa mill-kariga b'maġġoranza favur it-tneħħija. F'xi pajjiżi, il-Prim Ministru jista' jsejjaħ elezzjoni ukoll fi kwalunkwe ħin, tipikament meta l-Prim Ministru jemmen li jkollu l-poplu warajh biex jerġa' jiġi elett. F'demokraziji Parlamentari oħra, elezzjonijiet addizzjonali prattikament qatt ma jsiru, u jiġi ppreferut gvern ta' minoranza sal-elezzjonijiet ordinarji ta' wara. Karatteristika importanti tad-demokrazija Parlamentari hija l-kunċett tal-"oppożizzjoni leali". Il-qofol tal-kunċett hu li t-tieni l-ikbar partit politiku (jew l-oppożizzjoni) jopponi l-partit fil-gvern (jew koalizzjoni), filwaqt li jibqa' leali lejn l-istat u l-prinċipji demokratiċi tiegħu. ====== Demokrazija Presidenzjali ====== Id-demokrazija Presidenzjali hija sistema fejn il-pubbliku jeleġġi l-President permezz ta' elezzjoni. Il-President jaqdi l-funzjoni ta' kap ta' stat u ta' kap ta' gvern u jikkontrolla l-biċċa l-kbira tal-poteri eżekuttivi. Il-President iservi għal mandat speċifiku u ma jistax iservi għal iktar. Spiss il-leġiżlatura limitat il-possibbiltà li President jitneħħa mill-kariga. L-elezzjonijiet tipikament ikollhom data fissa u qajla jinbidlu. Il-President ikollu kontroll dirett fuq il-kabinett, u jaħtar speċifikament il-membri tal-kabinett. Normalment l-eżekuttiv ikollu r-responsabbiltà tat-twettiq jew tal-implimentazzjoni tal-leġiżlazzjoni u jaf ikollu poteri leġiżlattivi limitati, bħal veto. Madankollu, fergħa leġiżlattiva tgħaddi l-leġiżlazzjoni u l-baġits. B'hekk ikun hemm xi forma ta' separazzjoni tal-poteri. B'hekk, il-Presidentu u l-leġiżlatura jaf jispiċċaw ikollhom kontroll ta' partiti separati, u wieħed ikun jista' jimblokka lill-ieħor u b'hekk jindaħal mal-ħidma kif suppost tal-istat. Din jaf hija r-raġuni għalfejn id-demokrazija Presidenzjali ma tantx hija komuni 'l barra mill-Amerki, l-Afrika u l-Asja Ċentrali u tax-Xlokk. Sistema semi-Presidenzjali hija sistema ta' demokrazija fejn il-gvern jinkludi kemm Prim Ministru kif ukoll President. Is-setgħat partikolari tal-Prim Ministru u tal-President ivarjaw skont il-pajjiż. ==== Tipoloġija ==== ===== Monarkija kostituzzjonali ===== Bosta pajjiżi bħar-Renju Unit, [[Spanja]], in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]], il-[[Belġju]], il-pajjiżi Skandinavi, it-[[Tajlandja]], il-[[Ġappun]] u l-[[Butan|Bhutan]] bidlu monarkiji setgħana f'monarkiji kostituzzjonali (spiss gradwalment) bi rwoli limitati jew simboliċi. Pereżempju, fl-istati predeċessuri tar-Renju Unit, il-monarkija kostituzzjonali bdiet tfeġġ u baqgħet teżisti bla xkiel mir-Rivoluzzjoni Glorjuża tal-1688 u minn meta għaddiet il-Liġi dwar id-Drittijiet tal-1689. Il-monarkiji kostituzzjonali limitati ferm, bħar-Renju Unit, ġew imsejħa bħala repubbliki monarkiċi minn [[Kittieb|kittieba]] bħal [[H. G. Wells]]. F'pajjiżi oħra, il-monarkija ġiet abolita flimkien mas-sistema aristokratika (bħal fi Franza, iċ-[[Ċina]], ir-[[Russja]], il-Ġermanja, l-Awstrija, l-Ungerija, l-Italja, il-Greċja u l-[[Eġittu]]). Persuna eletta, b'poteri sinifikanti jew mingħajrhom, saret il-kap ta' stat f'dawn il-pajjiżi. Il-familji tal-elit tal-leġiżlaturi, li spiss kellhom mandati ereditarji jew għal għomorhom, kienu komuni f'bosta stati. Maż-żmien, dawn kellhom poteri li ġew limitati (bħall-House of Lords tar-Renju Unit) jew saru elettivi u baqgħu setgħana (bħas-Senat [[Awstralja|Awstraljan]]). ===== Demokrazija repubblikana ===== It-terminu ''repubblika'' għandu bosta tifsiriet differenti, iżda llum il-ġurnata spiss jirreferi għal demokrazija rappreżentattiva b'kap ta' stat elett, bħal President, li jservi għal mandat limitat, b'kuntrast mal-istati b'monarka ereditarju bħala kap ta' stat, anke jekk dawn l-istati jkunu demokraziji rappreżentattivi b'kap ta' gvern elett jew maħtur bħal Prim Ministru. Il-Missirijiet Fundaturi tal-Istati Uniti spiss ikkritikaw id-demokrazija diretta; [[James Madison]] argumenta speċjalment f'''The Federalist'' Nru 10, li dak li ddistingwa demokrazija diretta minn waħda repubblikana kien li dik tal-ewwel kienet tiddependi fuq daqs żgħir u kienet tbati ferm mill-effetti tal-fazzjonijiet, filwaqt li dik repubblikana setgħet issir iktar b'saħħitha iktar ma tikber u minnha nnifisha tiġġieled il-fazzjonijiet permezz tal-istruttura tagħha stess. B'hekk, matul konvenzjoni f'[[Philadelphia]], Madison sejjaħ l-elezzjoni tar-rappreżentanti minn territorji kbar bħala "l-unika difiża kontra l-inkonvenjenzi tad-demokrazija konsistenti mal-forma demokratika ta' governanza". Il-Professuri [[Richard Ellis]] tal-Università ta' Willamette u [[Michael Nelson]] tal-Kulleġġ ta' Rhodes isostnu li l-biċċa l-kbira tal-ħsieb kostituzzjonali, minn Madison għal Lincoln u lil hinn, iffoka fuq "il-problema tat-tirannija tal-maġġoranza". Huma kkonkludew, "il-prinċipji tal-governanza repubblikana mħaddna fil-Kostituzzjoni jirrappreżentaw sforz biex jiġi żgurat li id-drittijiet inaljenabbli għall-ħajja, għal-libertà u għat-tfittxija tal-kuntentizza ma jiġux imkasbra mill-maġġoranzi". [[John Adams]] insista li dak li kien kritiku għall-valuri Amerikani kien li l-gvern ikun "marbut minn liġijiet fissi, li l-poplu jkollu l-jedd li jinstema' fit-tfassil tagħhom, u d-dritt għad-difiża". Meta [[Benjamin Franklin]] kien ħiereġ wara li kiteb il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti, [[Elizabeth Willing Powel]] staqsietu "Mela, Dr., x'għandna — repubblika jew monarkija?". Huwa wieġeb "Repubblika — jekk kapaċi żżommuha". ===== Demokrazija liberali ===== Id-demokrazija liberali hija demokrazija rappreżentattiva li tħaddan filosofija politika liberali, fejn il-kapaċità tar-rappreżentanti eletti li jeżerċitaw il-poter tat-teħid tad-deċiżjonijiet hija soġġetta għall-istat tad-dritt, moderat minn kostituzzjoni jew liġijiet bħall-protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet tal-individwi, u limitat sal-punt li r-rieda tal-maġġoranza ma tistax tiġi eżerċitata kontra d-drittijiet tal-minoranzi. ===== Demokrazija Soċjalista ===== Il-ħsieb Soċjalista għandu diversi fehmiet differenti rigward id-demokrazija, pereżempju d-demokrazija soċjali jew is-Soċjaliżmu demokratiku. Ħafna Soċjalisti demokratiċi u demokratiċi Soċjalisti jemmnu f'forma ta' demokrazija parteċipattiva, industrijali, ekonomika u/jew tal-post tax-xogħol flimkien ma' demokrazija rappreżentattiva. ===== Demokrazija Marxista ===== It-teorija [[Karl Marx|Marxista]] tappoġġa soċjetà demokratika ċċentrata fuq il-klassi tal-ħaddiema. Xi Marxisti u Trotskyisti jemmnu fid-demokrazija diretta jew fil-kunsilli tal-ħaddiema (li xi kultant jissejħu entitajiet Sovjetiċi). Din is-sistema jaf tibda bid-demokrazija fil-post tax-xogħol u timmanifesta ruħha bħala demokrazija Sovjetika jew dittatura tal-proletarjat. Il-gruppi Trotskyisti interpretaw id-demokrazija Soċjalista bħala sinonima tar-rappreżentanza ta' diversi partiti tax-Xellug Estrem, tal-organizzazzjonijiet tal-unions awtonomi, tal-kontroll tal-produzzjoni tal-ħaddiema, tad-demokrazija interna fi ħdan il-partiti u tal-parteċipazzjoni tal-massa tal-mases tal-ħaddiema. Xi partiti Komunisti jappoġġaw repubblika Sovjetika b'ċentraliżmu demokratiku. Fi ħdan id-demokrazija fil-Marxiżmu jaf ikun hemm ostilità għal dik li normalment tissejjaħ "demokrazija liberali". ===== Demokrazija anarkika ===== L-anarkiċi huma maqsuma f'dan id-dominju, skont jemmnux li tmexxija tal-maġġoranza hijiex tirannika jew le. Għal bosta anarkiċi, l-unika forma ta' demokrazija li titqies aċċettabbli hija d-demokrazija diretta. [[Pierre-Joseph Proudhon]] argumenta li l-unika forma aċċettabbli ta' demokrazija diretta hija waħda fejn huwa rikonoxxut li d-deċiżjonijiet tal-maġġoranza mhumiex vinkolanti fuq il-minoranza, anke meta jkun hemm unanimità. Madankollu, l-anarkiku-Komunist [[Murray Bookchin]] ikkritika l-anarkiċi individwalisti talli opponew id-demokrazija, u sostna li t-"tmexxija tal-maġġoranza" hija konsistenti mal-anarkiżmu. Xi anarkiċi-Komunisti jopponu n-natura maġġoritarja tad-demokrazija diretta, u jħossu li tista' timpedixxi l-libertà individwali u huma favur forma mhux maġġoritarja ta' demokrazija b'konsensus, simili għall-pożizzjoni ta' Proudhon dwar id-demokrazija diretta. ===== Demokrazija każwali ===== Id-demokrazija każwali jew bix-xorti hija l-proċess tal-għażla tal-korpi tat-teħid tad-deċiżjonijiet b'mod aleatorju. Dawn il-korpi jistgħu jkunu iktar rappreżentattivi tal-fehmiet u tal-interessi tal-poplu inġenerali milli leġiżlatura eletta jew entità oħra tat-teħid tad-deċiżjonijiet. It-teknika kienet tintuża b'mod mifrux fid-demokrazija ta' Ateni u f'Firenze Rinaxximentali u għadha tintuża fl-għażla moderna tal-ġuriji u fil-ġemgħat taċ-ċittadini. ===== Demokrazija kostituzzjonali ===== Id-demokrazija kostituzzjonali hija forma ta' demokrazija bbażata fuq il-qsim tal-poter bejn l-elit li jirrappreżenta l-gruppi soċjali fi ħdan is-soċjetà. Fl-1969, [[Arendt Lijphart]] stqarr li din kienet tistabbilizza d-demokraziji bil-fazzjonijiet. Demokrazija kostituzzjonali tippermetti li jkun hemm votazzjonijiet simultanji bil-maġġoranza f'żewġ kostitwenzi etnoreliġjużi jew iktar, u l-politiki jiġu ppromulgati biss jekk jiksbu l-appoġġ tal-maġġoranza mit-tnejn li huma jew minn kollha kemm huma. It-tmexxija b'votazzjoni ta' maġġoranza kwalifikata fil-Kunsill tal-Ministri tal-Unjoni Ewropea hija approċċ ta' demokrazija kostituzzjonali għad-demokraziji sovranazzjonali. Din is-sistema fit-[[Trattat ta' Ruma]] talloka l-voti lill-Istati Membri skont il-popolazzjonijiet tagħha, iżda hija pponderata sew favur l-istati ż-żgħar. Demokrazija kostituzzjonali tirrikjedi l-konsensus tar-rappreżentanti, filwaqt li d-demokrazija b'konsensus tirrikjedi l-konsensus tal-elettorat. ===== Demokrazija maġġoritarja ===== Id-demokrazija maġġoritarja hija forma ta' demokrazija bbażata fuq prinċipju ta' tmexxija tal-maġġoranza. Id-demokrazija maġġoritarja tikkuntrasta mad-demokrazija b'konsensus, u t-tmexxija tkun bl-akbar ammont ta' nies possibbli. ===== Demokrazija b'konsensus ===== Id-demokrazija b'konsensus tirrikjedi teħid tad-deċiżjonijiet b'konsensus u maġġoranza kbira biex jinkiseb appoġġ akbar mill-maġġoranza sempliċi. B'kuntrast ma' dan, fid-demokrazija maġġoritarja l-fehmiet tal-minoranzi potenzjalment jistgħu jiġu injorati mill-maġġoranzi li jirbħu l-votazzjoni. Il-kostituzzjonijiet tipikament jirrikjedu konsensus jew maġġoranzi kbar. ===== Demokrazija etnika ===== It-terminu demokrazija etnika, kif jintuża minn xi xjenzati politiċi, jipprova jiddeskrivi sistema ta' governanza li tgħaqqad flimkien dominanza etnika strutturata u d-drittijiet demokratiċi, politiċi u ċivili għal kulħadd. Kemm il-grupp etniku dominanti — tipikament maġġoranza etnika — u l-gruppi etniċi tal-minoranzi jkollhom iċ-ċittadinanza u jkunu jistgħu jieħdu sehem bis-sħiħ fil-proċess politiku. Madankollu, il-kritiċi tal-mudell tad-"demokrazija etnika" jsostnu li dan huwa kontradizzjoni, u b'hekk bħala kunċett iħossu li mhux adegwat; dawn il-kritiċi jallegaw li d-demokraziji etniċi, b'mod partikolari [[Iżrael]], mhumiex demokratiċi, u l-iktar l-iktar huma xorta ta' semidemokrazija. ===== Demokrazija inklużiva ===== Id-demokrazija inklużiva hija teorija politika u proġett politiku li għandhom l-għan li jiksbu d-demokrazija diretta fl-oqsma kollha tal-ħajja soċjali: demokrazija politka fil-forma ta' ġemgħat ikkonfederati wiċċ imb wiċċ, demokrazija ekonomika f'ekonomija mingħajr stat, flus u suq, demokrazija fil-qasam soċjali, jiġifieri awtoġestjoni fil-postijiet tax-xogħol u fl-edukazzjoni, u demokrazija ekoloġika li għandha l-għan li tintegra mill-ġdid is-soċjetà u n-natura. Il-proġett teoriku tad-demokrazija inklużiva feġġ mix-xogħol tal-filosfu politiku [[Takis Fotopoulos]] imsejjaħ "Lejn Demokrazija Inklużiva" u iktar 'il quddiem ġie żviluppat fil-ġurnal ''Demokrazija u Natura'' u s-suċċessur tiegħu ''Il-Ġurnal Internazzjonali tad-Demokrazija Inklużiva''. ===== Demokrazija parteċipattiva ===== Id-demokrazija parteċipattiva hija forma teorika ta' demokrazija mmexxija minn struttura integrata ta' kunsill. Il-filosofija li tiggwidaha hi li l-poplu għandu jkollu l-poter tat-teħid tad-deċiżjonijiet b'mod proporzjonat ma' kemm se taffettwah id-deċiżjoni. Il-kunsilli lokali ta' xi 25–50 ruħ ikunu kompletament awtonomi fir-rigward ta' kwistjonijiet li jaffettwaw lilhom biss, u dawn il-kunsilli jibagħtu delegati f'kunsilli ta' livell ogħla li mill-ġdid ikunu awtonomi fir-rigward tal-kwistjonijiet li jaffettwaw biss lill-popolazzjoni affettwata minn dak il-kunsill. Qorti tal-kunsill magħmula minn ċittadini magħżula b'mod aleatorju sservi bħala kontroll fil-konfront tat-tirannija tal-maġġoranza, u tirregola liema korp jingħata l-vot fir-rigward tal-kwistjonijiet differenti. Id-delegati jistgħu jivvutaw b'mod differenti mix-xewqa tal-kunsill li jibgħathom iżda jkollhom il-mandat li jikkomunikaw ix-xewqat tagħhom lill-kunsill li jibgħathom. Id-delegati jistgħu jiġu msejħa lura fi kwalunkwe ħin. Ir-referenda jistgħu jsiru fi kwalunkwe ħin permezz ta' votazzjonijiet tal-kunsilli ta' livell inferjuri, madankollu mhux għal kollox jista' jsir referendum inkella x'aktarx li jkun ħela ta' ħin. Id-demokrazija parteċipattiva hija maħsuba biex taħdem id f'id ma' ekonomija parteċipattiva. ===== Demokrazija proċedurali ===== Id-demokrazija proċedurali jew il-proċeduraliżmu jirreferu għal proċeduri partikolari, bħal elezzjonijiet regolari bbażati fuq is-suffraġju universali, li jipproduċu gvern leġittimat b'mod elettorali. Id-demokrazija proċedurali, iċċentrata fuq il-proċessi elettorali bħala l-bażi tal-leġittimità demokratika, spiss tikkuntrasta mad-demokrazija sostantiva jew parteċipattiva, iċċentrata fuq il-parteċipazzjoni ugwali tal-gruppi kollha fis-soċjetà fil-proċess politiku bħala l-bażi tal-leġittimità. ===== Demokrazija radikali ===== Id-demokrazija radikali hija bbażata fuq l-idea li hemm relazzjonijiet ġerarkiċi u oppressivi li jeżistu fis-soċjetà. Ir-rwol tad-demokrazija radikali hu li dawk ir-relazzjonijiet tagħmilhom viżibbli u tikkontestahom billi tippermetti li jkun hemm differenzi, nuqqas ta' qbil u antagoniżmi fil-proċessi tat-teħid tad-deċiżjonijiet. ===== Demokrazija reliġjuża ===== Id-demokrazija reliġjuża hija forma ta' demokrazija fejn il-valuri ta' reliġjon partikolari jew ta' reliġjon statali jingħataw preferenza. It-terminu japplika għall-pajjiżi demokratiċi kollha li fihom ir-reliġjon hija inkorporata fil-forma ta' governanza. ===== Demokrazija kożmopolita ===== Id-demokrazija kożmopolita, magħrufa wkoll bħala demokrazija globali jew federaliżmu dinji, hija sistema politika fejn id-demokrazija hija implimentata fuq skala globali, direttament jew permezz ta' rappreżentanti. Ġustifikazzjoni importanti għal dan it-tip ta' sistema hi li d-deċiżjonijiet meħuda fid-demokraziji nazzjonali jew reġjonali spiss jaffettwaw in-nies lil hinn mill-kostitwenza, li ma jkunux jistgħu jivvutaw. B'kuntrast għal dan, f'demokrazija kożmopolita, in-nies li jkunu affettwati mid-deċiżjonijiet jieħdu sehem fit-teħid tagħhom. Skont dawk li huma favur din id-demokrazija, kwalunkwe tentattiv biex tinstab soluzzjoni għall-problemi globali jmur kontra d-demokrazija jekk ma jkunx hemm xi forma ta' demokrazija kożmopolita. Il-prinċipju ġenerali tad-demokrazija kożmopolita hu li xi valuri u normi tad-demokrazija jew kollha kemm huma jitwessgħu, inkluż l-istat tad-dritt; is-soluzzjoni mhux vjolenti tal-kunflitti; u l-ugwaljanza fost iċ-ċittadini, lil hinn mil-limiti tal-istat. Sabiex din tiġi implimentat bis-sħiħ, tkun teħtieġ riformi fir-rigward tal-organizzazzjonijiet internazzjonali eżistenti, eż. in-Nazzjonijiet Uniti, kif ukoll il-ħolqien ta' istituzzjonijiet ġodda bħal Parlament Dinji, li idealment itejjeb il-kontroll pubbliku fuq il-politika internazzjonali u r-rendikont tal-għemil tal-politiċi. Id-demokrazija kożmopolita ġiet promossa, fost l-oħrajn, mill-fiżiku [[Albert Einstein]], mill-kittieb [[Kurt Vonnegut]], mill-artikolista fil-gazzetti [[George Monbiot]], u mill-Professuri [[David Held]] u [[Daniele Archibugi]]. Il-ħolqien tal-Qorti Kriminali Internazzjonali fl-2003 tqieset bħala pass kbir 'il quddiem minn bosta persuni li huma favur dan it-tip ta' demokrazija kożmopolita. ===== Demokrazija kreattiva ===== Id-demokrazija kreattiva ġiet deskritta mill-filosfu Amerikan [[John Dewey]]. L-idea prinċipali dwar id-demokrazija kreattiva hi li d-demokrazija tħeġġeġ il-bini tal-kapaċitajiet individwali u l-interazzjoni fis-soċjetà. Dewey isostni li d-demokrazija hija stil ta' ħajja fix-xogħol tiegħu msejjaħ ''Demokrazija Kreattiva: Il-Kompitu Quddiemna'' u esperjenza mibnija fuq il-fidi fin-natura umana, il-fidi fil-bnedmin u l-fidi fil-ħidma mal-oħrajn. Fil-fehma ta' Dewey, id-demokrazija hija ideal morali li tirrikjedi sforz reali u ħidma min-nies; mhijiex kunċett istituzzjonali li teżisti waħedha. Dewey jikkonkludi li "l-kompitu tad-demokrazija hija dejjem dik tal-ħolqien ta' esperjenza iktar libera u iktar umana fejn kulħadd jikkondividi u jikkontribwixxi". ===== Demokrazija ggwidata ===== Id-demokrazija ggwidata hija forma ta' demokrazija li tinkorpora elezzjonijiet popolari regolari, iżda li sikwit "tiggwida" bir-reqqa l-għażliet offruti lill-elettorat b'mod li jista' jnaqqas il-kapaċità tal-elettorat li tassew jiddetermina t-tip ta' governanza eżerċitata fuqu. Dawn id-demokraziji tipikament ikollhom awtorità ċentrali waħda li spiss ma tkunx soġġetta għal rieżami pubbliku reali minn xi awtorità governattiva oħra. L-istil Russu tad-demokrazija spiss ġie deskritt bħala "demokrazija ggwidata". Il-politiċi Russi rreferew għall-gvern tagħhom bħala li għandu ċentru wieħed ta' poter/awtorità, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-forom l-oħra ta' demokrazija li normalment jippruvaw jinkorporaw żewġ sorsi jew iktar li jikkompetu ma' xulxin fi ħdan l-istess gvern. === Tfittxija ta' fehim komuni === It-tfittxija ta' approċċ komuni għall-kejl u għat-tqabbil tad-demokrazija, u għad-demokrazija bħala kunċett, għadha sfida fix-xjenza politika moderna. Din l-isfida tipprova tkejjel, tivvaluta u tqabbel il-kwalità tad-demokrazija, kif indikat minn [[Seva Gunitsky]] fl-2015 fil-Washington Post, abbażi tar-riċerka tiegħu għal ''Ranking the World – Grading States as a Tool of Global Governance'', fejn il-kejl tad-demokrazija jista' jqarraq daqs kemm jiċċara l-affarijiet – problema għall-akkademiċi, għall-fassala tal-politiki u għal kull minn għandu għall-qalbu d-demokrazija. Fil-kontribut tiegħu ''Lost in the Gray Zone: Competing Measures of Democracy in the Former Soviet Republics'' to ''Ranking the World'', fir-rigward tal-eżempju tal-eks repubbliki Sovjetiċi, huwa jeżamina l-problemi fundamentali rigward il-kejl tad-demokrazija, u josserva li l-indiċijiet spiss ma jaqblux u okkażjonalment jaslu għal konklużjonijiet kontradittorji mill-osservazzjoni tal-istess avveniment. Huwa jsostni li dan jirrifletti d-difetti inerenti fil-kunċettwalizzazzjoni tal-governanza demokratika, li jfeġġu mid-diżgwidi normattivi fundamentali dwar kunċett ikkontestat ferm. Fl-2011, [[Michael Coppedge]], [[John Gerring]] ''et al''. ipproponew approċċ għal tali kunċettwalizzazzjoni u kejl. Fis-saġġ tagħhom ''Il-Kunċettwalizzazzjoni u l-Kejl tad-Demokrazija: Approċċ Ġdid'' huma jirrieżaminaw uħud mid-dgħufijiet fost l-approċċi kontemporanji u iktar antiki, u mbagħad jixtarru l-approċċ tagħhom, u jikkaratterizzawh bħala ''storiku'', ''multidimensjonali'', ''diżaggregat'' u ''trasparenti''. L-awturi jipproponu li jinħoloq sett ġdid ta' erba' karatteristiċi għall-kunċettwalizzazzjoni u għall-kejl tad-demokrazija. L-ewwel nett, l-approċċ ''storiku'', fejn l-indikaturi tad-demokrazija jiġu estiżi sal-istorja moderna, kull fejn ikun possibbli. It-tieni, approċċ ''multidimensjonali'' għall-problema tal-kunċettwalizzazzjoni tad-demokrazija. It-tielet, il-ġbir tal-informazzjoni rilevanti għad-demokrazija f'livell tassew ''diżaggregat''. Ir-raba', l-approċċ ''trasparenti'', strateġija għall-ġbir u għall-preżentazzjoni tad-data li għandha ttejjeb il-preċiżjoni, il-validità, it-trasparenza u l-leġittimità tal-indikaturi li jirriżultaw. Dawn jiġbru flimkien ukoll il-kunċetti u/jew l-aspetti tad-demokrazija f'sitt approċċi – ''elettorali'', ''liberali'', ''maġġoritarju'', ''parteċipattiv'', ''deliberattiv'' u ''egalitarju'', li flimkien joffru rendikont pjuttost komprensiv tal-kunċett ta' demokrazija kif jintuża llum (ara l-ħarsa ġenerali fit-tabella ta' hawn taħt). {| class="wikitable" |- | colspan="5" |Il-kunċetti tad-demokrazija ta' Michael Coppedge, John Gerring ''et al''., 2011 |- valign="top" | | |Prinċipji |Mistoqsija |Istituzzjonijiet |- | colspan="5" | ---- |- valign="top" |I. |'''Elettorali''' |Kontestazzjoni, kompetizzjoni. |Il-karigi tal-gvern huma okkupati permezz ta' elezzjonijiet ħielsa u liberi b'diversi partiti? |Elezzjonijiet, partiti politiċi, kompetittività u kemm joħorġu jivvutaw. |- valign="top" |II. |'''Liberali''' |Governanza limitata, diversi punti ta' veto, responsabbiltà orizzontali, drittijiet tal-individwu, libertajiet ċivili, trasparenza. |Il-poter politiku huwa deċentralizzat u ristrett? |Diversi partiti, indipendenti u deċentralizzat, b'enfasi speċjali fuq ir-rwol tal-midja, tal-gruppi ta' interess, il-ġudikatura u kostituzzjoni miktuba b'garanziji espliċiti. |- valign="top" |III. |'''Maġġoritarju''' |Tmexxija tal-maġġoranza, ċentralizzazzjoni, responsabbiltà vertikali. |Il-maġġoranza (jew il-pluralità) tmexxi? |Ikkonsolidat u ċentralizzat, b'enfasi speċjali fuq ir-rwol tal-partiti politiċi. |- valign="top" |IV. |'''Parteċipattiv''' |Governanza tal-poplu. |Iċ-ċittadini ordinarji jipparteċipaw fil-politika? |Liġi elettorali, soċjetà ċivili, governanza lokali, demokrazija diretta. |- valign="top" |V. |'''Deliberattiv''' |Governanza bir-raġuni. |Id-deċiżjonijiet politiċi huma frott id-deliberazzjonijiet pubbliċi? |Midja, smigħ, panels, korpi deliberattivi oħra. |- valign="top" |VI. |'''Egalitarju''' |Ugwaljanza politika. |Iċ-ċittadini kollha għandhom setgħat indaqs? |Żgurar ta' parteċipazzjoni ndaqs, rappreżentanza, protezzjoni u riżorsi rilevanti politikament. |} === Kejl tad-demokrazija === Il-kejl tad-demokrazija jvarja skont il-kunċetti fundamentali differenti tad-demokrazija. L-evalwazzjonijiet tad-demokrazija minimalista jiffukaw fuq l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, filwaqt li d-demokrazija massimalista tevalwa valuri addizzjonali, bħad-drittijiet tal-bniedem, id-deliberazzjoni, l-eżiti ekonomiċi jew il-kapaċità tal-istat. == Demokrazija mhux governattiva == Apparti l-isfera pubblika, intużaw prinċipji u mekkaniżmi demokratiċi simili tal-votazzjoni u tar-rappreżentanza biex jirregolaw tipi oħra ta' gruppi. Bosta organizzazzjonijiet mhux governattivi jiddeċiedu dwar il-politiki u t-tmexxija permezz tal-votazzjoni. Il-biċċa l-kbira tat-trade unions u tal-kooperattivi huma rregolati b'elezzjonijiet demokratiċi. Fl-aħħar mill-aħħar il-korporazzjonijiet jiġu rregolati mill-azzjonisti tagħhom permezz tad-demokrazija tal-azzjonisti. Il-korporazzjonijiet jistgħu jużaw sistemi bħad-demokrazija tal-post tax-xogħol biex jindirizzaw il-governanza interna. [[Amitai Etzioni]] fassal sistema li tgħaqqad l-elementi tad-demokrazija mal-liġi tax-xarija, imsejħa demokrazija [[Iżlam|Iżlamika]] jew Iżlamokrazija. Kulma jmur hemm għadd dejjem jikber ta' istituzzjonijiet edukattivi demokratiċi bħall-iskejjel ta' Sudbury li huma koregolati mill-istudenti u mill-persunal tal-iskejjel. === Demokrazija tal-azzjonisti === Id-demokrazija tal-azzjonisti hija kunċett relatat mal-governanza tal-korporazzjonijiet mill-azzjonisti tagħhom. Fl-Istati Uniti, l-azzjonisti tipikament jingħataw id-drittijiet tal-votazzjoni skont il-prinċipju ta' sehem wieħed, vot wieħed. L-azzjonisti jkunu jistgħu jivvutaw kull sena biex jeleġġu l-bord tad-diretturi tal-kumpanija, li mbagħad jagħżlu huma stess il-membri eżekuttivi tal-kumpanija. Il-qafas tad-demokrazija tal-azzjonisti jaf ma jkunx tajjeb għall-kumpaniji bi klassijiet differenti ta' stocks li jkomplu jibdlu iktar id-distribuzzjoni tad-drittijiet tal-votazzjoni. == Ġustifikazzjoni == Ingħataw diversi ġustifikazzjonijiet għad-demokrazija. === Leġittimità === It-teorija tal-kuntratt soċjali ssostni li l-leġittimità tal-governanza hija bbażata fuq dawk li jkunu ggvernati, jiġifieri elezzjoni, u li d-deċiżjonijiet politiċi jridu jirriflettu r-rieda ġenerali. Il-leġittimità pubblika tad-demokrazija tvarja minn pajjiż għall-ieħor, u f'xi pajjiżi t-testi reliġjużi għandhom iktar appoġġ pubbliku mir-rieda tan-nies. === Teħid ta' deċiżjonijiet aħjar === It-teorema tal-ġurija ta' Condorcet hija prova loġika li jekk kull min jieħu d-deċiżjonijiet ikollu probabbiltà akbar li jieħu d-deċiżjoni t-tajba, allura li jkollok l-ikbar għadd ta' dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet, jiġifieri demokrazija, jirriżulta fl-aqwa deċiżjonijiet. Dan ġie argumentat ukoll minn teoriji tal-għerf tal-folla. Id-demokrazija għandha t-tendenza li ttejjeb is-soluzzjonijiet għall-kunflitti. === Suċċess ekonomiku === F'''Why Nations Fail'', l-ekonomisti [[Daron Acemoglu]] u [[James A. Robinson]] isostnu li d-demokraziji jkollhom suċċess ekonomiku akbar minħabba li s-sistemi politiċi mhux demokratiċi għandhom it-tendenza li jillimitaw is-swieq u jiffavorixxu l-monopolji a skapitu tal-qerda kreattiva meħtieġa għat-tkabbir ekonomiku sostnut. Studju tal-2019 ta' Acemoglu u oħrajn stima li l-pajjiżi li minn tmexxija awtoritarja jaqilbu għal tmexxija demokratika, bħala medja kellhom PDG 20 % ogħla wara 25 sena, milli kieku jibqgħu bi tmexxija awtoritarja. L-istudju eżamina 122 tranżizzjoni għad-demokrazija u 71 tranżizzjoni għat-tmexxija awtoritarja, li seħħew mill-1960 sal-2010. Acemoglu qal li dan seħħ minħabba li d-demokraziji kellhom it-tendenza li jinvestu iktar fil-kura tas-saħħa u fil-kapital uman, u jnaqqsu t-trattament speċjali tal-alleati tar-reġimi. Studju tal-2023 analizza l-effetti fit-tul tad-demokrazija fuq il-prosperità ekonomika billi uża data ġdida dwar il-PDG ''pro capita'' u d-demokrazija għal sett tad-data ta' bejn l-1789 u l-2019. Ir-riżultati jindikaw li d-demokrazija żżid sostanzjalment l-iżvilupp ekonomiku. Il-qgħad huwa assoċjat mat-twemmin antidemokratiku. == Kritika == Id-demokrazija bħala kunċett u bħala forma prattika ta' governanza kienet fil-mira tal-kritika tul l-istorja. Xi kritiċi jqisu li r-reġimi demokratiċi spiss ma jirnexxilhomx iżommu mal-ogħla prinċipiji mistennija minnhom, filwaqt li oħrajn jirrifjutaw għalkollox jew parzjalment il-valuri promossi mid-demokrazija kostituzzjonali. L-oppożizzjoni fil-konfront tad-demokrazija tmur lura għal żmien [[Platun]], li kien iktar favur "gvern tal-iktar ikkwalifikati". Iktar reċentement, [[James Madison]] studja b'mod estensiv l-argumenti storiċi kontra u favur id-demokrazija fit-tħejjija tiegħu għall-Konvenzjoni Kostituzzjonali, u [[Winston Churchill]] irrimarka li "ħadd ma jippretendi li d-demokrazija hija perfetta jew tajba għalkollox. Tabilħaqq, intqal li d-demokrazija hija l-agħar forma ta' governanza għajr dawk il-forom l-oħra kollha li ġew ippruvati minn żmien għal żmien". Il-kritiċi jsostnu li d-demokraziji moderni jaf ma jkunux biżżejjed demokratiċi u minflok fil-prattika jiffunzjonaw bħala oligarkiji, peress li l-gvernijiet jagħtu iktar widen lill-preferenzi tal-elit ekonomiku milli l-preferenzi taċ-ċittadini ordinarji. Bosta studji empiriċi fost id-diversi demokraziji tal-Punent, inkluż l-Istati Uniti, [[Spanja]], l-[[Żvezja|Iżvezja]], l-Iżvizzera, il-[[Kanada]], in-[[Norveġja]] u l-Ġermanja, sabu b'mod konsistenti li r-rappreżentanti eletti jkollhom it-tendenza li jwieġbu iktar għall-preferenzi taċ-ċittadini affluwenti ħafna għall-eżiti ta' politiki milli għal dawk tal-votant medju. Xi kritiċi tad-demokrazija saħqu dwar l-inkonsistenzi, il-paradossi u l-limiti tal-kunċett: u xtarrew kuntrasti ma' forom oħra ta' governanza, bħall-epistokrazija jew il-lottokrazija. Oħrajn ikkaratterizzaw l-iżjed demokraziji moderni bħala poliarkiji demokratiċi u aristokraziji demokratiċi. Iżda oħrajn identifikaw mumenti Faxxisti fid-demokraziji moderni. Dawn sejħu lis-soċjetajiet prodotti mid-demokraziji moderni bħala neofewdali u kkuntrastaw id-demokrazija mal-Faxxiżmu, mal-anarkokapitaliżmu, mat-teokrazija u mal-monarkija assoluta. == Tranżizzjonijiet demokratiċi == Tranżizzjoni demokratika tiddeskrivi fażi fis-sistema politika tal-pajjiż, li spiss tinħoloq bħala riżultat ta' bidla mhux kompluta minn reġim awtoritarju għal sistema demokratika (jew bil-kontra). === Demokratizzazzjoni === Id-demokratizzazzjoni hija t-tranżizzjoni governattiva strutturali minn gvern awtoritarju għal reġim politiku iktar demokratiku, inkluż il-bidliet politiċi sostantivi favur direzzjoni demokratika. Il-proċess oppost ta' tranżizzjoni demokratika huwa magħruf bħala awtokratizzazzjoni. Isseħħx jew le d-demokratizzazzjoni u kemm jaf jiġu influwenzati minn diversi fatturi, fosthom l-iżvilupp ekonomiku, il-legati storiċi, is-soċjetà ċivili u l-proċessi internazzjonali. Xi rendikonti dwar id-demokratizzazzjoni jenfasizzaw kif l-elit xpruna d-demokratizzazzjoni, filwaqt li rendikonti oħra jenfasizzaw il-proċessi minn isfel għal fuq. Kif isseħħ id-demokratizzazzjoni ntużat biex tispjega fenomeni politiċi oħra, bħal jekk pajjiż imurx fi gwerra jew jekk ekonomija tikbirx. Diversi filosfi u riċerkaturi ddeskrivew fatturi storiċi u soċjali meqjusa bħala appoġġ għall-evoluzzjoni tad-demokrazija. Kummentaturi oħra semmew l-influwenza tal-iżvilupp ekonomiku. F'teorija relatata, [[Ronald Inglehart]] jissuġġerixxi li l-istandards tal-għajxien imtejbin fil-pajjiżi żviluppati moderni jistgħu jikkonvinċu lin-nies li jistgħu jieħdu l-għajxien bażiku tagħhom bħala ovvju, u b'hekk iwassal għal enfasi miżjuda fuq il-valuri tal-awtoespressjoni, korrelatata mill-qrib mad-demokrazija. Douglas M. Gibler u Andrew Owsiak fl-istudju tagħhom tkellmu dwar l-importanza tal-paċi u tal-fruntieri stabbli għall-iżvilupp tad-demokrazija. Spiss ġie preżunt li d-demokrazija tikkawża l-paċi, iżda dan l-istudju juri li storikament il-paċi kważi dejjem kienet preżenti qabel l-istabbiliment tad-demokrazija. Carroll Quigley jikkonkludi li l-karatteristiċi tal-armi jimxu id f'id b'mod prinċipali mad-demokrazija: ix-xenarju tad-demokrazija donnu jfeġġ biss meta l-aqwa armi jkunu faċilment disponibbli għall-individwi u jistgħu jintużaw. Sal-bidu tas-seklu 19, il-pistoli kienu l-aqwa armi personali disponibbli, u fl-Istati Uniti tal-Amerka (li diġà kienu nominalment demokratiċi), kważi kulħadd kien jiflaħ jixtri pistola, u seta' jitgħallem kif jużaha pjuttost faċilment. Il-gvernijiet ma setgħux jagħmlu wisq aħjar: kienet saret l-epoka ta' armati tal-massa ta' ċittadini suldati bil-pistoli. B'mod simili, il-Greċja ta' żmien [[Pericles]] kienet epoka taċ-ċittadini suldati u tad-demokrazija. Teoriji oħra saħqu dwar ir-rilevanza tal-edukazzjoni u tal-kapital uman — u fi ħdanhom l-importanza tal-kapaċità konjittiva li jiżdiedu t-tolleranza, ir-razzjonalità, il-litteriżmu politiku u l-parteċipazzjoni. Żewġ effetti tal-edukazzjoni u tal-kapaċità konjittiva jiġu distinti: * effett konjittiv (il-kompetenza li wieħed jieħu deċiżjonijiet razzjonali; l-ipproċessar aħjar tal-informazzjoni); * effett etiku (l-appoġġ għall-valuri demokratiċi, għal-libertà, għad-drittijiet tal-bniedem, eċċ.), li fih innifsu jiddependi fuq l-intelliġenza. Diffiċli li wieħed isib evidenza konsistenti permezz tat-teoriji konvenzjonali għaliex tfeġġ id-demokrazija u tiġi sostnuta. L-analiżijiet statistiċi kkontestaw it-teorija tal-modernizzazzjoni billi wrew li ma hemm l-ebda evidenza affidabbli biex wieħed jgħid li d-demokrazija x'aktarx li tfeġġ iktar meta l-pajjiżi jsiru iktar għonja, iktar edukati, jew inqas inugwali. Fil-fatt, l-evidenza empirika turi li t-tkabbir ekonomiku u l-edukazzjoni jaf ma jwasslux għal żieda fid-domanda għad-demokratizzazzjoni kif tissuġġerixxi t-teorija tal-modernizzazzjoni: storikament, il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi kisbu livelli għoljin ta' aċċess għall-edukazzjoni primarja ferm qabel ma waslu għat-tranżizzjoni lejn id-demokrazija. Iktar milli serviet bħala katalist għad-demokratizzazzjoni, minflok f'xi sitwazzjonijiet l-edukazzjoni jaf tintuża mir-reġimi mhux demokratiċi biex jindottrinaw lin-nies u jsaħħu s-setgħa tagħhom. Ir-rabta preżunta bejn l-edukazzjoni u t-tkabbir ekonomiku tiġi kkontestata meta tiġi analizzata l-evidenza empirika. F'pajjiżi differenti, il-korrelazzjoni bejn il-ksib tal-edukazzjoni u l-punteġġi fl-eżamijiet tal-[[matematika]] hija dgħajfa ferm (.07). Relazzjoni dgħajfa wkoll teżisti bejn in-nefqiet għal kull student u l-kompetenza fil-matematika (.26). Barra minn hekk, l-evidenza storika tissuġġerixxi li l-kapital uman medju (imkejjel bl-użu tar-rati tal-litteriżmu) tal-mases ma jispjegax l-istabbiliment tal-industrijalizzazzjoni fi Franza mill-1750 sal-1850 minkejja l-argumenti kontra dan. Flimkien, dawn is-sejbiet juru li l-edukazzjoni mhux dejjem tippromwovi l-kapital uman u t-tkabbir ekonomiku kif ġeneralment jiġi sostnut li huwa l-każ. Minflok, l-evidenza timplika li l-għoti tal-edukazzjoni spiss ma jilħaqx l-għanijiet espressi, jew inkella li l-atturi politiċi jużaw l-edukazzjoni biex jippromwovu għanijiet oħra għajr it-tkabbir ekonomiku u l-iżvilupp. Xi studjużi fittxew determinanti "profondi" tal-istituzzjonijiet politiċi kontemporanji, kemm ġeografiċi kif ukoll demografiċi. Eżempju ta' dan huwa l-ambjent tal-mard. Il-postijiet b'rati differenti ta' mortalità kellhom livelli differenti ta' popolazzjonijiet u ta' produttività madwar id-dinja. Pereżempju, fl-Afrika, id-dubbiena tsetse — li taffettwa lill-bnedmin u lill-bhejjem — naqqset il-kapaċità tal-Afrikani li jaħartu l-art. B'hekk l-Afrika ġiet insedjata inqas. Minħabba dan, il-poter politiku kien inqas ikkonċentrat. Dan affettwa wkoll l-istituzzjonijiet kolonjali li l-pajjiżi Ewropej stabbilew fl-Afrika. Il-kapaċità jew in-nuqqas ta' kapaċità li l-insedjaturi kolonjali jgħixu f'post kienet twassal/kien iwassal biex jiżviluppaw istituzzjonijiet differenti li wasslu għal mogħdijiet ekonomiċi u soċjali differenti. Dan affettwa wkoll id-distribuzzjoni tal-poter u l-azzjonijiet kollettivi li n-nies setgħu jieħdu. B'hekk, xi pajjiżi Afrikani spiċċaw għandhom demokraziji u oħrajn għandhom awtokraziji. Eżempju tad-determinanti ġeografiċi għad-demokrazija huwa l-aċċess għaż-żoni kostali u għax-xmajjar. Dan l-aspett naturali għandu relazzjoni pożittiva mal-iżvilupp ekonomiku bis-saħħa tal-benefiċċji tal-kummerċ. Il-kummerċ ġab miegħu l-iżvilupp ekonomiku, li mbagħad, wessa' l-poter. Il-mexxejja li riedu jżidu d-dħul tagħhom kellhom jipproteġu d-drittijiet tal-proprjetà biex joħolqu inċentivi biex in-nies jinvestu. Iktar ma iktar nies kellhom iktar poter, iktar kellhom jingħataw konċessjonijiet mill-mexxejja u f'bosta postijiet dan il-proċess wassal għad-demokrazija. Dawn id-determinanti ddefinew l-istruttura tas-soċjetà u ċaqilqu l-bilanċ tal-poter politiku. [[Robert Michels]] isostni li għalkemm id-demokrazija qatt ma tista' titwettaq bis-sħiħ, id-demokrazija tista' tiġi żviluppata b'mod awtomatiku meta wieħed jistinka għad-demokrazija:<blockquote>Ir-raħħal fil-ġrajja, meta jkun fuq is-sodda tal-mewt tiegħu, jgħid lil uliedu li hemm teżor mirdum fl-għalqa. Wara l-mewt tar-raħħal anzjan, uliedu jħaffru kullimkien sabiex isibu t-teżor. Iżda ma jsibuhx. Madankollu, ix-xogħol bla heda tagħhom itejjeb il-ħamrija u jagħtihom benessri aħjar. It-teżor fil-grajja jista' jitqies bħala simbolu tad-demokrazija.</blockquote>Id-demokrazija fiż-żminijiet moderni kważi dejjem iffaċċjat oppożizzjoni mill-gvern eżistenti preċedenti, u ħafna drabi ffaċċjat oppożizzjoni mill-elit soċjali. L-implimentazzjoni ta' gvern demokratiku minn stat mhux demokratiku tipikament ġabet magħha rivoluzzjoni demokratika paċifika jew vjolenti. L-Istitut V-Dem sab li fl-2026 id-demokratizzazzjoni kienet għadha sseħħ fi 18-il pajjiż: il-[[Benin]], il-[[Bolivja]], il-[[Botswana]], il-[[Brażil]], ir-[[Repubblika Dominicana]], il-[[Fiġi]], il-[[Gwatemala]], il-[[Lesoto]], il-[[Mawrizju|Mauritius]], il-[[Montenegro]], il-[[Polonja]], is-[[Seychelles]], il-[[Gżejjer Solomon]], is-[[Sri Lanka]], [[Timor tal-Lvant|Timor Leste]], it-[[Tajlandja]], il-[[Gambja]] u ż-[[Żambja]]. ===== Promozzjoni tad-demokrazija ===== Il-promozzjoni tad-demokrazija tista' żżid il-kwalità tad-demokraziji eżistenti diġà, tnaqqas l-apatija politika u tnaqqas il-possibbiltà li d-demokrazija tmur lura. Il-miżuri tal-promozzjoni tad-demokrazija jinkludu l-applikazzjonijiet tal-pariri dwar il-votazzjoni, id-demokrazija parteċipattiva, iż-żieda tal-integrità elettorali, is-suffraġju taż-żgħażagħ u l-edukazzjoni ċivika, it-tnaqqis tax-xkiel għall-ħolqien ta' partiti politiċi ġodda, iż-żieda tal-proporzjonalità, it-tnaqqis tal-Presidenzjaliżmu u l-allinjament mal-preferenzi tal-votanti medjani. === Awtokratizzazzjoni === It-tranżizzjoni minn demokrazija għal awtokrazija hija forma ta' awtokratizzazzjoni, proċess ta' tranżizzjoni strutturali tal-governanza lejn l-awtoritarjaniżmu fejn l-eżerċitar tal-poter politiku jsir inqas limitat u iktar arbitrarju u repressiv. Din it-tranżizzjoni tassumi punt ta' tluq ta' sistema demokratika. Tipikament il-proċess jirrestrinġi l-ispazju għal kontestazzjonijiet pubbliċi u għal parteċipazzjoni politika fil-proċess tal-għażla tal-gvern. Din it-tranżizzjoni twassal biex l-istituzzjonijiet demokratiċi jsiru iktar dgħajfa, bħat-tranżizzjoni paċifika tal-poter jew l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, jew it-tkasbir tad-drittijiet tal-individwu li jirfdu d-demokraziji, speċjalment il-libertà tal-espressjoni. Din it-tranżizzjoni hija l-oppost tad-demokratizzazzjoni. [[Steven Levitsky]] jgħid: "Mhuwiex il-kompitu tal-votanti li jiddefendu d-demokrazija. Tkun qed titlob wisq mill-votanti, li jixħtu l-vot tagħhom abbażi ta' xi sett ta' prinċipji jew proċeduri astratti. Bl-eċċezzjoni ta' ftit każijiet, il-votanti qatt u qatt — fl-ebda soċjetà, fl-ebda kultura — ma jagħtu prijorità lid-demokrazija fuq kollox. Il-votanti individwali jitħassbu fuq affarijiet ferm iktar sempliċi, u għandhom kull dritt jagħmlu dan. Huwa f'idejn l-elit u l-istituzzjonijiet li jipproteġu d-demokrazija — mhux f'idejn il-votanti". L-Istitut V-Dem sab li fl-2026 l-awtokratizzazzjoni kienet qed isseħħ f'44 pajjiż: l-[[Afganistan]], l-[[Arġentina]], l-[[Armenja]], il-[[Belarussja]], il-[[Burkina Faso]], il-[[Kambodja]], ir-[[Repubblika Ċentru-Afrikana]], il-[[Kroazja]], il-[[Ġeorġja|Georgia]], il-[[Greċja]], il-[[Ginea|Guinea]], il-[[Ginea Bissaw|Guinea-Bissau]], [[El Salvador]], il-[[Ħaiti|Haiti]], [[Ħong Kong|Hong Kong]], l-[[Ungerija]], l-[[Indja]], l-[[Indoneżja]], l-[[Italja]], il-[[Kosta tal-Avorju]], il-[[Kuwajt]], il-[[Kirgiżistan]], il-[[Libja]], il-[[Mali]], il-[[Madagaskar|Madagascar]], il-[[Mawritanja]], il-[[Messiku]], il-[[Moldova]], il-[[Możambik|Mozambique]], il-[[Burma|Burma/Myanmar]], in-[[Nikaragwa]], in-[[Niġer]], il-[[Pakistan]], il-[[Perù]], il-[[Filippini]], is-[[Slovakkja]], is-[[Slovenja]], is-[[Senegal]], is-[[Serbja]], ir-[[Rumanija]], it-[[Togo]], l-[[Ukrajna]], ir-[[Renju Unit]] u l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. ===== Tfixkil ===== Xi gvernijiet demokratiċi esperjenzaw kollass f'daqqa tal-istat u bidla fir-reġim favur forma mhux demokratika ta' governanza. Il-kolpi militari jew ir-ribelljonijiet domestiċi huma l-iżjed mezzi komuni li bihom jitneħħew il-gvernijiet demokratiċi. Xi eżempji jinkludu l-Gwerra Ċivili Spanjola, il-Kolp tat-18-il Brumaire li temm l-Ewwel Repubblika Franċiża, u l-kolp ta' stat tat-28 ta' Mejju 1926 li temm l-Ewwel Repubblika [[Portugall|Portugiża]]. Xi kolpi militari ġew appoġġati minn gvernijiet barranin, bħall-kolp ta' stat tal-Gwatemala tal-1954 u l-kolp ta' stat [[Iran|Iranjan]] tal-1953. Tipi oħra ta' tmiem f'daqqa tad-demokrazija jinkludu: * Invażjoni, pereżempju l-okkupazzjoni Ġermaniża taċ-[[Ċekoslovakkja]], u l-waqgħa tal-[[Vjetnam]] t'Isfel. * Kolp intern, fejn il-mexxej tal-gvern jaħtaf b'mod ekstralegali l-poteri kollha jew jestendi illegalment il-mandat tiegħu. Dan jista' jsir permezz ta': ** Sospensjoni tal-kostituzzjoni b'digriet, bħalma ġara fil-kolp ta' stat [[Perù|Peruvjan]] tal-1992; ** "Kolp elettorali intern" bl-użu ta' frodi elettorali biex tinkiseb l-elezzjoni mill-ġdid ta' uffiċjal jew partit politiku li qabel kienu ġew eletti b'mod ġust. Pereżempju, fl-elezzjoni Presidenzjali Ukrena tal-1999, fl-elezzjoni leġiżlattiva [[Russja|Russa]] tal-2003, u fl-elezzjoni Presidenzjali Russa tal-2004. * Kolp irjali, fejn monarka li normalment ma jkunx involut fil-governanza jaħtaf il-poter kollu. Pereżempju, id-Dittatura tas-6 ta' Jannar, li bdiet fl-1929 meta r-Re [[Alessandru I tal-Jugoslavja]] żarma l-Parlament u beda jmexxi b'digriet. L-awtokratizzazzjoni tista' ttemm id-demokrazija b'mod gradwali, billi żżid l-enfasi fuq is-sigurtà nazzjonali u tnawwar l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, il-libertà tal-kelma, l-indipendenza tal-ġudikatura u l-istat tad-dritt. Eżempju famuż huwa l-Att ta' Faċilitazzjoni tal-1933, li temm id-demokrazija legalment f'[[Weimar Klassika|Weimar]], il-Ġermanja u mmarka t-tranżizzjoni lejn Ġermanja Nażista. Il-vjolenza politika u l-indħil fil-gvern b'mod temporanju jew fit-tul jistgħu jipprevjenu l-elezzjonijiet ħielsa u ġusti, u dan inawwar in-natura demokratika tal-gvernijiet. Dan seħħ fuq livell lokali anke f'demokraziji stabbiliti sew bħall-Istati Uniti; pereżempju, ir-rewwixta ta' Wilmington tal-1898 u l-irvelli Afrikani-Amerikani wara l-era tar-Rikostruzzjoni. == Influwenza tal-midja == It-teorija tad-demokrazija tiddependi fuq il-preżunzjoni impliċita li l-votanti jkunu infurmati sew dwar il-kwistjoni soċjali, il-politiki u l-kandidati sabiex ikunu jistgħu jieħdu deċiżjoni infurmata sew. Mill-aħħar tas-seklu 20 kien hemm tħassib serju li l-votanti jaf ma jkunux infurmati sew minħabba li l-midja kulma jmur qed tiffoka fuq id-divertiment u z-zekzik u inqas fuq ir-riċerka [[Ġurnalist|ġurnalistika]] serja fuq il-kwistjonijiet politiċi. Il-Professuri tal-midja [[Michael Gurevitch]] u [[Jay Blumler]] ipproponew għadd ta' funzjonijiet li l-mezzi tax-xandir tal-massa huma mistennija li jissodisfaw f'demokrazija: * Sorveljanza tal-ambjent soċjopolitiku; * Iffissar serju tal-aġendi; * Pjattaformi għal konsulenzi ċari u illuminanti; * Djalogu fost firxa wiesgħa ta' fehmiet; * Mekkaniżmi biex l-uffiċjali jagħtu rendikont ta' għemilhom rigward kif eżerċitaw il-poter; * Inċentivi biex iċ-ċittadini jitgħallmu, jagħżlu u jinvolvu ruħhom; * Reżistenza bi prinċipji għall-isforzi ta' forzi lil hinn mill-midja biex ifixklu l-indipendenza, l-integrità u l-kapaċità tal-midja li taqdi lill-udjenza; * Sens ta' rispett tal-udjenza. Din il-proposta ispirat ħafna diskussjonijiet dwar jekk il-midja hijiex tassew qed tissodisfa r-rekwiżiti meħtieġa minn demokrazija li tiffunzjona sew. Il-mezzi tax-xandir kummerċjali tal-massa ġeneralment ma jagħtu rendikont ta' għemilhom lil ħadd ħlief lis-sidien tagħhom, u ma għandhom l-ebda obbligu li jaqdu funzjoni demokratika. Ikunu kkontrollati mill-forzi tas-swieq ekonomiċi. Kompetizzjoni ekonomika qalila tista' twassal biex il-mezzi tax-xandir tal-massa jitbegħdu minn kwalunkwe ideal demokratiku u jiffukaw għalkollox fuq kif ikampaw fid-dawl tal-kompetizzjoni. Il-popolarizzazzjoni u z-zekzik fil-mezzi tax-xandir tal-massa jitqiesu li qed jiffukaw iktar fuq eżempji umani iktar milli fuq l-istatistika u l-prinċipji. Hemm iktar enfasi fuq il-politiċi bħala personalitajiet u inqas enfasi fuq il-kwistjonijiet politiċi fil-midja popolari. Il-kampanji elettorali qed jiġu koperti iktar bħala kompetizzjonijiet u inqas bħala dibattiti dwar l-ideoloġiji u l-kwistjonijiet tas-soċjetà. Din l-enfasi tal-midja fuq l-istrateġiji kompetittivi, ta' kunflitt u ta' partiġjaniżmu wasslet biex il-votanti jipperċepixxu lill-politiċi bħala egoisti minflok idealisti. Dan irawwem in-nuqqas ta' fiduċja u attitudni ċinika lejn il-politika, inqas involviment ċiviku u inqas interess fil-votazzjoni. Il-kapaċità li jinstabu soluzzjonijiet politiċi effettivi għall-problemi soċjali tixxekkel meta l-problemi donnhom jiġu indikati bħala tort tal-individwi minflok minħabba kawżi strutturali. Din l-enfasi ċċentrata fuq il-persuni jaf ikollha konsegwenzi dejjiema mhux biss għall-problemi domestiċi iżda anke għall-politika barranija meta l-kunflitti internazzjonali jiġu indikati bħala tort tal-kapijiet ta' stat barranin minflok minħabba l-istrutturi politiċi u ekonomiċi. Enfasi qawwija tal-midja fuq il-biża' u t-terroriżmu wasslet biex il-loġika militari tippenetra fl-istituzzjonijiet pubbliċi, u b'hekk wasslet għal żieda fis-sorveljanza u għat-tnawwir tad-drittijiet ċivili. Ir-risponsività u r-responsabbiltà tas-sistema demokratika tiġi kompromessa meta n-nuqqas tal-aċċess għal informazzjoni sostantiva, diversifikata u mingħajr distorsjoni jxekkel il-kapaċità taċ-ċittadini li jevalwaw il-proċess politiku. Ir-ritmu mgħaġġel u t-trivjalizzazzjoni fil-mezzi tax-xandir kompetittivi qed ifaqqru d-dibattitu politiku. L-investigazzjoni bir-reqqa u bbilanċjata tal-kwistjonijiet politiċi kumplessi ma sseħħx f'dan il-format. Il-komunikazzjoni politika hija kkaratterizzata minn żmien qasir, slogans qosra, spjegazzjonijiet sempliċi u soluzzjonijiet sempliċi. Dan jagħti lok għall-populiżmu politiku iktar minn għal deliberazzjoni serja. Spiss il-mezzi tax-xandir kummerċjali tal-massa jkunu differenzjati tul l-ispettru politiku sabiex in-nies ikunu jistgħu jisimgħu l-opinjonijiet prinċipalment li diġà jaqblu magħhom. Wisq kontroversji u opinjonijiet diverġenti mhux dejjem iwasslu għal qligħ għall-mezzi tax-xandir kummerċjali. Il-polarizzazzjoni politika tfeġġ meta nies differenti jaqraw aħbarijiet differenti u jaraw kanali televiżivi differenti. Din il-polarizzazzjoni marret għall-agħar bil-wasla tal-[[midja soċjali]] li tippermetti lin-nies jikkomunikaw l-iktar ma' gruppi ta' nies tal-istess fehma, l-hekk imsejħa kmamar tal-eku. Il-polarizzazzjono politika estrema jaf timmina l-fiduċja fl-istituzzjonijiet demokratiċi, twassal għat-tnawwir tad-drittijiet ċivili u l-libertà tal-kelma, u f'xi każijiet saħansitra tranżizzjoni lura lejn l-awtokrazija. Bosta studjużi tal-midja ddiskutew il-mezzi tax-xandir mhux kummerċjali b'obbligi tas-servizz pubbliku bħala mezz biex jittejjeb il-proċess demokratiku, billi jiġu pprovduti forom ta' kontenuti politiċi li s-suq ħieles ma jipprovdix. Il-[[Bank Dinji]] rrakkomanda s-servizz tax-xandir pubbliku sabiex tissaħħaħ id-demokrazija fil-pajjiżi li qed jiżviluppaw. Dawn is-servizzi tax-xandir għandhom jagħtu rendikont ta' għemilhom lil korp regolatorju indipendenti li jkun protett b'mod adegwat mill-indħil abbażi ta' interessi politiċi u ekonomiċi. Is-servizzi tax-xandir pubbliku għandhom obbligu li jipprovdu informazzjoni affidabbli lill-votanti. Bosta pajjiżi għandhom stazzjonijiet tar-radju u tat-televiżjoni ffinanzjati pubblikament b'obbligi tas-servizz pubbliku, speċjalment fl-Ewropa u fil-Ġappun, filwaqt li tali midja hija dgħajfa jew ma teżistix f'pajjiżi oħra, inkluż l-Istati Uniti. Diversi studji wrew li iktar ma tkun b'saħħitha d-dominanza tal-mezzi tax-xandir kummerċjali fuq il-mezzi tax-xandir tas-servizz pubbliku, inqas ikun l-ammont ta' informazzjoni rilevanti għall-politiki fil-midja u ikbar tkun l-enfasi fuq il-ġurnaliżmu tal-kompetizzjoni, tal-personalitajiet u tal-vizzji jew l-iżbalji tal-politiċi. Ix-xandara tas-servizz pubbliku huma kkaratterizzati minn iktar informazzjoni rilevanti għall-politiki u minn iktar rispett għan-normi ġurnalistiċi u għall-imparzjalità mill-midja kummerċjali. Madankollu, ix-xejra tad-deregolamentazzjoni żiedet il-pressjoni fuq il-mudell tas-servizz pubbliku minħabba l-kompetizzjoni mal-midja kummerċjali. Il-wasla tal-[[internet]] u tal-midja soċjali bidlet ferm il-kundizzjonijiet għall-komunikazzjoni politika. Il-midja soċjali tat liċ-ċittadini ordinarji aċċess faċli biex ileħħnu l-opinjoni tagħhom u jaqsmu l-informazzjoni mingħajr il-filtri tal-aġenziji l-kbar tal-aħbarijiet. Spiss dan jitqies bħala vantaġġ għad-demokrazija. Il-possibbiltajiet il-ġodda għall-komunikazzjoni bidlu b'mod fundamentali l-mod kif il-movimenti soċjali u l-moviment ta' protesta joperaw u jorganizzaw ruħhom. L-internet u l-midja soċjali pprovdew għodod ġodda għall-movimenti tad-demokrazija fil-pajjiżi li qed jiżviluppaw u fid-demokraziji emerġenti, u ppermettulhom jevitaw iċ-ċensura, ileħħnu l-opinjonijiet tagħhom, u jorganizzaw il-protesti. Problema serja relatata mal-midja soċjali hi li ma hemm l-ebda filtru rigward il-verità. L-aġenziji stabbilit tal-aħbarijiet iridu jħarsu r-reputazzjoni tagħhom bħala affidabbli, filwaqt li ċ-ċittadini ordinarji jistgħu jtellgħu informazzjoni mhux affidabbli. Fil-fatt, l-istudji juru li l-aħbarijiet foloz jaqbdu ferm iktar mill-aħbarijiet li jkunu reali. Il-proliferazzjoni tal-aħbarijiet foloz u tat-teoriji tal-konfoffa jistgħu jimminaw il-fiduċja tal-pubbliku fis-sistema politika u fl-uffiċjali pubbliċi. Is-sorsi affidabbli tal-informazzjoni huma essenzjali għall-proċess demokratiku. Il-gvernijiet inqas demokratiċi jserrħu ferm fuq iċ-ċensura, il-propaganda u l-miżinformazzjoni sabiex jibqgħu fil-poter, filwaqt li s-sorsi indipendenti tal-informazzjoni kapaċi jimminaw il-leġittimità tagħhom. == Referenzi == [[Kategorija:Greċja antika]] [[Kategorija:Politika]] [[Kategorija:Gvern]] ojy2txo1vb1shr4ub1urilgd95lyc63 JD Vance 0 34462 330358 330251 2026-05-30T17:31:38Z ToniSant 4257 +infobox 330358 wikitext text/x-wiki   {{Infobox bijografija}} '''James David Vance''' (imwieled '''James Donald Bowman'''; huwa politiku u awtur [[Stati Uniti|Amerikan]] li qed iservi bħala l-50 [[viċi president]] tal-Istati Uniti. Membru tal-Partit [[Repubblikan]], huwa rrappreżenta lil [[Ohio]] fis-Senat tal-Istati Uniti mill-2023 sal-2025.<ref>O'Brien, Rebecca Davis (July 15, 2024). "J.D. Vance Was Not Always His Name. But It's the One That Felt Closest to Home". ''The New York Times''. Archived from the original on July 19, 2024. Retrieved July 25, 2024.</ref> Imwieled u trabba f'Middletown, Ohio, Vance ingħaqad mal- [[Korp tal-Marini]] tal-Istati Uniti fl-2003, fejn serva bħala ġurnalist militari fl- affarijiet pubbliċi matul il-mandat tiegħu ta' erba' snin sal-2007. Huwa kiseb baċellerat mill-[[Università Statali ta' Ohio]] u [[Juris Doctor]] mil-lIskola tal-Liġi ta' [[Yale]]. Wara karriera qasira fil-liġi korporattiva, Vance ħadem għall-kumpanija tal-kapital ta' riskju ta' [[Peter Thiel]], [[Mithril Capital]]. Vance intgħażel bħala l-kandidat kandidat ta' [[Donald Trump|Trump]] fl- elezzjoni [[presidenzjali]] tal-2024 u rriżenja mis-Senat qabel l-inawgurazzjoni tiegħu bħala viċi president. Matul il-mandat tiegħu bħala viċi president. Vance semma t-teoloġija Kattolika bħala influwenza fuq il-fehmiet tiegħu, iżda kemm [[Papa Franġisku|il-Papa Franġisku]] kif ukoll [[Papa Ljun XIV|il-Papa Ljun XIV]] ikkritikawh talli rrappreżenta ħażin it-tagħlim tal-Knisja. Il-pjattaforma politika tiegħu hija kkaratterizzata minn oppożizzjoni għall-immigrazzjoni, l-abort, iż-żwieġ bejn persuni tal-istess sess, il-kontroll tal-armi, u l-appoġġ tal-Istati Uniti għall-Ukrajna, u huwa kritiku miftuħ tan-nuqqas ta' tfal. == Referenzi == [[Kategorija:Viċi-Presidenti tal-Istati Uniti tal-Amerika]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1984]] eraatf0h2964v6xlahjfxjlyscqczcz 330359 330358 2026-05-30T17:32:26Z ToniSant 4257 +defaultsort +awtorità 330359 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''James David Vance''' (imwieled '''James Donald Bowman'''; huwa politiku u awtur [[Stati Uniti|Amerikan]] li qed iservi bħala l-50 [[viċi president]] tal-Istati Uniti. Membru tal-Partit [[Repubblikan]], huwa rrappreżenta lil [[Ohio]] fis-Senat tal-Istati Uniti mill-2023 sal-2025.<ref>O'Brien, Rebecca Davis (July 15, 2024). "J.D. Vance Was Not Always His Name. But It's the One That Felt Closest to Home". ''The New York Times''. Archived from the original on July 19, 2024. Retrieved July 25, 2024.</ref> Imwieled u trabba f'Middletown, Ohio, Vance ingħaqad mal- [[Korp tal-Marini]] tal-Istati Uniti fl-2003, fejn serva bħala ġurnalist militari fl- affarijiet pubbliċi matul il-mandat tiegħu ta' erba' snin sal-2007. Huwa kiseb baċellerat mill-[[Università Statali ta' Ohio]] u [[Juris Doctor]] mil-lIskola tal-Liġi ta' [[Yale]]. Wara karriera qasira fil-liġi korporattiva, Vance ħadem għall-kumpanija tal-kapital ta' riskju ta' [[Peter Thiel]], [[Mithril Capital]]. Vance intgħażel bħala l-kandidat kandidat ta' [[Donald Trump|Trump]] fl- elezzjoni [[presidenzjali]] tal-2024 u rriżenja mis-Senat qabel l-inawgurazzjoni tiegħu bħala viċi president. Matul il-mandat tiegħu bħala viċi president. Vance semma t-teoloġija Kattolika bħala influwenza fuq il-fehmiet tiegħu, iżda kemm [[Papa Franġisku|il-Papa Franġisku]] kif ukoll [[Papa Ljun XIV|il-Papa Ljun XIV]] ikkritikawh talli rrappreżenta ħażin it-tagħlim tal-Knisja. Il-pjattaforma politika tiegħu hija kkaratterizzata minn oppożizzjoni għall-immigrazzjoni, l-abort, iż-żwieġ bejn persuni tal-istess sess, il-kontroll tal-armi, u l-appoġġ tal-Istati Uniti għall-Ukrajna, u huwa kritiku miftuħ tan-nuqqas ta' tfal. == Referenzi == <references/> {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Vance, JD}} [[Kategorija:Viċi-Presidenti tal-Istati Uniti tal-Amerika]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1984]] 52zrc9zf1kwhd5b9bqmbszfhgc4vje8 N. Robert Branch 0 34464 330355 330255 2026-05-30T17:28:48Z ToniSant 4257 +infobox 330355 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''N. Robert Branch''' huwa ekonomista u riċerkatur Amerikan fil-''British Journal of Economics'', fejn jikteb kolonna bil-Malti.<ref>{{Ċita web|url=https://faculty.britishecon.co.uk/n-robert-branch|titlu=N. Robert Branch · Journal of British Economics Faculty|sit=faculty.britishecon.co.uk|data-aċċess=2026-04-12}}</ref> Preċedentement disinjatur tal-moda, huwa ppresieda l-marka tal-kożmetiċi Astoria bbażata f'Austin qabel ma telaq fl-2025.<ref>{{Ċita web|url=http://wdstudios.org/article/aHR0cHM6Ly9uYXRpb25hbHRpbWVzLmludGVybmFsL2N1c3RvbS9iRUJSQ0VwN1JVby1icmFuY2gtZXhpdHMtYXN0b3JpYQ|titlu=Branch Exits Astoria in Undisclosed Deal, Sets Sights on Los Angeles Expansion|isem=Meredith|awtur=Collier|data=2025-12-12|sit=Writers' Desk Studios|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-17}}</ref> Huwa rikonoxxut għar-rwol influwenti tiegħu fl-iżvilupp tal- liberaliżmu ekonomiku fl-Istati Uniti.<ref>{{Ċita web|url=https://astoriaandco.com/article/S2a9RqJPLFEDT9ywEBEN5o|titlu=Homecoming: Branch Returns from Lecture Tour with a New Playbook for Beverly Hills|isem=Emzy|awtur=Veazy|data=2026-03-14|sit=Astoria & Co.|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> Huwa kiseb attenzjoni mill-istampa nazzjonali wara serje ta' lekċers ta' profil għoli fil-[[Kolumbja Brittanika|British Columbia]] u [[Chicago]]; tal-aħħar ġiet ipprofilata fin-''New York Times'', li enfasizzat il-kontribut tiegħu għar-riforma regolatorja. == Ħajja bikrija u karriera == Branch għandu kwalifiki mill-Università ta' Yale u żewġ lawrji tal-baċellerat mill-Università ta' Texas f'Austin.<ref>{{Ċita web|url=https://faculty.britishecon.co.uk/n-robert-branch|titlu=N. Robert Branch · Journal of British Economics|sit=faculty.britishecon.co.uk|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> Huwa ġie elett fil-kumitat tar-riċerka tas-Senat tal-UT fid-dipartiment tal-Ekonomija tal-UT, u kkopresieda,<ref>{{Ċita web|url=https://capitol.texas.gov/tlodocs/88R/billtext/html/SR00263F.htm|titlu=88(R) SR 263 - Enrolled version - Bill Text|sit=capitol.texas.gov|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> fejn ikkontesta mingħajr suċċess għall-kariga ta' president tal-assemblea at-large.<ref>{{Ċita web|url=https://deanofstudents.utexas.edu/studentelections/firstyearelection/candidatestatements2023.html|titlu=2023 First-Year Election Candidate Statements|sit=deanofstudents.utexas.edu|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> Matul il-mandat tiegħu fil- Fondazzjoni tal-Ġappun, organizzazzjoni mingħajr skop ta' qligħ, Branch ikkontribwixxa għall-iżvilupp ta' MatrixEngine, proġett ta' umanistika diġitali ffukat fuq il-preservazzjoni tal-logħob Ġappuniż Sugoroku.<ref>{{Ċita web|url=https://www.utjapanlab.com/all-projects|titlu=Projects|sit=JapanLab|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> Branch jikkwota t-tfulija tiegħu f'Hyde Park ta' Austin u l-esperjenza tiegħu fil-Parkway Village ta' Memphis bħala l-ispinta għax-xogħol tiegħu fuq ir-Riforma tal-Benesseri. F'Awwissu 2024, Branch beda jidderieġi fond privat ta' opzjonijiet tal-IWM ibbażat f'Austin, fejn ikkontrolla bażi sostanzjali ta' AUM u volum ta' seba' ċifri fix-xahar, mill-perjodu bejn Awwissu 2024 u April 2025 li ntemm fil-bidu tal-gwerra kummerċjali [[Donald Trump|ta' Trump]].<ref>{{Ċita web|url=http://wdstudios.org/article/aHR0cHM6Ly9uYXRpb25hbHRpbWVzLmludGVybmFsL2N1c3RvbS94bTRxOHcybjd2a3I5cGozLXJhbmRvbS11cmwtZGVtbw|titlu=Branch Exits Austin Boutique Fund as "Liberation Day" Tariffs Roil Small Caps|isem=Elena|awtur=Vance|data=2025-05-01|sit=Writers' Desk Studios|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-14}}</ref> Huwa serva fil-bord tal-marka tal-kożmetiċi Astoria qabel ma telaq għal somma mhux żvelata fl-aħħar tal-2025. == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] f2wp9n5h2rrytpoptd1tij21ikrky5b 330356 330355 2026-05-30T17:29:33Z ToniSant 4257 added [[Category:Ekonomisti]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330356 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''N. Robert Branch''' huwa ekonomista u riċerkatur Amerikan fil-''British Journal of Economics'', fejn jikteb kolonna bil-Malti.<ref>{{Ċita web|url=https://faculty.britishecon.co.uk/n-robert-branch|titlu=N. Robert Branch · Journal of British Economics Faculty|sit=faculty.britishecon.co.uk|data-aċċess=2026-04-12}}</ref> Preċedentement disinjatur tal-moda, huwa ppresieda l-marka tal-kożmetiċi Astoria bbażata f'Austin qabel ma telaq fl-2025.<ref>{{Ċita web|url=http://wdstudios.org/article/aHR0cHM6Ly9uYXRpb25hbHRpbWVzLmludGVybmFsL2N1c3RvbS9iRUJSQ0VwN1JVby1icmFuY2gtZXhpdHMtYXN0b3JpYQ|titlu=Branch Exits Astoria in Undisclosed Deal, Sets Sights on Los Angeles Expansion|isem=Meredith|awtur=Collier|data=2025-12-12|sit=Writers' Desk Studios|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-17}}</ref> Huwa rikonoxxut għar-rwol influwenti tiegħu fl-iżvilupp tal- liberaliżmu ekonomiku fl-Istati Uniti.<ref>{{Ċita web|url=https://astoriaandco.com/article/S2a9RqJPLFEDT9ywEBEN5o|titlu=Homecoming: Branch Returns from Lecture Tour with a New Playbook for Beverly Hills|isem=Emzy|awtur=Veazy|data=2026-03-14|sit=Astoria & Co.|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> Huwa kiseb attenzjoni mill-istampa nazzjonali wara serje ta' lekċers ta' profil għoli fil-[[Kolumbja Brittanika|British Columbia]] u [[Chicago]]; tal-aħħar ġiet ipprofilata fin-''New York Times'', li enfasizzat il-kontribut tiegħu għar-riforma regolatorja. == Ħajja bikrija u karriera == Branch għandu kwalifiki mill-Università ta' Yale u żewġ lawrji tal-baċellerat mill-Università ta' Texas f'Austin.<ref>{{Ċita web|url=https://faculty.britishecon.co.uk/n-robert-branch|titlu=N. Robert Branch · Journal of British Economics|sit=faculty.britishecon.co.uk|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> Huwa ġie elett fil-kumitat tar-riċerka tas-Senat tal-UT fid-dipartiment tal-Ekonomija tal-UT, u kkopresieda,<ref>{{Ċita web|url=https://capitol.texas.gov/tlodocs/88R/billtext/html/SR00263F.htm|titlu=88(R) SR 263 - Enrolled version - Bill Text|sit=capitol.texas.gov|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> fejn ikkontesta mingħajr suċċess għall-kariga ta' president tal-assemblea at-large.<ref>{{Ċita web|url=https://deanofstudents.utexas.edu/studentelections/firstyearelection/candidatestatements2023.html|titlu=2023 First-Year Election Candidate Statements|sit=deanofstudents.utexas.edu|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> Matul il-mandat tiegħu fil- Fondazzjoni tal-Ġappun, organizzazzjoni mingħajr skop ta' qligħ, Branch ikkontribwixxa għall-iżvilupp ta' MatrixEngine, proġett ta' umanistika diġitali ffukat fuq il-preservazzjoni tal-logħob Ġappuniż Sugoroku.<ref>{{Ċita web|url=https://www.utjapanlab.com/all-projects|titlu=Projects|sit=JapanLab|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> Branch jikkwota t-tfulija tiegħu f'Hyde Park ta' Austin u l-esperjenza tiegħu fil-Parkway Village ta' Memphis bħala l-ispinta għax-xogħol tiegħu fuq ir-Riforma tal-Benesseri. F'Awwissu 2024, Branch beda jidderieġi fond privat ta' opzjonijiet tal-IWM ibbażat f'Austin, fejn ikkontrolla bażi sostanzjali ta' AUM u volum ta' seba' ċifri fix-xahar, mill-perjodu bejn Awwissu 2024 u April 2025 li ntemm fil-bidu tal-gwerra kummerċjali [[Donald Trump|ta' Trump]].<ref>{{Ċita web|url=http://wdstudios.org/article/aHR0cHM6Ly9uYXRpb25hbHRpbWVzLmludGVybmFsL2N1c3RvbS94bTRxOHcybjd2a3I5cGozLXJhbmRvbS11cmwtZGVtbw|titlu=Branch Exits Austin Boutique Fund as "Liberation Day" Tariffs Roil Small Caps|isem=Elena|awtur=Vance|data=2025-05-01|sit=Writers' Desk Studios|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-14}}</ref> Huwa serva fil-bord tal-marka tal-kożmetiċi Astoria qabel ma telaq għal somma mhux żvelata fl-aħħar tal-2025. == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Ekonomisti]] nzyhxok5iad5qkh05dhj0he27l7lss9 330357 330356 2026-05-30T17:29:41Z ToniSant 4257 added [[Category:Nies Amerikani]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330357 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''N. Robert Branch''' huwa ekonomista u riċerkatur Amerikan fil-''British Journal of Economics'', fejn jikteb kolonna bil-Malti.<ref>{{Ċita web|url=https://faculty.britishecon.co.uk/n-robert-branch|titlu=N. Robert Branch · Journal of British Economics Faculty|sit=faculty.britishecon.co.uk|data-aċċess=2026-04-12}}</ref> Preċedentement disinjatur tal-moda, huwa ppresieda l-marka tal-kożmetiċi Astoria bbażata f'Austin qabel ma telaq fl-2025.<ref>{{Ċita web|url=http://wdstudios.org/article/aHR0cHM6Ly9uYXRpb25hbHRpbWVzLmludGVybmFsL2N1c3RvbS9iRUJSQ0VwN1JVby1icmFuY2gtZXhpdHMtYXN0b3JpYQ|titlu=Branch Exits Astoria in Undisclosed Deal, Sets Sights on Los Angeles Expansion|isem=Meredith|awtur=Collier|data=2025-12-12|sit=Writers' Desk Studios|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-17}}</ref> Huwa rikonoxxut għar-rwol influwenti tiegħu fl-iżvilupp tal- liberaliżmu ekonomiku fl-Istati Uniti.<ref>{{Ċita web|url=https://astoriaandco.com/article/S2a9RqJPLFEDT9ywEBEN5o|titlu=Homecoming: Branch Returns from Lecture Tour with a New Playbook for Beverly Hills|isem=Emzy|awtur=Veazy|data=2026-03-14|sit=Astoria & Co.|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> Huwa kiseb attenzjoni mill-istampa nazzjonali wara serje ta' lekċers ta' profil għoli fil-[[Kolumbja Brittanika|British Columbia]] u [[Chicago]]; tal-aħħar ġiet ipprofilata fin-''New York Times'', li enfasizzat il-kontribut tiegħu għar-riforma regolatorja. == Ħajja bikrija u karriera == Branch għandu kwalifiki mill-Università ta' Yale u żewġ lawrji tal-baċellerat mill-Università ta' Texas f'Austin.<ref>{{Ċita web|url=https://faculty.britishecon.co.uk/n-robert-branch|titlu=N. Robert Branch · Journal of British Economics|sit=faculty.britishecon.co.uk|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> Huwa ġie elett fil-kumitat tar-riċerka tas-Senat tal-UT fid-dipartiment tal-Ekonomija tal-UT, u kkopresieda,<ref>{{Ċita web|url=https://capitol.texas.gov/tlodocs/88R/billtext/html/SR00263F.htm|titlu=88(R) SR 263 - Enrolled version - Bill Text|sit=capitol.texas.gov|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> fejn ikkontesta mingħajr suċċess għall-kariga ta' president tal-assemblea at-large.<ref>{{Ċita web|url=https://deanofstudents.utexas.edu/studentelections/firstyearelection/candidatestatements2023.html|titlu=2023 First-Year Election Candidate Statements|sit=deanofstudents.utexas.edu|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> Matul il-mandat tiegħu fil- Fondazzjoni tal-Ġappun, organizzazzjoni mingħajr skop ta' qligħ, Branch ikkontribwixxa għall-iżvilupp ta' MatrixEngine, proġett ta' umanistika diġitali ffukat fuq il-preservazzjoni tal-logħob Ġappuniż Sugoroku.<ref>{{Ċita web|url=https://www.utjapanlab.com/all-projects|titlu=Projects|sit=JapanLab|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> Branch jikkwota t-tfulija tiegħu f'Hyde Park ta' Austin u l-esperjenza tiegħu fil-Parkway Village ta' Memphis bħala l-ispinta għax-xogħol tiegħu fuq ir-Riforma tal-Benesseri. F'Awwissu 2024, Branch beda jidderieġi fond privat ta' opzjonijiet tal-IWM ibbażat f'Austin, fejn ikkontrolla bażi sostanzjali ta' AUM u volum ta' seba' ċifri fix-xahar, mill-perjodu bejn Awwissu 2024 u April 2025 li ntemm fil-bidu tal-gwerra kummerċjali [[Donald Trump|ta' Trump]].<ref>{{Ċita web|url=http://wdstudios.org/article/aHR0cHM6Ly9uYXRpb25hbHRpbWVzLmludGVybmFsL2N1c3RvbS94bTRxOHcybjd2a3I5cGozLXJhbmRvbS11cmwtZGVtbw|titlu=Branch Exits Austin Boutique Fund as "Liberation Day" Tariffs Roil Small Caps|isem=Elena|awtur=Vance|data=2025-05-01|sit=Writers' Desk Studios|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-14}}</ref> Huwa serva fil-bord tal-marka tal-kożmetiċi Astoria qabel ma telaq għal somma mhux żvelata fl-aħħar tal-2025. == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Ekonomisti]] [[Kategorija:Nies Amerikani]] japrpxy37uu28m0vq9vcfgy0ffwi039 Fram2 0 34467 330379 330296 2026-05-31T07:47:51Z ~2026-32391-86 28162 330379 wikitext text/x-wiki [[Stampa:FRAM2 text logo.png|daqsminuri|Logo testwali tal-missjoni.]] '''Fram2''' kienet missjoni ta' titjira spazjali privata bil-[[Bniedem|bnedmin]] abbord operata minn [[SpaceX]] b'inġenju spazjali Crew Dragon f'isem l-imprenditur [[Chun Wang]]. Waqt il-missjoni, Wang u l-ekwipaġġ ċivili tiegħu — [[Jannicke Mikkelsen]], [[Rabea Rogge]] u Eric Philips — ġew illanċjati f'orbita polari, xi ħaġa li seħħet għall-ewwel darba f'missjoni ta' titjir spazjali bil-bnedmin abbord. Matul il-missjoni li damet tlett ijiem, l-ekwipaġġ wettaq riċerka [[Xjenza|xjentifika]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.nrk.no/tromsogfinnmark/norske-jannicke-mikkelsen-skal-til-verdensrommet-1.17000355|titlu=Norske Jannicke Mikkelsen skal til verdensrommet|kunjom=Grønning|isem=Trygve|data=2024-08-13|sit=NRK|lingwa=nb-NO|data-aċċess=2026-05-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.space.com/spacex-fram2-first-human-spaceflight-earth-poles|titlu=SpaceX to launch 4 people on historic Fram2 mission over Earth's poles in late 2024|kunjom=published|isem=Mike Wall|data=2024-08-12|sit=Space|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://nextspaceflight.com/launches/details/7615/|titlu=Fram2 {{!}} Falcon 9 Block 5 {{!}} Next Spaceflight|sit=nextspaceflight.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Ekwipaġġ == L-ekwipaġġ ta' Fram2 tħabbar f'Awwissu 2024.<ref>{{Ċita web|url=https://arstechnica.com/space/2024/08/spacex-announces-first-human-mission-to-ever-fly-over-the-planets-poles/|titlu=SpaceX announces first human mission to ever fly over the planet’s poles|kunjom=Berger|isem=Eric|data=2024-08-12|sit=Ars Technica|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://spaceflightnow.com/2024/08/12/spacex-to-launch-privately-financed-international-crew-of-four-around-earths-poles/|titlu=SpaceX to launch privately-financed international crew of four around Earth’s poles – Spaceflight Now|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> {| class="wikitable" |+ !Kariga ! colspan="2" |Ekwipaġġ |- !Kmandant tal-missjoni | colspan="2" |  Chun Wang, L-ewwel titjira fl-ispazju |- !Kmandant tal-inġenju | colspan="2" | Jannicke Mikkelsen, L-ewwel titjira fl-ispazju |- !Bdot | colspan="2" | Rabea Rogge, L-ewwel titjira fl-ispazju |- !Speċjalist tal-missjoni Uffiċjal mediku | colspan="2" | Eric Philips, L-ewwel titjira fl-ispazju |} ; Noti # Wang kien il-kmandant tal-missjoni, filwaqt li Mikkelsen kien il-kmandant tal-inġenju tal-ajru bid-dmirijiet operatorji tradizzjonali li jingħataw lil kmandant tipiku tan-[[NASA]]. == Missjoni == Il-missjoni studjat il-poli tad-[[Id-Dinja|Dinja]] u l-ambjent spazjali tagħhom. Din kienet missjoni ta' titjir fl-orbita ta' inġenju spazjali Crew Dragon, li kien mgħammar bil-kapsula panoramika li tinhemeż mal-inġenju spazjali li kienet abbord l-[[Inspiration4]]. Inizjalment, Crew Dragon ''Endurance'' kien intgħażel għal din it-titjira, peress li kellu l-istess isem bħall-bastiment tal-esplorazzjoni tal-[[Antartika]] ta' [[Ernest Shackleton]]. Madankollu, minħabba bidliet fil-manifest ta' Crew Dragon, l-''Endurance'' ġie assenjat lil Crew-10, u ġie deċiż li jintuża r-''Resilience'' għal Fram2. Il-missjoni ġiet illanċjata mill-Kumpless tal-Illanċjar 39A fiċ-[[Ċentru Spazjali ta' Kennedy]] fl-1 ta' April 2025 fis-01:46:50 [[UTC+1|UTC]] (il-31 ta' Marzu, fid-9:46:50 p.m. EDT, ħin lokali fis-sit tal-illanċjar). Il-missjoni ngħatat l-isem ta' Fram2 b'referenza u bħala suċċessjoni tal-bastiment tal-esplorazzjoni polari [[Norveġja|Norveġiż]] ''Fram'', li kien l-ewwel wieħed li lesta spedizzjonijiet kemm fil-Pol tat-Tramuntana kif ukoll fil-Pol tan-Nofsinhar bejn l-1893 u l-1912. L-ekwipaġġ ġarr biċċa mill-gverta tat-tik tal-bastiment fl-ispazju.<ref>{{Ċita web|url=https://www.nasaspaceflight.com/2025/03/fram2-launch/|titlu=SpaceX launches Fram2 crewed mission to historic polar orbit|kunjom=Warren|isem=Haygen|data=2025-04-01|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> Il-missjoni daħlet f'orbita baxxa tad-Dinja b'apoġew ta' 413-il kilometru (257 mil) u b'periġew ta' 202 kilometri (126 mil) b'inklinazzjoni retrograda polari ta' 90.01°, u b'hekk taret fuq iż-żewġ poli tad-Dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://x.com/planet4589/status/1906922678067560513|titlu=https://x.com/planet4589/status/1906922678067560513|sit=X (formerly Twitter)|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> Kisret ir-rekord preċedenti tal-ogħla inklinazzjoni orbitali ta' titjira spazjali bl-ekwipaġġ li kien ġie stabbilit minn [[Vostok 6]] fl-1963.<ref>V. P. Glushko, ed. (1985). ''Entsiklopediya Kosmonavtika'' [''Encyclopedia of Cosmonauts''] (bir-[[Lingwa Russa|Russu]]). [[Moska]], ir-[[Russja]]: Sovetskaya Entsiklopedia.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.russianspaceweb.com/vostok6_aftermath.html|titlu=Vostok-5 and Vostok-6 missions|sit=www.russianspaceweb.com|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> Minħabba l-illanċjar uniku lejn in-Nofsinhar, is-software fuq l-inġenju spazjali Crew Dragon ġie aġġornat b'xenarji ġodda ta' terminazzjoni li f'każ ta' bżonn kienu jindirizzaw il-kapsula lil hinn miż-żoni popolati fi Florida, f'[[Kuba]], fil-[[Panama]] u fil-[[Perù]] biex tinżel fl-ilma.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cnn.com/science/live-news/spacex-launch-fram2-mission-03-31-25|titlu=SpaceX launches first-of-its kind tourism mission around Earth’s poles|kunjom=Wattles|isem=Jackie|data=2025-04-01|sit=CNN|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> L-ekwipaġġ kien ippjana li josserva u jistudja l-fenomeni qishom awrori bħal STEVE u frammenti ħodor, u jwettaq esperimenti fuq il-ġisem tal-bniedem, inkluż l-ewwel raġġ-X ta' bniedem fl-ispazju. L-ekwipaġġ ipprova wkoll ikabbar il-faqqiegħ ''Pleurotus ostreatus'', l-ewwel [[speċi]] ta' faqqiegħ li tkabbret fl-ispazju. Rogge ippjanat serje ta' trażmissjonijiet ta' immaġnijiet televiżivi bi skennjar bil-mod b'radju tad-dilettanti mmirati lejn gruppi edukattivi li kienu qed jikkompetu f'avveniment imsejaħħ Fram2Ham.<ref>{{Ċita web|url=https://fram2ham.com/|titlu=Home - FRAM-2 HAM|data=2024-12-14|sit=fram2ham.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> Rogge wettqet ukoll l-esperiment [[Bijoloġija|bijoloġiku]] [[Żvizzera|Żvizzeru]]-[[Saint Kitts u Nevis|Nevisjan]] imsejjaħ "Ġenomika Spazjali" tal-Iżvizzeri [[Oliver Ullrich]] u [[Cora Thiel]].<ref>{{Ċita web|url=https://swisstrade.com/news/detail/news/universitaet-zuerich-ist-mit-experiment-im-all/|titlu=Detail - Swiss Trade|sit=swisstrade.com|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> Dr. [[Christopher Combs]], id-djaknu permanenti tar-riċerka fil-Kulleġġ ta' Klesse tal-Inġinerija u tad-Disinn Integrat fl-Università ta' Texas f'San Antonio, iddeskriva l-missjoni bħala "ħarira iktar minn qerq, iżda mhux eżattament kisba rivoluzzjonarja", u l-esperimenti ppjanati ddeskrivihom bħala li joffru valur xjentifiku limitat u li jistgħu jitwettqu kullimkien ikun xi jkun il-perkors tat-titjir. Madankollu, għall-membri tal-ekwipaġġ, kollha kemm huma b'rabtiet mal-esplorazzjoni polari, il-missjoni kellha importanza personali. Il-missjoni ġiet konkluża b'inżul fuq l-ilma fl-[[Oċean Paċifiku]] lil hinn mill-kosta ta' Oceanside, California fl-4 ta' April 2025 fl-16:19:28 UTC (fid-9:19:28 a.m. PDT, ħin lokali fis-sit tal-inżul). Dan kien l-ewwel inżul fuq l-ilma fil-Paċifiku għal missjoni ta' Crew Dragon. Filwaqt li l-missjonijiet tal-ġarr tal-merkanzija ta' SpaceX Dragon 1 qabel kienu niżlu fil-Paċifiku, l-operazzjonijiet tal-irkupru tbiddlu lejn il-Lvant tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] fl-2019 biex jitħaffef ir-ritorn tal-astronawti u tal-merkanzija kritika lejn iċ-Ċentru Spazjali ta' Kennedy. Madankollu, dan l-aġġustament kellu konsegwenza mhux intenzjonata: il-modulu tal-bagoll, ġie skartat qabel id-dħul mill-ġdid u kien mistenni jinħaraq fl-[[atmosfera]], iżda ġew irrapportati mill-inqas erba' istanzi oħra ta' detriti tal-bagoll li nstabu fuq l-art. Matul dan l-inżul fuq l-ilma fl-Oċean Paċifiku, il-bagoll baqa' mehmuż iktar fit-tul u ġie direzzjonat lejn żona remota tal-oċean imsejħa Point Nemo (imlaqqma ċimiterju tal-inġenji spazjali), fejn kwalunkwe detrit li jibqa' qawwi u sħiħ wara d-dħul mill-ġdid x'aktarx ħafna li ma jikkawża l-ebda ħsara.<ref>{{Ċita web|url=https://spaceflightnow.com/2024/07/26/watch-live-nasa-holds-briefings-on-crew-9-mission-as-spacex-nears-return-to-flight/|titlu=As it happened: NASA holds briefings on Crew 9 mission as SpaceX nears return to flight – Spaceflight Now|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.spacex.com/|titlu=SpaceX|sit=SpaceX|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Astronomija]] at0ph2gq3vp8ttwr8bit96jrryo8lr6 Eliseu Maria Coroli 0 34468 330348 330317 2026-05-30T17:16:08Z ToniSant 4257 tindif ħafif 330348 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}'''Eliseu Maria Coroli B''' (Borgonovo Val Tidone, 9 ta' Frar 1900 - Bragança do Pará, 29 ta' Lulju 1982) huwa patri Barnabit u u l-ewwel [[Isqof]] tal-[[Djoċesi ta' Bragança do Pará]], [[Brażil]]. ==Tfulija== Imwieled f’Borgonovo Val Tidone fid-9 ta’ Frar 1900, daħal fl-ordni Barnabita u ġie ordnat saċerdot fil-15 ta’ Marzu 1924. Intbagħat il-Brażil fil-prelatura ta’ Guamá, issa d-Djoċesi ta’ Bragança do Pará. ==Ordinazzjoni Episkopali== Huwa ġie ordnat isqof fit-13 ta' Ottubru 1940 mill-Kardinal Benedetto Aloisi Masella. Huwa waqqaf ħafna kindergartens, skejjel, u l-Isptar Sant'Antonio Maria Zaccaria fi ħdan il-prelatura. Huwa fetaħ ukoll l-istazzjon tar-radju ''Radio Educadora'' <ref>{{Ċita web |url=https://fundacaoeducadora.com.br/fec/index.php/conteudo/item/2657-radio-educadora-faz-aniversario|titlu=Rádio Educadora faz aniversário|pubblikatur=fundacaoeducadora.com.br|data-aċċess=29 Mejju 2026}}</ref> biex jgħallem il-litteriżmu lill-foqra. Huwa miet fid-29 ta' Lulju 1982, u ġie midfun fil-katidral ta' Bragança do Pará.<ref>{{Ċita web|url=https://novo.diocesedebragancapa.org.br/index.php/noticias/noticias-da-diocese/1128-39-anos-da-morte-do-servo-de-deus-dom-eliseu-coroli|titlu=39 anos da morte do servo de Deus Dom Eliseu Coroli |pubblikatur=novo.diocesedebragancapa.org.br|data-aċċess=29 Mejju 2026}}</ref> Il-muniċipalità Brażiljana ta' Dom Eliseu ssemmiet għalih. == Biblijografija == * Terezinha Colares, ''O Missonário Feliz'', Grafica e Editora São Marcos Ltda, Paragominas, [[Pará]], [[Brazil]] * Andrea Maria Erba, ''Eliseo Maria Coroli, il vescovo della carità e della gioia'', ''[[L'Osservatore Romano]]'', 9 February 2000 * Ersilio Fausto Fiorentini, ''Il Vescovo della carità e della gioia'', Éd. Berti, [[Piacenza]], [[2006]] {{ISBN | 887364140-7}} * Sandro Pasquali, ''Si fece brasiliano per amore dei poveri'', ''Libertà'', 31 January 1983 ==Referenzi== {{Referenzi}} == Ħoloq Esterni == * [http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bcoroli.html Mons. Eliseu Maria Coroli] fuq Catholic-Hierarchy * [https://novo.diocesedebragancapa.org.br/ Sit uffiċjali tal-Djoċesi ta' Bragança do Pará] {{kaxxa tal-bidu}} {{kaxxa ta' suċċessjoni |qabel= - |titlu=[[Djoċesi ta' Bragança do Pará|Isqof ta' Bragança do Pará]] |snin=1940&ndash;1977 |wara= [[Miguel Maria Giambelli]] B. }} {{kaxxa tat-tmiem}} {{DEFAULTSORT:Coroli, Eliseo Maria}} [[Kategorija:Twieldu fl-1900]] [[Kategorija:Mietu fl-1982]] [[Kategorija:Isqfijiet Taljani]] [[Kategorija:Isqfijiet Kattoliċi Rumani]] fosenv1pe26xcx8c95lrl4fyn1q8zam Kategorija:Ħonduras 14 34469 330373 2026-05-30T17:50:13Z ToniSant 4257 +rindirizz 330373 wikitext text/x-wiki #RINDIRIZZA [[Kategorija:Honduras]] 4czcjlwr8a2qrzmeb5a242qsrwoh8ep Honduras 0 34470 330375 2026-05-30T17:51:33Z ToniSant 4257 +rindirizz 330375 wikitext text/x-wiki #RINDIRIZZA[[Ħonduras]] pyf2iq8v9h7h4x8ck0a1k3w526kc3vg