Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit 0 30575 330680 310245 2026-06-23T10:28:00Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: sostituzzjoni tal-istampa minn Blenheim_Palace_2006_cropped.jpg għal Blenheim_Palace_2004_cropped.jpg 330680 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Stonehenge2007 07 30.jpg|daqsminuri|Stonehenge.]] Is-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-[[Edukazzjoni]], ix-[[Xjenza]] u l-[[Kultura]] ([[UNESCO]]) huma postijiet b'importanza kulturali jew naturali, kif deskritt fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġiet stabbilita fl-1972.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/convention/|titlu=UNESCO World Heritage Centre - The World Heritage Convention|data=2016-08-27|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160827065310/https://whc.unesco.org/en/convention/|arkivju-data=2016-08-27|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-wirt kulturali jikkonsisti minn [[Monument|monumenti]] (bħal xogħlijiet arkitettoniċi, [[Skultura|skulturi]] monumentali, jew inċiżjonijiet), gruppi ta' binjiet, u siti (fosthom siti arkeoloġiċi). Il-wirt naturali jinkludi karatteristiċi naturali (li jikkonsistu minn formazzjonijiet fiżiċi u [[Bijoloġija|bijoloġiċi]]), [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]] u fiżjografiċi (inkluż il-ħabitats ta' speċijiet mhedda ta' [[Annimal|annimali]] u pjanti), u siti naturali li huma importanti mill-puntdivista tax-[[xjenza]], tal-konservazzjoni jew tas-sbuħija naturali.<ref>{{Ċita web|url=http://whc.unesco.org/en/conventiontext/|titlu=UNESCO World Heritage Centre - Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage|data=2021-02-01|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210201042309/http://whc.unesco.org/en/conventiontext/|arkivju-data=2021-02-01|url-status=bot: unknown}}</ref> Ir-[[Renju Unit]] irratifika l-Konvenzjoni fl-1946 flimkien ma' 25 pajjiż ieħor, u b'hekk is-siti indikattivi tiegħu setgħu jitqiesu biex jiżdiedu mal-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/gb|titlu=United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland - UNESCO World Heritage Convention|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> B'kollox ir-Renju Unit għandu 35 Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-[[Ewropa]] u fit-Territorji Brittaniċi Ekstra-Ewropej. Elenkati fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO hemm komponent kull wieħed kemm fl-Ingilterra kif ukoll fl-[[Skozja|Iskozja]] li jagħmlu parti mill-istess sit (il-[[Fruntieri tal-Imperu Ruman]]) flimkien ma' tmintax-il sit oħra fl-Ingilterra, ħamsa fl-Iskozja, erbgħa f'[[Wales]], wieħed fl-[[Irlanda ta' Fuq]], and wieħed f'kull wieħed fit-Territorji Brittaniċi Ekstra-Ewropej li ġejjin: [[Bermuda]], [[Ġibiltà]], il-[[Gżejjer Pitcairn]], u [[Saint Helena]]. Hemm sit ieħor li huwa parzjalment fit-territorju tar-Renju Unit ta' Akrotiri u Dhekelia (is-[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos|Sit Arkeoloġiku ta' Paphos]]), iżda jitqies uffiċjalment bħala parti mil-lista ta' [[Ċipru]]. L-ewwel siti li ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fir-Renju Unit kienu l-[[Mogħdija tal-Ġgant|Mogħdija tal-Ġgant u l-Kosta tal-Mogħdija tal-Ġgant]]; il-[[Kastell ta' Durham|Kastell]] u l-[[Katidral]] ta' Durham; il-[[Fondoq ta' Ironbridge]]; il-[[Park Irjali ta' Studley]] inkluż il-Fdalijiet tal-[[Abbazija ta' Fountains]]; [[Stonehenge]], Avebury u Siti Assoċjati; u l-[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd|Kastelli u s-Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu f'Gwynedd]] fl-1986. Fl-2021 żdiedu mal-lista l-[[Pajsaġġ tal-Lavanja tal-Majjistral ta' Wales]] u l-iSpa ta' [[Bath, Somerset|Bath]] (bħala komponent tal-[[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]]).<ref>{{Ċita web|url=https://www.gov.uk/government/news/welsh-slate-landscape-uks-newest-unesco-world-heritage-site|titlu=Welsh Slate Landscape UK's newest UNESCO World Heritage Site|sit=GOV.UK|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> Fl-2024 żdiedu l-[[Flow Country]] u l-[[Insedjamenti tal-Knisja Moravjana]]. == Siti ta' Wirt Dinji == L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/criteria/|titlu=UNESCO World Heritage Centre - The Criteria for Selection|data=2016-06-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/|arkivju-data=2016-06-12|url-status=bot: unknown}}</ref> NB: * Siti transnazzjonali (bl-ikħal) {| class="wikitable sortable" !Sit !Stampa !Post !Sena tad-deżinjazzjoni !Kriterji tal-Għażla !Deskrizzjoni |- |[[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] |[[File:Big_Pit_Mining_Museum.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Big_Pit_Mining_Museum.jpg|150x150px]] |Blaenavon,  Wales 51.78°N 3.08°W |2000 |iii, iv (kulturali) |Fis-seklu 19, Wales kienet l-ikbar produttur ta' [[ħadid]] u faħam fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Blaenavon huwa eżempju ta' pajsaġġ maħluq mill-proċessi industrijali assoċjati mal-produzzjoni ta' dawn il-materjali. Is-sit jinkludi barrieri, binjiet pubbliċi, djar tal-ħaddiema u linja ferrovjarja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/984/|titlu=Blaenavon Industrial Landscape|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Palazz ta' Blenheim]] |[[File:Blenheim Palace 2004 cropped.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Blenheim Palace 2004 cropped.jpg|150x150px]] |Woodstock, Oxfordshire,  l-Ingilterra 51.841°N 1.361°W |1987 |ii, iv (kulturali) |Il-Palazz ta' Blenheim, ir-residenza ta' [[John Churchill]], l-Ewwel Duka ta' Marlborough, ġiet iddisinjata mill-[[Arkitett|arkitetti]] [[John Vanbrugh]] u [[Nicholas Hawksmoor]]. Il-park assoċjat ġie ppjanat minn Capability Brown. Il-palazz iċċelebra r-rebħa kontra l-[[Franza|Franċiżi]] u huwa sinifikanti għall-istabbiliment tal-arkitettura [[Romantiċiżmu|Romantika]] Ingliża bħala entità separata mill-arkitettura Klassika Franċiża.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/425/|titlu=Blenheim Palace|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Katidral ta' Canterbury]], l-Abbazija ta' Santu Wistin, u l-Knisja ta' San Martin |[[File:Canterbury_Cathedral_-_Portal_Nave_Cross-spire.jpeg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Canterbury_Cathedral_-_Portal_Nave_Cross-spire.jpeg|150x150px]] |Canterbury, Kent, l-Ingilterra 51.28°N 1.08°E |1988 |i, ii, vi (kulturali) |Il-Knisja ta' San Martin hija l-eqdem knisja fl-Ingilterra. Il-knisja u l-Abbazija ta' Santu Wistin ġew stabbiliti matul l-istadji bikrin tal-introduzzjoni tal-[[Kristjaneżmu]] fost l-Anglo-Sassoni. Il-[[katidral]] għandu arkitettura Rumaneska u Gotika, u huwa s-sede tal-Knisja tal-Ingilterra.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/496/|titlu=Canterbury Cathedral, St Augustine&#x27;s Abbey, and St Martin&#x27;s Church|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd|Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu f'Gwynedd]] |[[File:Beaumaris,_circular_towers_and_moat,_2006.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Beaumaris,_circular_towers_and_moat,_2006.jpg|150x150px]] |Conwy, Gżejra ta' Anglesey u Gwynedd, Wales 53.139°N 4.276°W |1986 |i, iii, iv (kulturali) |Matul ir-renju ta' [[Dwardu I]] tal-Ingilterra (1272-1307), sensiela ta' kastelli nbnew f'Wales bl-iskop li tiġi kkontrollata l-popolazzjoni lokali u jiġu stabbiliti kolonji Ingliżi f'Wales. Is-Sit ta' Wirt Dinji jkopri bosta kastelli, fosthom dawk ta' Beaumaris, Caernarfon, Conwy u Harlech. Il-kastelli ta' Dwardu I jitqiesu bħala l-quċċata tal-arkitettura militari mill-istoriċi militari.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/374/|titlu=Castles and Town Walls of King Edward in Gwynedd|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Bath, Somerset|Belt ta' Bath]] |[[File:Royal.crescent.aerial.bath.arp.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Royal.crescent.aerial.bath.arp.jpg|150x150px]] |Bath, Somerset, l-Ingilterra 51.380°N 2.360°W |1987 |i, ii, iv (kulturali) |Stabbilita mir-[[Imperu Ruman|Rumani]] bħala spa, ċentru importanti tal-industrija tas-suf fil-perjodu [[Medjuevu|Medjevali]], u raħal bi spa fis-seklu 18, Bath għandha [[storja]] varjata. Il-belt ippreservat il-fdalijiet Rumani u l-arkitettura [[Andrea Palladio|Palladjana]] tagħha.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/428/|titlu=City of Bath|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] |[[File:Crowns_peh.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Crowns_peh.jpg|150x150px]] |Cornwall u Devon, l-Ingilterra 50.13°N 5.38°W |2006 |ii, iii, iv (kulturali) |L-estrazzjoni tal-landa u tar-ram f'Devon u f'Cornwall kienet fl-aqwa tagħha fis-sekli 18 u 19, meta kienu jiġu prodotti żewġ terzi tar-ram dinji. It-tekniki u t-teknoloġija involuti fl-estrazzjoni fil-fond żviluppati f'Devon u f'Cornwall intużaw mad-dinja kollha.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1215/|titlu=Cornwall and West Devon Mining Landscape|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] |[[File:Arkwright_Masson_Mills.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Arkwright_Masson_Mills.jpg|150x150px]] |Wied ta' Derwent, Derbyshire, l-Ingilterra 53.020°N 1.499°W |2001 |ii, iv (kulturali) |Il-Fabbriki tal-Wied ta' Derwent kienu l-post fejn twieldet is-sistema tal-fabbriki; l-innovazzjonijiet fil-wied, inkluż l-iżvilupp tad-djar tal-ħaddiema – bħal fi Cromford – u l-magni bħal dik tal-għażil, kienu importanti fir-[[Rivoluzzjoni Industrijali]]. Il-Fabbriki tal-Wied ta' Derwent influwenzaw l-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] u l-[[Ewropa]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1030/|titlu=Derwent Valley Mills|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Kosta Ġurassika|Kosta ta' Dorset u tal-Lvant ta' Devon]] |[[File:Gad_cliff_dorset.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gad_cliff_dorset.jpg|150x150px]] |Dorset u Devon, l-Ingilterra 50.70°N 2.98°W |2001 |viii (naturali) |L-irdumijiet tal-kosta ta' Dorset u tal-Lvant ta' Devon huma sit importanti għall-fossili u jipprovdu rekord kontinwu tal-ħajja fuq l-art u fil-baħar fl-inħawi minn 185 miljun sena ilu.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1029/|titlu=Dorset and East Devon Coast|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Kastell ta' Durham|Kastell]] u [[Katidral ta' Durham]] |[[File:Durham_Cathedral_and_Castle.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Durham_Cathedral_and_Castle.jpg|150x150px]] |Durham, il-Kontea ta' Durham, l-Ingilterra 54.774°N 1.575°W |1986 |ii, iv, vi (kulturali) |Il-Katidral ta' Durham huwa "l-ikbar u l-ifjen" eżempju ta' arkitettura [[Normanni|Normanna]] fl-Ingilterra u l-volti tal-katidral kienu parti mill-istabbilment tal-arkitettura Gotika. Il-katidral jospita r-relikwi ta' San Cuthbert u San Bede. Il-kastell tan-Normanni kien ir-residenza tal-prinċpijiet-isqfijiet ta' Durham.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/370/|titlu=Durham Castle and Cathedral|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Lake District]] |[[File:Glenridding,_Cumbria,_England_-_June_2009.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Glenridding,_Cumbria,_England_-_June_2009.jpg|150x150px]] |Cumbria, l-Ingilterra 54°28′26″N 3°4′56″W |2017 |ii, v, vi (kulturali) |Famuż għall-pajsaġġ xeniku ta' muntanji, lagi, djar, ġonna u parks, il-Lake District ġie ċċelebrat permezz tal-arti viżiva pittoreska u Romantika u tal-letteratura mis-seklu 18 'il quddiem.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/422/|titlu=The English Lake District|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Pont ta' Forth]] |[[File:Forth_Bridge_(6858076258).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Forth_Bridge_(6858076258).jpg|150x150px]] |[[Edinburgu]], Inchgarvie u Fife, l-Iskozja 56.000421°N 3.388726°W |2015 |i, iv (kulturali) |Il-Pont ta' Forth huwa pont ferrovjarju fuq il-Firth of Forth fil-Lvant tal-Iskozja, 9 mili (14-il kilometru) fil-Punent taċ-ċentru ta' Edinburgu. Jitqies bħala struttura ikonika u simbolu tal-Iskozja. Ġie ddisinjat mill-inġinieri Ingliżi Sir [[John Fowler]] u Sir [[Benjamin Baker]] u nbena minn Sir [[William Arrol]] minn [[Glasgow]] li bena wkoll [[Tower Bridge]] f'[[Londra]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1485/|titlu=The Forth Bridge|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] |[[File:Hadrianswall2007.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hadrianswall2007.jpg|150x150px]] |it-Tramuntana tal-Ingilterra u n-Nofsinhar tal-Iskozja 54.99°N 2.60°W |1987 (modifiki fl-2005 u fl-2008) |ii, iii, iv (kulturali) |Il-[[Ħajt ta' Adrijanu]] nbena fil-122 [[WK|W.K]]. u l-[[Ħajt Antoninjan]] inbena fil-142 W.K. biex jiddefendu lill-Imperu Ruman mill-"barbari". Is-Sit ta' Wirt Dinji qabel kien elenkat bħala l-Ħajt ta' Adrijanu biss, iżda iktar 'il quddiem ġie estiż sabiex jiġi inkluż il-Ħajt Antoninjan fl-Iskozja u s-swar, il-ħitan u l-fortijiet fil-[[Ġermanja]] moderna.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/430/|titlu=Frontiers of the Roman Empire|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Mogħdija tal-Ġgant|Mogħdija tal-Ġgant u l-Kosta tal-Mogħdija tal-Ġgant]] |[[File:Causeway-code_poet-4.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Causeway-code_poet-4.jpg|150x150px]] |il-Kontea ta' Antrim, l-[[Irlanda ta' Fuq]] 55.240°N 6.511°W |1986 |vii, viii (naturali) |Il-mogħdija hija magħmula minn 40,000 kolonna tal-bażalt li jibqgħu ħerġin 'il barra lejn il-baħar. Inħolqot minn attività vulkanika fil-perjodu Terzjarju. Kienet ispirazzjoni għal-leġġendi u kienet is-sit tal-iżvilupp fil-[[ġeoloġija]] matul dawn l-aħħar 300 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/369/|titlu=Giant&#x27;s Causeway and Causeway Coast|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Għar ta' Gorham|Kumpless tal-Għar ta' Gorham]] |[[File:Gorham's_Cave.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gorham's_Cave.jpg|150x150px]] |in-naħa tal-Lvant tal-Blata tal-Ġibiltà, il-Ġibiltà 36.120397°N 5.342075°W |2016 |iii (kulturali) |Magħmul minn erba' għerien marittimi naturali, il-kumpless huwa l-aħħar sit magħruf li fih għexu n-Neandertal xi 28,000 sena ilu. Evidenzi tal-okkupazzjoni mill-bniedem modern huma preżenti wkoll fis-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1500/|titlu=Gorham&#x27;s Cave Complex|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Gough|Gżejjer Gough]] u [[Gżira Inaċċessibbli|Inaċċessibbli]] |[[File:Gough_island_top_view.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gough_island_top_view.png|150x150px]] |Tristan da Cunha, Saint Helena u Ascension, in-Nofsinhar tal-[[Oċean Atlantiku]] 40.3181°S 9.9353°W |1995 (modifikat fl-2004) |vii, x (naturali) |Flimkien, il-Gżejjer Gough u Inaċċessibbli jippreservaw ekosistema kważi mhux mimsusa mill-bniedem, b'bosta speċijiet endemiċi ta' pjanti u ta' [[Annimal|annimali]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/740/|titlu=Gough and Inaccessible Islands|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] |[[File:Baños_Romanos,_Bath,_Inglaterra,_2014-08-12,_DD_39-41_HDR.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ba%C3%B1os_Romanos,_Bath,_Inglaterra,_2014-08-12,_DD_39-41_HDR.JPG|150x150px]] |Bath, Somerset, l-Ingilterra (sit transnazzjonali) |2021 |ii, iii (kulturali) |L-Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa huwa sit magħmul minn 11-il raħal bi spa f'seba' pajjiżi Ewropej fejn l-ilmijiet minerali kienu jintużaw għal skopijiet ta' fejqan u terapewtiċi qabel l-iżvilupp tal-[[mediċina]] industrijali fis-seklu 19.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1613/|titlu=The Great Spa Towns of Europe|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] |[[File:Orkney_Skara_Brae.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Orkney_Skara_Brae.jpg|150x150px]] |Orkney, l-Iskozja 58.996°N 3.188°W |1999 |i, ii, iii, iv (kulturali) |Is-sit huwa ġabra ta' siti [[Neolitiku|Neolitiċi]] bi skopijiet li jvarjaw minn abitazzjonijiet għal ċerimonji. Jinkludi l-insedjament ta' [[Skara Brae]], il-qabar bil-kompartimenti ta' [[Maes Howe]] u ċ-ċrieki tal-ġebel ta' Stenness u Brodgar.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/514/|titlu=Heart of Neolithic Orkney|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Gżira ta' Henderson]] |[[File:HendersonISS004-E-6793.PNG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:HendersonISS004-E-6793.PNG|183x183px]] |Gżira ta' Henderson, il-Gżejjer Pitcairn, l-[[Oċean Paċifiku]] 24.35°S 128.31°W |1988 |vii, x (naturali) |Il-gżira hija gżira tal-qroll fin-Nofsinhar tal-Oċean Paċifiku, b'[[ekoloġija]] li kważi qatt ma ntmisset mill-bniedem. L-iżolament tagħha joħroġ fid-dieher id-dinamiki tal-[[evoluzzjoni]]. Hemm għaxar speċijiet endemiċi ta' pjanti u erba' speċijiet endemiċi ta' annimali fil-gżira.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/487/|titlu=Henderson Island|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] |[[File:John_Smith_1624_map_of_Bermuda_with_Forts_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:John_Smith_1624_map_of_Bermuda_with_Forts_01.jpg|150x150px]] |St. George, Bermuda 32.379444°N 64.677778°W |2000 |iv (kulturali) |Stabbilit fl-1612, St. George's huwa l-eqdem raħal Ingliż fid-Dinja l-Ġdida u huwa eżempju tal-insedjamenti urbani ppjanati fid-Dinja l-Ġdida fis-seklu 17 mis-setgħat kolonjali. Il-fortifikazzjonijiet joħorġu fid-dieher it-tekniki difensivi żviluppati matul is-sekli 17 sa 20.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/983/|titlu=Historic Town of St George and Related Fortifications, Bermuda|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Fondoq ta' Ironbridge]] |[[File:Ironbridge002.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ironbridge002.JPG|150x150px]] |Ironbridge, Shropshire, l-Ingilterra 52.626°N 2.486°W |1986 |i, ii, iv, vi (kulturali) |Il-Fondoq ta' Ironbridge jinkludi l-minjieri, il-fabbriki, id-djar tal-ħaddiema, u l-infrastruttura tat-trasport li nħolqu fil-fondoq matul ir-Rivoluzzjoni Industrijali. L-iżvilupp tal-produzzjoni tal-kokk fl-inħawi għen biex tibda r-Rivoluzzjoni Industrijali. Il-pont tal-[[ħadid]] kien l-ewwel pont fid-dinja li nbena bil-ħadid u kien ferm influwenti arkitettonikament u teknoloġikament.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/371/|titlu=Ironbridge Gorge|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] |[[File:Lovell_Telescope.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lovell_Telescope.jpg|150x150px]] |Cheshire, l-Ingilterra 53°14.5′N 2°18.7′W |2019 |i, ii, iv, vi (kulturali) |L-osservatorju jinsab f'żona rurali fil-Majjistral tal-Ingilterra, ħieles mir-radjuintereferenzi, u huwa wieħed mill-osservatorji ewlenin fid-dinja fil-qasam tar-radjuastronomija. Fil-bidu li beda jintuża, fl-1945, is-sit kien jospita r-riċerka dwar ir-raġġi kożmiċi individwati bl-eki tar-radar. Dan l-osservatorju, li għadu operattiv, jinkludi diversi radjuteleskopji u binjiet tax-xogħol, inkluż binjiet tal-inġinerija u l-Binja tal-Kontroll. L-Osservatorju ta' Jodrell Bank kellu impatt xjentifiku sostanzjali f'oqsma bħall-istudju tal-metjoriti u tal-[[qamar]], l-iskoperta tal-kważars, l-ottika kwantistika, u l-intraċċar tal-inġenji spazjali. Dan il-kumpless teknoloġiku eċċezzjonali joħroġ fid-dieher it-tranżizzjoni mill-[[astronomija]] ottika tradizzjonali għar-radjuastronomija (is-snin 40 sas-snin 60 tas-seklu 20), li wasslet għal bidliet radikali fil-fehim tal-univers.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1594/|titlu=Jodrell Bank Observatory|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Kulleġġ Navali Rjali Antik|Greenwich Marittima]] |[[File:Royal_Naval_College_2008.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Royal_Naval_College_2008.jpg|150x150px]] |Greenwich, Londra, Żona Kbira ta' Londra, l-Ingilterra 51.4791°N 0°E |1997 |i, ii, iv, vi (kulturali) |Minbarra l-preżenza tal-ewwel eżempju ta' arkitettura Palladjana fl-Ingilterra, u opri ta' [[Christopher Wren]] u [[Inigo Jones]], l-inħawi tas-sit huma sinifikanti għall-Osservatorju Rjali fejn żviluppa l-fehim tal-astronomija u tan-navigazzjoni.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/795/|titlu=Maritime Greenwich|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[New Lanark]] |[[File:New_Lanark_buildings_2009.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:New_Lanark_buildings_2009.jpg|150x150px]] |New Lanark, in-Nofsinhar ta' Lanarkshire, l-Iskozja 55.66°N 3.78°W |2001 |ii, iv, vi (kulturali) |Imqanqla mis-sistema tal-fabbriki ta' [[Richard Arkwright]] żviluppata fil-Wied ta' Derwent, il-komunità ta' New Lanark inħolqot sabiex jiġu pprovduti l-abitazzjonijiet lill-ħaddiema fil-fabbriki. Il-filantropu [[Robert Owen]] xtara s-sit u kkonvertih f'komunità mudell, li tipprovdi faċilitajiet pubbliċi u tal-edukazzjoni, u li tappoġġa r-riformi tal-fabbriki.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/429/|titlu=New Lanark|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Edinburgu|Ċentru Storiku u Ġdid ta' Edinburgu]] |[[File:Looking_down_Royal_Mile,_Edinburgh.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Looking_down_Royal_Mile,_Edinburgh.jpg|200x200px]] |Edinburgu, l-Iskozja 55.947°N 3.191°W |1995 |ii, iv (kulturali) |Iċ-ċentru storiku antik ta' Edinburgu ġie stabbilit fil-Medju Evu, u ż-żona l-ġdida ġiet żviluppata fl-1767-1890. Hemm kuntrast bejn il-konfigurazzjoni tal-insedjamenti tal-Medju Evu u tal-perjodu modern. Il-konfigurazzjoni u l-arkitettura taż-żona l-ġdida, li d-disinjaturi tagħha kienu jinkludu lil [[William Chambers]] u lil [[William Playfair]], influwenzaw id-disinn urban Ewropew fis-sekli 18 u 19.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/728/|titlu=Old and New Towns of Edinburgh|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Palazz ta' Westminster]] u l-[[Abbazija ta' Westminster]] inkluż il-[[Knisja ta' Santa Margerita|Knisja ta' Santa Margarita]] |[[File:Palace_of_Westminster.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palace_of_Westminster.jpg|150x150px]] |Westminster, iż-Żona Kbira ta' Londra, l-Ingilterra 51.4997°N 0.1286°W |1987 (modifikat fl-2008) |i, ii, iv (kulturali) |Is-sit ilu involut fl-amministrazzjoni tal-Ingilterra mis-seklu 11, u iktar 'il quddiem tar-Renju Unit. Mill-inkurunazzjoni ta' [[William il-Konkwistatur]], il-monarki Ingliżi u Brittaniċi kollha ġew inkurunati fl-Abbazija ta' Westminster. Il-Palazz ta' Westminster, li jospita l-Parlament Brittaniku, huwa eżempju tal-arkitettura Gotika Vittorjana; il-Knisja ta' Santa Margerita hija l-knisja parrokkjali tal-palazz, u għalkemm hija eqdem mill-palazz u nbniet fis-seklu 11, imbagħad ġiet rikostruwita.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/426/|titlu=Palace of Westminster and Westminster Abbey including Saint Margaret&rsquo;s Church|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Akkwedott ta' Pontcysyllte|Akkwedott u Kanal ta' Pontcysyllte]] |[[File:WalesC0047.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:WalesC0047.jpg|150x150px]] |Trevor, Wrexham, Wales u Shropshire, l-Ingilterra 52.970°N 3.087°W |2009 |i, ii, iv (kulturali) |L-akkwedott inbena għall-Kanal ta' Ellesmere fuq il-Wied ta' Dee. L-akkwedott tlesta matul ir-Rivoluzzjoni Industrijali u ġie ddisinjat mill-inġinier Skoċċiż [[Thomas Telford]], bl-użu innovattiv tal-ħadid ferrobattut u fondut, li influwenza l-inġinerija ċivili madwar id-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1303/|titlu=Pontcysyllte Aqueduct and Canal|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] |[[File:Flowers_in_front_of_the_Palm_House,_Kew_Gardens.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flowers_in_front_of_the_Palm_House,_Kew_Gardens.jpg|150x150px]] |Kew, Żona Kbira ta' Londra, l-Ingilterra 51.474°N 0.295°W |2003 |ii, iii, iv (kulturali) |Maħluqa fl-1759, il-Ġonna ta' Kew influwenti ġew iddisinjati minn [[Charles Bridgeman]], [[William Kent]], [[Capability Brown]], u [[William Chambers]]. Il-ġonna ntużaw għall-istudju tal-[[botanika]] u tal-ekoloġija u avvanzaw il-fehim tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1084/|titlu=Royal Botanic Gardens, Kew|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[St. Kilda]] |[[File:St_Kilda_Village_Bay.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:St_Kilda_Village_Bay.jpg|150x150px]] |St. Kilda, l-Iskozja 57.816°N 8.583°W |1987 (modifikat fl-2005 u fl-2008) |iii, v, vii, ix, x (imħallat) |Għalkemm abitat għal iktar minn 2,000 sena, l-[[arċipelagu]] iżolat ta' St. Kilda ilu ma jkollu residenti permanenti mill-1930. Il-wirt uman tal-gżejjer jinkludi diversi karatteristiċi arkitettoniċi mill-perjodi storiċi u [[Preistorja|preistoriċi]]. St. Kilda huwa post tat-tnissil għal bosta speċijiet ta' għasafar tal-baħar importanti, inkluż l-ikbar kolonja ta' suli u sa 136,000 par ta' purċinelli tal-baħar.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/387/|titlu=St Kilda|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Saltaire]] |[[File:Saltaire_from_Leeds_and_Liverpool_Canal.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Saltaire_from_Leeds_and_Liverpool_Canal.jpg|150x150px]] |Saltaire, Shipley, il-Punent ta' Yorkshire, l-Ingilterra 53.837°N 1.790°W |2001 |ii, iv (kulturali) |Saltaire ġie stabbilit mis-sid tal-fabbrika [[Titus Salt]] bħala villaġġ mudell għall-ħaddiema tiegħu. Is-sit, li jinkludi l-Fabbrika ta' Salts, joħroġ fid-dieher binjiet pubbliċi għall-abitanti u kien eżempju tal-paternaliżmu tas-seklu 18.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1028/|titlu=Saltaire|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Industrija tal-lavanja f'Wales|Il-Pajsaġġ tal-Lavanja tal-Majjistral ta' Wales]] |[[File:AngleseyBarracks.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:AngleseyBarracks.JPG|150x150px]] |Gwynedd, Wales |2021 |ii, v (kulturali) |Is-sitt żoni ewlenin, li kollha jinsabu f'Gwynedd, huma: il-Barriera tal-Lavanja ta' Penrhyn u ta' Bethesda, il-Wied ta' Ogwen sal-Port ta' Penrhyn; il-Pajsaġġ Muntanjuż tal-Barriera tal-Lavanja ta' Dinorwig; il-Pajsaġġ tal-Barriera tal-Lavanja tal-Wied ta' Nantlle; il-Barrieri tal-Lavanja, il-Linji Ferrovjarji u l-Impjant ta' Gorseddau u tal-Prinċep ta' Wales; il-Minjieri u l-Barrieri tal-Lavanja ta' Ffestiniog, il-"belt tal-lavanja" u l-linji ferrovjarji sa Porthmadog; il-Barriera tal-Lavanja ta' Bryneglwys, il-Villaġġ ta' Abergynolwyn u l-Linja Ferrovjarja ta' Talyllyn.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1633/|titlu=The Slate Landscape of Northwest Wales|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Stonehenge|Stonehenge, Avebury u Siti Assoċjati]] |[[File:Stonehenge_back_wide.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Stonehenge_back_wide.jpg|150x150px]] |Wiltshire, l-Ingilterra 51.1788°N 1.8252°W |1986 (modifikat fl-2008) |i, ii, iii (kulturali) |Is-siti Neolitiċi ta' Avebury u ta' Stonehenge huma tnejn mill-ikbar monumenti megalitiċi u l-iktar famużi fid-dinja. Huma marbuta mal-interazzjoni tal-bniedem mal-ambjent. L-iskop tal-monumenti megalitiċi ilu sors ta' spekulazzjoni, b'suġġerimenti li jvarjaw minn skopijiet ċerimonjali għall-interpretazzjoni kożmika. Is-"siti assoċjati" jinkludu Silbury Hill, Beckhampton Avenue, u West Kennet Avenue.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/373/|titlu=Stonehenge, Avebury and Associated Sites|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Park Irjali ta' Studley]] inkluż il-Fdalijiet tal-Abbazija ta' Fountains |[[File:Fountains_Abbey,_Yorkshire,_UK_-_Diliff.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fountains_Abbey,_Yorkshire,_UK_-_Diliff.jpg|150x150px]] |it-Tramuntana ta' Yorkshire, l-Ingilterra 54.116°N 1.573°W |1986 |i, iv (kulturali) |Qabel ix-Xoljiment tal-Monasteri f'nofs is-seklu 16, l-Abbazija ta' Fountains kienet waħda mill-ikbar abbaziji Ċisterċensi u l-iżjed rikki fir-Renju Unit u hija waħda mill-ftit li għadhom jeżistu mis-seklu 12. Il-ġnien li nħoloq wara, li jinkorpora l-abbazija, għadu jeżisti fil-biċċa l-kbira bid-disinn oriġinali tiegħu u influwenza d-disinn tal-ġonna fl-Ewropa.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/372/|titlu=Studley Royal Park including the Ruins of Fountains Abbey|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Torri ta' Londra]] |[[File:Tower_of_London,_Traitors_Gate.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tower_of_London,_Traitors_Gate.jpg|150x150px]] |il-Kwartieri tat-Torri, iż-Żona Kbira ta' Londra, l-Ingilterra 51.5080°N 0.0761°W |1988 |ii, iv (kulturali) |Mibdi minn William il-Konkwistatur fl-1066 matul il-konkwista Normana tal-Ingilterra, it-Torri ta' Londra huwa simbolu tal-poter u eżempju tal-arkitettura militari Normanna li kienet mifruxa mal-Ingilterra kollha. Permezz ta' żidiet minn [[Enriku III]] u Dwardu I fis-seklu 13, il-kastell sar wieħed mill-iżjed binjiet influwenti fl-Ingilterra.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/488/|titlu=Tower of London|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Flow Country]] |[[File:Sutherland_Flow_Country.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sutherland_Flow_Country.jpg|150x150px]] |Caithness u Sutherland, l-Iskozja 58°20′53″N 3°59′0″W |2024 |ix (kulturali) |Is-sit jitqies bħala eżempju straordinarju ta' pajsaġġ dejjem jikber magħruf bħala ''blanket bog''. Din l-ekosistema ta' art bil-pit, li ilha takkumula għall-aħħar 9,000 sena, tipprovdi diversità ta' ħabitats li jospitaw għadd ta' speċijiet ta' għasafar u fiha diversità ta' karatteristiċi uniċi fid-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1722|titlu=The Flow Country|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2024-07-30}}</ref> |- |[[Insedjamenti tal-Knisja Moravjana]]* |[[Stampa:Gracehill (51), September 2009.JPG|bla_tilar]] |il-Ġermanja, id-[[Danimarka]], ir-[[Renju Unit]] u l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] |2024 |iii, iv (kulturali) |L-insedjamenti tal-Knisja Moravjana, denominazzjoni Protestanta, mit-tieni nofs tas-seklu 18 huma bliet ippjanati, li jirriflettu l-filosofija egalitarja tal-komunità. Għandhom konfigurazzjonijiet urbani simili, inkluż spazji miftuħa u ġonna, binja kongregazzjonali, ċimiterju, santwarju u djar għal għajxien komunali, isseparati skont l-età, il-ġeneru u l-istatus taż-żwieġ. [[Christiansfeld]] fid-Danimarka ilha li tniżżlet bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO mill-2015. Fl-2024 is-sit ġie estiż biex jinkludi d-Distrett ta' Bethlehem fl-Istati Uniti, Herrnhut (fl-istampa) fil-Ġermanja, u Gracehill fir-Renju Unit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1468|titlu=Moravian Church Settlements|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2024-07-30}}</ref> |} == Sit mhux meqjus bħala parti mil-lista tar-Renju Unit == Barra minn hekk, hemm Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO li jinsab fi ħdan il-Bażijiet Sovrani ta' [[Akrotiri]] u ta' [[Dhekelia]] li jitqies bħala sit ta' Ċipru. Dan peress li t-Trattat tal-1960 ma' Ċipru jistipula li "l-[[Monument|monumenti]] antiki u l-antikitajiet jiġu amministrati u miżmuma mir-Repubblika ta' Ċipru".<ref>{{Ċita web|url=http://www.sbaadministration.org/home/admin_background.htm|titlu=Sovereign Base Areas - Administration|data=2012-09-13|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120913231408/http://www.sbaadministration.org/home/admin_background.htm|arkivju-data=2012-09-13|url-status=bot: unknown}}</ref> {| class="wikitable sortable" !Sit !Stampa !Post !Sena tad-deżinjazzjoni !Kriterji tal-Għażla !Deskrizzjoni |- ![[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos|Paphos (parti ta' Kourion)]] |[[File:Episkopi_01-2017_img06_Kourion.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Episkopi_01-2017_img06_Kourion.jpg|alt=|150x150px]] |Distrett ta' Episkopi, Akrotiri u Dhekelia Episkopi, Limassol, Ċipru |iii, vi (kulturali) |1980 |Il-qima ta' allat tal-fertilità pre-Elleniċi f'Ċipru bdiet fin-[[Neolitiku]] fis-sitt millenju [[Ante Christum natum|Q.K]]. Paphos kien is-sit b'wieħed mill-eqdem insedjamenti ta' ''Mycenae''. Fis-seklu 12 Q.K., dawn bnew tempju ddedikat lil [[Afrodite]], l-alla femminili tal-imħabba u tas-sbuħija, li jingħad li twieldet fil-gżira, skont il-[[Mitoloġija Griega|mitoloġija]] klassika. Is-sit arkeoloġiku jinkludi l-fdalijiet tal-vilel, tal-palazzi, tal-fortizzi u tal-oqbra mħaffrin fil-blat. Il-vilel kienu mżejna b'mod rikk b'artijiet bil-mużajk, b'motivi li jirrappreżentaw temi mill-mitoloġija u mill-ħajja ta' kuljum. Dan il-mużajk ta' kwalità artistika għolja sar mill-perjodu Ellenistiku sal-perjodu [[Biżantini|Biżantin]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/79/|titlu=Paphos|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-02}}</ref> |} == Referenzi == [[Kategorija:Listi ta' Siti ta' Wirt Dinji]] [[Kategorija:Renju Unit]] rfsriiejniaqugxphvwbgjcgh7f1vsw Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa 0 30669 330681 328873 2026-06-23T10:28:38Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: sostituzzjoni tal-istampa minn Blenheim_Palace_2006_cropped.jpg għal Blenheim_Palace_2004_cropped.jpg 330681 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Aachener Dom - Zentralbau - Kuppel (8416).jpg|daqsminuri|Is-saqaf tal-mużajk tal-koppla tal-Katidral ta' Aachen, l-ewwel Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO mill-Punent tal-Ewropa.]] L-Organizzazzjoni tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]] għall-[[Edukazzjoni]], ix-[[Xjenza]] u l-[[Kultura]] ([[UNESCO]]) iddeżinjat 189 [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-UNESCO fil-Punent tal-[[Ewropa]] (inkluż it-territorji ekstra-Ewropej). Dawn is-siti jinsabu f'disa' pajjiżi (magħrufa wkoll bħala "stati li huma partijiet għall-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji"); il-[[Ġermanja]] u [[Franza]] għandhom l-ikbar ammont, b'55 u b'54 rispettivament, filwaqt li [[Liechtenstein]], [[Monako|Monaco]] u d-Dipendenzi tal-Kuruna [[Renju Unit|Brittanika]] tal-Isle of Man, Guernsey u Jersey ma għandhom l-ebda sit. Hemm erbatax-il sit li huma transnazzjonali u b'hekk huma kondiviżi bejn stati tal-Punent tal-Ewropa u oħrajn li mhumiex.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/stat|titlu=Number of World Heritage Properties by region. UNESCO.|sit=web.archive.org|lingwa=en|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110514002820/https://whc.unesco.org/en/list/stat|arkivju-data=2011-05-14|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm|titlu=United Nations Statistics Division - Country and Region Codes|data=2002-06-25|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20020625192322/http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm|arkivju-data=2002-06-25|url-status=bot: unknown}}</ref> L-ewwel sit mir-reġjun li ġie inkluż fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO kien il-[[Katidral ta' Aachen]] fil-Ġermanja fl-1978, is-sena meta tfasslet il-lista.<ref>{{Ċita web|url=http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&l=en&action=stat&mode=table|titlu=UNESCO World Heritage Centre - World Heritage List Statistics|data=2021-12-05|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211205184334/http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&l=en&action=stat&mode=table|arkivju-data=2021-12-05|url-status=bot: unknown}}</ref> Kull sena, il-Kumitat tal-Wirt Dinji tal-UNESCO jista' jiddeżinja siti ġodda fil-lista, jew ineħħi s-siti li ma jissodisfawx iktar il-kriterji tal-għażla tal-UNESCO. L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali. Is-siti "mħallta" huma siti li jissodisfaw kriterji bħala sit kulturali u bħala sit naturali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/criteria/|titlu=UNESCO World Heritage Centre - The Criteria for Selection|data=2016-06-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/|arkivju-data=2016-06-12|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://whc.unesco.org/en/nominations/|titlu=World Heritage List Nominations. UNESCO.|sit=web.archive.org|lingwa=en|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100627033420/http://whc.unesco.org/en/nominations/|arkivju-data=2010-06-27|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-Kumitat tal-Wirt Dinji jista' jispeċifika wkoll li sit jinsab fil-periklu, u jikkwota "kundizzjonijiet li jheddu l-istess karatteristiċi tal-għażla tal-UNESCO li wasslu biex is-sit jitniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO".<ref>{{Ċita web|url=http://whc.unesco.org/en/158/|titlu=UNESCO World Heritage Centre - World Heritage in Danger|data=2021-01-13|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210113072850/http://whc.unesco.org/en/158/|arkivju-data=2021-01-13|url-status=bot: unknown}}</ref> Attwalment, l-ebda sit fil-Punent tal-Ewropa ma tniżżel bħala sit fil-periklu, għalkemm żewġ siti fil-Ġermanja u sit fl-Ingilterra kienu mniżżlin bħala siti fil-periklu fl-imgħoddi: il-[[Katidral ta' Köln]] tniżżel bħala sit fil-periklu fl-2004 minħabba l-kostruzzjoni ta' diversi binjiet għoljin madwaru, iżda tneħħa mil-lista tas-siti fil-periklu fl-2006.<ref>{{Ċita web|url=http://whc.unesco.org/en/news/264|titlu=UNESCO World Heritage Centre - Cologne Cathedral (Germany), Djoudj Bird Sanctuary (Senegal), Ichkeul National Park (Tunisia), and Hampi (India) removed from List of World Heritage in Danger|data=2012-01-20|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200126173903/http://whc.unesco.org/en/news/264|arkivju-data=2020-01-26|url-status=bot: unknown}}</ref> Is-sit tal-Wied ta' Elbe fi Dresden tniżżel fl-2006 bit-tama li l-kostruzzjoni tal-Pont ta' Waldschlösschen b'erba' karriġjati minn naħa għall-oħra tal-wied ma jinbeniex.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/news/265|titlu=World Heritage Committee threatens to remove Dresden Elbe Valley (Germany) from World Heritage List - UNESCO World Heritage Centre|data=2020-07-30|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200730232811/https://whc.unesco.org/en/news/265|arkivju-data=2020-07-30|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://whc.unesco.org/en/news/447|titlu=UNESCO World Heritage Centre - World Heritage Committee keeps Dresden Elbe Valley on UNESCO World Heritage List, urging an end to building of bridge|data=2012-01-30|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120130083047/http://whc.unesco.org/en/news/447|arkivju-data=2012-01-30|url-status=bot: unknown}}</ref> Meta l-kostruzzjoni baqgħet għaddejja kif kien ippjanat, dan is-sit sar it-tieni sit li tneħħa mil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2009, l-ewwel kien is-[[Santwarju tal-Għażżiel Għarab]] tal-[[Oman]] li tneħħa sentejn qabel.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/news/522/|titlu=Dresden is deleted from UNESCO's World Heritage List. UNESCO.|data-aċċess=2023-08-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170707003437/https://whc.unesco.org/en/news/522/|arkivju-data=2017-07-07|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-[[Belt Merkantili Marittima ta' Liverpool]] tniżżlet fil-lista fl-2004, ġiet immarkata bħala sit fil-periklu fl-2012 minħabba l-iżviluppi ppjanati fiż-żona protetta, u tneħħiet mil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2021 meta l-pjanijiet tal-iżvilupp baqgħu għaddejjin.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-merseyside-57879475|titlu=Liverpool stripped of Unesco World Heritage status - BBC News|data=2021-07-24|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210724114406/https://www.bbc.com/news/uk-england-merseyside-57879475|arkivju-data=2021-07-24|url-status=bot: unknown}}</ref> == Siti ta' Wirt Dinji == Il-lista ta' hawn taħt tuża definizzjoni kulturali tal-Punent tal-Ewropa (li tinkludi l-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]] u r-Renju Unit, kuntrarjament għad-definizzjoni tad-Diviżjoni tal-Istatistika tan-Nazzjonijiet Uniti). Tħalli barra wkoll tmien siti ekstra-Ewropej li jinsabu f'[[Curaçao]] (in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]]), l-Artijiet u l-Ibħra Awstrali Franċiżi (Franza), il-Polineżja Franċiża (Franza), New Caledonia (Franza), il-Gżira ta' Reunion (Franza), il-[[Gżira ta' Gough]] (ir-Renju Unit), il-[[Gżira ta' Henderson]] (ir-Renju Unit), u Bermuda (ir-Renju Unit). Dawn is-siti huma inklużi fil-listi tas-Siti ta' Wirt Dinji fl-[[Afrika]], fl-Amerki u fl-[[Oċeanja]]. NB: * Siti transnazzjonali (bl-asterisk) {| class="wikitable sortable" !Sit !Stampa !Post !Kriterji tal-Għażla !Erja f'ettari (akri) !Sena tad-deżinjazzjoni !Deskrizzjoni |- |[[Katidral ta' Aachen]] |[[Stampa:Aachen_Germany_Imperial-Cathedral-01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aachen_Germany_Imperial-Cathedral-01.jpg|alt=A Gothic, castle-like building, located in a rural area and surrounded by several trees.|150x150px]] |<span style="display: none;">Germany</span>Aachen, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|50|46|28|N|6|5|4|E|region:DE_type:landmark|name=Aachen Cathedral}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerAac</span> (i), (ii), (iv), (vi) |0.2 (0.49) |1978 |Il-Katidral ta' Aachen huwa kapulavur ikoniku tal-arkitettura li ispira bosta kopji tiegħu fil-Ġermanja kollha fis-sekli ta' wara li nbena. Il-[[katidral]] sar l-ewwel struttura li qatt inbniet bil-volti minn żmien il-qedem. Il-belt innifisha kienet marbuta mill-qrib ma' [[Karlu Manju]] waqt it-tnissel tal-katidral, u għalhekk sar il-post fejn indifen meta miet fit-814 [[WK|W.K]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/3/|titlu=Aachen Cathedral|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-01}}</ref> |- |[[Abbazija ta' Lorsch|Abbazija u Altenmünster ta' Lorsch]] |[[Stampa:Kloster_Lorsch_06.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kloster_Lorsch_06.jpg|alt=A stand-alone gatehouse surrounded by many trees.|150x150px]] |<span style="display: none;">Germany</span>Lorsch, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|49|39|13.284|N|8|34|6.888|E|region:DE_type:landmark|name=Abbey and Altenmünster of Lorsch}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerLor</span> (iii), (iv) |3.34 (8.3) |1991 |L-abbazija u d-daħla jew it-"Torhall" huma ta' żmien Karlu Manju. L-[[Skultura|iskulturi]] u l-[[Pittura|pitturi]] notevoli ta' żmien Karlu Manju għadhom f'kundizzjoni tajba.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/515/|titlu=Abbey and Altenm&uuml;nster of Lorsch|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-01}}</ref> |- |[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] |[[File:Abbaye_Saint-Savin-sur-Gartempe_2006-07-10_3.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Abbaye_Saint-Savin-sur-Gartempe_2006-07-10_3.jpg|alt=A large chapel, taken from a bridge seen in the foreground.|150x150px]] |Vienne, [[Franza]] <small>{{coord|46|33|53|N|0|51|58|E|region:FR_type:landmark|name=Abbey Church of Saint-Savin-sur-Gartempe}}</small> |kulturali: (i), (iii) |{{convert|1.61|ha|abbr=values|sortable=on}} |1983 |Spiss imsejħa bħala l- "[[Kappella Sistina]] [[Rumanesk|Rumaneska]]", il-knisja fiha affreski tas-sekli 11 u 12 ippreservati tajjeb ħafna.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/230/|titlu=Abbey Church of Saint-Savin sur Gartempe|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-28}}</ref> |- |[[Katidral ta' Amiens]] |[[File:Amiens_cathedral_001.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Amiens_cathedral_001.JPG|alt=A very tall cathedral with three large entrances.|150x150px]] |Amiens, [[Franza]] <small>{{coord|49|53|42|N|2|18|6|E|region:FR_type:landmark|name=Amiens Cathedral}}</small> |kulturali: (i), (ii) |{{convert|1.54|ha|abbr=values|sortable=on}} |1981 |Il-Katidral ta' Amiens huwa magħruf bħala wieħed mill-knejjes [[Gotiku|Gotiċi]] klassiċi tas-seklu 13. Wara nirien devastanti li ħakmu l-knisja fl-1218, għaddew kważi 200 sena sħaħ ta' kostruzzjoni qabel ma l-knisja ħadet is-sura attwali tagħha fl-1401.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/162/|titlu=Amiens Cathedral|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-28}}</ref> |- ![[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]]* |[[Stampa:ValleFondillo.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ValleFondillo.jpg|alt=Forest and mountain landscape|150x150px]] |diversi siti fl-[[Albanija]], fl-[[Awstrija]], fil-[[Belġju]], fil-[[Bulgarija]], fil-[[Kroazja]], fil-[[Ġermanja]], fl-[[Italja]], fir-[[Rumanija]], fis-[[Slovakkja]], fis-[[Slovenja]], fl-[[Ukrajna]] u fi [[Spanja]] <small>{{coord|49|5|10|N|22|32|10|E|region:SK_type:landmark|name=Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe}}</small> |naturali: (ix) |92,023 (227,390) |2017 |Il-Foresti Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji jintużaw biex jiġi studjat it-tifrix tas-siġar tal-fagu (''Fagus sylvatica'') fl-Emisferu tat-Tramuntana f'varjetà ta' ambjenti u l-ambjent fil-foresti. Is-sit tniżżel għall-ewwel darba fl-2007 b'komponenti mis-Slovakkja u mill-Ukrajna. Ġie estiż fl-2011, fl-2017, u fl-2021 biex jiġu inklużi l-foresti f'total ta' 18-il pajjiż.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1133/|titlu=Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- |Kumpless [[Arkeoloġija|Arkeoloġiku]] tal-Fruntiera ta' [[Hedeby]] u ta' [[Danevirke]] |[[File:Wikingerhaeuser_Haithabu.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wikingerhaeuser_Haithabu.jpg|alt=Reconstructed houses in the area of the old settlement|150x150px]] |Schleswig, Schleswig-Holstein, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|54|29|28|N|9|33|55|E|region:DE-SH_type:landmark|name=Archaeological Border complex of Hedeby and the Danevirke}}</small> |kulturali: (iii), (iv) |{{convert|227.55|ha||abbr=values|sortable=on}} |2018 |Hedeby kien insedjament importanti tal-[[Vikingi]] [[Danimarka|Daniżi]] u tal-[[Varangjani]] [[Żvezja|Żvediżi]]. Jitqies bħala belt [[Medjuevu|Medjevali]] bikrija fit-Tramuntana tal-Ewropa u kien post kummerċjali importanti u ċentru prinċipali għall-kummerċ fuq distanza twila bejn l-Iskandinavja, il-Punent tal-Ewropa, ir-reġjun tal-[[Baħar tat-Tramuntana]] u l-Istati Baltiċi. Danevirke hija fortifikazzjoni tal-Medju Evu Bikri u Aħħari fit-Tramuntana ta' Schleswig-Holstein. Tikkonsisti minn ħitan tat-tajn u tal-ħamrija bi ħniedaq, ħajt tal-brikks, żewġ kastelli Medjevali bil-ħitan u fruntiera tal-baħar.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1553/|titlu=Archaeological Border complex of Hedeby and the Danevirke|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- ![[Brú na Bóinne]] – Kumpless Arkeoloġiku tal-Lilwa tax-Xmara Boyne |[[Stampa:Newgrange.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Newgrange.JPG|alt=A monumental stone structure in the middle of the field|150x150px]] |Meath, l-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]] <small>{{coord|53|41|30.012|N|6|27|0|W|region:IE_type:landmark|name=Archaeological Ensemble of the Bend of the Boyne}}</small> |kulturali:(i), (iii), (iv) |770 (1,900) |1993 |Is-sit huwa kumpless ta' oqbra bil-passaġġi, ħaġriet weqfin, ''henges'' u strutturi [[Preistorja|preistoriċi]] oħra tan-[[Neolitiku]], uħud minnhom li jmorru lura saħansitra għall-35 seklu [[Ante Christum natum|Q.K]]. – it-32 seklu Q.K. Is-sit inbena b'sofistikazzjoni u b'għarfien tax-[[xjenza]] u tal-[[astronomija]], xi ħaġa li toħroġ fid-dieher fil-passaġġ tal-qabar ta' [[Newgrange]]. Is-sit jirrappreżenta l-ikbar konċentrazzjoni ta' arti megalitika preistorika fl-Ewropa.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/659/|titlu=Br&uacute; na B&oacute;inne - Archaeological Ensemble of the Bend of the Boyne|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-21}}</ref> |- ![[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier|Ix-Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier, Kontribut Straordinarju għall-Moviment tal-Moderniżmu]]* |[[Stampa:Antwerp_Corbusier_Maison_Guiette_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Antwerp_Corbusier_Maison_Guiette_01.jpg|150x150px|View of the Maison Guiette]] |l-[[Arġentina]], il-[[Belġju]], [[Franza]], il-[[Ġermanja]], l-[[Indja]], il-[[Ġappun]] u l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] <small>{{coord|46|28|06|N|6|49|46|E|region:BE_type:landmark|name=Architectural Work of Le Corbusier, an Outstanding Contribution to the Modern Movement}}</small> |kulturali: (i), (ii), (vi) | |2016 |Dan is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO huwa magħmul minn 17-il binja ta' [[Le Corbusier]] fl-Arġentina, fil-Belġju, fi Franza, fil-Ġermanja, fl-Indja, fil-Ġappun u fl-Iżvizzera.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1321/|titlu=The Architectural Work of Le Corbusier, an Outstanding Contribution to the Modern Movement|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- ![[Arles|Arles, Monumenti Rumani u Rumaneski]] |[[File:Arles_amphitheater.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Arles_amphitheater.jpg|alt=A large stone amphitheatre which is surrounded by many buildings.|150x150px]] |Bouches-du-Rhône, [[Franza]] <small>{{coord|43|40|40|N|4|37|51|E|region:FR_type:landmark|name=Arles, Roman and Romanesque Monuments}}</small> |kulturali: (ii), (iv) |{{convert|65|ha|abbr=values|sortable=on}} |1981 |Il-belt, li oriġinarjament inbniet fis-seklu 6 Q.K. minn insedjaturi mill-[[Greċja]], ġiet immudellata mill-ġdid mir-[[Imperu Ruman|Rumani]] u bil-mod il-mod kibret f'metropoli importanti, kemm [[Politika|politikament]] kif ukoll [[Reliġjon|reliġjożament]]. Madankollu, sal-480, Arles inħakmet mill-[[Barbari]] u l-istatus tagħha batta sas-seklu 9 [[WK|W.K]]., meta [[Boso]] stabbilixxa dak li iktar 'il quddiem sar ir-Renju ta' Bourgogne-Arles, u l-belt reġgħet kisbet l-importanza li kellha.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/164/|titlu=Arles, Roman and Romanesque Monuments|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-28}}</ref> |- ![[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] |[[File:Bauhaus_Dessau.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bauhaus_Dessau.jpg|alt=Bauhaus Dessau building|150x150px]] |Weimar, Dessau u Bernau, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|50|58|29|N|11|19|46|E|region:DE_type:landmark|name=Bauhaus and its sites in Weimar, Dessau and Bernau}}</small> |kulturali: (ii), (iv), (vi) |{{convert|8.16|ha|abbr=values|sortable=on}} |1996 |Stabbilit fl-1919 f'Weimar, il-Moviment tal-Bauhaus kien l-iżjed skola tal-[[arti]] influwenti tas-seklu 20. Il-binjiet iddisinjati mill-[[Arkitett|arkitetti]] tal-Bauhaus huma rappreżentanti fundamentali tal-Moderniżmu Klassiku. Is-Sit ta' Wirt Dinji jinkludi l-binjiet tal-Moviment tal-Bauhaus f'Weimar u l-Haus am Horn, Weimar; il-binja tal-Bauhaus f'Dessau, il-Meisterhäuser (fejn kien jgħix il-persunal superjuri)<ref>{{Ċita web|url=https://www.bauhaus-dessau.de/de/architektur/bauhausbauten/meisterhaeuser.html|titlu=Meisterhäuser von Walter Gropius (1925–26)|sit=www.bauhaus-dessau.de|lingwa=de|data-aċċess=2023-05-01}}</ref> u l-Laubenganghäuser (id-"Djar b'Aċċess mill-Gallarija");<ref>{{Ċita web|url=https://www.bauhaus-dessau.de/de/architektur/bauhausbauten/laubenganghaeuser.html|titlu=Bauhaus-Siedlung Dessau-Törten: Laubenganghäuser (1929–30)|sit=www.bauhaus-dessau.de|lingwa=de|data-aċċess=2023-05-01}}</ref> u l-Iskola tat-Trade Union tal-ADGB f'Bernau bei Berlin.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/729/|titlu=Bauhaus and its Sites in Weimar, Dessau and Bernau|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-01}}</ref> |- |[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]]* |[[File:Belfort_Brugge.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Belfort_Brugge.jpg|alt=A large tower with a clock near its top.|nofs|150x150px]] |il-[[Belġju]] u [[Franza]] <small>{{coord|50|10|28|N|3|13|53|E|region:BE_type:landmark|name=Belfries of Belgium and France}}</small> |kulturali: (ii), (iv) |{{Sort|0|&mdash;}} |1999 |Dan is-sit jinkludi total ta' 56 kampnar ta' knejjes u torri ta' binjiet ċiviċi, li nbnew bejn is-seklu 11 u s-seklu 17 bi stili arkitettoniċi differenti: Rumanesk, Gotiku, [[Rinaxximent|Rinaxximentali]], u Barokk. Dawn kienu simbolu tal-ġid u tal-influwenza tal-irħula. Fl-1999, 32 kampnar fil-Belġju ġew elenkati oriġinarjament, u fl-2005, is-sit tkabbar biex jiġu inklużi l-kampnari fi Franza u l-kampnar f'Gembloux fil-Belġju.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/943/|titlu=Belfries of Belgium and France|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-28}}</ref> |- |[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] |[[Stampa:Benediktinerkloster_St._Johann.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Benediktinerkloster_St._Johann.JPG|alt=A clock tower standing beside two small houses and a museum|150x150px]] |Müstair, l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] <small>{{coord|46|37|46|N|10|26|52|E|region:CH_type:landmark|name=Benedictine Convent of St John at Müstair}}</small> |kulturali: (iii) |{{convert|2036|ha|abbr=values|sortable=on}} |1983 |Il-Kunvent ta' Müstair huwa monasteru [[Kristjaneżmu|Kristjan]] tal-perjodu Karolinġju, u ġie stabbilit għall-ħabta tas-775. Il-knisja tospita l-aqwa sensiela ta' affreski figurattivi fl-Iżvizzera, li ġew impittra fl-ewwel nofs tas-seklu 9. Xi affreski ġew impittrin fuq xulxin iżda ġew restawrati fis-seklu 20. Mis-seklu 12, il-kunvent intuża bħala ċentru reliġjuż għas-sorijiet Benedittini.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/269/|titlu=Benedictine Convent of St John at M&uuml;stair|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- |[[Bergpark Wilhelmshöhe]] |[[Stampa:Bergpark_wilhelmshoehe_talblick_ds_05_2006.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bergpark_wilhelmshoehe_talblick_ds_05_2006.jpg|alt=Hercules Monument and the giant cascades.|nofs|150x150px]] |<small>Kassel, il-[[Ġermanja]]{{coord|51|18|57|N|9|23|35|E|region:DE_type:landmark|name=Bergpark Wilhelmshöhe in Kassel}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerKas</span> (iii), (iv) |{{convert|559|ha|abbr=values|sortable=on}} |2013 |Il-Bergpark Wilhelmshöhe huwa l-ikbar park Ewropew fl-għoljiet, u t-tieni l-ikbar park fuq xaqliba muntanjuża fid-[[Id-Dinja|dinja]]. L-impjant tal-ilma flimkien mal-[[Statwa|istatwa]] enormi ta' [[Erkole]] fil-quċċata jikkostitwixxu espressjoni tal-ideali tal-Monarkija assolutista, filwaqt li l-kumpless huwa xhieda notevoli tal-estetika tal-perjodu [[Barokk]] u dak [[Romantiċiżmu|Romantiku]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1413/|titlu=Bergpark Wilhelmsh&ouml;he|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-28}}</ref> |- |[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] |[[Stampa:Berlin_GS_Siemensstadt_Panzerkreuzer.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Berlin_GS_Siemensstadt_Panzerkreuzer.jpg|alt=Panzerkreuzer apartment building, a white four storey apartment complex|150x150px]] |[[Berlin]], il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|52|26|54|N|13|26|59.9|E|region:DE_type:landmark|name=Berlin Modernism Housing Estates}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerBer2</span> (ii), (iv) |{{convert|88|ha|abbr=values|sortable=on}} |2008 |Is-sit jikkonsisti minn sitt residenzi mill-1910 sal-1933. Huwa eżempju tal-moviment tar-riformi li kkontribwixxa għat-titjib tal-abitazzjonijiet u tal-kundizzjonijiet tal-għajxien għan-nies b'introjtu baxx. Ir-residenzi jesponu għadd ta' disinni, tiżjin u konfigurazzjonijiet ġodda. It-tagħlimiet meħuda hawnhekk ġew applikati fuq proġetti oħra madwar id-dinja. Uħud mill-arkitetti notevoli ta' dawn l-abitazzjonijiet kienu [[Bruno Taut]], [[Martin Wagner]] u [[Walter Gropius]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1239/|titlu=Berlin Modernism Housing Estates|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-01}}</ref> |- |[[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] |[[File:Big_Pit_Mining_Museum.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Big_Pit_Mining_Museum.jpg|alt=A small mining site overlooking a small city and large fields.|150x150px]] |Torfaen,  [[Wales]], ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|51|46|35|N|3|5|17|W|region:GB_type:landmark|name=Blaenavon Industrial Landscape}}</small> |kulturali: (iii), (iv) |{{convert|3290|ha|abbr=values|sortable=on}} |2000 |Fis-seklu 19, Wales kienet l-ikbar produttur ta' [[ħadid]] u faħam fid-dinja. Blaenavon huwa eżempju ta' pajsaġġ maħluq mill-proċessi industrijali assoċjati mal-produzzjoni ta' dawn il-materjali. Is-sit jinkludi barrieri, binjiet pubbliċi, djar tal-ħaddiema u linja ferrovjarja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/984/|titlu=Blaenavon Industrial Landscape|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Palazz ta' Blenheim]] |[[Stampa:Blenheim Palace 2004 cropped.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Blenheim Palace 2004 cropped.jpg|150x150px]] |Woodstock, l-Ingilterra, ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|51|50|31|N|1|21|41|W|region:GB_type:landmark|name=Blenheim Palace}}</small> |kulturali: (ii), (iv) |{{Sort|0|&mdash;}} |1987 |Il-Palazz ta' Blenheim, ir-residenza ta' [[John Churchill]], l-Ewwel Duka ta' Marlborough, ġiet iddisinjata mill-arkitetti [[John Vanbrugh]] u [[Nicholas Hawksmoor]]. Il-park assoċjat ġie ppjanat minn Capability Brown. Il-palazz iċċelebra r-rebħa kontra l-Franċiżi u huwa sinifikanti għall-istabbiliment tal-arkitettura Romantika Ingliża bħala entità separata mill-arkitettura Klassika Franċiża.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/425/|titlu=Blenheim Palace|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Bordeaux|Bordeaux, Port tal-Qamar]] |[[Stampa:Bordeaux_quais_04.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bordeaux_quais_04.jpg|nofs|100x100px]] |Gironde, [[Franza]] <small>{{coord|44|50|20|N|0|34|20|E|region:FR_type:landmark|name=Bordeaux, Port of the Moon}}</small> |kulturali: (ii), (iv) |{{convert|1731|ha|abbr=values|sortable=on}} |2007 |Bordeaux hija belt portwali rinomata mad-dinja kollha għall-industrija tal-inbid tagħha. Bordeaux hija wkoll taħlita koerenti ta' xejriet arkitettoniċi Klassiċi u Neoklassiċi li joħorġu fid-dieher it-trasformazzjoni urbana mis-seklu 18 'il quddiem.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1256/|titlu=Bordeaux, Port of the Moon|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-28}}</ref> |- |[[Katidral ta' Bourges]] |[[Stampa:Kathedrale_Bourges_v2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kathedrale_Bourges_v2.jpg|nofs|100x100px]] |Bourges, [[Franza]] <small>{{coord|47|4|56|N|2|23|54|E|region:FR_type:landmark|name=Bourges Cathedral}}</small> |kulturali: (i), (iv) |{{convert|0.85|ha|abbr=values|sortable=on}} |1992 |Il-[[katidral]] oriġinarjament inbena biex tiġi kkonfermata l-awtorità tal-arċidjoċesi u mbagħad reġa' nbena minħabba n-nirien. Il-katidral għandu disinn simplistiku, iżda jitqies bħala attrazzjoni unika tal-belt. Uħud mid-djar Medjevali għadhom jeżistu madwar il-knisja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/635/|titlu=Bourges Cathedral|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-28}}</ref> |- |[[Canal du Midi]] |[[Stampa:Xvolks_canal_du_midi_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Xvolks_canal_du_midi_01.jpg|nofs|100x100px]] |in-Nofsinhar ta' [[Franza]] <small>{{coord|43|36|41|N|1|24|59|E|region:FR_type:landmark|name=Canal du Midi}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">FraSou1</span> (i), (ii), (iv), (vi) |{{convert|1172|ha|abbr=values|sortable=on}} |1996 |Imsejjaħ "waħda mill-ikbar kisbiet tal-inġinerija tal-era moderna", il-Canal du Midi huwa twil 360 kilometru (220 mil) u huwa r-riżultat ta' proġetti tas-[[seklu 17]] biex il-[[Mediterran|Baħar Mediterran]] jiġi kkollegat mal-[[Oċean Atlantiku]], u b'hekk twittiet it-triq għar-[[Rivoluzzjoni Industrijali]]. Il-ħalliq [[Pierre-Paul Riquet]] għamel enfasi kbira fuq l-estetika tal-mogħdija tal-ilma sabiex tintegra tajjeb mal-ambjent ta' madwarha.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/770/|titlu=Canal du Midi|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-28}}</ref> |- |[[Katidral ta' Canterbury]], l-Abbazija ta' Santu Wistin, u l-Knisja ta' San Martin |[[File:Canterbury_Cathedral_-_Portal_Nave_Cross-spire.jpeg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Canterbury_Cathedral_-_Portal_Nave_Cross-spire.jpeg|alt=A beige-colored cathedral with various entrances.|150x150px]] |Canterbury, Kent, l-Ingilterra, ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|51|16|48|N|1|4|59|E|region:GB_type:landmark|name=Canterbury Cathedral, St Augustine's Abbey, and St Martin's Church}}</small> |kulturali: (i), (ii), (vi) |{{convert|18|ha|abbr=values|sortable=on}} |1988 |Il-Knisja ta' San Martin hija l-eqdem knisja fl-Ingilterra. Il-knisja u l-Abbazija ta' Santu Wistin ġew stabbiliti matul l-istadji bikrin tal-introduzzjoni tal-Kristjaneżmu fost l-Anglo-Sassoni. Il-katidral għandu arkitettura Rumaneska u Gotika, u huwa s-sede tal-Knisja tal-Ingilterra.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/496/|titlu=Canterbury Cathedral, St Augustine&#x27;s Abbey, and St Martin&#x27;s Church|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Abbazija ta' Corvey|Kumpless Karolinġju tal-Abbazija ta' Corvey]] |[[File:Corvey_Westwerk_2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Corvey_Westwerk_2.jpg|alt=A grey stone cathedral with two towers topped with pyramidal spires.|nofs|150x150px]] |Höxter, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|51|46|41.1|N|9|24|34.1|E|region:DE_type:landmark|name=Carolingian Westwork and Civitas Corvey}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerEss</span> (ii), (iii), (iv) |{{convert|12|ha|abbr=values|sortable=on}} |2014 |Il-Kumpless Karolinġju tal-Abbazija ta' Corvey inbena bejn it-822 u t-885 W.K. f'ambjent rurali ppreservat. Il-''Westwerk'' hija l-unika struttura eżistenti li tmur lura għal żmien Karlu Manju, filwaqt li l-kumpless imperjali tal-abbazija huwa ppreservat bħala l-fdalijiet arkeoloġiċi li ġew parzjalment skavati għalissa. Il-''Westwerk'' ta' Corvey jirrappreżenta waħda mill-iżjed espressjonijiet uniċi importanti ta' żmien Karlu Manju.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1447/|titlu=Carolingian Westwork and Civitas Corvey|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-01}}</ref> |- |[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd|Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu f'Gwynedd]] |[[Stampa:Beaumaris,_circular_towers_and_moat,_2006.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Beaumaris,_circular_towers_and_moat,_2006.jpg|150x150px]] |Conwy, Gżejra ta' Anglesey u Gwynedd, [[Wales]], ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|53|8|23|N|4|16|37|W|region:GB_type:landmark|name=Castles and Town Walls of King Edward in Gwynedd}}</small> |kulturali: (i), (iii), (iv) |{{convert|6|ha|abbr=values|sortable=on}} |1986 |Matul ir-renju ta' [[Dwardu I]] tal-Ingilterra (1272-1307), sensiela ta' kastelli nbnew f'Wales bl-iskop li tiġi kkontrollata l-popolazzjoni lokali u jiġu stabbiliti kolonji Ingliżi f'Wales. Is-Sit ta' Wirt Dinji jkopri bosta kastelli, fosthom dawk ta' Beaumaris, Caernarfon, Conwy u Harlech. Il-kastelli ta' Dwardu I jitqiesu bħala l-quċċata tal-arkitettura militari mill-istoriċi militari.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/374/|titlu=Castles and Town Walls of King Edward in Gwynedd|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] |[[Stampa:Schloss_Augustusburg,_Western_Facade,_November_2017.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Schloss_Augustusburg,_Western_Facade,_November_2017.jpg|alt=A giant stretch of road leads to an open gate enclosing a large palace.|150x150px]] |<span style="display: none;">Germany</span>Brühl, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|50|49|30.1|N|6|54|35.2|E|region:DE_type:landmark|name=Castles of Augustusburg and Falkenlust at Brühl}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerBru</span> (ii), (iv) |{{convert|89|ha|abbr=values|sortable=on}} |1984 |Il-Kastell ta' Augustusburg, ir-residenza tal-prinċpijiet-arċisqfijiet ta' Köln, u l-loġġa tal-kaċċa ta' Falkenlust huma żewġ eżempji tal-arkitettura tar-Rokokò Bikri Ġermaniż.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/288/|titlu=Castles of Augustusburg and Falkenlust at Br&uuml;hl|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-01}}</ref> |- |[[Katidral ta' Reims]], l-Eks Abbazija ta' Saint-Remi, u l-Palazz ta' Tau, Reims |[[File:Reims_Kathedrale.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Reims_Kathedrale.jpg|alt=A large building with two distinct summits and two large entrances side-to-side.|nofs|150x150px]] |Reims, [[Franza]] <small>{{coord|49|15|12|N|4|1|58|E|region:FR_type:landmark|name=Cathedral of Notre-Dame, Former Abbey of Saint-Remi and Palace of Tau, Reims}}</small> |kulturali: (i), (ii), (vi) |{{convert|4.16|ha|abbr=values|sortable=on}} |1991 |Il-Katidral ta' Notre-Dame f'Reims huwa wieħed mill-kapulavuri tal-arti Gotika. L-eks abbazija għad għandha n-navata mill-isbaħ tagħha tas-seklu 9, fejn jingħad li hemm il-fdalijiet tal-Arċisqof St Rémi (440-533), li stabbilixxa l-Unzjoni Sagra tar-rejiet ta' Franza. L-eks palazz arċiveskovali, magħruf bħala l-Palazz ta' Tau, li kellu rwol importanti fiċ-ċerimonji reliġjużi, inbena kważi għalkollox fis-seklu 17.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/601/|titlu=Cathedral of Notre-Dame, Former Abbey of Saint-R&eacute;mi and Palace of Tau, Reims|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-28}}</ref> |- |[[Causses u Cévennes|Causses u Cévennes, Pajsaġġ Kulturali Agro-Pastorali Mediterran]] |[[File:St_Enimee_1.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:St_Enimee_1.JPG|alt=A small village lies almost hidden by trees in a narrow valley between steep sided mountains.|150x150px]] |in-Nofsinhar ta' [[Franza]] <small>{{coord|44|13|13|N|3|28|23|E|region:FR_type:landmark|name=The Causses and the Cévennes}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">FraSou2</span> (iii), (v) |{{convert|302319|ha|abbr=values|sortable=on}} |2011 |Dan is-sit fin-Nofsinhar ta' Franza ċentrali, joħroġ fid-dieher ir-rabta bejn il-biedja lokali u l-ambjent. Ir-reġjun huwa muntanjuż b'bosta widien dojoq. Il-[[Bidwi|bdiewa]] lokali kellhom jadattaw biex jipproduċu l-ikel f'dan il-pajsaġġ diffiċli. Il-widien tal-Causses ġew żviluppata u kkontrollati mill-abbaziji l-kbar, diġà mis-seklu 11. Mont Lozère huwa wieħed mill-aħħar postijiet fejn it-transumanza (ragħa nomadiku) fis-sajf għadha tiġi pprattikata b'mod tradizzjonali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1153/|titlu=The Causses and the C&eacute;vennes, Mediterranean agro-pastoral Cultural Landscape|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-28}}</ref> |- |[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja|Għerien u l-Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] |[[Stampa:VenusHohlefels2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:VenusHohlefels2.jpg|alt=|194x194px]] |Widien ta' Ach u ta' Lone, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|48|23|16|N|9|45|56|E|region:DE_type:landmark|name=Ach Valley}}</small> <small>{{coord|48|32|56|N|10|10|32|E|region:DE_type:landmark|name=Lone Valley}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerBru</span> (iii) |{{convert|462.1|ha|abbr=values|sortable=on}} |2017 |Il-[[Bniedem|bnedmin]] moderni waslu għall-ewwel darba fl-Ewropa 43,000 sena ilu matul l-aħħar era glaċjali. Waħda miż-żoni li insedjaw kienet iż-żona tal-Jura tas-Swabja fin-Nofsinhar tal-Ġermanja. Skavati mis-snin 60 tas-seklu 19, sitt għerien żvelaw oġġetti li jmorru lura bejn 43,000 sa 33,000 sena ilu.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1527/|titlu=Caves and Ice Age Art in the Swabian Jura|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-01}}</ref> |- |[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] |[[File:Épernay_-_fort_Chabrol_(02).JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%C3%89pernay_-_fort_Chabrol_(02).JPG|alt=|150x150px]] |Marne, [[Franza]] <small>{{coord|49|04|39|N|3|56|46|E|region:FR_type:landmark|name=Champagne hillsides, houses and cellars}}</small> |kulturali: (iii), (iv), (vi) |{{convert|1101|ha|abbr=values|sortable=on}} |2015 |Dan is-sit jinkludi l-vinji storiċi ta' Hautvillers, Aÿ u Mareuil-sur-Aÿ, l-Għolja ta' Saint-Nicaise f'Reims u Avenue de Champagne u l-Forti Chabrol f'Épernay, fejn ġie żviluppat il-metodu tal-produzzjoni tax-xampanja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1465/|titlu=Champagne Hillsides, Houses and Cellars|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-28}}</ref> |- |[[Katidral ta' Chartres]] |[[File:Chartres_1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chartres_1.jpg|alt=A large cathedral with two distinct summits.|nofs|150x150px]] |Chartres, [[Franza]] <small>{{coord|48|26|51|N|1|29|14|E|region:FR_type:landmark|name=Chartres Cathedral}}</small> |kulturali: (i), (ii), (iv) |{{convert|1.06|ha|abbr=values|sortable=on}} |1979 |Il-katidral inbeda fl-1145 u reġa' nbena fl-1194 wara li nħakem min-nirien. Huwa kapulavur tal-arti Gotika Franċiża. L-[[Skultura|iskulturi]] huma tas-seklu 12 u t-twieqi bil-[[ħġieġ]] ikkulurit huma tas-sekli 12 u 13.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/81/|titlu=Chartres Cathedral|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-28}}</ref> |- |[[Chaîne des Puys|Chaine des Puys]] – arena tettonika ta' Limagne |[[File:Come_pariou.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Come_pariou.jpg|alt=View of the Chaîne des Puys from Puy de Dôme.|150x150px]] |Auvergne-Rhône-Alpes, [[Franza]] <small>{{coord|45.5|N|2.8|E|region:FR_type:landmark|name=Chaîne des Puys}}</small> |naturali: (viii) |{{convert|24,223|ha|abbr=values|sortable=on}} |2018 |Sit importanti [[Ġeoloġija|ġeoloġikament]] li juri l-proċess tettoniku tat-trikkib tal-plakek kontinentali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1434/|titlu=Cha&icirc;ne des Puys - Limagne fault tectonic arena|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- !La Chaux-de-Fonds / [[Le Locle]], l-Ippjanar tal-Irħula tal-Produzzjoni tal-Arloġġi |[[File:La_Chaux_de_Fonds.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_Chaux_de_Fonds.jpg|alt=A fairly large city with buildings of diverse sizes.|150x150px]] |Kanton ta' Neuchâtel, l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] <small>{{coord|47|6|14|N|6|49|58|E|region:CH_type:landmark|name=La Chaux-de-Fonds/Le Locle, Watchmaking Town Planning.}}</small> |kulturali: (iv) |{{convert|284|ha|abbr=values|sortable=on}} |2009 |Iż-żewġ irħula jinsabu fil-Muntanji Żvizzeri ta' Jura. Minħabba l-art agrikola batuta, l-irħula ffokaw fuq il-produzzjoni tal-arloġġi. Wara n-nirien li ħakmu l-irħula fis-seklu 19, iż-żewġ irħula ġew rikostruwiti biex isostnu din l-industrija unika. Il-produzzjoni artiġjanali ta' industrija bid-djar rurali żviluppat fl-industrija tal-fabbriki tal-aħħar tas-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20. Ir-raħal ta' La Chaux-de-Fonds, bid-diviżjoni tax-xogħol fl-industrija tal-produzzjoni tal-arloġġi, ġiet studjata minn [[Karl Marx]] bħala "raħal enormi tal-fabbriki" fil-ktieb tiegħu ''Das Kapital''.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1302/|titlu=La Chaux-de-Fonds &#x2f; Le Locle, Watchmaking Town Planning|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- |[[Abbazija ta' Fontenay|Abbazija taċ-Ċisterċensi ta' Fontenay]] |[[File:Abbaye_de_Fontenay-Eglise.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Abbaye_de_Fontenay-Eglise.jpg|alt=A corridor enclosed by large pillars, which ends with a small doorway.|150x150px]] |Marmagne, Côte-d'Or, [[Franza]] <small>{{coord|47|38|22|N|4|23|21|E|region:FR_type:landmark|name=Cistercian Abbey of Fontenay}}</small> |kulturali: (iv) |{{convert|5.77|ha|abbr=values|sortable=on}} |1981 |Il-monasteru ġie stabbilit minn San Bernard fl-1119. L-abbazija nbniet b'tali mod li tkun awtosuffiċjenti u iżolata mid-dinja ta' barra. Minbarra l-knisja u l-kwartieri tal-patrijiet, kien hemm forn tal-ħami u forn għall-produzzjoni tal-ħadid sabiex tassew tkun indipendenti għalkollox.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/165/|titlu=Cistercian Abbey of Fontenay|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-28}}</ref> |- |[[Bath, Somerset|Belt ta' Bath]] |[[Stampa:Royal.crescent.aerial.bath.arp.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Royal.crescent.aerial.bath.arp.jpg|150x150px]] |Bath, Somerset, l-Ingilterra, ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|51|22|53|N|2|21|31|W|region:GB_type:landmark|name=City of Bath}}</small> |kulturali: (ii), (iv) |{{convert|2900|ha|abbr=values|sortable=on}} |1987 |Stabbilita mir-[[Imperu Ruman|Rumani]] bħala spa, ċentru importanti tal-industrija tas-suf fil-perjodu [[Medjuevu|Medjevali]], u raħal bi spa fis-seklu 18, Bath għandha [[storja]] varjata. Il-belt ippreservat il-fdalijiet Rumani u l-arkitettura [[Andrea Palladio|Palladjana]] tagħha.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/428/|titlu=City of Bath|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |Belt ta' [[Graz]] – iċ-Ċentru Storiku u l-[[Palazz ta' Eggenberg]] |[[Stampa:16-07-06-Rathaus_Graz_Turmblick-RR2_0275.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:16-07-06-Rathaus_Graz_Turmblick-RR2_0275.jpg|150x150px]] |Styria, l-[[Awstrija]] <small>{{coord|47|4|27|N|15|23|30|E|region:AT_type:landmark|name=City of Graz – Historic Centre and Schloss Eggenberg}}</small> |kulturali: (ii), (iv) |{{Sort|0|&mdash;}} |1999 |Fergħa tal-familja Asburga għexet fi Graz għal sekli sħaħ. L-Asburgi u nobbli lokali oħra sebbħu u kabru l-belt ta' Graz tul is-sekli, u ttrasformawha f'belt b'binjiet grandjużi b'għadd ta' stili.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/931/|titlu=City of Graz &ndash; Historic Centre and Schloss Eggenberg|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-22}}</ref> |- |[[Lussemburgu (belt)|Belt tal-Lussemburgu]]: il-Kwartieri Antiki u l-Fortifikazzjonijiet tagħha |[[Stampa:Luxembourg_Grund_from_Verlorenkost_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Luxembourg_Grund_from_Verlorenkost_01.jpg|alt=Luxembourg panorama|150x150px]] |il-Belt tal-Lussemburgu, il-[[Lussemburgu]] <small>{{coord|49|36|36|N|6|7|59.988|E|region:LU_type:landmark|name=City of Luxembourg: its Old Quarters and Fortifications}}</small> |kulturali: (iv) |{{convert|30|ha|abbr=values|sortable=on}} |1994 |Il-Belt tal-Lussemburgu żviluppat madwar fortizza li nbniet fis-seklu 10 fuq blata kważi inaċċessibbli. Minħabba l-pożizzjoni strateġika tagħha, għaddiet minn taħt idejn diversi setgħat Ewropej kbar diversi drabi, u l-fortifikazzjonijiet ġew immodernizzati u msaħħa b'mod kostanti. Kienet waħda mill-ikbar fortizzi fl-Ewropa. Il-fortifikazzjonijiet prinċipali jmorru lura mis-seklu 16 sal-1867, meta ġew parzjalment imġarrfa.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/699/|titlu=City of Luxembourg&#x3a; its Old Quarters and Fortifications|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- |[[Weimar Klassika]] |[[File:Bundesarchiv_Bild_102-00667,_Weimar,_Nationaltheater.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bundesarchiv_Bild_102-00667,_Weimar,_Nationaltheater.jpg|alt=A grayscale image of a small museum with a statue of two men in front.|150x150px]] |<span style="display: none;">Germany</span>Thüringen, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|50|58|39|N|11|19|42.996|E|region:DE_type:landmark|name=Classical Weimar}}</small> |kulturali: (iii), (vi) |{{Sort|0|&mdash;}} |1998 |Weimar saret ċentru kulturali fl-aħħar tas-seklu 18 u fil-bidu tas-seklu 19. Fost il-bosta artisti u [[Kittieb|kittieba]], il-belt ospitat lil [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] u lil [[Schiller]]. Matul dan il-perjodu nbnew bosta binjiet u parks eleganti f'Weimar.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/846/|titlu=Classical Weimar|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-01}}</ref> |- |[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne|''Climats'' u ''terroirs'' ta' Bourgogne]] |[[File:Frankreich-Burgund-Weinberg_direkt_bei_Beaune.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Frankreich-Burgund-Weinberg_direkt_bei_Beaune.jpg|alt=|150x150px]] |Côte-d'Or, [[Franza]] <small>{{coord|47|03|29|N|4|51|52|E|region:FR_type:landmark|name=The Climats, terroirs of Burgundy}}</small> |kulturali: (iii), (v) |{{convert|13219|ha|abbr=values|sortable=on}} |2015 |Eżempju straordinarju ta' kultivazzjoni tal-għeneb u ta' produzzjoni tal-inbid żviluppati matul il-Medju Evu Aħħari.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1425/|titlu=The Climats, terroirs of Burgundy|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |Knisja Kolleġjali, Kastell u Ċentru Storiku ta' [[Quedlinburg]] |[[Stampa:Quedlinburg_asv2018-10_img11_Markt.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Quedlinburg_asv2018-10_img11_Markt.jpg|alt=A town square with four visible buildings and a few tourists.|150x150px]] |<span style="display: none;">Germany</span>Harz, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|51|46|59.988|N|11|9|0|E|region:DE_type:landmark|name=Collegiate Church, Castle and Old Town of Quedlinburg}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerHar</span> (iv) |{{convert|90|ha|abbr=values|sortable=on}} |1994 |Il-preservazzjoni taċ-ċentru storiku ta' Quedlinberg tippermetti lit-turisti jaraw id-djar bl-oqfsa tal-[[injam]] tas-sekli 16 u 17 u jimxu tul it-toroq Medjevali, filwaqt li jgawdu l-kastell u l-katidral Rumanesk, fejn indifnu [[Enriku I]] u martu.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/535/|titlu=Collegiate Church, Castle and Old Town of Quedlinburg|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- |[[Katidral ta' Köln]] |[[Stampa:Kölner_Dom_von_Osten.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:K%C3%B6lner_Dom_von_Osten.jpg|alt=A large, brightly lit cathedral sits in the middle of a skyline at night.|nofs|150x150px]] |<span style="display: none;">Germany</span>Köln, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|50|56|28|N|6|57|26|E|region:DE_type:landmark|name=Cologne Cathedral}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerCol</span> (i), (ii), (iv) |{{Sort|0|&mdash;}} |1996 |Għalkemm ix-xogħol tal-kostruzzjoni tal-Katidral ta' Köln beda fl-1248, il-katidral baqa' ma tlestiex sa żmien il-Prussjani, li temmew il-kostruzzjoni fl-1880. Ġie bbumbardjat sew fit-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], iżda permezz tar-restawr irnexxielu jsir l-iżjed attrazzjoni li jżuruha nies fil-Ġermanja, b'saħansitra 6.5 miljun viżitatur fis-sena mill-2011.<ref name=":3">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/292/|titlu=Cologne Cathedral|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- ![[Abbazija ta' Sankt Gallen]] |[[Stampa:Aerial_View_of_the_Monastry_of_Sankt_Gallen_14.02.2008_14-48-17.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aerial_View_of_the_Monastry_of_Sankt_Gallen_14.02.2008_14-48-17.JPG|alt=A large cathedral with two distinct summits|150x150px]] |Sankt Gallen, l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] <small>{{coord|47|25|24|N|9|22|40|E|region:CH_type:landmark|name=Convent of St Gall}}</small> |kulturali: (ii), (iv) |{{Sort|0|&mdash;}} |1983 |L-Abbazija Karolinġja ta' Sankt Gallen ġiet stabbilita fis-seklu 8 u ġiet sekolarizzata fl-1805. Kienet wieħed mill-iżjed monasteri importanti fl-Ewropa. Il-librerija tagħha hija waħda mill-eqdem u l-iżjed rikki fid-dinja u fiha għadd ta' manuskritti prezzjużi, bħall-Pjanta ta' Sankt Gallen. Partijiet mill-binja ġew rikostruwiti bl-istil [[Barokk]] fis-seklu 18.<ref name=":1" /> |- |[[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] |[[Stampa:Crowns_peh.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Crowns_peh.jpg|150x150px]] |il-Lbiċ tal-Ingilterra, ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|50|8|10|N|5|23|1|W|region:GB_type:landmark|name=Cornwall and West Devon Mining Landscape}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">UniSouCor</span> (ii), (iii), (iv) |{{convert|19,719|ha|abbr=values|sortable=on}} |2006 |L-estrazzjoni tal-landa u tar-ram f'Devon u f'Cornwall kienet fl-aqwa tagħha fis-sekli 18 u 19, meta kienu jiġu prodotti żewġ terzi tar-ram dinji. It-tekniki u t-teknoloġija involuti fl-estrazzjoni fil-fond żviluppati f'Devon u f'Cornwall intużaw mad-dinja kollha.<ref name=":2" /> |- |[[Grotta ta' Chauvet|Grotta Mpittra ta' Pont d’Arc, magħrufa bħala Grotte Chauvet-Pont d’Arc, Ardèche]] |[[File:Chauvethorses.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chauvethorses.jpg|alt=Prehistoric drawing showing the heads and fore quarters of four horses, drawn in black and ocher|150x150px]] |Vallon-Pont-d'Arc, [[Franza]] <small>{{coord|44|23|20|N|4|24|59|E|region:FR_type:landmark|name=Decorated Cave of Pont d’Arc, known as Grotte Chauvet-Pont d’Arc, Ardèche}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">FraDec</span> (i), (iii) |{{convert|9|ha|abbr=values|sortable=on}} |2014 |L-iżjed tpinġijiet figurattivi antiki u ppreservati sew fid-dinja.<ref name=":4">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1426/|titlu=Decorated Cave of Pont d&rsquo;Arc, known as Grotte Chauvet-Pont d&rsquo;Arc, Ard&egrave;che|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] |[[File:Muizenfort.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Muizenfort.jpg|alt=A small fortified building across a small footbridge.|150x150px]] |[[Amsterdam]], in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]] <small>{{coord|52|22|28|N|4|53|35|E|region:NL_type:landmark|name=Defence Line of Amsterdam}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">NetAmsDef</span> (ii), (iv), (v) |{{convert|14953|ha|abbr=values|sortable=on}} |1996 |Il-linja difensiva ta' Amsterdam inbniet bejn l-1883 u l-1920. Il-fortifikazzjoni hija bbażata fuq il-prinċipju tal-kontroll tal-ilmijiet madwar il-belt. Tinkludi network ta' 45 forti armat u tista' tgħerreq il-polders temporanjament. In-network huwa estiż fuq 135 kilometru (84 mil) madwar Amsterdam. Is-sit oriġinarjament ġie elenkat bħala l-Linja Difensiva ta' Amsterdam fl-1996. Fl-2021, is-sit ġie estiż sabiex jiġu inklużi l-istrutturi difensivi f'total ta' 9 postijiet u ngħata l-isem ġdid ta' Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi.<ref name=":5">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/759/|titlu=Dutch Water Defence Lines|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- |[[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] |[[Stampa:Arkwright_Masson_Mills.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Arkwright_Masson_Mills.jpg|150x150px]] |Wied ta' Derwent, Derbyshire, l-Ingilterra, ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|53|1|44|N|1|29|17|W|region:GB_type:landmark|name=Derwent Valley Mills}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">UniDer</span> (ii), (iv) |{{convert|1229|ha|abbr=values|sortable=on}} |2001 |Il-Fabbriki tal-Wied ta' Derwent kienu l-post fejn twieldet is-sistema tal-fabbriki; l-innovazzjonijiet fil-wied, inkluż l-iżvilupp tad-djar tal-ħaddiema – bħal fi Cromford – u l-magni bħal dik tal-għażil, kienu importanti fir-Rivoluzzjoni Industrijali. Il-Fabbriki tal-Wied ta' Derwent influwenzaw l-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] u l-Ewropa.<ref name=":6">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1030/|titlu=Derwent Valley Mills|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Kosta Ġurassika|Kosta ta' Dorset u tal-Lvant ta' Devon]] |[[Stampa:Gad_cliff_dorset.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gad_cliff_dorset.jpg|150x150px]] |Dorset u Devon, l-Ingilterra, ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|50|42|20|N|2|59|23.6|W|region:GB_type:landmark|name=Dorset and East Devon Coast}}</small> |naturali:<span style="display:none;">UniEasDev</span> (viii) |{{convert|2550|ha|abbr=values|sortable=on}} |2001 |L-irdumijiet tal-kosta ta' Dorset u tal-Lvant ta' Devon huma sit importanti għall-fossili u jipprovdu rekord kontinwu tal-ħajja fuq l-art u fil-baħar fl-inħawi minn 185 miljun sena ilu.<ref name=":7">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1029/|titlu=Dorset and East Devon Coast|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Beemster|Droogmakerij de Beemster (il-Polder ta' Beemster)]] |[[Stampa:A_Beemsterlants_Caerte_Daniël_van_Breen_1658.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_Beemsterlants_Caerte_Dani%C3%ABl_van_Breen_1658.jpg|alt=Historical map of the polder with clearly seen rectangular grid|150x150px]] |<small>Beemster, it-Tramuntana tal-Olanda, in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]]{{coord|52|32|56|N|4|54|40|E|region:NL_type:landmark|name=Droogmakerij de Beemster (Beemster Polder)}}</small> |kulturali: (i), (ii), (iv) |{{Sort|0|&mdash;}} |1999 |Il-Polder ta' Beemster huwa l-ewwel polder li nħoloq bl-irkupru tal-art minn lag. Id-drenaġġ sar fl-1612, u dan sar possibbli bis-saħħa tal-avvanzi fit-teknoloġija tal-imtieħen. Il-polder ġie stabbilit bi pjanta [[Ġeometrija|ġeometrika]], skont il-prinċipji tal-ippjanar Rinaxximentali. Il-pjanta bażika hija rettangolari, 180 metru (590 pied) b'900 metru (3,000 pied). In-network tat-toroq u tal-mogħdijiet tal-ilma huwa orjentat mit-Tramuntana għan-Nofsinhar u mil-Lvant għall-Punent. Il-polder għadu jintuża għall-agrikoltura.<ref name=":8">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/899/|titlu=Droogmakerij de Beemster &#x28;Beemster Polder&#x29;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- |[[Kastell ta' Durham|Kastell]] u [[Katidral ta' Durham]] |[[Stampa:Durham_Cathedral_and_Castle.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Durham_Cathedral_and_Castle.jpg|150x150px]] |Durham, il-Kontea ta' Durham, l-Ingilterra, ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|54|46|29|N|1|34|34|W|region:GB_type:landmark|name=Durham Castle and Cathedral}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">UniDur</span> (ii), (iv), (vi) |{{convert|8.79|ha|abbr=values|sortable=on}} |1986 |Il-Katidral ta' Durham huwa "l-ikbar u l-ifjen" eżempju ta' arkitettura [[Normanni|Normanna]] fl-Ingilterra u l-volti tal-katidral kienu parti mill-istabbilment tal-arkitettura Gotika. Il-katidral jospita r-relikwi ta' San Cuthbert u San Bede. Il-kastell tan-Normanni kien ir-residenza tal-prinċpijiet-isqfijiet ta' Durham.<ref name=":9">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/370/|titlu=Durham Castle and Cathedral|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Lake District]] |[[Stampa:Glenridding,_Cumbria,_England_-_June_2009.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Glenridding,_Cumbria,_England_-_June_2009.jpg|150x150px]] |Cumbria, l-Ingilterra, Ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|54|28|36|N|3|4|57|W|region:GB_type:landmark|name=The English Lake District}}</small> |kulturali: ii, v, vi |{{convert|229205.19|ha|abbr=values|sortable=on}} |2017 |Famuż għall-pajsaġġ xeniku ta' muntanji, lagi, djar, ġonna u parks, il-Lake District ġie ċċelebrat permezz tal-arti viżiva pittoreska u Romantika u tal-letteratura mis-seklu 18 'il quddiem.<ref name=":10">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/422/|titlu=The English Lake District|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Albi|Belt Episkopali ta' Albi]] |[[File:(Albi)_North_views_of_the_Ste_Cécile_Cathedral_and_the_Old_Bridge.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:(Albi)_North_views_of_the_Ste_C%C3%A9cile_Cathedral_and_the_Old_Bridge.jpg|alt=A distant view of a small city in the background and a narrow bridge hidden by a few trees along a river.|150x150px]] |Tarn, [[Franza]] <small>{{coord|43|55|42|N|2|8|33|E|region:FR_type:landmark|name=Cité épiscopale d'Albi}}</small> |kulturali: (iv), (v) |{{convert|19|ha|abbr=values|sortable=on}} |2010 |Albi ġiet stabbilita bħala belt agrikola msaħħa bil-fortifikazzjonijiet u gradwalment inbidlet għal bixra iktar Rinaxximentali klassika li għadha teżisti bħala xhieda ta' żewġ eri fl-istorja tal-bniedem.<ref name=":11">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1337/|titlu=Episcopal City of Albi|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |[[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]]* |[[File:Schr_1498-1500.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Schr_1498-1500.jpg|alt=Front and back of a silver coin.|150x150px]] |<span style="display: none;">Germany</span>Sachsen, il-[[Ġermanja]] u r-[[Ċekja|Repubblika Ċeka]] <small>{{coord|50|24|23|N|12|50|14|E|region:DE_type:landmark|name=Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GeOre</span> (ii), (iii), (iv) |{{convert|6766.057|ha|abbr=values|sortable=on}} |2019 |Il-muntanji fix-Xlokk tal-Ġermanja u fil-Majjistral taċ-Ċekja kienu sors tal-metalli, fosthom il-fidda, il-landa u l-uranju mill-bidu tas-seklu 12. Il-pajsaġġ kulturali tar-reġjun issawwar bl-innovazzjonijiet tal-estrazzjoni u tat-tidwib.<ref name=":12">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1478/|titlu=Erzgebirge&#x2f;Kru&scaron;noho&#x159;&iacute; Mining Region|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- |[[Fabbrika ta' Fagus|Fabbrika ta' Fagus f'Alfeld]] |[[Stampa:Fagus_Gropius_Hauptgebaeude_200705_wiki_front.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fagus_Gropius_Hauptgebaeude_200705_wiki_front.jpg|alt=A very long building with a semi-circular roof.|150x150px]] |<span style="display: none;">Germany</span>Alfeld, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|51|59|1|N|9|48|40|E|region:DE_type:landmark|name=Fagus Factory in Alfeld}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerAlf</span> (ii), (iv) |{{convert|1.88|ha|abbr=values|sortable=on}} |2011 |Mibnija minn Walter Gropius fl-1910, il-fabbrika ddisinjata għall-manifattura tal-forom tal-injam għall-produzzjoni taż-żraben kienet rinomata għar-ridefinizzjoni tal-valuri dekorattivi ta' dak iż-żmien, b'mod partikolari fl-użu mifrux tal-ħġieġ biex il-binja tkun iktar omoġenja, bħala prekursur għax-xogħlijiet li ġew wara mill-Moviment tal-Bauhaus.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1368/|titlu=Fagus Factory in Alfeld|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- |Pajsaġġ Kulturali ta' [[Park Nazzjonali ta' Fertő-Hanság|Fertő]] / Neusiedlersee* |[[Stampa:Neusiedler_See_im_Winter.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Neusiedler_See_im_Winter.jpg|150x150px]] |Burgenland, l-[[Awstrija]] u l-Kontea ta' Győr-Moson-Sopron, l-[[Ungerija]] <small> {{coord|47|43|9.4|N|16|43|21.8|E|region:AT_type:landmark|name=Fertö / Neusiedlersee Cultural Landscape}}</small> |kulturali: (v) |{{convert|52|ha|abbr=values|sortable=on}} |2001 |Iż-żona ta' Fertő/Neusiedlersee ġiet okkupata minn popli differenti għal tmien millenji. In-network oriġinali tal-irħula u tal-villaġġi jmur lura għas-sekli 12 u 13. Inbnew seba' palazzi fis-sekli 18 u 19. Is-sit huwa kondiviż mal-Ungerija.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/772/|titlu=Fert&ouml; &#x2f; Neusiedlersee Cultural Landscape|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-22}}</ref> |- |[[Béguinage|Béguinages Fjammingi]] |[[Stampa:Leuven-Groot-Begijnhof.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Leuven-Groot-Begijnhof.jpg|150x150px|View of the Groot Begijnhof in Leuven, Belgium]] |Fjandri, il-[[Belġju]] <small>{{coord|51|1|52|N|4|28|26|E|region:BE_type:landmark|name=Flemish Béguinages}}</small> |kulturali: (ii), (iii), (iv) |{{convert|60|ha|abbr=values|sortable=on}} |1998 |Il-''Béguinages'' (bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]) jew il-''begijnhoven'' (bl-[[Lingwa Olandiża|Olandiż]]) huma ġabra ta' binjiet żgħar li kienu jintużaw mill-''Beguines''. Dawn kienu diversi għaqdiet lajċi tal-[[Knisja Kattolika]] Rumana, stabbiliti fis-seklu 13 fil-Pajjiżi l-Baxxi, inkluż [[Mara|nisa]] reliġjużi li riedu jaqdu lil [[Alla l-Missier|Alla]] mingħajr ma jirtiraw mid-dinja. Il-lista tinkludi 13-il béguinages: Bruges, Dendermonde, Diest, Ghent (Klein Begijnhof, Groot Begijnhof), Hoogstraten, Kortrijk, Leuven (Groot Begijnhof), Lier, Mechelen (Groot Begijnhof), Sint-Truiden, Tongeren u Turnhout.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/855/|titlu=Flemish B&eacute;guinages|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- |[[Pont ta' Forth]] |[[Stampa:Forth_Bridge_(6858076258).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Forth_Bridge_(6858076258).jpg|150x150px]] |[[Edinburgu]], Inchgarvie u Fife, l-[[Skozja|Iskozja]], ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|56|0|3|N|3|23|23|W|region:GB_type:landmark|name=Forth Bridge}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">UniFor</span> (i), (iv) |{{convert|7.5|ha|abbr=values|sortable=on}} |2015 |Il-Pont ta' Forth huwa pont ferrovjarju fuq il-Firth of Forth fil-Lvant tal-Iskozja, 9 mili (14-il kilometru) fil-Punent taċ-ċentru ta' Edinburgu. Jitqies bħala struttura ikonika u simbolu tal-Iskozja. Ġie ddisinjat mill-inġinieri Ingliżi Sir [[John Fowler]] u Sir [[Benjamin Baker]] u nbena minn Sir [[William Arrol]] minn [[Glasgow]] li bena wkoll [[Tower Bridge]] f'[[Londra]].<ref name=":3" /> |- |[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] |[[File:Citadelle_Besançon.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Citadelle_Besan%C3%A7on.jpg|alt=An aerial view of a large building and several other smaller buildings surrounded by a reinforced wall.|150x150px]] |diversi siti fi [[Franza]] <small>{{coord|50|16|57|N|2|45|32|E|region:FR_type:landmark|name=Fortifications of Vauban}}</small> |kulturali: (i), (ii), (iv) |{{convert|1153|ha|abbr=values|sortable=on}} |2008 |Dan is-sit ikopri 12-il grupp ta' binjiet iffortifikati fi Franza ddisinjati minn [[Sébastien Le Prestre de Vauban]], li ħadem taħt [[Lwiġi XIV ta' Franza|Lwiġi XIV]] fis-seklu 17.<ref name=":5" /> |- |[[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre|L-Erba' Liftijiet tal-Canal du Centre u l-Ambjent tal-Madwar tagħhom, La Louvière u Le Roeulx]] |[[File:01_Houdeng-Goegnies_050323_(3).JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:01_Houdeng-Goegnies_050323_(3).JPG|alt=Two medium-sized boats float in front of a large iron structure.|150x150px]] |La Louvière, il-[[Belġju]] <small>{{coord|50|28|52|N|4|8|14|E|region:BE_type:landmark|name=The Four Lifts on the Canal du Centre}}</small> |kulturali: (iii), (iv) |{{convert|67|ha|abbr=values|sortable=on}} |1998 |Il-liftijiet tal-Canal du Centre antik huma sensiela ta' erba' liftijiet idrawliċi tad-dgħajjes qrib ir-raħal ta' La Louvière fil-wied industrijali tal-Wallonja. Tul medda partikolari ta' 7 kilometri (4.3 mili) tal-Canal du Centre, li jikkollega l-baċiri tax-xmajjar Meuse u Scheldt, il-livell tal-ilma jogħla b'66.2 metru (217-il pied). Sabiex tingħeleb din id-differenza, il-lift ta' 15.4-il metru f'Houdeng-Goegnies infetaħ fl-1888, u t-tliet liftijiet l-oħra, kollha kemm huma b'għoli ta' 16.93-il metru (55.5 pied), infetħu fl-1917.<ref name=":8" /> |- |[[Fruntieri tal-Imperu Ruman]]* |[[File:Hadrian's_wall_at_Greenhead_Lough.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hadrian's_wall_at_Greenhead_Lough.jpg|alt=A very long wall separating two large plains.|150x150px]] |<span style="display: none;">Germany</span>Central Lowlands, it-Tramuntana tal-Ingilterra, ir-[[Renju Unit]], u n-Nofsinhar tal-[[Ġermanja]] <small>{{coord|54|59|33.4|N|2|36|3.6|W|region:DE_type:landmark|name=Frontiers of the Roman Empire}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerCen</span>(ii), (iii), (iv) |{{convert|527|ha|abbr=values|sortable=on}} |1987 |Il-[[Ħajt ta' Adrijanu]] nbena fil-122 W.K. u l-[[Ħajt ta' Anton]] inbena fil-142 W.K. biex l-Imperu Ruman jiġi difiż mill-"barbari". Dan is-Sit ta' Wirt Dinji qabel kien jinkludi l-Ħajt ta' Adrijanu biss, iżda iktar 'il quddiem ġie estiż biex jinkludi l-Fruntieri tal-Imperu Ruman fis-seklu 2 W.K., inkluż il-Ħajt ta' Anton fit-Tramuntana u l-[[Ħajt ta' Trajanu]] fil-Lvant tal-Ewropa.<ref name=":6" /> |- |[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] |[[File:Wörlitzer_See_mit_St._Petri.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:W%C3%B6rlitzer_See_mit_St._Petri.jpg|alt=A small row boat navigates a wide river, while a forest stands in the background, hiding a large tower.|150x150px]] |<small>Sachsen-Anhalt, il-[[Ġermanja]]</small><small>{{coord|51|50|33|N|12|25|14.988|E|region:DE_type:landmark|name=Garden Kingdom of Dessau-Wörlitz}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerSax1</span> (ii), (iv) |{{convert|14500|ha|abbr=values|sortable=on}} |2000 |Ir-Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz huwa eżempju straordinarju tal-applikazzjoni tal-prinċipji [[Filosofija|filosofiċi]] tal-Illuminiżmu fid-disinn ta' pajsaġġ li jintegra [[L-Arti|l-arti]], l-[[edukazzjoni]] u l-ekonomija b'mod kumplessiv armonjuż.<ref name=":7" /> |- |[[Mogħdija tal-Ġgant|Mogħdija tal-Ġgant u l-Kosta tal-Mogħdija tal-Ġgant]] |[[Stampa:Causeway-code_poet-4.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Causeway-code_poet-4.jpg|150x150px]] |il-Kontea ta' Antrim, l-[[Irlanda ta' Fuq]], ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|55|15|0|N|6|29|7|W|region:GB_type:landmark|name=Giant's Causeway and Causeway Coast}}</small> |naturali:<span style="display:none;">UniCouAnt</span> (vii), (viii) |{{convert|70|ha|abbr=values|sortable=on}} |1986 |Il-mogħdija hija magħmula minn 40,000 kolonna tal-bażalt li jibqgħu ħerġin 'il barra lejn il-baħar. Inħolqot minn attività vulkanika fil-perjodu Terzjarju. Kienet ispirazzjoni għal-leġġendi u kienet is-sit tal-iżvilupp fil-ġeoloġija matul dawn l-aħħar 300 sena.<ref name=":4" /> |- |[[Grand Place, Brussell|Grand-Place]], [[Brussell]] |[[Stampa:Brussels_floral_carpet_B.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Brussels_floral_carpet_B.jpg|150x150px|The Grand-Place, decorated with a floral carpet]] |[[Brussell]], il-[[Belġju]] <small>{{coord|50|50|48.048|N|4|21|9|E|region:BE_type:landmark|name=La Grand-Place, Brussels}}</small> |kulturali: (ii), (iv) |{{convert|1.48|ha|abbr=values|sortable=on}} |1998 |Il-Grand Place hija l-[[pjazza]] ċentrali ta' Brussell. Hija mdawra bil-binjiet tax-xirkiet, il-Muniċipju tal-belt, u l-Binja tal-[[Furnar]]. Il-pjazza hija l-iżjed destinazzjoni turistika u l-iżjed attrazzjoni importanti fi Brussell. Il-qisien tagħha huma 68 metru b'110 metri (223 pied bi 361 pied).<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/857/|titlu=La Grand-Place, Brussels|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- |[[Golf ta' Porto]]: [[Calanche ta' Piana]], [[Golf ta' Girolata]], [[Riżerva ta' Scandola]] |[[File:0_Scandola_Osani_JPG01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:0_Scandola_Osani_JPG01.jpg|alt=A large rock formation pierces through the ocean's surface.|150x150px]] |Korsika, [[Franza]] <small>{{coord|42|19|31|N|8|37|43.8|E|region:FR_type:landmark|name=Gulf of Porto: Calanche of Piana, Gulf of Girolata, Scandola Reserve}}</small> |naturali:(vii), (viii), (x) |{{convert|11800|ha|abbr=values|sortable=on}} |1983 |Il-Golf ta' Porto jagħmel parti mill-Park Reġjonali ta' Korsika, li jospita varjetà ta' speċijiet tal-baħar u [[Għasfur|għasafar]], kif ukoll artijiet bl-arbuxxelli.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/258/|titlu=Gulf of Porto&#x3a; Calanche of Piana, Gulf of Girolata, Scandola Reserve|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |Pajsaġġ Kulturali ta' [[Hallstatt]]–Dachstein / Salzkammergut |[[Stampa:Hallstatt_-_Zentrum_.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hallstatt_-_Zentrum_.JPG|alt=Hallstatt town at the lake|150x150px]] |Salzkammergut, l-[[Awstrija]] <small>{{coord|47|33|34|N|13|38|47|E|region:AT_type:landmark|name=Hallstatt-Dachstein / Salzkammergut Cultural Landscape}}</small> |kulturali: (iii), (iv) |{{convert|28446|ha|abbr=values|sortable=on}} |1997 |L-estrazzjoni tad-depożiti tal-melħ, sfruttati mit-tieni millenju [[Ante Christum natum|Q.K]]., wasslu għal prosperità fir-reġjun. Ir-raħal ta isem il-kultura ta' Hallstatt, soċjetà ta' Żmien il-Ħadid. Ir-reġjun huwa magħruf ukoll għall-ktajjen muntanjużi u għall-għerien. L-itwal għerien huma twal 81 kilometru.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/806/|titlu=Hallstatt-Dachstein &#x2f; Salzkammergut Cultural Landscape|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-22}}</ref> |- |Belt Anseatika ta' [[Lübeck]] |[[File:Lübeck_Holstentor.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:L%C3%BCbeck_Holstentor.jpg|alt=A courtyard behind a large building with two cone-shaped summits holds flowers and trees on its sides.|150x150px]] |Schleswig-Holstein, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|53|52|0|N|10|41|30|E|region:DE_type:landmark|name=Hanseatic City of Lübeck}}</small> |kulturali: (iv) |{{convert|81|ha|abbr=values|sortable=on}} |1987 |Lübeck kienet il-[[belt kapitali]] kummerċjali tal-[[Lega Anseatika]] influwenti, li kellha monopolju tal-kummerċ fil-biċċa l-kbira tat-Tramuntana tal-Ewropa. Għalkemm għoxrin fil-mija tal-belt inqerdet fit-Tieni Gwerra Dinjija, il-biċċa l-kbira tal-arkitettura tas-seklu 12 għadha intatta.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/272/|titlu=Hanseatic City of L&uuml;beck|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- |[[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] |[[File:Orkney_Skara_Brae.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Orkney_Skara_Brae.jpg|alt=A small depression in the ground reveals a well-preserved excavation site with walls made of rock.|150x150px]] |Orkney, l-[[Skozja|Iskozja]], ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|58|59|45.8|N|3|11|19|W|region:GB_type:landmark|name=Heart of Neolithic Orkney}}</small> |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv) |{{convert|15|ha|abbr=values|sortable=on}} |1999 |Is-sit huwa ġabra ta' siti [[Neolitiku|Neolitiċi]] bi skopijiet li jvarjaw minn abitazzjonijiet għal ċerimonji. Jinkludi l-insedjament ta' [[Skara Brae]], il-qabar bil-kompartimenti ta' [[Maes Howe]] u ċ-ċrieki tal-ġebel ta' Stenness u Brodgar.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/514/|titlu=Heart of Neolithic Orkney|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Papat ta' Avignon|Ċentru Storiku ta' Avignon]]: Palazz Papali, Kumpless Episkopali u Pont ta' Avignon |[[File:Avignon-palais-des-papes.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Avignon-palais-des-papes.jpg|alt=A large castle-like building from the front.|nofs|150x150px]] |Vaucluse, [[Franza]] <small>{{coord|43|57|10|N|4|48|22|E|region:FR_type:landmark|name=Historic Centre of Avignon}}</small> |kulturali:(i), (ii), (iv) |{{convert|8.2|ha|abbr=values|sortable=on}} |1995 |<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/228/|titlu=Historic Centre of Avignon&#x3a; Papal Palace, Episcopal Ensemble and Avignon Bridge|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |[[Bruges|Ċentru Storiku ta' Bruges]] |[[Stampa:Bruegge_huidenvettersplein.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bruegge_huidenvettersplein.jpg|150x150px|View of Bruges' city centre]] |Bruges, il-[[Fjandri tal-Punent]] <small>{{coord|51|12|32.076|N|3|13|30.972|E|region:BE_type:landmark|name=Historic Centre of Brugge}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">BelWes</span> (ii), (iv), (vi) |{{convert|410|ha|abbr=values|sortable=on}} |2000 |Bruges hija l-belt kapitali u l-ikbar belt tal-provinċja tal-Fjandri tal-Punent fil-Majjistral tal-Belġju. Flimkien ma' bliet oħra bil-kanali fit-Tramuntana, bħal Amsterdam, xi kultant tiġi mlaqqma bħala "l-[[Venezja]] tat-Tramuntana". Bruges saret importanti ekonomikament bis-saħħa tal-port. Fl-imgħoddi kienet meqjusa minn uħud bħala "l-belt kummerċjali ewlenija" tad-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/996/|titlu=Historic Centre of Brugge|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- |Ċentru Storiku tal-Belt ta' [[Salzburg]] |[[File:Old_Town_Salzburg_across_the_Salzach_river.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Old_Town_Salzburg_across_the_Salzach_river.jpg|alt=A distant view of a city sitting atop a hill, overlooking a river at dawn.|150x150px]] |Salzburg, l-[[Awstrija]] <small>{{coord|47|48|2|N|13|2|36|E|region:AT_type:landmark|name=Historic Centre of the City of Salzburg}}</small> |kulturali: (ii), (iv), (vi) |{{convert|236|ha|abbr=values|sortable=on}} |1996 |Salzburg kellha rwol kruċjali fl-interskambju bejn il-kulturi Taljani u Ġermaniżi, li rriżulta biex tkattru ż-żewġ kulturi bi skambju dejjiemi bejniethom, li huwa viżibbli speċjalment fl-arkitettura Barokka. Salzburg hija l-iprem eżempju ta' belt-stat ekkleżjastika Ewropea, li rriżultat f'bosta binjiet importanti, kemm sekolari kif ukoll reliġjużi, mill-perjodu Gotiku sas-seklu 20. Il-belt hija magħrufa wkoll għar-rabtiet tagħha mal-arti, speċjalment mal-[[kompożitur]] [[Wolfgang Amadeus Mozart]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/784/|titlu=Historic Centre of the City of Salzburg|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.salzburg.info/en/salzburg/unesco-world-cultural-heritage|titlu=UNESCO World Heritage List : This is Salzburg : salzburg.info|sit=www.salzburg.info|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-22}}</ref> |- |Ċentru Storiku ta' [[Vjenna]] |[[File:Wien10Hofburg24.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wien10Hofburg24.JPG|alt=A large statue depicting a soldier riding a horse stands in the middle of a park.|150x150px]] |Vjenna, l-[[Awstrija]] <small>{{coord|48|13|0|N|16|22|59|E|region:AT_type:landmark|name=Historic Centre of Vienna}}</small> |kulturali: (ii), (iv), (vi) |{{convert|371|ha|abbr=values|sortable=on}} |2001 |Vjenna, il-belt kapitali tal-Imperu Asburgu, ilha rikonoxxuta bħala l-kapitali [[Mużika|mużikali]] tal-Ewropa. Iċ-ċentru storiku huwa rikk b'kumplessi arkitettoniċi b'diversi stili, inkluż kastelli u ġonna Barokki, kif ukoll ir-Ringstraße tal-aħħar tas-seklu 19.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1033/|titlu=Historic Centre of Vienna|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-22}}</ref> Fl-2017, is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-Periklu minħabba l-ippjanar ta' binjiet moderni għoljin ġodda.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/news/1684/|titlu=Historic Centre of Vienna inscribed on List of World Heritage in Danger|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.thelocal.at/20170707/unesco-puts-viennas-historic-centre-on-in-danger-list-austria/|titlu=Unesco puts Vienna’s historic centre on ‘in danger’ list|data=2017-07-07|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-04-22}}</ref> |- |Ċentri Storiċi ta' [[Stralsund]] u [[Wismar]] |[[File:WismarAlterSchwede.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:WismarAlterSchwede.jpg|alt=A brick building with a roof tapering dramatically toward the top via large square windows.|nofs|150x150px]] |Mecklenburg-Vorpommern, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|54|18|9|N|13|5|7|E|region:DE_type:landmark|name=Historic Centres of Stralsund and Wismar}}</small> |kulturali: (ii), (iv) |{{convert|168|ha|abbr=values|sortable=on}} |2002 |Iż-żewġ bliet kienu ċentri kummerċjali ewlenin tal-Lega Anseatika fis-sekli 14 u 15. Imbagħad servew bħala ċentri difensivi u amministrattivi għall-Iżvezja mitejn sena wara, l-iktar matul il-Gwerra tat-Tletin Sena. L-istili arkitettoniċi ta' dawn iż-żewġ perjodi huma preżenti u huma ppreservati sew.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1067/|titlu=Historic Centres of Stralsund and Wismar|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- |[[Carcassonne|Belt Iffortifikata Storika ta' Carcassonne]] |[[File:Carcasonneouterwall.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Carcasonneouterwall.jpg|alt=A medieval castle-style wall sits on a heavy incline alongside flora.|150x150px]] |Aude, [[Franza]] <small>{{coord|43|12|38|N|2|21|32|E|region:FR_type:landmark|name=Historic Fortified City of Carcassonne}}</small> |kulturali: (ii), (iv) |{{convert|11|ha|abbr=values|sortable=on}} |1997 |<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/345/|titlu=Historic Fortified City of Carcassonne|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |Sit storiku ta' [[Lyon]] |[[Stampa:Vieuxlyon_saintjean_toits.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vieuxlyon_saintjean_toits.jpg|nofs|100x100px]] |Rhône, [[Franza]] <small>{{coord|45|46|2|N|4|50|0|E|region:FR_type:landmark|name=Historic Site of Lyon}}</small> |kulturali: (ii), (iv) |{{convert|427|ha|abbr=values|sortable=on}} |1998 |<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/872/|titlu=Historic Site of Lyon|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] |[[File:Woudagemaal-the-Netherlands.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Woudagemaal-the-Netherlands.jpg|alt=A large building stands behind a big pool of water, which enters the former through six gratings.|150x150px]] |Lemmer, in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]] <small>{{coord|52|50|45|N|5|40|44|E|region:NL_type:landmark|name=Ir.D.F. Woudagemaal (D.F. Wouda Steam Pumping Station)}}</small> |kulturali: (i), (ii), (iv) |{{convert|7.32|ha|abbr=values|sortable=on}} |1998 |L-Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda huwa impjant li jaħdem bl-istim sabiex jipprevjeni l-għargħar fiż-żoni baxxi ta' Friesland. L-impjant beda jopera fl-1920. Meta nbena, kien l-ikbar impjant li jaħdem bl-istim u l-iżjed wieħed avvanzat teknoloġikament fid-dinja. L-impjant għadu jiffunzjona.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/867/|titlu=Ir.D.F. Woudagemaal &#x28;D.F. Wouda Steam Pumping Station&#x29;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- |[[Fondoq ta' Ironbridge]] |[[File:Ironbridge002.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ironbridge002.JPG|alt=A tall iron bridge stands above a small gorge.|150x150px]] |Shropshire, l-Ingilterra, ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|52|37|35|N|2|28|22|W|region:GB_type:landmark|name=Ironbridge Gorge}}</small> |kulturali: (i), (ii), (iv), (vi) |{{Sort|0|&mdash;}} |1986 |Il-Fondoq ta' Ironbridge jinkludi l-minjieri, il-fabbriki, id-djar tal-ħaddiema, u l-infrastruttura tat-trasport li nħolqu fil-fondoq matul ir-Rivoluzzjoni Industrijali. L-iżvilupp tal-produzzjoni tal-kokk fl-inħawi għen biex tibda r-Rivoluzzjoni Industrijali. Il-pont tal-ħadid kien l-ewwel pont fid-dinja li nbena bil-ħadid u kien ferm influwenti arkitettonikament u teknoloġikament.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/371/|titlu=Ironbridge Gorge|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] |[[File:Lovell_Telescope.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lovell_Telescope.jpg|alt=Jodrell Bank Experimental Station.|150x150px]] |Cheshire, l-Ingilterra, ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|53|14.5|N|2|18.7|W|name=Jodrell Bank Observatory}}</small> |kulturali: (i), (ii), (iv), (vi) |{{convert|17.38|ha|abbr=values|sortable=on}} |2019 |L-osservatorju jinsab f'żona rurali fil-Majjistral tal-Ingilterra, ħieles mir-radjuintereferenzi, u huwa wieħed mill-osservatorji ewlenin fid-dinja fil-qasam tar-radjuastronomija. Fil-bidu li beda jintuża, fl-1945, is-sit kien jospita r-riċerka dwar ir-raġġi kożmiċi individwati bl-eki tar-radar. Dan l-osservatorju, li għadu operattiv, jinkludi diversi radjuteleskopji u binjiet tax-xogħol, inkluż binjiet tal-inġinerija u l-Binja tal-Kontroll. L-Osservatorju ta' Jodrell Bank kellu impatt xjentifiku sostanzjali f'oqsma bħall-istudju tal-metjoriti u tal-[[qamar]], l-iskoperta tal-kważars, l-ottika kwantistika, u l-intraċċar tal-inġenji spazjali. Dan il-kumpless teknoloġiku eċċezzjonali joħroġ fid-dieher it-tranżizzjoni mill-[[astronomija]] ottika tradizzjonali għar-radjuastronomija (is-snin 40 sas-snin 60 tas-seklu 20), li wasslet għal bidliet radikali fil-fehim tal-univers.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1594/|titlu=Jodrell Bank Observatory|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Saint-Émilion|Ġurisdizzjoni ta' Saint-Émilion]] |[[File:Saint-Emilion-2008.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Saint-Emilion-2008.jpg|alt=A view of a town with cramped houses and a church.|150x150px]] |Gironde, [[Franza]] <small>{{coord|44|53|41|N|0|9|19|E|region:FR_type:landmark|name=Jurisdiction of Saint-Emilion}}</small> |kulturali: (iii), (iv) |{{convert|7847|ha|abbr=values|sortable=on}} |1999 |Il-kultivazzjoni tad-dwieli ddaħħlet fir-reġjun mir-Rumani għall-ħabta tas-27 Q.K. u saret parti b'saħħitha mill-ekonomija matul l-eluf ta' snin ta' wara, minkejja l-gwerer u l-bidliet fit-tmexxija. Il-vinji jokkupaw 67.5 % tal-komun kollu, u jakkumpanjaw lill-monumenti storiċi u lill-binjiet storiċi bħala xhieda tal-istorja monokulturali tal-komunità.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/932/|titlu=Jurisdiction of Saint-Emilion|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |[[Kinderdijk|Network tal-Imtieħen f'Kinderdijk-Elshout]] |[[File:KinderdijkMolens02.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:KinderdijkMolens02.jpg|alt=Five windmills along the left bank of a canal|150x150px]] |Alblasserdam u Nieuw-Lekkerland, in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]] <small>{{coord|51|52|57|N|4|38|58|E|region:NL_type:landmark|name=Mill Network at Kinderdijk-Elshout}}</small> |kulturali: (i), (ii), (iv) |{{Sort|0|&mdash;}} |1997 |Dan is-sit huwa eżempju ta' pajsaġġ magħmul mill-bniedem permezz tad-drenaġġ tal-ilma mill-polders. Il-kostruzzjoni ta' impjanti idrawliċi bdiet fil-Medju Evu sabiex tinħoloq l-art għall-agrikoltura u għall-insedjamenti. Il-wirt teknoloġiku jinkludi kanali baxxi u għoljin tad-drenaġġ u tat-trasport għall-ilma żejjed tal-polders, meded tal-art irkuprati, digi, tliet impjanti tal-ippompjar, żewġ digi ta' skariku, żewġt idjar tal-Bord tal-Ilma, u 19-il mitħna tad-drenaġġ, li l-maġġoranza tagħhom inbnew bejn l-1738 u l-1740.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/818/|titlu=Mill Network at Kinderdijk-Elshout|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- |[[Lavaux|Vinji Mtarrġa ta' Lavaux]] |[[File:Lake_Geneva_Lavaux.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lake_Geneva_Lavaux.jpg|alt=Vineyard terraces rise above Lake Geneva|150x150px]] |Vaud, l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] <small>{{coord|46|29|31|N|6|44|46|E|region:CH_type:landmark|name=Lavaux, Vineyard Terraces}}</small> |kulturali:(iii), (iv), (v) |{{convert|1408|ha|abbr=values|sortable=on}} |2007 |Il-Vinji Mtarrġa ta' Lavaux huma estiżi għal madwar 30 kilometru (19-il mil) tul ix-xtut tat-Tramuntana li jħarsu lejn in-Nofsinhar tal-Lag ta' Ġinevra mill-Kastell ta' Chillon sal-limiti tal-Lvant ta' Lausanne. Imorru lura għas-seklu 11, meta ż-żona kienet ikkontrollata mill-monasteri Benedittini u taċ-Ċisterċensi. L-inbid kien importanti għall-ekonomija lokali matul is-sekli. Iż-żona protetta tinkludi l-villaġġi, il-binjiet individwali, it-toroq u l-mogħdijiet bil-mixi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1243/|titlu=Lavaux, Vineyard Terraces|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- |[[Le Havre]], il-Belt Rikostruwita minn [[Auguste Perret]] |[[File:Le_Havre_Vue_Plage_14_07_2005.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Le_Havre_Vue_Plage_14_07_2005.jpg|alt=A distant view of a large city bordered by a beach.|150x150px]] |Seine-Maritime, [[Franza]] <small>{{coord|49|29|34|N|0|6|27|E|region:FR_type:landmark|name=Le Havre}}</small> |kulturali: (ii), (iv) |{{convert|133|ha|abbr=values|sortable=on}} |2005 |Il-belt ġiet rikostruwita bejn l-1945 u l-1964 mill-''Atelier de Reconstruction du Havre d'Auguste Perret.''<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1181/|titlu=Le Havre, the City Rebuilt by Auguste Perret|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |[[Wied ta' Loire|Il-Wied ta' Loire bejn Sully-sur-Loire u Chalonnes]] |[[File:Azay_le_rideau.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Azay_le_rideau.jpg|alt=An ornate white castle in the middle of a pond or moat.|150x150px]] |il-Wied ta' Loire, [[Franza]] <small>{{coord|47|23|56|N|0|42|10|E|region:FR_type:landmark|name=The Loire Valley between Sully-sur-Loire and Chalonnes}}</small> |kulturali: (i), (ii), (iv) |{{convert|85394|ha|abbr=values|sortable=on}} |2000 |Pajsaġġ kulturali straordinarju ta' sbuħija kbira, li jinkludi l-irħula u l-villaġġi storiċi, il-monumenti arkitettoniċi kbar (ix-''châteaux''), u l-artijiet ikkultivati ffurmati wara bosta sekli ta' interazzjoni bejn il-popolazzjoni u l-ambjent fiżiku tagħhom, primarjament ix-xmara Loire stess.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/933/|titlu=The Loire Valley between Sully-sur-Loire and Chalonnes|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |[[Imfakar Luterani f'Eisleben u f'Wittenberg]] |[[File:La2-martinluther.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La2-martinluther.jpg|alt=A statue of a man holding a book stands in front of a white building.|150x150px]] |Sachsen-Anhalt, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|51|51|53|N|12|39|10|E|region:DE_type:landmark|name=Luther Memorials in Eisleben and Wittenberg}}</small> |kulturali: (iv), (vi) |{{Sort|0|&mdash;}} |1996 |Dawn iż-żewġ irħula f'Sachsen-Anhalt huma assoċjati mal-ħajja ta' [[Martin Luteru]] u r-riformista sieħbu [[Melanchthon]]. Fost l-imfakar Luterani inklużi nsibu d-dar ta' Melanchthon f'Wittenberg, id-djar f'Eisleben fejn Luteru twieled fl-1483 u fejn miet fl-1546, il-kamra tiegħu f'Wittenberg, il-knisja lokali u l-knisja-kastell fejn fil-31 ta' Ottubru 1517, Luteru waħħal il-"95 Teżi" famużi tiegħu, li nedew ir-Riformazzjoni u era ġdida ta' storja politika u reliġjuża fid-dinja tal-Punent.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/783/|titlu=Luther Memorials in Eisleben and Wittenberg|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- |[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] |[[File:Bois_du_Cazier_2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bois_du_Cazier_2.jpg|alt=|150x150px]] |il-Wallonja, il-[[Belġju]] <small>{{coord|50|26|7|N|3|50|18|E|region:BE_type:landmark|name=Major Mining Sites of Wallonia}}</small> |kulturali: (ii), (iv) |{{convert|118|ha|abbr=values|sortable=on}} |2012 |Matul ir-Rivoluzzjoni Industrijali fis-seklu 19, l-estrazzjoni u l-industriji tqal li kienu jiddependu fuq il-faħam kienu jiffurmaw parti ewlenija mill-ekonomija tal-Belġju. Il-biċċa l-kbira tal-estrazzjoni u tal-industrija kienu jseħħu fis-''sillon industriel'' ("wied industrijali"), medda ta' art tul il-wisgħa tal-pajjiż fejn jinsabu bosta mill-ikbar bliet fil-Wallonja. Is-siti li huma parti mis-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO jinsabu kollha fis-''sillon industriel'' jew fil-qrib. L-attivitajiet tal-estrazzjoni fl-inħawi majnaw matul is-seklu 20, u llum il-ġurnata l-erba' minjieri elenkati ma għadhomx operattivi iżda huma miftuħa għall-viżitaturi bħala [[Mużew|mużewijiet]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1344/|titlu=Major Mining Sites of Wallonia|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- ![[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] |[[Stampa:Tassel_House_stairway.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tassel_House_stairway.JPG|150x150px|Internal staircase of the Tassel House, Brussels]] |[[Brussell]], il-[[Belġju]] <small>{{coord|50|49|41|N|4|21|44|E|region:BE_type:landmark|name=Major Town Houses of the Architect Victor Horta (Brussels)}}</small> |kulturali: (i), (ii), (iv) |{{Sort|0|&mdash;}} |2000 |L-arkitett [[Victor Horta]] kien magħruf għall-ħolqien ta' binjiet bl-istil tal-Art Nouveau li kien moda fi żmienu. Erba' mill-iżjed xogħlijiet notevoli eżistenti tiegħu, Hôtel Tassel, Hôtel Solvay, Hôtel van Eetvelde u Maison & Atelier Horta, tniżżlu bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1005/|titlu=Major Town Houses of the Architect Victor Horta &#x28;Brussels&#x29;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- |[[Teatru tal-Opri Margravjali]] ta' Bayreuth |[[Stampa:Bayreuth_Fassade.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bayreuth_Fassade.jpg|alt=|150x150px]] |<span style="display: none;">Germany</span>Bayreuth, il-[[Bavarja]] <small>{{coord|49|56|40|N|11|34|43|E|region:DE_type:landmark|name=Margravial Opera House Bayreuth}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerMar</span> (i), (iv) |{{convert|0.19|ha|abbr=values|sortable=on}} |2012 |It-teatru tal-opri Barokk fir-raħal ta' Bayreuth inbena bejn l-1745 u l-1750. Huwa wieħed mill-ftit teatri eżistenti ta' dak il-perjodu fl-Ewropa u ġie rrestawrat b'mod estensiv.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1379/|titlu=Margravial Opera House Bayreuth|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- |[[Kulleġġ Navali Rjali Antik|Greenwich Marittima]] |[[File:Royal_Naval_College_2008.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Royal_Naval_College_2008.jpg|alt=A view of a city coastline populated by white buildings with renaissance-era influences.|150x150px]] |[[Londra]], l-Ingilterra, ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|51|28|45|N|0|0|0|E|region:GB_type:landmark|name=Maritime Greenwich}}</small> |kulturali: (i), (ii), (iv), (vi) |{{convert|110|ha|abbr=values|sortable=on}} |1997 |Minbarra l-preżenza tal-ewwel eżempju ta' arkitettura Palladjana fl-Ingilterra, u opri ta' [[Christopher Wren]] u [[Inigo Jones]], l-inħawi tas-sit huma sinifikanti għall-Osservatorju Rjali fejn żviluppa l-fehim tal-astronomija u tan-navigazzjoni.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/795/|titlu=Maritime Greenwich|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-28}}</ref> |- |Kumpless tal-[[Monasteru ta' Maulbronn]] |[[File:Maulbronn_Hof_und_Kirche.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Maulbronn_Hof_und_Kirche.jpg|alt=Monastery courtyard with the gothic church on the left and monastery buildings on the right|150x150px]] |<span style="display: none;">Germany</span>Maulbronn, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|49|0|2.988|N|8|48|47.016|E|region:DE_type:landmark|name=Maulbronn Monastery Complex}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerMau</span> (ii), (iv) |{{Sort|0|&mdash;}} |1993 |Il-Monasteru ta' Maulbronn jitqies bħala kumpless monastiku taċ-Ċisterċensi li huwa l-iżjed komplut u li huwa ppreservat l-aħjar fost il-kumplessi monastiċi Medjevali fit-Tramuntana tal-Alpi. Il-binjiet prinċipali nbnew bejn is-sekli 12 u 16, flimkien mal-ħitan tal-monasteru. Il-knisja tal-monasteru, l-iktar bi stil Gotiku Tranżizzjonali, għenet biex jinfirex l-istil Gotiku madwar it-Tramuntana tal-Ewropa u l-[[Ewropa Ċentrali]]. Il-monasteru kellu wkoll sistema elaborata tal-ġestjoni tal-ilma.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/546/|titlu=Maulbronn Monastery Complex|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-28}}</ref> |- |Sit tal-Fossili tal-[[Foss ta' Messel]] |[[File:MesselFossilPit081310.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MesselFossilPit081310.JPG|alt=An open quarry pit in the middle of rolling, shrub covered hills|150x150px]] |<span style="display: none;">Germany</span>Messel, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|49|55|0.012|N|8|45|14.004|E|region:DE_type:landmark|name=Messel Pit Fossil Site}}</small> |naturali:<span style="display:none;">GerMes</span> (viii) |{{convert|42|ha|abbr=values|sortable=on}} |1995 |Il-Foss ta' Messel huwa l-iżjed sit rikk fid-dinja għall-fehim tal-ambjent fl-Eoċen, bejn 57 miljun u 36 miljun sena ilu. B'mod partikolari, juri l-istadji bikrin tal-[[evoluzzjoni]] tal-[[Mammiferu|mammiferi]] u jinkludi fossili ppreservati tajjeb ħafna ta' mammiferi. Uħud mill-iżjed skoperti notevoli jinkludu skeletri artikolati għalkollox u l-kontenut aħħari fl-istonku tal-[[Annimal|annimali]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/720/|titlu=Messel Pit Fossil Site|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-28}}</ref> |- |Minjieri ta' [[Rammelsberg]], Ċentru Storiku ta' [[Goslar]] u s-Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma tal-Muntanji Superjuri tal-Harz |[[File:Teiche_Buntenbock.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Teiche_Buntenbock.jpg|alt=An aerial view showing several dammed lakes within a forested and urban landscape|150x150px]] |<span style="display: none;">Germany</span>Goslar u l-Muntanji Superjuri tal-Harz, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|51|49|12|N|10|20|24|E|region:DE_type:landmark|name=Mines of Rammelsberg, Historic Town of Goslar and Upper Harz Water Management System}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerGos</span> (i), (ii), (iii), (iv) |{{convert|1010|ha|abbr=values|sortable=on}} |1992 |Is-sistema tal-ġestjoni tal-ilma tal-Muntanji Superjuri tal-Harz ġiet żviluppata tul perjodu ta' xi 800 sena sabiex tkun ta' għajnuna fit-tħaffir u fl-estrazzjoni tal-minerali. Il-minjieri u l-għadajjar tagħhom bdew taħt il-patrijiet Ċisterċensi fil-Medju Evu. Madankollu, il-biċċa l-kbira tax-xogħlijiet inbnew mill-aħħar tas-seklu 16 sas-seklu 19. Hija magħmula minn sistema kumplessa ħafna ta' għadajjar artifiċjali, kanali żgħar, mini u passaġġi taħt l-art għad-drenaġġ. Il-minjieri kienu sit ewlieni għall-innovazzjoni tax-xogħol tat-tħaffir u tal-estrazzjoni fid-dinja tal-Punent.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/623/|titlu=Mines of Rammelsberg, Historic Town of Goslar and Upper Harz Water Management System|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-28}}</ref> |- |Gżira Monastika ta' [[Reichenau]] |[[File:Reichenau_PeterPaul.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Reichenau_PeterPaul.jpg|alt=A grey and white stone church with two square towers, both capped with red, pyramidal roofs.|nofs|150x150px]] |<span style="display: none;">Germany</span>Baden-Württemberg, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|47|41|55.4|N|9|3|40.7|E|region:DE_type:landmark|name=Monastic Island of Reichenau}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerBad</span> (iii), (iv), (vi) |{{Sort|0|&mdash;}} |2000 |Is-sit jinkludi traċċi tal-monasteru Benedittin, stabbilit fis-724, li kellu influwenza spiritwali, intellettwali u artistika notevoli fir-reġjun kollu tal-madwar. Il-knejjes ta' [[Santa Marija]] u ta' San Mark, ta' San Pietru u ta' [[Pawlu l-Appostlu|San Pawl]], u ta' San Ġorġ, inbnew l-iktar bejn is-sekli 9 u 11. Il-[[Pittura|pitturi]] u t-tiżjin tagħhom mal-ħitan juru attività artistika impressjonanti.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/974/|titlu=Monastic Island of Reichenau|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- |[[Mont-Saint-Michel|Mont Saint-Michel]] u l-Bajja tagħha |[[File:Mont_St_Michel_3,_Brittany,_France_-_July_2011.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mont_St_Michel_3,_Brittany,_France_-_July_2011.jpg|alt=The buildings of Mont Saint Michel sit on a rocky island that rises above the surrounding fields and bay|150x150px]] |Manche, [[Franza]] <small>{{coord|48|38|8|N|1|30|38|W|region:FR_type:landmark|name=Mont-Saint-Michel and its Bay}}</small> |kulturali: (i), (iii), (vi) |{{convert|6558|ha|abbr=values|sortable=on}} |1979 |Fuq gżejra tal-blat qalb ix-xtut tar-ramel esposti għall-marej qawwijin bejn in-Normandija u l-Bretagne hemm abbazija Benedittini bi stil Gotiku, flimkien mal-villaġġ żgħir li kiber mal-ħitan tagħha. Kemm l-abbazija kif ukoll il-villaġġ kellhom jegħlbu għadd ta' sfidi minħabba d-daqs ċkejken tal-gżejra tal-blat. L-abbazija nbniet bejn is-sekli 11 u 16 bħala proġett tekniku u artistiku mill-aqwa.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/80/|titlu=Mont-Saint-Michel and its Bay|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |[[Monte San Giorgio]]* |[[Stampa:Lake_Lugano.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lake_Lugano.jpg|alt=Monte San Giorgio, shown on the left in the background of Lake Lugano|150x150px]] |Ticino, l-[[Italja]] u l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] <small>{{coord|45|53|20|N|8|54|50|E|region:CH_type:landmark|name=Monte San Giorgio}}</small> |naturali: (viii) |{{convert|3207|ha|abbr=values|sortable=on}} |2010 |Monte San Giorgio, faċċata tal-Lag ta' Lugano, jitqies bħala l-aqwa rekord ta' fossili tal-ħajja tal-baħar mill-Perjodu Triassiku (245-230 miljun sena ilu). F'dak il-perjodu, iż-żona kienet laguna tropikali, li kienet tiffjorixxi bir-rettili, bil-ħut, bil-bivalvi, bl-ammoniti, bl-ekinodermi, u bil-krustaċji. Il-fossili tal-annimali terrestri huma ppreservati wkoll, peress li l-laguna kienet qrib l-art. Il-parti tal-proprjetà fl-Iżvizzera ġiet elenkata fl-2003 u s-sit ġie estiż biex tiġi inkluża l-parti Taljana fl-2010.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1090/|titlu=Monte San Giorgio|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- |Museumsinsel (il-[[Gżira tal-Mużewijiet]]), Berlin |[[Stampa:Berlin_Museumsinsel_Fernsehturm.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Berlin_Museumsinsel_Fernsehturm.jpg|alt=An ornate grey stone building on the point of an urbanized island. The building is connected by two bridges to the neighboring banks|150x150px]] |[[Berlin|<span style="display: none;">Germany</span>Berlin]], il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|52|31|11|N|13|23|55|E|region:DE_type:landmark|name=Museumsinsel (Museum Island), Berlin}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerBer3</span> (ii), (iv) |{{convert|8.6|ha|abbr=values|sortable=on}} |1999 |Il-ħames mużewijiet tal-Gżira tal-Mużewijiet f'Berlin, li nbnew bejn l-1824 u l-1930, huma kollezzjoni magħquda iżda diversifikata ta' kollezzjonijiet u binjiet ta' mużewijiet. Kull mużew inbena biex ikun integrat mal-kollezzjoni u jirrappreżenta l-estetika taż-żminijiet differenti. Il-kollezzjonijiet jittraċċaw l-iżvilupp taċ-ċivilizzazzjonijiet tul iż-żminijiet.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/896/|titlu=Museumsinsel &#x28;Museum Island&#x29;, Berlin|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- |[[Park ta' Muskau|Park ta' Muskau/Mużakowski]]* |[[Stampa:Das_Neue_Schloss_im_Fürst-Pückler-Park._IMG_9436WI.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Das_Neue_Schloss_im_F%C3%BCrst-P%C3%BCckler-Park._IMG_9436WI.jpg|alt=A red, ornate neo-gothic castle in a park-like location, the main tower of the castle is located to the left and topped with an ornate round dome and spire|150x150px]] |Bad Muskau, il-[[Ġermanja]] / Mużakowski, il-[[Polonja]] <small>{{coord|51|34|45.5|N|14|43|35.2|E|region:PL_type:landmark|name=Muskauer Park / Park Mużakowski}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerUpp</span> (i), (iv) |{{convert|348|ha|abbr=values|sortable=on}} |2004 |Dan il-park jinsab max-xmara Neisse u fil-fruntiera bejn il-Polonja u l-Ġermanja. Inħoloq mill-Prinċep [[Hermann von Puckler-Muskau]] mill-1815 sal-1844. Iddisinjat bħala "pittura bil-pjanti", uża l-pjanti lokali biex jittejjeb il-pajsaġġ eżistenti. Il-park huwa mifrux fir-raħal ta' Bad Muskau flimkien ma' parks u spazji ħodor oħra. Is-sit fih ukoll kastell rikostruwit, pontijiet u ''arboretum''.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1127/|titlu=Muskauer Park &#x2f; Park Mu&#x17c;akowski|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- |[[Katidral ta' Naumburg]] |[[File:Naumburg_Dom.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Naumburg_Dom.jpg|alt=Naumburg Cathedral of St. Peter and St. Paul.|150x150px]] |<span style="display: none;">Germany</span>Naumburg, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|51|9|17|N|11|48|14|E|region:DE_type:landmark|name=Naumburg Cathedral}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerNau</span> (i), (ii) |{{convert|1.82|ha|abbr=values|sortable=on}} |2018 |Il-katidral huwa eks katidral tal-Veskovat ta' Naumburg-Zeitz. Il-binja tal-knisja, li l-biċċa l-kbira tagħha tmur lura għas-seklu 13, hija għeliem rinomat tar-Rumanesk Aħħari Ġermaniż.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1470/|titlu=Naumburg Cathedral|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- |[[Fabbrika ta' Van Nelle]] |[[File:Rotterdam_van_nelle_fabriek.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rotterdam_van_nelle_fabriek.jpg|alt=A white, modern building|150x150px]] |Rotterdam, in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]] <small>{{coord|51|55|24|N|4|25|6|E|region:NL_type:landmark|name=Van Nellefabriek}}</small> |kulturali: (ii), (iv) |{{convert|6.94|ha|abbr=values|sortable=on}} |2014 |Il-fabbrika nbniet fis-snin 20 tas-seklu 20 bħala impjant tal-ipproċessar tal-ikel u tal-imballaġġ tal-kafè, tat-te u tat-tabakk. Ġiet iddisinjata minn[[Leendert van der Vlugt]] u tirrappreżenta kunċett ġdid ta' fabbrika, simbolu tal-kultura tal-Moderniżmu u tal-Funzjonaliżmu tal-perjodu bejn il-gwerer dinjin. Il-faċċati huma magħmulin mill-azzar u mill-[[ħadid]], biex il-ħaddiema jkollhom kemm jista' jkun dawl binhar. L-attivitajiet industrijali fil-fabbrika waqfu għalkollox fis-snin 90 tas-seklu 20, u l-proprjetà issa hija ġestita minn sid ġdid.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1441/|titlu=Van Nellefabriek|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- ![[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] |[[Stampa:Minières_néolithiques_de_silex_-_Spiennes_(1).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mini%C3%A8res_n%C3%A9olithiques_de_silex_-_Spiennes_(1).jpg|150x150px|View of the inside of the Spiennes mine]] |Spiennes, il-[[Belġju]] <small>{{coord|50|25|51|N|3|58|44|E|region:BE_type:landmark|name=Neolithic Flint Mines at Spiennes (Mons)}}</small> |kulturali: (i), (iii), (iv) |{{convert|172|ha|abbr=values|sortable=on}} |2000 |Il-minjieri taż-żnied [[Neolitiku|Neolitiċi]] ta' Spiennes huma l-ikbar minjieri Neolitiċi u l-iżjed bikrin tal-Ewropa, u jinsabu qrib il-villaġġ ta' Spiennes, fix-Xlokk ta' Mons, fil-Wallonja. Il-minjieri kienu attivi matul in-Neolitiku Nofsani u Aħħari (4300-2200 Q.K.).<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1006/|titlu=Neolithic Flint Mines at Spiennes &#x28;Mons&#x29;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- |[[New Lanark]] |[[Stampa:New_Lanark_buildings_2009.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:New_Lanark_buildings_2009.jpg|150x150px]] |New Lanark, in-Nofsinhar ta' Lanarkshire, l-[[Skozja|Iskozja]], ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|55|39|48|N|3|46|59|W|region:GB_type:landmark|name=New Lanark}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">UniLanSco</span> (ii), (iv), (vi) |{{convert|146|ha|abbr=values|sortable=on}} |2001 |Imqanqla mis-sistema tal-fabbriki ta' [[Richard Arkwright]] żviluppata fil-Wied ta' Derwent, il-komunità ta' New Lanark inħolqot sabiex jiġu pprovduti l-abitazzjonijiet lill-ħaddiema fil-fabbriki. Il-filantropu [[Robert Owen]] xtara s-sit u kkonvertih f'komunità mudell, li tipprovdi faċilitajiet pubbliċi u tal-edukazzjoni, u li tappoġġa r-riformi tal-fabbriki.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/429/|titlu=New Lanark|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] |[[File:Somain_-_Fosse_De_Sessevalle,_photochrome.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Somain_-_Fosse_De_Sessevalle,_photochrome.jpg|alt=A photochrome showing a large factory with two imposing smokestacks surrounded by bare landscape and miners houses.|150x150px]] |Nord-Pas de Calais, [[Franza]] <small>{{coord|50|27|45|N|3|32|46|E|region:FR_type:landmark|name=Nord-Pas de Calais Mining Basin}}</small> |kulturali: (ii), (iv), (vi) |{{convert|3943|ha|abbr=values|sortable=on}} |2012 |Pajsaġġ industrijali notevoli msawwar fi tliet sekli ta' estrazzjoni tal-faħam.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1360/|titlu=Nord-Pas de Calais Mining Basin|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |[[Katidral ta' Tournai|Katidral ta' Notre-Dame f'Tournai]] |[[File:Tournai_pan.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tournai_pan.jpg|alt=A grey stone cathedral with a central square tower flanked by 4 square towers. Surrounded by the red roofs of the old city.|150x150px]] |Tournai, il-[[Belġju]] <small>{{coord|50|36|22|N|3|23|21|E|region:BE_type:landmark|name=Notre-Dame Cathedral in Tournai}}</small> |kulturali: (ii), (iv) |{{convert|0.5|ha|abbr=values|sortable=on}} |2000 |Il-Katidral tal-Madonna ta' Tournai huwa knisja Kattolika Rumana, fid-Djoċesi ta' Tournai. Beda jinbena fis-seklu 12 fuq pedamenti saħansitra iktar antiki, u jikkombina x-xogħol ta' tliet perjodi ta' disinn b'effett li tassew jispikka: in-natura tqila u severa tan-navata Rumaneska tikkuntrasta ferm max-xogħol Tranżizzjonali tat-transett u l-Gotiku żviluppat għalkollox tal-kor. It-transett huwa l-iżjed parti distintiva tal-binja, bir-raggruppament ta' ħames kampnari u bi truf apsidali (semiċirkolari).<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1009/|titlu=Notre-Dame Cathedral in Tournai|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- |[[Bern|Belt Antika ta' Bern]] |[[Stampa:Bern_luftaufnahme.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bern_luftaufnahme.png|alt=Bern's old city as seen from across the Aare River|150x150px]] |[[Bern]], l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] <small> {{coord|46|56|53|N|7|27|1|E|region:CH_type:landmark|name=Old City of Bern}}</small> |kulturali: (iii) |{{convert|84684|ha|abbr=values|sortable=on}} |1983 |Bern ġiet stabbilita fis-seklu 12 fuq għolja mdawra mix-xmara Aare minn tliet naħat. Matul is-sekli, il-belt żviluppat skont kunċett tal-ippjanar eċċezzjonalment koerenti, u b'hekk żammet il-karattru oriġinali tagħha. Il-belt Medjevali esperjenzat l-introduzzjoni tal-funtani tal-ilma fis-seklu 16 u r-rinnovament u rikostruzzjoni tal-binjiet antiki fis-seklu 18.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/267/|titlu=Old City of Berne|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- |[[Edinburgu|Ċentru Storiku u Ġdid ta' Edinburgu]] |[[Stampa:Looking_down_Royal_Mile,_Edinburgh.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Looking_down_Royal_Mile,_Edinburgh.jpg|200x200px]] |[[Edinburgu]], l-[[Skozja|Iskozja]], ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|55|57|0|N|3|13|0|W|region:GB_type:landmark|name=Old and New Towns of Edinburgh}}</small> |kulturali: (ii), (iv) |{{Sort|0|&mdash;}} |1995 |Iċ-ċentru storiku antik ta' Edinburgu ġie stabbilit fil-Medju Evu, u ż-żona l-ġdida ġiet żviluppata fl-1767-1890. Hemm kuntrast bejn il-konfigurazzjoni tal-insedjamenti tal-Medju Evu u tal-perjodu modern. Il-konfigurazzjoni u l-arkitettura taż-żona l-ġdida, li d-disinjaturi tagħha kienu jinkludu lil [[William Chambers]] u lil [[William Playfair]], influwenzaw id-disinn urban Ewropew fis-sekli 18 u 19.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/728/|titlu=Old and New Towns of Edinburgh|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Regensburg|Ċentru Storiku ta' Regensburg bl-iStadtamhof]] |[[Stampa:Regensburg_Panorama.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Regensburg_Panorama.jpg|alt=Several early modern or medieval townhouses. From right to left, a pale green house, a large red house filling most of the picture, and a white house.|150x150px]] |[[Regensburg|<span style="display: none;">Germany</span>Regensburg]], il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|49|1|14|N|12|5|57|E|region:DE_type:landmark|name=Old Town of Regensburg with Stadtamhof}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerBavReg</span>(ii), (iii), (iv) |{{convert|183|ha|abbr=values|sortable=on}} |2006 |Din il-belt Medjevali fiha bosta binjiet notevoli li nbnew matul kważi żewġ millenji u jinkludu binjiet Rumani antiki, Rumaneski u Gotiċi. L-arkitettura tas-sekli 11 sa 13 ta' Regensburg ħolqot belt b'toroq dojoq u b'diversi binjiet għoljin. Tinkludi d-djar patrizjani u t-torrijiet Medjevali, għadd kbir ta' knejjes u monasteri, kif ukoll il-Pont tal-Ġebel tas-seklu 12. Regensburg kienet ċentru kummerċjali Ewropew fil-Medju Evu u ċentru politiku tal-Imperu Ruman Sagru li kkonverta għall-[[Protestantiżmu]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1155/|titlu=Old town of Regensburg with Stadtamhof|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- ![[Palazz ta' Schönbrunn|Palazz u Ġonna ta' Schönbrunn]] |[[Stampa:Schloss_Schönbrunn_Wien_2014_(Zuschnitt_2).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Schloss_Sch%C3%B6nbrunn_Wien_2014_(Zuschnitt_2).jpg|150x150px]] |[[Vjenna]], l-[[Awstrija]] <small>{{coord|48|11|12|N|16|18|48|E|region:AT_type:landmark|name=Palace and Gardens of Schönbrunn}}</small> |kulturali: (i), (iv) |{{convert|186|ha|abbr=values|sortable=on}} |1996 |Il-Palazz ta' Schönbrunn kien ir-residenza tal-imperaturi [[Asburgi]] mis-seklu 18 sal-1918. Inbena bl-istil [[Rokokò]] bħala proġett unifikat waħdieni. Ġie ddisinjat mill-[[Arkitett|arkitetti]] [[Johann Bernhard Fischer von Erlach]] u [[Nicolaus Pacassi]] u huwa s-sit bl-iktar żu li ilu jopera b'mod kontinwu fid-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/786/|titlu=Palace and Gardens of Sch&ouml;nbrunn|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-22}}</ref> |- |[[Palazz ta' Fontainebleau|Palazz u Park ta' Fontainebleau]] |[[File:Chateau_Fontainebleau.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chateau_Fontainebleau.jpg|alt=A long three- and four-story ornate building with manicured lawns in front.|150x150px]] |Fontainebleau, [[Franza]] <small>{{coord|48|24|7|N|2|41|53|E|region:FR_type:landmark|name=Palace and Park of Fontainebleau}}</small> |kulturali: (ii), (vi) |{{convert|144|ha|abbr=values|sortable=on}} |1981 |Il-loġġa tal-kaċċa rjali Medjevali ta' Fontainebleau, li kienet tintuża mir-rejiet ta' Franza mis-seklu 12, ġiet ittrasformata, imkabbra u mżejna fis-seklu 16 minn [[François I]], li ried jikkonvertiha f'"[[Ruma]] ġdida". Il-binja hija mdawra b'park enormi u żżewweġ flimkien elementi artistiċi Rinaxximentali u Franċiżi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/160/|titlu=Palace and Park of Fontainebleau|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |[[Palazz ta' Versailles|Palazz u Park ta' Versailles]] |[[File:Versailles_Palace.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Versailles_Palace.jpg|alt=A courtyard with two wings of the ornate, two-story brick-and-stone palace coming from the right and left with the third side of the palace in the center.|150x150px]] |Versailles, [[Franza]] <small>{{coord|48|48|18|N|2|7|10|E|region:FR_type:landmark|name=Palace and Park of Versailles}}</small> |kulturali: (i), (ii), (vi) |{{convert|1070|ha|abbr=values|sortable=on}} |1979 |Il-Palazz ta' Versailles kien ir-residenza prinċipali tar-rejiet Franċiżi minn żmien Lwiġi XIV sa żmien [[Lwiġi XVI ta' Franza|Lwiġi XVI]]. Ġie mżejjen minn diversi ġenerazzjonijiet ta' arkitetti, skulturi u arkitetti pajsaġġistiċi, u serva bħala mudell ta' residenza rjali ideali fl-Ewropa għal iżjed minn seklu.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/83/|titlu=Palace and Park of Versailles|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] |[[Stampa:P1190390_Potsdam_sans_souci_rwk-2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:P1190390_Potsdam_sans_souci_rwk-2.jpg|alt=Single story pale yellow ornate palace stretching from the left foreground to the right background.|150x150px]] |[[Berlin]] u Potsdam, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|52|23|59|N|13|1|59|E|region:DE_type:landmark|name=Palaces and Parks of Potsdam and Berlin}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerBer4</span>(i), (ii), (iv) |{{convert|2064|ha|abbr=values|sortable=on}} |1990 |Dan is-sit fih 500 ettaru ta' parks u 150 binja li nbnew bejn l-1730 u l-1916. Huwa estiż fid-distrett ta' Berlin-Zehlendorf, bil-palazzi u l-parks tul ix-xtut tax-xmara Havel u l-Lag ta' Glienicke. [[Voltaire]] qagħad fil-[[Palazz ta' Sans-Souci]], li nbena taħt [[Federiku II]] bejn l-1745 u l-1747.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/532/|titlu=Palaces and Parks of Potsdam and Berlin|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- |[[Pariġi]], ix-Xtut tax-Xmara Seine |[[Stampa:The_Seine_as_seen_from_the_Eiffel_Tower,_June_2002.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Seine_as_seen_from_the_Eiffel_Tower,_June_2002.jpg|nofs|100x100px]] |[[Pariġi]], [[Franza]] <small>{{coord|48|51|30|N|2|17|39|E|region:FR_type:landmark|name=Paris, Banks of the Seine}}</small> |kulturali: (i), (ii), (iv) |{{convert|365|ha|abbr=values|sortable=on}} |1991 |Ix-xmara Seine tgħaddi mill-qalba ta' Pariġi. Maż-żewġ naħat tax-xtut tax-xmara hemm bosta mill-attrazzjonijiet l-iktar famużi ta' Pariġi, inkluż il-[[Louvre]], it-[[Torri Eiffel]], Place de la Concorde, il-Katidral ta' Notre-Dame, is-Sainte Chapelle u l-Grand u l-Petit Palais. L-arkitettura u d-disinn ta' Haussmann bi [[Pjazza|pjazez]] u b'toroq wesgħin bis-siġar influwenzaw l-ippjanar tal-bliet tas-sekli 19 u 20 fid-dinja kollha.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/600/|titlu=Paris, Banks of the Seine|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-28}}</ref> |- |[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] |[[Stampa:Wieskirche_Luftaufnahme_(2020).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wieskirche_Luftaufnahme_(2020).jpg|alt=Ornate church interior, looking toward the entrance. The interior is white, the doors flanked by two pairs of columns which stretch to the richly painted ceiling. Above the entrance is the church's pipe organ.|150x150px]] |<span style="display: none;">Germany</span>Steingaden, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|47|40|52.6|N|10|54|0.5|E|region:DE_type:landmark|name=Pilgrimage Church of Wies}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerSte</span> (i), (iii) |{{convert|0.1|ha|abbr=values|sortable=on}} |1983 |Il-Knisja ta' Wies (1745-1754) hija [[frott]] ix-xogħol tal-arkitett [[Dominikus Zimmermann]] u hija kapulavur tar-Rokokò Bavarjan.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/271/|titlu=Pilgrimage Church of Wies|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-28}}</ref> |- |Place Stanislas, Place de la Carrière u Place d'Alliance f'[[Nancy]] |[[File:Nancy,_Place_Stanislas,_E.Héré,_1752-60.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nancy,_Place_Stanislas,_E.H%C3%A9r%C3%A9,_1752-60.jpg|alt=Ornate stone buildings with one two-story building from the left, foreground to the left midground. A two-story building covers the background.|150x150px]] |[[Nancy]], [[Franza]] <small>{{coord|48|41|37|N|6|10|59|E|region:FR_type:landmark|name=Place Stanislas, Place de la Carrière and Place d'Alliance in Nancy}}</small> |kulturali: (i), (iv) |{{convert|7|ha|abbr=values|sortable=on}} |1983 |Nancy hija l-eqdem eżempju ta' belt kapitali mibnija b'mod sħiħ u fuq prinċipji moderni. Inbniet bejn l-1752 u l-1756 minn tim brillanti mmexxi mill-arkitett [[Héré]] u hija famuża għal għadd armonjuż ta' spazji assjali li żviluppa, estiżi minn Place Stanislas sal-Palais du Gouvernement.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/229/|titlu=Place Stanislas, Place de la Carri&egrave;re and Place d&#x27;Alliance in Nancy|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |[[Mużew ta' Plantin-Moretus|Kumpless ta' Plantin-Moretus]] |[[File:Library_of_Plantin-Moretus_Museum_in_Antwerp.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Library_of_Plantin-Moretus_Museum_in_Antwerp.jpg|alt=Library with dark wood bookcases and scattered stone busts.|150x150px]] |Anversa, il-[[Belġju]] <small>{{coord|51|13|6|N|4|23|52|E|region:BE_type:landmark|name=Plantin-Moretus House-Workshops-Museum Complex}}</small> |kulturali: (ii), (iii), (iv), (vi) |{{convert|0.23|ha|abbr=values|sortable=on}} |2005 |Il-Mużew ta' Plantin-Moretus huwa mużew f'Anversa dwar l-istampar bikri u modern inġenerali u l-istampaturi famużi [[Christophe Plantin]] u [[Jan Moretus]] b'mod partikolari. Il-binja hija l-eks residenza tagħhom u stabbiliment tal-istampar, l-Istamperija ta' Plantin, fil-Vrijdagmarkt (is-Suq tal-Ġimgħa).<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1185/|titlu=Plantin-Moretus House-Workshops-Museum Complex|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- |[[Akkwedott ta' Pontcysyllte|Akkwedott u Kanal ta' Pontcysyllte]] |[[Stampa:WalesC0047.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:WalesC0047.jpg|150x150px]] |Trevor, Wrexham, [[Wales]] u Shropshire, l-Ingilterra, ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|52|58|13|N|3|5|16|W|region:GB_type:landmark|name=Pontcysyllte Aqueduct and Canal}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">UniWreWal</span> (i), (ii), (iv) |{{convert|105|ha|abbr=values|sortable=on}} |2009 |L-akkwedott inbena għall-Kanal ta' Ellesmere fuq il-Wied ta' Dee. L-akkwedott tlesta matul ir-Rivoluzzjoni Industrijali u ġie ddisinjat mill-inġinier Skoċċiż [[Thomas Telford]], bl-użu innovattiv tal-ħadid ferrobattut u fondut, li influwenza l-inġinerija ċivili madwar id-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1303/|titlu=Pontcysyllte Aqueduct and Canal|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Pont du Gard]] (akkwedott [[Imperu Ruman|Ruman]]) |[[File:Pont_du_Gard_BLS.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pont_du_Gard_BLS.jpg|alt=A stone aqueduct consisting of three levels with many arches crosses a river.|150x150px]] |Vers-Pont-du-Gard, [[Franza]] <small>{{coord|43|56|50|N|4|32|7|E|region:FR_type:landmark|name=Pont du Gard (Roman Aqueduct)}}</small> |kulturali: (i), (iii), (iv) |{{convert|0.33|ha|abbr=values|sortable=on}} |1985 |Il-Pont du Gard inbena ftit qabel l-era Kristjana f'Ruma sabiex l-akkwedott ta' [[Nîmes]] (li hu twil kważi 50 kilometru (31 mil)) ikun jista' jaqsam ix-xmara Gard. L-arkitetti u l-inġinieri idrawliċi Rumani li ddisinjaw dan il-pont ħolqu kapulavur tekniku u artistiku. Il-pont huwa twil kważi 50 metru (160 pied) fuq tliet livelli; l-itwal minnhom huwa 275 metru (902 piedi).<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/344/|titlu=Pont du Gard &#x28;Roman Aqueduct&#x29;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-28}}</ref> |- |[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali madwar l-Alpi]]* |[[File:D-BW-Uhldingen-Mühlhofen_-_Pfahlbaumuseum_-_Haus_Schussenried.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:D-BW-Uhldingen-M%C3%BChlhofen_-_Pfahlbaumuseum_-_Haus_Schussenried.jpg|alt=Reconstruction of a pile house at the Pfahlbau Museum Unteruhldingen on Lake Constance in Germany|150x150px]] |l-[[Awstrija]], [[Franza]], il-[[Ġermanja]], l-[[Italja]], is-[[Slovenja]] u l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] <small>{{coord|47|16|42|N|8|12|27|E|region:CH_type:landmark|name=Prehistoric Pile Dwellings around the Alps}}</small> |kulturali: (iv), (v) |{{convert|3961|ha|abbr=values|sortable=on}} |2011 |Dan is-sit transnazzjonali (kondiviż bejn l-Awstrija, Franza, l-Italja, il-Ġermanja, is-Slovenja u l-Iżvizzera) fih 111-il sit individwali bil-fdalijiet ta' abitazzjonijiet preistoriċi bil-puntali ta' insedjamenti preistoriċi madwar l-Alpi, li nbnew mill-5000 sal-500 Q.K. f'xifer il-lagi, ix-xmajjar jew l-artijiet mistagħdra. Fihom minjiera ta' informazzjoni dwar il-ħajja u l-kummerċ fil-kulturi agrarji [[Neolitiku|Neolitiċi]] u ta' Żmien il-Bronż fl-Ewropa Alpina.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1363/|titlu=Prehistoric Pile Dwellings around the Alps|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |[[Lascaux|Siti Preistoriċi u Għerien Impittra tal-Wied ta' Vézère]] |[[File:Lascaux2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lascaux2.jpg|alt=Cave painting of a dun horse.|150x150px]] |Lascaux, [[Franza]] <small>{{coord|45|3|27|N|1|10|12|E|region:FR_type:landmark|name=Prehistoric Sites and Decorated Caves of the Vézère Valley}}</small> |kulturali: (i), (iii) |{{Sort|0|&mdash;}} |1979 |Il-Wied ta' Vézère fih 147 sit preistoriku li jmorru lura għall-Paleolitiku u 25 għar imżejjen. L-iżjed skoperti interessanti huma l-għerien impittra, speċjalment dak ta' Lascaux. L-iskoperta tiegħu fl-1940 kienet ta' importanza kbira għall-istorja tal-arti preistorika. Ix-xeni tal-kaċċa juru xi 100 figura ta' annimali b'kuluri u b'dettalji notevoli.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/85/|titlu=Prehistoric Sites and Decorated Caves of the V&eacute;z&egrave;re Valley|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-29}}</ref> |- |[[Provins]], ir-Raħal tal-Fieri Medjevali |[[File:Provins_Tour_Cesar.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Provins_Tour_Cesar.jpg|alt=A grey stone castle rises above a stone retaining wall. The central, octagonal tower is flanked by two round towers.|150x150px]] |Provins, [[Franza]] <small>{{coord|48|33|35|N|3|17|56|E|region:FR_type:landmark|name=Provins, Town of Medieval Fairs}}</small> |kulturali: (ii), (iv) |{{convert|108|ha|abbr=values|sortable=on}} |2001 |Ir-raħal Medjevali ffortifikat ta' Provins jinsab fl-eks territorju tal-Kontijiet setgħana ta' Champagne. Kien ċentru ta' fieri internazzjonali u tal-industrija tas-suf. Ħafna partijiet mir-raħal inbnew speċjalment għall-fieri u għas-swieq.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/873/|titlu=Provins, Town of Medieval Fairs|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |[[Pirinej-Monte Perdido|Pirenej-Monte Perdido]]* |[[File:Punta Treserols y Mallo de Marmorés.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Punta Treserols y Mallo de Marmorés.jpg|alt=Monte Perdido (left) and Cilindro de Marboré (right)|150x150px]] |Hautes-Pyrénées, [[Franza]] u l-Provinċja ta' Huesca, [[Spanja]] <small>{{coord|42|41|8|N|0|0|2|E|region:ES_type:landmark|name=Pyrénées - Mont Perdu}}</small> |imħallat: (iii), (iv), (v), (vii), (viii) |{{convert|30639|ha|abbr=values|sortable=on}} |1997 |Is-sit jinkludi l-katina muntanjuża tal-Pirinej tul il-fruntiera bejn Spanja u Franza. Il-parti Spanjola fiha tnejn mill-ikbar kanjons fl-Ewropa, filwaqt li n-naħa Franċiża fiha tliet ''cirques'' kbar. Dan huwa sit transnazzjonali kondiviż ma' Spanja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/773/|titlu=Pyr&eacute;n&eacute;es - Mont Perdu|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |Il-Linji tal-[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] fil-Pajsaġġi ta' [[Albula]] / [[Bernina]]* |[[File:GlacierAlbula.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:GlacierAlbula.jpg|alt=The Glacier Express train in the Albula Valley.|150x150px]] |Graubünden, l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] u Tirano, l-[[Italja]] <small> {{coord|46|29|54|N|9|50|47|E|region:CH_type:landmark|name=Rhaetian Railway}}</small> |kulturali: (ii) (iv) |{{convert|109386|ha|abbr=values|sortable=on}} |2008 |Il-linji tal-Kumpanija Ferrovjarja Retika fil-pajsaġġi ta' Albula u Bernina huma żewġ linji ferrovjarji storiċi li jaqsmu l-[[Alpi]] Żvizzeri. Inbnew fil-bidu tas-seklu 20 biex jipprovdu rottat rapida u faċli lejn bosta insedjamenti Alpini li qabel kienu iżolati. Sabiex il-linji ferrovjarji nbnew, kellhom jingħelbu sfidi tekniċi permezz ta' pontijiet, galleriji u mini. Is-sit huwa kondiviż mal-Iżvizzera.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1276/|titlu=Rhaetian Railway in the Albula / Bernina Landscapes|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- |[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] |[[File:Rietveld_Schröderhuis_HayKranen-20.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rietveld_Schr%C3%B6derhuis_HayKranen-20.JPG|alt=Modern house of white and grey flat, angular concrete surfaces. The modern house is attached to several older, traditional houses.|150x150px]] |Utrecht, in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]] <small>{{coord|52|5|7|N|5|8|50|E|region:NL_type:landmark|name=Rietveld Schröder House}}</small> |kulturali: (i), (ii) |{{Sort|0|&mdash;}} |2000 |Id-Dar ta' Rietveld Schröder inbniet fl-1924. Ġiet ikkummissjonata minn [[Truus Schröder]]-Schräder u ġiet iddisinjata minn [[Gerrit Thomas Rietveld]]. Id-dar hija waħda mill-iżjed eżempji magħrufa tal-moviment ''De Stijl''. Tesa' familja żgħira waħda u għandha arranġament spazjali intern flessibbli, li kien jippermetti li jsiru bidliet gradwali maż-żmien skont il-bidliet fil-funzjonijiet. Fis-snin 70 u 80 tas-seklu 20 ġiet irrestawrata bir-reqqa għall-istat oriġinali tagħha u minn dak iż-żmien 'l hawn ġiet ippreservata bħala mużew.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/965/|titlu=Rietveld Schr&ouml;derhuis &#x28;Rietveld Schr&ouml;der House&#x29;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- |[[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] |[[Stampa:Porta_Nigra_morgens_(100MP).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Porta_Nigra_morgens_(100MP).jpg|alt=Ruins of brick bath house, only one wall and about a dozen arches are still visible|150x150px]] |<span style="display: none;">Germany</span>Trier, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|49|45|0|N|6|37|59|E|region:DE_type:landmark|name=Roman Monuments, Cathedral of St. Peter and Church of Our Lady in Trier}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerTri</span> (i), (iii),(iv), (vi) |{{Sort|0|&mdash;}} |1986 |Il-kolonja Rumana fi Trier ġiet stabbilita fis-seklu 1 W.K. Kibret f'belt ewlenija u saret waħda mill-bliet kapitali tat-Tetrarkija fl-aħħar tas-seklu 3. Ħafna mill-istrutturi ta' żmien ir-Rumani għadhom preżenti fi Trier. Il-katidral huwa l-eqdem knisja fil-Ġermanja, peress li nbena fuq il-fdalijiet tal-binjiet Rumani ta' Massiminu ta' Trier fit-329-346.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/367/|titlu=Roman Monuments, Cathedral of St Peter and Church of Our Lady in Trier|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- |[[Teatru Ruman ta' Orange|Teatru Ruman]] u l-Madwar u l-"[[Arkata Trijonfali ta' Orange|Arkata Trijonfali]]" ta' Orange |[[File:3755_DSC_0425.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:3755_DSC_0425.JPG|alt=A mostly intact Roman amphitheater with a large wall behind the stage.|150x150px]] |Orange, [[Franza]] <small>{{coord|44|8|9|N|4|48|30|E|region:FR_type:landmark|name=Roman Theatre and its Surroundings and the "Triumphal Arch" of Orange}}</small> |kulturali: (iii), (vi) |{{convert|9.45|ha|abbr=values|sortable=on}} |1981 |It-teatru antik ta' Orange huwa wieħed mill-iżjed ippreservati tajjeb fost it-teatri Rumani l-kbar madwar id-dinja. It-teratru għandu faċċata intatta ta' 103 metri (338 pied). L-arkata Rumana nbniet bejn l-10 W.K. u l-25 W.K. bħala arkata trijonfali matul ir-renju ta' [[Awgustu]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/163/|titlu=Roman Theatre and its Surroundings and the &quot;Triumphal Arch&quot; of Orange|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |[[Rotot ta' Santiago de Compostela fi Franza]] |[[File:Cathedrale_Saint_Andre_Bordeaux.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cathedrale_Saint_Andre_Bordeaux.jpg|alt=A cathedral in white stone. The west façade has a single entrance with a monumental rose window above it. The entrance and rose window are flanked on each side by a gothic bell tower and spire.|150x150px]] |diversi siti madwar [[Franza]] <small>{{coord|45|11|3|N|0|43|23|E|region:FR_type:landmark|name=Routes of Santiago de Compostela in France}}</small> |kulturali: (ii), (iv), (vi) |{{Sort|0|&mdash;}} |1998 |Is-sit jikkonsisti minn għadd ta' knejjes u sptarijiet li huma postijiet marbuta mal-[[pellegrinaġġ ta' San Ġakbu]] lejn [[Santiago de Compostela]] fil-Punent ta' [[Spanja]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/868/|titlu=Routes of Santiago de Compostela in France|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |[[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] |[[File:Kew_Gardens_Palm_House,_London_-_July_2009.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kew_Gardens_Palm_House,_London_-_July_2009.jpg|alt=A large greenhouse with rounded ends and sides sits in the middle of groomed grass and flower beds.|150x150px]] |[[Londra]], l-Ingilterra, ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|51|28|55|N|0|17|39|E|region:GB_type:landmark|name=Royal Botanic Gardens, Kew}}</small> |kulturali: (ii), (iii), (iv) |{{convert|132|ha|abbr=values|sortable=on}} |2003 |Maħluqa fl-1759, il-Ġonna ta' Kew influwenti ġew iddisinjati minn [[Charles Bridgeman]], [[William Kent]], [[Capability Brown]], u [[William Chambers]]. Il-ġonna ntużaw għall-istudju tal-[[botanika]] u tal-[[ekoloġija]] u avvanzaw il-fehim tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1084/|titlu=Royal Botanic Gardens, Kew|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |Mis-[[Salini l-Kbar ta' Salins-les-Bains]] għas-[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]], il-Produzzjoni tal-Melħ fis-Salini |[[File:France_arc_et_senas_saline_royal_main_building_1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:France_arc_et_senas_saline_royal_main_building_1.jpg|alt=A large neo-classical white stone building, the triangular pediment is supported by six rough pillars.|150x150px]] |Arc-et-Senans u Salins-les-Bains, [[Franza]] <small>{{coord|46|56|15|N|5|52|35|E|region:FR_type:landmark|name=Royal Saltworks of Arc-et-Senans}}</small> |kulturali: (i), (ii), (iv) |{{convert|10.48|ha|abbr=values|sortable=on}} |1982 |Dan is-sit jikkonsisti minn żewġ salini. Is-Salini Rjali ta' Arc-et-Senans inbnew fl-1775 matul ir-renju ta' Lwiġi XVI. Inbnew skont il-prinċipji tal-Illuminiżmu, b'organizzazzjoni u b'konfigurazzjoni razzjonali. Is-Salini l-Kbar ta' Salins-les-Bains kienu attivi għal mill-inqas 1,200 sena sal-1962. Dawn is-salini tal-aħħar għandhom gallerija taħt l-art mis-seklu 13 flimkien ma' pompa idrawlika u binja għall-bojler tas-seklu 19. Mill-1780 sal-1895, l-ilma mielaħ tas-salini kien jgħaddi minn 21 kilometru (13-il mil) ta' pajpijiet tal-injam biex jasal sas-Salini Rjali ta' Arc-et-Senans.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/203/|titlu=From the Great Saltworks of Salins-les-Bains to the Royal Saltworks of Arc-et-Senans, the Production of Open-pan Salt|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |[[Saltaire]] |[[Stampa:Saltaire_from_Leeds_and_Liverpool_Canal.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Saltaire_from_Leeds_and_Liverpool_Canal.jpg|150x150px]] |Saltaire, Shipley, il-Punent ta' Yorkshire, l-Ingilterra, ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|53|50|21|N|1|47|18|W|region:GB_type:landmark|name=Saltaire}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">United Kingdom</span> (ii), (iv) |{{convert|20|ha|abbr=values|sortable=on}} |2001 |Saltaire ġie stabbilit mis-sid tal-fabbrika [[Titus Salt]] bħala villaġġ mudell għall-ħaddiema tiegħu. Is-sit, li jinkludi l-Fabbrika ta' Salts, joħroġ fid-dieher binjiet pubbliċi għall-abitanti u kien eżempju tal-paternaliżmu tas-seklu 18.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1028/|titlu=Saltaire|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Schokland|Schokland u l-inħawi tal-madwar]] |[[Stampa:Schokland_luchtfoto.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Schokland_luchtfoto.jpg|alt=Partially flooded fields, view from above|150x150px]] |Noordoostpolder, Flevoland, in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]] <small>{{coord|52|38|19|N|5|46|18|E|region:NL_type:landmark|name=Schokland and Surroundings}}</small> |kulturali: (iii), (v) |1,306 (3,230) |1995 |Schokland toħroġ fid-dieher kif in-nies tan-Netherlands kienu qed jitħabtu kontra l-baħar. Hija [[peniżola]] li kienet ġiet abitata fiż-żminijiet preistoriċi, saret gżira fis-seklu 15, sa ma nbelgħet għalkollox miz-Zuiderzee fl-1859. In-Noordoostpolder inħoloq fis-snin 40 tas-seklu 20 u b'konsegwenza ta' dan Schokland ġiet irkuprata.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/739/|titlu=Schokland and Surroundings|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- |[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja Ferrovjarja ta' Semmering]] |[[Stampa:Breitenstein_-_Semmeringbahn,_Viadukt_Kalte_Rinne.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Breitenstein_-_Semmeringbahn,_Viadukt_Kalte_Rinne.JPG|150x150px]] |Gloggnitz, Semmering, Styria, l-[[Awstrija]] <small>{{coord|47|38|56|N|15|49|41|E|region:AT_type:landmark|name=Semmering railway}}</small> |kulturali: (ii), (iv) |156 (390) |1998 |Il-linja ferrovjarja ta' Semmering inbniet bejn l-1848 u l-1854 u tkopri 41 kilometru ta' ktajjen muntanjużi. Dan il-proġett twettaq fil-bidu tal-perjodu tal-kostruzzjoni tal-linji ferrovjarji u kellu bżonn għadd ta' innovazzjonijiet. Il-mini, il-vijadotti u xogħlijiet oħra għadhom jintużaw sa żminijietna.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/785/|titlu=Semmering Railway|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-22}}</ref> |- |[[Kanali ta' Amsterdam|Kanali ta' Amsterdam tas-seklu 17 fis-Singelgracht]] |[[Stampa:Amsterdam_airphoto.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Amsterdam_airphoto.jpg|alt=Channels of Amsterdam from above|150x150px]] |[[Amsterdam]], in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]] <small>{{coord|52|21|54|N|4|53|16|E|region:NL_type:landmark|name=Seventeenth-Century Canal Ring Area of Amsterdam inside the Singelgracht}}</small> |kulturali: (i), (ii), (iv) |198 (490) |2010 |Id-Distrett tal-Kanali ta' Amsterdam ġie ddisinjat fl-aħħar tas-seklu 16 u nbena fis-[[seklu 17]], bħala belt portwali artifiċjali ġdida għalkollox. Il-kanali huma stabbiliti bħala arki konċentriċi, b'intersezzjonijiet ta' mogħdijiet tal-ilma u ta' toroq radjali. Il-maġġoranza tad-djar li nbnew fis-sekli 17 u 18 ġew ippreservati, filwaqt li l-istrutturi ċivili u idrawliċi antiki ġeneralment ġew sostitwiti. Fis-sekli 17 u 18, Amsterdam kienet meqjusa bħala mudell ta' referenza għal diversi proġetti madwar id-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1349/|titlu=Seventeenth-Century Canal Ring Area of Amsterdam inside the Singelgracht|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- |[[Skellig Michael]] |[[Stampa:Skellig_Michael03(js).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Skellig_Michael03(js).jpg|alt=Skellig Michael, a rocky islet in the sea|150x150px]] |il-Kontea ta' Kerry, l-[[Irlanda]] <small>{{coord|51|46|19|N|10|32|19|W|region:IE_type:landmark|name=Sceilg Mhichíl}}</small> |kulturali: (iii), (iv) |22 (54) |1996 |Il-monasteru [[Ċeltiċi|Ċeltiku]], li jinsab kważi fil-quċċata ta' gżira tal-blat b'għamla ta' piramida, x'aktarx li ġie stabbilit fis-seklu 7. Għal 600 sena kien ċentru tal-ħajja monastika għall-patrijiet Kristjani Irlandiżi. Minħabba li huwa tassew remot, qabel dan l-aħħar ma tantx kienu jżuruh viżitaturi, u għalhekk is-sit ġie ppreservat tajjeb ħafna. Il-kundizzjonijiet ferm spartani fil-monasteru juru l-istil ta' ħajja axxetiku pprattikat mill-Kristjani Irlandiżi bikrin. Il-patrijiet kienu jgħixu f'għorfiet tal-ġebel b'għamla ta' "xehda"(''clocháns''), li jinsabu fil-quċċata ta' rdumijiet kważi vertikali.<ref name=":13">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/757/|titlu=Sceilg Mhich&iacute;l|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-21}}</ref> |- |[[Speicherstadt]] u d-Distrett ta' Kontorhaus |[[Stampa:Hamburg-090613-0266-DSC_8363-Speicherstadt.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hamburg-090613-0266-DSC_8363-Speicherstadt.jpg|150x150px]] |[[Amburgu]], il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|53|32|36|N|9|59|31|E|region:DE_type:landmark|name=Speicherstadt}}</small> |kulturali: (iv) |26 (64) |2015 |L-iSpeicherstadt u d-distrett ta' Kontorhaus fil-qrib huma żewġ żoni urbani b'densità ta' bini fiċ-ċentru tal-belt portwali ta' Amburgu. L-iSpeicherstadt, oriġinarjament żviluppata fuq grupp ta' gżejjer dojoq fix-xmara Elbe bejn l-1885 u l-1927, ġiet parzjalment mibnija mill-ġdid mill-1949 sal-1967. Hija waħda mill-ikbar kumplessi storiċi koerenti ta' mħażen portwali fid-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1467/|titlu=Speicherstadt and Kontorhaus District with Chilehaus|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- |[[Katidral ta' Speyer]] |[[Stampa:Speyer_-_Altstadt_-_Dom_-_Ansicht_der_Ostfassade.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Speyer_-_Altstadt_-_Dom_-_Ansicht_der_Ostfassade.jpg|alt=Looking toward the choir of a brick Romanesque cathedral. The twin bell towers, the transept crossing dome, and the roof are green copper.|150x150px]] |<span style="display: none;">Germany</span>Speyer, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|49|19|0|N|8|26|35|E|region:DE_type:landmark|name=Speyer Cathedral}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerSpe</span> (ii) |— |1981 |Il-Katidral Rumanesk ta' Speyer ġie stabbilit minn [[Konrad II]] fl-1030 u ġie mmudellat mill-ġdid fl-aħħar tas-seklu 11. Kien wieħed mill-iżjed katidrali Rumaneski grandjużi fl-Imperu Ruman Sagru u l-post tad-dfin tal-imperaturi Ġermaniżi għal kważi 300 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/168/|titlu=Speyer Cathedral|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- |[[St. Kilda]] |[[Stampa:St_Kilda_Village_Bay.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:St_Kilda_Village_Bay.jpg|150x150px]] |St Kilda, l-[[Skozja|Iskozja]], ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|57|49|2|N|8|34|36|W|region:GB_type:landmark|name=St Kilda}}</small> |imħallat:(iii), (v),(vii), (ix), (x) |24,201 (59,800) |1986 |Għalkemm abitat għal iktar minn 2,000 sena, l-[[arċipelagu]] iżolat ta' St. Kilda ilu ma jkollu residenti permanenti mill-1930. Il-wirt uman tal-gżejjer jinkludi diversi karatteristiċi arkitettoniċi mill-perjodi storiċi u preistoriċi. St. Kilda huwa post tat-tnissil għal bosta speċijiet ta' għasafar tal-baħar importanti, inkluż l-ikbar kolonja ta' suli u sa 136,000 par ta' purċinelli tal-baħar.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/387/|titlu=St Kilda|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |Katidral ta' Santa Marija u l-Knisja ta' [[Arkanġlu Mikiel|San Mikiel]] f'[[Hildesheim]] |[[Stampa:Hildesheimer_Dom_2015.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hildesheimer_Dom_2015.JPG|alt=A romanesque stone cathedral, view of the north side. The green copper dome over the transept crossing is visible.|150x150px]] |[[Hildesheim|<span style="display: none;">Germany</span>Hildesheim]], il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|52|9|10.008|N|9|56|38.004|E|region:DE_type:landmark|name=St Mary's Cathedral and St Michael's Church at Hildesheim}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerHil</span> (i), (ii), (iii) |0.58 (1.4) |1985 |Is-sit jikkonsisti minn żewġ knejjes f'Hildesheim. Il-Knisja Rumaneska Ottonjana ta' San Mikiel inbniet bejn l-1010 u l-1020. Fuq ġewwa l-knisja mżejna b'saqaf tal-injam notevoli, xogħol impitter tal-istukko, u bil-Kolonna ta' Bernward. It-teżori tal-Katidral Rumanesk ta' Hildesheim jinkludu l-Bibien ta' Bernward, il-kandilabru ta' Hezilo, il-kandilabru ta' Azelin u teżori oħra.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/187/|titlu=St Mary&#x27;s Cathedral and St Michael&#x27;s Church at Hildesheim|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- ![[Palazz ta' Stoclet]] |[[Stampa:Woluwe-St-Pierre_-_Hoffmann_050917_(1).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Woluwe-St-Pierre_-_Hoffmann_050917_(1).jpg|150x150px|Exterior of the Stoclet Palace]] |[[Brussell]], il-[[Belġju]] <small>{{coord|50|50|6|N|4|24|58|E|region:BE_type:landmark|name=Stoclet House}}</small> |kulturali: (i), (ii) |{{convert|0.86|ha|abbr=values|sortable=on}} |2009 |Il-Palazz ta' Stoclet kien villa privata li nbniet mill-arkitett [[Josef Hoffmann]] bejn l-1905 u l-1911 fi Brussell, għall-bankier li kien iħobb l-[[arti]], [[Adolphe Stoclet]]. Kienet waħda mill-iżjed djar privati lussużi u raffinati tas-seklu 20 u ġiet imżejna b'mod lussuż fuq ġewwa, inkluż b'xogħlijiet tal-artist [[Gustav Klimt]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1298/|titlu=Stoclet House|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- |[[Stonehenge|Stonehenge, Avebury u Siti Assoċjati]] |[[Stampa:Stonehenge_back_wide.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Stonehenge_back_wide.jpg|150x150px]] |Wiltshire, l-Ingilterra, ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|51|10|44|N|1|49|31|W|region:GB_type:landmark|name=Stonehenge, Avebury and Associated Sites}}</small> |kulturali: (i), (ii), (iii) |{{convert|4985|ha|abbr=values|sortable=on}} |1986 |Is-siti Neolitiċi ta' Avebury u ta' Stonehenge huma tnejn mill-ikbar monumenti megalitiċi u l-iktar famużi fid-dinja. Huma marbuta mal-interazzjoni tal-bniedem mal-ambjent. L-iskop tal-monumenti megalitiċi ilu sors ta' spekulazzjoni, b'suġġerimenti li jvarjaw minn skopijiet ċerimonjali għall-interpretazzjoni kożmika. Is-"siti assoċjati" jinkludu Silbury Hill, Beckhampton Avenue, u West Kennet Avenue.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/373/|titlu=Stonehenge, Avebury and Associated Sites|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Strasburgu]] – Mill-Grande Île san-Neustadt |[[File:Absolute_ponts_couverts_02.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Absolute_ponts_couverts_02.jpg|alt=A pair of rectangular medieval stone towers guard both banks of a river and the stone bridge that stretches between them.|150x150px]] |[[Strasburgu]], [[Franza]] <small>{{coord|48|34|53|N|7|43|48|E|region:FR_type:landmark|name=Strasbourg – Grande île}}</small> |kulturali: (i), (ii), (iv) |{{convert|183|ha|abbr=values|sortable=on}} |1988 |Il-Grande Ile (Gżira Kbira) hija ċ-ċentru storiku tal-belt kapitali tal-Alsace u tinkludi għadd ta' binjiet storiċi. Uħud mill-iktar notevoli jinkludu l-katidral, l-erba' knejjes antiki u l-Palais Rohan (l-eks residenza tal-prinċpijiet-isqfijiet).<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/495/|titlu=Strasbourg, Grande-&Icirc;le and Neustadt|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |[[Park Irjali ta' Studley]] inkluż il-Fdalijiet tal-Abbazija ta' Fountains |[[Stampa:Fountains_Abbey,_Yorkshire,_UK_-_Diliff.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fountains_Abbey,_Yorkshire,_UK_-_Diliff.jpg|150x150px]] |North Yorkshire, l-Ingilterra, ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|54|6|58|N|1|34|23|W|region:GB_type:landmark|name=Studley Royal Park including the Ruins of Fountains Abbey}}</small> |kulturali: (i), (iv) |{{convert|309|ha|abbr=values|sortable=on}} |1986 |Qabel ix-Xoljiment tal-Monasteri f'nofs is-seklu 16, l-Abbazija ta' Fountains kienet waħda mill-ikbar abbaziji Ċisterċensi u l-iżjed rikki fir-Renju Unit u hija waħda mill-ftit li għadhom jeżistu mis-seklu 12. Il-ġnien li nħoloq wara, li jinkorpora l-abbazija, għadu jeżisti fil-biċċa l-kbira bid-disinn oriġinali tiegħu u influwenza d-disinn tal-ġonna fl-Ewropa.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/372/|titlu=Studley Royal Park including the Ruins of Fountains Abbey|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- ![[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch|Alpi Żvizzeri ta' Jungfrau-Aletsch]] |[[Stampa:Switzerland_-_Aletsch_Glacier_1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Switzerland_-_Aletsch_Glacier_1.jpg|alt=A glacier, mountains in the background|150x150px]] |Kanton ta' Bern u Kanton ta' Valais, l-[[Żvizzera|Iżvizzera]], <small> {{coord|46|30|0|N|8|1|59|E|region:CH_type:landmark|name=Swiss Alps Jungfrau-Aletsch}}</small> |naturali: (vii), (viii), (ix) |{{convert|82400|ha|abbr=values|sortable=on}} |2007 |Dan is-sit jinkorpora waħda mill-ogħla żoni bil-glaċieri fl-Alpi, bi qċaċet bħal Eiger, Mönch, u Jungfrau. Jipprovdi rekord ġeomorfoloġiku tal-proċessi li sawru l-Alpi Għoljin, kif ukoll ħabitat għal diversità ta' annimali u ta' pjanti, li żviluppa f'suċċessjoni ta' avvenimenti wara li rtiraw il-glaċieri. Il-pajsaġġ kellu rwol importanti fl-iżvilupp tat-turiżmu Alpin u tat-tixbit, kif ukoll tal-letteratura u tal-arti. Oriġinarjament, dan is-sit ġie elenkat fl-2001, u fl-2007 il-konfini tas-sit twessgħu.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1037/|titlu=Swiss Alps Jungfrau-Aletsch|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- ![[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] |[[Stampa:Martinsloch.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Martinsloch.jpg|alt=Martinsloch (Martins hole) is visible in the center of the Tschingelhörner in the Glarus Alps|150x150px]] |Glarus, Sankt Gallen u Graubünden, l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] <small> {{coord|46|55|0|N|9|15|0|E|region:CH_type:landmark|name=Swiss Tectonic Arena Sardona}}</small> |naturali: (viii) |{{convert|32850|ha|abbr=values|sortable=on}} |2008 |L-Alpi ta' Glarus huma kkaratterizzati minn fenomenu ġeoloġiku ewlieni fejn il-blat l-iktar antik tela' fuq is-saffi iktar reċenti fil-proċess tal-formazzjoni tal-muntanji. Peress li din iż-żona hija aċċessibbli ferm, kellha rwol importanti fl-istudji tal-proċessi tettoniċi u tax-xjenzi ġeoloġiċi mis-seklu 18.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1179/|titlu=Swiss Tectonic Arena Sardona|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- ![[Kastelli ta' Bellinzona|Tliet Kastelli, Ħajt Difensiv u s-Swar tar-Raħal Merkantili ta' Bellinzona]] |[[Stampa:Castelli.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Castelli.JPG|alt=Montebello and Sasso Corbaro castles above Bellinzona|150x150px]] |Bellinzona, l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] <small> {{coord|46|11|35|N|9|1|21|E|region:CH_type:landmark|name=Three Castles of Bellinzona}}</small> |kulturali: (iv) |{{convert|5|ha|abbr=values|sortable=on}} |2000 |Il-fortifikazzjonijiet ta' Bellinzona pproteġew id-daħla għall-wied ta' Ticino kif ukoll l-aċċess għal waħda mill-iżjed mogħdijiet muntanjużi importanti tal-Alpi, li twassal għat-Tramuntana tal-Italja. Il-biċċa l-kbira tal-fortifikazzjonijiet imorru lura għas-seklu 15, għalkemm xi partijiet imorru lura għal sekli sħaħ. Is-sit jinkludi żewġ kastelli, Castelgrande u Montebello, li huma kkollegati bi swar, u t-tielet kastell, Sasso Corbaro, li nbena fuq promontorju tal-blat iżolat. Is-sit jinsab f'qagħda eċċellenti ta' konservazzjoni.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/884/|titlu=Three Castles, Defensive Wall and Ramparts of the Market-Town of Bellinzona|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- |[[Torri ta' Londra]] |[[Stampa:Tower_of_London,_Traitors_Gate.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tower_of_London,_Traitors_Gate.jpg|150x150px]] |[[Londra]], l-Ingilterra, ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|51|30|29|N|0|4|34|W|region:GB_type:landmark|name=Tower of London}}</small> |kulturali: (ii), (iv) |{{Sort|0|&mdash;}} |1988 |Mibdi minn William il-Konkwistatur fl-1066 matul il-konkwista Normana tal-Ingilterra, it-Torri ta' Londra huwa simbolu tal-poter u eżempju tal-arkitettura militari Normanna li kienet mifruxa mal-Ingilterra kollha. Permezz ta' żidiet minn [[Enriku III]] u Dwardu I fis-seklu 13, il-kastell sar wieħed mill-iżjed binjiet influwenti fl-Ingilterra.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/488/|titlu=Tower of London|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |Il-[[Muniċipju ta' Bremen|Muniċipju]] u l-[[Statwa ta' Roland ta' Bremen|Istatwa ta' Roland]] fil-[[Pjazza]] tas-Suq ta' Bremen |[[Stampa:RathausBremen-01-1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:RathausBremen-01-1.jpg|alt=A dark stone gothic building in a paved town square.|150x150px]] |Bremen, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|53|4|34|N|8|48|27|E|region:DE_type:landmark|name=Town Hall and Roland on the Marketplace of Bremen}}</small> |kulturali: (iii), (iv), (vi) |{{convert|0.29|ha|abbr=values|sortable=on}} |2004 |Is-sit jikkonsisti mill-muniċipju u mill-[[Statwa|istatwa]] ta' Roland maġenbu. Il-muniċipju nbena fis-seklu 15 meta Bremen issieħbet fil-Lega Anseatika. Ġie rinnovat fis-seklu 17, u muniċipju ġdid inbena fil-qrib fil-bidu tas-seklu 20. Taħt l-Imperu Ruman Sagru, Bremen kellha awtonomija estensiva u b'hekk il-belt kibret u l-muniċipju kien iċ-ċentru tal-poter tagħha. Il-muniċipju l-antik u l-muniċipju l-ġdid ħelsuha ħafif waqt il-bumbardamenti tat-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]]. L-istatwa ta' Roland inbniet fl-1404 u hija għolja 5.5 metri (18-il pied).<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1087/|titlu=Town Hall and Roland on the Marketplace of Bremen|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-01}}</ref> |- |Raħal ta' [[Bamberg]] |[[Stampa:Bamberg,_Altes_Rathaus_20170128-010.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bamberg,_Altes_Rathaus_20170128-010.jpg|alt=A stone cathedral with two towers on the west façade and two towers flanking the [[choir]], all four towers are topped with slender, pointed metal roofs.|150x150px]] |[[Bamberg]], il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|49|53|30|N|10|53|20|E|region:DE_type:landmark|name=Town of Bamberg}}</small> |kulturali: (ii)(iv) |{{convert|142|ha|abbr=values|sortable=on}} |1993 |Fl-1007, Bamberg sar iċ-ċentru ta' djoċesi li kienet maħsuba biex tgħin il-Kristjaneżmu jinfirex fost is-Slavi. Matul is-seklu 12 l-Isqfijiet ta' Bamberg bdew programm ta' kostruzzjoni pubblika [[Monument|monumentali]]. L-arkitettura li żviluppat influwenzat il-kostruzzjoni fit-Tramuntana tal-Ġermanja u fl-[[Ungerija]]. Fis-seklu 18 sar iċ-ċentru tal-IIluminiżmu meta [[Kittieb|kittieba]] bħal [[Hegel]] u [[Hoffmann]] marru jgħixu hemmhekk.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/624/|titlu=Town of Bamberg|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- |[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] |[[Stampa:St.Goarshausen_Loreley_Burg_Katz_2016-03-27-17-13-57.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:St.Goarshausen_Loreley_Burg_Katz_2016-03-27-17-13-57.jpg|alt=A river winds between high cliffs and hills, with a castle in the midground.|150x150px]] |<span style="display: none;">Germany</span>Rheinland-Pfalz u Hesse, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|50|10|25|N|7|41|39|E|region:DE_type:landmark|name=Upper Middle Rhine Valley}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerRhi</span> (ii), (iv), (v) |{{convert|27250|ha|abbr=values|sortable=on}} |2002 |Medda ta' 65 kilometru (40 mil) tal-Wied Superjuri tar-Renu Nofsani fil-Ġermanja tospita bosta kastelli, irħula storiċi u vinji u kienet sors ta' ispirazzjoni għal bosta kittieba, artisti u [[Kompożitur|kompożituri]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1066/|titlu=Upper Middle Rhine Valley|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- |[[Abbazija ta’ Vézelay|Vézelay, Knisja u Għolja]] |[[File:Basilique_à_Vézelay.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Basilique_%C3%A0_V%C3%A9zelay.jpg|alt=A grey stone church with a tower on the right side of the building.|150x150px]] |Vézelay, [[Franza]] <small>{{coord|47|27|59|N|3|44|54|E|region:FR_type:landmark|name=Vézelay, Church and Hill}}</small> |kulturali: (i), (vi) |{{convert|183|ha|abbr=values|sortable=on}} |1979 |L-abbazija Benedittina ta' Vézelay ilha teżisti mis-seklu 9 u ilha sit importanti tal-pellegrinaġġi minn dak iż-żmien. [[Bernard ta' Clairvaux]] ipprietka u qanqal il-folla biex tibda t-Tieni [[Kruċjata]] fl-1146 f'Vézelay. Il-mexxejja tat-Tielet Kruċjata Rikkardu l-Qalbieni u Filippu II ta' Franza nġabru fl-abbazija qabel ma marru għall-Kruċjata.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/84/|titlu=V&eacute;zelay, Church and Hill|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |[[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] |[[Stampa:FrontViewofIronworks.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:FrontViewofIronworks.jpg|alt=View from a train of numerous smoke stacks, tanks and pipes.|150x150px]] |Völklingen, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|49|14|40|N|6|50|59|E|region:DE_type:landmark|name=Völklingen Ironworks}}</small> |kulturali: (ii), (iv) |{{convert|6|ha|abbr=values|sortable=on}} |1994 |Il-fabbrika tal-azzar li ngħalqet dan l-aħħar hija l-unika eżempju intatt fil-Punent tal-Ewropa u fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] ta' fabbrika ta' din ix-xorta li nbniet fis-sekli 19 u 20.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/687/|titlu=V&ouml;lklingen Ironworks|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- !Pajsaġġ Kulturali ta' [[Wachau]] |[[Stampa:Stift_melk_001.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Stift_melk_001.jpg|150x150px]] |Wachau, l-[[Awstrija]] <small>{{coord|48|21|52|N|15|26|3|E|region:AT_type:landmark|name=Wachau Cultural Landscape}}</small> |kulturali: (ii), (iv) |{{convert|18387|ha|abbr=values|sortable=on}} |2000 |Il-Wied ta' Wachau huwa twil 40 kilometru tul ix-xmara [[Danubju]] bejn [[Melk]] u [[Krems]]. Il-wied ġie insedjat fil-[[preistorja]] u kien reġjun importanti minn dak iż-żmien sa issa. Fih għadd ta' rħula, villaġġi, monasteri, kastelli u fdalijiet storiċi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/970/|titlu=Wachau Cultural Landscape|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-22}}</ref> |- |[[Baħar ta' Wadden]]* |[[Stampa:Morze_Wattowe.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Morze_Wattowe.png|alt=A map showing the coast of the Netherlands, Germany and Denmark. The land is green, the Wadden Sea is dark blue and the ocean is light blue.|150x150px]] |Medda li tmiss mad-[[Danimarka]], mal-[[Ġermanja]] u man-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]] <small>{{coord|53|31|43|N|8|33|22|E|region:DE_type:landmark|name=The Wadden Sea}}</small> |naturali: (viii), (ix), (x) |{{convert|968393|ha|abbr=values|sortable=on}} |2009 |Il-Baħar ta' Wadden jinkludi ż-Żona ta' Konservazzjoni tal-Baħar ta' Wadden fin-Netherlands, il-Parks Nazzjonali Ġermaniżi tal-Baħar ta' Wadden ta' Niedersachsen u ta' Schleswig-Holstein, u l-medda tad-Danimarka. Il-linja tal-kosta ġeneralment hija waħda ċatta u fiha artijiet bassasa, artijiet bit-tajn, imraġ u duni. Is-sit ikopri żewġ terzi tal-Baħar ta' Wadden u jospita bosta speċijiet ta' pjanti u ta' annimali. Fih jitnisslu sa 12-il miljun għasfur fis-sena u jappoġġa iktar minn 10 fil-mija tal-popolazzjoni ta' 29 speċi. Ġie estiż fl-2011 biex jinkludi l-Park Nazzjonali Ġermaniż tal-Baħar ta' Wadden ta' Amburgu u fl-2014 ġiet inkluża l-parti Daniża wkoll tal-Baħar ta' Wadden.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1314/|titlu=Wadden Sea|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- |[[Kastell ta' Wartburg]] |[[File:Wartburg_Eisenach_DSCN3512.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wartburg_Eisenach_DSCN3512.jpg|alt=A castle perched along the edge of a wooded hill. The castle has grown in several stages and consists of sections in dark stone, lighter stone, white plaster and half-timber.|150x150px]] |Eisenach, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|50|58|0|N|10|18|25|E|region:DE_type:landmark|name=Wartburg Castle}}</small> |kulturali:(iii), (vi) |{{Sort|0|&mdash;}} |1999 |Il-Kastell ta' Wartburg jinsab fuq irdum ta' 410 metri (1,230 pied) fuq Eisenach. Tkabbar f'diversi sezzjonijiet u għad fadal uħud biss mis-sezzjonijiet Medjevali. Il-kastell inbena fis-seklu 19 għad-dehra attwali tiegħu. Martin Luteru ttraduċa t-[[Testment il-Ġdid]] bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] meta kien eżiljat fil-Kastell ta' Wartburg.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/897/|titlu=Wartburg Castle|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- |[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] |[[File:Kraftwerk_Meitingen01.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kraftwerk_Meitingen01.JPG|alt=A white power plant with numerous windows with water flowing below the building|150x150px]] |Augsburg, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|48|21|56|N|10|54|07|E|region:DE_type:landmark|name=Augsburg}}</small> |kulturali: (ii), (iv) |{{convert|112|ha|abbr=values|sortable=on}} |2019 |Is-sistemi tal-ġestjoni tal-ilma ta' Augsburg inbnew bejn is-seklu 14 u s-seklu 21. Network ta' kanali, torrijiet tal-ilma, tagħmir tal-ippompjar u stazzjonijiet idroelettriċi ilhom jipprovdu ilma tax-xorb u enerġija għall-belt għal sekli sħaħ.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1580/|titlu=Water Management System of Augsburg|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- |[[Palazz ta' Westminster]] u l-[[Abbazija ta' Westminster]] inkluż il-[[Knisja ta' Santa Margerita|Knisja ta' Santa Margarita]] |[[Stampa:Palace_of_Westminster.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palace_of_Westminster.jpg|150x150px]] |[[Londra]], l-Ingilterra, ir-[[Renju Unit]] <small>{{coord|51|29|59|N|0|7|43|W|region:GB_type:landmark|name=Westminster Palace, Westminster Abbey and Saint Margaret's Church}}</small> |kulturali: (i), (ii), (iv) |{{convert|10|ha|abbr=values|sortable=on}} |1987 |Is-sit ilu involut fl-amministrazzjoni tal-Ingilterra mis-seklu 11, u iktar 'il quddiem tar-Renju Unit. Mill-inkurunazzjoni ta' [[William il-Konkwistatur]], il-monarki Ingliżi u Brittaniċi kollha ġew inkurunati fl-Abbazija ta' Westminster. Il-Palazz ta' Westminster, li jospita l-Parlament Brittaniku, huwa eżempju tal-arkitettura Gotika Vittorjana; il-Knisja ta' Santa Margerita hija l-knisja parrokkjali tal-palazz, u għalkemm hija eqdem mill-palazz u nbniet fis-seklu 11, imbagħad ġiet rikostruwita.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/426/|titlu=Palace of Westminster and Westminster Abbey including Saint Margaret&rsquo;s Church|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- |[[Residenza ta' Würzburg]] bil-Ġonna u l-[[Pjazza]] |[[File:2004-06-27-Germany-Wuerzburg-Lutz_Marten-Residenz_side_view_1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:2004-06-27-Germany-Wuerzburg-Lutz_Marten-Residenz_side_view_1.jpg|alt=An ornate building on the left side of the picture. In the midground the center of the building projects out, with columns surrounding the main entrance. The right side of the picture is covered in gardens.|150x150px]] |Würzburg, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|49|47|34|N|9|56|20|E|region:DE_type:landmark|name=Würzburg Residence with the Court Gardens and Residence Square}}</small> |kulturali: (i), (iv) |{{convert|15|ha|abbr=values|sortable=on}} |1981 |Il-palazz Barokk kbir u lussuż inħoloq taħt il-patroċinju tal-prinċpijiet-isqfijiet [[Lothar Franz]] u [[Friedrich Carl von Schönborn]]. Huwa wieħed mill-ikbar palazzi fil-Ġermanja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/169/|titlu=W&uuml;rzburg Residence with the Court Gardens and Residence Square|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- |Kumpless Industrijali tal-Minjieri tal-Faħam ta' [[Zollverein]] |[[File:Zeche_Zollverein_abends.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zeche_Zollverein_abends.jpg|alt=A orange metal tower with several flywheels above a building with Zollverein written in golden gothic script letters.|150x150px]] |Essen, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|51|29|29|N|7|2|46|E|region:DE_type:landmark|name=Zollverein Coal Mine Industrial Complex in Essen}}</small> |kulturali: (ii), (iii) |{{Sort|0|&mdash;}} |2001 |Il-kumpless industrijali ta' Zollverein fin- Nordrhein-Westfalen jinkludi t-tagħmir kollu ta' minjiera storika tal-faħam li bdiet topera madwar 150 sena ilu. Uħud mill-binjiet tas-seklu 20 huma pjuttost notevoli.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/975/|titlu=Zollverein Coal Mine Industrial Complex in Essen|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- ![[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa|L-Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]]* |[[Stampa:Spa_JPG01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Spa_JPG01.jpg|150x150px|Spa JPG01]] |l-[[Awstrija]], il-[[Belġju]], iċ-[[Ċekja]], [[Franza]], il-[[Ġermanja]], l-[[Italja]] u r-[[Renju Unit]] |kulturali: (ii), (iii) |{{Sort|0|&mdash;}} |2021 |L-Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa jinkludu 11-il raħal bi spa f'seba' pajjiżi Ewropej fejn l-ilmijiet minerali kienu jintużaw għall-fejqan u għal skopijiet terapewtiċi qabel l-iżvilupp tal-mediċini industrijali fis-seklu 19. Ir-raħal ta' Spa huwa l-komponent tal-Belġju.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1613/|titlu=The Great Spa Towns of Europe|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- ![[Kolonji tal-Benevolenza]]* |[[Stampa:Grote_Hoeve,_Kapelstraat,_Merksplas.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Grote_Hoeve,_Kapelstraat,_Merksplas.jpg|150x150px|View of the Grote Hoeve at Merksplas]] |in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]] u Wortel, [[Antwerp (provinċja)|Anversa]], il-[[Belġju]] |kulturali: (ii), (iv) |{{Sort|0|&mdash;}} |2021 |Wara l-Gwerer ta' [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun]] fl-Ewropa, sezzjonijiet kbar tal-popolazzjoni tal-Pajjiżi l-Baxxi spiċċaw ftaqru. Sabiex jiġu indirizzati l-kwistjonijiet soċjali, is-Soċjetà tal-Benevolenza ġiet stabbilita fl-1818 u, taħt is-superviżjoni ta' [[Johannes van den Bosch]], inbnew seba' kolonji agrikoli għall-familji, għall-iltiema, għat-tallaba, u għall-persunal militari rtirat. Dan l-approċċ kien innovattiv b'kombinament ta' [[edukazzjoni]], kura tas-saħħa u xogħol (sfurzat) sabiex tiġi żgurata l-awtosuffiċjenza tal-kolonja. Erba' kolonji tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, tlieta fin-Netherlands u Wortel fil-Belġju.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1555/|titlu=Colonies of Benevolence|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> |- |[[Fanal ta' Cordouan]] |[[Stampa:2014-09-27_Le_Verdon,_Gironde,_phare_de_Cordouan_(3).JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:2014-09-27_Le_Verdon,_Gironde,_phare_de_Cordouan_(3).JPG|nofs|128x128px]] |Nouvelle-Aquitaine, [[Franza]] |kulturali: (i), (iv) |{{Sort|0|&mdash;}} |2021 |Il-Fanal ta' Cordouan jirrappreżenta l-istadji l-kbar tal-istorja arkitettonika u teknoloġika tal-fanali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1625/|titlu=Cordouan Lighthouse|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |[[Nizza]], Raħal Turistiku tax-Xitwa tar-Rivjera Franċiża |[[Stampa:Le_Negresco.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Le_Negresco.jpg|nofs|100x100px]] |[[Nizza]], Provence-Alpes-Côte d'Azur, [[Franza]] |kulturali: (ii) |{{Sort|0|&mdash;}} |2021 |Nizza hija xhieda tal-evoluzzjoni tat-turiżmu tax-xitwa minħabba l-klima miti tal-belt u l-pożizzjoni tagħha qrib il-baħar u taħt l-Alpi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1635/|titlu=Nice, Winter Resort Town of the Riviera|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |[[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]]* |[[Stampa:Limes1.png|bla_tilar]] |il-[[Ġermanja]] u n-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]] |kulturali: (ii)(iii)(iv) |{{Sort|0|&mdash;}} |2021 |Il-Fruntieri Rumani Ġermaniċi T'Isfel (bil-[[Lingwa Latina|Latin]]: ''limes ad Germaniam inferiorem'', bl-[[Lingwa Olandiża|Olandiż]]: ''Neder-Germaanse Limes'', bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: ''Niedergermanischer Limes'') huma l-eks fruntiera bejn il-provinċja Rumana ta' ''Germania Inferior'' u ''Germania Magna''. Dawn il-fruntieri kienu jisseparaw dik il-parti tar-Rheinland fix-xellug tax-xmara Renu kif ukoll in-Netherlands, li kienu parti mill-Imperu Ruman, mir-reġjuni inqas ikkontrollati strettament fil-Lvant tar-Renu.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1631/|titlu=Frontiers of the Roman Empire &ndash; The Lower German Limes|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-04}}</ref> |- |[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]], Mathildenhöhe |[[Stampa:Hochzeitsturm_14.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hochzeitsturm_14.JPG|bla_tilar]] |Mathildenhöhe, Darmstadt <small>{{coord|49|52|36|N|8|40|00|E|region:DE-HE_type:landmark}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerEss</span> (ii), (iv) |{{Sort|0|&mdash;}} |2021 |Il-Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt f'Mathildenhöhe, l-ogħla elevazzjoni fuq il-belt ta' Darmstadt fil-Punent u ċ-ċentru tal-Ġermanja, ġiet stabbilita fl-1897 minn [[Ernst Ludwig]], il-Gran Duka ta' Hesse, bħala ċentru għall-movimenti emerġenti ta' riforma fl-arkitettura, l-arti u l-[[Artiġjan|artiġjanat]]. Il-binjiet tal-kolonja nħolqu mill-membri artisti tagħha bħala ambjenti tal-għajxien u tax-xogħol Modernist bikri ta' sperimentazzjoni. Il-kolonja tkabbret matul il-wirjiet internazzjonali suċċessivi fl-1901, fl-1904, fl-1908 u fl-1914. Illum il-ġurnata, toffri xhieda tal-arkitettura moderna bikrija, tal-ippjanar urban u tad-disinn tal-pajsaġġ urban, li kollha kemm ġew influwenzati mill-moviment tal-arti u tal-artiġjanat u mis-Seċessjoni ta' [[Vjenna]]. Is-sit jinkludi żewġ komponenti, magħmula minn 23 element, fosthom it-Torri tat-Tiġijiet (1908), is-Sala tal-Wirjiet (1908), l-Għalqa tal-Platani (1833, 1904-1914), il-[[Kappella]] [[Russja|Russa]] ta' Santa Marija Maddalena (1897-1899), il-Baċir tal-Ġilji, il-Mafkar ta' Gottfried Schwab (1905), il-Pergola u l-Ġnien (1914), il-Paviljun tal-Ġnien tat-"Tempju taċ-Ċinji" (1914), il-Funtana ta' Ernst Ludwig, u t-13-il dar u studjo tal-artisti li nbnew għall-Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt u għall-wirjiet internazzjonali. Grupp ta' Tlett Idjar, mibnija għall-wirja tal-1904, huma komponent addizzjonali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1614/|titlu=Mathildenh&ouml;he Darmstadt|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- |[[Takkanot Shum|Bliet ShUM]] ta' Speyer, Worms u Mainz |[[Stampa:Jewish_Courtyard_3_Speyer.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jewish_Courtyard_3_Speyer.JPG|bla_tilar]] |is-sit [[Ġudaiżmu|Lhudi]] ta' Speyer, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|49|18|58|N|8|26|23|E|region:DE-RP_type:landmark}}</small> iċ-ċimiterju Lhudi ta' Speyer, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|49|37|47|N|8|21|19|E|region:DE-RP_type:landmark}}</small> il-kumpless tas-Sinagoga ta' Worms, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|49|38|01|N|8|21|58|E|region:DE-RP_type:landmark}}</small> iċ-ċimiterju Lhudi antik ta' Mainz, il-[[Ġermanja]] <small>{{coord|50|00|19|N|8|15|01|E|region:DE-RP_type:landmark}}</small> |kulturali:<span style="display:none;">GerEss</span> (ii),(iii), (vi) |{{Sort|0|&mdash;}} |2021 |L-eks bliet tal-katidrali imperjali ta' Speyer, Worms u Mainz, fil-Wied Superjuri tar-Renu, jinkludi s-Sit Lhudi ta' Speyer, bl-istrutturi tas-sinagoga u l-parti tas-sinagoga aċċessibbli għan-nisa, il-fdalijiet arkeoloġiċi tal-''yeshiva'' (skola reliġjuża), il-bitħa u l-''mikveh'' (banju tar-ritwali) ta' taħt l-art, li ppreservaw il-kwalità arkitettonika għolja tagħhom. Dan is-Sit ta' Wirt Dinji jinkludi wkoll il-Kumpless tas-Sinagoga ta' Worms, bir-rikostruzzjoni fil-post tas-sinagoga tas-seklu 12 li saret wara l-gwerra u l-parti tas-sinagoga aċċessibbli għan-nisa tas-seklu 13, is-sala komunitarja (Dar ta' Rashi), u l-''mikveh'' monumentali tas-seklu 12. Barra minn hekk, jinkludi wkoll iċ-Ċimiterju Lhudi Antik ta' Mainz. Dawn il-komponenti jirriflettu b'mod tanġibbli d-drawwiet distintivi tal-Lhud Ashkenaz u l-iżvilupp u l-insedjament tal-komunitajiet ShUM, b'mod partikolari bejn is-sekli 11 u 14. Il-binjiet ta' dan is-sit servew bħala prototipi għall-binjiet komunitarji u reliġjużi tal-Lhud li nbnew wara kif ukoll għaċ-ċimiterji fl-Ewropa. L-akronimu ShUM jirrappreżenta l-inizjali bl-[[Ebrajk]] ta' Speyer, Worms u Mainz.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1636/|titlu=ShUM Sites of Speyer, Worms and Mainz|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-02}}</ref> |- |[[Industrija tal-lavanja f'Wales|Pajsaġġ tal-Lavanja tal-Majjistral ta' Wales]] |[[Stampa:AngleseyBarracks.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:AngleseyBarracks.JPG|nofs|150x150px]] |Gwynedd, [[Wales]], ir-[[Renju Unit]] |kulturali: (ii), (v) |{{Sort|0|&mdash;}} |2021 |Is-sitt żoni ewlenin, li kollha jinsabu f'Gwynedd, huma: il-Barriera tal-Lavanja ta' Penrhyn u ta' Bethesda, il-Wied ta' Ogwen sal-Port ta' Penrhyn; il-Pajsaġġ Muntanjuż tal-Barriera tal-Lavanja ta' Dinorwig; il-Pajsaġġ tal-Barriera tal-Lavanja tal-Wied ta' Nantlle; il-Barrieri tal-Lavanja, il-Linji Ferrovjarji u l-Impjant ta' Gorseddau u tal-Prinċep ta' Wales; il-Minjieri u l-Barrieri tal-Lavanja ta' Ffestiniog, il-"belt tal-lavanja" u l-linji ferrovjarji sa Porthmadog; il-Barriera tal-Lavanja ta' Bryneglwys, il-Villaġġ ta' Abergynolwyn u l-Linja Ferrovjarja ta' Talyllyn.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1633/|titlu=The Slate Landscape of Northwest Wales|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-15}}</ref> |- ![[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga|Planetarju ta' Eisinga fi Franeker]] |[[Stampa:Planetarium Eise Eisinga in Franeker.jpg|nofs|bla_tilar]] |Franeker, Friesland, in-[[Netherlands]] |kulturali: (iv) |{{Sort|0|&mdash;}} |2023 |Il-Planetarju Rjali ta' [[Eise Eisinga]] fi Franeker huwa l-eqdem planetarju li għadu jaħdem fid-dinja. Jinkludi mudell mekkaniku tas-[[Sistema Solari]] li nbena minn Eise Eisinga bejn l-1774 u l-1781 u li għadu operattiv għalkollox.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1683/|titlu=Eisinga Planetarium in Franeker|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-23}}</ref> |- ![[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]]* |[[File:Tyne_Cot_Commonwealth_War_Graves_Cemetery.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tyne_Cot_Commonwealth_War_Graves_Cemetery.jpg|150x150px|Tyne Cot Commonwealth War Graves Cemetery]] |diversi siti, il-[[Belġju]] u [[Franza]] |kulturali: (iii), (iv), (vi) |{{Sort|0|&mdash;}} |2023 |<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1567/|titlu=Funerary and memory sites of the First World War &#x28;Western Front&#x29;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-23}}</ref> |- ![[Sinagoga Antika (Erfurt)|Wirt Lhudi Medjevali ta' Erfurt]] |[[File:Alte_Synagoge_Erfurt.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alte_Synagoge_Erfurt.JPG|alt=An old stone building with a wooden roof|nofs|150x150px]] |Thuringia, il-[[Ġermanja]] |kulturali: (iv) |{{Sort|0|&mdash;}} |2023 |Dan is-sit huwa magħmul minn tliet binjiet marbuta mal-komunità Lhudija Medjevali ta' [[Erfurt]]. Is-Sinagoga Antika (fl-istampa) inbniet għall-ewwel darba fl-aħħar tas-seklu 11 u ġiet rikostruwita darbtejn. Il-binja kbira u prestiġjuża tal-ħabta tal-1270 kienet tinkorpora partijiet mill-istrutturi preċedenti. Wara ''pogrom'' fl-1349, il-binja ntużat għal skopijiet oħra sal-aħħar tas-seklu 20, meta l-funzjoni oriġinali tagħha ġiet skoperta mill-ġdid u saru r-rinnovazzjonijiet. Il-fdalijiet ta' ''mikveh'', banju ritwali Lhudi tal-ħabta tal-1250, ġew skoperti fl-2007. It-tielet binja hija dar tal-ġebel lajka ta' nofs is-seklu 13.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1656/|titlu=Jewish-Medieval Heritage of Erfurt|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-23}}</ref> |- ![[Maison Carrée|Maison Carrée ta' Nîmes]] |[[Stampa:Maison Carree in Nimes (16).jpg|nofs|bla_tilar]] |Nîmes, [[Franza]] |kulturali: (iv) |{{Sort|0|&mdash;}} |2023 |<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1569/|titlu=The Maison Carr&eacute;e of N&icirc;mes|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-23}}</ref> |- ![[Kumpless tar-Residenza ta' Schwerin]] |[[Stampa:Schwerin_Castle_Aerial_View_Island_Luftbild_Schweriner_Schloss_Insel_See.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Schwerin_Castle_Aerial_View_Island_Luftbild_Schweriner_Schloss_Insel_See.jpg|alt=A castle in a middle of a lake|188x188px]] |Mecklenburg-Vorpommern, il-Ġermanja |kulturali: (iv) |{{Sort|0|&mdash;}} |2024 |Il-kastell, li jinsab fuq gżira fil-Lag ta' Schwerin, ġie ddokumentat għall-ewwel darba bħala forti Slaviku fis-seklu 10 u ġie rikostruwit diversi drabi. Ingħata d-dehra attwali f'nofs is-seklu 19 meta ġie mmudellat mill-ġdid b'mod estensiv skont l-ideali tal-istoriċiżmu [[Romantiċiżmu|Romantiku]]. Il-pajsaġġ kulturali jinkludi wkoll parks, ġonna u diversi binjiet li juru l-aħħar tkattir tal-kultura tal-qorti fis-seklu 19.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1705|titlu=Schwerin Residence Ensemble|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2024-07-30}}</ref> |- ![[Insedjamenti tal-Knisja Moravjana]]* |[[Stampa:9._Herrnhut_-_Strasse.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:9._Herrnhut_-_Strasse.JPG|alt=Street in a town, a church building at the end|150x150px]] |Sachsen, il-Ġermanja, id-[[Danimarka]], ir-[[Renju Unit]] u l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] |kulturali: (iii), (iv) |{{Sort|0|&mdash;}} |2024 |L-insedjamenti tal-Knisja Moravjana, denominazzjoni Protestanta, mit-tieni nofs tas-seklu 18 huma bliet ippjanati, li jirriflettu l-filosofija egalitarja tal-komunità. Għandhom konfigurazzjonijiet urbani simili, inkluż spazji miftuħa u ġonna, binja kongregazzjonali, ċimiterju, santwarju u djar għal għajxien komunali, isseparati skont l-età, il-ġeneru u l-istatus taż-żwieġ. [[Christiansfeld]] fid-Danimarka ilha li tniżżlet bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO mill-2015. Fl-2024 is-sit ġie estiż biex jinkludi d-Distrett ta' Bethlehem fl-Istati Uniti, Herrnhut (fl-istampa) fil-Ġermanja, u Gracehill fir-Renju Unit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1468|titlu=Moravian Church Settlements|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2024-07-30}}</ref> |- |[[Gżejjer Marquesas|''Te Henua Enata'' – il-Gżejjer Marquesas]] |[[Stampa:Nuku_Hiva_-_Cathédrale_Notre-Dame_de_Taiohae_-_20061109.jpg|bla_tilar]] |[[Polinesja|Polineżja]] Franċiża |imħallat: (iii), (vi), (vii), (ix),(x) |{{Sort|0|&mdash;}} |2024 |Dan is-sit jinsab fin-Nofsinhar tal-Oċean Paċifiku, u jixhed l-okkupazzjoni territorjali eċċezzjonali tal-arċipelagu tal-Gżejjer Marquesas minn ċivilizzazzjoni umana li waslet bil-baħar għall-ħabta tas-sena 1000 W.K. u żviluppat f'dawn il-gżejjer iżolati bejn is-sekli 10 u 19.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1707|titlu=Te Henua Enata – The Marquesas Islands|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2024-07-30}}</ref> |- |[[Flow Country]] |[[Stampa:Sutherland_Flow_Country.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sutherland_Flow_Country.jpg|150x150px]] |Caithness u Sutherland, l-Iskozja 58°20′53″N 3°59′0″W |2024 |ix (kulturali) |Is-sit jitqies bħala eżempju straordinarju ta' pajsaġġ dejjem jikber magħruf bħala ''blanket bog''. Din l-ekosistema ta' art bil-pit, li ilha takkumula għall-aħħar 9,000 sena, tipprovdi diversità ta' ħabitats li jospitaw għadd ta' speċijiet ta' għasafar u fiha diversità ta' karatteristiċi uniċi fid-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1722|titlu=The Flow Country|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2024-07-30}}</ref> | |- |[[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] u tal-kosta ta' Morbihan |[[Stampa:4748.1099_Menhire,_bis_zu_4_Meter_hoch,_von_OstnachWest_in_1167_Meter_Langen_Alignements_(Granit-Steinreihen)_in_einem_Halbkreis_endend_Le_Ménec,_Carnac,_Departement_Morbihan,_Bretagne_Steffen_Heilfort.jpg|nofs|bla_tilar]] |Carnac u Morbihan, Bretanja |mhux disponibbli |Kulturali |2025 |Dan is-sit fil-Bretanja, Franza, jinkludi konċentrazzjoni densa ta' strutturi megalitiċi li nbnew fin-Neolitiku (għall-ħabta tal-5000–2300 Q.K.), u li ġew allinjati bir-reqqa mal-ġeomorfoloġija unika tal-inħawi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1725/|titlu=Megaliths of Carnac and of the shores of Morbihan|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2025-07-15}}</ref> |- ![[Kastell ta' Neuschwanstein|Il-Palazz tar-Re Luwiġi II tal-Bavarja: Neuschwanstein, Linderhof, Schachen u Herrenchiemsee]] |[[Stampa:Schloss_Neuschwanstein_2013.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Schloss_Neuschwanstein_2013.jpg|alt=Neuschwanstein castle, a fairy-tale style castle with many towers on the top of a hill|150x150px]] |Bavarja, il-Ġermanja |kulturali: (iv) |2025 |Dan is-sit jinkludi tliet kumplessi u villa żgħira kkummissjonati minn Luwiġi II tal-Bavarja fit-tieni nofs tas-seklu 19. Imlaqqam ir-"re tal-ħrejjef", Luwiġi II li ma kellux poter politiku ried joħloq palazzi minn imgħoddi mbiegħed. Il-Kastell ta' Neuschwanstein (fir-ritratt) ġie ispirat mill-opri ta' Richard Wagner, Herrenchiemsee minn Versailles, u l-Palazz ta' Linderhof kemm minn binjiet Orjentali kif ukoll mid-dinja ta' Wagner. It-tliet kumplessi ġew ikkonvertiti f'mużewijiet, u b'hekk baqgħu ppreservati kważi għalkollox.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1726/|titlu=The Palaces of King Ludwig II of Bavaria&#x3a; Neuschwanstein, Linderhof, Schachen and Herrenchiemsee|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2025-07-16}}</ref> | |} == Ara wkoll == * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] == Referenzi == [[Kategorija:Listi ta' Siti ta' Wirt Dinji]] [[Kategorija:Ewropa tal-Punent]] <references />{{Listi ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ewropa}}{{Listi ta' Siti ta' Wirt Dinji}} t42zd3h2a8n87s3aubiq6th8q426c3v Tom Tonks 0 31278 330678 309253 2026-06-22T20:03:05Z ~2026-19773-87 28200 Tom Tonks departs Tamworth after 4 years 330678 wikitext text/x-wiki {{Infobox plejer tal-futbol | isem_plejer = Tom Tonks | stampa = [[Stampa:Tonks, Tom.jpg|300px]] | deskrizzjoni = Tonks ma' [[Tamworth FC|Tamworth]] fl–2024 | isem_sħiħ = Thomas Stephen David Tonks | data_twelid = {{data tat-twelid u età|1991|08|13}} | post_twelid = [[Walsall]] | pajjiż_twelid = Ingilterra | tul = 1.75 m | rwol = [[Midfilder]] | klabb_attwali = [[Tamworth FC|Tamworth]] | numru = 26 | snin_mixtla1 = –2013 | klabb_mixtla1 = [[Tipton Town FC|Tipton Town]] | snin1 = 2013–2015 | klabb1 = [[Halesowen Town FC|Halesowen Town]] | snin2 = 2015 | klabb2 = [[Stourbridge FC|Stourbridge]] | snin3 = 2015–2016 | klabb3 = [[AFC Telford United]] | snin4 = 2016–2017 | klabb4 = [[Stourbridge FC|Stourbridge]] | snin5 = 2017 | klabb5 = [[Solihull Moors FC|Solihull Moors]] | snin6 = 2017–2019 | klabb6 = [[Stourbridge FC|Stourbridge]] | snin7 = 2019 | klabb7 = [[Alvechurch FC|Alvechurch]] | snin8 = 2019–2020 | klabb8 = [[Stourbridge FC|Stourbridge]] | snin9 = 2020–2021 | klabb9 = [[Tamworth FC|Tamworth]] | snin10 = 2021–2023 | klabb10 = [[Stafford Rangers FC|Stafford Rangers]] | snin11 = 2023 | klabb11 = [[Rushall Olympic FC|Rushall Olympic]] | snin12 = 2023–2026 | klabb12 = [[Tamworth FC|Tamworth]] }} '''Thomas Stephen David Tonks''' (twieled fil-13 ta' Awwissu 1991) huwa [[futbol|futboler]] [[Ingilterra|Ingliż]] li jilgħab mal-klabb ta [[National League North]] ta ' [[Tamworth FC|Tamworth]], fejn jilgħab bħala [[Midfilder|midfilder]]. == Ħoloq esterni== * {{Soccerbase}} {{Tamworth FC}} {{L-ewwel bil-Malti}} {{DEFAULTSORT:Tonks, Tom}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1991]] [[Kategorija:Futbolers Ingliżi]] [[Kategorija:Plejers ta' Tipton Town FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Halesowen Town FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Stourbridge FC]] [[Kategorija:Plejers ta' AFC Telford United]] [[Kategorija:Plejers ta' Solihull Moors FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Alvechurch FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Tamworth FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Stafford Rangers FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Rushall Olympic FC]] f3sg92q63q79oowakwrfzry2dpctlfm Rai 0 33703 330679 324330 2026-06-23T00:39:08Z DimiDimi 25106 ([[c:GR|GR]]) [[File:Rai 3 Bis FJK 2016.png]] → [[File:Rai 3 Bis FJK Logo 2016.svg]] png > svg 330679 wikitext text/x-wiki {{Infobox|title=Rai|titlestyle=background: #007FFF|image1=[[File:Logo of RAI (2016).svg|100px]]|image2=[[File:Rai Roma viale mazzini.JPG|300px]]|caption2=Rai Via Mazzini Roma|label1=Ħolqien|data1=1924 : Unione radiofonica italiana (URI)<br> 1944 : Radio Audizioni Italiane (RAI)<br> 1954 : Radiotelevisione Italiana|label2=Fundatur|data2=[[Gvern tal-Italja]]|label3=Status legali|data3=Kumpanija azzjonarja ta' dritt privat|label4=Slogan|data4=Rai. Per te, per tutti. (Rai. Għalik, għal kulħadd.)|label5=Headquarter|data5=[[Ruma]] ({{Flagicon|ITA}} [[Italja]])|label6=Direzzjoni|data6=Marcello Foa, President <br> Mario Orfeo, Direttur Maniġerjali, Roberto Sergio, CEO|label7=Prodotti|data7=Radju, televiżjoni u pubblikazzjoni|label8=Sussidjarji|data8=Rai Cinema<br> Rai Way<br> Sipra<br> Rai Net|label9=Effettiv|data9=11,378 (2017)|label10=Websajt|data10=https://www.rai.it}} Il-'''Rai''' jew '''Rai − Radiotelevisione italiana Sp''' '''GĦANDU.''' ( {{litt.}} ''Radju u Televiżjoni Taljana'', Kumpanija Konġunta) hija l-grupp ewlieni tax-xandir pubbliku [[Lingwa Taljana|Taljan]] . Kumpanija privata b'ishma konġunti, Rai hija kkontrollata b'99.55 % mill-Istat Taljan (Ministeru tat-Teżor Taljan) u b'0.45 % mis- Soċjetà Taljana tal-Awturi u l-Pubblikaturi ( ''Società Italiana degli Autori ed Editori'' ), soċjetà responsabbli biex tiggarantixxi d-drittijiet tal-awturi. Membru tal-Unjoni Ewropea tax-Xandir, huwa azzjonist ta' Euronews<ref>{{Ċita web|url=http://www.raitalia.itdl/PortaliRai/Page-ab48738e-506a-4d73-8abb-09248a9db82b.html|titlu=Rai Italia - Home Page|sit=www.raitalia.itdl|data-aċċess=2025-07-03}}</ref>. == Storja == Rai huwa l- akronimu, ippronunzjat {{IPA|/'ra.i/}}, għal Radio Audizioni Italiane, il-kumpanija li xandret ir-radju mill-1944 sal-1954. Preċedentement, l-istabbiliment kien jissejjaħ EIAR (Ente Italiano Audizioni Radiofoniche), u kien ixandar biss programmi tar-radju. Fit {{Data|3|janvier|1954}}, wara diversi esperimenti fiż-żona [[Turin|ta' Turin]], ir-Rai bdiet it-trażmissjonijiet televiżivi tagħha fuq skala nazzjonali. Kien grazzi għat-tagħmir ta’ teknoloġija għolja donat mill-familja ta’ Antonio Bernocchi li fil- {{date-|11 septembre 1949}}, bdiet l-ewwel xandira ta’ programmi televiżivi sperimentali bit-trażmissjoni tal- Mużew tat-Triennale f’Milan . Kien il-bidu ta’ era li ppermettiet lit-Taljani li jitkellmu l-istess lingwa jifhmu lil xulxin. Madankollu, ix-xandir pubbliku Taljan huwa soġġett għal superviżjoni dubjuża u għażliet teknoloġiċi. Ir-RAI huwa mġiegħel jikkonforma ma' dawn id-deċiżjonijiet amministrattivi u politiċi fir-rigward tal-adozzjoni u t-tnedija tal-kulur. Fl-Italja, trid tistenna{{Data|1 fév. 1977}} Madankollu, diversi għexieren ta’ kanali privati lokali, l-aktar kummerċjali, diġà ħadu r-riskju u ilhom jużaw l-istandard PAL mill-1976 . Matul dan il-perjodu, ir-residenti tal-fruntiera biss jistgħu jistennew li jirċievu kanali Franċiżi u Monakas, jew xi mkien ieħor, kanali Żvizzeri. Dak iż-żmien, is-Senatur Repubblikan Ugo La Malfa saħansitra kellu mistoqsija parlamentari diskussa għal " jipprevjenu l-abbandun tal-abjad u l-iswed sobri, favur skrin bil-kulur vanituż u konsumista ". Mill-bidu tas-snin sebgħin, il-kumpanija Taljana Indesit, f'kollaborazzjoni mal-grupp pubbliku SEIMART (Société Exercice d'Entreprises Industrielles Radio et TV), ilha tiżviluppa l-istandard tal-kulur tagħha stess. Imsejjaħ I.S.A. jew "ISA" (Identification à Suppression Alternée), l-għan ewlieni huwa li jiġi evitat il-ħlas ta' liċenzji/brevetti lid-disinjaturi tal-istandards Sécam u PAL. Madankollu, se tibqa' fl-istadju sperimentali. Fil-15 ta' Lulju 1976, il-monopolju tal-istat fuq it-televiżjoni Taljana ġie abbandunat ħesrem. Lakuna fil-liġi tippermetti l-liberalizzazzjoni tal-mewġ tar-radju u t-televiżjoni madwar l-Italja kollha. Malajr dehru eluf ta’ stazzjonijiet tar-radju lokali, akkumpanjati minn mijiet ta’ stazzjonijiet tat-televiżjoni, l-aktar kummerċjali, li kienu adottaw il-PAL għax-xandir tagħhom . Fi tmiem is-snin sebgħin u fil-bidu tad-deċennju ta’ wara, gruppi taw lil ċerti imprendituri l-opportunità li jiffurmaw netwerks reġjonali u mbagħad nazzjonali. [[Silvio Berlusconi]] huwa wieħed mill-arkitetti u l-benefiċjarji ewlenin ta’ din is-sitwazzjoni. Fl-2007, Rai ħadet l-inizjattiva li tiddiġitalizza l-kanali kollha tagħha. It-tranżizzjoni damet sal-2012, l-aħħar sena tax-xandir terrestri analogu. Billi l-qawwa tat-trasmettituri diġitali hija ħafna aktar dgħajfa milli dik analoga, dan jirriżulta fit-tmiem tax-xandir ta' Rai 1 f'UHF fit- [[Tuneżija]] . F'Novembru 2014, 30.5 % tas-sussidjarja tagħha Rai Way hija elenkata fis-suq tal-ishma, bir-Rai żżomm il-kapital li jifdal<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/gurnalisti-tar-rai-fmalta-jaqsmu-l-hiliet-u-l-esperjenzi-taghhom-mal-gurnalisti-ta-tvmnews/|titlu=Ġurnalisti tar-RAI f'Malta jaqsmu l-ħiliet u l-esperjenzi tagħhom mal-ġurnalisti ta' TVMnews|data=2023-06-21|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-07-03}}</ref>. == Identità viżwali == <gallery> Stampa:Logo_of_RAI_(1954-1983).svg|ħolqa=Fichier:Logo_of_RAI_(1954-1983).svg|alt=Logo de la Rai du 3 janvier 1954 au 2 octobre 1983.| (3 ta' Jannar, 1954 - 2 ta' Ottubru, 1983) Stampa:Logo_of_RAI_(1988-2000).svg|ħolqa=Fichier:Logo_of_RAI_(1988-2000).svg|alt=Logo de la Rai du 3 octobre 1983 au 16 mars 2000.| (3 ta' Ottubru, 1983 - 16 ta' Marzu, 2000) Stampa:Logo_of_RAI_(2000-2010).svg|ħolqa=Fichier:Logo_of_RAI_(2000-2010).svg|alt=Logo de la Rai du 16 mars 2000 au 18 mai 2010.| (16 ta' Marzu, 2000 - 18 ta' Mejju, 2010) Stampa:Rai_-_logo_(Italy,_2010-2016).svg|ħolqa=Fichier:Rai_-_logo_(Italy,_2010-2016).svg|alt=Logo de la Rai du 18 mai 2010 au 11 septembre 2016.| (18 ta' Mejju, 2010 - 11 ta' Settembru, 2016) Stampa:Rai_-_Logo_2016.svg|ħolqa=Fichier:Rai_-_Logo_2016.svg|alt=Logo de la Rai depuis le 12 septembre 2016.| Il-logo tar-Rai mit-12 ta' Settembru 2016 </gallery> == Attivitajiet == === Televiżjoni === Ir-Rai għandha 5 kanali tat-televiżjoni ġenerali, inklużi 2 kanali semi-ġenerali. Rai 5 HD, Rai Movie HD, Rai Gulp HD, Rai Yoyo HD, Rai News 24 HD, Rai Storia HD u Rai Scuola HD jixxandru esklussivament fuq is-satellita, Rai 4 HD u Rai Premium HD ftit li xejn jixxandru fuq it-televiżjoni terrestri. {| class="wikitable" |+Kanali ġenerali u semi-ġenerali (HD) ! scope="col" | Logo ! scope="col" | Katina ! scope="col" | Data tal-ħolqien |- | align="center" |[[Stampa:Rai_1_-_Logo_2016.svg|ħolqa=Fichier:Rai_1_-_Logo_2016.svg|46x46px]] |'''Rai 1'''<br /><br /><br /><br /> Kanal ġenerali. |3 ta' Jannar, 1954 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_2_-_Logo_2016.svg|ħolqa=Fichier:Rai_2_-_Logo_2016.svg|49x49px]] |'''Rai 2'''<br /><br /><br /><br /> Kanal ġenerali. |4 ta' Novembru, 1961 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_3_-_Logo_2016.svg|ħolqa=Fichier:Rai_3_-_Logo_2016.svg|48x48px]] |'''Rai 3'''<br /><br /><br /><br /> Kanal ġenerali. |15 ta' Diċembru, 1979 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_4_-_Logo_2016.svg|ħolqa=Fichier:Rai_4_-_Logo_2016.svg|49x49px]] |'''Rai 4'''<br /><br /><br /><br /> Kanal semi-ġeneralista ffukat fuq il-finzjoni. |14 ta' Lulju, 2008 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_5_-_Logo_2017.svg|ħolqa=Fichier:Rai_5_-_Logo_2017.svg|49x49px]] |'''Rai 5'''<br /><br /><br /><br /> Kanal semi-ġeneralista ffokat l-aktar fuq divertiment, dokumentarji u rapporti. |31 ta' Lulju, 2003 |} Imbagħad jiġu l-kanali tematiċi tal-grupp, prinċipalment mill-eks sussidjarja ''RaiSat'' : {| class="wikitable" |+Kanali tematiċi ! scope="col" | Logo ! scope="col" | Katina ! scope="col" | Data tal-ħolqien |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Premium_-_Logo_2017.svg|ħolqa=Fichier:Rai_Premium_-_Logo_2017.svg|124x124px]] |'''Rai Premium''' <small>(HD)</small><br /><br /><br /><br /> Kanal tematiku ddedikat għal produzzjonijiet Rai (serje, telenovelas, eċċ.). |31 ta' Lulju, 2003 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_News_24_logo_(2022).svg|ħolqa=Fichier:Rai_News_24_logo_(2022).svg|117x117px]] |'''Aħbarijiet Rai 24'''<br /><br /><br /><br /> Kanal tal-aħbarijiet kontinwu. |26 ta' April, 1999 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Gulp_-_Logo_2017.svg|ħolqa=Fichier:Rai_Gulp_-_Logo_2017.svg|85x85px]] |'''Rai Gulp'''<br /><br /><br /><br /> Kanal tematiku mmirat lejn tfal u adolexxenti. |1 ta' Ġunju, 2007 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Yoyo_-_Logo_2017.svg|ħolqa=Fichier:Rai_Yoyo_-_Logo_2017.svg|82x82px]] |'''Rai Yoyo'''<br /><br /><br /><br /> Kanal tematiku mmirat lejn tfal bejn 0 u 8 snin. |1 ta' Novembru, 2006 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Sport_-_Logo_2022.svg|ħolqa=Fichier:Rai_Sport_-_Logo_2022.svg|87x87px]] |'''Rai Sport''' <small>(HD)</small><br /><br /><br /><br /> Kanal tematiku ffukat fuq l-isports. |1 ta' Frar, 1999 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Storia_-_Logo_2017.svg|ħolqa=Fichier:Rai_Storia_-_Logo_2017.svg|94x94px]] | '''Rai Storia''' <small>(qabel '''Rai Edu 2''' ) (HD)</small><br /><br /><br /><br /> Kanal tematiku ffukat fuq l-istorja. |17 ta' Ġunju, 2002 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Movie_-_Logo_2017.svg|ħolqa=Fichier:Rai_Movie_-_Logo_2017.svg|97x97px]] | '''Film Rai''' <small>(HD)</small><br /><br /><br /><br /> Kanal tematiku ffukat fuq iċ-ċinema, li jxandar l-aktar films Taljani. |1 ta' Lulju, 1999 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Scuola_-_Logo_2017.svg|ħolqa=Fichier:Rai_Scuola_-_Logo_2017.svg|102x102px]] | '''Rai Scuola''' <small>(ex '''Rai Edu 1''' ) (HD)</small><br /><br /><br /><br /> Kanal tematiku li joffri programmi edukattivi. |1 ta' Ottubru, 2000 |} Rai għandha wkoll tliet kanali tat-televiżjoni reġjonali b'lingwi barranin : {| class="wikitable" |+Kanali reġjonali f'lingwi barranin ! scope="col" | Logo ! scope="col" | Katina ! scope="col" | Data tal-ħolqien |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Südtirol_-_Logo_2019.svg|ħolqa=Fichier:Rai_Südtirol_-_Logo_2019.svg|116x116px]] | '''Rai Tirol t'Isfel'''<br /><br /><br /><br /> Kanal reġjonali li jxandar fir-reġjun awtonomu ta' Trentino-Alto Adige .<br /><br /><br /><br /> <small>Ixxandar bil- [[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] .</small> |7 ta' Frar, 1966 |- | align="center" |[[Stampa:Rai 3 Bis FJK Logo 2016.svg|ħolqa=Fichier:Rai 3 Bis FJK Logo 2016.svg|48x48px]] | '''Rai 3 Bis'''<br /><br /><br /><br /> Kanal reġjonali li jxandar fir-reġjun awtonomu ta' Friuli-Venezia Giulia .<br /><br /><br /><br /> <small>Ixxandar bis- Sloven .</small> | 1995 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Vallée_d'Aoste.png|ħolqa=Fichier:Rai_Vallée_d'Aoste.png|110x110px]] | '''Rai Vd'A'''<br /><br /><br /><br /> Kanal reġjonali li jxandar fir-reġjun awtonomu tal-Wied ta' Aosta .<br /><br /><br /><br /> <small>Ixxandar bil- [[Lingwa Franċiża|Franċiż]] .</small> | 1968 |} === Radju === Ir-Rai għandha 3 stazzjonijiet tar-radju nazzjonali : {| class="wikitable" |+Stazzjonijiet tar-radju ! scope="col" | Logo ! scope="col" | Stazzjon ! scope="col" | Data tal-ħolqien |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Radio_1_-_Logo_2017.svg|ħolqa=Fichier:Rai_Radio_1_-_Logo_2017.svg|107x107px]] | '''Radju Rai 1'''<br /><br /><br /><br /> Stazzjon ġenerali, li joffri pawżi reġjonali. |6 ta' Ottubru, 1924 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Radio_2_-_Logo_2017.svg|ħolqa=Fichier:Rai_Radio_2_-_Logo_2017.svg|110x110px]] | '''Radju Rai 2'''<br /><br /><br /><br /> Stazzjon tal-mużika. |21 ta' Marzu, 1938 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Radio_3_-_Logo_2017.svg|ħolqa=Fichier:Rai_Radio_3_-_Logo_2017.svg|109x109px]] | '''Rai Radju 3'''<br /><br /><br /><br /> Stazzjon kulturali/mużikali klassiku. |1 ta' Ottubru, 1950 |} == Sehem tas-suq == Is-sehem medju tas-suq tar-Rai huwa ta' 45.4% (televiżjoni). Fl-2002, il-wiri medju tal-kanali tar-Rai kien ta' aktar minn 9 miljun telespettatur kuljum (żieda ta' 2% fuq l-2001). == Referenzi == [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] duyz3gwt3wlxdvyf66kscvafwwlmi6h Nies Maltin li mietu fl-2026 0 34089 330674 330649 2026-06-22T13:11:47Z ToniSant 4257 /* Ġunju */ +Paul Fenech 330674 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}</ref> * 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref> * 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> * 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}</ref> * 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince & Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> * 20: [[George Callus]], 88, ko-fundatur tal-Comtec (twieled: 8 ta' Settembru 1937) <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu="Nimmissjak Immens, Għażiż" - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-23-2026.1122923|titlu=Announcements – January 23, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Frar == * 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}</ref> * 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista <ref> {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}</ref> * 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}</ref> == Marzu == * 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant <ref>{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}</ref> * 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tinghata-l-ahhar-tislima-lil-elio-lombardi-ikona-fid-drama-maltija/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lil Elio Lombardi … ikona fid-drama Maltija|kunjom=Camilleri|isem=Enrique|data=8 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> == April == * 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 11: [[Colin Willis]], 81, eks-kummissajru Awstraljan għal Malta u attur <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-13/local-news/Well-known-actor-Colin-Willis-passes-away-aged-81-6736288759|titlu=Well-known actor Colin Willis passes away aged 81 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-04-13}}</ref> * 12: [[Aurelio Belli]], 49, mużiċist u arranġatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/musician-mpo-manager-aurelio-belli-dies-aged-49.1126829|titlu=Musician and MPO manager Aurelio Belli dies, aged 49|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-04-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://slippedisc.com/2026/04/malta-mourns-maestro-49/|titlu=Malta mourns maestro, 49|kunjom=lebrecht|isem=Norman|data=12 April 2026|sit=Slipped Disc|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-12/local-news/Maestro-Aurelio-Belli-dies-aged-49-6736288731|titlu=Maestro Aurelio Belli dies, aged 49 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/140933/maestro_aurelio_belli_dies_at_49_|titlu=Maestro Aurelio Belli dies at 49|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=12 April 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-maestro-aurelio-belli/|titlu=Imut il-Maestro Aurelio Belli|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=12 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-is-surmast-aurelio-belli/|titlu=Imut is-Surmast Aurelio Belli|kunjom=|isem=|data=2026-04-12|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-maestro-aurelio-belli-fl-eta-ta-49-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Maestro Aurelio Belli fl-età ta’ 49 sena|kunjom=Sacco Baldacchino|isem=Kimberley|data=12 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/12/tithabbar-il-mewt-tas-surmast-aurelio-belli/|titlu=Titħabbar il-mewt tas-Surmast Aurelio Belli|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-12|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-maestro-aurelio-belli-jinghata-l-ahhar-tislima|titlu=Tislima lill-Maestro Aurelio Belli: “Mela s-silenzju b’ħajja ta’ noti”|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=18 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Desmond Morris]], 98, etoloġista Ingliż li għex f'Malta (1968–1974) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/desmond-morris-famous-zoologist-author-painter-malta-past-dies-98.1127264|titlu=Desmond Morris, famous zoologist, author and painter with Malta past, dies at 98|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-04-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> * 24: [[Mary Grech]], 88, attriċi u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-actress-mary-grech-dies-aged-88.1127413|titlu=Veteran actress Mary Grech dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-04-24|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-attrici-u-prezentatrici-mary-grech/|titlu=Tmut l-attriċi u preżentatriċi Mary Grech|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=24 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-eks-prezentattrici-televiziva-mary-grech/|titlu=Tmut l-eks preżentattriċi televiżiva Mary Grech|kunjom=Attard|isem=Francesca|data=2026-04-24|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/24/tmut-mary-grech-pijufniera-tax-xandir-u-fost-l-ewwel-ucuh-tat-televizjoni-maltija/|titlu=Tmut Mary Grech, attriċi, pijuniera tax-xandir u fost l-ewwel uċuħ tat-televiżjoni Maltija|kunjom=Abdilla|isem=Raymond|data=2026-04-24|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref> == Mejju == * 1: [[Dolindo Cassar]], 83, xandar u eks-president tas-[[Soċjetà Filarmonika La Stella]] u tat-[[Teatru Astra]] <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/tislima-lil-dolindo-cassar-li-ghadda-ghall-hajja-ta-dejjem-figura-li-halliet-marka-kbira-fil-kultura-ghawdxija/|titlu=Tislima Lil Dolindo Cassar Li Għadda Għall-Ħajja Ta’ Dejjem - Figura Li Ħalliet Marka Kbira Fil-Kultura Għawdxija|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-05-05|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.stgeorge.org.mt/events/funeral-of-dolindo-cassar/|titlu=Funeral of DOLINDO CASSAR|data=2026-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-dolindo-cassar.1129615|titlu=Appreciation: Dolindo Cassar|kunjom=Spiteri|isem=Charles|data=2026-06-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Noel Galea Bason]], 71, skultur <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/15/imut-l-artist-noel-galea-bason/|titlu=Imut l-artist Noel Galea Bason|kunjom=|isem=|data=2026-05-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/artist-noel-galea-bason-dies-aged-71.1128464|titlu=Artist Noel Galea Bason dies aged 71|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-05-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-noel-galea-bason-furjaniz-moghni-btalenti-artistici-varji/|titlu=Imut Noel Galea Bason, Furjaniż mogħni b’talenti artistiċi varji|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=15 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Norbert Ellul Vincenti]], 88, patri Franġiskan, għalliem u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/19/imut-p-norbert-ellul-vincenti-ofm/|titlu=Imut P. Norbert Ellul Vincenti OFM|kunjom=|isem=|data=2026-05-19|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-patri-norbert-ellul-vincenti/|titlu=Imut Patri Norbert Ellul Vincenti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=19 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 26: [[Benny Muscat]], 86, sid ta' diversi ristorant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/goodbye-nonno-renowned-restaurateur-benny-muscat-dies.1129052|titlu='Goodbye Nonno' – renowned restaurateur Benny Muscat dies|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-05-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-benny-muscat-il-qalb-wara-ta-marija-palazzo-pescatore-u-trattoria-del-nonno/|titlu=Imut Benny Muscat, il-qalb wara Ta’ Marija, Palazzo Pescatore u Trattoria del Nonno|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=26 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/benny-muscat-26-05-2026|titlu=Benny Muscat - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-28}}</ref> * 28: [[Rose Riolo]], 90, attriċi <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-eks-attrici-rose-riolo/|titlu=Tmut l-eks attriċi Rose Riolo|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=28 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-29-2026.1129195|titlu=Announcements – May 29, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-05-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> * 28: [[Ray Ghigo Laferla]], ??, imprenditur u DJ <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ray-ghigo-laferla-eks-dj-tal-griffin-u-fundatur-tal-ghigos-disco/|titlu=Imut Ray Ghigo Laferla, eks DJ tal-Griffin u fundatur tal-Ghigos Disco|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=29 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Ġunju == * 4: [[Jonathan Cardona]], 47, eks-CEO tal-[[Enemalta]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-enemalta-ceo-residency-malta-head-jonathan-cardona-dies.1129476|titlu=Former Enemalta CEO, Residency Malta head Jonathan Cardona dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-kap-ezekuttiv-tal-enemalta-u-residenza-malta-jonathan-cardona/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Kap Eżekuttiv tal-Enemalta u Residenza Malta Jonathan Cardona|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Ġunju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142318/former_joseph_muscat_aide_jonathan_cardona_passes_away_|titlu=Former Joseph Muscat aide Jonathan Cardona passes away|kunjom=Azzopardi|isem=Karl|data=4 Ġunju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-kap-tal-enemalta-u-tal-programm-tac-cittadinanza-jonathan-cardona/|titlu=Imut l-eks kap tal-Enemalta u tal-programm taċ-ċittadinanza Jonathan Cardona|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=4 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-il-pm-jinhasad-bil-mewt-ta-jonathan-cardona-waqt-il-gurament-tal-hatra-tal-membri-tal-kabinett/|titlu=ARA: il-PM jinħasad bil-mewt ta' Jonathan Cardona waqt il-ġurament tal-ħatra tal-membri tal-Kabinett|data=2026-06-04|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-04/local-news/CEO-of-Residency-Malta-Agency-Jonathan-Cardona-dies-6736290235|titlu=CEO of Residency Malta Agency, Jonathan Cardona, passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref> * 5: [[Olivia Dow]]: ??, żeffiena u għalliema tal-ballet <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/renowned-ballet-teacher-olivia-dow-dies.1129558|titlu=Renowned ballet teacher Olivia Dow dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-olivia-dow.1129901|titlu=Appreciation: Olivia Dow|kunjom=Chetcuti|isem=Kristina|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 8: [[Antonio Briguglio]], 91, referee tal-futbol <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-l-ex-referee-internazzjonali-tonio-briguglio/|titlu=Imut l-ex-referee internazzjonali Tonio Briguglio|kunjom=Cossai|isem=Peter|data=2026-06-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/sports/football/142408/former_referee_antonio_briguglio_dies_|titlu=Former referee Antonio Briguglio dies|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/06/08/maltese-legendary-referee-tonio-briguglio-dies-aged-91/|titlu=Maltese legendary referee Tonio Briguglio dies, aged 91|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2026-06-08|sit=SportsDesk|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Josephine Xuereb]], ??, attivita u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-pn-election-candidate-dies.1129912|titlu=Former PN election candidate dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/14/tithabbar-il-mewt-ta-josephine-xuereb/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Josephine Xuereb|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-14/local-news/Former-PN-candidate-Josephine-Xuereb-dies-6736290504|titlu=Former PN candidate Josephine Xuereb dies|data=14 Ġunju 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/17/josephine-xuereb-kienet-mara-li-uzat-it-talenti-taghha-biex-tkattar-il-gid/|titlu="Josephine Xuereb kienet mara li użat it-talenti tagħha biex tkattar il-ġid"|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-06-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 18: [[Helen Borg]], ??, eks President tal-Kunsill tal-Iskola għat-Tagħlim Tul il-Ħajja u eks Kap tal-Iskola Vincenzo Borg Brared, marda tal-Parkinson's <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/riptmut-helen-borg-eks-president-tal-kunsill-tal-iskola-ghat-taghlim-tul-il-hajja-u-eks-headteacher-ta-birkirkara/|titlu=Tmut Helen Borg, Eks President Tal-Kunsill Tal-Iskola Għat-Tagħlim Tul Il-Ħajja U Eks Headteacher Ta’ Birkirkara|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-06-19|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 21: [[Żeppi l-Ħafi|Joseph Fenech]], 71, kriminal magħruf bħala Żeppi l-Ħafi <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-fenech-known-zeppi-lhafi-dies-aged-71.1130234|titlu=Joseph Fenech, known as Żeppi l-Ħafi, dies aged 71|kunjom=|isem=|data=2026-06-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-joseph-fenech-maghruf-bhal-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech, magħruf bħal Żeppi l-Ħafi|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=21 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-joseph-fenech-maghruf-bhala-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech magħruf bħala Żeppi l-Ħafi|data=2026-06-21|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 22: [[Paul Fenech (kunsilleri)|Paul Fenech]], 79, kunsillier tas-Swieqi, artist u kowċ tal-basketball <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-swieqi-councillor-artist-basketball-coach-paul-fenech-dies.1130293|titlu=Former Swieqi councillor, artist and basketball coach, Paul Fenech dies aged 79|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-06-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/22/il-pn-isellem-il-memorja-ta-paul-fenech-li-serva-ghal-snin-twal-bhala-kunsillier-lokali-tal-pn-fi-swieqi/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta' Paul Fenech li serva għal snin twal bħala kunsillier lokali tal-PN fi Swieqi|kunjom=Borg|isem=Maria|data=2026-06-22|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-22}}</ref> == Ara aktar == * [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026 == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2026|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] m2uk11kcod5ggqacp242jkj8b2ktaxy Żejt 0 34491 330675 330582 2026-06-22T14:23:38Z Trigcly 17859 żieda kontenut 330675 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Petroleum sample.jpg|daqsminuri|Kampjun taż-żejt.]] Iż-'''żejt''', magħruf ukoll bħala '''żejt grezz''', '''żejt mhux maħdum''' jew '''petroleum''' (mhux "pitrolju" li huwa kerosin jew żejt tal-paraffina), huwa riżorsa naturali b'dehra ta' taħlita [[kimika]] likwida [[Iswed|sewda]] fl-[[isfar]] li tinstab fil-formazzjonijiet [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]], u jikkonsisti primarjament minn idrokarburi.<ref>{{Ċita web|url=https://www.eia.gov/KIDS/energy.cfm?page=oil_home-basics-k.cfm|titlu=EIA Energy Kids - Oil (petroleum)|sit=www.eia.gov|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> It-terminu ''petroleum'' jirreferi kemm għaż-żejt grezz mhux ipproċessat li jokkorri b'mod naturali, kif ukoll għall-prodotti tal-petroleum li jikkonsistu minn żejt grezz raffinat. Il-petroleum huwa fjuwil fossili li fforma tul miljuni ta' snin mid-diżintegrazzjoni anaerobika ta' materjali organiċi minn organiżmi [[Preistorja|preistoriċi]] mirdumin, b'mod partikolari l-plankton u l-algi. Huwa stmat li 70 % tad-depożiti taż-żejt tad-[[Id-Dinja|dinja]] ffurmaw matul il-perjodu Mesożojku, 20 % ffurmaw fil-perjodu Ċenożojku, u 10 % biss iffurmaw fil-perjodu Paleożojku.<ref>{{Ċita web|url=https://energyeducation.ca/encyclopedia/Oil_formation|titlu=Oil formation - Energy Education|sit=energyeducation.ca|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> Ir-riżervi konvenzjonali tal-petroleum jiġu rkuprati primarjament bit-tħaffir, li jsir wara studju tal-ġeoloġija strutturali rilevanti, analiżi tal-baċir sedimentarju, u karatterizzazzjoni tar-riżerva tal-petroleum. Hemm ukoll riżervi mhux konvenzjonali bħar-ramel taż-żejt u l-iskist keroġenuż li jiġu rkuprati bl-użu ta' metodi bħall-fratturazzjoni. [[Stampa:Oil well.jpg|daqsminuri|Bir taż-żejt.]] Ladarba jiġi estratt, iż-żejt jiġi raffinat u sseparat, l-iktar faċilment permezz tad-distillazzjoni, f'bosta prodotti għall-użu dirett jew għall-użu fil-manifattura. Il-prodotti tal-petroleum jinkludu l-fjuwils bħall-petrol, id-diżil, il-kerosin u l-fjuwil tal-ġettijiet; il-bitum, ix-xama' tal-paraffina u l-lubrikanti; ir-reaġenti li jintużaw għall-produzzjoni tal-plastik; is-solventi, it-tessuti, ir-refriġeranti, iż-żebgħa, il-lastku sintentiku, il-fertilizzanti, il-pestiċidi, il-farmaċewtiċi, u eluf ta' sustanzi petrokimiċi oħra. Il-petroleum jintuża għall-manifattura ta' varjetà wiesgħa ta' materjali essenzjali għall-ħajja moderna,<ref>{{Ċita web|url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm|titlu=The Hindu : Opinion / News Analysis : Libyan tremors threaten to rattle the oil world|sit=www.hindu.com|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> u huwa stmat li d-dinja tikkonsma madwar 100 miljun barmil (16-il miljun [[metru]] kubu) kuljum. Il-produzzjoni tal-petroleum kellha rwol ewlieni fl-industrijalizzazzjoni u fl-iżvilupp ekonomiku, speċjalment wara t-Tieni Rivoluzzjoni Industrijali. Xi pajjiżi għonja bir-riżervi taż-żejt kisbu influwenza ekonomika u internazzjonali sinifikanti matul l-aħħar nofs tas-seklu 20 minħabba l-kontroll tagħhom tal-produzzjoni u tal-kummerċ taż-żejt. [[Stampa:Photo lg kuwait.jpg|daqsminuri|Raffinerija taż-żejt fil-[[Kuwajt]].]] Il-petroleum huwa riżorsa naturali mhux rinnovabbli, u l-isfruttament tiegħu jagħmel ħsara lill-[[Ambjent (bijoloġija)|ambjent]] naturali, lis-sistema klimatika u lis-saħħa tal-[[bniedem]]. L-estrazzjoni, ir-raffinar u l-ħruq tal-fjuwils tal-petroleum ipattu negattivament għall-bjar tal-karbonju billi jirrilaxxaw kwantitajiet kbar ta' gassijiet tal-effett ta' serra lura fl-[[atmosfera]] tad-Dinja, u b'hekk il-petroleum huwa wieħed mill-kontributuri ewlenin tat-[[tibdil fil-klima]] antropoġeniku. Effetti ambjentali negattivi oħra, kważi fl-istadji kollha tal-użu, jinkludu r-rilaxx dirett — bħall-irqajja' jew it-tnixxijiet taż-żejt — u t-tniġġis sekondarju tas-sorsi tal-arja u tal-ilma. Storikament, il-prossimità għad-depożiti tal-petroleum, u l-aċċess u l-ipprezzar sussegwenti taż-żejt, qanqlu l-kunflitti domestiċi u ġeopolitiċi, il-gwerer taż-żejt issanzjonati mill-istat, it-tensjonijiet diplomatiċi u kummerċjali, id-diżgwidi marbuta mal-politika dwar l-enerġija u kunflitti oħra b'rabta mar-riżorsi. Filwaqt li huwa stmat li l-produzzjoni se tilħaq il-produzzjoni massima taż-żejt qabel l-2035, l-enfasi ekonomika globali fuq il-mitigazzjoni tat-tibdil fil-klima fit-tranżizzjoni lejn sorsi tal-enerġija rinnovabbli u ż-żieda fl-elettrifikazzjoni se tnaqqas ferm id-dipendenza fuq il-petroleum. == [[Etimoloġija]] == Il-[[kelma]] ''petroleum'' ġejja mil-[[Lingwa Latina|Latin]] [[Medjuevu|Medjevali]] ''petroleum'' (li litteralment tfisser "żejt tal-blat"), li oriġinat mil-Latin: ''petra'' li tfisser "blat" (mill-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ''pétra'' πέτρα) u ''oleum'' li tfisser "żejt" (mill-Grieg: ''élaion'' ἔλαιον).<ref>{{Ċita web|url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=petroleum|titlu=The American Heritage Dictionary entry: petroleum|kunjom=Publishers|isem=HarperCollins|sit=www.ahdictionary.com|data-aċċess=2026-06-16}}</ref><ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=petroleum|url=http://www.thefreedictionary.com/petroleum|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> L-oriġini tat-terminu tirriżulta mill-monasteri fin-Nofsinhar tal-[[Italja]] fejn kien jintuża sal-aħħar tal-ewwel millenju bħala alternattiva għall-eqdem terminu, "nafta".<ref>van Dijk, J.P. (2022); Unravelling the Maze of Scientific Writing Through the eras: On the Origins of the Terms Hydrocarbon, Petroleum, Natural Gas, and Methane. Amazon Publishers, 166 pp. PaperBack Edition B0BKRZRKHW. ISBN 979-8-3539-8917-2.</ref> Wara dak il-perjodu, it-terminu ntuża f'bosta manuskritti u kotba, bħat-trattat ''De Natura Fossilium'', ippubblikat fl-1546 mill-mineraloġista [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Georg Bauer]]. Wara l-wasla tal-industrija taż-żejt matul it-tieni nofs tas-seklu 19, it-terminu sar magħruf sew għall-forma likwida tal-idrokarburi.<ref>Bauer, Georg (1955) [1546]. ''De Natura Fossilium''. Translated by Bandy, Mark Chance; Bandy, Jean A. Mineola, NY: Dover.</ref> == [[Storja]] == === Storja bikrija === Iż-żejt, f'xi forma jew oħra, ilu jintuża minn żmien il-qedem. Iktar minn 4,300 sena ilu, il-bitum issemma meta użawh is-[[Sumeri]] għall-produzzjoni tad-dgħajjes. Tavla tal-leġġenda tat-twelid ta' Sargon ta' Akkad issemmi qoffa li ngħalqet bit-tiben u bil-bitum. Iktar minn 4,000 sena ilu, skont [[Erodotu]] u Diodorus Siculus, l-asfalt (bitum) intuża fil-kostruzzjoni tal-ħitan u tat-torrijiet tal-[[Babilonja]]; kien hemm fosos taż-żejt qrib Ardericca u l-Babilonja u fawwara taż-żift f'Zakynthos. Fil-Babilonja, il-petroleum kien jintuża fil-kostruzzjoni tat-toroq, fit-tqalfit tal-bastimenti u fil-[[mediċina]]. L-użu tal-petroleum fiċ-[[Ċina]] tal-qedem imur lura iktar minn 2,000 sena. L-''I Ching'', waħda mill-iżjed kitbiet Ċiniżi bikrin, tikkwota li ż-żejt grezz, mhux raffinat, ġie skopert, estratt u ntuża fiċ-Ċina għall-ewwel darba fis-seklu 1 [[Ante Christum natum|Q.K]]. Barra minn hekk, iċ-Ċiniżi kienu l-ewwel li rreġistraw l-użu tal-petroleum bħala fjuwil saħansitra fis-seklu 4 Q.K. Sat-347 [[WK|W.K]]., iż-żejt ġie prodott mill-bjar imħaffrin bil-bambù fiċ-Ċina. Fis-seklu 7, il-petroleum kien fost l-ingredjenti essenzjali għall-hekk imsejjaħ nar tal-[[Greċja]], jiġifieri arma ppuntata mqabbda bin-nar li kienet tintuża mill-Griegi [[Biżantini]] kontra l-bastimenti [[Għarab]] li kienu qed jattakkaw [[Kostantinopli]]. Iż-żejt grezz ġie distillat minn spiżjara [[Persjani]], b'deskrizzjonijiet ċari mogħtija f'manwali bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] bħal dawk ta' [[Abu Bakr al-Razi]]. Fis-seklu 9, is-siti tat-tħaffir għaż-żejt ġew sfruttati fl-inħawi madwar [[Baku]] moderna, l-[[Ażerbajġan]]. Dawn is-siti ġew deskritti minn Abu Bakr al-Razi fis-seklu 10 u minn [[Marco Polo]] fis-seklu 13, li jiddeskrivi l-output ta' dawk il-bjar bħala mijiet ta' tagħbijiet tal-bastimenti. L-ispiżjara Għarab u Persjani wettqu d-distillazzjoni taż-żejt grezz biex jipproduċu prodotti li jieħdu n-nar għal skopijiet militari. Permezz ta' [[Spanja]] [[Iżlam|Iżlamika]], id-distillazzjoni saret disponibbli fil-Punent tal-[[Ewropa]] sas-seklu 12. Sas-seklu 13 saret preżenti fir-[[Rumanija]] wkoll u ġiet irreġistrata bħala păcură. Fosos sofistikati taż-żejt, fondi bejn 4.5 sa 6 metri (15 sa 20 pied), tħaffru mill-poplu Seneka u Iroquois oħra fil-Punent ta' Pennsylvania diġà fl-1415–1450. Il-Ġeneral [[Franza|Franċiż]] [[Louis-Joseph de Montcalm]] iltaqa' mal-poplu Seneka bl-użu tal-petroleum għan-nar ċerimonjali u bħala ingwent ta' fejqan matul żjara fil-Forti ta' Duquesne fl-1750. Esploraturi [[Renju Unit|Brittaniċi]] bikrin lejn il-[[Burma|Myanmar]] iddokumentaw industrija tal-estrazzjoni taż-żejt fl-aqwa tagħha bbażata f'Yenangyaung, li fl-1795 kellha mijiet ta' bjar imħaffrin bl-idejn. Merkwiller-Pechelbronn jingħad li huwa l-ewwel sit Ewropew fejn saret l-ewwel esplorazzjoni għaż-żejt u fejn sar l-ewwel użu taż-żejt. Erdpechquelle, fawwara li għadha attiva fejn il-petroleum jitfaċċa mħallat mal-ilma, ilha tintuża mill-1498, b'mod partikolari għal skopijiet mediċi. === Seklu 19 === F'nofs is-seklu 19, il-bjar taż-żejt żviluppaw malajr f'diversi partijiet tad-dinja, għalkemm liema bir taż-żejt ġie l-ewwel jiddependi fuq il-kriterji. Fl-1846, grupp ta' inġiniera Imperjali [[Russja|Russi]] mmexxija mill-Maġġur Alexeyev tal-Korp tal-Inġiniera tal-Estrazzjoni ta' Bakinskii b'kumbinazzjoni sabu ż-żejt huma u jħaffru bl-idejn b'rigg primittiv tal-perkussjoni f'Bibi-Heybat, qrib Baku (issa l-Ażerbajġan), għalkemm ma kinux qed ifittxu speċifikament għaż-żejt. Fl-1853, [[Ignacy Łukasiewicz]], li skopra kif issir id-distillazzjoni tal-kerosin miż-żejt grezz fix-xquq tal-blat u vvinta l-lampa moderna tal-kerosin, ħaffer b'idejh l-ewwel bir intenzjonali għall-estrazzjoni kummerċjali taż-żejt f'Bóbrka, il-[[Polonja]], għall-provvista tal-fjuwil għat-tidwil (għadu operattiv). Fl-1857 tħaffer bir ieħor bl-idejn u nbniet raffinerija oħra qrib Ploiești, ir-Rumanija. Ir-Rumanija (dak iż-żmien vassall tal-[[Imperu Ottoman]]) kienet l-ewwel pajjiż fid-dinja li kellu l-output annwali taż-żejt grezz irreġistrat uffiċjalment fl-istatistika internazzjonali – 275 tunnellata għall-1857. Fl-1858, [[Georg Christian Konrad Hunäus]] sab ammont sinifikanti ta' petroleum hu u jħaffer għal-linjite f'Wietze, il-Ġermanja. Il-belt ta' Wietze iktar 'il quddiem ipprovdiet madwar 80 % tal-konsum Ġermaniż fl-Era ta' Wilhelm. Il-produzzjoni waqfet fl-1963, iżda l-belt ta' Wietze ospitat [[mużew]] tal-petroleum mill-1970. Ir-ramel taż-żejt ilhom jiġu estratti mis-seklu 18. Fil-belt ta' Wietze, l-asfalt jew il-bitum naturali ilu jiġi esplorat mis-seklu 18. Kemm f'Pechelbronn kif ukoll f'Wietze, l-industrija tal-faħam iddominat it-teknoloġiji tal-petroleum. L-ispiżjar [[James Young]] fl-1847 innota tnixxija tal-petroleum naturali fil-minjiera tal-faħam f'Riddings, Derbyshire, li minnha huwa wettaq id-distillazzjoni ta' żejt irqiq ħafif adattat għall-użu bħala żejt tal-lampi, u fl-istess ħin kiseb żejt iktar viskuż adattat għal-lubrikazzjoni tal-makkinarju. Fl-1848, Young stabbilixxa negozju żgħir tar-raffinar taż-żejt grezz. Eventwalment Young irnexxielu (permezz tad-distillazzjoni tal-faħam tal-kannol bi sħana baxxa) joħloq fluwidu simili għall-petroleum, li meta jiġi ttrattat bl-istess mod bħaż-żejt mix-xquq jagħti prodotti simili. Young sab li permezz tad-distillazzjoni bil-mod huwa seta' jikseb diversi likwidi utli minnu, u wieħed minnu semmih bħala "żejt tal-paraffina" peress li f'temperaturi baxxi kien jagħqad f'sustanza simili għax-xama' tal-paraffina. Il-produzzjoni ta' dawn iż-żjut u tax-xama' solida tal-paraffina mill-faħam kienu soġġetti għal privattiva min-naħa tiegħu tas-17 ta' Ottubru 1850. Fl-1850, Young & Meldrum u [[Edward William Binney]] daħlu fi sħubija bit-titlu ta' E.W. Binney & Co. f'Bathgate f'West Lothian u E. Meldrum & Co. fi [[Glasgow]]; ix-xogħlijiet tagħhom f'Bathgate tlestew fl-1851 u saru l-ewwel impjanti kummerċjali reali taż-żejt fid-dinja bl-ewwel raffinerija moderna taż-żejt. Id-domanda għall-petroleum bħala fjuwil għat-tidwil fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] u madwar id-dinja kibret malajr. L-ewwel bir taż-żejt fl-Amerki tħaffer fl-1859 minn [[Edwin Drake]] f'dak li issa jissejjaħ bħala l-Bir ta' Drake fil-muniċipalità ta' Cherrytree, Pennsylvania. Hemm ukoll kumpanija assoċjata miegħu, u minnha nibtet espansjoni kbira u rapida tal-industrija taż-żejt globali. Fl-istess sena tfaċċaw il-bjar bit-tħaffir mekkaniku f'West Virginia. L-ewwel bir kummerċjali taż-żejt fil-[[Kanada]] sar operattiv fl-1858 f'Oil Springs, [[Ontario]]. In-negozjant [[James Miller Williams]] ħaffer diversi bjar bejn l-1855 u l-1858 qabel ma skopra riżerva rikka taż-żejt 4 metri taħt l-art. Williams wettaq l-estrazzjoni ta' 1.5 miljun litru ta' żejt grezz sal-1860, u wettaq ir-raffinar tal-biċċa l-kbira minnu f'żejt tal-kerosin. Il-bir ta' Williams sar kummerċjalment vijabbli sena qabel l-operat ta' Pennsylvania ta' Drake u jista' jitqies bħala l-ewwel bir kummerċjali taż-żejt fl-Amerka ta' Fuq. L-iskoperta f'Oil Springs skattat espansjoni taż-żejt li wasslet biex mijiet ta' spekulaturi u ħaddiema jiġu fl-inħawi. L-avvanzi fit-tħaffir baqgħu għaddejjin fl-1862 meta ħaddiem lokali tat-tħaffir, Shaw, laħaq fond ta' 62 metru bl-użu ta' metodu tat-tħaffir b'armlu f'fawwara. Fis-16 ta' Jannar 1862, wara splużjoni tal-gass naturali, ġie prodott l-ewwel bir taż-żejt bi fluss naturali fil-Kanada, li spara ż-żejt fl-arja b'rata rreġistrata ta' 480 metru kubu (3,000 bbl) kuljum. Sal-aħħar tas-seklu 19, l-Imperu Russu, b'mod partikolari l-kumpanija Branobel fl-Ażerbajġan, ħadet ir-riedni f'idejha fil-produzzjoni. === Seklu 20 === Fis-snin 30 tas-seklu 20, [[Alfred Treibs]] iddetermina l-oriġini bijoloġika tal-petroleum, li qabel kienet kontroversjali. L-aċċess għaż-żejt kien fattur ewlieni f'diversi kunflitti militari tas-seklu 20, inkluż [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], li matulha l-faċilitajiet taż-żejt kienu assi strateġiku importanti u kienu jiġu bbumbardjati b'mod estensiv. L-invażjoni Ġermaniża tal-[[Unjoni Sovjetika]] kienet tinkludi l-għan li jinħatfu s-siti tal-produzzjoni taż-żejt ta' Baku, peress li dawn kienu jipprovdu l-provvista taż-żejt tant meħtieġa għall-militar Ġermaniż li kien qed ibati minħabba l-imblokkar tar-riżorsi. L-esplorazzjoni għaż-żejt fl-Amerka ta' Fuq matul il-bidu tas-seklu 20 wasslet biex l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] jsiru l-produttur ewlieni sa nofs is-seklu. Il-produzzjoni tal-petroleum fl-Istati Uniti laħqet il-qofol tagħha matul is-snin 60 tas-seklu 20, għalkemm l-[[Arabja Sawdija]] u l-Unjoni Sovjetika qabżu lill-Istati Uniti bħala output totali. Matul il-kriżi taż-żejt tal-1973, l-Arabja Sawdija u nazzjonijiet [[Għarab]] oħra imponew embargo fuq iż-żejt kontra l-Istati Uniti, ir-[[Renju Unit]], il-[[Ġappun]] u nazzjonijiet oħra tal-Punent li appoġġaw lil [[Iżrael]] fil-Gwerra tal-Yom Kippur. Din il-kriżi ġiet segwita mill-kriżi taż-żejt tal-1979, li ġiet ikkawżata minn tnaqqis fil-produzzjoni taż-żejt fid-dawl tar-Rivoluzzjoni Iranjana u wasslet biex il-prezzijiet taż-żejt jogħlew b'iktar mid-doppju. Iż-żewġ xokkijiet fil-prezzijiet taż-żejt kellhom effetti fi żmien qasir u fit-tul fuq il-politika globali u fuq l-ekonomija globali. Dawn wasslu għal tnaqqis sostanzjali fid-domanda bħala riżultat tas-sostituzzjoni ma' fjuwils oħra, speċjalment il-faħam u l-enerġija nukleari, u għal titjib fl-effiċjenza fl-użu tal-enerġija, iffaċilitat mill-politiki tal-gvernijiet. Il-prezzijiet għoljin taż-żejt qanqlu wkoll investiment fil-produzzjoni taż-żejt mill-pajjiżi mhux tal-[[OPEC]], inkluż il-Bajja ta' Prudhoe fl-[[Alaska]], is-siti lil hinn mill-kosta fil-[[Baħar tat-Tramuntana]] tar-Renju Unit u tan-[[Norveġja]], is-sit lil hinn mill-kosta ta' Cantarell tal-[[Messiku]] u r-ramel taż-żejt fil-[[Kanada]]. === Seklu 21 === Madwar 90 fil-mija tal-ħtiġijiet tal-fjuwil tal-vetturi jiġu ssodisfati miż-żejt. Il-petroleum jirrappreżenta sa 40 fil-mija tal-konsum totali tal-enerġija fl-Istati Uniti, iżda huwa responsabbli għal 1 fil-mija biss tal-ġenerazzjoni tal-elettriku. Il-valur tal-petroleum bħala sors portabbli u dens tal-enerġija li jintuża għall-maġġoranza l-kbira tal-vetturi u bħala l-bażi ta' bosta sustanzi kimiċi industrijali jagħmluh wieħed mill-iżjed prodotti bażiċi importanti tad-dinja. L-iktar tliet pajjiżi li jipproduċu ż-żejt sal-2018 huma l-Istati Uniti, ir-Russja u l-Arabja Sawdija. Fl-2018, parzjalment minħabba l-iżviluppi fil-fratturazzjoni idrawlika u fit-tħaffir orizzontali, l-Istati Uniti saru l-ikbar produttur tad-dinja. Madwar 80 fil-mija tar-riżervi aċċessibbli fid-dinja jinsabu fil-Lvant Nofsani, bi 62.5 fil-mija ġejjin minn ħames pajjiżi Għarab: l-Arabja Sawdija, l-[[Emirati Għarab Magħquda]], l-[[Iraq]], il-[[Qatar]] u l-[[Kuwajt]]. Parti kbira miż-żejt totali fid-dinja teżisti bħala sorsi mhux konvenzjonali, bħall-bitum fir-ramel taż-żejt f'Athabasca u ż-żejt kombustibbli fil-Medda ta' Orinoco. Filwaqt li volumi sinifikanti taż-żejt jiġu estratti mir-ramel taż-żejt, b'mod partikolari fil-Kanada, għad fadal ostakli loġistiċi u tekniċi, peress li l-estrazzjoni taż-żejt tirrikjedi ammonti kbar ta' sħana u ta' ilma, u b'hekk il-kontenut nett tal-enerġija huwa pjuttost baxx meta mqabbel maż-żejt grezz konvenzjonali. Għaldaqstant, mhux mistenni li r-ramel taż-żejt tal-Kanada jipprovdi iktar minn ftit miljuni ta' bramel kuljum fil-futur. Bosta kunflitti ġeopolitiċi moderni huma dovuti għall-petroleum. == Kompożizzjoni == Il-petroleum jikkonsisti minn varjetà ta' komponenti likwidi, gassużi u solidi. L-idrokarburi iktar ħfief huma l-gassijiet: metan, etan, propan u butan. Apparti minn hekk il-biċċa l-kbira tal-likwidi u tas-solidi huma komposti kimiċi itqal, spiss idrokarburi (C u H biss). Il-proporzjon ta' idrokarburi ħfief f'taħlita tal-petroleum ivarja minn sit tal-estrazzjoni taż-żejt għal ieħor. Bir taż-żejt jipproduċi l-iktar żejt grezz. Peress li l-pressjoni tkun iktar baxxa fil-wiċċ milli taħt l-art, ftit mill-gass joħroġ mis-soluzzjoni u jiġi rkuprat (jew jinħaraq) bħala gass assoċjat jew gas tas-soluzzjoni. Bir tal-gass jipproduċi l-iktar gass naturali. Madankollu, minħabba li t-temperatura taħt l-art tkun ogħla fil-wiċċ, il-gass jaf ikun fih idrokarburi tqal bħall-pentan, l-eżan u l-eptan ("kondensat tal-gass naturali", spiss magħruf fil-qosor bħala kondensat). Il-kondensat huwa simili għall-petrol bħala dehra u bħala kompożizzjoni huwa simili għal xi żjut grezzi ħfief u volatili. L-idrokarburi fiż-żejt grezz fil-biċċa l-kbira huma alkani, ċikloalkani u diversi idrokarburi aromatiċi, filwaqt li komposti organiċi oħra fihom in-[[nitroġenu]], l-[[ossiġenu]] u l-kubrit, kif ukoll traċċi ta' metalli bħall-[[ħadid]], in-nikil, ir-ram u l-vanadju. Bosta riżervi taż-żejt fihom batterji [[Ħajja|ħajjin]]. Il-kompożizzjoni molekolari taż-żejt grezz tvarja ferm minn formazzjoni għal oħra, iżda l-proporzjon ta' [[Element kimiku|elementi kimiċi]] jvarja bi ftit kif ġej: {| class="wikitable" |+Kompożizzjoni skont il-piż !Element !Medda perċentwali |- |[[Karbonju]] |83 sa 85 % |- |[[Idroġenu]] |10 sa 14 % |- |Nitroġenu |0.1 sa 2 % |- |Ossiġenu |0.05 sa 1.5 % |- |Kubrit |0.05 sa 6.0 % |- |Metalli |< 0.1 % |} Fiż-żejt grezz hemm erba' tipi differenti ta' idrokarburi. Il-perċentwal relattiv ta' kull wieħed ivarja u jiddetermina l-proprjetajiet ta' kull żejt. {| class="wikitable" |+Kompożizzjoni skont il-piż !Idrokarburi !Medja !Medda |- |Alkani (paraffini) |30 % |15 sa 60 % |- |Nafteni |49 % |30 sa 60 % |- |Aromatiċi |15 % |3 sa 30 % |- |Asfaltiċi |6 % |remainder |} L-alkani mill-pentan (C<sub>5</sub>H<sub>12</sub>) sal-oktan (C<sub>8</sub>H<sub>18</sub>) jiġu raffinati f'petrol, dawk min-nonan (C<sub>9</sub>H<sub>20</sub>) jiġu raffinati f'eżadekan (C<sub>16</sub>H<sub>34</sub>) fi fjuwil tad-diżil, f'kerosin u fi fjuwil tal-ġettijiet. L-alkani b'iktar minn 16-il [[atomu]] tal-karbonju jistgħu jiġu raffinati f'żejt tal-fjuwil u f'żejt tal-lubrikazzjoni. Fin-naħa l-iktar tqila tal-medda, ix-xama' tal-paraffina hija alkan b'madwar 25 atomu tal-karbonju, filwaqt li l-asfalt fih 35 jew iktar, għalkemm normalment dawn jixxaqqu f'raffineriji moderni fi prodotti iktar ta' valur. L-eħfef naħa tal-medda, l-hekk imsejħa gassijiet tal-petroleum, jiġu soġġetti għal diversità ta' pproċessar li jiddependi skont il-kostijiet. Dawn il-gassijiet jinħarqu, jinbiegħu bħala gass tal-petroleum likwifikat jew jintużaw biex iqabbdu l-berners stess tar-raffineriji. Matul ix-xitwa, il-butan (C<sub>4</sub>H<sub>10</sub>) jitħallat mal-petrol b'rati għoljin peress li l-ħafna fwar li jipproduċi jgħin il-vetturi jistartjaw meta jkollhom magna li tkun għadha bierda. L-idrokarburi aromatiċi huma idrokarburi mhux saturati b'anella waħda jew iktar tal-benżen. Għandhom it-tendenza li jinħarqu bi fjamma mimlija nugrufun, u bosta jkollhom aroma ħelwa. Uħud huma karċinoġeniċi. Dawn il-komponenti differenti jiġu sseparati permezz tad-distillazzjoni frazzjonarja f'raffinerija taż-żejt biex jiġu prodotti l-petrol, il-fjuwil tal-ġettijiet, il-kerosin u frazzjonijiet oħra tal-idrokarburi. Il-komponenti f'kampjun taż-żejt jistgħu jiġu ddeterminati permezz tal-kromatografija tal-gassijiet u tal-ispettrometrija tal-massa. Minħabba l-għadd kbir ta' idrokarburi koelwiti fi ħdan iż-żejt, ħafna minnhom ma jistgħux jiġu indirizzati bil-kromatografija tradizzjonali tal-gassijiet. Din it-taħlita kumplessa tal-idrokarburi hija apparenti b'mod partikolari meta jiġu analizzati ż-żjut affettwati mill-elementi u l-estratti mit-tessuti tal-organiżmi esposti għaż-żejt. Iż-żejt grezz ivarja ferm fid-dehra skont il-kompożizzjoni tiegħu. Normalment ikun [[iswed]] jew [[Kannella (kulur)|kannella]] skur (għalkemm jaf ikun fl-[[isfar]], fl-[[aħmar]] jew saħansitra fl-[[aħdar]]). Fir-riżerva normalment jinstab flimkien mal-gass naturali (li peress li huwa eħfef jifforma "kappa tal-gass" fuq il-petroleum) u mal-ilma b'salinità (li peress li huwa itqal mill-biċċa l-kbira tal-forom taż-żejt grezz, ġeneralment jibqa' taħtu). Iż-żejt grezz jista' jinstab ukoll f'forma semisolida mħallat mar-ramel u mal-ilma, bħal fir-ramel taż-żejt ta' Athabasca fil-Kanada, fejn normalment jissejjaħ bħala bitum grezz. Fil-Kanada, il-bitum jitqies bħala forma twaħħal, sewda u qisha qatran taż-żejt grezz li tant ikun oħxon u tqil li jrid jissaħħan jew jiġi dilwit qabel ma jnixxi. Il-[[Veneżwela|Venezwela]] wkoll għandha ammonti kbar ta' żejt fir-ramel taż-żejt ta' Orinoco, għalkemm l-idrokarburi maqbuda hemm huma inqas viskużi milli fil-Kanada, u normalment jissejjaħ żejt kombustibbli ħafna. Ir-riżorsi tar-ramel taż-żejt jissejħu żejt mhux konvenzjonali biex issir distinzjoni maż-żejt li jista' jiġi estratt bl-użu ta' metodi tradizzjonali tal-bjar taż-żejt. Huwa stmat li bejniethom, il-Kanada u l-Venezwela għandhom 3.6 triljun barmil (570×10<sup>9</sup> m<sup>3</sup>) ta' bitum u ta' żejt kombustibbli ħafna, jiġifieri madwar id-doppju tal-volum tar-riżervi tad-dinja ta' żejt konvenzjonali. == Formazzjoni == === Żejt grezz mill-fossili === Il-petroleum huwa fjuwil fossili li jirriżulta minn materjali organiċi fossilizzati, bħaż-żooplankton u l-algi. Ammont enormi ta' dawn il-fdalijiet ġew iddepożitati bħala sedimenti fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi fejn tgħattew bl-ilma qiegħed (ilma mingħajr ossiġenu dissolt) jew sedimenti oħra (bħal tajn u depożiti) ferm iktar malajr mill-ħin meħtieġ biex jiddekomponu b'mod aerobiku. Bejn wieħed u ieħor metru 'l isfel minn dawn is-sedimenti, il-konċentrazzjoni tal-ossiġenu fl-ilma kienet baxxa, inqas minn 0.1 mg/l, u kien hemm kundizzjonijiet anossiċi. It-temperaturi wkoll baqgħu kostanti. Iktar ma ġew iddepożitati saffi ulterjuri fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi, iktar ma nġemgħu s-sħana u l-pressjoni intensi fin-naħat iktar 'l isfel. Dan il-proċess wassal biex il-materja organika tinbidel, l-ewwel f'materjal tax-xama' magħruf bħala l-keroġen (li jinsab f'diversi skisti taż-żejt madwar id-dinja), u mbagħad b'iktar sħana f'idrokarburi likwidi u gassużi permezz ta' proċess magħruf bħala kataġenesi. Il-formazzjoni tal-petroleum isseħħ mill-piroliżi tal-idrokarburi f'varjetà ta' reazzjonijiet fil-biċċa l-kbira endotermiċi f'temperaturi jew f'pressjoni għoljin, jew it-tnejn li huma. Dawn il-fażijiet huma deskritt fid-dettal iktar 'l isfel. ==== Diżintegrazzjoni anaeronika ==== Fl-assenza ta' ħafna ossiġenu, il-batterji aerobiċi ma setgħux jiddiżintegraw il-materja organika wara li ġiet iddepożitata u ntradmet taħt saff ta' sedimenti jew ilma. Madankollu, il-batterji anaerobiċi kienu kapaċi jnaqqsu s-sulfati u n-nitrati fil-materja għal H<sub>2</sub>S u N<sub>2</sub> rispettivament bl-użu tal-materja bħala sors għal reaġenti oħra. Għall-ewwel, minħabba dawn il-batterji anaerobiċi, il-materja bdiet tiddiżintegra l-iktar permezz tal-idroliżi: il-polisakkaridi u l-proteini kienu jiġu idroliżżati f'sempliċi zokkor u aċido amino rispettivament. Dawn imbagħad kienu jiġu ossidizzati iktar b'mod anaerobiku b'rata aċċellerata mill-enżimi tal-batterji: eż. il-proteini kienu jgħaddu minn proċess ta' deaminazzjoni ossidattiva biex isiru aċidi amino, li mbagħad kienu jirreaġixxu iktar mal-ammonijaka u mal-aċidi α-keto. Min-naħa l-oħra, il-monosakkaridi ddiżintegraw f'CO<sub>2</sub> u metan. Il-prodotti tad-diżintegrazzjoni anaerobika tal-aċidi amino, tal-monosakkaridi, tal-fenoli u tal-aldeidi kienu jingħaqdu flimkien f'aċidi fulviċi. Ix-xaħmijiet u x-xama' ma ġewx idroliżżati b'mod estensiv f'dawn il-kundizzjonijiet miti. ==== Formazzjoni tal-keroġen ==== Xi komposti fenoliċi prodotti minn reazzjonijiet preċedenti ħadmu bħala batterjiċidi u l-[[Ordni (bijoloġija)|ordni]] ''Actinomycetales'' tal-batterji (eż. streptomiċini). B'hekk l-azzjoni tal-batterji anaerobiċi kienet tieqaf f'madwar 10 metri 'l isfel mill-ilma jew mis-sedimenti. F'dan il-fond, it-taħlita kien ikun fiha aċidi fulviċi, xaħmijiet u xama' mingħajr reazzjonijiet jew b'reazzjonijiet parzjali, linjina kemxejn immodifikata, reżini u idrokarburi oħra. Iktar ma ġew iddepożiti saffi oħra ta' materja organika fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi, iktar ma nġemgħet sħana u pressjoni intensa fil-partijiet iktar 'l isfel. Minħabba f'hekk, il-komposti ta' din it-taħlita bdew jikkombinaw mal-keroġen b'mod mhux daqstant mifhuma. Il-kombinament seħħ b'mod simili għal kif il-molekoli tal-fenoli u tal-formaldeid jirreaġixxu mar-reżini tal-urea-formaldeid, iżda l-formazzjoni tal-keroġen seħħet b'mod iktar kumpless minħabba varjetà kbira ta' reaġenti. Il-proċess kollu tal-formazzjoni tal-keroġen mill-bidu tad-diżintegrazzjoni anaerobika jissejjaħ dijaġenesi, li tfisser trasformazzjoni ta' materjali bid-dissoluzzjoni u bil-kombinament mill-ġdid tal-kostitwenti tagħhom. ==== Trasformazzjoni tal-keroġen fi fjuwils fossili ==== Il-formazzjoni tal-keroġen kompliet f'fond ta' madwar kilometru mill-wiċċ tad-dinja fejn it-temperaturi setgħu jilħqu madwar 50 °C. Il-formazzjoni tal-keroġen tirrappreżenta l-punt tan-nofs bejn il-materja organika u l-fjuwils fossili: il-keroġen jista' jiġi espost għall-ossiġenu, jossidizza u b'hekk jintilef, jew jista' jintradam iktar fil-fond fil-qoxra tad-dinja u jiġi soġġett għal kundizzjonijiet li permezz tagħhom jittrasforma bil-mod il-mod fi fjuwils fossili bħall-petroleum. Dan tal-aħħar seħħ permezz tal-kataġenesi, fejn ir-reazzjonijiet fil-biċċa l-kbira kienu arranġamenti radikali mill-ġdid tal-keroġen. Dawn ir-reazzjonijiet damu jsiru għal miljuni ta' snin, u l-ebda reaġent estern ma kien involut. Minħabba n-natura radikali ta' dawn ir-reazzjonijiet, il-keroġen irreaġixxa fir-rigward ta' żewġ klassijiet ta' prodotti: dawk bi proporzjon H/C baxx (l-antraċen jew prodotti simili) u dawk bi proporzjon H/C għoli (il-metan jew prodotti simili); jiġifieri prodotti b'ħafna karbonju jew b'ħafna idroġenu. Peress li l-kataġenesi ma kinitx aċċessibbli mir-reaġenti esterni, il-kompożizzjoni li rriżultat tat-taħlita tal-fjuwil kienet tiddependi fuq il-kompożizzjoni tal-keroġen permezz tal-istojkometrija tar-reazzjonijiet. Jeżistu tliet tipi ta' keroġen: it-tip I (tal-algi), it-tip II (liptiniku) u t-tip III (umiku), li ffurmaw l-iktar mill-algi, mill-plankton u mill-pjanti biz-zkuk (dawn jinkludu s-siġar, l-arbuxxelli u l-lijani) rispettivament. Il-potenzjal ta' ġenerazzjoni tal-idrokarburi u l-maturità termali tal-petroleum mill-blat spiss jiġu evalwati bl-użu tal-piroliżi tal-blat ta' Eval u b'kejliet tar-riflettanza tal-vitrinit, li jipprovdu indikaturi kwantitattivi tat-tip ta' materja organika, il-livell ta' maturazzjoni u l-probabbiltà tal-ġenerazzjoni taż-żejt jew tal-gass. Il-kataġenesi kienet pirolitika minkejja l-fatt li seħħet f'temperaturi relattivament baxxi (meta mqabbla mal-impjanti kummerċjali tal-piroliżi) ta' 60 °C sa ferm iktar. Il-piroliżi kienet possibbli minħabba l-ħinijiet twal ta' reazzjoni. Is-sħana għall-kataġenesi kienet tiġi mid-dekompożizzjoni tal-materjali radjoattivi tal-qoxra tad-dinja, speċjalment <sup>40</sup>K, <sup>232</sup>Th, <sup>235</sup>U u <sup>238</sup>U. Is-sħana varjat il-pendil ġeotermali u tipikament kienet 10–30 °C għal kull kilometru ta' fond mill-wiċċ tad-dinja. Madankollu, xi intrużjonijiet mhux tas-soltu tal-magma jaf ħolqu sħana ikbar u lokalizzata. ==== Tieqa taż-żejt (medda ta' temperaturi) ==== Il-ġeologi spiss jirreferu għall-medda tat-temperaturi li fiha jifforma ż-żejt bħala t-"tieqa taż-żejt". Taħt it-temperatura minima, iż-żejt jibqa' maqbud fil-forma ta' keroġen. Iktar mit-temperatura massima, iż-żejt jiġi kkonvertit f'gass naturali permezz tal-proċess tal-formazzjoni ta' xquq termali. Xi kultant, iż-żejt li jifforma f'fond estrem jista' jiċċaqlaq u jinqabad f'punt iktar fil-baxx. Ir-ramel taż-żejt ta' Athabasca huma eżempju wieħed ta' dan. === Żejt grezz abijoġeniku === Mekkaniżmu alternattiv għal dak deskritt iktar 'il fuq ġie propost mix-xjenzati Russi f'nofs is-snin 50 tas-seklu 19, l-ipoteżi tal-oriġini abijoġenika tal-petroleum (petroleum iffurmat b'mezzi mhux organiċi), iżda dan mhux issostanzjat b'evidenza ġeoloġika u ġeokimika. Instabu sorsi abijoġeniċi taż-żejt iżda qatt f'ammont kummerċjalment profittabbli. "Il-kontroversja għadha teżisti dwar jekk jeżistux riżervi taż-żejt abijoġeniċi", qal [[Larry Nation]] mill-Assoċjazzjoni Amerikana tal-Ġeologi tal-Petroleum. "Il-kontroversja hi dwar kemm jistgħu jikkontribwixxu għar-riżervi kumplessivi tad-dinja u kemm żmien u sforzi misshom jallokaw il-ġeologi biex isibuhom". == Riżervi == Iridu jiġu ssodisfati tliet kundizzjonijiet biex tifforma riżerva tal-petroleum: * Blat tas-sors mimli b'materjal tal-idrokarburi u mirdum f'fond biżżejjed biex is-sħana ta' taħt l-art tikkonvertih f'żejt; * Blat poruż u permeabbli fejn jista' jakkumula ż-żejt; * Blat tal-wiċċ (siġill) jew mekkaniżmu ieħor li jipprevjeni li ż-żejt jitla' fil-wiċċ. Fi ħdan dawn ir-riżervi, tipikament il-fluwidi jiġu organizzati fi tliet saffi: is-saff tal-ilma fil-wiċċ, taħtu s-saff taż-żejt, u taħtu saff tal-gass, għalkemm is-saffi differenti jvarjaw bħala daqs bejn ir-riżervi. Peress li l-biċċa l-kbira tal-idrokarburi huma inqas densi mill-blat jew mill-ilma, spiss jitilgħu 'l fuq minn ġo saffi tal-blat biswithom sa ma jaslu sal-wiċċ jew jinqabdu fi ħdan il-blat poruż (magħruf bħala riżerva) minħabba l-blat impermeabbli ta' fuqu. Madankollu, dan il-proċess huwa influwenzat mill-flussi tal-ilma ta' taħt l-art, li jwasslu biex iż-żejt jiċċaqlaq mijiet ta' kilometri orizzontalment jew saħansitra distanzi qosra 'l isfel qabel ma jinqabad f'riżerva. Meta l-idrokarburi jiġu kkonċentrati f'riżerva, jifforma sit biż-żejt, li minnu jista' jiġi estratt l-likwidu bit-tħaffir u bl-ippumpjar. Ir-reazzjonijiet li jipproduċu ż-żejt u l-gass naturali spiss ikunu mmudellati bħala reazzjonijiet ta' diżintegrazzjoni tal-ewwel ordni, fejn l-idrokarburi jiġu ddiżintegrati f'żejt u f'gass naturali minn sett ta' reazzjonijiet paralleli, u eventwalment iż-żejt jiġi ddiżintegrat f'gass naturali permezz ta' sett ieħor ta' reazzjonijiet. Dan is-sett tal-aħħar jintuża b'mod regolari fl-impjanti petrokimiċi u fir-raffineriji taż-żejt. Il-petroleum fil-biċċa l-kbira jiġi rkuprat bit-tħaffir għaż-żejt (il-fawwariet naturali tal-petroleum huma rari). It-tħaffir isir wara li jitwettqu studji dwar il-ġeoloġija strutturali (fl-iskala tar-riżerva), analiżi sedimentarja tal-baċir, u karatterizzazzjoni tar-riżerva (l-iktar f'termini tal-porożità u tal-permeabbiltà tal-istrutturi tar-riżervi ġeoloġiċi). Il-bjar taż-żejt jitħaffru f'riżervi taż-żejt għall-estrazzjoni taż-żejt grezz. Il-metodi tal-produzzjoni tal-"olzar naturali" li jiddependu fuq il-pressa tar-riżerva naturali biex timbotta ż-żejt lejn il-wiċċ normalment ikunu biżżejjed għal xi żmien wara l-ewwel tħaffir tar-riżervi. F'xi riżervi, bħal fil-Lvant Nofsani, il-pressa naturali tkun biżżejjed għal żmien twil. Madankollu, il-pressa naturali fil-biċċa l-kbira tar-riżervi eventwalment tmajna. Imbagħad iż-żejt irid jiġi estratt bl-użu ta' mezzi b'"olzar artifiċjali". Maż-żmien, dawn il-metodi "primarji" jsiru inqas effettivi u jaf jintużaw metodi "sekondarji". Metodu sekondarju komuni huwa tal-"fluss tal-ilma" jew injezzjoni tal-ilma fir-riżerva biex tiżdied il-pressa u ż-żejt jiġi imbottat lejn ix-xaft tat-tħaffir. Eventwalment jistgħu jintużaw metodi "terzjarji" jew "imtejba" għall-irkupru taż-żejt biex jiżdiedu l-karatteristiċi tal-fluss taż-żejt bl-injezzjoni tal-istim, tad-dijossidu tal-karbonju u ta' gassijiet jew sustanzi kimiċi oħra fir-riżerva. Fl-Istati Uniti, il-metodi primarji tal-produzzjoni jirrappreżentaw inqas minn 40 fil-mija taż-żejt prodott fuq bażi ta' kuljum, il-metodi sekondarji jirrappreżentaw madwar 50 fil-mija, u l-metodi terzjarji jirrappreżentaw l-10 fil-mija l-oħra. L-estrazzjoni taż-żejt (jew tal-"bitum") mir-ramel taż-żejt/tal-qatran u mid-depożiti tal-iskist taż-żejt tirrikjedi l-estrazzjoni tar-ramel jew tal-iskist, it-tisħin f'reċipjent jew l-użu ta' metodi fil-post ta' injezzjoni ta' likwidi msaħħna fid-depożiti, u mbagħad l-ippompjar tal-likwidu lura b'saturazzjoni ta' żejt. === Riżervi taż-żejt mhux konvenzjonali === Il-batterji li jieklu ż-żejt iwettqu bijodegradazzjoni taż-żejt li jkun żgiċċa lejn il-wiċċ. Ir-ramel taż-żejt huma riżervi ta' żejt parzjalment bijodegradat li jkun għadu fil-proċess li jiżgiċċa jew li jiġi bijodegradat, iżda tant ikun fihom żejt li ċċaqlaq fihom, li għalkemm il-biċċa l-kbira minnu jkun żgiċċa, ammonti kbar ikunu għadhom preżenti — ferm iktar milli jista' jinstab f'riżervi taż-żejt konvenzjonali. Il-frazzjonijiet iktar ħfief taż-żejt grezz huma l-ewwel li jinqerdu, u dan jirriżulta f'riżervi li fihom forma estremament tqila ta' żejt grezz, imsejjaħ bitum grezz fil-Kanada, jew żejt grezz tqil ħafna fil-[[Veneżwela|Venezwela]]. Dawn iż-żewġ pajjiżi għandhom l-ikbar depożiti fid-dinja ta' ramel taż-żejt. Min-naħa l-oħra, l-iskisti taż-żejt huma blat tas-sors li ma jkunx ġie espost għal sħana jew pressjoni fit-tul biżżejjed biex jikkonvertu l-idrokarburi maqbuda f'żejt grezz. Teknikament, l-iskisti taż-żejt mhux dejjem ikunu skisti u ma fihom żejt, iżda blat sedimentarju fin b'solidi organiċi insolubbli msejjaħ keroġen. Il-keroġen fil-blat jista' jiġi kkonvertit f'żejt grezz bl-użu tas-sħana u tal-pressjoni biex jiġu ssimulati l-proċess naturali. Dan il-metodu ilu magħruf għal sekli sħaħ u ngħata l-privattiva fl-1694 fil-qafas tal-Privattiva Nru 330 tal-Kuruna Brittanika li tkopri, "Mod kif jiġu estratti u prodotti kwantitajiet kbar ta' żift, qatran u żejt minn xorta ta' ġebel". Għalkemm l-iskisti taż-żejt jinsabu f'bosta pajjiżi, l-Istati Uniti għandhom l-ikbar depożiti taż-żejt. == Klassifikazzjoni == L-industrija tal-petroleum ġeneralment tikklassifika ż-żejt grezz skont il-post ġeografiku fejn jiġi prodott (eż. West Texas Intermediate, Brent jew l-Oman), il-gravità API tiegħu (kejl tad-densità tal-industrija taż-żejt), u l-kontenut tal-kubrit. Iż-żejt grezz jista' jitqies bħala ħafif jekk ikollu densità baxxa, tqil jekk ikollu densità għolja jew medju jekk ikollu densità bejn dik taż-żejt ħafif u tqil. Barra minn hekk, jaf issir referenza għalih bħala ħelu jekk ikun fih relattivament ftit kubrit jew qares jekk ikun fih ammonti sostanzjali ta' kubrit. Il-post ġeografiku huwa importanti minħabba li jaffettwa l-kostijiet tat-trasport lejn ir-raffinerija. Iż-żejt grezz ħafif huwa iktar imfittex miż-żejt grezz tqil peress li jipproduċi rendiment akbar ta' petrol, filwaqt li żejt grezz ħelu jiswa iktar miż-żejt grezz qares peress li joħloq inqas problemi ambjentali u jirrikjedi inqar raffinar biex jissodisfa l-istandards tal-kubrit imposti fuq il-fjuwils fil-pajjiżi konsumaturi. Kull żejt grezz għandu karatteristiċi molekolari uniċi li jiġu żvelati bl-użu tal-analiżi tal-assaġġ taż-żejt grezz fil-laboratorji tal-petroleum. Il-bramel ta' żona li fiha l-karatteristiċi molekolari taż-żejt grezz ġew iddeterminati u ż-żejt ġie kklassifikat jintużaw bħala referenzi tal-ipprezzar madwar id-dinja kollha. Uħud miż-żjut grezzi ta' referenza komuni huma: * West Texas Intermediate (WTI), żejt ħafif, ħelu u ta' kwalità għolja ħafna fornut f'Cushing, Oklahoma għaż-żejt tal-Amerka ta' Fuq. * Brent Blend, li jikkonsisti minn 15-il tip ta' żejt mis-siti fis-sistemi ta' Brent u Ninian fil-Baċir tal-Lvant ta' Shetland tal-Baħar tat-Tramuntana. Iż-żejt jiġi ttrasportat lejn it-terminal ta' Sullom Voe f'Shetland. Il-produzzjoni taż-żejt miż-żejt tal-Ewropa, tal-Afrika u tal-Lvant Nofsani bi fluss lejn il-Punent normalment jiġi pprezzat abbażi ta' dan iż-żejt, li jifforma parametru referenzjarju. * Dubai-Oman, li jintuża bħala parametru referenzjarju għall-fluss taż-żejt grezz qares tal-Lvant Nofsani lejn ir-reġjun tal-Asja u l-Paċifiku. * Tapis (mill-[[Malażja]], li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żejt ħafif tal-Lvant Imbiegħed). * Minas (mill-[[Indoneżja]], li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żejt tqil tal-Lvant Imbiegħed). * Il-Medja Referenzjarja tal-OPEC, medja pponderata tat-taħlitiet taż-żejt mid-diversi pajjiżi tal-OPEC (Organizzazzjoni tal-Pajjiżi Esportaturi tal-Petroleum). * Midway Sunset Heavy, li skontu jiġi pprezzat iż-żejt tqil f'California. * Western Canadian Select, iż-żejt grezz li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żjut grezzi tqal (aċidiċi) emerġenti b'TAN għoli. Hemm ammonti dejjem jonqsu ta' dawn iż-żjut li jintużaw bħala parametri referenzjarji li qed jiġu prodotti kull sena, għaldaqstant kulma jmur iż-żjut l-oħra jiġu prodotti iktar f'termini reali. Filwaqt li l-prezz referenzjarju jaf ikun għal WTI ttrasportat lejn Cushing, iż-żejt reali kkummerċjalizzat jaf ikun żejt tqil Kanadiż imraħħas – Western Canadian Select – ittrasportat lejn Hardisty, [[Alberta]], u għal Brent Blend ittrasportat lejn Shetland, jaf tkun taħlita esportata Russa ttrasportata lejn il-port ta' Primorsk. == Użu == Once extracted, oil is refined and separated, most easily by distillation, into numerous products for direct use or use in manufacturing, such as gasoline (petrol), diesel and kerosene to asphalt and chemical reagents (ethylene, propylene, butene, acrylic acid, para-xylene) used to make plastics, pesticides and pharmaceuticals. In terms of volume, most petroleum is converted into fuels for combustion engines. In terms of value, petroleum underpins the petrochemical industry, which includes many high value products such as pharmaceuticals and plastics. By volume, 84% of hydrocarbons present in petroleum are converted into fuels. === Fjuwils u lubrikanti === Due to its high energy density, easy transportability and relative abundance, oil has become the world's most important source of energy since the mid-1950s. Petroleum is used mostly, by volume, for refining into fuel oil and gasoline, both important ''primary energy'' sources. , including gasoline, diesel, jet, heating, and other fuel oils, and liquefied petroleum gas. Closely related to fuels for combustion engines are Lubricants, greases, and viscosity stabilizers. === Sustanzi kimiċi === Many pharmaceuticals are derived from petroleum, albeit via multi-step processes. Modern medicine depends on petroleum as a source of building blocks, reagents, and solvents. Similarly, virtually all pesticides, insecticides, and herbicides are derived from petroleum. Pesticides have profoundly affected life expectancies by controlling disease vectors and by increasing crop yield. Like pharmaceuticals, pesticides are in essence petrochemicals. Almost all plastics and synthetic polymers are derived from petroleum, which is the source of monomers. Alkenes (olefins) are one important class of these precursor molecules. === Derivati oħra === * Wax, used in the packaging of frozen foods, among others, paraffin wax, derived from petroleum oil. * Sulfur and its derivative sulfuric acid. Hydrogen sulfide is a product of sulfur removal from petroleum fraction. It is oxidized to elemental sulfur and then to sulfuric acid. * Bulk tar and asphalt. * Petroleum coke, used in speciality carbon products or as solid fuel. == Industrija == The petroleum industry, also known as the oil industry, includes the global processes of exploration, extraction, refining, transportation (often by oil tankers and pipelines), and marketing of petroleum products. The largest volume products of the industry are fuel oil and gasoline (petrol). Petroleum is also the raw material for many chemical products, including pharmaceuticals, solvents, fertilizers, pesticides, synthetic fragrances, and plastics. The industry is usually divided into three major components: upstream, midstream, and downstream. Upstream regards exploration and extraction of crude oil, midstream encompasses transportation and storage of it, and downstream concerns refining crude oil into various end products. Petroleum is vital to many industries, and is necessary for the maintenance of industrial civilization in its current configuration, making it a critical concern for many nations. Oil accounts for a large percentage of the world's energy consumption, ranging from a low of 32% for Europe and Asia, to a high of 53% for the Middle East. Other geographic regions' consumption patterns are as follows: South and Central America (44%), Africa (41%), and North America (40%). The world consumes 36 billion barrels (5.8 km<sup>3</sup>) of oil per year, with developed nations being the largest consumers. The United States consumed 18% of the oil produced in 2015. The production, distribution, refining, and retailing of petroleum taken as a whole represents the world's largest industry in terms of dollar value. === Trasport === Petroleum transport is the transportation of petroleum and derivatives such as gasoline (petrol). Petroleum products are transported via rail cars, trucks, tanker vessels, and pipeline networks. The method used to move the petroleum products depends on the volume that is being moved and its destination. Land-based transportation modes such as pipelines and rail each have strengths and weaknesses.  One of the key differences is the cost associated with transporting petroleum though pipeline or rail. The risks with moving petroleum products are pollution related and the chance of spillage. Petroleum oil is very hard to clean up and is very toxic to living animals and their surroundings. In the 1950s, shipping costs made up 33% of the price of oil transported from the Persian Gulf to the United States, but with the development of supertankers in the 1970s, the cost of shipping dropped to 5% of the price of Persian oil in the US. The share of the shipping cost on the final cost of the delivered commodity was less than 3% in 2010. === Prezz === The price of oil, or the oil price, generally refers to the spot price of a barrel (42 U.S. gallons; 159 liters) of benchmark crude oil—a reference price for buyers and sellers of crude oil such as West Texas Intermediate (WTI), Brent Crude, Dubai Crude, OPEC Reference Basket, Tapis crude, Bonny Light, Urals oil, Isthmus, and Western Canadian Select (WCS) among others. Oil prices are determined by global supply and demand, rather than any country's domestic production level, although the Organization of the Petroleum Exporting Countries (OPEC) has considerable influence. === Trade === Crude oil is traded as a future on both the NYMEX and ICE exchanges. Futures contracts are agreements in which buyers and sellers agree to purchase and deliver specific amounts of physical crude oil on a given date in the future. A contract covers any multiple of 1,000 barrels and can be purchased up to nine years into the future. == Użu skont il-pajjiż == === Konsum === In the 2021 US Energy Information Administration (EIA) estimate, the world consumes 97.26 million barrels of oil each day. This table orders the amount of petroleum consumed in 2011 in thousand barrels (1,000 bbl) per day and in thousand cubic metres (1,000 m<sup>3</sup>) per day: {| class="wikitable sortable" !Consuming nation 2011 !(1,000 bbl/ day) !(1,000 m<sup>3</sup>/ day) !Population in millions !bbl/year per capita !m<sup>3</sup>/year per capita !National production/ consumption |- |United States <sup>1</sup> |18,835.5 |2,994.6 |314 |21.8 |3.47 |0.51 |- |China |9,790.0 |1,556.5 |1345 |2.7 |0.43 |0.41 |- |Japan <sup>2</sup> |4,464.1 |709.7 |127 |12.8 |2.04 |0.03 |- |India <sup>2</sup> |3,292.2 |523.4 |1198 |1 |0.16 |0.26 |- |Russia <sup>1</sup> |3,145.1 |500.0 |140 |8.1 |1.29 |3.35 |- |Saudi Arabia (OPEC) |2,817.5 |447.9 |27 |40 |6.4 |3.64 |- |Brazil |2,594.2 |412.4 |193 |4.9 |0.78 |0.99 |- |Germany <sup>2</sup> |2,400.1 |381.6 |82 |10.7 |1.70 |0.06 |- |Canada |2,259.1 |359.2 |33 |24.6 |3.91 |1.54 |- |South Korea <sup>2</sup> |2,230.2 |354.6 |48 |16.8 |2.67 |0.02 |- |Mexico <sup>1</sup> |2,132.7 |339.1 |109 |7.1 |1.13 |1.39 |- |France <sup>2</sup> |1,791.5 |284.8 |62 |10.5 |1.67 |0.03 |- |Iran (OPEC) |1,694.4 |269.4 |74 |8.3 |1.32 |2.54 |- |United Kingdom <sup>1</sup> |1,607.9 |255.6 |61 |9.5 |1.51 |0.93 |- |Italy <sup>2</sup> |1,453.6 |231.1 |60 |8.9 |1.41 |0.10 |} Source: US Energy Information Administration Population Data: <small><sup>1</sup> peak production of oil already passed in this state</small> <small><sup>2</sup> This country is not a major oil producer</small> == Referenzi == qn7n9zw4wvg4nil0rgtuhmvkns0li5l 330676 330675 2026-06-22T14:36:13Z Trigcly 17859 /* Użu */ 330676 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Petroleum sample.jpg|daqsminuri|Kampjun taż-żejt.]] Iż-'''żejt''', magħruf ukoll bħala '''żejt grezz''', '''żejt mhux maħdum''' jew '''petroleum''' (mhux "pitrolju" li huwa kerosin jew żejt tal-paraffina), huwa riżorsa naturali b'dehra ta' taħlita [[kimika]] likwida [[Iswed|sewda]] fl-[[isfar]] li tinstab fil-formazzjonijiet [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]], u jikkonsisti primarjament minn idrokarburi.<ref>{{Ċita web|url=https://www.eia.gov/KIDS/energy.cfm?page=oil_home-basics-k.cfm|titlu=EIA Energy Kids - Oil (petroleum)|sit=www.eia.gov|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> It-terminu ''petroleum'' jirreferi kemm għaż-żejt grezz mhux ipproċessat li jokkorri b'mod naturali, kif ukoll għall-prodotti tal-petroleum li jikkonsistu minn żejt grezz raffinat. Il-petroleum huwa fjuwil fossili li fforma tul miljuni ta' snin mid-diżintegrazzjoni anaerobika ta' materjali organiċi minn organiżmi [[Preistorja|preistoriċi]] mirdumin, b'mod partikolari l-plankton u l-algi. Huwa stmat li 70 % tad-depożiti taż-żejt tad-[[Id-Dinja|dinja]] ffurmaw matul il-perjodu Mesożojku, 20 % ffurmaw fil-perjodu Ċenożojku, u 10 % biss iffurmaw fil-perjodu Paleożojku.<ref>{{Ċita web|url=https://energyeducation.ca/encyclopedia/Oil_formation|titlu=Oil formation - Energy Education|sit=energyeducation.ca|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> Ir-riżervi konvenzjonali tal-petroleum jiġu rkuprati primarjament bit-tħaffir, li jsir wara studju tal-ġeoloġija strutturali rilevanti, analiżi tal-baċir sedimentarju, u karatterizzazzjoni tar-riżerva tal-petroleum. Hemm ukoll riżervi mhux konvenzjonali bħar-ramel taż-żejt u l-iskist keroġenuż li jiġu rkuprati bl-użu ta' metodi bħall-fratturazzjoni. [[Stampa:Oil well.jpg|daqsminuri|Bir taż-żejt.]] Ladarba jiġi estratt, iż-żejt jiġi raffinat u sseparat, l-iktar faċilment permezz tad-distillazzjoni, f'bosta prodotti għall-użu dirett jew għall-użu fil-manifattura. Il-prodotti tal-petroleum jinkludu l-fjuwils bħall-petrol, id-diżil, il-kerosin u l-fjuwil tal-ġettijiet; il-bitum, ix-xama' tal-paraffina u l-lubrikanti; ir-reaġenti li jintużaw għall-produzzjoni tal-plastik; is-solventi, it-tessuti, ir-refriġeranti, iż-żebgħa, il-lastku sintentiku, il-fertilizzanti, il-pestiċidi, il-farmaċewtiċi, u eluf ta' sustanzi petrokimiċi oħra. Il-petroleum jintuża għall-manifattura ta' varjetà wiesgħa ta' materjali essenzjali għall-ħajja moderna,<ref>{{Ċita web|url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm|titlu=The Hindu : Opinion / News Analysis : Libyan tremors threaten to rattle the oil world|sit=www.hindu.com|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> u huwa stmat li d-dinja tikkonsma madwar 100 miljun barmil (16-il miljun [[metru]] kubu) kuljum. Il-produzzjoni tal-petroleum kellha rwol ewlieni fl-industrijalizzazzjoni u fl-iżvilupp ekonomiku, speċjalment wara t-Tieni Rivoluzzjoni Industrijali. Xi pajjiżi għonja bir-riżervi taż-żejt kisbu influwenza ekonomika u internazzjonali sinifikanti matul l-aħħar nofs tas-seklu 20 minħabba l-kontroll tagħhom tal-produzzjoni u tal-kummerċ taż-żejt. [[Stampa:Photo lg kuwait.jpg|daqsminuri|Raffinerija taż-żejt fil-[[Kuwajt]].]] Il-petroleum huwa riżorsa naturali mhux rinnovabbli, u l-isfruttament tiegħu jagħmel ħsara lill-[[Ambjent (bijoloġija)|ambjent]] naturali, lis-sistema klimatika u lis-saħħa tal-[[bniedem]]. L-estrazzjoni, ir-raffinar u l-ħruq tal-fjuwils tal-petroleum ipattu negattivament għall-bjar tal-karbonju billi jirrilaxxaw kwantitajiet kbar ta' gassijiet tal-effett ta' serra lura fl-[[atmosfera]] tad-Dinja, u b'hekk il-petroleum huwa wieħed mill-kontributuri ewlenin tat-[[tibdil fil-klima]] antropoġeniku. Effetti ambjentali negattivi oħra, kważi fl-istadji kollha tal-użu, jinkludu r-rilaxx dirett — bħall-irqajja' jew it-tnixxijiet taż-żejt — u t-tniġġis sekondarju tas-sorsi tal-arja u tal-ilma. Storikament, il-prossimità għad-depożiti tal-petroleum, u l-aċċess u l-ipprezzar sussegwenti taż-żejt, qanqlu l-kunflitti domestiċi u ġeopolitiċi, il-gwerer taż-żejt issanzjonati mill-istat, it-tensjonijiet diplomatiċi u kummerċjali, id-diżgwidi marbuta mal-politika dwar l-enerġija u kunflitti oħra b'rabta mar-riżorsi. Filwaqt li huwa stmat li l-produzzjoni se tilħaq il-produzzjoni massima taż-żejt qabel l-2035, l-enfasi ekonomika globali fuq il-mitigazzjoni tat-tibdil fil-klima fit-tranżizzjoni lejn sorsi tal-enerġija rinnovabbli u ż-żieda fl-elettrifikazzjoni se tnaqqas ferm id-dipendenza fuq il-petroleum. == [[Etimoloġija]] == Il-[[kelma]] ''petroleum'' ġejja mil-[[Lingwa Latina|Latin]] [[Medjuevu|Medjevali]] ''petroleum'' (li litteralment tfisser "żejt tal-blat"), li oriġinat mil-Latin: ''petra'' li tfisser "blat" (mill-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ''pétra'' πέτρα) u ''oleum'' li tfisser "żejt" (mill-Grieg: ''élaion'' ἔλαιον).<ref>{{Ċita web|url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=petroleum|titlu=The American Heritage Dictionary entry: petroleum|kunjom=Publishers|isem=HarperCollins|sit=www.ahdictionary.com|data-aċċess=2026-06-16}}</ref><ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=petroleum|url=http://www.thefreedictionary.com/petroleum|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> L-oriġini tat-terminu tirriżulta mill-monasteri fin-Nofsinhar tal-[[Italja]] fejn kien jintuża sal-aħħar tal-ewwel millenju bħala alternattiva għall-eqdem terminu, "nafta".<ref>van Dijk, J.P. (2022); Unravelling the Maze of Scientific Writing Through the eras: On the Origins of the Terms Hydrocarbon, Petroleum, Natural Gas, and Methane. Amazon Publishers, 166 pp. PaperBack Edition B0BKRZRKHW. ISBN 979-8-3539-8917-2.</ref> Wara dak il-perjodu, it-terminu ntuża f'bosta manuskritti u kotba, bħat-trattat ''De Natura Fossilium'', ippubblikat fl-1546 mill-mineraloġista [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Georg Bauer]]. Wara l-wasla tal-industrija taż-żejt matul it-tieni nofs tas-seklu 19, it-terminu sar magħruf sew għall-forma likwida tal-idrokarburi.<ref>Bauer, Georg (1955) [1546]. ''De Natura Fossilium''. Translated by Bandy, Mark Chance; Bandy, Jean A. Mineola, NY: Dover.</ref> == [[Storja]] == === Storja bikrija === Iż-żejt, f'xi forma jew oħra, ilu jintuża minn żmien il-qedem. Iktar minn 4,300 sena ilu, il-bitum issemma meta użawh is-[[Sumeri]] għall-produzzjoni tad-dgħajjes. Tavla tal-leġġenda tat-twelid ta' Sargon ta' Akkad issemmi qoffa li ngħalqet bit-tiben u bil-bitum. Iktar minn 4,000 sena ilu, skont [[Erodotu]] u Diodorus Siculus, l-asfalt (bitum) intuża fil-kostruzzjoni tal-ħitan u tat-torrijiet tal-[[Babilonja]]; kien hemm fosos taż-żejt qrib Ardericca u l-Babilonja u fawwara taż-żift f'Zakynthos. Fil-Babilonja, il-petroleum kien jintuża fil-kostruzzjoni tat-toroq, fit-tqalfit tal-bastimenti u fil-[[mediċina]]. L-użu tal-petroleum fiċ-[[Ċina]] tal-qedem imur lura iktar minn 2,000 sena. L-''I Ching'', waħda mill-iżjed kitbiet Ċiniżi bikrin, tikkwota li ż-żejt grezz, mhux raffinat, ġie skopert, estratt u ntuża fiċ-Ċina għall-ewwel darba fis-seklu 1 [[Ante Christum natum|Q.K]]. Barra minn hekk, iċ-Ċiniżi kienu l-ewwel li rreġistraw l-użu tal-petroleum bħala fjuwil saħansitra fis-seklu 4 Q.K. Sat-347 [[WK|W.K]]., iż-żejt ġie prodott mill-bjar imħaffrin bil-bambù fiċ-Ċina. Fis-seklu 7, il-petroleum kien fost l-ingredjenti essenzjali għall-hekk imsejjaħ nar tal-[[Greċja]], jiġifieri arma ppuntata mqabbda bin-nar li kienet tintuża mill-Griegi [[Biżantini]] kontra l-bastimenti [[Għarab]] li kienu qed jattakkaw [[Kostantinopli]]. Iż-żejt grezz ġie distillat minn spiżjara [[Persjani]], b'deskrizzjonijiet ċari mogħtija f'manwali bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] bħal dawk ta' [[Abu Bakr al-Razi]]. Fis-seklu 9, is-siti tat-tħaffir għaż-żejt ġew sfruttati fl-inħawi madwar [[Baku]] moderna, l-[[Ażerbajġan]]. Dawn is-siti ġew deskritti minn Abu Bakr al-Razi fis-seklu 10 u minn [[Marco Polo]] fis-seklu 13, li jiddeskrivi l-output ta' dawk il-bjar bħala mijiet ta' tagħbijiet tal-bastimenti. L-ispiżjara Għarab u Persjani wettqu d-distillazzjoni taż-żejt grezz biex jipproduċu prodotti li jieħdu n-nar għal skopijiet militari. Permezz ta' [[Spanja]] [[Iżlam|Iżlamika]], id-distillazzjoni saret disponibbli fil-Punent tal-[[Ewropa]] sas-seklu 12. Sas-seklu 13 saret preżenti fir-[[Rumanija]] wkoll u ġiet irreġistrata bħala păcură. Fosos sofistikati taż-żejt, fondi bejn 4.5 sa 6 metri (15 sa 20 pied), tħaffru mill-poplu Seneka u Iroquois oħra fil-Punent ta' Pennsylvania diġà fl-1415–1450. Il-Ġeneral [[Franza|Franċiż]] [[Louis-Joseph de Montcalm]] iltaqa' mal-poplu Seneka bl-użu tal-petroleum għan-nar ċerimonjali u bħala ingwent ta' fejqan matul żjara fil-Forti ta' Duquesne fl-1750. Esploraturi [[Renju Unit|Brittaniċi]] bikrin lejn il-[[Burma|Myanmar]] iddokumentaw industrija tal-estrazzjoni taż-żejt fl-aqwa tagħha bbażata f'Yenangyaung, li fl-1795 kellha mijiet ta' bjar imħaffrin bl-idejn. Merkwiller-Pechelbronn jingħad li huwa l-ewwel sit Ewropew fejn saret l-ewwel esplorazzjoni għaż-żejt u fejn sar l-ewwel użu taż-żejt. Erdpechquelle, fawwara li għadha attiva fejn il-petroleum jitfaċċa mħallat mal-ilma, ilha tintuża mill-1498, b'mod partikolari għal skopijiet mediċi. === Seklu 19 === F'nofs is-seklu 19, il-bjar taż-żejt żviluppaw malajr f'diversi partijiet tad-dinja, għalkemm liema bir taż-żejt ġie l-ewwel jiddependi fuq il-kriterji. Fl-1846, grupp ta' inġiniera Imperjali [[Russja|Russi]] mmexxija mill-Maġġur Alexeyev tal-Korp tal-Inġiniera tal-Estrazzjoni ta' Bakinskii b'kumbinazzjoni sabu ż-żejt huma u jħaffru bl-idejn b'rigg primittiv tal-perkussjoni f'Bibi-Heybat, qrib Baku (issa l-Ażerbajġan), għalkemm ma kinux qed ifittxu speċifikament għaż-żejt. Fl-1853, [[Ignacy Łukasiewicz]], li skopra kif issir id-distillazzjoni tal-kerosin miż-żejt grezz fix-xquq tal-blat u vvinta l-lampa moderna tal-kerosin, ħaffer b'idejh l-ewwel bir intenzjonali għall-estrazzjoni kummerċjali taż-żejt f'Bóbrka, il-[[Polonja]], għall-provvista tal-fjuwil għat-tidwil (għadu operattiv). Fl-1857 tħaffer bir ieħor bl-idejn u nbniet raffinerija oħra qrib Ploiești, ir-Rumanija. Ir-Rumanija (dak iż-żmien vassall tal-[[Imperu Ottoman]]) kienet l-ewwel pajjiż fid-dinja li kellu l-output annwali taż-żejt grezz irreġistrat uffiċjalment fl-istatistika internazzjonali – 275 tunnellata għall-1857. Fl-1858, [[Georg Christian Konrad Hunäus]] sab ammont sinifikanti ta' petroleum hu u jħaffer għal-linjite f'Wietze, il-Ġermanja. Il-belt ta' Wietze iktar 'il quddiem ipprovdiet madwar 80 % tal-konsum Ġermaniż fl-Era ta' Wilhelm. Il-produzzjoni waqfet fl-1963, iżda l-belt ta' Wietze ospitat [[mużew]] tal-petroleum mill-1970. Ir-ramel taż-żejt ilhom jiġu estratti mis-seklu 18. Fil-belt ta' Wietze, l-asfalt jew il-bitum naturali ilu jiġi esplorat mis-seklu 18. Kemm f'Pechelbronn kif ukoll f'Wietze, l-industrija tal-faħam iddominat it-teknoloġiji tal-petroleum. L-ispiżjar [[James Young]] fl-1847 innota tnixxija tal-petroleum naturali fil-minjiera tal-faħam f'Riddings, Derbyshire, li minnha huwa wettaq id-distillazzjoni ta' żejt irqiq ħafif adattat għall-użu bħala żejt tal-lampi, u fl-istess ħin kiseb żejt iktar viskuż adattat għal-lubrikazzjoni tal-makkinarju. Fl-1848, Young stabbilixxa negozju żgħir tar-raffinar taż-żejt grezz. Eventwalment Young irnexxielu (permezz tad-distillazzjoni tal-faħam tal-kannol bi sħana baxxa) joħloq fluwidu simili għall-petroleum, li meta jiġi ttrattat bl-istess mod bħaż-żejt mix-xquq jagħti prodotti simili. Young sab li permezz tad-distillazzjoni bil-mod huwa seta' jikseb diversi likwidi utli minnu, u wieħed minnu semmih bħala "żejt tal-paraffina" peress li f'temperaturi baxxi kien jagħqad f'sustanza simili għax-xama' tal-paraffina. Il-produzzjoni ta' dawn iż-żjut u tax-xama' solida tal-paraffina mill-faħam kienu soġġetti għal privattiva min-naħa tiegħu tas-17 ta' Ottubru 1850. Fl-1850, Young & Meldrum u [[Edward William Binney]] daħlu fi sħubija bit-titlu ta' E.W. Binney & Co. f'Bathgate f'West Lothian u E. Meldrum & Co. fi [[Glasgow]]; ix-xogħlijiet tagħhom f'Bathgate tlestew fl-1851 u saru l-ewwel impjanti kummerċjali reali taż-żejt fid-dinja bl-ewwel raffinerija moderna taż-żejt. Id-domanda għall-petroleum bħala fjuwil għat-tidwil fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] u madwar id-dinja kibret malajr. L-ewwel bir taż-żejt fl-Amerki tħaffer fl-1859 minn [[Edwin Drake]] f'dak li issa jissejjaħ bħala l-Bir ta' Drake fil-muniċipalità ta' Cherrytree, Pennsylvania. Hemm ukoll kumpanija assoċjata miegħu, u minnha nibtet espansjoni kbira u rapida tal-industrija taż-żejt globali. Fl-istess sena tfaċċaw il-bjar bit-tħaffir mekkaniku f'West Virginia. L-ewwel bir kummerċjali taż-żejt fil-[[Kanada]] sar operattiv fl-1858 f'Oil Springs, [[Ontario]]. In-negozjant [[James Miller Williams]] ħaffer diversi bjar bejn l-1855 u l-1858 qabel ma skopra riżerva rikka taż-żejt 4 metri taħt l-art. Williams wettaq l-estrazzjoni ta' 1.5 miljun litru ta' żejt grezz sal-1860, u wettaq ir-raffinar tal-biċċa l-kbira minnu f'żejt tal-kerosin. Il-bir ta' Williams sar kummerċjalment vijabbli sena qabel l-operat ta' Pennsylvania ta' Drake u jista' jitqies bħala l-ewwel bir kummerċjali taż-żejt fl-Amerka ta' Fuq. L-iskoperta f'Oil Springs skattat espansjoni taż-żejt li wasslet biex mijiet ta' spekulaturi u ħaddiema jiġu fl-inħawi. L-avvanzi fit-tħaffir baqgħu għaddejjin fl-1862 meta ħaddiem lokali tat-tħaffir, Shaw, laħaq fond ta' 62 metru bl-użu ta' metodu tat-tħaffir b'armlu f'fawwara. Fis-16 ta' Jannar 1862, wara splużjoni tal-gass naturali, ġie prodott l-ewwel bir taż-żejt bi fluss naturali fil-Kanada, li spara ż-żejt fl-arja b'rata rreġistrata ta' 480 metru kubu (3,000 bbl) kuljum. Sal-aħħar tas-seklu 19, l-Imperu Russu, b'mod partikolari l-kumpanija Branobel fl-Ażerbajġan, ħadet ir-riedni f'idejha fil-produzzjoni. === Seklu 20 === Fis-snin 30 tas-seklu 20, [[Alfred Treibs]] iddetermina l-oriġini bijoloġika tal-petroleum, li qabel kienet kontroversjali. L-aċċess għaż-żejt kien fattur ewlieni f'diversi kunflitti militari tas-seklu 20, inkluż [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], li matulha l-faċilitajiet taż-żejt kienu assi strateġiku importanti u kienu jiġu bbumbardjati b'mod estensiv. L-invażjoni Ġermaniża tal-[[Unjoni Sovjetika]] kienet tinkludi l-għan li jinħatfu s-siti tal-produzzjoni taż-żejt ta' Baku, peress li dawn kienu jipprovdu l-provvista taż-żejt tant meħtieġa għall-militar Ġermaniż li kien qed ibati minħabba l-imblokkar tar-riżorsi. L-esplorazzjoni għaż-żejt fl-Amerka ta' Fuq matul il-bidu tas-seklu 20 wasslet biex l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] jsiru l-produttur ewlieni sa nofs is-seklu. Il-produzzjoni tal-petroleum fl-Istati Uniti laħqet il-qofol tagħha matul is-snin 60 tas-seklu 20, għalkemm l-[[Arabja Sawdija]] u l-Unjoni Sovjetika qabżu lill-Istati Uniti bħala output totali. Matul il-kriżi taż-żejt tal-1973, l-Arabja Sawdija u nazzjonijiet [[Għarab]] oħra imponew embargo fuq iż-żejt kontra l-Istati Uniti, ir-[[Renju Unit]], il-[[Ġappun]] u nazzjonijiet oħra tal-Punent li appoġġaw lil [[Iżrael]] fil-Gwerra tal-Yom Kippur. Din il-kriżi ġiet segwita mill-kriżi taż-żejt tal-1979, li ġiet ikkawżata minn tnaqqis fil-produzzjoni taż-żejt fid-dawl tar-Rivoluzzjoni Iranjana u wasslet biex il-prezzijiet taż-żejt jogħlew b'iktar mid-doppju. Iż-żewġ xokkijiet fil-prezzijiet taż-żejt kellhom effetti fi żmien qasir u fit-tul fuq il-politika globali u fuq l-ekonomija globali. Dawn wasslu għal tnaqqis sostanzjali fid-domanda bħala riżultat tas-sostituzzjoni ma' fjuwils oħra, speċjalment il-faħam u l-enerġija nukleari, u għal titjib fl-effiċjenza fl-użu tal-enerġija, iffaċilitat mill-politiki tal-gvernijiet. Il-prezzijiet għoljin taż-żejt qanqlu wkoll investiment fil-produzzjoni taż-żejt mill-pajjiżi mhux tal-[[OPEC]], inkluż il-Bajja ta' Prudhoe fl-[[Alaska]], is-siti lil hinn mill-kosta fil-[[Baħar tat-Tramuntana]] tar-Renju Unit u tan-[[Norveġja]], is-sit lil hinn mill-kosta ta' Cantarell tal-[[Messiku]] u r-ramel taż-żejt fil-[[Kanada]]. === Seklu 21 === Madwar 90 fil-mija tal-ħtiġijiet tal-fjuwil tal-vetturi jiġu ssodisfati miż-żejt. Il-petroleum jirrappreżenta sa 40 fil-mija tal-konsum totali tal-enerġija fl-Istati Uniti, iżda huwa responsabbli għal 1 fil-mija biss tal-ġenerazzjoni tal-elettriku. Il-valur tal-petroleum bħala sors portabbli u dens tal-enerġija li jintuża għall-maġġoranza l-kbira tal-vetturi u bħala l-bażi ta' bosta sustanzi kimiċi industrijali jagħmluh wieħed mill-iżjed prodotti bażiċi importanti tad-dinja. L-iktar tliet pajjiżi li jipproduċu ż-żejt sal-2018 huma l-Istati Uniti, ir-Russja u l-Arabja Sawdija. Fl-2018, parzjalment minħabba l-iżviluppi fil-fratturazzjoni idrawlika u fit-tħaffir orizzontali, l-Istati Uniti saru l-ikbar produttur tad-dinja. Madwar 80 fil-mija tar-riżervi aċċessibbli fid-dinja jinsabu fil-Lvant Nofsani, bi 62.5 fil-mija ġejjin minn ħames pajjiżi Għarab: l-Arabja Sawdija, l-[[Emirati Għarab Magħquda]], l-[[Iraq]], il-[[Qatar]] u l-[[Kuwajt]]. Parti kbira miż-żejt totali fid-dinja teżisti bħala sorsi mhux konvenzjonali, bħall-bitum fir-ramel taż-żejt f'Athabasca u ż-żejt kombustibbli fil-Medda ta' Orinoco. Filwaqt li volumi sinifikanti taż-żejt jiġu estratti mir-ramel taż-żejt, b'mod partikolari fil-Kanada, għad fadal ostakli loġistiċi u tekniċi, peress li l-estrazzjoni taż-żejt tirrikjedi ammonti kbar ta' sħana u ta' ilma, u b'hekk il-kontenut nett tal-enerġija huwa pjuttost baxx meta mqabbel maż-żejt grezz konvenzjonali. Għaldaqstant, mhux mistenni li r-ramel taż-żejt tal-Kanada jipprovdi iktar minn ftit miljuni ta' bramel kuljum fil-futur. Bosta kunflitti ġeopolitiċi moderni huma dovuti għall-petroleum. == Kompożizzjoni == Il-petroleum jikkonsisti minn varjetà ta' komponenti likwidi, gassużi u solidi. L-idrokarburi iktar ħfief huma l-gassijiet: metan, etan, propan u butan. Apparti minn hekk il-biċċa l-kbira tal-likwidi u tas-solidi huma komposti kimiċi itqal, spiss idrokarburi (C u H biss). Il-proporzjon ta' idrokarburi ħfief f'taħlita tal-petroleum ivarja minn sit tal-estrazzjoni taż-żejt għal ieħor. Bir taż-żejt jipproduċi l-iktar żejt grezz. Peress li l-pressjoni tkun iktar baxxa fil-wiċċ milli taħt l-art, ftit mill-gass joħroġ mis-soluzzjoni u jiġi rkuprat (jew jinħaraq) bħala gass assoċjat jew gas tas-soluzzjoni. Bir tal-gass jipproduċi l-iktar gass naturali. Madankollu, minħabba li t-temperatura taħt l-art tkun ogħla fil-wiċċ, il-gass jaf ikun fih idrokarburi tqal bħall-pentan, l-eżan u l-eptan ("kondensat tal-gass naturali", spiss magħruf fil-qosor bħala kondensat). Il-kondensat huwa simili għall-petrol bħala dehra u bħala kompożizzjoni huwa simili għal xi żjut grezzi ħfief u volatili. L-idrokarburi fiż-żejt grezz fil-biċċa l-kbira huma alkani, ċikloalkani u diversi idrokarburi aromatiċi, filwaqt li komposti organiċi oħra fihom in-[[nitroġenu]], l-[[ossiġenu]] u l-kubrit, kif ukoll traċċi ta' metalli bħall-[[ħadid]], in-nikil, ir-ram u l-vanadju. Bosta riżervi taż-żejt fihom batterji [[Ħajja|ħajjin]]. Il-kompożizzjoni molekolari taż-żejt grezz tvarja ferm minn formazzjoni għal oħra, iżda l-proporzjon ta' [[Element kimiku|elementi kimiċi]] jvarja bi ftit kif ġej: {| class="wikitable" |+Kompożizzjoni skont il-piż !Element !Medda perċentwali |- |[[Karbonju]] |83 sa 85 % |- |[[Idroġenu]] |10 sa 14 % |- |Nitroġenu |0.1 sa 2 % |- |Ossiġenu |0.05 sa 1.5 % |- |Kubrit |0.05 sa 6.0 % |- |Metalli |< 0.1 % |} Fiż-żejt grezz hemm erba' tipi differenti ta' idrokarburi. Il-perċentwal relattiv ta' kull wieħed ivarja u jiddetermina l-proprjetajiet ta' kull żejt. {| class="wikitable" |+Kompożizzjoni skont il-piż !Idrokarburi !Medja !Medda |- |Alkani (paraffini) |30 % |15 sa 60 % |- |Nafteni |49 % |30 sa 60 % |- |Aromatiċi |15 % |3 sa 30 % |- |Asfaltiċi |6 % |remainder |} L-alkani mill-pentan (C<sub>5</sub>H<sub>12</sub>) sal-oktan (C<sub>8</sub>H<sub>18</sub>) jiġu raffinati f'petrol, dawk min-nonan (C<sub>9</sub>H<sub>20</sub>) jiġu raffinati f'eżadekan (C<sub>16</sub>H<sub>34</sub>) fi fjuwil tad-diżil, f'kerosin u fi fjuwil tal-ġettijiet. L-alkani b'iktar minn 16-il [[atomu]] tal-karbonju jistgħu jiġu raffinati f'żejt tal-fjuwil u f'żejt tal-lubrikazzjoni. Fin-naħa l-iktar tqila tal-medda, ix-xama' tal-paraffina hija alkan b'madwar 25 atomu tal-karbonju, filwaqt li l-asfalt fih 35 jew iktar, għalkemm normalment dawn jixxaqqu f'raffineriji moderni fi prodotti iktar ta' valur. L-eħfef naħa tal-medda, l-hekk imsejħa gassijiet tal-petroleum, jiġu soġġetti għal diversità ta' pproċessar li jiddependi skont il-kostijiet. Dawn il-gassijiet jinħarqu, jinbiegħu bħala gass tal-petroleum likwifikat jew jintużaw biex iqabbdu l-berners stess tar-raffineriji. Matul ix-xitwa, il-butan (C<sub>4</sub>H<sub>10</sub>) jitħallat mal-petrol b'rati għoljin peress li l-ħafna fwar li jipproduċi jgħin il-vetturi jistartjaw meta jkollhom magna li tkun għadha bierda. L-idrokarburi aromatiċi huma idrokarburi mhux saturati b'anella waħda jew iktar tal-benżen. Għandhom it-tendenza li jinħarqu bi fjamma mimlija nugrufun, u bosta jkollhom aroma ħelwa. Uħud huma karċinoġeniċi. Dawn il-komponenti differenti jiġu sseparati permezz tad-distillazzjoni frazzjonarja f'raffinerija taż-żejt biex jiġu prodotti l-petrol, il-fjuwil tal-ġettijiet, il-kerosin u frazzjonijiet oħra tal-idrokarburi. Il-komponenti f'kampjun taż-żejt jistgħu jiġu ddeterminati permezz tal-kromatografija tal-gassijiet u tal-ispettrometrija tal-massa. Minħabba l-għadd kbir ta' idrokarburi koelwiti fi ħdan iż-żejt, ħafna minnhom ma jistgħux jiġu indirizzati bil-kromatografija tradizzjonali tal-gassijiet. Din it-taħlita kumplessa tal-idrokarburi hija apparenti b'mod partikolari meta jiġu analizzati ż-żjut affettwati mill-elementi u l-estratti mit-tessuti tal-organiżmi esposti għaż-żejt. Iż-żejt grezz ivarja ferm fid-dehra skont il-kompożizzjoni tiegħu. Normalment ikun [[iswed]] jew [[Kannella (kulur)|kannella]] skur (għalkemm jaf ikun fl-[[isfar]], fl-[[aħmar]] jew saħansitra fl-[[aħdar]]). Fir-riżerva normalment jinstab flimkien mal-gass naturali (li peress li huwa eħfef jifforma "kappa tal-gass" fuq il-petroleum) u mal-ilma b'salinità (li peress li huwa itqal mill-biċċa l-kbira tal-forom taż-żejt grezz, ġeneralment jibqa' taħtu). Iż-żejt grezz jista' jinstab ukoll f'forma semisolida mħallat mar-ramel u mal-ilma, bħal fir-ramel taż-żejt ta' Athabasca fil-Kanada, fejn normalment jissejjaħ bħala bitum grezz. Fil-Kanada, il-bitum jitqies bħala forma twaħħal, sewda u qisha qatran taż-żejt grezz li tant ikun oħxon u tqil li jrid jissaħħan jew jiġi dilwit qabel ma jnixxi. Il-[[Veneżwela|Venezwela]] wkoll għandha ammonti kbar ta' żejt fir-ramel taż-żejt ta' Orinoco, għalkemm l-idrokarburi maqbuda hemm huma inqas viskużi milli fil-Kanada, u normalment jissejjaħ żejt kombustibbli ħafna. Ir-riżorsi tar-ramel taż-żejt jissejħu żejt mhux konvenzjonali biex issir distinzjoni maż-żejt li jista' jiġi estratt bl-użu ta' metodi tradizzjonali tal-bjar taż-żejt. Huwa stmat li bejniethom, il-Kanada u l-Venezwela għandhom 3.6 triljun barmil (570×10<sup>9</sup> m<sup>3</sup>) ta' bitum u ta' żejt kombustibbli ħafna, jiġifieri madwar id-doppju tal-volum tar-riżervi tad-dinja ta' żejt konvenzjonali. == Formazzjoni == === Żejt grezz mill-fossili === Il-petroleum huwa fjuwil fossili li jirriżulta minn materjali organiċi fossilizzati, bħaż-żooplankton u l-algi. Ammont enormi ta' dawn il-fdalijiet ġew iddepożitati bħala sedimenti fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi fejn tgħattew bl-ilma qiegħed (ilma mingħajr ossiġenu dissolt) jew sedimenti oħra (bħal tajn u depożiti) ferm iktar malajr mill-ħin meħtieġ biex jiddekomponu b'mod aerobiku. Bejn wieħed u ieħor metru 'l isfel minn dawn is-sedimenti, il-konċentrazzjoni tal-ossiġenu fl-ilma kienet baxxa, inqas minn 0.1 mg/l, u kien hemm kundizzjonijiet anossiċi. It-temperaturi wkoll baqgħu kostanti. Iktar ma ġew iddepożitati saffi ulterjuri fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi, iktar ma nġemgħu s-sħana u l-pressjoni intensi fin-naħat iktar 'l isfel. Dan il-proċess wassal biex il-materja organika tinbidel, l-ewwel f'materjal tax-xama' magħruf bħala l-keroġen (li jinsab f'diversi skisti taż-żejt madwar id-dinja), u mbagħad b'iktar sħana f'idrokarburi likwidi u gassużi permezz ta' proċess magħruf bħala kataġenesi. Il-formazzjoni tal-petroleum isseħħ mill-piroliżi tal-idrokarburi f'varjetà ta' reazzjonijiet fil-biċċa l-kbira endotermiċi f'temperaturi jew f'pressjoni għoljin, jew it-tnejn li huma. Dawn il-fażijiet huma deskritt fid-dettal iktar 'l isfel. ==== Diżintegrazzjoni anaeronika ==== Fl-assenza ta' ħafna ossiġenu, il-batterji aerobiċi ma setgħux jiddiżintegraw il-materja organika wara li ġiet iddepożitata u ntradmet taħt saff ta' sedimenti jew ilma. Madankollu, il-batterji anaerobiċi kienu kapaċi jnaqqsu s-sulfati u n-nitrati fil-materja għal H<sub>2</sub>S u N<sub>2</sub> rispettivament bl-użu tal-materja bħala sors għal reaġenti oħra. Għall-ewwel, minħabba dawn il-batterji anaerobiċi, il-materja bdiet tiddiżintegra l-iktar permezz tal-idroliżi: il-polisakkaridi u l-proteini kienu jiġu idroliżżati f'sempliċi zokkor u aċido amino rispettivament. Dawn imbagħad kienu jiġu ossidizzati iktar b'mod anaerobiku b'rata aċċellerata mill-enżimi tal-batterji: eż. il-proteini kienu jgħaddu minn proċess ta' deaminazzjoni ossidattiva biex isiru aċidi amino, li mbagħad kienu jirreaġixxu iktar mal-ammonijaka u mal-aċidi α-keto. Min-naħa l-oħra, il-monosakkaridi ddiżintegraw f'CO<sub>2</sub> u metan. Il-prodotti tad-diżintegrazzjoni anaerobika tal-aċidi amino, tal-monosakkaridi, tal-fenoli u tal-aldeidi kienu jingħaqdu flimkien f'aċidi fulviċi. Ix-xaħmijiet u x-xama' ma ġewx idroliżżati b'mod estensiv f'dawn il-kundizzjonijiet miti. ==== Formazzjoni tal-keroġen ==== Xi komposti fenoliċi prodotti minn reazzjonijiet preċedenti ħadmu bħala batterjiċidi u l-[[Ordni (bijoloġija)|ordni]] ''Actinomycetales'' tal-batterji (eż. streptomiċini). B'hekk l-azzjoni tal-batterji anaerobiċi kienet tieqaf f'madwar 10 metri 'l isfel mill-ilma jew mis-sedimenti. F'dan il-fond, it-taħlita kien ikun fiha aċidi fulviċi, xaħmijiet u xama' mingħajr reazzjonijiet jew b'reazzjonijiet parzjali, linjina kemxejn immodifikata, reżini u idrokarburi oħra. Iktar ma ġew iddepożiti saffi oħra ta' materja organika fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi, iktar ma nġemgħet sħana u pressjoni intensa fil-partijiet iktar 'l isfel. Minħabba f'hekk, il-komposti ta' din it-taħlita bdew jikkombinaw mal-keroġen b'mod mhux daqstant mifhuma. Il-kombinament seħħ b'mod simili għal kif il-molekoli tal-fenoli u tal-formaldeid jirreaġixxu mar-reżini tal-urea-formaldeid, iżda l-formazzjoni tal-keroġen seħħet b'mod iktar kumpless minħabba varjetà kbira ta' reaġenti. Il-proċess kollu tal-formazzjoni tal-keroġen mill-bidu tad-diżintegrazzjoni anaerobika jissejjaħ dijaġenesi, li tfisser trasformazzjoni ta' materjali bid-dissoluzzjoni u bil-kombinament mill-ġdid tal-kostitwenti tagħhom. ==== Trasformazzjoni tal-keroġen fi fjuwils fossili ==== Il-formazzjoni tal-keroġen kompliet f'fond ta' madwar kilometru mill-wiċċ tad-dinja fejn it-temperaturi setgħu jilħqu madwar 50 °C. Il-formazzjoni tal-keroġen tirrappreżenta l-punt tan-nofs bejn il-materja organika u l-fjuwils fossili: il-keroġen jista' jiġi espost għall-ossiġenu, jossidizza u b'hekk jintilef, jew jista' jintradam iktar fil-fond fil-qoxra tad-dinja u jiġi soġġett għal kundizzjonijiet li permezz tagħhom jittrasforma bil-mod il-mod fi fjuwils fossili bħall-petroleum. Dan tal-aħħar seħħ permezz tal-kataġenesi, fejn ir-reazzjonijiet fil-biċċa l-kbira kienu arranġamenti radikali mill-ġdid tal-keroġen. Dawn ir-reazzjonijiet damu jsiru għal miljuni ta' snin, u l-ebda reaġent estern ma kien involut. Minħabba n-natura radikali ta' dawn ir-reazzjonijiet, il-keroġen irreaġixxa fir-rigward ta' żewġ klassijiet ta' prodotti: dawk bi proporzjon H/C baxx (l-antraċen jew prodotti simili) u dawk bi proporzjon H/C għoli (il-metan jew prodotti simili); jiġifieri prodotti b'ħafna karbonju jew b'ħafna idroġenu. Peress li l-kataġenesi ma kinitx aċċessibbli mir-reaġenti esterni, il-kompożizzjoni li rriżultat tat-taħlita tal-fjuwil kienet tiddependi fuq il-kompożizzjoni tal-keroġen permezz tal-istojkometrija tar-reazzjonijiet. Jeżistu tliet tipi ta' keroġen: it-tip I (tal-algi), it-tip II (liptiniku) u t-tip III (umiku), li ffurmaw l-iktar mill-algi, mill-plankton u mill-pjanti biz-zkuk (dawn jinkludu s-siġar, l-arbuxxelli u l-lijani) rispettivament. Il-potenzjal ta' ġenerazzjoni tal-idrokarburi u l-maturità termali tal-petroleum mill-blat spiss jiġu evalwati bl-użu tal-piroliżi tal-blat ta' Eval u b'kejliet tar-riflettanza tal-vitrinit, li jipprovdu indikaturi kwantitattivi tat-tip ta' materja organika, il-livell ta' maturazzjoni u l-probabbiltà tal-ġenerazzjoni taż-żejt jew tal-gass. Il-kataġenesi kienet pirolitika minkejja l-fatt li seħħet f'temperaturi relattivament baxxi (meta mqabbla mal-impjanti kummerċjali tal-piroliżi) ta' 60 °C sa ferm iktar. Il-piroliżi kienet possibbli minħabba l-ħinijiet twal ta' reazzjoni. Is-sħana għall-kataġenesi kienet tiġi mid-dekompożizzjoni tal-materjali radjoattivi tal-qoxra tad-dinja, speċjalment <sup>40</sup>K, <sup>232</sup>Th, <sup>235</sup>U u <sup>238</sup>U. Is-sħana varjat il-pendil ġeotermali u tipikament kienet 10–30 °C għal kull kilometru ta' fond mill-wiċċ tad-dinja. Madankollu, xi intrużjonijiet mhux tas-soltu tal-magma jaf ħolqu sħana ikbar u lokalizzata. ==== Tieqa taż-żejt (medda ta' temperaturi) ==== Il-ġeologi spiss jirreferu għall-medda tat-temperaturi li fiha jifforma ż-żejt bħala t-"tieqa taż-żejt". Taħt it-temperatura minima, iż-żejt jibqa' maqbud fil-forma ta' keroġen. Iktar mit-temperatura massima, iż-żejt jiġi kkonvertit f'gass naturali permezz tal-proċess tal-formazzjoni ta' xquq termali. Xi kultant, iż-żejt li jifforma f'fond estrem jista' jiċċaqlaq u jinqabad f'punt iktar fil-baxx. Ir-ramel taż-żejt ta' Athabasca huma eżempju wieħed ta' dan. === Żejt grezz abijoġeniku === Mekkaniżmu alternattiv għal dak deskritt iktar 'il fuq ġie propost mix-xjenzati Russi f'nofs is-snin 50 tas-seklu 19, l-ipoteżi tal-oriġini abijoġenika tal-petroleum (petroleum iffurmat b'mezzi mhux organiċi), iżda dan mhux issostanzjat b'evidenza ġeoloġika u ġeokimika. Instabu sorsi abijoġeniċi taż-żejt iżda qatt f'ammont kummerċjalment profittabbli. "Il-kontroversja għadha teżisti dwar jekk jeżistux riżervi taż-żejt abijoġeniċi", qal [[Larry Nation]] mill-Assoċjazzjoni Amerikana tal-Ġeologi tal-Petroleum. "Il-kontroversja hi dwar kemm jistgħu jikkontribwixxu għar-riżervi kumplessivi tad-dinja u kemm żmien u sforzi misshom jallokaw il-ġeologi biex isibuhom". == Riżervi == Iridu jiġu ssodisfati tliet kundizzjonijiet biex tifforma riżerva tal-petroleum: * Blat tas-sors mimli b'materjal tal-idrokarburi u mirdum f'fond biżżejjed biex is-sħana ta' taħt l-art tikkonvertih f'żejt; * Blat poruż u permeabbli fejn jista' jakkumula ż-żejt; * Blat tal-wiċċ (siġill) jew mekkaniżmu ieħor li jipprevjeni li ż-żejt jitla' fil-wiċċ. Fi ħdan dawn ir-riżervi, tipikament il-fluwidi jiġu organizzati fi tliet saffi: is-saff tal-ilma fil-wiċċ, taħtu s-saff taż-żejt, u taħtu saff tal-gass, għalkemm is-saffi differenti jvarjaw bħala daqs bejn ir-riżervi. Peress li l-biċċa l-kbira tal-idrokarburi huma inqas densi mill-blat jew mill-ilma, spiss jitilgħu 'l fuq minn ġo saffi tal-blat biswithom sa ma jaslu sal-wiċċ jew jinqabdu fi ħdan il-blat poruż (magħruf bħala riżerva) minħabba l-blat impermeabbli ta' fuqu. Madankollu, dan il-proċess huwa influwenzat mill-flussi tal-ilma ta' taħt l-art, li jwasslu biex iż-żejt jiċċaqlaq mijiet ta' kilometri orizzontalment jew saħansitra distanzi qosra 'l isfel qabel ma jinqabad f'riżerva. Meta l-idrokarburi jiġu kkonċentrati f'riżerva, jifforma sit biż-żejt, li minnu jista' jiġi estratt l-likwidu bit-tħaffir u bl-ippumpjar. Ir-reazzjonijiet li jipproduċu ż-żejt u l-gass naturali spiss ikunu mmudellati bħala reazzjonijiet ta' diżintegrazzjoni tal-ewwel ordni, fejn l-idrokarburi jiġu ddiżintegrati f'żejt u f'gass naturali minn sett ta' reazzjonijiet paralleli, u eventwalment iż-żejt jiġi ddiżintegrat f'gass naturali permezz ta' sett ieħor ta' reazzjonijiet. Dan is-sett tal-aħħar jintuża b'mod regolari fl-impjanti petrokimiċi u fir-raffineriji taż-żejt. Il-petroleum fil-biċċa l-kbira jiġi rkuprat bit-tħaffir għaż-żejt (il-fawwariet naturali tal-petroleum huma rari). It-tħaffir isir wara li jitwettqu studji dwar il-ġeoloġija strutturali (fl-iskala tar-riżerva), analiżi sedimentarja tal-baċir, u karatterizzazzjoni tar-riżerva (l-iktar f'termini tal-porożità u tal-permeabbiltà tal-istrutturi tar-riżervi ġeoloġiċi). Il-bjar taż-żejt jitħaffru f'riżervi taż-żejt għall-estrazzjoni taż-żejt grezz. Il-metodi tal-produzzjoni tal-"olzar naturali" li jiddependu fuq il-pressa tar-riżerva naturali biex timbotta ż-żejt lejn il-wiċċ normalment ikunu biżżejjed għal xi żmien wara l-ewwel tħaffir tar-riżervi. F'xi riżervi, bħal fil-Lvant Nofsani, il-pressa naturali tkun biżżejjed għal żmien twil. Madankollu, il-pressa naturali fil-biċċa l-kbira tar-riżervi eventwalment tmajna. Imbagħad iż-żejt irid jiġi estratt bl-użu ta' mezzi b'"olzar artifiċjali". Maż-żmien, dawn il-metodi "primarji" jsiru inqas effettivi u jaf jintużaw metodi "sekondarji". Metodu sekondarju komuni huwa tal-"fluss tal-ilma" jew injezzjoni tal-ilma fir-riżerva biex tiżdied il-pressa u ż-żejt jiġi imbottat lejn ix-xaft tat-tħaffir. Eventwalment jistgħu jintużaw metodi "terzjarji" jew "imtejba" għall-irkupru taż-żejt biex jiżdiedu l-karatteristiċi tal-fluss taż-żejt bl-injezzjoni tal-istim, tad-dijossidu tal-karbonju u ta' gassijiet jew sustanzi kimiċi oħra fir-riżerva. Fl-Istati Uniti, il-metodi primarji tal-produzzjoni jirrappreżentaw inqas minn 40 fil-mija taż-żejt prodott fuq bażi ta' kuljum, il-metodi sekondarji jirrappreżentaw madwar 50 fil-mija, u l-metodi terzjarji jirrappreżentaw l-10 fil-mija l-oħra. L-estrazzjoni taż-żejt (jew tal-"bitum") mir-ramel taż-żejt/tal-qatran u mid-depożiti tal-iskist taż-żejt tirrikjedi l-estrazzjoni tar-ramel jew tal-iskist, it-tisħin f'reċipjent jew l-użu ta' metodi fil-post ta' injezzjoni ta' likwidi msaħħna fid-depożiti, u mbagħad l-ippompjar tal-likwidu lura b'saturazzjoni ta' żejt. === Riżervi taż-żejt mhux konvenzjonali === Il-batterji li jieklu ż-żejt iwettqu bijodegradazzjoni taż-żejt li jkun żgiċċa lejn il-wiċċ. Ir-ramel taż-żejt huma riżervi ta' żejt parzjalment bijodegradat li jkun għadu fil-proċess li jiżgiċċa jew li jiġi bijodegradat, iżda tant ikun fihom żejt li ċċaqlaq fihom, li għalkemm il-biċċa l-kbira minnu jkun żgiċċa, ammonti kbar ikunu għadhom preżenti — ferm iktar milli jista' jinstab f'riżervi taż-żejt konvenzjonali. Il-frazzjonijiet iktar ħfief taż-żejt grezz huma l-ewwel li jinqerdu, u dan jirriżulta f'riżervi li fihom forma estremament tqila ta' żejt grezz, imsejjaħ bitum grezz fil-Kanada, jew żejt grezz tqil ħafna fil-[[Veneżwela|Venezwela]]. Dawn iż-żewġ pajjiżi għandhom l-ikbar depożiti fid-dinja ta' ramel taż-żejt. Min-naħa l-oħra, l-iskisti taż-żejt huma blat tas-sors li ma jkunx ġie espost għal sħana jew pressjoni fit-tul biżżejjed biex jikkonvertu l-idrokarburi maqbuda f'żejt grezz. Teknikament, l-iskisti taż-żejt mhux dejjem ikunu skisti u ma fihom żejt, iżda blat sedimentarju fin b'solidi organiċi insolubbli msejjaħ keroġen. Il-keroġen fil-blat jista' jiġi kkonvertit f'żejt grezz bl-użu tas-sħana u tal-pressjoni biex jiġu ssimulati l-proċess naturali. Dan il-metodu ilu magħruf għal sekli sħaħ u ngħata l-privattiva fl-1694 fil-qafas tal-Privattiva Nru 330 tal-Kuruna Brittanika li tkopri, "Mod kif jiġu estratti u prodotti kwantitajiet kbar ta' żift, qatran u żejt minn xorta ta' ġebel". Għalkemm l-iskisti taż-żejt jinsabu f'bosta pajjiżi, l-Istati Uniti għandhom l-ikbar depożiti taż-żejt. == Klassifikazzjoni == L-industrija tal-petroleum ġeneralment tikklassifika ż-żejt grezz skont il-post ġeografiku fejn jiġi prodott (eż. West Texas Intermediate, Brent jew l-Oman), il-gravità API tiegħu (kejl tad-densità tal-industrija taż-żejt), u l-kontenut tal-kubrit. Iż-żejt grezz jista' jitqies bħala ħafif jekk ikollu densità baxxa, tqil jekk ikollu densità għolja jew medju jekk ikollu densità bejn dik taż-żejt ħafif u tqil. Barra minn hekk, jaf issir referenza għalih bħala ħelu jekk ikun fih relattivament ftit kubrit jew qares jekk ikun fih ammonti sostanzjali ta' kubrit. Il-post ġeografiku huwa importanti minħabba li jaffettwa l-kostijiet tat-trasport lejn ir-raffinerija. Iż-żejt grezz ħafif huwa iktar imfittex miż-żejt grezz tqil peress li jipproduċi rendiment akbar ta' petrol, filwaqt li żejt grezz ħelu jiswa iktar miż-żejt grezz qares peress li joħloq inqas problemi ambjentali u jirrikjedi inqar raffinar biex jissodisfa l-istandards tal-kubrit imposti fuq il-fjuwils fil-pajjiżi konsumaturi. Kull żejt grezz għandu karatteristiċi molekolari uniċi li jiġu żvelati bl-użu tal-analiżi tal-assaġġ taż-żejt grezz fil-laboratorji tal-petroleum. Il-bramel ta' żona li fiha l-karatteristiċi molekolari taż-żejt grezz ġew iddeterminati u ż-żejt ġie kklassifikat jintużaw bħala referenzi tal-ipprezzar madwar id-dinja kollha. Uħud miż-żjut grezzi ta' referenza komuni huma: * West Texas Intermediate (WTI), żejt ħafif, ħelu u ta' kwalità għolja ħafna fornut f'Cushing, Oklahoma għaż-żejt tal-Amerka ta' Fuq. * Brent Blend, li jikkonsisti minn 15-il tip ta' żejt mis-siti fis-sistemi ta' Brent u Ninian fil-Baċir tal-Lvant ta' Shetland tal-Baħar tat-Tramuntana. Iż-żejt jiġi ttrasportat lejn it-terminal ta' Sullom Voe f'Shetland. Il-produzzjoni taż-żejt miż-żejt tal-Ewropa, tal-Afrika u tal-Lvant Nofsani bi fluss lejn il-Punent normalment jiġi pprezzat abbażi ta' dan iż-żejt, li jifforma parametru referenzjarju. * Dubai-Oman, li jintuża bħala parametru referenzjarju għall-fluss taż-żejt grezz qares tal-Lvant Nofsani lejn ir-reġjun tal-Asja u l-Paċifiku. * Tapis (mill-[[Malażja]], li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żejt ħafif tal-Lvant Imbiegħed). * Minas (mill-[[Indoneżja]], li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żejt tqil tal-Lvant Imbiegħed). * Il-Medja Referenzjarja tal-OPEC, medja pponderata tat-taħlitiet taż-żejt mid-diversi pajjiżi tal-OPEC (Organizzazzjoni tal-Pajjiżi Esportaturi tal-Petroleum). * Midway Sunset Heavy, li skontu jiġi pprezzat iż-żejt tqil f'California. * Western Canadian Select, iż-żejt grezz li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żjut grezzi tqal (aċidiċi) emerġenti b'TAN għoli. Hemm ammonti dejjem jonqsu ta' dawn iż-żjut li jintużaw bħala parametri referenzjarji li qed jiġu prodotti kull sena, għaldaqstant kulma jmur iż-żjut l-oħra jiġu prodotti iktar f'termini reali. Filwaqt li l-prezz referenzjarju jaf ikun għal WTI ttrasportat lejn Cushing, iż-żejt reali kkummerċjalizzat jaf ikun żejt tqil Kanadiż imraħħas – Western Canadian Select – ittrasportat lejn Hardisty, [[Alberta]], u għal Brent Blend ittrasportat lejn Shetland, jaf tkun taħlita esportata Russa ttrasportata lejn il-port ta' Primorsk. == Użu == Ladarba jiġi estratt, iż-żejt jiġi raffinat u sseparat, l-iktar faċilment permezz tad-distillazzjoni, f'bosta prodotti għall-użu dirett fil-manifattura, bħall-petrol, id-diżil u l-kerosin sal-asfalt u r-reaġenti kimiċi (etilen, propilen, buten, aċidu akriliku, paraksilen) li jintużaw għall-produzzjoni tal-plastik, il-pestiċidi u l-prodotti farmaċewtiċi. F'termini ta' volum, il-biċċa l-kbira tal-petroleum jiġi kkonvertit fi fjuwils għall-magni tal-kombustjoni. Bħala valur, il-petroleum jirfed l-industrija petrokimika, li tinkludi bosta prodotti ta' valur għoli bħall-prodotti farmaċewtiċi u l-plastik. Bħala volum, 84 % tal-idrokarburi preżenti fil-petroleum jiġu kkonvertiti fi fjuwils. === Fjuwils u lubrikanti === Minħabba d-densità għolja tal-enerġija, it-trasportabbiltà faċli u l-abbundanza relattiva, iż-żejt sar l-iżjed sors ta' enerġija importanti minn nofs is-snin 50 tas-seklu 20. Il-petroleum jintuża l-iktar, bħala volum, għar-raffinar f'żejt tal-fjuwils u f'petrol, it-tnejn li huma sorsi importanti tal-enerġija primarja. Marbutin mill-qrib mal-fjuwils għall-magni tal-kombustjoni hemm il-lubrikanti, il-greases u l-istabbilizzaturi tal-viskożità. === Sustanzi kimiċi === Many pharmaceuticals are derived from petroleum, albeit via multi-step processes. Modern medicine depends on petroleum as a source of building blocks, reagents, and solvents. Similarly, virtually all pesticides, insecticides, and herbicides are derived from petroleum. Pesticides have profoundly affected life expectancies by controlling disease vectors and by increasing crop yield. Like pharmaceuticals, pesticides are in essence petrochemicals. Almost all plastics and synthetic polymers are derived from petroleum, which is the source of monomers. Alkenes (olefins) are one important class of these precursor molecules. === Derivati oħra === * Wax, used in the packaging of frozen foods, among others, paraffin wax, derived from petroleum oil. * Sulfur and its derivative sulfuric acid. Hydrogen sulfide is a product of sulfur removal from petroleum fraction. It is oxidized to elemental sulfur and then to sulfuric acid. * Bulk tar and asphalt. * Petroleum coke, used in speciality carbon products or as solid fuel. == Industrija == The petroleum industry, also known as the oil industry, includes the global processes of exploration, extraction, refining, transportation (often by oil tankers and pipelines), and marketing of petroleum products. The largest volume products of the industry are fuel oil and gasoline (petrol). Petroleum is also the raw material for many chemical products, including pharmaceuticals, solvents, fertilizers, pesticides, synthetic fragrances, and plastics. The industry is usually divided into three major components: upstream, midstream, and downstream. Upstream regards exploration and extraction of crude oil, midstream encompasses transportation and storage of it, and downstream concerns refining crude oil into various end products. Petroleum is vital to many industries, and is necessary for the maintenance of industrial civilization in its current configuration, making it a critical concern for many nations. Oil accounts for a large percentage of the world's energy consumption, ranging from a low of 32% for Europe and Asia, to a high of 53% for the Middle East. Other geographic regions' consumption patterns are as follows: South and Central America (44%), Africa (41%), and North America (40%). The world consumes 36 billion barrels (5.8 km<sup>3</sup>) of oil per year, with developed nations being the largest consumers. The United States consumed 18% of the oil produced in 2015. The production, distribution, refining, and retailing of petroleum taken as a whole represents the world's largest industry in terms of dollar value. === Trasport === Petroleum transport is the transportation of petroleum and derivatives such as gasoline (petrol). Petroleum products are transported via rail cars, trucks, tanker vessels, and pipeline networks. The method used to move the petroleum products depends on the volume that is being moved and its destination. Land-based transportation modes such as pipelines and rail each have strengths and weaknesses.  One of the key differences is the cost associated with transporting petroleum though pipeline or rail. The risks with moving petroleum products are pollution related and the chance of spillage. Petroleum oil is very hard to clean up and is very toxic to living animals and their surroundings. In the 1950s, shipping costs made up 33% of the price of oil transported from the Persian Gulf to the United States, but with the development of supertankers in the 1970s, the cost of shipping dropped to 5% of the price of Persian oil in the US. The share of the shipping cost on the final cost of the delivered commodity was less than 3% in 2010. === Prezz === The price of oil, or the oil price, generally refers to the spot price of a barrel (42 U.S. gallons; 159 liters) of benchmark crude oil—a reference price for buyers and sellers of crude oil such as West Texas Intermediate (WTI), Brent Crude, Dubai Crude, OPEC Reference Basket, Tapis crude, Bonny Light, Urals oil, Isthmus, and Western Canadian Select (WCS) among others. Oil prices are determined by global supply and demand, rather than any country's domestic production level, although the Organization of the Petroleum Exporting Countries (OPEC) has considerable influence. === Trade === Crude oil is traded as a future on both the NYMEX and ICE exchanges. Futures contracts are agreements in which buyers and sellers agree to purchase and deliver specific amounts of physical crude oil on a given date in the future. A contract covers any multiple of 1,000 barrels and can be purchased up to nine years into the future. == Użu skont il-pajjiż == === Konsum === In the 2021 US Energy Information Administration (EIA) estimate, the world consumes 97.26 million barrels of oil each day. This table orders the amount of petroleum consumed in 2011 in thousand barrels (1,000 bbl) per day and in thousand cubic metres (1,000 m<sup>3</sup>) per day: {| class="wikitable sortable" !Consuming nation 2011 !(1,000 bbl/ day) !(1,000 m<sup>3</sup>/ day) !Population in millions !bbl/year per capita !m<sup>3</sup>/year per capita !National production/ consumption |- |United States <sup>1</sup> |18,835.5 |2,994.6 |314 |21.8 |3.47 |0.51 |- |China |9,790.0 |1,556.5 |1345 |2.7 |0.43 |0.41 |- |Japan <sup>2</sup> |4,464.1 |709.7 |127 |12.8 |2.04 |0.03 |- |India <sup>2</sup> |3,292.2 |523.4 |1198 |1 |0.16 |0.26 |- |Russia <sup>1</sup> |3,145.1 |500.0 |140 |8.1 |1.29 |3.35 |- |Saudi Arabia (OPEC) |2,817.5 |447.9 |27 |40 |6.4 |3.64 |- |Brazil |2,594.2 |412.4 |193 |4.9 |0.78 |0.99 |- |Germany <sup>2</sup> |2,400.1 |381.6 |82 |10.7 |1.70 |0.06 |- |Canada |2,259.1 |359.2 |33 |24.6 |3.91 |1.54 |- |South Korea <sup>2</sup> |2,230.2 |354.6 |48 |16.8 |2.67 |0.02 |- |Mexico <sup>1</sup> |2,132.7 |339.1 |109 |7.1 |1.13 |1.39 |- |France <sup>2</sup> |1,791.5 |284.8 |62 |10.5 |1.67 |0.03 |- |Iran (OPEC) |1,694.4 |269.4 |74 |8.3 |1.32 |2.54 |- |United Kingdom <sup>1</sup> |1,607.9 |255.6 |61 |9.5 |1.51 |0.93 |- |Italy <sup>2</sup> |1,453.6 |231.1 |60 |8.9 |1.41 |0.10 |} Source: US Energy Information Administration Population Data: <small><sup>1</sup> peak production of oil already passed in this state</small> <small><sup>2</sup> This country is not a major oil producer</small> == Referenzi == dkkbuntywycy2rhqjp2c10xcjd2th8b 330677 330676 2026-06-22T15:27:52Z Trigcly 17859 /* Sustanzi kimiċi */ 330677 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Petroleum sample.jpg|daqsminuri|Kampjun taż-żejt.]] Iż-'''żejt''', magħruf ukoll bħala '''żejt grezz''', '''żejt mhux maħdum''' jew '''petroleum''' (mhux "pitrolju" li huwa kerosin jew żejt tal-paraffina), huwa riżorsa naturali b'dehra ta' taħlita [[kimika]] likwida [[Iswed|sewda]] fl-[[isfar]] li tinstab fil-formazzjonijiet [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]], u jikkonsisti primarjament minn idrokarburi.<ref>{{Ċita web|url=https://www.eia.gov/KIDS/energy.cfm?page=oil_home-basics-k.cfm|titlu=EIA Energy Kids - Oil (petroleum)|sit=www.eia.gov|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> It-terminu ''petroleum'' jirreferi kemm għaż-żejt grezz mhux ipproċessat li jokkorri b'mod naturali, kif ukoll għall-prodotti tal-petroleum li jikkonsistu minn żejt grezz raffinat. Il-petroleum huwa fjuwil fossili li fforma tul miljuni ta' snin mid-diżintegrazzjoni anaerobika ta' materjali organiċi minn organiżmi [[Preistorja|preistoriċi]] mirdumin, b'mod partikolari l-plankton u l-algi. Huwa stmat li 70 % tad-depożiti taż-żejt tad-[[Id-Dinja|dinja]] ffurmaw matul il-perjodu Mesożojku, 20 % ffurmaw fil-perjodu Ċenożojku, u 10 % biss iffurmaw fil-perjodu Paleożojku.<ref>{{Ċita web|url=https://energyeducation.ca/encyclopedia/Oil_formation|titlu=Oil formation - Energy Education|sit=energyeducation.ca|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> Ir-riżervi konvenzjonali tal-petroleum jiġu rkuprati primarjament bit-tħaffir, li jsir wara studju tal-ġeoloġija strutturali rilevanti, analiżi tal-baċir sedimentarju, u karatterizzazzjoni tar-riżerva tal-petroleum. Hemm ukoll riżervi mhux konvenzjonali bħar-ramel taż-żejt u l-iskist keroġenuż li jiġu rkuprati bl-użu ta' metodi bħall-fratturazzjoni. [[Stampa:Oil well.jpg|daqsminuri|Bir taż-żejt.]] Ladarba jiġi estratt, iż-żejt jiġi raffinat u sseparat, l-iktar faċilment permezz tad-distillazzjoni, f'bosta prodotti għall-użu dirett jew għall-użu fil-manifattura. Il-prodotti tal-petroleum jinkludu l-fjuwils bħall-petrol, id-diżil, il-kerosin u l-fjuwil tal-ġettijiet; il-bitum, ix-xama' tal-paraffina u l-lubrikanti; ir-reaġenti li jintużaw għall-produzzjoni tal-plastik; is-solventi, it-tessuti, ir-refriġeranti, iż-żebgħa, il-lastku sintentiku, il-fertilizzanti, il-pestiċidi, il-farmaċewtiċi, u eluf ta' sustanzi petrokimiċi oħra. Il-petroleum jintuża għall-manifattura ta' varjetà wiesgħa ta' materjali essenzjali għall-ħajja moderna,<ref>{{Ċita web|url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm|titlu=The Hindu : Opinion / News Analysis : Libyan tremors threaten to rattle the oil world|sit=www.hindu.com|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> u huwa stmat li d-dinja tikkonsma madwar 100 miljun barmil (16-il miljun [[metru]] kubu) kuljum. Il-produzzjoni tal-petroleum kellha rwol ewlieni fl-industrijalizzazzjoni u fl-iżvilupp ekonomiku, speċjalment wara t-Tieni Rivoluzzjoni Industrijali. Xi pajjiżi għonja bir-riżervi taż-żejt kisbu influwenza ekonomika u internazzjonali sinifikanti matul l-aħħar nofs tas-seklu 20 minħabba l-kontroll tagħhom tal-produzzjoni u tal-kummerċ taż-żejt. [[Stampa:Photo lg kuwait.jpg|daqsminuri|Raffinerija taż-żejt fil-[[Kuwajt]].]] Il-petroleum huwa riżorsa naturali mhux rinnovabbli, u l-isfruttament tiegħu jagħmel ħsara lill-[[Ambjent (bijoloġija)|ambjent]] naturali, lis-sistema klimatika u lis-saħħa tal-[[bniedem]]. L-estrazzjoni, ir-raffinar u l-ħruq tal-fjuwils tal-petroleum ipattu negattivament għall-bjar tal-karbonju billi jirrilaxxaw kwantitajiet kbar ta' gassijiet tal-effett ta' serra lura fl-[[atmosfera]] tad-Dinja, u b'hekk il-petroleum huwa wieħed mill-kontributuri ewlenin tat-[[tibdil fil-klima]] antropoġeniku. Effetti ambjentali negattivi oħra, kważi fl-istadji kollha tal-użu, jinkludu r-rilaxx dirett — bħall-irqajja' jew it-tnixxijiet taż-żejt — u t-tniġġis sekondarju tas-sorsi tal-arja u tal-ilma. Storikament, il-prossimità għad-depożiti tal-petroleum, u l-aċċess u l-ipprezzar sussegwenti taż-żejt, qanqlu l-kunflitti domestiċi u ġeopolitiċi, il-gwerer taż-żejt issanzjonati mill-istat, it-tensjonijiet diplomatiċi u kummerċjali, id-diżgwidi marbuta mal-politika dwar l-enerġija u kunflitti oħra b'rabta mar-riżorsi. Filwaqt li huwa stmat li l-produzzjoni se tilħaq il-produzzjoni massima taż-żejt qabel l-2035, l-enfasi ekonomika globali fuq il-mitigazzjoni tat-tibdil fil-klima fit-tranżizzjoni lejn sorsi tal-enerġija rinnovabbli u ż-żieda fl-elettrifikazzjoni se tnaqqas ferm id-dipendenza fuq il-petroleum. == [[Etimoloġija]] == Il-[[kelma]] ''petroleum'' ġejja mil-[[Lingwa Latina|Latin]] [[Medjuevu|Medjevali]] ''petroleum'' (li litteralment tfisser "żejt tal-blat"), li oriġinat mil-Latin: ''petra'' li tfisser "blat" (mill-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ''pétra'' πέτρα) u ''oleum'' li tfisser "żejt" (mill-Grieg: ''élaion'' ἔλαιον).<ref>{{Ċita web|url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=petroleum|titlu=The American Heritage Dictionary entry: petroleum|kunjom=Publishers|isem=HarperCollins|sit=www.ahdictionary.com|data-aċċess=2026-06-16}}</ref><ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=petroleum|url=http://www.thefreedictionary.com/petroleum|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> L-oriġini tat-terminu tirriżulta mill-monasteri fin-Nofsinhar tal-[[Italja]] fejn kien jintuża sal-aħħar tal-ewwel millenju bħala alternattiva għall-eqdem terminu, "nafta".<ref>van Dijk, J.P. (2022); Unravelling the Maze of Scientific Writing Through the eras: On the Origins of the Terms Hydrocarbon, Petroleum, Natural Gas, and Methane. Amazon Publishers, 166 pp. PaperBack Edition B0BKRZRKHW. ISBN 979-8-3539-8917-2.</ref> Wara dak il-perjodu, it-terminu ntuża f'bosta manuskritti u kotba, bħat-trattat ''De Natura Fossilium'', ippubblikat fl-1546 mill-mineraloġista [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Georg Bauer]]. Wara l-wasla tal-industrija taż-żejt matul it-tieni nofs tas-seklu 19, it-terminu sar magħruf sew għall-forma likwida tal-idrokarburi.<ref>Bauer, Georg (1955) [1546]. ''De Natura Fossilium''. Translated by Bandy, Mark Chance; Bandy, Jean A. Mineola, NY: Dover.</ref> == [[Storja]] == === Storja bikrija === Iż-żejt, f'xi forma jew oħra, ilu jintuża minn żmien il-qedem. Iktar minn 4,300 sena ilu, il-bitum issemma meta użawh is-[[Sumeri]] għall-produzzjoni tad-dgħajjes. Tavla tal-leġġenda tat-twelid ta' Sargon ta' Akkad issemmi qoffa li ngħalqet bit-tiben u bil-bitum. Iktar minn 4,000 sena ilu, skont [[Erodotu]] u Diodorus Siculus, l-asfalt (bitum) intuża fil-kostruzzjoni tal-ħitan u tat-torrijiet tal-[[Babilonja]]; kien hemm fosos taż-żejt qrib Ardericca u l-Babilonja u fawwara taż-żift f'Zakynthos. Fil-Babilonja, il-petroleum kien jintuża fil-kostruzzjoni tat-toroq, fit-tqalfit tal-bastimenti u fil-[[mediċina]]. L-użu tal-petroleum fiċ-[[Ċina]] tal-qedem imur lura iktar minn 2,000 sena. L-''I Ching'', waħda mill-iżjed kitbiet Ċiniżi bikrin, tikkwota li ż-żejt grezz, mhux raffinat, ġie skopert, estratt u ntuża fiċ-Ċina għall-ewwel darba fis-seklu 1 [[Ante Christum natum|Q.K]]. Barra minn hekk, iċ-Ċiniżi kienu l-ewwel li rreġistraw l-użu tal-petroleum bħala fjuwil saħansitra fis-seklu 4 Q.K. Sat-347 [[WK|W.K]]., iż-żejt ġie prodott mill-bjar imħaffrin bil-bambù fiċ-Ċina. Fis-seklu 7, il-petroleum kien fost l-ingredjenti essenzjali għall-hekk imsejjaħ nar tal-[[Greċja]], jiġifieri arma ppuntata mqabbda bin-nar li kienet tintuża mill-Griegi [[Biżantini]] kontra l-bastimenti [[Għarab]] li kienu qed jattakkaw [[Kostantinopli]]. Iż-żejt grezz ġie distillat minn spiżjara [[Persjani]], b'deskrizzjonijiet ċari mogħtija f'manwali bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] bħal dawk ta' [[Abu Bakr al-Razi]]. Fis-seklu 9, is-siti tat-tħaffir għaż-żejt ġew sfruttati fl-inħawi madwar [[Baku]] moderna, l-[[Ażerbajġan]]. Dawn is-siti ġew deskritti minn Abu Bakr al-Razi fis-seklu 10 u minn [[Marco Polo]] fis-seklu 13, li jiddeskrivi l-output ta' dawk il-bjar bħala mijiet ta' tagħbijiet tal-bastimenti. L-ispiżjara Għarab u Persjani wettqu d-distillazzjoni taż-żejt grezz biex jipproduċu prodotti li jieħdu n-nar għal skopijiet militari. Permezz ta' [[Spanja]] [[Iżlam|Iżlamika]], id-distillazzjoni saret disponibbli fil-Punent tal-[[Ewropa]] sas-seklu 12. Sas-seklu 13 saret preżenti fir-[[Rumanija]] wkoll u ġiet irreġistrata bħala păcură. Fosos sofistikati taż-żejt, fondi bejn 4.5 sa 6 metri (15 sa 20 pied), tħaffru mill-poplu Seneka u Iroquois oħra fil-Punent ta' Pennsylvania diġà fl-1415–1450. Il-Ġeneral [[Franza|Franċiż]] [[Louis-Joseph de Montcalm]] iltaqa' mal-poplu Seneka bl-użu tal-petroleum għan-nar ċerimonjali u bħala ingwent ta' fejqan matul żjara fil-Forti ta' Duquesne fl-1750. Esploraturi [[Renju Unit|Brittaniċi]] bikrin lejn il-[[Burma|Myanmar]] iddokumentaw industrija tal-estrazzjoni taż-żejt fl-aqwa tagħha bbażata f'Yenangyaung, li fl-1795 kellha mijiet ta' bjar imħaffrin bl-idejn. Merkwiller-Pechelbronn jingħad li huwa l-ewwel sit Ewropew fejn saret l-ewwel esplorazzjoni għaż-żejt u fejn sar l-ewwel użu taż-żejt. Erdpechquelle, fawwara li għadha attiva fejn il-petroleum jitfaċċa mħallat mal-ilma, ilha tintuża mill-1498, b'mod partikolari għal skopijiet mediċi. === Seklu 19 === F'nofs is-seklu 19, il-bjar taż-żejt żviluppaw malajr f'diversi partijiet tad-dinja, għalkemm liema bir taż-żejt ġie l-ewwel jiddependi fuq il-kriterji. Fl-1846, grupp ta' inġiniera Imperjali [[Russja|Russi]] mmexxija mill-Maġġur Alexeyev tal-Korp tal-Inġiniera tal-Estrazzjoni ta' Bakinskii b'kumbinazzjoni sabu ż-żejt huma u jħaffru bl-idejn b'rigg primittiv tal-perkussjoni f'Bibi-Heybat, qrib Baku (issa l-Ażerbajġan), għalkemm ma kinux qed ifittxu speċifikament għaż-żejt. Fl-1853, [[Ignacy Łukasiewicz]], li skopra kif issir id-distillazzjoni tal-kerosin miż-żejt grezz fix-xquq tal-blat u vvinta l-lampa moderna tal-kerosin, ħaffer b'idejh l-ewwel bir intenzjonali għall-estrazzjoni kummerċjali taż-żejt f'Bóbrka, il-[[Polonja]], għall-provvista tal-fjuwil għat-tidwil (għadu operattiv). Fl-1857 tħaffer bir ieħor bl-idejn u nbniet raffinerija oħra qrib Ploiești, ir-Rumanija. Ir-Rumanija (dak iż-żmien vassall tal-[[Imperu Ottoman]]) kienet l-ewwel pajjiż fid-dinja li kellu l-output annwali taż-żejt grezz irreġistrat uffiċjalment fl-istatistika internazzjonali – 275 tunnellata għall-1857. Fl-1858, [[Georg Christian Konrad Hunäus]] sab ammont sinifikanti ta' petroleum hu u jħaffer għal-linjite f'Wietze, il-Ġermanja. Il-belt ta' Wietze iktar 'il quddiem ipprovdiet madwar 80 % tal-konsum Ġermaniż fl-Era ta' Wilhelm. Il-produzzjoni waqfet fl-1963, iżda l-belt ta' Wietze ospitat [[mużew]] tal-petroleum mill-1970. Ir-ramel taż-żejt ilhom jiġu estratti mis-seklu 18. Fil-belt ta' Wietze, l-asfalt jew il-bitum naturali ilu jiġi esplorat mis-seklu 18. Kemm f'Pechelbronn kif ukoll f'Wietze, l-industrija tal-faħam iddominat it-teknoloġiji tal-petroleum. L-ispiżjar [[James Young]] fl-1847 innota tnixxija tal-petroleum naturali fil-minjiera tal-faħam f'Riddings, Derbyshire, li minnha huwa wettaq id-distillazzjoni ta' żejt irqiq ħafif adattat għall-użu bħala żejt tal-lampi, u fl-istess ħin kiseb żejt iktar viskuż adattat għal-lubrikazzjoni tal-makkinarju. Fl-1848, Young stabbilixxa negozju żgħir tar-raffinar taż-żejt grezz. Eventwalment Young irnexxielu (permezz tad-distillazzjoni tal-faħam tal-kannol bi sħana baxxa) joħloq fluwidu simili għall-petroleum, li meta jiġi ttrattat bl-istess mod bħaż-żejt mix-xquq jagħti prodotti simili. Young sab li permezz tad-distillazzjoni bil-mod huwa seta' jikseb diversi likwidi utli minnu, u wieħed minnu semmih bħala "żejt tal-paraffina" peress li f'temperaturi baxxi kien jagħqad f'sustanza simili għax-xama' tal-paraffina. Il-produzzjoni ta' dawn iż-żjut u tax-xama' solida tal-paraffina mill-faħam kienu soġġetti għal privattiva min-naħa tiegħu tas-17 ta' Ottubru 1850. Fl-1850, Young & Meldrum u [[Edward William Binney]] daħlu fi sħubija bit-titlu ta' E.W. Binney & Co. f'Bathgate f'West Lothian u E. Meldrum & Co. fi [[Glasgow]]; ix-xogħlijiet tagħhom f'Bathgate tlestew fl-1851 u saru l-ewwel impjanti kummerċjali reali taż-żejt fid-dinja bl-ewwel raffinerija moderna taż-żejt. Id-domanda għall-petroleum bħala fjuwil għat-tidwil fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] u madwar id-dinja kibret malajr. L-ewwel bir taż-żejt fl-Amerki tħaffer fl-1859 minn [[Edwin Drake]] f'dak li issa jissejjaħ bħala l-Bir ta' Drake fil-muniċipalità ta' Cherrytree, Pennsylvania. Hemm ukoll kumpanija assoċjata miegħu, u minnha nibtet espansjoni kbira u rapida tal-industrija taż-żejt globali. Fl-istess sena tfaċċaw il-bjar bit-tħaffir mekkaniku f'West Virginia. L-ewwel bir kummerċjali taż-żejt fil-[[Kanada]] sar operattiv fl-1858 f'Oil Springs, [[Ontario]]. In-negozjant [[James Miller Williams]] ħaffer diversi bjar bejn l-1855 u l-1858 qabel ma skopra riżerva rikka taż-żejt 4 metri taħt l-art. Williams wettaq l-estrazzjoni ta' 1.5 miljun litru ta' żejt grezz sal-1860, u wettaq ir-raffinar tal-biċċa l-kbira minnu f'żejt tal-kerosin. Il-bir ta' Williams sar kummerċjalment vijabbli sena qabel l-operat ta' Pennsylvania ta' Drake u jista' jitqies bħala l-ewwel bir kummerċjali taż-żejt fl-Amerka ta' Fuq. L-iskoperta f'Oil Springs skattat espansjoni taż-żejt li wasslet biex mijiet ta' spekulaturi u ħaddiema jiġu fl-inħawi. L-avvanzi fit-tħaffir baqgħu għaddejjin fl-1862 meta ħaddiem lokali tat-tħaffir, Shaw, laħaq fond ta' 62 metru bl-użu ta' metodu tat-tħaffir b'armlu f'fawwara. Fis-16 ta' Jannar 1862, wara splużjoni tal-gass naturali, ġie prodott l-ewwel bir taż-żejt bi fluss naturali fil-Kanada, li spara ż-żejt fl-arja b'rata rreġistrata ta' 480 metru kubu (3,000 bbl) kuljum. Sal-aħħar tas-seklu 19, l-Imperu Russu, b'mod partikolari l-kumpanija Branobel fl-Ażerbajġan, ħadet ir-riedni f'idejha fil-produzzjoni. === Seklu 20 === Fis-snin 30 tas-seklu 20, [[Alfred Treibs]] iddetermina l-oriġini bijoloġika tal-petroleum, li qabel kienet kontroversjali. L-aċċess għaż-żejt kien fattur ewlieni f'diversi kunflitti militari tas-seklu 20, inkluż [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], li matulha l-faċilitajiet taż-żejt kienu assi strateġiku importanti u kienu jiġu bbumbardjati b'mod estensiv. L-invażjoni Ġermaniża tal-[[Unjoni Sovjetika]] kienet tinkludi l-għan li jinħatfu s-siti tal-produzzjoni taż-żejt ta' Baku, peress li dawn kienu jipprovdu l-provvista taż-żejt tant meħtieġa għall-militar Ġermaniż li kien qed ibati minħabba l-imblokkar tar-riżorsi. L-esplorazzjoni għaż-żejt fl-Amerka ta' Fuq matul il-bidu tas-seklu 20 wasslet biex l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] jsiru l-produttur ewlieni sa nofs is-seklu. Il-produzzjoni tal-petroleum fl-Istati Uniti laħqet il-qofol tagħha matul is-snin 60 tas-seklu 20, għalkemm l-[[Arabja Sawdija]] u l-Unjoni Sovjetika qabżu lill-Istati Uniti bħala output totali. Matul il-kriżi taż-żejt tal-1973, l-Arabja Sawdija u nazzjonijiet [[Għarab]] oħra imponew embargo fuq iż-żejt kontra l-Istati Uniti, ir-[[Renju Unit]], il-[[Ġappun]] u nazzjonijiet oħra tal-Punent li appoġġaw lil [[Iżrael]] fil-Gwerra tal-Yom Kippur. Din il-kriżi ġiet segwita mill-kriżi taż-żejt tal-1979, li ġiet ikkawżata minn tnaqqis fil-produzzjoni taż-żejt fid-dawl tar-Rivoluzzjoni Iranjana u wasslet biex il-prezzijiet taż-żejt jogħlew b'iktar mid-doppju. Iż-żewġ xokkijiet fil-prezzijiet taż-żejt kellhom effetti fi żmien qasir u fit-tul fuq il-politika globali u fuq l-ekonomija globali. Dawn wasslu għal tnaqqis sostanzjali fid-domanda bħala riżultat tas-sostituzzjoni ma' fjuwils oħra, speċjalment il-faħam u l-enerġija nukleari, u għal titjib fl-effiċjenza fl-użu tal-enerġija, iffaċilitat mill-politiki tal-gvernijiet. Il-prezzijiet għoljin taż-żejt qanqlu wkoll investiment fil-produzzjoni taż-żejt mill-pajjiżi mhux tal-[[OPEC]], inkluż il-Bajja ta' Prudhoe fl-[[Alaska]], is-siti lil hinn mill-kosta fil-[[Baħar tat-Tramuntana]] tar-Renju Unit u tan-[[Norveġja]], is-sit lil hinn mill-kosta ta' Cantarell tal-[[Messiku]] u r-ramel taż-żejt fil-[[Kanada]]. === Seklu 21 === Madwar 90 fil-mija tal-ħtiġijiet tal-fjuwil tal-vetturi jiġu ssodisfati miż-żejt. Il-petroleum jirrappreżenta sa 40 fil-mija tal-konsum totali tal-enerġija fl-Istati Uniti, iżda huwa responsabbli għal 1 fil-mija biss tal-ġenerazzjoni tal-elettriku. Il-valur tal-petroleum bħala sors portabbli u dens tal-enerġija li jintuża għall-maġġoranza l-kbira tal-vetturi u bħala l-bażi ta' bosta sustanzi kimiċi industrijali jagħmluh wieħed mill-iżjed prodotti bażiċi importanti tad-dinja. L-iktar tliet pajjiżi li jipproduċu ż-żejt sal-2018 huma l-Istati Uniti, ir-Russja u l-Arabja Sawdija. Fl-2018, parzjalment minħabba l-iżviluppi fil-fratturazzjoni idrawlika u fit-tħaffir orizzontali, l-Istati Uniti saru l-ikbar produttur tad-dinja. Madwar 80 fil-mija tar-riżervi aċċessibbli fid-dinja jinsabu fil-Lvant Nofsani, bi 62.5 fil-mija ġejjin minn ħames pajjiżi Għarab: l-Arabja Sawdija, l-[[Emirati Għarab Magħquda]], l-[[Iraq]], il-[[Qatar]] u l-[[Kuwajt]]. Parti kbira miż-żejt totali fid-dinja teżisti bħala sorsi mhux konvenzjonali, bħall-bitum fir-ramel taż-żejt f'Athabasca u ż-żejt kombustibbli fil-Medda ta' Orinoco. Filwaqt li volumi sinifikanti taż-żejt jiġu estratti mir-ramel taż-żejt, b'mod partikolari fil-Kanada, għad fadal ostakli loġistiċi u tekniċi, peress li l-estrazzjoni taż-żejt tirrikjedi ammonti kbar ta' sħana u ta' ilma, u b'hekk il-kontenut nett tal-enerġija huwa pjuttost baxx meta mqabbel maż-żejt grezz konvenzjonali. Għaldaqstant, mhux mistenni li r-ramel taż-żejt tal-Kanada jipprovdi iktar minn ftit miljuni ta' bramel kuljum fil-futur. Bosta kunflitti ġeopolitiċi moderni huma dovuti għall-petroleum. == Kompożizzjoni == Il-petroleum jikkonsisti minn varjetà ta' komponenti likwidi, gassużi u solidi. L-idrokarburi iktar ħfief huma l-gassijiet: metan, etan, propan u butan. Apparti minn hekk il-biċċa l-kbira tal-likwidi u tas-solidi huma komposti kimiċi itqal, spiss idrokarburi (C u H biss). Il-proporzjon ta' idrokarburi ħfief f'taħlita tal-petroleum ivarja minn sit tal-estrazzjoni taż-żejt għal ieħor. Bir taż-żejt jipproduċi l-iktar żejt grezz. Peress li l-pressjoni tkun iktar baxxa fil-wiċċ milli taħt l-art, ftit mill-gass joħroġ mis-soluzzjoni u jiġi rkuprat (jew jinħaraq) bħala gass assoċjat jew gas tas-soluzzjoni. Bir tal-gass jipproduċi l-iktar gass naturali. Madankollu, minħabba li t-temperatura taħt l-art tkun ogħla fil-wiċċ, il-gass jaf ikun fih idrokarburi tqal bħall-pentan, l-eżan u l-eptan ("kondensat tal-gass naturali", spiss magħruf fil-qosor bħala kondensat). Il-kondensat huwa simili għall-petrol bħala dehra u bħala kompożizzjoni huwa simili għal xi żjut grezzi ħfief u volatili. L-idrokarburi fiż-żejt grezz fil-biċċa l-kbira huma alkani, ċikloalkani u diversi idrokarburi aromatiċi, filwaqt li komposti organiċi oħra fihom in-[[nitroġenu]], l-[[ossiġenu]] u l-kubrit, kif ukoll traċċi ta' metalli bħall-[[ħadid]], in-nikil, ir-ram u l-vanadju. Bosta riżervi taż-żejt fihom batterji [[Ħajja|ħajjin]]. Il-kompożizzjoni molekolari taż-żejt grezz tvarja ferm minn formazzjoni għal oħra, iżda l-proporzjon ta' [[Element kimiku|elementi kimiċi]] jvarja bi ftit kif ġej: {| class="wikitable" |+Kompożizzjoni skont il-piż !Element !Medda perċentwali |- |[[Karbonju]] |83 sa 85 % |- |[[Idroġenu]] |10 sa 14 % |- |Nitroġenu |0.1 sa 2 % |- |Ossiġenu |0.05 sa 1.5 % |- |Kubrit |0.05 sa 6.0 % |- |Metalli |< 0.1 % |} Fiż-żejt grezz hemm erba' tipi differenti ta' idrokarburi. Il-perċentwal relattiv ta' kull wieħed ivarja u jiddetermina l-proprjetajiet ta' kull żejt. {| class="wikitable" |+Kompożizzjoni skont il-piż !Idrokarburi !Medja !Medda |- |Alkani (paraffini) |30 % |15 sa 60 % |- |Nafteni |49 % |30 sa 60 % |- |Aromatiċi |15 % |3 sa 30 % |- |Asfaltiċi |6 % |remainder |} L-alkani mill-pentan (C<sub>5</sub>H<sub>12</sub>) sal-oktan (C<sub>8</sub>H<sub>18</sub>) jiġu raffinati f'petrol, dawk min-nonan (C<sub>9</sub>H<sub>20</sub>) jiġu raffinati f'eżadekan (C<sub>16</sub>H<sub>34</sub>) fi fjuwil tad-diżil, f'kerosin u fi fjuwil tal-ġettijiet. L-alkani b'iktar minn 16-il [[atomu]] tal-karbonju jistgħu jiġu raffinati f'żejt tal-fjuwil u f'żejt tal-lubrikazzjoni. Fin-naħa l-iktar tqila tal-medda, ix-xama' tal-paraffina hija alkan b'madwar 25 atomu tal-karbonju, filwaqt li l-asfalt fih 35 jew iktar, għalkemm normalment dawn jixxaqqu f'raffineriji moderni fi prodotti iktar ta' valur. L-eħfef naħa tal-medda, l-hekk imsejħa gassijiet tal-petroleum, jiġu soġġetti għal diversità ta' pproċessar li jiddependi skont il-kostijiet. Dawn il-gassijiet jinħarqu, jinbiegħu bħala gass tal-petroleum likwifikat jew jintużaw biex iqabbdu l-berners stess tar-raffineriji. Matul ix-xitwa, il-butan (C<sub>4</sub>H<sub>10</sub>) jitħallat mal-petrol b'rati għoljin peress li l-ħafna fwar li jipproduċi jgħin il-vetturi jistartjaw meta jkollhom magna li tkun għadha bierda. L-idrokarburi aromatiċi huma idrokarburi mhux saturati b'anella waħda jew iktar tal-benżen. Għandhom it-tendenza li jinħarqu bi fjamma mimlija nugrufun, u bosta jkollhom aroma ħelwa. Uħud huma karċinoġeniċi. Dawn il-komponenti differenti jiġu sseparati permezz tad-distillazzjoni frazzjonarja f'raffinerija taż-żejt biex jiġu prodotti l-petrol, il-fjuwil tal-ġettijiet, il-kerosin u frazzjonijiet oħra tal-idrokarburi. Il-komponenti f'kampjun taż-żejt jistgħu jiġu ddeterminati permezz tal-kromatografija tal-gassijiet u tal-ispettrometrija tal-massa. Minħabba l-għadd kbir ta' idrokarburi koelwiti fi ħdan iż-żejt, ħafna minnhom ma jistgħux jiġu indirizzati bil-kromatografija tradizzjonali tal-gassijiet. Din it-taħlita kumplessa tal-idrokarburi hija apparenti b'mod partikolari meta jiġu analizzati ż-żjut affettwati mill-elementi u l-estratti mit-tessuti tal-organiżmi esposti għaż-żejt. Iż-żejt grezz ivarja ferm fid-dehra skont il-kompożizzjoni tiegħu. Normalment ikun [[iswed]] jew [[Kannella (kulur)|kannella]] skur (għalkemm jaf ikun fl-[[isfar]], fl-[[aħmar]] jew saħansitra fl-[[aħdar]]). Fir-riżerva normalment jinstab flimkien mal-gass naturali (li peress li huwa eħfef jifforma "kappa tal-gass" fuq il-petroleum) u mal-ilma b'salinità (li peress li huwa itqal mill-biċċa l-kbira tal-forom taż-żejt grezz, ġeneralment jibqa' taħtu). Iż-żejt grezz jista' jinstab ukoll f'forma semisolida mħallat mar-ramel u mal-ilma, bħal fir-ramel taż-żejt ta' Athabasca fil-Kanada, fejn normalment jissejjaħ bħala bitum grezz. Fil-Kanada, il-bitum jitqies bħala forma twaħħal, sewda u qisha qatran taż-żejt grezz li tant ikun oħxon u tqil li jrid jissaħħan jew jiġi dilwit qabel ma jnixxi. Il-[[Veneżwela|Venezwela]] wkoll għandha ammonti kbar ta' żejt fir-ramel taż-żejt ta' Orinoco, għalkemm l-idrokarburi maqbuda hemm huma inqas viskużi milli fil-Kanada, u normalment jissejjaħ żejt kombustibbli ħafna. Ir-riżorsi tar-ramel taż-żejt jissejħu żejt mhux konvenzjonali biex issir distinzjoni maż-żejt li jista' jiġi estratt bl-użu ta' metodi tradizzjonali tal-bjar taż-żejt. Huwa stmat li bejniethom, il-Kanada u l-Venezwela għandhom 3.6 triljun barmil (570×10<sup>9</sup> m<sup>3</sup>) ta' bitum u ta' żejt kombustibbli ħafna, jiġifieri madwar id-doppju tal-volum tar-riżervi tad-dinja ta' żejt konvenzjonali. == Formazzjoni == === Żejt grezz mill-fossili === Il-petroleum huwa fjuwil fossili li jirriżulta minn materjali organiċi fossilizzati, bħaż-żooplankton u l-algi. Ammont enormi ta' dawn il-fdalijiet ġew iddepożitati bħala sedimenti fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi fejn tgħattew bl-ilma qiegħed (ilma mingħajr ossiġenu dissolt) jew sedimenti oħra (bħal tajn u depożiti) ferm iktar malajr mill-ħin meħtieġ biex jiddekomponu b'mod aerobiku. Bejn wieħed u ieħor metru 'l isfel minn dawn is-sedimenti, il-konċentrazzjoni tal-ossiġenu fl-ilma kienet baxxa, inqas minn 0.1 mg/l, u kien hemm kundizzjonijiet anossiċi. It-temperaturi wkoll baqgħu kostanti. Iktar ma ġew iddepożitati saffi ulterjuri fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi, iktar ma nġemgħu s-sħana u l-pressjoni intensi fin-naħat iktar 'l isfel. Dan il-proċess wassal biex il-materja organika tinbidel, l-ewwel f'materjal tax-xama' magħruf bħala l-keroġen (li jinsab f'diversi skisti taż-żejt madwar id-dinja), u mbagħad b'iktar sħana f'idrokarburi likwidi u gassużi permezz ta' proċess magħruf bħala kataġenesi. Il-formazzjoni tal-petroleum isseħħ mill-piroliżi tal-idrokarburi f'varjetà ta' reazzjonijiet fil-biċċa l-kbira endotermiċi f'temperaturi jew f'pressjoni għoljin, jew it-tnejn li huma. Dawn il-fażijiet huma deskritt fid-dettal iktar 'l isfel. ==== Diżintegrazzjoni anaeronika ==== Fl-assenza ta' ħafna ossiġenu, il-batterji aerobiċi ma setgħux jiddiżintegraw il-materja organika wara li ġiet iddepożitata u ntradmet taħt saff ta' sedimenti jew ilma. Madankollu, il-batterji anaerobiċi kienu kapaċi jnaqqsu s-sulfati u n-nitrati fil-materja għal H<sub>2</sub>S u N<sub>2</sub> rispettivament bl-użu tal-materja bħala sors għal reaġenti oħra. Għall-ewwel, minħabba dawn il-batterji anaerobiċi, il-materja bdiet tiddiżintegra l-iktar permezz tal-idroliżi: il-polisakkaridi u l-proteini kienu jiġu idroliżżati f'sempliċi zokkor u aċido amino rispettivament. Dawn imbagħad kienu jiġu ossidizzati iktar b'mod anaerobiku b'rata aċċellerata mill-enżimi tal-batterji: eż. il-proteini kienu jgħaddu minn proċess ta' deaminazzjoni ossidattiva biex isiru aċidi amino, li mbagħad kienu jirreaġixxu iktar mal-ammonijaka u mal-aċidi α-keto. Min-naħa l-oħra, il-monosakkaridi ddiżintegraw f'CO<sub>2</sub> u metan. Il-prodotti tad-diżintegrazzjoni anaerobika tal-aċidi amino, tal-monosakkaridi, tal-fenoli u tal-aldeidi kienu jingħaqdu flimkien f'aċidi fulviċi. Ix-xaħmijiet u x-xama' ma ġewx idroliżżati b'mod estensiv f'dawn il-kundizzjonijiet miti. ==== Formazzjoni tal-keroġen ==== Xi komposti fenoliċi prodotti minn reazzjonijiet preċedenti ħadmu bħala batterjiċidi u l-[[Ordni (bijoloġija)|ordni]] ''Actinomycetales'' tal-batterji (eż. streptomiċini). B'hekk l-azzjoni tal-batterji anaerobiċi kienet tieqaf f'madwar 10 metri 'l isfel mill-ilma jew mis-sedimenti. F'dan il-fond, it-taħlita kien ikun fiha aċidi fulviċi, xaħmijiet u xama' mingħajr reazzjonijiet jew b'reazzjonijiet parzjali, linjina kemxejn immodifikata, reżini u idrokarburi oħra. Iktar ma ġew iddepożiti saffi oħra ta' materja organika fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi, iktar ma nġemgħet sħana u pressjoni intensa fil-partijiet iktar 'l isfel. Minħabba f'hekk, il-komposti ta' din it-taħlita bdew jikkombinaw mal-keroġen b'mod mhux daqstant mifhuma. Il-kombinament seħħ b'mod simili għal kif il-molekoli tal-fenoli u tal-formaldeid jirreaġixxu mar-reżini tal-urea-formaldeid, iżda l-formazzjoni tal-keroġen seħħet b'mod iktar kumpless minħabba varjetà kbira ta' reaġenti. Il-proċess kollu tal-formazzjoni tal-keroġen mill-bidu tad-diżintegrazzjoni anaerobika jissejjaħ dijaġenesi, li tfisser trasformazzjoni ta' materjali bid-dissoluzzjoni u bil-kombinament mill-ġdid tal-kostitwenti tagħhom. ==== Trasformazzjoni tal-keroġen fi fjuwils fossili ==== Il-formazzjoni tal-keroġen kompliet f'fond ta' madwar kilometru mill-wiċċ tad-dinja fejn it-temperaturi setgħu jilħqu madwar 50 °C. Il-formazzjoni tal-keroġen tirrappreżenta l-punt tan-nofs bejn il-materja organika u l-fjuwils fossili: il-keroġen jista' jiġi espost għall-ossiġenu, jossidizza u b'hekk jintilef, jew jista' jintradam iktar fil-fond fil-qoxra tad-dinja u jiġi soġġett għal kundizzjonijiet li permezz tagħhom jittrasforma bil-mod il-mod fi fjuwils fossili bħall-petroleum. Dan tal-aħħar seħħ permezz tal-kataġenesi, fejn ir-reazzjonijiet fil-biċċa l-kbira kienu arranġamenti radikali mill-ġdid tal-keroġen. Dawn ir-reazzjonijiet damu jsiru għal miljuni ta' snin, u l-ebda reaġent estern ma kien involut. Minħabba n-natura radikali ta' dawn ir-reazzjonijiet, il-keroġen irreaġixxa fir-rigward ta' żewġ klassijiet ta' prodotti: dawk bi proporzjon H/C baxx (l-antraċen jew prodotti simili) u dawk bi proporzjon H/C għoli (il-metan jew prodotti simili); jiġifieri prodotti b'ħafna karbonju jew b'ħafna idroġenu. Peress li l-kataġenesi ma kinitx aċċessibbli mir-reaġenti esterni, il-kompożizzjoni li rriżultat tat-taħlita tal-fjuwil kienet tiddependi fuq il-kompożizzjoni tal-keroġen permezz tal-istojkometrija tar-reazzjonijiet. Jeżistu tliet tipi ta' keroġen: it-tip I (tal-algi), it-tip II (liptiniku) u t-tip III (umiku), li ffurmaw l-iktar mill-algi, mill-plankton u mill-pjanti biz-zkuk (dawn jinkludu s-siġar, l-arbuxxelli u l-lijani) rispettivament. Il-potenzjal ta' ġenerazzjoni tal-idrokarburi u l-maturità termali tal-petroleum mill-blat spiss jiġu evalwati bl-użu tal-piroliżi tal-blat ta' Eval u b'kejliet tar-riflettanza tal-vitrinit, li jipprovdu indikaturi kwantitattivi tat-tip ta' materja organika, il-livell ta' maturazzjoni u l-probabbiltà tal-ġenerazzjoni taż-żejt jew tal-gass. Il-kataġenesi kienet pirolitika minkejja l-fatt li seħħet f'temperaturi relattivament baxxi (meta mqabbla mal-impjanti kummerċjali tal-piroliżi) ta' 60 °C sa ferm iktar. Il-piroliżi kienet possibbli minħabba l-ħinijiet twal ta' reazzjoni. Is-sħana għall-kataġenesi kienet tiġi mid-dekompożizzjoni tal-materjali radjoattivi tal-qoxra tad-dinja, speċjalment <sup>40</sup>K, <sup>232</sup>Th, <sup>235</sup>U u <sup>238</sup>U. Is-sħana varjat il-pendil ġeotermali u tipikament kienet 10–30 °C għal kull kilometru ta' fond mill-wiċċ tad-dinja. Madankollu, xi intrużjonijiet mhux tas-soltu tal-magma jaf ħolqu sħana ikbar u lokalizzata. ==== Tieqa taż-żejt (medda ta' temperaturi) ==== Il-ġeologi spiss jirreferu għall-medda tat-temperaturi li fiha jifforma ż-żejt bħala t-"tieqa taż-żejt". Taħt it-temperatura minima, iż-żejt jibqa' maqbud fil-forma ta' keroġen. Iktar mit-temperatura massima, iż-żejt jiġi kkonvertit f'gass naturali permezz tal-proċess tal-formazzjoni ta' xquq termali. Xi kultant, iż-żejt li jifforma f'fond estrem jista' jiċċaqlaq u jinqabad f'punt iktar fil-baxx. Ir-ramel taż-żejt ta' Athabasca huma eżempju wieħed ta' dan. === Żejt grezz abijoġeniku === Mekkaniżmu alternattiv għal dak deskritt iktar 'il fuq ġie propost mix-xjenzati Russi f'nofs is-snin 50 tas-seklu 19, l-ipoteżi tal-oriġini abijoġenika tal-petroleum (petroleum iffurmat b'mezzi mhux organiċi), iżda dan mhux issostanzjat b'evidenza ġeoloġika u ġeokimika. Instabu sorsi abijoġeniċi taż-żejt iżda qatt f'ammont kummerċjalment profittabbli. "Il-kontroversja għadha teżisti dwar jekk jeżistux riżervi taż-żejt abijoġeniċi", qal [[Larry Nation]] mill-Assoċjazzjoni Amerikana tal-Ġeologi tal-Petroleum. "Il-kontroversja hi dwar kemm jistgħu jikkontribwixxu għar-riżervi kumplessivi tad-dinja u kemm żmien u sforzi misshom jallokaw il-ġeologi biex isibuhom". == Riżervi == Iridu jiġu ssodisfati tliet kundizzjonijiet biex tifforma riżerva tal-petroleum: * Blat tas-sors mimli b'materjal tal-idrokarburi u mirdum f'fond biżżejjed biex is-sħana ta' taħt l-art tikkonvertih f'żejt; * Blat poruż u permeabbli fejn jista' jakkumula ż-żejt; * Blat tal-wiċċ (siġill) jew mekkaniżmu ieħor li jipprevjeni li ż-żejt jitla' fil-wiċċ. Fi ħdan dawn ir-riżervi, tipikament il-fluwidi jiġu organizzati fi tliet saffi: is-saff tal-ilma fil-wiċċ, taħtu s-saff taż-żejt, u taħtu saff tal-gass, għalkemm is-saffi differenti jvarjaw bħala daqs bejn ir-riżervi. Peress li l-biċċa l-kbira tal-idrokarburi huma inqas densi mill-blat jew mill-ilma, spiss jitilgħu 'l fuq minn ġo saffi tal-blat biswithom sa ma jaslu sal-wiċċ jew jinqabdu fi ħdan il-blat poruż (magħruf bħala riżerva) minħabba l-blat impermeabbli ta' fuqu. Madankollu, dan il-proċess huwa influwenzat mill-flussi tal-ilma ta' taħt l-art, li jwasslu biex iż-żejt jiċċaqlaq mijiet ta' kilometri orizzontalment jew saħansitra distanzi qosra 'l isfel qabel ma jinqabad f'riżerva. Meta l-idrokarburi jiġu kkonċentrati f'riżerva, jifforma sit biż-żejt, li minnu jista' jiġi estratt l-likwidu bit-tħaffir u bl-ippumpjar. Ir-reazzjonijiet li jipproduċu ż-żejt u l-gass naturali spiss ikunu mmudellati bħala reazzjonijiet ta' diżintegrazzjoni tal-ewwel ordni, fejn l-idrokarburi jiġu ddiżintegrati f'żejt u f'gass naturali minn sett ta' reazzjonijiet paralleli, u eventwalment iż-żejt jiġi ddiżintegrat f'gass naturali permezz ta' sett ieħor ta' reazzjonijiet. Dan is-sett tal-aħħar jintuża b'mod regolari fl-impjanti petrokimiċi u fir-raffineriji taż-żejt. Il-petroleum fil-biċċa l-kbira jiġi rkuprat bit-tħaffir għaż-żejt (il-fawwariet naturali tal-petroleum huma rari). It-tħaffir isir wara li jitwettqu studji dwar il-ġeoloġija strutturali (fl-iskala tar-riżerva), analiżi sedimentarja tal-baċir, u karatterizzazzjoni tar-riżerva (l-iktar f'termini tal-porożità u tal-permeabbiltà tal-istrutturi tar-riżervi ġeoloġiċi). Il-bjar taż-żejt jitħaffru f'riżervi taż-żejt għall-estrazzjoni taż-żejt grezz. Il-metodi tal-produzzjoni tal-"olzar naturali" li jiddependu fuq il-pressa tar-riżerva naturali biex timbotta ż-żejt lejn il-wiċċ normalment ikunu biżżejjed għal xi żmien wara l-ewwel tħaffir tar-riżervi. F'xi riżervi, bħal fil-Lvant Nofsani, il-pressa naturali tkun biżżejjed għal żmien twil. Madankollu, il-pressa naturali fil-biċċa l-kbira tar-riżervi eventwalment tmajna. Imbagħad iż-żejt irid jiġi estratt bl-użu ta' mezzi b'"olzar artifiċjali". Maż-żmien, dawn il-metodi "primarji" jsiru inqas effettivi u jaf jintużaw metodi "sekondarji". Metodu sekondarju komuni huwa tal-"fluss tal-ilma" jew injezzjoni tal-ilma fir-riżerva biex tiżdied il-pressa u ż-żejt jiġi imbottat lejn ix-xaft tat-tħaffir. Eventwalment jistgħu jintużaw metodi "terzjarji" jew "imtejba" għall-irkupru taż-żejt biex jiżdiedu l-karatteristiċi tal-fluss taż-żejt bl-injezzjoni tal-istim, tad-dijossidu tal-karbonju u ta' gassijiet jew sustanzi kimiċi oħra fir-riżerva. Fl-Istati Uniti, il-metodi primarji tal-produzzjoni jirrappreżentaw inqas minn 40 fil-mija taż-żejt prodott fuq bażi ta' kuljum, il-metodi sekondarji jirrappreżentaw madwar 50 fil-mija, u l-metodi terzjarji jirrappreżentaw l-10 fil-mija l-oħra. L-estrazzjoni taż-żejt (jew tal-"bitum") mir-ramel taż-żejt/tal-qatran u mid-depożiti tal-iskist taż-żejt tirrikjedi l-estrazzjoni tar-ramel jew tal-iskist, it-tisħin f'reċipjent jew l-użu ta' metodi fil-post ta' injezzjoni ta' likwidi msaħħna fid-depożiti, u mbagħad l-ippompjar tal-likwidu lura b'saturazzjoni ta' żejt. === Riżervi taż-żejt mhux konvenzjonali === Il-batterji li jieklu ż-żejt iwettqu bijodegradazzjoni taż-żejt li jkun żgiċċa lejn il-wiċċ. Ir-ramel taż-żejt huma riżervi ta' żejt parzjalment bijodegradat li jkun għadu fil-proċess li jiżgiċċa jew li jiġi bijodegradat, iżda tant ikun fihom żejt li ċċaqlaq fihom, li għalkemm il-biċċa l-kbira minnu jkun żgiċċa, ammonti kbar ikunu għadhom preżenti — ferm iktar milli jista' jinstab f'riżervi taż-żejt konvenzjonali. Il-frazzjonijiet iktar ħfief taż-żejt grezz huma l-ewwel li jinqerdu, u dan jirriżulta f'riżervi li fihom forma estremament tqila ta' żejt grezz, imsejjaħ bitum grezz fil-Kanada, jew żejt grezz tqil ħafna fil-[[Veneżwela|Venezwela]]. Dawn iż-żewġ pajjiżi għandhom l-ikbar depożiti fid-dinja ta' ramel taż-żejt. Min-naħa l-oħra, l-iskisti taż-żejt huma blat tas-sors li ma jkunx ġie espost għal sħana jew pressjoni fit-tul biżżejjed biex jikkonvertu l-idrokarburi maqbuda f'żejt grezz. Teknikament, l-iskisti taż-żejt mhux dejjem ikunu skisti u ma fihom żejt, iżda blat sedimentarju fin b'solidi organiċi insolubbli msejjaħ keroġen. Il-keroġen fil-blat jista' jiġi kkonvertit f'żejt grezz bl-użu tas-sħana u tal-pressjoni biex jiġu ssimulati l-proċess naturali. Dan il-metodu ilu magħruf għal sekli sħaħ u ngħata l-privattiva fl-1694 fil-qafas tal-Privattiva Nru 330 tal-Kuruna Brittanika li tkopri, "Mod kif jiġu estratti u prodotti kwantitajiet kbar ta' żift, qatran u żejt minn xorta ta' ġebel". Għalkemm l-iskisti taż-żejt jinsabu f'bosta pajjiżi, l-Istati Uniti għandhom l-ikbar depożiti taż-żejt. == Klassifikazzjoni == L-industrija tal-petroleum ġeneralment tikklassifika ż-żejt grezz skont il-post ġeografiku fejn jiġi prodott (eż. West Texas Intermediate, Brent jew l-Oman), il-gravità API tiegħu (kejl tad-densità tal-industrija taż-żejt), u l-kontenut tal-kubrit. Iż-żejt grezz jista' jitqies bħala ħafif jekk ikollu densità baxxa, tqil jekk ikollu densità għolja jew medju jekk ikollu densità bejn dik taż-żejt ħafif u tqil. Barra minn hekk, jaf issir referenza għalih bħala ħelu jekk ikun fih relattivament ftit kubrit jew qares jekk ikun fih ammonti sostanzjali ta' kubrit. Il-post ġeografiku huwa importanti minħabba li jaffettwa l-kostijiet tat-trasport lejn ir-raffinerija. Iż-żejt grezz ħafif huwa iktar imfittex miż-żejt grezz tqil peress li jipproduċi rendiment akbar ta' petrol, filwaqt li żejt grezz ħelu jiswa iktar miż-żejt grezz qares peress li joħloq inqas problemi ambjentali u jirrikjedi inqar raffinar biex jissodisfa l-istandards tal-kubrit imposti fuq il-fjuwils fil-pajjiżi konsumaturi. Kull żejt grezz għandu karatteristiċi molekolari uniċi li jiġu żvelati bl-użu tal-analiżi tal-assaġġ taż-żejt grezz fil-laboratorji tal-petroleum. Il-bramel ta' żona li fiha l-karatteristiċi molekolari taż-żejt grezz ġew iddeterminati u ż-żejt ġie kklassifikat jintużaw bħala referenzi tal-ipprezzar madwar id-dinja kollha. Uħud miż-żjut grezzi ta' referenza komuni huma: * West Texas Intermediate (WTI), żejt ħafif, ħelu u ta' kwalità għolja ħafna fornut f'Cushing, Oklahoma għaż-żejt tal-Amerka ta' Fuq. * Brent Blend, li jikkonsisti minn 15-il tip ta' żejt mis-siti fis-sistemi ta' Brent u Ninian fil-Baċir tal-Lvant ta' Shetland tal-Baħar tat-Tramuntana. Iż-żejt jiġi ttrasportat lejn it-terminal ta' Sullom Voe f'Shetland. Il-produzzjoni taż-żejt miż-żejt tal-Ewropa, tal-Afrika u tal-Lvant Nofsani bi fluss lejn il-Punent normalment jiġi pprezzat abbażi ta' dan iż-żejt, li jifforma parametru referenzjarju. * Dubai-Oman, li jintuża bħala parametru referenzjarju għall-fluss taż-żejt grezz qares tal-Lvant Nofsani lejn ir-reġjun tal-Asja u l-Paċifiku. * Tapis (mill-[[Malażja]], li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żejt ħafif tal-Lvant Imbiegħed). * Minas (mill-[[Indoneżja]], li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żejt tqil tal-Lvant Imbiegħed). * Il-Medja Referenzjarja tal-OPEC, medja pponderata tat-taħlitiet taż-żejt mid-diversi pajjiżi tal-OPEC (Organizzazzjoni tal-Pajjiżi Esportaturi tal-Petroleum). * Midway Sunset Heavy, li skontu jiġi pprezzat iż-żejt tqil f'California. * Western Canadian Select, iż-żejt grezz li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żjut grezzi tqal (aċidiċi) emerġenti b'TAN għoli. Hemm ammonti dejjem jonqsu ta' dawn iż-żjut li jintużaw bħala parametri referenzjarji li qed jiġu prodotti kull sena, għaldaqstant kulma jmur iż-żjut l-oħra jiġu prodotti iktar f'termini reali. Filwaqt li l-prezz referenzjarju jaf ikun għal WTI ttrasportat lejn Cushing, iż-żejt reali kkummerċjalizzat jaf ikun żejt tqil Kanadiż imraħħas – Western Canadian Select – ittrasportat lejn Hardisty, [[Alberta]], u għal Brent Blend ittrasportat lejn Shetland, jaf tkun taħlita esportata Russa ttrasportata lejn il-port ta' Primorsk. == Użu == Ladarba jiġi estratt, iż-żejt jiġi raffinat u sseparat, l-iktar faċilment permezz tad-distillazzjoni, f'bosta prodotti għall-użu dirett fil-manifattura, bħall-petrol, id-diżil u l-kerosin sal-asfalt u r-reaġenti kimiċi (etilen, propilen, buten, aċidu akriliku, paraksilen) li jintużaw għall-produzzjoni tal-plastik, il-pestiċidi u l-prodotti farmaċewtiċi. F'termini ta' volum, il-biċċa l-kbira tal-petroleum jiġi kkonvertit fi fjuwils għall-magni tal-kombustjoni. Bħala valur, il-petroleum jirfed l-industrija petrokimika, li tinkludi bosta prodotti ta' valur għoli bħall-prodotti farmaċewtiċi u l-plastik. Bħala volum, 84 % tal-idrokarburi preżenti fil-petroleum jiġu kkonvertiti fi fjuwils. === Fjuwils u lubrikanti === Minħabba d-densità għolja tal-enerġija, it-trasportabbiltà faċli u l-abbundanza relattiva, iż-żejt sar l-iżjed sors ta' enerġija importanti minn nofs is-snin 50 tas-seklu 20. Il-petroleum jintuża l-iktar, bħala volum, għar-raffinar f'żejt tal-fjuwils u f'petrol, it-tnejn li huma sorsi importanti tal-enerġija primarja. Marbutin mill-qrib mal-fjuwils għall-magni tal-kombustjoni hemm il-lubrikanti, il-greases u l-istabbilizzaturi tal-viskożità. === Sustanzi kimiċi === Bosta prodotti farmaċewtiċi joriġinaw mill-petroleum, għalkemm permezz ta' proċessi b'diversi stadji. Il-[[mediċina]] moderna tiddependi fuq il-petroleum bħala sors tal-blokok tal-bini kimiċi, tar-reaġenti u tas-solventi. B'mod simili, prattikament il-pestiċidi, l-insettiċidi u l-erbiċidi kollha joriġinaw mill-petroleum. Il-pestiċidi affettwaw bil-bosta l-istennijiet tal-ħajja permezz tal-kontroll tal-vetturi tal-mard u permezz taż-żieda tar-rendiment tal-għelejjel. Bħall-prodotti farmaċewtiċi, fil-qofol il-pestiċidi huma petrokimiċi. Il-plastik u l-polimeri sintetiċi kważi kollha joriġinaw mill-petroleum, li huwa s-sors tal-monomeri. L-alkeni (olefini) huma [[Klassi (bijoloġija)|klassi]] importanti waħda ta' dawn il-molekoli prekursuri. === Derivati oħra === * Xama', li tintuża fl-imballaġġ tal-ikel tal-friża, fost l-oħrajn, ix-xama' tal-paraffina, li tirriżulta miż-żejt tal-petroleum. * Kubrit u l-aċidu sulfuriku derivat minnu. Is-sulfid tal-idroġenu huwa prodott tat-tneħħija tal-kubrit minn frazzjoni tal-petroleum. Jiġi ossidizzat mal-element tal-kubrit u mbagħad mal-aċidu sulfuriku. * Qatran u asfalt sfużi. * Kokk tal-petroleum, li jintuża f'prodoused in speciality carbon products or as solid fuel. == Industrija == The petroleum industry, also known as the oil industry, includes the global processes of exploration, extraction, refining, transportation (often by oil tankers and pipelines), and marketing of petroleum products. The largest volume products of the industry are fuel oil and gasoline (petrol). Petroleum is also the raw material for many chemical products, including pharmaceuticals, solvents, fertilizers, pesticides, synthetic fragrances, and plastics. The industry is usually divided into three major components: upstream, midstream, and downstream. Upstream regards exploration and extraction of crude oil, midstream encompasses transportation and storage of it, and downstream concerns refining crude oil into various end products. Petroleum is vital to many industries, and is necessary for the maintenance of industrial civilization in its current configuration, making it a critical concern for many nations. Oil accounts for a large percentage of the world's energy consumption, ranging from a low of 32% for Europe and Asia, to a high of 53% for the Middle East. Other geographic regions' consumption patterns are as follows: South and Central America (44%), Africa (41%), and North America (40%). The world consumes 36 billion barrels (5.8 km<sup>3</sup>) of oil per year, with developed nations being the largest consumers. The United States consumed 18% of the oil produced in 2015. The production, distribution, refining, and retailing of petroleum taken as a whole represents the world's largest industry in terms of dollar value. === Trasport === Petroleum transport is the transportation of petroleum and derivatives such as gasoline (petrol). Petroleum products are transported via rail cars, trucks, tanker vessels, and pipeline networks. The method used to move the petroleum products depends on the volume that is being moved and its destination. Land-based transportation modes such as pipelines and rail each have strengths and weaknesses.  One of the key differences is the cost associated with transporting petroleum though pipeline or rail. The risks with moving petroleum products are pollution related and the chance of spillage. Petroleum oil is very hard to clean up and is very toxic to living animals and their surroundings. In the 1950s, shipping costs made up 33% of the price of oil transported from the Persian Gulf to the United States, but with the development of supertankers in the 1970s, the cost of shipping dropped to 5% of the price of Persian oil in the US. The share of the shipping cost on the final cost of the delivered commodity was less than 3% in 2010. === Prezz === The price of oil, or the oil price, generally refers to the spot price of a barrel (42 U.S. gallons; 159 liters) of benchmark crude oil—a reference price for buyers and sellers of crude oil such as West Texas Intermediate (WTI), Brent Crude, Dubai Crude, OPEC Reference Basket, Tapis crude, Bonny Light, Urals oil, Isthmus, and Western Canadian Select (WCS) among others. Oil prices are determined by global supply and demand, rather than any country's domestic production level, although the Organization of the Petroleum Exporting Countries (OPEC) has considerable influence. === Trade === Crude oil is traded as a future on both the NYMEX and ICE exchanges. Futures contracts are agreements in which buyers and sellers agree to purchase and deliver specific amounts of physical crude oil on a given date in the future. A contract covers any multiple of 1,000 barrels and can be purchased up to nine years into the future. == Użu skont il-pajjiż == === Konsum === In the 2021 US Energy Information Administration (EIA) estimate, the world consumes 97.26 million barrels of oil each day. This table orders the amount of petroleum consumed in 2011 in thousand barrels (1,000 bbl) per day and in thousand cubic metres (1,000 m<sup>3</sup>) per day: {| class="wikitable sortable" !Consuming nation 2011 !(1,000 bbl/ day) !(1,000 m<sup>3</sup>/ day) !Population in millions !bbl/year per capita !m<sup>3</sup>/year per capita !National production/ consumption |- |United States <sup>1</sup> |18,835.5 |2,994.6 |314 |21.8 |3.47 |0.51 |- |China |9,790.0 |1,556.5 |1345 |2.7 |0.43 |0.41 |- |Japan <sup>2</sup> |4,464.1 |709.7 |127 |12.8 |2.04 |0.03 |- |India <sup>2</sup> |3,292.2 |523.4 |1198 |1 |0.16 |0.26 |- |Russia <sup>1</sup> |3,145.1 |500.0 |140 |8.1 |1.29 |3.35 |- |Saudi Arabia (OPEC) |2,817.5 |447.9 |27 |40 |6.4 |3.64 |- |Brazil |2,594.2 |412.4 |193 |4.9 |0.78 |0.99 |- |Germany <sup>2</sup> |2,400.1 |381.6 |82 |10.7 |1.70 |0.06 |- |Canada |2,259.1 |359.2 |33 |24.6 |3.91 |1.54 |- |South Korea <sup>2</sup> |2,230.2 |354.6 |48 |16.8 |2.67 |0.02 |- |Mexico <sup>1</sup> |2,132.7 |339.1 |109 |7.1 |1.13 |1.39 |- |France <sup>2</sup> |1,791.5 |284.8 |62 |10.5 |1.67 |0.03 |- |Iran (OPEC) |1,694.4 |269.4 |74 |8.3 |1.32 |2.54 |- |United Kingdom <sup>1</sup> |1,607.9 |255.6 |61 |9.5 |1.51 |0.93 |- |Italy <sup>2</sup> |1,453.6 |231.1 |60 |8.9 |1.41 |0.10 |} Source: US Energy Information Administration Population Data: <small><sup>1</sup> peak production of oil already passed in this state</small> <small><sup>2</sup> This country is not a major oil producer</small> == Referenzi == g8q08sit9c9dq0snl4tdbcpo6dk75xr