Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 4 1142 330689 330560 2026-06-23T17:11:48Z MediaWiki message delivery 8472 /* RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons */ sezzjoni ġdida 330689 wikitext text/x-wiki {{Il-Pjazza}} <!-- AGĦMEL IL-KUMMENT TIEGĦEK TAĦT L-AĦĦAR INTERVENT LI SAR. --> == Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! == Dear All, We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture. * Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]] * When: Jan 19, 2025 * Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025). * Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 * Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025. Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language. Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all. Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate. Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success! For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:08, 16 Jannar 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 24 Jannar 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 02:36, 29 Jannar 2025 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 02:36, 29 Jannar 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 3 Frar 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]] We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''. This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba. '''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''. Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language & Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 08:29, 22 Frar 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 --> == CEE Hub Microgrant Programme - 2025 round == '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Microgrants|CEE Hub Microgrant programme]]''' is open for submissions from the communities across Central and Eastern Europe (as well as Central Asia, and Farsi contributors that live in these regions). The CEE Hub Microgrant programme will fund projects ranging from 50 to 700 EUR. Please read the criteria and other details with the programme. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdscTZ9EPNjHhU0r7hUHNwntX34Wrk8ieiHemk_clB9VI3PfQ/viewform Application form]''' is accessible on the Meta page where you will need to answer a few simple questions. You can find a list of the applications for the programme from 2024 [[:m:Wikimedia CEE Hub/Microgrants/Applications 2024|on this page]], so you will get a sense of what other communities asked for funds. If you have any questions, please let us know ([[:m:Wikimedia CEE Hub/Communication|contact us]]). We are waiting for your submissions! --[[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 13:35, 24 Frar 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28306207 --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 Marzu 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 02:56, 13 Marzu 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 --> == <span lang="en" dir="ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-03-19|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-03-19|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:15, 14 Marzu 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=28307742 --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 4 April 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Be part of the next CEE Catch Up about Global Trends == Hi everyone, We want to announce the ninth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the Foundation Annual Planning Workshop focused on [[diffblog:2025/03/04/global-trends-2025/|'''global trends that are affecting our movement''']]. The session will take place on 23^rd of April 2025, 18:00-19:00 CEST (check your local time [https://zonestamp.toolforge.org/1745424000 here]). Together (the CEE Communities and the Wikimedia Foundation staff) we will discuss the trends related to our projects, our readers and editors. We will explore how those trends show up in the CEE context and discuss what our projects need to address those trends, and how we can support them. You will also have the opportunity to ask questions to the Wikimedia Foundation staff about the work being planned as part of the annual plan that runs from July 2025 to June 2026. '''<u>''[[Wikimedia CEE Hub/Catch up|Join us at the Next CEE Catch up]]!''</u>''' --[[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 17:19, 14 April 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Catch Up team) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28546550 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 16:11, 16 April 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Hide on Rosé@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 April 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 15:03, 28 April 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:41, 29 April 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:08, 6 Mejju 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 --> == Registration for the Wikimedia CEE Meeting 2025 is open == Dear all,               The Organising Committee of the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025|Wikimedia CEE Meeting 2025]] is delighted to announce the opening of the registration for this year's conference. Affiliation and community delegates can register for the meeting until '''June 15th'''. All other self-funded participants can register until July 31st. The registration and scholarship application form which runs on Pretix, a free, open-sourced third-party platform that helps organize and manage events, can be found [https://pretix.eu/wikimedia-events/wmcee-2025/ here]. Details on how to select delegates and the selection process can be found on the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025/Registration|registration page]]. Please keep in mind that the official language of the conference is English and interpreting services will not be available. If you encounter any issues while registering, or have questions about the registration process, feel free to contact the coordination team via [mailto:wmceem2025@wikimedia.gr wmceem2025@wikimedia.gr]. Your swift replies will be appreciated, as they will help us conduct an efficient booking process. Best regards,       On behalf of '''Wikimedia CEE Meeting 2025 Organising Team''' <nowiki>--~~~~</nowiki> [[Utent:MARKELLOS|MARKELLOS]] ([[Diskussjoni utent:MARKELLOS|d]]) 17:20, 12 Mejju 2025 (UTC) == Proposal to enable the "Contribute" entry point in Maltese Wikipedia == {{Int:Hello}} Maltese Wikipedians, Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia. Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Maltese Wikipedia. '''Who can access it''' Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the "Contribute" icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to "view contributions" is also available to access the list of your contributions. [[Stampa:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]] [[Stampa:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]] For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the "Contributions" option unless they change it to the "Contribute" manually. We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the "Contributions" entry point as default.           We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 26th May 2025. We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the "Contribute" entry point in your Wikipedia. We look forward to your response soon. Thank you! On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[Utent:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Diskussjoni utent:UOzurumba (WMF)|d]]) 20:48, 12 Mejju 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|diskussjoni]])</bdi> 22:07, 15 Mejju 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 15:27, 22 Mejju 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6] * June 17 – July 1, 2025: Call for candidates * July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5] * August 2025: Campaign period * August – September 2025: Two-week community voting period * October – November 2025: Background check of selected candidates * Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Call for Questions''' In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]] Thank you! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Best regards, Victoria Doronina Board Liaison to the Elections Committee Governance Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 03:07, 28 Mejju 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|diskussjoni]]) 16:47, 29 Mejju 2025 (UTC)</bdi> <!-- Message sent by User:Udehb-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:01, 13 Ġunju 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 17:44, 17 Ġunju 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:57, 27 Ġunju 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 12:45, 14 Lulju 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 --> == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 21:36, 26 Awwissu 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == <span lang="en" dir="ltr">Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-09-24|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-09-24|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 15:42, 18 Settembru 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 04:48, 9 Ottubru 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:43, 20 Ottubru 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 Ottubru 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == Join the CEE Hub staff team – We’re hiring a Program Specialist == Hi everyone, The regional [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is looking for a '''Program Specialist''' to join our [[:m:Wikimedia CEE Hub/Staff|staff team]]! Are you someone experienced with Wikimedia who wants to help volunteers? Do you participate in Wiki Loves… and other related projects, and do you have ideas and skills to help others improve their efforts? Do you enjoy working with people from different countries? Are you able to work on your own, feel comfortable on Meta-Wiki, and understand how Meta works? If this sounds like you and you're interested in working with the CEE hub team, we’d love to hear from you! '''As a Program Specialist, you will:''' * Support affiliates and communities in developing and implementing impactful programs, * Strengthen regional cooperation and cross-border projects, * Help guide campaigns and initiatives across the CEE region, * Work closely with the CEE Hub team and community members. This is a '''part-time (0.8–0.9 full-time equivalent), remote position''' open to candidates based in the CEE region or nearby time zones. '''APPLICATION DEADLINE: NOVEMBER 10, 2025''' ➡️ '''Learn more and learn how to apply on Meta:''' [[:m:Wikimedia CEE Hub/Jobs/Program Specialist|Wikimedia CEE Hub – Program Specialist]] ⬅️ If you know someone who would be a great fit, please share this opportunity with them! <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29192870 --> == Help us test Cat-a-lot on your Wikipedia == '''[[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Cat-a-lot]]''' is a JavaScript gadget that helps with moving, removing and adding files (as well as articles or subcategories) between, from and to categories and it is widely used on Wikimedia Commons, where it is accessible for every user after enabling the gadget in your [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets Preferences]. Complete explanation of the tool, along with the images and demonstration video it is accessible on [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Wikimedia Commons]]. If your Wikipedia is struggling with performing this repetitive task when you need to move pages between categories and remove pages from a category, Cat-a-lot could be activated for your Wikipedia as well. Installation can be done as your user script or as a project gadget and codes can be found [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|here]]. Installation is already done on Polish and Romanian wikis from our CEE Region. English phrases from [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating]] can be translated and saved in [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro]] (for example). [[:m:CEE Hub/Working Groups/Technical Advancement Group|CEE Hub Technical Advancement Group]] is willing to support your community in the installation of the tool, and to offer support in case of bugs, as we can report them to the development team. Just leave a message below with any issues you encounter. --[[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 10:42, 18 Novembru 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub Technical Advancement Group) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670161 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 Novembru 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 21:43, 28 Novembru 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-12-01_Wikipedias&oldid=29723884 --> == About subscription == Hello. I didn't see any message on this page but I hope I can find someone to help me. I'm conducting extensive research on the Mediterranean Games with the support of various wikipedians, and in this context, I need someone who has a subscription to the Times of Malta newspaper or access to another national Maltese newspaper archive. I only need to find out two pieces of information, and this requires looking at a maximum of four newspaper issues. *1975 Mediterranean Games (newspapers of September 6 or 7, 1975) Water Polo game - 09/05/1975 - Morocco - Malta (score info is missing) *1983 Mediterranean Games (newspapers of September 15 or 16, 1983) Water Polo game - 09/14/1983 - Egypt - Malta (score info is missing) Thanks in advance.--[[Utent:Sabri76|Sabri76]] ([[Diskussjoni utent:Sabri76|d]]) 16:55, 5 Diċembru 2025 (UTC) == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 Jannar 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 13:21, 18 Jannar 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 Jannar 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 11:21, 31 Marzu 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 17:11, 3 April 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 00:58, 26 April 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 10:00, 30 April 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 Mejju 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Review request: Rozie userspace draft == Apologies for writing in English; I do not speak Maltese well enough to write this request in Maltese. Hello. I have prepared a userspace draft about Rozie: Draft: [[Utent:MargaritaPLV/Rozie]] Latest/current version, if the default view shows an older reviewed version: [https://mt.wikipedia.org/w/index.php?title=Utent:MargaritaPLV/Rozie&stable=0 Utent:MargaritaPLV/Rozie current version] I am a Latvian editor. The draft was translated/adapted from the Latvian Wikipedia article [[:lv:Rozie]] with the help of machine translation, and it was also checked by a Maltese-speaking friend. However, I am not able to judge the final Maltese wording myself, so it may still need examination and correction by a local Maltese-speaking editor. Conflict of interest disclosure: I have no conflict of interest with Rozie. I am not paid by Rozie, I am not employed by it, I am not a founder, investor, contractor or representative of the company, and I have no family or close personal connection to the company. I created the draft in userspace because the subject has a direct Malta connection: the sources in the draft describe Rozie as a Latvia-developed cleaning-services booking platform whose main market is Malta, and the draft includes Malta-related coverage. I would appreciate local review of: * whether the Maltese language is acceptable; * whether the tone is neutral and not promotional; * whether the sources are sufficient for a Maltese Wikipedia article; * whether any parts should be shortened or rewritten; * whether the page can be moved to [[Rozie]] I understand that some sources are official or factual sources, and some media coverage may have a promotional tone. I am happy to trim or rewrite the draft if local editors recommend it. Thank you. [[Utent:MargaritaPLV|MargaritaPLV]] ([[Diskussjoni utent:MargaritaPLV|d]]) 13:34, 15 Ġunju 2026 (UTC) == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|diskussjoni]])</bdi> 17:11, 23 Ġunju 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> h2iwnw4lpmlmlvnadbehxrvpl01ttdf 10 10419 330682 222224 2026-06-23T12:41:27Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: sostituzzjoni tal-istampa minn Flag_of_Peru_(state).svg għal War_flag_of_Peru.svg 330682 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|Wiri dati pajjiż</noinclude>}}} | alias = Perù | flag alias = Flag of Peru.svg | pref = tal- | flag alias-1825 = Flag of Peru (1825 - 1950).svg | flag alias-state = War flag of Peru.svg | link alias-naval = Navi Peruvjana | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1825 | var2 = state | redir1 = PER | redir2 = Peru </noinclude> }} aqjktk102cdu6tyjs9d9rs3dodbyu46 2 25623 330692 330576 2026-06-24T06:34:51Z Trigcly 17859 aġġornament 330692 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (2014)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arthur Schnitzler]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] * [[Astrofiżika]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[BirdLife International]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chakapuli]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Chun Wang]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] * [[Darius I]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Demokrazija]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Fram2]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gozinaki]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Sloane]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] *[[Ħuta]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Tlugħ is-Sema tal-Madonna ta' Kiev]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khafre]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kubdari]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Léon Werth]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Luca Parmitano]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Mtsvane]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Brittaniku]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nil]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Patoloġija]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] * [[Pkhali]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Ħieles ta' Malta]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta' Darwin]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] * [[Satsivi]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Supra (festa)]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Thoros ta' Edessa]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żejt]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] l6tcam74f8cc2ut2aeefam33gnpu7da 0 33828 330688 328761 2026-06-23T14:45:37Z Trigcly 17859 Ftit tindif 330688 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Cluj-Napoca''' (/ˈ k l uː ʒ n æ ˌ p oʊ k ə / KLOOZH-na-POH-kə; ), jew sempliċiment '''Cluj''' (pronunzja: [ˈkoloʒvaːr]), hija belt fil-Majjistral tar-[[Rumanija]]. Hija t-tieni l-aktar belt popolata fil-pajjiż u s-sede tal-Kontea ta' Cluj. Ġeografikament, hija bejn wieħed u ieħor daqs [[Bukarest]] (445 kilometru; 277 mil), [[Budapest]] (461 kilometru; 286 mil) u [[Belgrad]] (483 kilometru; 300 mil). Il-belt, li tinsab fil-wied tax-xmara Someșul Mic, hija kkunsidrata l-[[belt kapitali]] mhux uffiċjali tal-provinċja storika tat-Transilvanja. Għal xi deċennji qabel il-Kompromess Awstro-Ungariku tal-1867, kienet il-belt kapitali uffiċjali tal-Prinċipat il-Kbir tat-Transilvanja. Mill-2021, 286,598 abitant jgħixu fil-belt. Iż-żona metropolitana ta' Cluj-Napoca kellha popolazzjoni ta' 411,379 ruħ,<ref name="CJ Cluj">{{Ċita web|url=http://www.cjcluj.ro/zona-metropolitana-urbana/|titlu=Zona Metropolitana Urbana|pubblikatur=CJ Cluj|lingwa=ro|data-aċċess=25 May 2009|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090531014252/http://www.cjcluj.ro/zona-metropolitana-urbana/|arkivju-data=31 May 2009}}</ref> filwaqt li l-popolazzjoni taż-żona periurbana kellha popolazzjoni ta' madwar 420,000 ruħ.<ref name="Cluj County Council">{{Ċita web|url=http://www.cjcluj.ro/zona-metropolitana-urbana/|titlu=Zona Metropolitană Urbană și Strategii de Dezvoltare a Zonei Metropolitane Cluj-Napoca|pubblikatur=Cluj County Council|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-12|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071114084040/http://www.cjcluj.ro/zona-metropolitana-urbana/|arkivju-data=14 November 2007}}</ref> Skont stima tal-2007, il-belt ospitat popolazzjoni medja ta' iktar minn 20,000 student u nonresidenti oħra kull sena mill-2004 sal-2007.<ref name="Foaia Transilvană-2008">{{Ċita web|url=http://www.ftr.ro/wanted-clujeanul-verde-2898.php|titlu=Wanted: clujeanul verde|data=6 March 2008|pubblikatur=Foaia Transilvană|lingwa=ro|data-aċċess=2008-05-12|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080511000054/http://www.ftr.ro/wanted-clujeanul-verde-2898.php|arkivju-data=11 May 2008}}</ref> Il-belt tinfirex 'il barra mill-Knisja ta' San Mikiel fil-Pjazza ta' Unirii, li nbniet fis-seklu 14 u li ngħatat isem l-Arkanġlu Mikiel, il-qaddis patrun ta' Cluj.<ref>{{Ċita web|url=http://www.clujonline.com/ro/catedrala_sf_mihail.htm|titlu=Catedrala "Sf. Mihail"|pubblikatur=Clujonline.com|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-12|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080322072926/http://www.clujonline.com/ro/catedrala_sf_mihail.htm|arkivju-data=22 March 2008}}</ref> Il-muniċipalità tkopri erja ta' 179.52 kilometru kwadru (69.31 mil kwadru). Cluj esperjenzat deċennju ta' tnaqqis matul is-snin disgħin, u r-reputazzjoni internazzjonali tagħha batiet mill-politiki tas-sindku tagħha ta' dak iż-żmien, Gheorghe Funar.<ref name="Financial Times-2008">{{Ċita web|url=http://www.ft.com/cms/s/97363fb4-ea07-11dc-b3c9-0000779fd2ac.html|url-aċċess=subscription|titlu=Cluj: Buzz grips university town|data=6 March 2008|data-aċċess=2008-03-13|url-status=live|arkivju-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/cms/s/97363fb4-ea07-11dc-b3c9-0000779fd2ac.html|arkivju-data=10 December 2022}}</ref> Fil-bidu tas-seklu 21, il-belt kienet waħda miċ-ċentri akkademiċi, kulturali, industrijali u kummerċjali l-aktar importanti fir-Rumanija. Fost istituzzjonijiet oħra, tospita l-akbar università tal-pajjiż, l-Università ta' Babeș-Bolyai, bil-ġnien botaniku tagħha, istituzzjonijiet kulturali ta' fama nazzjonali bħat-Teatru u l-Opera Nazzjonali, kif ukoll l-akbar bank kummerċjali ta' sjieda Rumena. <ref>{{Ċita web|url=http://www.clujeanul.ro/cluj/presa-britanica-clujul-campion-mondial-la-dezvoltare-2327155|titlu=Presa britanică: "Clujul, campion mondial la dezvoltare"|awtur=Alexandra Groza|data=8 January 2008|pubblikatur=Clujeanul|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-12|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080504173100/http://www.clujeanul.ro/cluj/presa-britanica-clujul-campion-mondial-la-dezvoltare-2327155|arkivju-data=4 May 2008}}</ref> Cluj-Napoca kellha t-titli ta' Kapitali Ewropea taż-Żgħażagħ fl-2015,<ref>{{Ċita web|url=http://www.cluj2015.eu/|titlu=cluj2015.eu|sit=www.cluj2015.eu|data-aċċess=14 December 2014|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141217004901/http://www.cluj2015.eu/|arkivju-data=17 December 2014}}</ref> u Belt Ewropea tal-Isport fl-2018.<ref>{{Ċita web|url=http://www.monitorulcj.ro/sport/61381-cluj-napoca-a-castigat-titlul-de-%E2%80%9Coras-european-al-sportului-2018%E2%80%9D#sthash.VPsNBXo6.dpbs|titlu=Cluj-Napoca a câștigat titlul de "Oraș European al Sportului 2018"|awtur=Raluca Sas|data=6 December 2017|sit=monitorulcj.ro|lingwa=ro|data-aċċess=22 April 2018|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180423102021/http://www.monitorulcj.ro/sport/61381-cluj-napoca-a-castigat-titlul-de-%E2%80%9Coras-european-al-sportului-2018%E2%80%9D#sthash.VPsNBXo6.dpbs|arkivju-data=23 April 2018}}</ref> Fl-2021, il-belt ingħaqdet man-Network tal-Bliet Kreattivi tal-[[UNESCO]] u ġiet imsemmija bħala Belt tal-Films tal-UNESCO.<ref>{{Ċita web|url=https://citiesoffilm.org/cluj-napoca/|titlu=Cluj-Napoca|data-aċċess=2024-04-08}}</ref> == [[Etimoloġija]] == === Napoca === Fis-sit tal-belt kien hemm insedjament pre-Ruman bl-isem ta' ''Napoca''. Wara l-konkwista Rumana taż-żona fis-sena 106 W.K., il-post kien magħruf bħala ''Municipium Aelium Hadrianum Napoca''. Etimoloġiji possibbli għal ''Napoca'' jew ''Napuca'' jinkludu l-ismijiet ta' xi tribujiet Daċjani bħan-''Naparis'' jew ''in-Napaei'', it-terminu Grieg ''napos'' (νάπος), li jfisser "wied bis-siġar" jew l- [[Indoewropew|għerq Indo-Ewropew]] ''*snā-p-'' (Pokorny 971–972), "li jiċċirkola, li jgħum, jixxarrab". === Kluj === [[Stampa:Tiperit_en_Klus.JPG|daqsminuri|Iskrizzjoni Rumena ta' ktieb reliġjuż: "Stampat fi Klus fis-sena tal-Mulej tagħna 1703" (tradotta).]] L-ewwel darba li ssemma bil-miktub l-isem attwali tal-belt – bħala Borough Irjali – kien fl-1213 taħt l-isem Latin Medjevali ''Castrum Clus''. <ref name="Clujeanet-2">{{Ċita web|url=http://clujnet.com/romana/001_cluj_napoca/istorie/03-colonistii_sasi.htm|titlu=O istorie inedită a Clujului – Cetatea coloniștilor sași|pubblikatur=ClujNet.com|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-16|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080130171551/http://clujnet.com/romana/001_cluj_napoca/istorie/03-colonistii_sasi.htm|arkivju-data=30 January 2008}}</ref> Minkejja l-fatt li ''Clus'' bħala isem ta' kontea ġie rreġistrat fid-dokument tal-1173 ''Thomas comes Clusiensis'', huwa maħsub li d-deżinjazzjoni tal-kontea ġejja mill-isem tal- ''castrum'', li seta' kien jeżisti qabel l-ewwel darba li ssemma fl-1213, u mhux viċi versa.<ref name="Lazarovici et al-6" /> Fir-rigward tal-isem ta' dan il-kamp, hemm diversi ipoteżijiet dwar l-oriġini tiegħu. Jista' jirrappreżenta derivazzjoni mit-terminu [[Lingwa Latina|Latin]] ''clausa.&nbsp;–&nbsp;clusa'', li tfisser "post magħluq", "stretta", "wied".<ref name="Lazarovici et al-6" /> Tifsiriet simili huma attribwiti lit- [[Lingwi Slavi|terminu Slaviku]] ''kluč'', li jfisser " ċavetta "<ref name="Lazarovici et al-6" /> u l-kelma Ġermaniża ''Klause&nbsp;–&nbsp;Kluse'' (li tfisser "passaġġ tal-muntanji" jew " weir ").<ref name="Gaal-2000">{{Ċita web|url=http://www.szabadsag.ro/archivum/2000/0sep-19.htm|titlu=Kolozsvári kronológia – Kolozsvár kétezer esztendeje dátumokban|isem=György|awtur=Gaal|data=19 July 2000|pubblikatur=Szabadság|lingwa=hu|data-aċċess=2008-03-15|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081207090923/http://www.szabadsag.ro/archivum/2000/0sep-19.htm|arkivju-data=7 December 2008}}</ref> L-ismijiet Latini u Slavi ġew attribwiti lill-wied li jiċkien jew jingħalaq bejn l-għoljiet eżatt fil-punent ta' Cluj-Mănăștur.<ref name="Lazarovici et al-6" /> Proposta alternattiva tirrelata l-isem tal-belt mal-ewwel maġistrat tagħha, ''Miklus''&nbsp;–&nbsp;''Miklós'' / ''Kolos''.<ref name="Gaal-2000" /> Il- forma Ungeriża ''Kolozsvár'', irreġistrata għall-ewwel darba fl-1246 bħala ''Kulusuar'', għaddiet minn diversi bidliet fonetiċi matul is-snin (''uar'' / ''vár'' tfisser "kastell" bl-Ungeriż); il-varjant ''Koloswar'' jidher għall-ewwel darba f'dokument mill-1332.<ref name="Asztalos-2003">{{Ċita web|url=http://www.szabadsag.ro/archivum/2003/08/3aug-04.htm|titlu=Kolozsvár neve|isem=Lajos|awtur=Asztalos|data=4 August 2003|pubblikatur=Szabadság|lingwa=hu|data-aċċess=2008-03-15|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081207090427/http://www.szabadsag.ro/archivum/2003/08/3aug-04.htm|arkivju-data=7 December 2008}}</ref> L-isem Sassonu tagħha ''Clusenburg'' / ''Clusenbvrg'' deher fl-1348, iżda mill-1408 intużat il-forma ''Clausenburg''.<ref name="Asztalos-2003" /> L-isem Rumen tal-belt kien jinkiteb alternattivament bħala ''Cluj'' jew ''Cluș'', <ref name="Szabó-2007">{{Ċita web|url=http://dictionar.referinte.transindex.ro/index.php3?action=betu&betu=k&kezd=60&co=nemet|titlu=Dicționar de localități din Transilvania|isem=Attila m.|awtur=Szabó|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-15|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100822094410/http://dictionar.referinte.transindex.ro/index.php3?action=betu&betu=k&kezd=60&co=nemet|arkivju-data=22 August 2010}}</ref> dan tal-aħħar huwa l-każ fil- ''Poesis'' ta' Mihai Eminescu. Ismijiet storiċi oħra għall-belt, kollha relatati ma' jew derivati minn "Cluj" f'lingwi differenti, jinkludu [[Lingwa Latina|l-Latin]] ''Claudiopolis'', [[Lingwa Taljana|it-Taljan]] ''Clausemburgo'', it-Tork ''Kaloşvar'' u l-Yiddish קלויזנבורג ''Kloyznburg'' jew קלאזין ''Klazin''. <ref name="Szabó-2007">{{Ċita web|url=http://dictionar.referinte.transindex.ro/index.php3?action=betu&betu=k&kezd=60&co=nemet|titlu=Dicționar de localități din Transilvania|isem=Attila m.|awtur=Szabó|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-15|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100822094410/http://dictionar.referinte.transindex.ro/index.php3?action=betu&betu=k&kezd=60&co=nemet|arkivju-data=22 August 2010}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFSzabó">Szabó, Attila m. [https://web.archive.org/web/20100822094410/http://dictionar.referinte.transindex.ro/index.php3?action=betu&betu=k&kezd=60&co=nemet "Dicționar de localități din Transilvania"] (in Romanian). </cite></ref> === Isem uffiċjali attwali === Napoca, l-isem pre-Ruman u Ruman ta' insedjamenti antiki fiż-żona tal-belt moderna, ġie miżjud mal-isem storiku u modern ta' Cluj matul id-dittatorjat nazzjonali-komunista ta' [[Nicolae Ceaușescu]] bħala parti mill-isforzi tiegħu biex joħloq il-miti. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Pippidi|isem=Andrei|sena=2006|kapitlu=Historical Memory and Legislative Changes in Romania|editur-kunjom2=Klaus Ziemer|titlu=Totalitarian and Authoritarian Regimes in Europe: Legacies and Lessons from the Twentieth Century|url=https://books.google.com/books?id=olpKYhgrS48C&pg=PA466|pubblikatur=[[Berghahn Books]]|paġna=466|isbn=9781571816412|data-aċċess=14 October 2021}}</ref> Dan ġara fl-1974, meta l- awtoritajiet komunisti għamlu dan il-ġest nazzjonalista bil-għan li jenfasizzaw l-għeruq pre-Rumani tal-belt. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=George W. White|sena=1999|kapitlu=Transylvania: Hungarian, Romanian, or Neither?|kapitlu-url=https://books.google.com/books?id=ikVCJQIJsNoC&pg=PA275|editur-kunjom2=David H. Kaplan|titlu=Nested Identities: Nationalism, Territory, and Scale|pubblikatur=Rowman & Littlefield|paġna=275|isbn=0-8476-8467-9|data-aċċess=2021-10-15}}</ref> <ref name="National Institute of Statistics">{{Ċita web|url=http://www.clujonline.com/ro/istoric.htm|titlu=Cluj-Napoca. Istoric|pubblikatur=Clujonline.com|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-14|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200219101645/http://www.clujonline.com/ro/istoric.htm|arkivju-data=19 February 2020}}</ref> L-isem sħiħ ta' "Cluj-Napoca" rarament jintuża barra minn kuntesti uffiċjali. == Storja == L- [[Imperu Ruman]] ikkonkwista lil Dacia fis-snin 101 u 106 AD, matul il-ħakma ta' Trajanu, u l-insedjament Ruman ta' Napoca, stabbilit għall-ħabta tas-sena 106, huwa rreġistrat għall-ewwel darba fuq ġebla miliari skoperta fl-1758 fil-viċinanza tal-belt. Is-suċċessur ta' Trajanu, Hadrian, ta lil Napoca l-istatus ta' ''municipium'' bħala ''municipium Aelium Hadrianum Napocenses''. Aktar tard, fit-tieni seklu AD, il-belt kisbet l-istatus ta' ''colonia'' bħala ''Colonia Aurelia Napoca''. Napoca saret kapitali provinċjali ta' Dacia Porolissensis u għalhekk is-sede ta' prokuratur. Il- ''colonia'' ġiet evakwata fis-sena 274 mir-Rumani. <ref name="Lazarovici et al-10" /> M'hemm l-ebda referenzi għal insedjament urban fis-sit għall-parti l-kbira ta' millennju wara dan.   [[Stampa:Map of Cluj-Napoca by Braun Hogenberg (middle size) (97693430).jpg|xellug|daqsminuri|''"Claudiopolis, Coloswar vulgo Clausenburg, Transilvaniæ civitas primaria"''. Gravure ta' Cluj minn Georg Houfnagel (1617)]] Fil-bidu tal- [[Medjuevu|Medju Evu]], żewġ gruppi ta' bini kienu jeżistu fis-sit attwali tal-belt: il-fortizza tal-injam f'Cluj-Mănăștur (''Kolozsmonostor'') u l-insedjament ċivili żviluppat madwar il- ''Piața Muzeului'' (Pjazza tal-Mużew) attwali fiċ-ċentru tal-belt. Għalkemm id-data preċiża tal-konkwista tat-Transilvanja mill- Ungeriżi mhijiex magħrufa, l-eqdem artifatti Ungeriżi misjuba fir-reġjun huma datati għall-ewwel nofs tas-seklu għaxar. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Madgearu|isem=Alexandru|sena=2001|titlu=Românii în opera Notarului Anonim|post=Cluj-Napoca|pubblikatur=Centrul de Studii Transilvane, Fundația Culturală Română|isbn=973-577-249-3}}</ref> Fi kwalunkwe każ, wara dak iż-żmien, il-belt saret parti mir- Renju tal-Ungerija. Ir-Re Stiefnu I għamel il-belt is-sede tal- kontea tal-kastell ta' Kolozs, u r-Re San Ladislaw I tal-Ungerija waqqaf l-abbazija ta' Cluj-Mănăștur (''Kolozsmonostor''), meqruda matul l-invażjonijiet Tatari fl-1241 u l-1285.<ref name="Lazarovici et al-6" /> Fir-rigward tal-kolonja ċivili, kastell u raħal inbnew fil-majjistral tan-Napoca tal-qedem mhux aktar tard mill-aħħar tas-seklu 12. <ref name="Lazarovici et al-6" /> Dan ir-raħal ġdid ġie stabbilit minn gruppi kbar ta' Sassoni tat-Transilvanja, imħeġġa matul ir-renju tal-Prinċep tal-Kuruna Stiefnu, Duka tat-Transilvanja.<ref name="Clujeanet-2">{{Ċita web|url=http://clujnet.com/romana/001_cluj_napoca/istorie/03-colonistii_sasi.htm|titlu=O istorie inedită a Clujului – Cetatea coloniștilor sași|pubblikatur=ClujNet.com|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-16|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080130171551/http://clujnet.com/romana/001_cluj_napoca/istorie/03-colonistii_sasi.htm|arkivju-data=30 January 2008}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20080130171551/http://clujnet.com/romana/001_cluj_napoca/istorie/03-colonistii_sasi.htm "O istorie inedită a Clujului – Cetatea coloniștilor sași"] (in Romanian). </cite></ref> L-ewwel referenza affidabbli tal-insedjament tmur lura għall-1275, f'dokument tar-Re Ladislaw IV tal-Ungerija, meta r-raħal (''Villa Kulusvar'') ingħata lill-Isqof tat-Transilvanja. Fid-19 ta' Awwissu 1316, matul il-ħakma tar-re l-ġdid, Karlu I tal-Ungerija, Cluj ingħatat l-istatus ta' belt (bil-[[Lingwa Latina|Latin]]: ''civitas''), bħala premju għall-kontribut tas-Sassoni għat-telfa tal-voivode ribelluż tat-Transilvanja, Ladislaw Kán. <ref name="Lazarovici et al-1997" /> Il-koppja midfuna flimkien u magħrufa bħala l- Maħbubin ta' Cluj-Napoca huwa maħsub li għexu bejn l-1450 u l-1550.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni|lingwa=en|paġni=13130}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.archaeology.org/news/819-130424|titlu=Buried Couple Found Holding Hands - Archaeology Magazine|sit=www.archaeology.org|data-aċċess=2019-11-28|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200404045516/https://www.archaeology.org/news/819-130424|arkivju-data=4 April 2020}}</ref> Ħafna gildi tas-snajja' ġew stabbiliti fit-tieni nofs tas-seklu 13, u strat patrizjarju bbażat fuq il-kummerċ u l-produzzjoni tas-snajja' ħa post l-elit tal-artijiet l-aktar antiki fit-tmexxija tal-belt. Permezz tal-privileġġ mogħti minn Sigismund tal-Lussemburgu fl-1405, il-belt għażlet li ma tibqax fil-ġurisdizzjoni tal-voivodi, viċi-voivodi u mħallfin rjali, u kisbet id-dritt li teleġġi ġurija ta' tnax-il membru kull sena. Fl-1488, ir-Re Matthias Corvinus (imwieled f'Kolozsvár fl-1443) ordna li ċ-ċentumvirat—il-kunsill tal-belt, li kien jikkonsisti minn mitt raġel—jkun nofs magħmul mill-homines bone conditiones (in-nies sinjuri), bl-artiġjani jipprovdu n-nofs l-ieħor; flimkien kienu se jeleġġu l-imħallef ewlieni u l-ġurija. Sadanittant, intlaħaq ftehim li jipprovdi li nofs ir-rappreżentanti fuq dan il-kunsill tal-belt kellhom jinġabru mill-Ungeriżi, nofs mill-popolazzjoni Sassona, u li l-karigi ġudizzjarji kellhom jinżammu fuq bażi ta' rotazzjoni. Fl-1541, Kolozsvár saret parti mir-Renju Ungeriż tal-Lvant (li ttrasforma fil-Prinċipalità tat-Transilvanja fl-1570) wara li t-Torok Ottomani okkupaw il-parti ċentrali tar-Renju tal-Ungerija; segwa perjodu ta' prosperità ekonomika u kulturali. Għalkemm Alba Iulia (''Gyulafehérvár'') serviet bħala kapitali politika għall-prinċpijiet tat-Transilvanja, Cluj (''Kolozsvár'') gawdiet l-appoġġ tal-prinċpijiet sa ċertu punt, u b'hekk stabbiliet konnessjonijiet maċ-ċentri l-aktar importanti tal-[[Ewropa]] tal-Lvant f'dak iż-żmien, flimkien ma' Košice (Kassa), [[Krakovja]], [[Praga]] u [[Vjenna]]. [[Stampa:Josephinische_Landaufnahme_pg083.jpg|lemin|daqsminuri|300x300px|Clausenburg fil-mapep tal-Gran Dukat tat-Transilvanja, 1769–1773. Josephinische Landesaufnahme]] F'termini ta' reliġjon, l-ideat [[Riforma Protestanta|Protestanti]] dehru għall-ewwel darba f'nofs is-seklu 16. Matul is-servizz ta' Gáspár Heltai bħala predikatur, il-Luteraniżmu kiber fl-importanza, kif għamlet ukoll id-duttrina Żvizzera tal-Kalviniżmu. Sal-1571, id- Dieta ta' Turda (''Torda'') kienet adottat reliġjon aktar radikali, l-Unitarjaniżmu ta' Ferenc Dávid, ikkaratterizzat mill-interpretazzjoni ħielsa tal-Bibbja u ċ-ċaħda tad-domma tat- [[It-Trinità Mqaddsa|Trinità]]. <ref name="Lazarovici et al-9" /> Stephen Báthory waqqaf akkademja Ġiżwita Kattolika fil-belt sabiex jippromwovi moviment kontra r-Riforma; madankollu, ma kellux ħafna suċċess. <ref name="Lazarovici et al-9" /> Għal sena, fl-1600–1601, Cluj saret parti mill- unjoni personali ta' Michael il-Qalbieni. <ref>{{Ċita web|url=http://www.cnaa.acad.md/files/theses/2007/5770/cristina_martiniuc_thesis.pdf|titlu=Probleme actuale ale calității de subiect de drept internațional public contemporan|isem=Cristina|awtur=Martâniuc|pubblikatur=CNAA (Republic of Moldova)|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070108120718/http://www.cnaa.acad.md/files/theses/2007/5770/cristina_martiniuc_thesis.pdf|arkivju-data=8 January 2007|kwotazzjoni=În istoria poporului român, o uniune personală a fost creată în anul 1600 prin unirea politică a celor trei țări Românești – Transilvania, Moldova și Țara Românească – sub un singur domnitor: Mihai Vodă Viteazul (In the history of the Romanian people, a personal union was created in 1600 with the political union of the three Romanian countries – Transylvania, Moldova and Wallachia – under a single ruler: Michael the Brave)}}</ref> <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Ciorănescu|isem=George|data=1 September 1976|titlu=Michael the Brave – Evaluations and Revaluations of the Walachian Prince|url=http://www.osa.ceu.hu/files/holdings/300/8/3/pdf/52-4-102.pdf|url-status=dead|pubblikatur=Radio Free Europe Research: RAD Background Report/191|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080408202135/http://www.osa.ceu.hu/files/holdings/300/8/3/pdf/52-4-102.pdf|arkivju-data=8 April 2008|data-aċċess=2008-03-15}}</ref> Taħt it- Trattat ta' Carlowitz fl-1699, saret parti mill- monarkija Habsburg. <ref>{{Ċita enċiklopedija|url=https://www.britannica.com/eb/article-9020364/Treaty-of-Carlowitz|url-status=live}}</ref> Fis-seklu 17, Cluj sofriet minn kalamitajiet kbar, u sofriet minn epidemiji tal- pesta u nirien devastanti. It-tmiem ta' dan is-seklu ġab miegħu t-tmiem tas-sovranità Torka, iżda l-belt tilfet ħafna mill-ġid tagħha, il-libertà muniċipali, iċ-ċentralità kulturali, is-sinifikat politiku u anke l-popolazzjoni tagħha. Gradwalment reġgħet kisbet il-pożizzjoni importanti tagħha fit-Transilvanja bħala l-kwartieri ġenerali tal-Gubernium u d-Dieti bejn l-1719 u l-1732, u għal darb'oħra mill-1790 sal- rivoluzzjoni tal-1848, meta l-Gubernium mar joqgħod f'Nagyszeben (Hermannstadt), li llum hija Sibiu). Fl-1791, grupp ta' intellettwali Rumeni fasslu petizzjoni, magħrufa bħala ''Supplex Libellus Valachorum'', li ntbagħtet lill-Imperatur fi Vjenna. Il-petizzjoni talbet l-ugwaljanza tan-nazzjon Rumen fit-Transilvanja fir-rigward tan-nazzjonijiet l-oħra (Sassoni, Szekler u Ungeriżi) immexxija mill- ''Unio Trium Nationum'', iżda ġiet miċħuda mid-Dieta ta' Cluj. <ref name="Lazarovici et al-9" /> Mill-1830 'l hawn, il-belt saret iċ-ċentru tal-moviment nazzjonali Ungeriż fi ħdan il-prinċipalità. Dan faqqa' bir- Rivoluzzjoni Ungeriża tal-1848. Il-kmandant Awstrijak Karl von Urban ħa l-kontroll tal-belt fit-18 ta' Novembru 1848, wara battalja. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=von Wurzbach|isem=Constantin|sena=1884|titlu=Urban, Karl Freiherr. In: [[Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich]] (Biographical Encyclopedia of the Austrian Empire)|lingwa=de|volum=49|post=Vienna|pubblikatur=Kaiserlich-königliche Hof- und Staatsdruckerei|paġni=118}}</ref> Wara dan, l-armata Ungeriża mmexxija mill-ġeneral Pollakk Józef Bem, nediet offensiva fit-Transilvanja, u ħatfet lura Klausenburg sal-Milied tal-1848. <ref>{{Ċita web|url=http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/370.html|titlu=Bem's Campaign in Transylvania; Revolutionary Consolidation and Its Contradictions|pubblikatur=MEK (Hungarian Electronic Library)|data-aċċess=2008-03-14|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090110194735/http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/370.html|arkivju-data=10 January 2009}}</ref> Wara r-rivoluzzjoni tal-1848, ġie stabbilit reġim assolutista, segwit minn reġim liberali li tela' fil-poter fl-1860. F'dan l-aħħar perjodu, il-gvern ta drittijiet ugwali lir-Rumeni etniċi, iżda biss għal żmien qasir. Fl-1865, id-Dieta f'Cluj abolixxiet il-liġijiet ivvutati f'Sibiu (Nagyszeben/Hermannstadt), u pproklamat il-Liġi tal-1848 dwar l-Unjoni tat-Transilvanja mal-Ungerija. Università moderna twaqqfet fl-1872, bl-intenzjoni li tippromwovi l-integrazzjoni tat-Transilvanja fl-Ungerija. Qabel l-1918, l-uniċi skejjel bil-lingwa Rumena tal-belt kienu żewġ skejjel elementari mmexxija mill-knisja, u l-ewwel perjodiku Rumen stampat ma deherx qabel l-1903. Wara l-Kompromess Awstro-Ungariku tal-1867, Klausenburg u t-Transilvanja kollha ġew integrati mill-ġdid fir-Renju tal-Ungerija. Matul dan iż-żmien, Klausenburg kienet fost l-akbar u l-aktar bliet importanti tar-renju u kienet is-sede tal-Kontea ta' Kolozs. Ir-Rumeni etniċi fit-Transilvanja sofrew oppressjoni u persekuzzjoni. L-ilmenti tagħhom instabu espressjoni fil-Memorandum Transilvanjan, petizzjoni mibgħuta fl-1892 mill-mexxejja politiċi tar-Rumeni tat-Transilvanja lill-Imperatur-Re Awstro-Ungariku Franz Joseph. Din talbet drittijiet ugwali mal-Ungeriżi u talbet it-tmiem tal-persekuzzjonijiet u t-tentattivi ta' Magyarizzazzjoni. L-Imperatur bagħat il-memorandum lil [[Budapest]]—il-kapitali [[Ungerija|Ungeriża]]. L-awturi, fosthom Ioan Rațiu u Iuliu Coroianu, ġew arrestati, imħarrek u kkundannati għall-ħabs għal "tradiment għoli" f'Kolozsvár/Cluj f'Mejju 1894. Matul il-proċess, madwar 20,000 persuna li kienu ġew Cluj dimostraw fit-toroq tal-belt b'appoġġ għall-akkużati. Sena wara, ir-Re tahom maħfra fuq il-parir tal-prim ministru Ungeriż tiegħu, Dezső Bánffy. Fl-1897, il-gvern Ungeriż iddeċieda li għandhom jintużaw biss ismijiet ta' postijiet Ungeriżi u pprojbixxa l-użu tal-verżjonijiet Ġermaniżi jew Rumeni tal-isem tal-belt fuq dokumenti uffiċjali tal-gvern. [[Stampa:Neolog_synagogue_Cluj.jpg|daqsminuri|Sinagoga Neologa u skola Lhudija fil-bidu tas-seklu 20]] [[Stampa:Tribunalul_și_Curtea_de_Apel.jpg|daqsminuri|Il-Palazz tal-Ġustizzja]] Fil-ħarifa tal-1918, hekk kif l-Ewwel Gwerra Dinjija kienet waslet biex tintemm, Cluj saret ċentru ta' attività rivoluzzjonarja, immexxija minn [[Amos Frâncu]]. Fit-28 ta' Ottubru 1918, Frâncu għamel appell għall-organizzazzjoni tal-“għaqda tar-Rumeni kollha”. Disgħa u tletin delegat ġew eletti minn Cluj biex jattendu l-proklamazzjoni tal- għaqda tat-Transilvanja mar-Renju tar-Rumanija fl- Assemblea Nazzjonali l-Kbira ta' Alba Iulia fl-1 ta' Diċembru 1918; <ref name="Lazarovici et al-4" /> it-trasferiment tas-sovranità ġie fformalizzat bit- Trattat ta' Trianon f'Ġunju 1920. Is-snin ta' bejn il-gwerer raw lill-awtoritajiet il-ġodda jibdew kampanja ta' “Rumanizzazzjoni”: statwa tal-Lupu Capitolin donata minn Ruma twaqqfet fl-1921; fl-1932 plakka miktuba mill-istoriku Nicolae Iorga tqiegħdet fuq l-istatwa ta' Matthias Corvinus, li tenfasizza l-antenati paterni Rumeni tiegħu; u bdiet il-kostruzzjoni ta' katidral Ortodoss imponenti, f'belt fejn madwar għaxra biss tal-abitanti kienu jappartjenu għall-knisja statali Ortodossa. Dan l-isforz kellu biss riżultati mħallta: sal-1939, l-Ungeriżi kienu għadhom jiddominaw il-ħajja ekonomika lokali u (sa ċertu punt) il-ħajja kulturali: pereżempju, Cluj kellha ħames gazzetti Ungeriżi ta' kuljum u waħda biss bir-Rumen. <ref name="Brubaker et al-3" /> Fl-1940, Cluj, flimkien mal-bqija tat-Transilvanja ta' Fuq, saret parti mill-Ungerija ta' Miklós Horthy permezz tat- Tieni Deċiżjoni ta' Vjenna arbitrata mill-Ġermanja Nażista u l-Italja Faxxista. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Hupchick|isem=Dennis P.|sena=1995|titlu=Conflict and Chaos in Eastern Europe|url=https://archive.org/details/conflictchaosine00hupc/page/91|url-aċċess=registration|post=London|pubblikatur=Palgrave Macmillan|paġna=[https://archive.org/details/conflictchaosine00hupc/page/91 91]|isbn=0-312-12116-4}}</ref> <ref name="Lazarovici et al-11" /> <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Sulzberger|isem=C.L.|data=12 July 1940|titlu=Hungarians' Army Marches into Cluj; Receives a Frenzied Welcome from Magyars in Former Rumanian Territory, but Atmosphere is Tense; Officers of Occupying Troops Charge that 12 Were Slain by Retreating Force|url=https://www.nytimes.com/1940/09/12/archives/hungarians-army-marches-into-cluj-receives-a-frenzied-welcome-from.html|url-status=live|pubblikazzjoni=The New York Times|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180703133925/https://www.nytimes.com/1940/09/12/archives/hungarians-army-marches-into-cluj-receives-a-frenzied-welcome-from.html|arkivju-data=3 July 2018|data-aċċess=2008-03-15}}</ref> Wara li l-Ġermaniżi okkupaw l-Ungerija f'Marzu 1944 u installaw gvern pupazz taħt Döme Sztójay, <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Peter Kenez|data=May 2006|titlu=Hungary from the Nazis to the Soviets – the establishment of the Communist regime in Hungary, 1944–1948|url=http://assets.cambridge.org/052185/766X/excerpt/052185766X_excerpt.htm|url-status=live|pubblikatur=Cambridge University Press|isbn=0-521-85766-X|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100821073742/http://assets.cambridge.org/052185/766X/excerpt/052185766X_excerpt.htm|arkivju-data=21 August 2010|data-aċċess=2008-03-22}}</ref> <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Evans|isem=Richard J.|sena=2001|titlu=Lying About Hitler: History, Holocaust, and the David Irving Trial|url=https://archive.org/details/lyingabouthitler00evan|url-aċċess=registration|post=London|pubblikatur=Basic Books|paġna=[https://archive.org/details/lyingabouthitler00evan/page/95 95]|isbn=0-465-02153-0}}</ref> huma ġiegħlu miżuri antisemitiċi fuq skala kbira fil-belt. Il-kwartieri ġenerali tal- Gestapo lokali kienu jinsabu fil-Lukanda New York. Dak ix-xahar ta' Mejju, l-awtoritajiet bdew ir-rilokazzjoni tal-Lhud lejn il- ghetto ta' Iris. Il-likwidazzjoni tas-16,148 Lhud maqbuda seħħet permezz ta' sitt deportazzjonijiet lejn [[Auschwitz]] f'Mejju-Ġunju 1944. <ref name="Lazarovici et al-11" /> Minkejja li ffaċċjaw sanzjonijiet severi mill-amministrazzjoni Ungeriża, xi Lhud ħarbu tul il-fruntiera lejn ir-Rumanija, bl-għajnuna ta' intellettwali bħal Emil Hațieganu, Raoul Șorban, Aurel Socol u [[Dezső Miskolczy]], kif ukoll diversi bdiewa minn Mănăștur. <ref name="Lazarovici et al-11" /> Fil-11 ta' Ottubru 1944 il-belt inħatfet mit-truppi Rumeni u Sovjetiċi. Ġiet formalment irritornata lir-Renju tar-Rumanija bit-Trattat ta' Pariġi fl-1947. Fl-24 ta' Jannar, is-6 ta' Marzu u l-10 ta' Mejju 1946, l-istudenti Rumeni, li kienu rritornaw lejn Cluj wara r-restawr tat-Tramuntana tat-Transilvanja, qamu kontra t-talbiet ta' awtonomija magħmula mill-Ungeriżi nostalġiċi u l-mod ta' ħajja ġdid impost mis-Sovjetiċi, li rriżulta fi ġlied fit-toroq. Ir-Rivoluzzjoni Ungeriża tal-1956 ipproduċiet eku qawwi fil-belt; kien hemm possibbiltà reali li dimostrazzjonijiet minn studenti li jissimpatizzaw ma' sħabhom min-naħa l-oħra tal-fruntiera setgħu jeskalaw f'rivoluzzjoni. Il-protesti pprovdew lill-awtoritajiet Rumeni pretest biex iħaffu l-proċess ta' "unifikazzjoni" tal-universitajiet lokali Babeș (Rumeni) u Bolyai (Ungeriżi), allegatament ikkontemplati qabel il-ġrajjiet tal-1956. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Kálmán|isem=Aniszi|data=March 1999|titlu=A Bolyai Tudományegyetem utolsó esztendeje: Beszélgetés dr. Sebestyén Kálmánnal|pubblikatur=Hitel, XII, No. 3|paġna=83}}</ref> <ref>{{Ċita ktieb|sena=1990|titlu=A romániai magyar fõiskolai oktatás: Múlt, jelen, jövõ|post=Cluj/Kolozsvár|pubblikatur=Jelenlét Alkotó Társaság|paġna=21}}</ref> L-Ungeriżi baqgħu l-maġġoranza tal-popolazzjoni tal-belt sas-snin sittin. Imbagħad ir-Rumeni bdew jegħlbu lill-Ungeriżi, <ref name="Varga">{{Ċita web|url=http://varga.adatbank.transindex.ro/?pg=3&action=etnik&id=5290|titlu=Erdély etnikai és felekezeti statisztikája (1850–1992)|isem=E. Árpád|awtur=Varga|lingwa=hu|titlu-traduzzjoni=Ethnic and denominational statistics of Transylvania (1850–1992)|data-aċċess=2008-03-16|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220128000722/http://varga.adatbank.transindex.ro/?pg=3&action=etnik&id=5290|arkivju-data=28 January 2022}}</ref> minħabba ż-żieda fil-popolazzjoni bħala riżultat tal-industrijalizzazzjoni sfurzata tal-belt mill-gvern u impjiegi ġodda. Matul il- perjodu Komunista, il-belt irreġistrat żvilupp industrijali għoli, kif ukoll espansjoni sfurzata tal-kostruzzjoni. <ref name="Lazarovici et al-3" /> Fis-16 ta' Ottubru 1974, meta l-belt iċċelebrat 1850 sena minn meta ssemmiet għall-ewwel darba bħala Napoca, il- gvern Komunista biddel l-isem tal-belt billi żied "Napoca". <ref name="National Institute of Statistics">{{Ċita web|url=http://www.clujonline.com/ro/istoric.htm|titlu=Cluj-Napoca. Istoric|pubblikatur=Clujonline.com|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-14|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200219101645/http://www.clujonline.com/ro/istoric.htm|arkivju-data=19 February 2020}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[http://www.clujonline.com/ro/istoric.htm "Cluj-Napoca. Istoric"] (in Romanian). </cite></ref> === Ir-rivoluzzjoni tal-1989 u wara === Matul ir- Rivoluzzjoni Rumena tal-1989, Cluj-Napoca kienet waħda mix-xeni tar-ribelljoni: 26 persuna nqatlu u madwar 170 indarbu. <ref>{{Ċita web|url=http://www.ceausescu.org/ceausescu_texts/revolution/catavencu.htm|titlu=O mură în gura comisiei "Evenimentele din decembrie"|data=30 January 1996|pubblikatur=[[Academia Cațavencu]]|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-21|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210512020046/http://www.ceausescu.org/ceausescu_texts/revolution/catavencu.htm|arkivju-data=12 May 2021}}</ref> Wara tmiem it-tmexxija totalitarja, il-politiku nazzjonalista Gheorghe Funar sar sindku u mexxa għat-12-il sena ta' wara.&nbsp;snin. Il-mandat tiegħu kien immarkat minn nazzjonaliżmu Rumen qawwi u atti ta' provokazzjoni etnika kontra l-minoranza li titkellem bl-Ungeriż. Dan waqqaf l-investiment barrani; <ref name="Financial Times-2008">{{Ċita web|url=http://www.ft.com/cms/s/97363fb4-ea07-11dc-b3c9-0000779fd2ac.html|url-aċċess=subscription|titlu=Cluj: Buzz grips university town|data=6 March 2008|data-aċċess=2008-03-13|url-status=live|arkivju-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/cms/s/97363fb4-ea07-11dc-b3c9-0000779fd2ac.html|arkivju-data=10 December 2022}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore=""><span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[http://www.ft.com/cms/s/97363fb4-ea07-11dc-b3c9-0000779fd2ac.html "Cluj: Buzz grips university town"]</span>. </cite></ref> madankollu, f'Ġunju 2004, Gheorghe Funar tneħħa mill-kariga, u l-belt daħlet f'perjodu ta' tkabbir ekonomiku mgħaġġel. <ref name="Financial Times-2008" /> Mill-2004 sal-2009, is-sindku kien Emil Boc, li fl-istess ħin kien president tal- Partit Liberali Demokratiku. Huwa kompla biex ġie elett bħala prim ministru, u rritorna bħala sindku fl-2012. <ref>{{Ċita aħbar|data=22 December 2008|titlu=Guvernul Boc a fost învestit de Parlament|url=http://www.cotidianul.ro/guvernul_boc_a_fost_investit_de_parlament-68423.html|url-status=dead|pubblikazzjoni=Cotidianul|lingwa=ro|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090111041522/http://www.cotidianul.ro/guvernul_boc_a_fost_investit_de_parlament-68423.html|arkivju-data=11 January 2009|data-aċċess=2009-07-22}}</ref> <ref name="Bianca Preda-2012">{{Ċita aħbar|kunjom=Bianca Preda|data=22 June 2012|titlu=Emil Boc a depus jurământul de primar|url=http://www.adevarul.ro/locale/cluj-napoca/Emil_Boc_a_depus_juramantul_de_primar_0_723527938.html|url-status=live|pubblikazzjoni=Adevărul|lingwa=ro|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120626054139/http://www.adevarul.ro/locale/cluj-napoca/Emil_Boc_a_depus_juramantul_de_primar_0_723527938.html|arkivju-data=26 June 2012|data-aċċess=2012-06-22}}</ref> == Ġeografija == [[Stampa:Cluj-Napoca_by_Sentinel-2,_2020-07-02.jpg|xellug|daqsminuri|Immaġini bis-satellita ta' Cluj-Napoca]] Cluj-Napoca, li tinsab fil-parti ċentrali tat-Transilvanja, għandha erja tal-wiċċ ta' {{Convert|179.5|km2|sqmi}}. Il-belt tinsab fil-konfluwenza tal- Muntanji Apuseni, il-plateau ta' Someș u l-pjanura tat-Transilvanja. <ref>{{Ċita web|url=http://www.cluj.insse.ro/cmscluj/rw/pages/geogr.ro.do|titlu=Geografia județului Cluj|pubblikatur=INSSE – Direcția Regională de Statistică Cluj|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-15|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071129204044/http://www.cluj.insse.ro/cmscluj/rw/pages/geogr.ro.do|arkivju-data=29 November 2007}}</ref> Din tinfirex fuq il-widien ta' Someșul Mic u Nadăș, u, sa ċertu punt fuq il-widien sekondarji tax-xmajjar Popești, Chintău, Borhanci u Popii. <ref name="Cluj-Napoca City Hall">{{Ċita web|url=http://www.primariaclujnapoca.ro/docs/propiecte%20dezbateri/strategie/Anexa%2010%20-%20INFRASTRUCTURA.pdf|titlu=Amenajarea teritoriului, urbanism, infrastructură|pubblikatur=Cluj-Napoca City Hall|lingwa=ro|titlu-traduzzjoni=Spatial planning, urbanism, infrastructure|data-aċċess=2008-03-12|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080408202135/http://www.primariaclujnapoca.ro/docs/propiecte%20dezbateri/strategie/Anexa%2010%20-%20INFRASTRUCTURA.pdf|arkivju-data=2008-04-08}}</ref> Il-parti tan-nofsinhar tal-belt tokkupa t-terrazzin ta' fuq tal-għolja tat-tramuntana tal-Għolja Feleac, u hija mdawra fuq tliet naħat minn għoljiet jew muntanji b'għoli bejn {{Convert|500|m|ft}} u {{Convert|700|m|ft}}. <ref name="Cluj-Napoca City Hall" /> L-għoljiet ta' Someș jinsabu fil-lvant, filwaqt li l-parti tat-tramuntana tal-belt tinkludi ''Dealurile Clujului'' ("l-Għoljiet ta' Cluj"), bil-qċaċet, Lombului ({{Convert|684|m}}), Dealul Melcului ({{Convert|617|m}}), Techintău ({{Convert|633|m}}), Hoia ({{Convert|506|m}}) u Gârbău ({{Convert|570|m}}). <ref name="Lukács-2005" /> Għoljiet oħra jinsabu fid-distretti tal-punent, u l-għoljiet ta' Calvaria u [[Cetățuia, Cluj-Napoca|Cetățuia]] (''Belvedere'') jinsabu qrib iċ-ċentru tal-belt. == Klima == Cluj-Napoca għandha klima kontinentali umda tas-sajf sħun (Köppen: Dfb). Il-klima hija influwenzata mill-prossimità tal-belt mal-Muntanji Apuseni, kif ukoll mill-urbanizzazzjoni. Xi influwenzi tal-Atlantiku tal-Punent huma preżenti matul ix-xitwa u l-ħarifa. It-temperaturi tax-xitwa spiss ikunu taħt iż-0 °C, anke jekk rarament jinżlu taħt it-−10 °C. Bħala medja, il-borra tgħatti l-art għal 65 jum kull xitwa. Fis-sajf, it-temperatura medja hija ta' madwar 20 °C, minkejja l-fatt li t-temperaturi xi kultant jilħqu l-35 °C f'nofs is-sajf fiċ-ċentru tal-belt. Fis-sajf ikun hemm maltempati mhux frekwenti iżda qawwija u spiss vjolenti. Matul ir-rebbiegħa u l-ħarifa, it-temperaturi jvarjaw bejn 0 °C u 22 °C, b'perjodi ta' xita aktar frekwenti iżda aktar ħfief. == Liġi u gvern == Il-gvern tal-belt huwa mmexxi minn sindku. <ref name="Parliament of Romania-2">{{Ċita web|url=http://www.cdep.ro/pls/legis/legis_pck.htp_act_text?idt=27123|titlu=Law no. 215 / 21 April 2001: Legea administrației publice locale|pubblikatur=Parliament of Romania|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-12|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080321151128/http://www.cdep.ro/pls/legis/legis_pck.htp_act_text?idt=27123|arkivju-data=21 March 2008}}</ref> Mill-2012, il-kariga hija okkupata minn Emil Boc, li ġie elett fl-elezzjoni lokali ta' dik is-sena għat-tielet mandat, wara li rriżenja fl-2008 biex isir Prim Ministru. <ref name="Bianca Preda-2012">{{Ċita aħbar|kunjom=Bianca Preda|data=22 June 2012|titlu=Emil Boc a depus jurământul de primar|url=http://www.adevarul.ro/locale/cluj-napoca/Emil_Boc_a_depus_juramantul_de_primar_0_723527938.html|url-status=live|pubblikazzjoni=Adevărul|lingwa=ro|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120626054139/http://www.adevarul.ro/locale/cluj-napoca/Emil_Boc_a_depus_juramantul_de_primar_0_723527938.html|arkivju-data=26 June 2012|data-aċċess=2012-06-22}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFBianca_Preda2012">Bianca Preda (22 June 2012). </cite></ref> Id-deċiżjonijiet huma approvati u diskussi mill-gvern lokali (''consiliu local'') magħmul minn 27 kunsillier eletti. <ref name="Parliament of Romania-2" /> Il-belt hija maqsuma fi 15-il distrett (''cartiere'') imqassma radjalment. Il-muniċipju beħsiebu jiżviluppa fergħat amministrattivi lokali għall-biċċa l-kbira tad-distretti. [[Stampa:CaleaMotilorNr1-3.JPG|nofs|daqsminuri|Il-Muniċipju]]   == Demografija == Il-popolazzjoni tal-belt, fiċ- ċensiment tal-2021, kienet ta' 286,598 abitant, li timmarka tnaqqis miċ-ċifra rreġistrata fiċ-ċensiment tal-2011 (324,576 abitant). Il-popolazzjoni taż- żona metropolitana ta' Cluj-Napoca kienet stmata għal 411,379 (2011).<ref name="CJ Cluj">{{Ċita web|url=http://www.cjcluj.ro/zona-metropolitana-urbana/|titlu=Zona Metropolitana Urbana|pubblikatur=CJ Cluj|lingwa=ro|data-aċċess=25 May 2009|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090531014252/http://www.cjcluj.ro/zona-metropolitana-urbana/|arkivju-data=31 May 2009}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[http://www.cjcluj.ro/zona-metropolitana-urbana/ "Zona Metropolitana Urbana"] (in Romanian). </cite></ref> Kif definit mill-Eurostat, iż-żona urbana funzjonali ta' Cluj-Napoca għandha popolazzjoni ta' 379,733 resident (mill-2015).<ref>{{Ċita web|url=http://ec.europa.eu/eurostat/web/cities/data/database|titlu=Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas|pubblikatur=[[Eurostat]]|data-aċċess=29 October 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150123090649/http://ec.europa.eu/eurostat/web/cities/data/database|arkivju-data=23 January 2015}}</ref> Fl-aħħar nett, il-popolazzjoni taż-żona peri-urbana tgħodd aktar minn 420,000 resident.<ref name="Cluj County Council">{{Ċita web|url=http://www.cjcluj.ro/zona-metropolitana-urbana/|titlu=Zona Metropolitană Urbană și Strategii de Dezvoltare a Zonei Metropolitane Cluj-Napoca|pubblikatur=Cluj County Council|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-12|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071114084040/http://www.cjcluj.ro/zona-metropolitana-urbana/|arkivju-data=14 November 2007}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[http://www.cjcluj.ro/zona-metropolitana-urbana/ "Zona Metropolitană Urbană și Strategii de Dezvoltare a Zonei Metropolitane Cluj-Napoca"] (in Romanian). </cite></ref> Il- gvern metropolitan il-ġdid ta' Cluj-Napoca beda jopera f'Diċembru 2008.<ref name="Ziua de Cluj-2009">{{Ċita web|url=http://www.ziuadecj.ro/action/article?ID=20381|titlu=Asociația Metropolitană e "la cheie". Mai trebuie banii|data=9 January 2009|pubblikatur=Ziua de Cluj|lingwa=ro|data-aċċess=2009-02-11|url-status=dead|arkivju-url=https://archive.today/20121209060817/http://www.ziuadecj.ro/action/article?ID=20381|arkivju-data=9 December 2012}}</ref> Skont id-dejta tal-2007 ipprovduta mis-Servizz tar-Reġistru tal-Popolazzjoni tal-Kontea, il-popolazzjoni totali tal-belt hija għolja daqs 392,276 persuna.<ref name="Foaia Transilvană-2008">{{Ċita web|url=http://www.ftr.ro/wanted-clujeanul-verde-2898.php|titlu=Wanted: clujeanul verde|data=6 March 2008|pubblikatur=Foaia Transilvană|lingwa=ro|data-aċċess=2008-05-12|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080511000054/http://www.ftr.ro/wanted-clujeanul-verde-2898.php|arkivju-data=11 May 2008}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20080511000054/http://www.ftr.ro/wanted-clujeanul-verde-2898.php "Wanted: clujeanul verde"] (in Romanian). </cite></ref> Il-varjazzjoni bejn dan in-numru u d-dejta taċ-ċensiment hija parzjalment spjegata mit-tkabbir reali tal-popolazzjoni residenti f'Cluj-Napoca, kif ukoll minn metodi differenti ta' għadd: “Fir-realtà, aktar nies jgħixu f'Cluj milli dawk li huma rreġistrati uffiċjalment”, qal Traian Rotariu, direttur taċ-Ċentru għall-Istudji tal-Popolazzjoni, lil ''Foaia Transilvană''.<ref name="Foaia Transilvană-2008" /> Barra minn hekk, dan in-numru ma jinkludix il-popolazzjoni f'wiċċ l-ilma—medja ta' aktar minn 20 elf persuna kull sena matul l-2004–2007, skont l-istess sors.<ref name="Foaia Transilvană-2008" /><div style="float:left"> Fl-era moderna, il-popolazzjoni ta' Cluj esperjenzat żewġ fażijiet ta' tkabbir mgħaġġel, l-ewwel waħda fl-aħħar tas-seklu 19, meta l-belt kibret fl-importanza u fid-daqs, u t-tieni matul il- perjodu Komunista, meta tnediet kampanja massiva ta' urbanizzazzjoni u ħafna nies emigraw minn żoni rurali u minn lil hinn mill-Karpazji lejn il-kapitali tal-kontea. Madwar żewġ terzi tat-tkabbir tal-popolazzjoni matul din l-era kien ibbażat fuq influssi netti ta' migrazzjoni ; wara l-1966, id-data tal-projbizzjoni ta' Ceaușescu fuq l-abort u l-kontraċezzjoni, iż-żieda naturali kienet ukoll sinifikanti, u kienet responsabbli għat-terz li fadal. </div>[[Stampa:Biserica_romano-catolica_sf._Mihai.jpg|xellug|daqsminuri|225x225px|Il-Knisja ta' San Mikiel, l-akbar knisja ta' stil Gotiku fil- belt]] Fis-seklu 14, il-biċċa l-kbira tal-abitanti tal-belt u l-elit lokali kienu Sassoni, fil-biċċa l-kbira dixxendenti minn nies li ġew joqogħdu hemm mir-Rejiet tal-Ungerija fit-tnax u t-tlettax-il seklu<ref name="Niessen-2006">{{Ċita web|url=http://muse.jhu.edu/demo/libraries_and_culture/v041/41.3niessen.pdf|titlu=Museums, Nationality, and Public Research Libraries in Nineteenth-Century Transylvania|awtur=James P. Niessen|sena=2006|sit=[[University of Texas Press]]|pubblikatur=[[Project MUSE]]|paġni=304|data-aċċess=2008-05-27|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150904095224/http://muse.jhu.edu/demo/libraries_and_culture/v041/41.3niessen.pdf|arkivju-data=2015-09-04}}</ref> biex jiżviluppaw u jiddefendu l-fruntieri tan-nofsinhar tal-provinċja. <ref name="Niessen-2006" /> Sa nofs is-seklu ta' wara madwar nofs il-popolazzjoni kellha ismijiet Ungeriżi. Fit-Transilvanja kollha kemm hi, ir-Riforma saħħaħ id-diviżjonijiet etniċi: is-Sassoni saru Luterani filwaqt li l-Ungeriżi jew baqgħu Kattoliċi jew saru Kalvinisti jew Unitarjani. F'Kolozsvár, madankollu, il-linji reliġjużi kienu mċajpra. Iżolati kemm ġeografikament miż-żoni ewlenin tal-insedjament Ġermaniż fin-nofsinhar tat-Transilvanja kif ukoll istituzzjonalment minħabba t-trajettorja reliġjuża distintiva tagħhom, ħafna Sassoni eventwalment assimilaw mal-maġġoranza Ungeriża fuq diversi ġenerazzjonijiet. Il-persuni ġodda li ġew joqogħdu fil-belt fil-biċċa l-kbira tkellmu bl-Ungeriż, lingwa li ħafna Sassoni adottaw gradwalment.<ref name="Brubaker et al-2" /> Fis-seklu sbatax, minn aktar minn tletin belt rjali ħielsa, sebgħa biss kellhom maġġoranza Ungeriża, b'Kolozsvár/Klausenburg tkun waħda minnhom; il-bqija kienu fil-biċċa l-kbira ddominati mill-Ġermaniżi.<ref name="Szelényi-2004" /> B'dan il-mod Kolozsvár saret fil-biċċa l-kbira titkellem bl-Ungeriż u baqgħet hekk sa nofs is-seklu 20, għalkemm 4.8% tar-residenti tagħha identifikaw ruħhom bħala Ġermaniżi sa mhux aktar tard mill-1880. == Ekonomija == Il-belt għandha tliet parks industrijali, u l-awtoritajiet lokali qed jikkunsidraw li jibnu r-raba' wieħed sa mill-2008. Il-biċċa l-kbira tas-setturi industrijali jinsabu madwar Cluj. Hemm ħafna kumpaniji li joperaw fl-industrija tal-ikel (Napolact), tal-karozzi, tal-kostruzzjoni tal-ferroviji, tal-industrija kimika, tal-industrija tal-materjali tal-kostruzzjoni, tal-industrija farmaċewtika, tal-produzzjoni tal-enerġija, tat-teknoloġija avvanzata, tat-tessuti, eċċ. Fost il-gruppi ewlenin preżenti f'Cluj hemm Bombardier, Emerson, Ranbaxy. Cluj qed tikkompeti bil-qawwa ma' [[Bukarest]], u qed issir l-aktar ċentru importanti tal-ICT fir-[[Rumanija]]. Hija d-dar ta' madwar 250 kumpanija attiva f'dan il-qasam (inkluża Nokia, li għandha fabbrika u ċentru ta' riċerka), flimkien ma' diversi ċentri ta' riċerka li jibbenefikaw mill-fatt li l-belt hija wkoll ċentru universitarju ewlieni.[[Stampa:Ursus_brewery.jpg|daqsminuri|Il-Birrerija Ursus, fejn tiġi prodotta birra Rumena popolari|nofs]] == Arti u kultura == {{Stampa kbira|Cluj, Iulius - panoramio (1).jpg|800px|Veduta tal-Lag ta' Gheorgheni u tal-Park ta' Iulius.}} [[Stampa:Ansamblul_monumental_Matia_Corvin.JPG|daqsminuri|Statwa ta' Matthias Corvinus quddiem il-Knisja ta' San Mikiel|xellug]] [[Stampa:Cluj-Napoca_Central_Park-statue_01.jpg|daqsminuri|Funtana fil-Park Ċentrali|nofs]] [[Stampa:Teatrul_National_din_Cluj_cu_afise.JPG|daqsminuri|Teatru Nazzjonali Lucian Blaga|nofs]] [[Stampa:Transylvanian_History_Museum_1.JPG|daqsminuri|Il-Mużew Nazzjonali tal-Istorja tat-Transilvanja|xellug]] [[Stampa:Palatul_Banffy,_azi_Muzeul_de_Artă_20180321_121552_07.jpg|daqsminuri|Palazz ta' Bánffy]] [[Stampa:Cluj_Napoca_-_Palatul_Szeki_(2023)_-_img_01.jpg|daqsminuri|Palazz Széki]] [[Stampa:CatedralaSfMihail_(32).JPG|xellug|daqsminuri|Triq Iuliu Maniu : il-kostruzzjoni ta' din it-triq simmetrika saret matul is-seklu 19.]] == Trasport == Cluj-Napoca għandha sistema kumplessa ta' trasport reġjonali, li tipprovdi konnessjonijiet bit-triq, bl-ajru u bil-ferrovija ma' bliet ewlenin fir-Rumanija u fl-Ewropa. Għandha wkoll sistema ta' trasport pubbliku li tikkonsisti minn linji tal-karozzi tal-linja, trolleybus u tram. === Triq === Cluj-Napoca hija nodu importanti fin-[[netwerk tat-toroq Ewropew]], billi tinsab fuq tliet rotot Ewropej differenti (E60, E81 u E576). Fil-livell nazzjonali, Cluj-Napoca tinsab fuq tliet toroq nazzjonali ewlenin differenti: DN1, DN1C u DN1F. L-[[Awtostrada Rumena A3]], magħrufa wkoll bħala l-Awtostrada tat-Transilvanja (''Autostrada Transilvania''), li bħalissa tinsab taħt kostruzzjoni, se tgħaqqad il-belt ma' Bukarest u l-fruntiera tal-punent tar-Rumanija. It-taqsima 2B bejn Câmpia Turzii u Cluj Vest (Gilău) infetħet fl-aħħar tal-2010. L-Istazzjon tal-Kowċis ta' Cluj-Napoca (Autogara) jintuża minn diversi kumpaniji tat-trasport privati biex jipprovdu konnessjonijiet bil-kowċis minn Cluj-Napoca għal numru kbir ta' postijiet minn madwar il-pajjiż kollu. [[Stampa:A3_(Romania).jpg|xellug|daqsminuri|L-awtostrada A3 ħdejn Cluj-Napoca]] === Arja === L-[[Ajruport Internazzjonali ta' Cluj-Napoca]] (CLJ), li jinsab 9 kilometri fil-lvant taċ-ċentru tal-belt, huwa t-tieni l-aktar ajruport traffikuż fir-Rumanija, wara l-OTP ta' [[Bukarest]], li fl-2015 laqa' aktar minn 1.4 miljun passiġġier. Jinsab fuq ir-rotta Ewropea E576 (Cluj-Napoca–Dej), l-ajruport huwa konness maċ-ċentru tal-belt permezz tal-kumpanija tat-trasport pubbliku lokali, CTP, il-karozza tal-linja numru 8 u t-tròli numru 5. L-ajruport iservi diversi destinazzjonijiet internazzjonali diretti madwar l-[[Ewropa]]. Fl-2016, se jiġi inawgurat torri ta' kontroll għoli 42 m fuq is-sit tat-torri l-antik, mibni fis-snin sittin. It-torri ta' kontroll il-ġdid se jkun wieħed mill-aktar moderni fil-pajjiż. === Ferrovija === L-Istazzjon Ferrovjarju ta' Cluj-Napoca, li jinsab madwar 2 kilometri fit-tramuntana taċ-ċentru tal-belt, jinsab fuq il-Linja Prinċipali 300 tal-[[Ferroviji CFR-Rumeni]] ([[Bukarest]] – [[Oradea]] – il-Fruntiera tal-Punent Rumena) u fuq il-Linja 401 (Cluj-Napoca – Dej). Is-CFR jipprovdi konnessjonijiet ferrovjarji diretti mal-bliet ewlenin Rumeni kollha u ma' [[Budapest]]. L-istazzjon ferrovjarju huwa konness tajjeb ħafna mal-partijiet kollha tal-belt permezz tat-trammijiet, it-trolleybuses u l-karozzi tal-linja tal-kumpanija lokali tat-trasport pubbliku, CTP. [[Stampa:Cluj-Napoca,_PESA_82,_2012.06.09_(2).jpg|daqsminuri|Tram PESA Swing fuq Splaiul Independenței]] Il-belt hija servuta wkoll minn żewġ stazzjonijiet ferrovjarji sekondarji oħra, l- ''Istazzjon Żgħir'' (''Gara Mică''), li teknikament huwa parti mill-istazzjon prinċipali u jinsab eżatt ħdejnu, u ''Cluj-Napoca Lvant'' (''Est''). Hemm ukoll stazzjon tal-merkanzija, ''Halta "Clujana"''. === Trasport pubbliku === Is-CTP, il-kumpanija lokali tat-trasport pubbliku, tmexxi netwerk estensiv ta' trasport pubbliku ta' 321 kilometru fil-belt bl-użu ta' 5 linji tat-tramm, 12-il linja tat-trolleybus u 51 rotta tal-karozzi tal-linja. It-trasport fiż-żona metropolitana ta' Cluj-Napoca huwa kopert ukoll minn numru ta' kumpaniji privati tal-karozzi tal-linja, bħal Fany u MV Trans 2007, li jipprovdu konnessjonijiet ma' bliet u rħula ġirien. ==== Trammijiet ==== Il-kumpanija tat-trasport lokali, CTP, tmexxi linja tat-tram li tgħaddi mill-belt. Il-modernizzazzjoni ppjanata se tinvolvi l-installazzjoni ta' linji ferrovjarji ġodda u s-separazzjoni tar-rotta tat-tram mit-traffiku tat-triq. Dan se jġib miegħu numru ta' vantaġġi, inkluż tnaqqis fil-vibrazzjoni u x-xokkijiet, tnaqqis sostanzjali fl-istorbju, stennija ta' użu fit-tul u veloċità ogħla tat-transitu – 60 sa 80 km/siegħa. Ir-rotta se tgħaddi minn bidla kbira fi Triq Horea, bejn il-Kamra tal-Kummerċ u l-istazzjon ċentrali tal-ferrovija, żona pjuttost problematika. Din id-dilemma għandha tissolva jew bir-rilokazzjoni tal-linja ħdejn il-bankina, jew permezz tal-kostruzzjoni ta' mina sospiża. Żona oħra li se tibbenefika minn bidliet fuq skala kbira hija "Splaiul Independenței", fejn il-linji se jinġibdu lura lejn il-Park Ċentrali, sabiex it-triq tkun tista' tospita żewġ korsiji. Fiż-żona ta' Mănăștur, taħt il-pont, il-linji se jitqarrbu, filwaqt li xogħlijiet kbar oħra se jitwettqu fuq iċ-ċirku tat-traffiku fi Triq Primăverii. Minħabba l-iżvilupp taż-żona metropolitana, pjanijiet oħra jinkludu l-ħolqien ta' linja ferrovjarja ħafifa bejn [[Gilău]] u [[Jucu]] li se tuża dawn il-linji modernizzati fil-belt. ==== Metro ==== Fl-aħħar tal-2018, bdew l-istudji għal Metro propost ta' Cluj-Napoca, li komplew fl-2020. Fi Frar 2023, ix-xogħlijiet tad-disinn u l-eżekuzzjoni għal-Linja I tal-metro ngħataw lill-Kumpanija Gülermak – Alstom Transport – Arcada. It-tul totali tal-kuntratt huwa stmat għal 96 xahar. == Edukazzjoni == [[Stampa:BCU_Cluj-Napoca.jpg|daqsminuri|Il-Librerija tal-Università Ċentrali]] [[Stampa:Cluj-Napoca_University_of_Babes-Bolyai.JPG|daqsminuri|Il-bini prinċipali tal-Università Babeș-Bolyai]] L-edukazzjoni għolja għandha tradizzjoni twila f'Cluj-Napoca. L- Università Babeș-Bolyai (UBB) hija l-akbar fil-pajjiż, b'madwar 50,000 student <ref>{{Ċita web|url=http://www.ubbcluj.ro/ro/publice/files/statistica.pdf|titlu=The Babeș-Bolyai University today|pubblikatur=UBB|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080408202135/http://www.ubbcluj.ro/ro/publice/files/statistica.pdf|arkivju-data=8 April 2008}}</ref> li jattendu diversi speċjalizzazzjonijiet bir- Rumen, l-Ungeriż, il-Ġermaniż u l-Ingliż. Isimha jfakkar żewġ figuri importanti tat-Transilvanja, it-tabib Rumen Victor Babeș u l-matematiku Ungeriż János Bolyai. L-università għandha l-għeruq tagħha sa mill-1581, meta fetaħ kulleġġ Ġiżwita fi Cluj, iżda kien fl-1872 li l-imperatur Franz Joseph waqqaf l-Università ta' Cluj, li aktar tard ingħatat l-isem ġdid ta' ''Università Franz Joseph'' (József Ferenc Tudományegyetem). <ref>{{Ċita web|url=http://www.cs.ubbcluj.ro/www/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=72&MMN_position=243:243|titlu=Învățământul universitar în Transilvania|pubblikatur=Babeș-Bolyai University – The Faculty of Mathematics and Computer Science|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-12|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071011094242/http://cs.ubbcluj.ro/www/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=72&MMN_position=243:243|arkivju-data=11 October 2007}}</ref> Matul l-1919, immedjatament wara tmiem l-Ewwel Gwerra Dinjija, l-università ġiet trasferita lejn [[Budapest]], fejn baqgħet sal-1921, u wara ġiet trasferita lejn il-belt Ungeriża ta' Szeged. Fil-qosor, irritornat lejn Cluj fl-ewwel nofs tas-snin 40, meta l-belt reġgħet lura taħt l-amministrazzjoni Ungeriża, iżda reġgħet ġiet rilokata f'Szeged, wara r-riinkorporazzjoni ta' Cluj fit-territorju Rumen. Il-fergħa Rumena kisbet l-isem ''Babeș'' ; università Ungeriża, ''Bolyai'', ġiet stabbilita fl-1945, u t-tnejn ingħaqdu fl-1959. Il-belt tospita wkoll disa' universitajiet oħra, fosthom l- Università Teknika, l- Università tal-Mediċina u l-Farmaċija Iuliu Hațieganu, l- Università tax-Xjenzi Agrikoli u l-Mediċina Veterinarja ta' Cluj-Napoca (USAMV), l- Università tal-Arti u d-Disinn, l- Akkademja tal-Mużika Gheorghe Dima u universitajiet privati u istituti edukattivi oħra. L-ewwel darba li ssemmiet l-edukazzjoni pubblika pprovduta fil-belt tmur lura għall-1409, jiġifieri l-kliem "Caspar notarius et rector scholarum" ("Caspar segretarju u direttur tal-iskejjel"). Fl-istess ħin, skola Kattolika mwaqqfa matul is-seklu 14 kienet tiffunzjona wkoll fil-belt. Illum kważi 150 istituzzjoni edukattiva pre-universitarja joperaw fi Cluj-Napoca, inklużi 62 kindergarten, 30 skola primarja u 45 skola sekondarja. L-attività tagħhom hija sorveljata mill-Bord tal-Kontea għall-Edukazzjoni. Ħafna mill-iskejjel huma mgħallma bir-Rumen; madankollu, hemm xi skejjel bil-lingwa Ungeriża (l-iskejjel sekondarji Báthory István, Apáczai Csere János u Brassai Sámuel), kif ukoll skejjel imħallta—eż., l-iskejjel sekondarji George Coșbuc u Onisifor Ghibu bi klassijiet Rumeni/Ġermaniżi u klassijiet Rumeni/Ungeriżi, rispettivament. L-istatistika turi li 18,208 student kienu rreġistrati fis-sistema tal-iskejjel sekondarji tal-belt matul is-sena skolastika 1993–94, filwaqt li 7,660 oħra attendew waħda mit-18-il skola professjonali. Fl-istess sena, 37,111 student u 9,711 tifel u tifla oħra ġew irreġistrati għall-primarja u l-pre-school, rispettivament. == L-isports == [[Stampa:Stadionul_Dr._Constantin_Rădulescu.jpg|daqsminuri|CFR Cluj vs Sevilla, fir-Rawnd tat-32 tal- [[UEFA Europa League]] 2019–20 fi Frar 2020 fi Stadionul Dr. Constantin Rădulescu]] [[Futbol|Il-futbol]] fil-belt jinkludi erba' klabbs li jilagħbu fil-kampjonati organizzati mill- Federazzjoni Rumena tal-Futbol, fil- Liga 1 —li qabel kienet Divizia A <ref>{{Ċita web|url=http://www.realitatearomaneasca.ro/content.php?c=articole&id_categorie=7&articol_id=6581&article=divizia+a+devine+liga+i|titlu=Divizia A devine Liga I|data=15 May 2006|pubblikatur=Realitatea Românească|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-12|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081212020325/http://www.realitatearomaneasca.ro/content.php?c=articole&id_categorie=7&articol_id=6581&article=divizia+a+devine+liga+i|arkivju-data=12 December 2008}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|data=13 July 2010|titlu=Revine Liga I – Programul primei etape a sezonului 2010–2011|url=http://www.evz.ro/detalii/stiri/revine-liga-i-programul-primei-etape-a-sezonului-2010-2011-900511.html|url-status=live|pubblikazzjoni=Evenimentul Zilei|lingwa=ro|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100716195337/http://www.evz.ro/detalii/stiri/revine-liga-i-programul-primei-etape-a-sezonului-2010-2011-900511.html|arkivju-data=16 July 2010|data-aċċess=2011-03-21}}</ref> —l-ogħla diviżjoni fl-assoċjazzjoni tal-futbol Rumena, liga II u liga III. [[File:Cluj-Napoca_Cluj_Arena_5.jpg|daqsminuri|Cluj Arena, miftuħa fl-2011]] Cluj Arena, il-grawnd tad-dar ta' "U" Cluj, huwa l-akbar grawnd f'Cluj-Napoca (b'kapaċità ta' 30,201), u huwa kklassifikat bħala grawnd tal-UEFA Elite. It-tieni l-akbar grawnd (23,500 siġġu) huwa d-Dr. Constantin Rădulescu Stadium, il-grawnd tad-dar tat-tim tal-futbol CFR Cluj, li jinsab fi Gruia. Dan l-istadju għadda minn rinnovazzjoni maġġuri, b'dawl modern għal-logħob bil-lejl u irrigazzjoni awtomatizzata tal-lawn, u mistenni jgħaddi minn aktar modernizzazzjoni bil-kostruzzjoni ta' siġġijiet ġodda. <ref>{{Ċita web|url=http://www.sport.ro/stiri/24354/Fotbal-Extern/Liga-campionilor/Stadion-de-5-stele-la-Cluj-Ultimele-imagini-cu-arena-CFR-ului.html|titlu=Stadion de 5 stele la Cluj!|data=14 January 2008|pubblikatur=Sport.ro|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080117093224/http://www.sport.ro/stiri/24354/Fotbal-Extern/Liga-campionilor/Stadion-de-5-stele-la-Cluj-Ultimele-imagini-cu-arena-CFR-ului.html|arkivju-data=17 January 2008}}</ref> == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|ISR}} [[Beersheba]] ([[Iżrael]]) ; * {{Flagicon|POR}} [[Braga]] ([[Portugall]]) ; * {{Flagicon|VEN}} [[Caracas]] ([[Veneżwela]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Kolonja]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Columbia]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Dijon]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[East Lansing]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|TUR}} [[Eskişehir]] ([[Turkija]]) ; * {{Flagicon|KAZ}} [[Karaganda]] ([[Każakistan]]) ; * {{Flagicon|ALB}} [[Korçë]] ([[Albanija]]) ; * {{Flagicon|PHI}} [[Makati]] ([[Filippini]]) ; * {{Flagicon|VEN}} [[Municipio Chacao]] ([[Veneżwela]]) ; * {{Flagicon|BEL}} [[Namur]] ([[Belġju]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Nantes]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[NIngbo]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Parma]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|HUN}} [[Pécs]] ([[Ungerija]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Rockford]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|UK}} Rotterdam ([[Renju Unit]]) ; * {{Flagicon|KOR}} [[Suwon]] ([[Korea t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|BRA}} [[São Paulo]] ([[Brażil]]) ; * {{Flagicon|MDA}} [[Ungheni]] ([[Moldova]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Viterbo]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|CRO}} [[Żagreb]] ([[Kroazja]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Zhengzhou]] ([[Ċina]]). [[Stampa:Cluj_Polyvalent_Hall_2.jpg|daqsminuri|BT Arena]] == Referenzi == [[Kategorija:Sorsi CS1 bil-Ġermaniż (de)]] [[Kategorija:Sorsi CS1 bl-Ungeriż (hu)]] [[Kategorija:Sorsi CS1 bir-Rumen (ro)]] [[Kategorija:Artikoli b'koordinati minn Wikidata]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] avxtwiaae2kph5cz5vq810olsz1jc53 0 34458 330690 330209 2026-06-24T03:31:31Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: il-fajl Remenda_Grech.jpg ġie mħassar minn fuq [[Wikimedia Commons|Commons]] minn [[c:User:Krd|Krd]] minħabba: No ticket permission since 24 May 2026 330690 wikitext text/x-wiki '''Remenda Grech''' hija ħaddiema soċjali, medjatur tal-familja u kandidata politika Maltija. Għandha aktar minn 20 sena esperjenza fil-qasam soċjali, fejn ħadmet ma’ tfal, familji u persuni vulnerabbli. Grech ħadmet ukoll fil-qasam tal-policy making, partikolarment fil-protezzjoni tat-tfal u l-appoġġ lill-familji. Hija serviet bħala direttur tal-Alternative Care fi ħdan il-Foundation for Social Welfare Services.<ref>{{Cite web |title=520 children growing up outside biological families |url=https://www.independent.com.mt/articles/2025-04-20/local-news/520-children-growing-up-outside-biological-families-Director-for-Alternative-Care-Remenda-Grech-6736269490 |website=The Malta Independent |date=20 April 2025 }}</ref> F’intervista ma’ MaltaToday, Grech tkellmet dwar il-ħarsien tat-tfal u s-sistema tal-foster care f’Malta.<ref>{{Cite web |title=WATCH | Remenda Grech: 'A day in the life of a child is a long time to wait' |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/140471/watch__remenda_grech_a_day_in_the_life_of_a_child_is_a_long_time_to_wait |website=MaltaToday |date=22 March 2026 }}</ref> Fl-2026 ġiet intervistata wkoll bħala kandidata politika minn MaltaToday.<ref>{{Cite web |title=WATCH | Meet Your Candidate - Remenda Grech |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/election-2026/141762/watch__meet_your_candidate__remenda_grech_ |website=MaltaToday |date=13 May 2026 }}</ref> == Referenzi == <references /> [[Category:Ħaddiema soċjali Maltin]] [[Category:Politiċi Maltin]] [[Category:Nies ħajjin]] b1xf1al1aq9u7yedi6g1cva1dwkuhbh 0 34491 330683 330677 2026-06-23T14:07:40Z Trigcly 17859 /* Industrija */ 330683 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Petroleum sample.jpg|daqsminuri|Kampjun taż-żejt.]] Iż-'''żejt''', magħruf ukoll bħala '''żejt grezz''', '''żejt mhux maħdum''' jew '''petroleum''' (mhux "pitrolju" li huwa kerosin jew żejt tal-paraffina), huwa riżorsa naturali b'dehra ta' taħlita [[kimika]] likwida [[Iswed|sewda]] fl-[[isfar]] li tinstab fil-formazzjonijiet [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]], u jikkonsisti primarjament minn idrokarburi.<ref>{{Ċita web|url=https://www.eia.gov/KIDS/energy.cfm?page=oil_home-basics-k.cfm|titlu=EIA Energy Kids - Oil (petroleum)|sit=www.eia.gov|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> It-terminu ''petroleum'' jirreferi kemm għaż-żejt grezz mhux ipproċessat li jokkorri b'mod naturali, kif ukoll għall-prodotti tal-petroleum li jikkonsistu minn żejt grezz raffinat. Il-petroleum huwa fjuwil fossili li fforma tul miljuni ta' snin mid-diżintegrazzjoni anaerobika ta' materjali organiċi minn organiżmi [[Preistorja|preistoriċi]] mirdumin, b'mod partikolari l-plankton u l-algi. Huwa stmat li 70 % tad-depożiti taż-żejt tad-[[Id-Dinja|dinja]] ffurmaw matul il-perjodu Mesożojku, 20 % ffurmaw fil-perjodu Ċenożojku, u 10 % biss iffurmaw fil-perjodu Paleożojku.<ref>{{Ċita web|url=https://energyeducation.ca/encyclopedia/Oil_formation|titlu=Oil formation - Energy Education|sit=energyeducation.ca|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> Ir-riżervi konvenzjonali tal-petroleum jiġu rkuprati primarjament bit-tħaffir, li jsir wara studju tal-ġeoloġija strutturali rilevanti, analiżi tal-baċir sedimentarju, u karatterizzazzjoni tar-riżerva tal-petroleum. Hemm ukoll riżervi mhux konvenzjonali bħar-ramel taż-żejt u l-iskist keroġenuż li jiġu rkuprati bl-użu ta' metodi bħall-fratturazzjoni. [[Stampa:Oil well.jpg|daqsminuri|Bir taż-żejt.]] Ladarba jiġi estratt, iż-żejt jiġi raffinat u sseparat, l-iktar faċilment permezz tad-distillazzjoni, f'bosta prodotti għall-użu dirett jew għall-użu fil-manifattura. Il-prodotti tal-petroleum jinkludu l-fjuwils bħall-petrol, id-diżil, il-kerosin u l-fjuwil tal-ġettijiet; il-bitum, ix-xama' tal-paraffina u l-lubrikanti; ir-reaġenti li jintużaw għall-produzzjoni tal-plastik; is-solventi, it-tessuti, ir-refriġeranti, iż-żebgħa, il-lastku sintentiku, il-fertilizzanti, il-pestiċidi, il-farmaċewtiċi, u eluf ta' sustanzi petrokimiċi oħra. Il-petroleum jintuża għall-manifattura ta' varjetà wiesgħa ta' materjali essenzjali għall-ħajja moderna,<ref>{{Ċita web|url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm|titlu=The Hindu : Opinion / News Analysis : Libyan tremors threaten to rattle the oil world|sit=www.hindu.com|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> u huwa stmat li d-dinja tikkonsma madwar 100 miljun barmil (16-il miljun [[metru]] kubu) kuljum. Il-produzzjoni tal-petroleum kellha rwol ewlieni fl-industrijalizzazzjoni u fl-iżvilupp ekonomiku, speċjalment wara t-Tieni Rivoluzzjoni Industrijali. Xi pajjiżi għonja bir-riżervi taż-żejt kisbu influwenza ekonomika u internazzjonali sinifikanti matul l-aħħar nofs tas-seklu 20 minħabba l-kontroll tagħhom tal-produzzjoni u tal-kummerċ taż-żejt. [[Stampa:Photo lg kuwait.jpg|daqsminuri|Raffinerija taż-żejt fil-[[Kuwajt]].]] Il-petroleum huwa riżorsa naturali mhux rinnovabbli, u l-isfruttament tiegħu jagħmel ħsara lill-[[Ambjent (bijoloġija)|ambjent]] naturali, lis-sistema klimatika u lis-saħħa tal-[[bniedem]]. L-estrazzjoni, ir-raffinar u l-ħruq tal-fjuwils tal-petroleum ipattu negattivament għall-bjar tal-karbonju billi jirrilaxxaw kwantitajiet kbar ta' gassijiet tal-effett ta' serra lura fl-[[atmosfera]] tad-Dinja, u b'hekk il-petroleum huwa wieħed mill-kontributuri ewlenin tat-[[tibdil fil-klima]] antropoġeniku. Effetti ambjentali negattivi oħra, kważi fl-istadji kollha tal-użu, jinkludu r-rilaxx dirett — bħall-irqajja' jew it-tnixxijiet taż-żejt — u t-tniġġis sekondarju tas-sorsi tal-arja u tal-ilma. Storikament, il-prossimità għad-depożiti tal-petroleum, u l-aċċess u l-ipprezzar sussegwenti taż-żejt, qanqlu l-kunflitti domestiċi u ġeopolitiċi, il-gwerer taż-żejt issanzjonati mill-istat, it-tensjonijiet diplomatiċi u kummerċjali, id-diżgwidi marbuta mal-politika dwar l-enerġija u kunflitti oħra b'rabta mar-riżorsi. Filwaqt li huwa stmat li l-produzzjoni se tilħaq il-produzzjoni massima taż-żejt qabel l-2035, l-enfasi ekonomika globali fuq il-mitigazzjoni tat-tibdil fil-klima fit-tranżizzjoni lejn sorsi tal-enerġija rinnovabbli u ż-żieda fl-elettrifikazzjoni se tnaqqas ferm id-dipendenza fuq il-petroleum. == [[Etimoloġija]] == Il-[[kelma]] ''petroleum'' ġejja mil-[[Lingwa Latina|Latin]] [[Medjuevu|Medjevali]] ''petroleum'' (li litteralment tfisser "żejt tal-blat"), li oriġinat mil-Latin: ''petra'' li tfisser "blat" (mill-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ''pétra'' πέτρα) u ''oleum'' li tfisser "żejt" (mill-Grieg: ''élaion'' ἔλαιον).<ref>{{Ċita web|url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=petroleum|titlu=The American Heritage Dictionary entry: petroleum|kunjom=Publishers|isem=HarperCollins|sit=www.ahdictionary.com|data-aċċess=2026-06-16}}</ref><ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=petroleum|url=http://www.thefreedictionary.com/petroleum|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> L-oriġini tat-terminu tirriżulta mill-monasteri fin-Nofsinhar tal-[[Italja]] fejn kien jintuża sal-aħħar tal-ewwel millenju bħala alternattiva għall-eqdem terminu, "nafta".<ref>van Dijk, J.P. (2022); Unravelling the Maze of Scientific Writing Through the eras: On the Origins of the Terms Hydrocarbon, Petroleum, Natural Gas, and Methane. Amazon Publishers, 166 pp. PaperBack Edition B0BKRZRKHW. ISBN 979-8-3539-8917-2.</ref> Wara dak il-perjodu, it-terminu ntuża f'bosta manuskritti u kotba, bħat-trattat ''De Natura Fossilium'', ippubblikat fl-1546 mill-mineraloġista [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Georg Bauer]]. Wara l-wasla tal-industrija taż-żejt matul it-tieni nofs tas-seklu 19, it-terminu sar magħruf sew għall-forma likwida tal-idrokarburi.<ref>Bauer, Georg (1955) [1546]. ''De Natura Fossilium''. Translated by Bandy, Mark Chance; Bandy, Jean A. Mineola, NY: Dover.</ref> == [[Storja]] == === Storja bikrija === Iż-żejt, f'xi forma jew oħra, ilu jintuża minn żmien il-qedem. Iktar minn 4,300 sena ilu, il-bitum issemma meta użawh is-[[Sumeri]] għall-produzzjoni tad-dgħajjes. Tavla tal-leġġenda tat-twelid ta' Sargon ta' Akkad issemmi qoffa li ngħalqet bit-tiben u bil-bitum. Iktar minn 4,000 sena ilu, skont [[Erodotu]] u Diodorus Siculus, l-asfalt (bitum) intuża fil-kostruzzjoni tal-ħitan u tat-torrijiet tal-[[Babilonja]]; kien hemm fosos taż-żejt qrib Ardericca u l-Babilonja u fawwara taż-żift f'Zakynthos. Fil-Babilonja, il-petroleum kien jintuża fil-kostruzzjoni tat-toroq, fit-tqalfit tal-bastimenti u fil-[[mediċina]]. L-użu tal-petroleum fiċ-[[Ċina]] tal-qedem imur lura iktar minn 2,000 sena. L-''I Ching'', waħda mill-iżjed kitbiet Ċiniżi bikrin, tikkwota li ż-żejt grezz, mhux raffinat, ġie skopert, estratt u ntuża fiċ-Ċina għall-ewwel darba fis-seklu 1 [[Ante Christum natum|Q.K]]. Barra minn hekk, iċ-Ċiniżi kienu l-ewwel li rreġistraw l-użu tal-petroleum bħala fjuwil saħansitra fis-seklu 4 Q.K. Sat-347 [[WK|W.K]]., iż-żejt ġie prodott mill-bjar imħaffrin bil-bambù fiċ-Ċina. Fis-seklu 7, il-petroleum kien fost l-ingredjenti essenzjali għall-hekk imsejjaħ nar tal-[[Greċja]], jiġifieri arma ppuntata mqabbda bin-nar li kienet tintuża mill-Griegi [[Biżantini]] kontra l-bastimenti [[Għarab]] li kienu qed jattakkaw [[Kostantinopli]]. Iż-żejt grezz ġie distillat minn spiżjara [[Persjani]], b'deskrizzjonijiet ċari mogħtija f'manwali bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] bħal dawk ta' [[Abu Bakr al-Razi]]. Fis-seklu 9, is-siti tat-tħaffir għaż-żejt ġew sfruttati fl-inħawi madwar [[Baku]] moderna, l-[[Ażerbajġan]]. Dawn is-siti ġew deskritti minn Abu Bakr al-Razi fis-seklu 10 u minn [[Marco Polo]] fis-seklu 13, li jiddeskrivi l-output ta' dawk il-bjar bħala mijiet ta' tagħbijiet tal-bastimenti. L-ispiżjara Għarab u Persjani wettqu d-distillazzjoni taż-żejt grezz biex jipproduċu prodotti li jieħdu n-nar għal skopijiet militari. Permezz ta' [[Spanja]] [[Iżlam|Iżlamika]], id-distillazzjoni saret disponibbli fil-Punent tal-[[Ewropa]] sas-seklu 12. Sas-seklu 13 saret preżenti fir-[[Rumanija]] wkoll u ġiet irreġistrata bħala păcură. Fosos sofistikati taż-żejt, fondi bejn 4.5 sa 6 metri (15 sa 20 pied), tħaffru mill-poplu Seneka u Iroquois oħra fil-Punent ta' Pennsylvania diġà fl-1415–1450. Il-Ġeneral [[Franza|Franċiż]] [[Louis-Joseph de Montcalm]] iltaqa' mal-poplu Seneka bl-użu tal-petroleum għan-nar ċerimonjali u bħala ingwent ta' fejqan matul żjara fil-Forti ta' Duquesne fl-1750. Esploraturi [[Renju Unit|Brittaniċi]] bikrin lejn il-[[Burma|Myanmar]] iddokumentaw industrija tal-estrazzjoni taż-żejt fl-aqwa tagħha bbażata f'Yenangyaung, li fl-1795 kellha mijiet ta' bjar imħaffrin bl-idejn. Merkwiller-Pechelbronn jingħad li huwa l-ewwel sit Ewropew fejn saret l-ewwel esplorazzjoni għaż-żejt u fejn sar l-ewwel użu taż-żejt. Erdpechquelle, fawwara li għadha attiva fejn il-petroleum jitfaċċa mħallat mal-ilma, ilha tintuża mill-1498, b'mod partikolari għal skopijiet mediċi. === Seklu 19 === F'nofs is-seklu 19, il-bjar taż-żejt żviluppaw malajr f'diversi partijiet tad-dinja, għalkemm liema bir taż-żejt ġie l-ewwel jiddependi fuq il-kriterji. Fl-1846, grupp ta' inġiniera Imperjali [[Russja|Russi]] mmexxija mill-Maġġur Alexeyev tal-Korp tal-Inġiniera tal-Estrazzjoni ta' Bakinskii b'kumbinazzjoni sabu ż-żejt huma u jħaffru bl-idejn b'rigg primittiv tal-perkussjoni f'Bibi-Heybat, qrib Baku (issa l-Ażerbajġan), għalkemm ma kinux qed ifittxu speċifikament għaż-żejt. Fl-1853, [[Ignacy Łukasiewicz]], li skopra kif issir id-distillazzjoni tal-kerosin miż-żejt grezz fix-xquq tal-blat u vvinta l-lampa moderna tal-kerosin, ħaffer b'idejh l-ewwel bir intenzjonali għall-estrazzjoni kummerċjali taż-żejt f'Bóbrka, il-[[Polonja]], għall-provvista tal-fjuwil għat-tidwil (għadu operattiv). Fl-1857 tħaffer bir ieħor bl-idejn u nbniet raffinerija oħra qrib Ploiești, ir-Rumanija. Ir-Rumanija (dak iż-żmien vassall tal-[[Imperu Ottoman]]) kienet l-ewwel pajjiż fid-dinja li kellu l-output annwali taż-żejt grezz irreġistrat uffiċjalment fl-istatistika internazzjonali – 275 tunnellata għall-1857. Fl-1858, [[Georg Christian Konrad Hunäus]] sab ammont sinifikanti ta' petroleum hu u jħaffer għal-linjite f'Wietze, il-Ġermanja. Il-belt ta' Wietze iktar 'il quddiem ipprovdiet madwar 80 % tal-konsum Ġermaniż fl-Era ta' Wilhelm. Il-produzzjoni waqfet fl-1963, iżda l-belt ta' Wietze ospitat [[mużew]] tal-petroleum mill-1970. Ir-ramel taż-żejt ilhom jiġu estratti mis-seklu 18. Fil-belt ta' Wietze, l-asfalt jew il-bitum naturali ilu jiġi esplorat mis-seklu 18. Kemm f'Pechelbronn kif ukoll f'Wietze, l-industrija tal-faħam iddominat it-teknoloġiji tal-petroleum. L-ispiżjar [[James Young]] fl-1847 innota tnixxija tal-petroleum naturali fil-minjiera tal-faħam f'Riddings, Derbyshire, li minnha huwa wettaq id-distillazzjoni ta' żejt irqiq ħafif adattat għall-użu bħala żejt tal-lampi, u fl-istess ħin kiseb żejt iktar viskuż adattat għal-lubrikazzjoni tal-makkinarju. Fl-1848, Young stabbilixxa negozju żgħir tar-raffinar taż-żejt grezz. Eventwalment Young irnexxielu (permezz tad-distillazzjoni tal-faħam tal-kannol bi sħana baxxa) joħloq fluwidu simili għall-petroleum, li meta jiġi ttrattat bl-istess mod bħaż-żejt mix-xquq jagħti prodotti simili. Young sab li permezz tad-distillazzjoni bil-mod huwa seta' jikseb diversi likwidi utli minnu, u wieħed minnu semmih bħala "żejt tal-paraffina" peress li f'temperaturi baxxi kien jagħqad f'sustanza simili għax-xama' tal-paraffina. Il-produzzjoni ta' dawn iż-żjut u tax-xama' solida tal-paraffina mill-faħam kienu soġġetti għal privattiva min-naħa tiegħu tas-17 ta' Ottubru 1850. Fl-1850, Young & Meldrum u [[Edward William Binney]] daħlu fi sħubija bit-titlu ta' E.W. Binney & Co. f'Bathgate f'West Lothian u E. Meldrum & Co. fi [[Glasgow]]; ix-xogħlijiet tagħhom f'Bathgate tlestew fl-1851 u saru l-ewwel impjanti kummerċjali reali taż-żejt fid-dinja bl-ewwel raffinerija moderna taż-żejt. Id-domanda għall-petroleum bħala fjuwil għat-tidwil fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] u madwar id-dinja kibret malajr. L-ewwel bir taż-żejt fl-Amerki tħaffer fl-1859 minn [[Edwin Drake]] f'dak li issa jissejjaħ bħala l-Bir ta' Drake fil-muniċipalità ta' Cherrytree, Pennsylvania. Hemm ukoll kumpanija assoċjata miegħu, u minnha nibtet espansjoni kbira u rapida tal-industrija taż-żejt globali. Fl-istess sena tfaċċaw il-bjar bit-tħaffir mekkaniku f'West Virginia. L-ewwel bir kummerċjali taż-żejt fil-[[Kanada]] sar operattiv fl-1858 f'Oil Springs, [[Ontario]]. In-negozjant [[James Miller Williams]] ħaffer diversi bjar bejn l-1855 u l-1858 qabel ma skopra riżerva rikka taż-żejt 4 metri taħt l-art. Williams wettaq l-estrazzjoni ta' 1.5 miljun litru ta' żejt grezz sal-1860, u wettaq ir-raffinar tal-biċċa l-kbira minnu f'żejt tal-kerosin. Il-bir ta' Williams sar kummerċjalment vijabbli sena qabel l-operat ta' Pennsylvania ta' Drake u jista' jitqies bħala l-ewwel bir kummerċjali taż-żejt fl-Amerka ta' Fuq. L-iskoperta f'Oil Springs skattat espansjoni taż-żejt li wasslet biex mijiet ta' spekulaturi u ħaddiema jiġu fl-inħawi. L-avvanzi fit-tħaffir baqgħu għaddejjin fl-1862 meta ħaddiem lokali tat-tħaffir, Shaw, laħaq fond ta' 62 metru bl-użu ta' metodu tat-tħaffir b'armlu f'fawwara. Fis-16 ta' Jannar 1862, wara splużjoni tal-gass naturali, ġie prodott l-ewwel bir taż-żejt bi fluss naturali fil-Kanada, li spara ż-żejt fl-arja b'rata rreġistrata ta' 480 metru kubu (3,000 bbl) kuljum. Sal-aħħar tas-seklu 19, l-Imperu Russu, b'mod partikolari l-kumpanija Branobel fl-Ażerbajġan, ħadet ir-riedni f'idejha fil-produzzjoni. === Seklu 20 === Fis-snin 30 tas-seklu 20, [[Alfred Treibs]] iddetermina l-oriġini bijoloġika tal-petroleum, li qabel kienet kontroversjali. L-aċċess għaż-żejt kien fattur ewlieni f'diversi kunflitti militari tas-seklu 20, inkluż [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], li matulha l-faċilitajiet taż-żejt kienu assi strateġiku importanti u kienu jiġu bbumbardjati b'mod estensiv. L-invażjoni Ġermaniża tal-[[Unjoni Sovjetika]] kienet tinkludi l-għan li jinħatfu s-siti tal-produzzjoni taż-żejt ta' Baku, peress li dawn kienu jipprovdu l-provvista taż-żejt tant meħtieġa għall-militar Ġermaniż li kien qed ibati minħabba l-imblokkar tar-riżorsi. L-esplorazzjoni għaż-żejt fl-Amerka ta' Fuq matul il-bidu tas-seklu 20 wasslet biex l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] jsiru l-produttur ewlieni sa nofs is-seklu. Il-produzzjoni tal-petroleum fl-Istati Uniti laħqet il-qofol tagħha matul is-snin 60 tas-seklu 20, għalkemm l-[[Arabja Sawdija]] u l-Unjoni Sovjetika qabżu lill-Istati Uniti bħala output totali. Matul il-kriżi taż-żejt tal-1973, l-Arabja Sawdija u nazzjonijiet [[Għarab]] oħra imponew embargo fuq iż-żejt kontra l-Istati Uniti, ir-[[Renju Unit]], il-[[Ġappun]] u nazzjonijiet oħra tal-Punent li appoġġaw lil [[Iżrael]] fil-Gwerra tal-Yom Kippur. Din il-kriżi ġiet segwita mill-kriżi taż-żejt tal-1979, li ġiet ikkawżata minn tnaqqis fil-produzzjoni taż-żejt fid-dawl tar-Rivoluzzjoni Iranjana u wasslet biex il-prezzijiet taż-żejt jogħlew b'iktar mid-doppju. Iż-żewġ xokkijiet fil-prezzijiet taż-żejt kellhom effetti fi żmien qasir u fit-tul fuq il-politika globali u fuq l-ekonomija globali. Dawn wasslu għal tnaqqis sostanzjali fid-domanda bħala riżultat tas-sostituzzjoni ma' fjuwils oħra, speċjalment il-faħam u l-enerġija nukleari, u għal titjib fl-effiċjenza fl-użu tal-enerġija, iffaċilitat mill-politiki tal-gvernijiet. Il-prezzijiet għoljin taż-żejt qanqlu wkoll investiment fil-produzzjoni taż-żejt mill-pajjiżi mhux tal-[[OPEC]], inkluż il-Bajja ta' Prudhoe fl-[[Alaska]], is-siti lil hinn mill-kosta fil-[[Baħar tat-Tramuntana]] tar-Renju Unit u tan-[[Norveġja]], is-sit lil hinn mill-kosta ta' Cantarell tal-[[Messiku]] u r-ramel taż-żejt fil-[[Kanada]]. === Seklu 21 === Madwar 90 fil-mija tal-ħtiġijiet tal-fjuwil tal-vetturi jiġu ssodisfati miż-żejt. Il-petroleum jirrappreżenta sa 40 fil-mija tal-konsum totali tal-enerġija fl-Istati Uniti, iżda huwa responsabbli għal 1 fil-mija biss tal-ġenerazzjoni tal-elettriku. Il-valur tal-petroleum bħala sors portabbli u dens tal-enerġija li jintuża għall-maġġoranza l-kbira tal-vetturi u bħala l-bażi ta' bosta sustanzi kimiċi industrijali jagħmluh wieħed mill-iżjed prodotti bażiċi importanti tad-dinja. L-iktar tliet pajjiżi li jipproduċu ż-żejt sal-2018 huma l-Istati Uniti, ir-Russja u l-Arabja Sawdija. Fl-2018, parzjalment minħabba l-iżviluppi fil-fratturazzjoni idrawlika u fit-tħaffir orizzontali, l-Istati Uniti saru l-ikbar produttur tad-dinja. Madwar 80 fil-mija tar-riżervi aċċessibbli fid-dinja jinsabu fil-Lvant Nofsani, bi 62.5 fil-mija ġejjin minn ħames pajjiżi Għarab: l-Arabja Sawdija, l-[[Emirati Għarab Magħquda]], l-[[Iraq]], il-[[Qatar]] u l-[[Kuwajt]]. Parti kbira miż-żejt totali fid-dinja teżisti bħala sorsi mhux konvenzjonali, bħall-bitum fir-ramel taż-żejt f'Athabasca u ż-żejt kombustibbli fil-Medda ta' Orinoco. Filwaqt li volumi sinifikanti taż-żejt jiġu estratti mir-ramel taż-żejt, b'mod partikolari fil-Kanada, għad fadal ostakli loġistiċi u tekniċi, peress li l-estrazzjoni taż-żejt tirrikjedi ammonti kbar ta' sħana u ta' ilma, u b'hekk il-kontenut nett tal-enerġija huwa pjuttost baxx meta mqabbel maż-żejt grezz konvenzjonali. Għaldaqstant, mhux mistenni li r-ramel taż-żejt tal-Kanada jipprovdi iktar minn ftit miljuni ta' bramel kuljum fil-futur. Bosta kunflitti ġeopolitiċi moderni huma dovuti għall-petroleum. == Kompożizzjoni == Il-petroleum jikkonsisti minn varjetà ta' komponenti likwidi, gassużi u solidi. L-idrokarburi iktar ħfief huma l-gassijiet: metan, etan, propan u butan. Apparti minn hekk il-biċċa l-kbira tal-likwidi u tas-solidi huma komposti kimiċi itqal, spiss idrokarburi (C u H biss). Il-proporzjon ta' idrokarburi ħfief f'taħlita tal-petroleum ivarja minn sit tal-estrazzjoni taż-żejt għal ieħor. Bir taż-żejt jipproduċi l-iktar żejt grezz. Peress li l-pressjoni tkun iktar baxxa fil-wiċċ milli taħt l-art, ftit mill-gass joħroġ mis-soluzzjoni u jiġi rkuprat (jew jinħaraq) bħala gass assoċjat jew gas tas-soluzzjoni. Bir tal-gass jipproduċi l-iktar gass naturali. Madankollu, minħabba li t-temperatura taħt l-art tkun ogħla fil-wiċċ, il-gass jaf ikun fih idrokarburi tqal bħall-pentan, l-eżan u l-eptan ("kondensat tal-gass naturali", spiss magħruf fil-qosor bħala kondensat). Il-kondensat huwa simili għall-petrol bħala dehra u bħala kompożizzjoni huwa simili għal xi żjut grezzi ħfief u volatili. L-idrokarburi fiż-żejt grezz fil-biċċa l-kbira huma alkani, ċikloalkani u diversi idrokarburi aromatiċi, filwaqt li komposti organiċi oħra fihom in-[[nitroġenu]], l-[[ossiġenu]] u l-kubrit, kif ukoll traċċi ta' metalli bħall-[[ħadid]], in-nikil, ir-ram u l-vanadju. Bosta riżervi taż-żejt fihom batterji [[Ħajja|ħajjin]]. Il-kompożizzjoni molekolari taż-żejt grezz tvarja ferm minn formazzjoni għal oħra, iżda l-proporzjon ta' [[Element kimiku|elementi kimiċi]] jvarja bi ftit kif ġej: {| class="wikitable" |+Kompożizzjoni skont il-piż !Element !Medda perċentwali |- |[[Karbonju]] |83 sa 85 % |- |[[Idroġenu]] |10 sa 14 % |- |Nitroġenu |0.1 sa 2 % |- |Ossiġenu |0.05 sa 1.5 % |- |Kubrit |0.05 sa 6.0 % |- |Metalli |< 0.1 % |} Fiż-żejt grezz hemm erba' tipi differenti ta' idrokarburi. Il-perċentwal relattiv ta' kull wieħed ivarja u jiddetermina l-proprjetajiet ta' kull żejt. {| class="wikitable" |+Kompożizzjoni skont il-piż !Idrokarburi !Medja !Medda |- |Alkani (paraffini) |30 % |15 sa 60 % |- |Nafteni |49 % |30 sa 60 % |- |Aromatiċi |15 % |3 sa 30 % |- |Asfaltiċi |6 % |remainder |} L-alkani mill-pentan (C₅H₁₂) sal-oktan (C₈H₁₈) jiġu raffinati f'petrol, dawk min-nonan (C₉H₂₀) jiġu raffinati f'eżadekan (C₁₆H₃₄) fi fjuwil tad-diżil, f'kerosin u fi fjuwil tal-ġettijiet. L-alkani b'iktar minn 16-il [[atomu]] tal-karbonju jistgħu jiġu raffinati f'żejt tal-fjuwil u f'żejt tal-lubrikazzjoni. Fin-naħa l-iktar tqila tal-medda, ix-xama' tal-paraffina hija alkan b'madwar 25 atomu tal-karbonju, filwaqt li l-asfalt fih 35 jew iktar, għalkemm normalment dawn jixxaqqu f'raffineriji moderni fi prodotti iktar ta' valur. L-eħfef naħa tal-medda, l-hekk imsejħa gassijiet tal-petroleum, jiġu soġġetti għal diversità ta' pproċessar li jiddependi skont il-kostijiet. Dawn il-gassijiet jinħarqu, jinbiegħu bħala gass tal-petroleum likwifikat jew jintużaw biex iqabbdu l-berners stess tar-raffineriji. Matul ix-xitwa, il-butan (C₄H₁₀) jitħallat mal-petrol b'rati għoljin peress li l-ħafna fwar li jipproduċi jgħin il-vetturi jistartjaw meta jkollhom magna li tkun għadha bierda. L-idrokarburi aromatiċi huma idrokarburi mhux saturati b'anella waħda jew iktar tal-benżen. Għandhom it-tendenza li jinħarqu bi fjamma mimlija nugrufun, u bosta jkollhom aroma ħelwa. Uħud huma karċinoġeniċi. Dawn il-komponenti differenti jiġu sseparati permezz tad-distillazzjoni frazzjonarja f'raffinerija taż-żejt biex jiġu prodotti l-petrol, il-fjuwil tal-ġettijiet, il-kerosin u frazzjonijiet oħra tal-idrokarburi. Il-komponenti f'kampjun taż-żejt jistgħu jiġu ddeterminati permezz tal-kromatografija tal-gassijiet u tal-ispettrometrija tal-massa. Minħabba l-għadd kbir ta' idrokarburi koelwiti fi ħdan iż-żejt, ħafna minnhom ma jistgħux jiġu indirizzati bil-kromatografija tradizzjonali tal-gassijiet. Din it-taħlita kumplessa tal-idrokarburi hija apparenti b'mod partikolari meta jiġu analizzati ż-żjut affettwati mill-elementi u l-estratti mit-tessuti tal-organiżmi esposti għaż-żejt. Iż-żejt grezz ivarja ferm fid-dehra skont il-kompożizzjoni tiegħu. Normalment ikun [[iswed]] jew [[Kannella (kulur)|kannella]] skur (għalkemm jaf ikun fl-[[isfar]], fl-[[aħmar]] jew saħansitra fl-[[aħdar]]). Fir-riżerva normalment jinstab flimkien mal-gass naturali (li peress li huwa eħfef jifforma "kappa tal-gass" fuq il-petroleum) u mal-ilma b'salinità (li peress li huwa itqal mill-biċċa l-kbira tal-forom taż-żejt grezz, ġeneralment jibqa' taħtu). Iż-żejt grezz jista' jinstab ukoll f'forma semisolida mħallat mar-ramel u mal-ilma, bħal fir-ramel taż-żejt ta' Athabasca fil-Kanada, fejn normalment jissejjaħ bħala bitum grezz. Fil-Kanada, il-bitum jitqies bħala forma twaħħal, sewda u qisha qatran taż-żejt grezz li tant ikun oħxon u tqil li jrid jissaħħan jew jiġi dilwit qabel ma jnixxi. Il-[[Veneżwela|Venezwela]] wkoll għandha ammonti kbar ta' żejt fir-ramel taż-żejt ta' Orinoco, għalkemm l-idrokarburi maqbuda hemm huma inqas viskużi milli fil-Kanada, u normalment jissejjaħ żejt kombustibbli ħafna. Ir-riżorsi tar-ramel taż-żejt jissejħu żejt mhux konvenzjonali biex issir distinzjoni maż-żejt li jista' jiġi estratt bl-użu ta' metodi tradizzjonali tal-bjar taż-żejt. Huwa stmat li bejniethom, il-Kanada u l-Venezwela għandhom 3.6 triljun barmil (570×10⁹ m³) ta' bitum u ta' żejt kombustibbli ħafna, jiġifieri madwar id-doppju tal-volum tar-riżervi tad-dinja ta' żejt konvenzjonali. == Formazzjoni == === Żejt grezz mill-fossili === Il-petroleum huwa fjuwil fossili li jirriżulta minn materjali organiċi fossilizzati, bħaż-żooplankton u l-algi. Ammont enormi ta' dawn il-fdalijiet ġew iddepożitati bħala sedimenti fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi fejn tgħattew bl-ilma qiegħed (ilma mingħajr ossiġenu dissolt) jew sedimenti oħra (bħal tajn u depożiti) ferm iktar malajr mill-ħin meħtieġ biex jiddekomponu b'mod aerobiku. Bejn wieħed u ieħor metru 'l isfel minn dawn is-sedimenti, il-konċentrazzjoni tal-ossiġenu fl-ilma kienet baxxa, inqas minn 0.1 mg/l, u kien hemm kundizzjonijiet anossiċi. It-temperaturi wkoll baqgħu kostanti. Iktar ma ġew iddepożitati saffi ulterjuri fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi, iktar ma nġemgħu s-sħana u l-pressjoni intensi fin-naħat iktar 'l isfel. Dan il-proċess wassal biex il-materja organika tinbidel, l-ewwel f'materjal tax-xama' magħruf bħala l-keroġen (li jinsab f'diversi skisti taż-żejt madwar id-dinja), u mbagħad b'iktar sħana f'idrokarburi likwidi u gassużi permezz ta' proċess magħruf bħala kataġenesi. Il-formazzjoni tal-petroleum isseħħ mill-piroliżi tal-idrokarburi f'varjetà ta' reazzjonijiet fil-biċċa l-kbira endotermiċi f'temperaturi jew f'pressjoni għoljin, jew it-tnejn li huma. Dawn il-fażijiet huma deskritt fid-dettal iktar 'l isfel. ==== Diżintegrazzjoni anaeronika ==== Fl-assenza ta' ħafna ossiġenu, il-batterji aerobiċi ma setgħux jiddiżintegraw il-materja organika wara li ġiet iddepożitata u ntradmet taħt saff ta' sedimenti jew ilma. Madankollu, il-batterji anaerobiċi kienu kapaċi jnaqqsu s-sulfati u n-nitrati fil-materja għal H₂S u N₂ rispettivament bl-użu tal-materja bħala sors għal reaġenti oħra. Għall-ewwel, minħabba dawn il-batterji anaerobiċi, il-materja bdiet tiddiżintegra l-iktar permezz tal-idroliżi: il-polisakkaridi u l-proteini kienu jiġu idroliżżati f'sempliċi zokkor u aċido amino rispettivament. Dawn imbagħad kienu jiġu ossidizzati iktar b'mod anaerobiku b'rata aċċellerata mill-enżimi tal-batterji: eż. il-proteini kienu jgħaddu minn proċess ta' deaminazzjoni ossidattiva biex isiru aċidi amino, li mbagħad kienu jirreaġixxu iktar mal-ammonijaka u mal-aċidi α-keto. Min-naħa l-oħra, il-monosakkaridi ddiżintegraw f'CO₂ u metan. Il-prodotti tad-diżintegrazzjoni anaerobika tal-aċidi amino, tal-monosakkaridi, tal-fenoli u tal-aldeidi kienu jingħaqdu flimkien f'aċidi fulviċi. Ix-xaħmijiet u x-xama' ma ġewx idroliżżati b'mod estensiv f'dawn il-kundizzjonijiet miti. ==== Formazzjoni tal-keroġen ==== Xi komposti fenoliċi prodotti minn reazzjonijiet preċedenti ħadmu bħala batterjiċidi u l-[[Ordni (bijoloġija)|ordni]] ''Actinomycetales'' tal-batterji (eż. streptomiċini). B'hekk l-azzjoni tal-batterji anaerobiċi kienet tieqaf f'madwar 10 metri 'l isfel mill-ilma jew mis-sedimenti. F'dan il-fond, it-taħlita kien ikun fiha aċidi fulviċi, xaħmijiet u xama' mingħajr reazzjonijiet jew b'reazzjonijiet parzjali, linjina kemxejn immodifikata, reżini u idrokarburi oħra. Iktar ma ġew iddepożiti saffi oħra ta' materja organika fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi, iktar ma nġemgħet sħana u pressjoni intensa fil-partijiet iktar 'l isfel. Minħabba f'hekk, il-komposti ta' din it-taħlita bdew jikkombinaw mal-keroġen b'mod mhux daqstant mifhuma. Il-kombinament seħħ b'mod simili għal kif il-molekoli tal-fenoli u tal-formaldeid jirreaġixxu mar-reżini tal-urea-formaldeid, iżda l-formazzjoni tal-keroġen seħħet b'mod iktar kumpless minħabba varjetà kbira ta' reaġenti. Il-proċess kollu tal-formazzjoni tal-keroġen mill-bidu tad-diżintegrazzjoni anaerobika jissejjaħ dijaġenesi, li tfisser trasformazzjoni ta' materjali bid-dissoluzzjoni u bil-kombinament mill-ġdid tal-kostitwenti tagħhom. ==== Trasformazzjoni tal-keroġen fi fjuwils fossili ==== Il-formazzjoni tal-keroġen kompliet f'fond ta' madwar kilometru mill-wiċċ tad-dinja fejn it-temperaturi setgħu jilħqu madwar 50 °C. Il-formazzjoni tal-keroġen tirrappreżenta l-punt tan-nofs bejn il-materja organika u l-fjuwils fossili: il-keroġen jista' jiġi espost għall-ossiġenu, jossidizza u b'hekk jintilef, jew jista' jintradam iktar fil-fond fil-qoxra tad-dinja u jiġi soġġett għal kundizzjonijiet li permezz tagħhom jittrasforma bil-mod il-mod fi fjuwils fossili bħall-petroleum. Dan tal-aħħar seħħ permezz tal-kataġenesi, fejn ir-reazzjonijiet fil-biċċa l-kbira kienu arranġamenti radikali mill-ġdid tal-keroġen. Dawn ir-reazzjonijiet damu jsiru għal miljuni ta' snin, u l-ebda reaġent estern ma kien involut. Minħabba n-natura radikali ta' dawn ir-reazzjonijiet, il-keroġen irreaġixxa fir-rigward ta' żewġ klassijiet ta' prodotti: dawk bi proporzjon H/C baxx (l-antraċen jew prodotti simili) u dawk bi proporzjon H/C għoli (il-metan jew prodotti simili); jiġifieri prodotti b'ħafna karbonju jew b'ħafna idroġenu. Peress li l-kataġenesi ma kinitx aċċessibbli mir-reaġenti esterni, il-kompożizzjoni li rriżultat tat-taħlita tal-fjuwil kienet tiddependi fuq il-kompożizzjoni tal-keroġen permezz tal-istojkometrija tar-reazzjonijiet. Jeżistu tliet tipi ta' keroġen: it-tip I (tal-algi), it-tip II (liptiniku) u t-tip III (umiku), li ffurmaw l-iktar mill-algi, mill-plankton u mill-pjanti biz-zkuk (dawn jinkludu s-siġar, l-arbuxxelli u l-lijani) rispettivament. Il-potenzjal ta' ġenerazzjoni tal-idrokarburi u l-maturità termali tal-petroleum mill-blat spiss jiġu evalwati bl-użu tal-piroliżi tal-blat ta' Eval u b'kejliet tar-riflettanza tal-vitrinit, li jipprovdu indikaturi kwantitattivi tat-tip ta' materja organika, il-livell ta' maturazzjoni u l-probabbiltà tal-ġenerazzjoni taż-żejt jew tal-gass. Il-kataġenesi kienet pirolitika minkejja l-fatt li seħħet f'temperaturi relattivament baxxi (meta mqabbla mal-impjanti kummerċjali tal-piroliżi) ta' 60 °C sa ferm iktar. Il-piroliżi kienet possibbli minħabba l-ħinijiet twal ta' reazzjoni. Is-sħana għall-kataġenesi kienet tiġi mid-dekompożizzjoni tal-materjali radjoattivi tal-qoxra tad-dinja, speċjalment ⁴⁰K, ²³²Th, ²³⁵U u ²³⁸U. Is-sħana varjat il-pendil ġeotermali u tipikament kienet 10–30 °C għal kull kilometru ta' fond mill-wiċċ tad-dinja. Madankollu, xi intrużjonijiet mhux tas-soltu tal-magma jaf ħolqu sħana ikbar u lokalizzata. ==== Tieqa taż-żejt (medda ta' temperaturi) ==== Il-ġeologi spiss jirreferu għall-medda tat-temperaturi li fiha jifforma ż-żejt bħala t-"tieqa taż-żejt". Taħt it-temperatura minima, iż-żejt jibqa' maqbud fil-forma ta' keroġen. Iktar mit-temperatura massima, iż-żejt jiġi kkonvertit f'gass naturali permezz tal-proċess tal-formazzjoni ta' xquq termali. Xi kultant, iż-żejt li jifforma f'fond estrem jista' jiċċaqlaq u jinqabad f'punt iktar fil-baxx. Ir-ramel taż-żejt ta' Athabasca huma eżempju wieħed ta' dan. === Żejt grezz abijoġeniku === Mekkaniżmu alternattiv għal dak deskritt iktar 'il fuq ġie propost mix-xjenzati Russi f'nofs is-snin 50 tas-seklu 19, l-ipoteżi tal-oriġini abijoġenika tal-petroleum (petroleum iffurmat b'mezzi mhux organiċi), iżda dan mhux issostanzjat b'evidenza ġeoloġika u ġeokimika. Instabu sorsi abijoġeniċi taż-żejt iżda qatt f'ammont kummerċjalment profittabbli. "Il-kontroversja għadha teżisti dwar jekk jeżistux riżervi taż-żejt abijoġeniċi", qal [[Larry Nation]] mill-Assoċjazzjoni Amerikana tal-Ġeologi tal-Petroleum. "Il-kontroversja hi dwar kemm jistgħu jikkontribwixxu għar-riżervi kumplessivi tad-dinja u kemm żmien u sforzi misshom jallokaw il-ġeologi biex isibuhom". == Riżervi == Iridu jiġu ssodisfati tliet kundizzjonijiet biex tifforma riżerva tal-petroleum: * Blat tas-sors mimli b'materjal tal-idrokarburi u mirdum f'fond biżżejjed biex is-sħana ta' taħt l-art tikkonvertih f'żejt; * Blat poruż u permeabbli fejn jista' jakkumula ż-żejt; * Blat tal-wiċċ (siġill) jew mekkaniżmu ieħor li jipprevjeni li ż-żejt jitla' fil-wiċċ. Fi ħdan dawn ir-riżervi, tipikament il-fluwidi jiġu organizzati fi tliet saffi: is-saff tal-ilma fil-wiċċ, taħtu s-saff taż-żejt, u taħtu saff tal-gass, għalkemm is-saffi differenti jvarjaw bħala daqs bejn ir-riżervi. Peress li l-biċċa l-kbira tal-idrokarburi huma inqas densi mill-blat jew mill-ilma, spiss jitilgħu 'l fuq minn ġo saffi tal-blat biswithom sa ma jaslu sal-wiċċ jew jinqabdu fi ħdan il-blat poruż (magħruf bħala riżerva) minħabba l-blat impermeabbli ta' fuqu. Madankollu, dan il-proċess huwa influwenzat mill-flussi tal-ilma ta' taħt l-art, li jwasslu biex iż-żejt jiċċaqlaq mijiet ta' kilometri orizzontalment jew saħansitra distanzi qosra 'l isfel qabel ma jinqabad f'riżerva. Meta l-idrokarburi jiġu kkonċentrati f'riżerva, jifforma sit biż-żejt, li minnu jista' jiġi estratt l-likwidu bit-tħaffir u bl-ippumpjar. Ir-reazzjonijiet li jipproduċu ż-żejt u l-gass naturali spiss ikunu mmudellati bħala reazzjonijiet ta' diżintegrazzjoni tal-ewwel ordni, fejn l-idrokarburi jiġu ddiżintegrati f'żejt u f'gass naturali minn sett ta' reazzjonijiet paralleli, u eventwalment iż-żejt jiġi ddiżintegrat f'gass naturali permezz ta' sett ieħor ta' reazzjonijiet. Dan is-sett tal-aħħar jintuża b'mod regolari fl-impjanti petrokimiċi u fir-raffineriji taż-żejt. Il-petroleum fil-biċċa l-kbira jiġi rkuprat bit-tħaffir għaż-żejt (il-fawwariet naturali tal-petroleum huma rari). It-tħaffir isir wara li jitwettqu studji dwar il-ġeoloġija strutturali (fl-iskala tar-riżerva), analiżi sedimentarja tal-baċir, u karatterizzazzjoni tar-riżerva (l-iktar f'termini tal-porożità u tal-permeabbiltà tal-istrutturi tar-riżervi ġeoloġiċi). Il-bjar taż-żejt jitħaffru f'riżervi taż-żejt għall-estrazzjoni taż-żejt grezz. Il-metodi tal-produzzjoni tal-"olzar naturali" li jiddependu fuq il-pressa tar-riżerva naturali biex timbotta ż-żejt lejn il-wiċċ normalment ikunu biżżejjed għal xi żmien wara l-ewwel tħaffir tar-riżervi. F'xi riżervi, bħal fil-Lvant Nofsani, il-pressa naturali tkun biżżejjed għal żmien twil. Madankollu, il-pressa naturali fil-biċċa l-kbira tar-riżervi eventwalment tmajna. Imbagħad iż-żejt irid jiġi estratt bl-użu ta' mezzi b'"olzar artifiċjali". Maż-żmien, dawn il-metodi "primarji" jsiru inqas effettivi u jaf jintużaw metodi "sekondarji". Metodu sekondarju komuni huwa tal-"fluss tal-ilma" jew injezzjoni tal-ilma fir-riżerva biex tiżdied il-pressa u ż-żejt jiġi imbottat lejn ix-xaft tat-tħaffir. Eventwalment jistgħu jintużaw metodi "terzjarji" jew "imtejba" għall-irkupru taż-żejt biex jiżdiedu l-karatteristiċi tal-fluss taż-żejt bl-injezzjoni tal-istim, tad-dijossidu tal-karbonju u ta' gassijiet jew sustanzi kimiċi oħra fir-riżerva. Fl-Istati Uniti, il-metodi primarji tal-produzzjoni jirrappreżentaw inqas minn 40 fil-mija taż-żejt prodott fuq bażi ta' kuljum, il-metodi sekondarji jirrappreżentaw madwar 50 fil-mija, u l-metodi terzjarji jirrappreżentaw l-10 fil-mija l-oħra. L-estrazzjoni taż-żejt (jew tal-"bitum") mir-ramel taż-żejt/tal-qatran u mid-depożiti tal-iskist taż-żejt tirrikjedi l-estrazzjoni tar-ramel jew tal-iskist, it-tisħin f'reċipjent jew l-użu ta' metodi fil-post ta' injezzjoni ta' likwidi msaħħna fid-depożiti, u mbagħad l-ippompjar tal-likwidu lura b'saturazzjoni ta' żejt. === Riżervi taż-żejt mhux konvenzjonali === Il-batterji li jieklu ż-żejt iwettqu bijodegradazzjoni taż-żejt li jkun żgiċċa lejn il-wiċċ. Ir-ramel taż-żejt huma riżervi ta' żejt parzjalment bijodegradat li jkun għadu fil-proċess li jiżgiċċa jew li jiġi bijodegradat, iżda tant ikun fihom żejt li ċċaqlaq fihom, li għalkemm il-biċċa l-kbira minnu jkun żgiċċa, ammonti kbar ikunu għadhom preżenti — ferm iktar milli jista' jinstab f'riżervi taż-żejt konvenzjonali. Il-frazzjonijiet iktar ħfief taż-żejt grezz huma l-ewwel li jinqerdu, u dan jirriżulta f'riżervi li fihom forma estremament tqila ta' żejt grezz, imsejjaħ bitum grezz fil-Kanada, jew żejt grezz tqil ħafna fil-[[Veneżwela|Venezwela]]. Dawn iż-żewġ pajjiżi għandhom l-ikbar depożiti fid-dinja ta' ramel taż-żejt. Min-naħa l-oħra, l-iskisti taż-żejt huma blat tas-sors li ma jkunx ġie espost għal sħana jew pressjoni fit-tul biżżejjed biex jikkonvertu l-idrokarburi maqbuda f'żejt grezz. Teknikament, l-iskisti taż-żejt mhux dejjem ikunu skisti u ma fihom żejt, iżda blat sedimentarju fin b'solidi organiċi insolubbli msejjaħ keroġen. Il-keroġen fil-blat jista' jiġi kkonvertit f'żejt grezz bl-użu tas-sħana u tal-pressjoni biex jiġu ssimulati l-proċess naturali. Dan il-metodu ilu magħruf għal sekli sħaħ u ngħata l-privattiva fl-1694 fil-qafas tal-Privattiva Nru 330 tal-Kuruna Brittanika li tkopri, "Mod kif jiġu estratti u prodotti kwantitajiet kbar ta' żift, qatran u żejt minn xorta ta' ġebel". Għalkemm l-iskisti taż-żejt jinsabu f'bosta pajjiżi, l-Istati Uniti għandhom l-ikbar depożiti taż-żejt. == Klassifikazzjoni == L-industrija tal-petroleum ġeneralment tikklassifika ż-żejt grezz skont il-post ġeografiku fejn jiġi prodott (eż. West Texas Intermediate, Brent jew l-Oman), il-gravità API tiegħu (kejl tad-densità tal-industrija taż-żejt), u l-kontenut tal-kubrit. Iż-żejt grezz jista' jitqies bħala ħafif jekk ikollu densità baxxa, tqil jekk ikollu densità għolja jew medju jekk ikollu densità bejn dik taż-żejt ħafif u tqil. Barra minn hekk, jaf issir referenza għalih bħala ħelu jekk ikun fih relattivament ftit kubrit jew qares jekk ikun fih ammonti sostanzjali ta' kubrit. Il-post ġeografiku huwa importanti minħabba li jaffettwa l-kostijiet tat-trasport lejn ir-raffinerija. Iż-żejt grezz ħafif huwa iktar imfittex miż-żejt grezz tqil peress li jipproduċi rendiment akbar ta' petrol, filwaqt li żejt grezz ħelu jiswa iktar miż-żejt grezz qares peress li joħloq inqas problemi ambjentali u jirrikjedi inqar raffinar biex jissodisfa l-istandards tal-kubrit imposti fuq il-fjuwils fil-pajjiżi konsumaturi. Kull żejt grezz għandu karatteristiċi molekolari uniċi li jiġu żvelati bl-użu tal-analiżi tal-assaġġ taż-żejt grezz fil-laboratorji tal-petroleum. Il-bramel ta' żona li fiha l-karatteristiċi molekolari taż-żejt grezz ġew iddeterminati u ż-żejt ġie kklassifikat jintużaw bħala referenzi tal-ipprezzar madwar id-dinja kollha. Uħud miż-żjut grezzi ta' referenza komuni huma: * West Texas Intermediate (WTI), żejt ħafif, ħelu u ta' kwalità għolja ħafna fornut f'Cushing, Oklahoma għaż-żejt tal-Amerka ta' Fuq. * Brent Blend, li jikkonsisti minn 15-il tip ta' żejt mis-siti fis-sistemi ta' Brent u Ninian fil-Baċir tal-Lvant ta' Shetland tal-Baħar tat-Tramuntana. Iż-żejt jiġi ttrasportat lejn it-terminal ta' Sullom Voe f'Shetland. Il-produzzjoni taż-żejt miż-żejt tal-Ewropa, tal-Afrika u tal-Lvant Nofsani bi fluss lejn il-Punent normalment jiġi pprezzat abbażi ta' dan iż-żejt, li jifforma parametru referenzjarju. * Dubai-Oman, li jintuża bħala parametru referenzjarju għall-fluss taż-żejt grezz qares tal-Lvant Nofsani lejn ir-reġjun tal-Asja u l-Paċifiku. * Tapis (mill-[[Malażja]], li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żejt ħafif tal-Lvant Imbiegħed). * Minas (mill-[[Indoneżja]], li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żejt tqil tal-Lvant Imbiegħed). * Il-Medja Referenzjarja tal-OPEC, medja pponderata tat-taħlitiet taż-żejt mid-diversi pajjiżi tal-OPEC (Organizzazzjoni tal-Pajjiżi Esportaturi tal-Petroleum). * Midway Sunset Heavy, li skontu jiġi pprezzat iż-żejt tqil f'California. * Western Canadian Select, iż-żejt grezz li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żjut grezzi tqal (aċidiċi) emerġenti b'TAN għoli. Hemm ammonti dejjem jonqsu ta' dawn iż-żjut li jintużaw bħala parametri referenzjarji li qed jiġu prodotti kull sena, għaldaqstant kulma jmur iż-żjut l-oħra jiġu prodotti iktar f'termini reali. Filwaqt li l-prezz referenzjarju jaf ikun għal WTI ttrasportat lejn Cushing, iż-żejt reali kkummerċjalizzat jaf ikun żejt tqil Kanadiż imraħħas – Western Canadian Select – ittrasportat lejn Hardisty, [[Alberta]], u għal Brent Blend ittrasportat lejn Shetland, jaf tkun taħlita esportata Russa ttrasportata lejn il-port ta' Primorsk. == Użu == Ladarba jiġi estratt, iż-żejt jiġi raffinat u sseparat, l-iktar faċilment permezz tad-distillazzjoni, f'bosta prodotti għall-użu dirett fil-manifattura, bħall-petrol, id-diżil u l-kerosin sal-asfalt u r-reaġenti kimiċi (etilen, propilen, buten, aċidu akriliku, paraksilen) li jintużaw għall-produzzjoni tal-plastik, il-pestiċidi u l-prodotti farmaċewtiċi. F'termini ta' volum, il-biċċa l-kbira tal-petroleum jiġi kkonvertit fi fjuwils għall-magni tal-kombustjoni. Bħala valur, il-petroleum jirfed l-industrija petrokimika, li tinkludi bosta prodotti ta' valur għoli bħall-prodotti farmaċewtiċi u l-plastik. Bħala volum, 84 % tal-idrokarburi preżenti fil-petroleum jiġu kkonvertiti fi fjuwils. === Fjuwils u lubrikanti === Minħabba d-densità għolja tal-enerġija, it-trasportabbiltà faċli u l-abbundanza relattiva, iż-żejt sar l-iżjed sors ta' enerġija importanti minn nofs is-snin 50 tas-seklu 20. Il-petroleum jintuża l-iktar, bħala volum, għar-raffinar f'żejt tal-fjuwils u f'petrol, it-tnejn li huma sorsi importanti tal-enerġija primarja. Marbutin mill-qrib mal-fjuwils għall-magni tal-kombustjoni hemm il-lubrikanti, il-greases u l-istabbilizzaturi tal-viskożità. === Sustanzi kimiċi === Bosta prodotti farmaċewtiċi joriġinaw mill-petroleum, għalkemm permezz ta' proċessi b'diversi stadji. Il-[[mediċina]] moderna tiddependi fuq il-petroleum bħala sors tal-blokok tal-bini kimiċi, tar-reaġenti u tas-solventi. B'mod simili, prattikament il-pestiċidi, l-insettiċidi u l-erbiċidi kollha joriġinaw mill-petroleum. Il-pestiċidi affettwaw bil-bosta l-istennijiet tal-ħajja permezz tal-kontroll tal-vetturi tal-mard u permezz taż-żieda tar-rendiment tal-għelejjel. Bħall-prodotti farmaċewtiċi, fil-qofol il-pestiċidi huma petrokimiċi. Il-plastik u l-polimeri sintetiċi kważi kollha joriġinaw mill-petroleum, li huwa s-sors tal-monomeri. L-alkeni (olefini) huma [[Klassi (bijoloġija)|klassi]] importanti waħda ta' dawn il-molekoli prekursuri. === Derivati oħra === * Xama', li tintuża fl-imballaġġ tal-ikel tal-friża, fost l-oħrajn, ix-xama' tal-paraffina, li tirriżulta miż-żejt tal-petroleum. * Kubrit u l-aċidu sulfuriku derivat minnu. Is-sulfid tal-idroġenu huwa prodott tat-tneħħija tal-kubrit minn frazzjoni tal-petroleum. Jiġi ossidizzat mal-element tal-kubrit u mbagħad mal-aċidu sulfuriku. * Qatran u asfalt sfużi. * Kokk tal-petroleum, li jintuża f'prodotti tal-karbonju speċjalizzati jew bħala fjuwil solidu. == Industrija == L-industrija tal-petroleum, magħrufa wkoll bħala l-industrija taż-żejt, tinkludi l-proċessi globali tal-esplorazzjoni, l-estrazzjoni, ir-raffinar, it-trasport (spiss bit-tankers u bil-pipelines taż-żejt), u l-kummerċjalizzazzjoni tal-prodotti tal-petroleum. L-ikbar volum ta' prodotti tal-industrija huma ż-żejt kombustibbli u l-petrol. Il-petroleum huwa wkoll il-materja prima għal bosta prodotti kimiċi, inkluż il-prodotti farmaċewtiċi, is-solventi, il-fertilizzanti, il-pestiċidi, il-fwejjaħ sintetiċi u l-plastik. Normalment l-industrija tinqasam fi tliet komponenti ewlenin: upstream, midstream u downstream. Il-komponent upstream jirrigwarda l-esplorazzjoni u l-estrazzjoni taż-żejt grezz, il-komponent midstream jinkludi it-trasport u l-ħżin taż-żejt, u l-komponent downstream jirrigwarda r-raffinar taż-żejt grezz f'diversi prodotti finali. Il-petroleum huwa vitali għal bosta industriji, u huwa meħtieġ għaż-żamma taċ-ċivilizzazzjoni industrijali fil-konfigurazzjoni attwali tagħha, għaldaqstant huwa ta' tħassib kritiku għal bosta nazzjonijiet. Iż-żejt jirrappreżenta perċentwal kbir tal-konsum tal-enerġija tad-dinja, u jvarja minn 32 % għall-[[Ewropa]] u għall-[[Asja]], sa 53 % għal-Lvant Nofsani. Ix-xejriet tal-konsum ta' reġjuni ġeografiċi oħra huma kif ġej: l-Amerka t'Isfel u l-Amerka Ċentrali (44 %), l-Afrika (41 %), u l-Amerka ta' Fuq (40 %). Id-dinja tikkonsma 36 biljun barmil (5.8 km³) taż-żejt fis-sena, u n-nazzjonijiet żviluppati huma l-ikbar konsumaturi. L-Istati Uniti kkonsmaw 18 % taż-żejt prodott fl-2015. Il-produzzjoni, id-distribuzzjoni, ir-raffinar u l-bejgħ bl-imnut tal-petroleum kollu f'daqqa jirrappreżentaw l-ikbar industrija tad-dinja f'termini ta' valur f'dollari. === Trasport === It-trasport tal-petroleum huwa t-trasport taż-żejt u tad-derivati tiegħu bħall-petrol. Il-prodotti tal-petroleum jiġu ttrasportati permezz ta' vaguni ferrovjarji, trakkijiet, tankers u networks ta' pipelines. Il-metodu li jintuża għat-trasport tal-prodotti tal-petroleum jiddependi fuq il-volum ittrasportat u d-destinazzjoni. Il-mezzi tat-trasport ibbażati fuq l-art bħall-pipelines u t-trasport ferrovjarju għandhom vantaġġi u żvantaġġi. Waħda mid-differenzi prinċipali huwa l-kost assoċjat mat-trasport tal-petroleum mill-pipelines jew bit-trasport ferrovjarju. Ir-riskji marbuta mat-trasport tal-prodotti tal-petroleum huma relatati mat-tniġġis u maċ-ċans ta' tnixxijiet. Iż-żejt kombustibbli diffiċli ħafna biex jitnaddaf u huwa tossiku ħafna għall-[[Annimal|annimali]] ħajjin u għall-ambjent ta' madwarhom. Fis-snin 50 tas-seklu 20, il-kostijiet tat-trasport kienu jammontaw għal 33 % tal-prezz taż-żejt ittrasportat mill-Golf Persjan sal-Istati Uniti, iżda bl-iżvilupp tas-supertankers fis-snin 70 tas-seklu 20, il-kost tat-trasport niżel għal 5 % tal-prezz taż-żejt Persjan fl-Istati Uniti. Is-sehem tal-kost tat-trasport fuq il-kost finali tal-prodott bażiku kkonsenjat kien inqas minn 3 % fl-2010. === Prezz === Il-prezz taż-żejt ġeneralment jirreferi għall-prezz ta' barmil (42 gallun Amerikan; 159 litru) taż-żejt grezz referenzjarju — prezz referenzjarju għax-xerrejja u għall-bejjiegħa taż-żejt grezz bħal West Texas Intermediate (WTI), Brent Crude, Dubai Crude, il-Medja Referenzjarja tal-OPEC, Tapis crude, Bonny Light, Urals oil, Isthmus, u Western Canadian Select (WCS), fost l-oħrajn. Il-prezzijiet taż-żejt jiġu ddeterminati mill-provvista u mid-domanda globali, iktar milli mil-livell ta' produzzjoni domestika tal-pajjiżi, għalkemm l-Organizzazzjoni tal-Pajjiżi Esportaturi tal-Petroleum (OPEC) għandha influwenza konsiderevoli. === Kummerċ === Iż-żejt grezz jiġi kkummerċjalizzat bħala future fil-boroż NYMEX u ICE. Il-kuntratti bi futures huma ftehimiet li skonthom ix-xerrejja u l-bejjiegħa jaqblu li jixtru u jipprovdu ammonti speċifiċi ta' żejt grezz fiżiku sa data partikolari fil-futur. Kuntratt ikopri kwalunkwe 1,000 barmil u jista' jinxtara sa 9 snin fil-futur. == Użu skont il-pajjiż == === Konsum === Fl-istima tal-2021 tal-Amministrazzjoni tal-Informazzjoni dwar l-Enerġija tal-Istati Uniti (EIA), id-dinja tikkonsma 97.26 miljun barmil taż-żejt kuljum. Din it-tabella taqsam l-ammont ta' petroleum ikkonsmat fl-2011 f'elf barmil (1,000 bbl) kuljum u f'elf metru kubu (1,000 m³) kuljum: {| class="wikitable sortable" !Nazzjon konsumatur 2011 !(1,000 bbl/ jum) !(1,000 m³/ jum) !Popolazzjoni f'miljuni !bbl/sena ''per capita'' !m³/sena ''per capita'' !Produzzjoni/konsum nazzjonali |- |L-Istati Uniti ¹ |18,835.5 |2,994.6 |314 |21.8 |3.47 |0.51 |- |Iċ-Ċina |9,790.0 |1,556.5 |1345 |2.7 |0.43 |0.41 |- |Il-Ġappun ² |4,464.1 |709.7 |127 |12.8 |2.04 |0.03 |- |L-Indja ² |3,292.2 |523.4 |1198 |1 |0.16 |0.26 |- |Ir-Russja ¹ |3,145.1 |500.0 |140 |8.1 |1.29 |3.35 |- |L-Arabja Sawdija (OPEC) |2,817.5 |447.9 |27 |40 |6.4 |3.64 |- |Il-Brażil |2,594.2 |412.4 |193 |4.9 |0.78 |0.99 |- |Il-Ġermanja ² |2,400.1 |381.6 |82 |10.7 |1.70 |0.06 |- |Il-Kanada |2,259.1 |359.2 |33 |24.6 |3.91 |1.54 |- |Il-Korea t'Isfel ² |2,230.2 |354.6 |48 |16.8 |2.67 |0.02 |- |Il-Messiku ¹ |2,132.7 |339.1 |109 |7.1 |1.13 |1.39 |- |Franza ² |1,791.5 |284.8 |62 |10.5 |1.67 |0.03 |- |L-Iran (OPEC) |1,694.4 |269.4 |74 |8.3 |1.32 |2.54 |- |Ir-Renju Unit ¹ |1,607.9 |255.6 |61 |9.5 |1.51 |0.93 |- |L-Italja ² |1,453.6 |231.1 |60 |8.9 |1.41 |0.10 |} Sors: l-Amministrazzjoni tal-Informazzjoni dwar l-Enerġija tal-Istati Uniti. Data dwar il-Popolazzjoni: <small>¹ L-eqqel produzzjoni taż-żejt diġà għaddiet f'dan l-istat.</small> <small>² Dan il-pajjiż mhuwiex produttur ewlieni taż-żejt.</small> == Referenzi == jb87x42b7r8wo1a10y7gbovc63c896e 330684 330683 2026-06-23T14:30:48Z Trigcly 17859 /* Etimoloġija */ żieda stampi 330684 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Petroleum sample.jpg|daqsminuri|Kampjun taż-żejt.]] Iż-'''żejt''', magħruf ukoll bħala '''żejt grezz''', '''żejt mhux maħdum''' jew '''petroleum''' (mhux "pitrolju" li huwa kerosin jew żejt tal-paraffina), huwa riżorsa naturali b'dehra ta' taħlita [[kimika]] likwida [[Iswed|sewda]] fl-[[isfar]] li tinstab fil-formazzjonijiet [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]], u jikkonsisti primarjament minn idrokarburi.<ref>{{Ċita web|url=https://www.eia.gov/KIDS/energy.cfm?page=oil_home-basics-k.cfm|titlu=EIA Energy Kids - Oil (petroleum)|sit=www.eia.gov|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> It-terminu ''petroleum'' jirreferi kemm għaż-żejt grezz mhux ipproċessat li jokkorri b'mod naturali, kif ukoll għall-prodotti tal-petroleum li jikkonsistu minn żejt grezz raffinat. Il-petroleum huwa fjuwil fossili li fforma tul miljuni ta' snin mid-diżintegrazzjoni anaerobika ta' materjali organiċi minn organiżmi [[Preistorja|preistoriċi]] mirdumin, b'mod partikolari l-plankton u l-algi. Huwa stmat li 70 % tad-depożiti taż-żejt tad-[[Id-Dinja|dinja]] ffurmaw matul il-perjodu Mesożojku, 20 % ffurmaw fil-perjodu Ċenożojku, u 10 % biss iffurmaw fil-perjodu Paleożojku.<ref>{{Ċita web|url=https://energyeducation.ca/encyclopedia/Oil_formation|titlu=Oil formation - Energy Education|sit=energyeducation.ca|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> Ir-riżervi konvenzjonali tal-petroleum jiġu rkuprati primarjament bit-tħaffir, li jsir wara studju tal-ġeoloġija strutturali rilevanti, analiżi tal-baċir sedimentarju, u karatterizzazzjoni tar-riżerva tal-petroleum. Hemm ukoll riżervi mhux konvenzjonali bħar-ramel taż-żejt u l-iskist keroġenuż li jiġu rkuprati bl-użu ta' metodi bħall-fratturazzjoni. [[Stampa:Oil well.jpg|daqsminuri|Bir taż-żejt.]] Ladarba jiġi estratt, iż-żejt jiġi raffinat u sseparat, l-iktar faċilment permezz tad-distillazzjoni, f'bosta prodotti għall-użu dirett jew għall-użu fil-manifattura. Il-prodotti tal-petroleum jinkludu l-fjuwils bħall-petrol, id-diżil, il-kerosin u l-fjuwil tal-ġettijiet; il-bitum, ix-xama' tal-paraffina u l-lubrikanti; ir-reaġenti li jintużaw għall-produzzjoni tal-plastik; is-solventi, it-tessuti, ir-refriġeranti, iż-żebgħa, il-lastku sintentiku, il-fertilizzanti, il-pestiċidi, il-farmaċewtiċi, u eluf ta' sustanzi petrokimiċi oħra. Il-petroleum jintuża għall-manifattura ta' varjetà wiesgħa ta' materjali essenzjali għall-ħajja moderna,<ref>{{Ċita web|url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm|titlu=The Hindu : Opinion / News Analysis : Libyan tremors threaten to rattle the oil world|sit=www.hindu.com|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> u huwa stmat li d-dinja tikkonsma madwar 100 miljun barmil (16-il miljun [[metru]] kubu) kuljum. Il-produzzjoni tal-petroleum kellha rwol ewlieni fl-industrijalizzazzjoni u fl-iżvilupp ekonomiku, speċjalment wara t-Tieni Rivoluzzjoni Industrijali. Xi pajjiżi għonja bir-riżervi taż-żejt kisbu influwenza ekonomika u internazzjonali sinifikanti matul l-aħħar nofs tas-seklu 20 minħabba l-kontroll tagħhom tal-produzzjoni u tal-kummerċ taż-żejt. [[Stampa:Photo lg kuwait.jpg|daqsminuri|Raffinerija taż-żejt fil-[[Kuwajt]].]] Il-petroleum huwa riżorsa naturali mhux rinnovabbli, u l-isfruttament tiegħu jagħmel ħsara lill-[[Ambjent (bijoloġija)|ambjent]] naturali, lis-sistema klimatika u lis-saħħa tal-[[bniedem]]. L-estrazzjoni, ir-raffinar u l-ħruq tal-fjuwils tal-petroleum ipattu negattivament għall-bjar tal-karbonju billi jirrilaxxaw kwantitajiet kbar ta' gassijiet tal-effett ta' serra lura fl-[[atmosfera]] tad-Dinja, u b'hekk il-petroleum huwa wieħed mill-kontributuri ewlenin tat-[[tibdil fil-klima]] antropoġeniku. Effetti ambjentali negattivi oħra, kważi fl-istadji kollha tal-użu, jinkludu r-rilaxx dirett — bħall-irqajja' jew it-tnixxijiet taż-żejt — u t-tniġġis sekondarju tas-sorsi tal-arja u tal-ilma. Storikament, il-prossimità għad-depożiti tal-petroleum, u l-aċċess u l-ipprezzar sussegwenti taż-żejt, qanqlu l-kunflitti domestiċi u ġeopolitiċi, il-gwerer taż-żejt issanzjonati mill-istat, it-tensjonijiet diplomatiċi u kummerċjali, id-diżgwidi marbuta mal-politika dwar l-enerġija u kunflitti oħra b'rabta mar-riżorsi. Filwaqt li huwa stmat li l-produzzjoni se tilħaq il-produzzjoni massima taż-żejt qabel l-2035, l-enfasi ekonomika globali fuq il-mitigazzjoni tat-tibdil fil-klima fit-tranżizzjoni lejn sorsi tal-enerġija rinnovabbli u ż-żieda fl-elettrifikazzjoni se tnaqqas ferm id-dipendenza fuq il-petroleum. == [[Etimoloġija]] == [[Stampa:Treibs&Chlorophyll.png|daqsminuri|Is-similarità strutturali mill-qrib tal-kompost tal-porforina tal-vanadju (xellug) estratt mill-petroleum u l-klorofilla A (lemin) stabbiliet l-oriġini bijoloġika tal-petroleum.]] Il-[[kelma]] ''petroleum'' ġejja mil-[[Lingwa Latina|Latin]] [[Medjuevu|Medjevali]] ''petroleum'' (li litteralment tfisser "żejt tal-blat"), li oriġinat mil-Latin: ''petra'' li tfisser "blat" (mill-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ''pétra'' πέτρα) u ''oleum'' li tfisser "żejt" (mill-Grieg: ''élaion'' ἔλαιον).<ref>{{Ċita web|url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=petroleum|titlu=The American Heritage Dictionary entry: petroleum|kunjom=Publishers|isem=HarperCollins|sit=www.ahdictionary.com|data-aċċess=2026-06-16}}</ref><ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=petroleum|url=http://www.thefreedictionary.com/petroleum|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> L-oriġini tat-terminu tirriżulta mill-monasteri fin-Nofsinhar tal-[[Italja]] fejn kien jintuża sal-aħħar tal-ewwel millenju bħala alternattiva għall-eqdem terminu, "nafta".<ref>van Dijk, J.P. (2022); Unravelling the Maze of Scientific Writing Through the eras: On the Origins of the Terms Hydrocarbon, Petroleum, Natural Gas, and Methane. Amazon Publishers, 166 pp. PaperBack Edition B0BKRZRKHW. ISBN 979-8-3539-8917-2.</ref> Wara dak il-perjodu, it-terminu ntuża f'bosta manuskritti u kotba, bħat-trattat ''De Natura Fossilium'', ippubblikat fl-1546 mill-mineraloġista [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Georg Bauer]]. Wara l-wasla tal-industrija taż-żejt matul it-tieni nofs tas-seklu 19, it-terminu sar magħruf sew għall-forma likwida tal-idrokarburi.<ref>Bauer, Georg (1955) [1546]. ''De Natura Fossilium''. Translated by Bandy, Mark Chance; Bandy, Jean A. Mineola, NY: Dover.</ref> == [[Storja]] == [[Stampa:Gusher Okemah OK 1922.jpg|daqsminuri|Struttura tat-tħaffir għaż-żejt f'Okemah, Oklahoma fl-1922.]] === Storja bikrija === Iż-żejt, f'xi forma jew oħra, ilu jintuża minn żmien il-qedem. Iktar minn 4,300 sena ilu, il-bitum issemma meta użawh is-[[Sumeri]] għall-produzzjoni tad-dgħajjes. Tavla tal-leġġenda tat-twelid ta' Sargon ta' Akkad issemmi qoffa li ngħalqet bit-tiben u bil-bitum. Iktar minn 4,000 sena ilu, skont [[Erodotu]] u Diodorus Siculus, l-asfalt (bitum) intuża fil-kostruzzjoni tal-ħitan u tat-torrijiet tal-[[Babilonja]]; kien hemm fosos taż-żejt qrib Ardericca u l-Babilonja u fawwara taż-żift f'Zakynthos. Fil-Babilonja, il-petroleum kien jintuża fil-kostruzzjoni tat-toroq, fit-tqalfit tal-bastimenti u fil-[[mediċina]]. L-użu tal-petroleum fiċ-[[Ċina]] tal-qedem imur lura iktar minn 2,000 sena. L-''I Ching'', waħda mill-iżjed kitbiet Ċiniżi bikrin, tikkwota li ż-żejt grezz, mhux raffinat, ġie skopert, estratt u ntuża fiċ-Ċina għall-ewwel darba fis-seklu 1 [[Ante Christum natum|Q.K]]. Barra minn hekk, iċ-Ċiniżi kienu l-ewwel li rreġistraw l-użu tal-petroleum bħala fjuwil saħansitra fis-seklu 4 Q.K. Sat-347 [[WK|W.K]]., iż-żejt ġie prodott mill-bjar imħaffrin bil-bambù fiċ-Ċina. Fis-seklu 7, il-petroleum kien fost l-ingredjenti essenzjali għall-hekk imsejjaħ nar tal-[[Greċja]], jiġifieri arma ppuntata mqabbda bin-nar li kienet tintuża mill-Griegi [[Biżantini]] kontra l-bastimenti [[Għarab]] li kienu qed jattakkaw [[Kostantinopli]]. Iż-żejt grezz ġie distillat minn spiżjara [[Persjani]], b'deskrizzjonijiet ċari mogħtija f'manwali bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] bħal dawk ta' [[Abu Bakr al-Razi]]. Fis-seklu 9, is-siti tat-tħaffir għaż-żejt ġew sfruttati fl-inħawi madwar [[Baku]] moderna, l-[[Ażerbajġan]]. Dawn is-siti ġew deskritti minn Abu Bakr al-Razi fis-seklu 10 u minn [[Marco Polo]] fis-seklu 13, li jiddeskrivi l-output ta' dawk il-bjar bħala mijiet ta' tagħbijiet tal-bastimenti. L-ispiżjara Għarab u Persjani wettqu d-distillazzjoni taż-żejt grezz biex jipproduċu prodotti li jieħdu n-nar għal skopijiet militari. Permezz ta' [[Spanja]] [[Iżlam|Iżlamika]], id-distillazzjoni saret disponibbli fil-Punent tal-[[Ewropa]] sas-seklu 12. Sas-seklu 13 saret preżenti fir-[[Rumanija]] wkoll u ġiet irreġistrata bħala păcură. Fosos sofistikati taż-żejt, fondi bejn 4.5 sa 6 metri (15 sa 20 pied), tħaffru mill-poplu Seneka u Iroquois oħra fil-Punent ta' Pennsylvania diġà fl-1415–1450. Il-Ġeneral [[Franza|Franċiż]] [[Louis-Joseph de Montcalm]] iltaqa' mal-poplu Seneka bl-użu tal-petroleum għan-nar ċerimonjali u bħala ingwent ta' fejqan matul żjara fil-Forti ta' Duquesne fl-1750. Esploraturi [[Renju Unit|Brittaniċi]] bikrin lejn il-[[Burma|Myanmar]] iddokumentaw industrija tal-estrazzjoni taż-żejt fl-aqwa tagħha bbażata f'Yenangyaung, li fl-1795 kellha mijiet ta' bjar imħaffrin bl-idejn. Merkwiller-Pechelbronn jingħad li huwa l-ewwel sit Ewropew fejn saret l-ewwel esplorazzjoni għaż-żejt u fejn sar l-ewwel użu taż-żejt. Erdpechquelle, fawwara li għadha attiva fejn il-petroleum jitfaċċa mħallat mal-ilma, ilha tintuża mill-1498, b'mod partikolari għal skopijiet mediċi. === Seklu 19 === [[Stampa:Ignacy Lukasiewicz.jpg|daqsminuri|Ignacy Łukasiewicz, li ġie akkreditat li wettaq l-ewwel estrazzjoni kummerċjali taż-żejt fl-1854 f'Bóbrka, il-Polonja, u li fetaħ l-ewwel raffinerija industrijali taż-żejt fid-dinja.]] F'nofs is-seklu 19, il-bjar taż-żejt żviluppaw malajr f'diversi partijiet tad-dinja, għalkemm liema bir taż-żejt ġie l-ewwel jiddependi fuq il-kriterji. Fl-1846, grupp ta' inġiniera Imperjali [[Russja|Russi]] mmexxija mill-Maġġur Alexeyev tal-Korp tal-Inġiniera tal-Estrazzjoni ta' Bakinskii b'kumbinazzjoni sabu ż-żejt huma u jħaffru bl-idejn b'rigg primittiv tal-perkussjoni f'Bibi-Heybat, qrib Baku (issa l-Ażerbajġan), għalkemm ma kinux qed ifittxu speċifikament għaż-żejt. Fl-1853, [[Ignacy Łukasiewicz]], li skopra kif issir id-distillazzjoni tal-kerosin miż-żejt grezz fix-xquq tal-blat u vvinta l-lampa moderna tal-kerosin, ħaffer b'idejh l-ewwel bir intenzjonali għall-estrazzjoni kummerċjali taż-żejt f'Bóbrka, il-[[Polonja]], għall-provvista tal-fjuwil għat-tidwil (għadu operattiv). Fl-1857 tħaffer bir ieħor bl-idejn u nbniet raffinerija oħra qrib Ploiești, ir-Rumanija. Ir-Rumanija (dak iż-żmien vassall tal-[[Imperu Ottoman]]) kienet l-ewwel pajjiż fid-dinja li kellu l-output annwali taż-żejt grezz irreġistrat uffiċjalment fl-istatistika internazzjonali – 275 tunnellata għall-1857. Fl-1858, [[Georg Christian Konrad Hunäus]] sab ammont sinifikanti ta' petroleum hu u jħaffer għal-linjite f'Wietze, il-Ġermanja. Il-belt ta' Wietze iktar 'il quddiem ipprovdiet madwar 80 % tal-konsum Ġermaniż fl-Era ta' Wilhelm. Il-produzzjoni waqfet fl-1963, iżda l-belt ta' Wietze ospitat [[mużew]] tal-petroleum mill-1970. Ir-ramel taż-żejt ilhom jiġu estratti mis-seklu 18. Fil-belt ta' Wietze, l-asfalt jew il-bitum naturali ilu jiġi esplorat mis-seklu 18. Kemm f'Pechelbronn kif ukoll f'Wietze, l-industrija tal-faħam iddominat it-teknoloġiji tal-petroleum. [[Stampa:Edwindrake.jpg|daqsminuri|Fl-1859, Edwin Drake ħaffer l-ewwel bir taż-żejt ta' suċċess fid-dinja f'dak li issa huwa magħruf bħala l-Bir ta' Drake fil-muniċipalità ta' Cherrytree, Pennsylvania.]] L-ispiżjar [[James Young]] fl-1847 innota tnixxija tal-petroleum naturali fil-minjiera tal-faħam f'Riddings, Derbyshire, li minnha huwa wettaq id-distillazzjoni ta' żejt irqiq ħafif adattat għall-użu bħala żejt tal-lampi, u fl-istess ħin kiseb żejt iktar viskuż adattat għal-lubrikazzjoni tal-makkinarju. Fl-1848, Young stabbilixxa negozju żgħir tar-raffinar taż-żejt grezz. Eventwalment Young irnexxielu (permezz tad-distillazzjoni tal-faħam tal-kannol bi sħana baxxa) joħloq fluwidu simili għall-petroleum, li meta jiġi ttrattat bl-istess mod bħaż-żejt mix-xquq jagħti prodotti simili. Young sab li permezz tad-distillazzjoni bil-mod huwa seta' jikseb diversi likwidi utli minnu, u wieħed minnu semmih bħala "żejt tal-paraffina" peress li f'temperaturi baxxi kien jagħqad f'sustanza simili għax-xama' tal-paraffina. Il-produzzjoni ta' dawn iż-żjut u tax-xama' solida tal-paraffina mill-faħam kienu soġġetti għal privattiva min-naħa tiegħu tas-17 ta' Ottubru 1850. Fl-1850, Young & Meldrum u [[Edward William Binney]] daħlu fi sħubija bit-titlu ta' E.W. Binney & Co. f'Bathgate f'West Lothian u E. Meldrum & Co. fi [[Glasgow]]; ix-xogħlijiet tagħhom f'Bathgate tlestew fl-1851 u saru l-ewwel impjanti kummerċjali reali taż-żejt fid-dinja bl-ewwel raffinerija moderna taż-żejt. Id-domanda għall-petroleum bħala fjuwil għat-tidwil fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] u madwar id-dinja kibret malajr. L-ewwel bir taż-żejt fl-Amerki tħaffer fl-1859 minn [[Edwin Drake]] f'dak li issa jissejjaħ bħala l-Bir ta' Drake fil-muniċipalità ta' Cherrytree, Pennsylvania. Hemm ukoll kumpanija assoċjata miegħu, u minnha nibtet espansjoni kbira u rapida tal-industrija taż-żejt globali. Fl-istess sena tfaċċaw il-bjar bit-tħaffir mekkaniku f'West Virginia. [[Stampa:West Lothian shale bing, Scotland.JPG|daqsminuri|Meded tal-iskist qrib Broxburn, tlieta minn total ta' 19 f'West Lothian, l-Iskozja.]] L-ewwel bir kummerċjali taż-żejt fil-[[Kanada]] sar operattiv fl-1858 f'Oil Springs, [[Ontario]]. In-negozjant [[James Miller Williams]] ħaffer diversi bjar bejn l-1855 u l-1858 qabel ma skopra riżerva rikka taż-żejt 4 metri taħt l-art. Williams wettaq l-estrazzjoni ta' 1.5 miljun litru ta' żejt grezz sal-1860, u wettaq ir-raffinar tal-biċċa l-kbira minnu f'żejt tal-kerosin. Il-bir ta' Williams sar kummerċjalment vijabbli sena qabel l-operat ta' Pennsylvania ta' Drake u jista' jitqies bħala l-ewwel bir kummerċjali taż-żejt fl-Amerka ta' Fuq. L-iskoperta f'Oil Springs skattat espansjoni taż-żejt li wasslet biex mijiet ta' spekulaturi u ħaddiema jiġu fl-inħawi. L-avvanzi fit-tħaffir baqgħu għaddejjin fl-1862 meta ħaddiem lokali tat-tħaffir, Shaw, laħaq fond ta' 62 metru bl-użu ta' metodu tat-tħaffir b'armlu f'fawwara. Fis-16 ta' Jannar 1862, wara splużjoni tal-gass naturali, ġie prodott l-ewwel bir taż-żejt bi fluss naturali fil-Kanada, li spara ż-żejt fl-arja b'rata rreġistrata ta' 480 metru kubu (3,000 bbl) kuljum. Sal-aħħar tas-seklu 19, l-Imperu Russu, b'mod partikolari l-kumpanija Branobel fl-Ażerbajġan, ħadet ir-riedni f'idejha fil-produzzjoni. === Seklu 20 === [[Stampa:Ride with hitler.jpg|daqsminuri|Poster tat-Tieni Gwerra Dinjija għall-promozzjoni tal-kondiviżjoni tal-[[Karozza|karozzi]] bħala mod kif jiġi ffrankat il-petrol li tant kien vitali matul il-gwerra.]] Fis-snin 30 tas-seklu 20, [[Alfred Treibs]] iddetermina l-oriġini bijoloġika tal-petroleum, li qabel kienet kontroversjali. L-aċċess għaż-żejt kien fattur ewlieni f'diversi kunflitti militari tas-seklu 20, inkluż [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], li matulha l-faċilitajiet taż-żejt kienu assi strateġiku importanti u kienu jiġu bbumbardjati b'mod estensiv. L-invażjoni Ġermaniża tal-[[Unjoni Sovjetika]] kienet tinkludi l-għan li jinħatfu s-siti tal-produzzjoni taż-żejt ta' Baku, peress li dawn kienu jipprovdu l-provvista taż-żejt tant meħtieġa għall-militar Ġermaniż li kien qed ibati minħabba l-imblokkar tar-riżorsi. L-esplorazzjoni għaż-żejt fl-Amerka ta' Fuq matul il-bidu tas-seklu 20 wasslet biex l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] jsiru l-produttur ewlieni sa nofs is-seklu. Il-produzzjoni tal-petroleum fl-Istati Uniti laħqet il-qofol tagħha matul is-snin 60 tas-seklu 20, għalkemm l-[[Arabja Sawdija]] u l-Unjoni Sovjetika qabżu lill-Istati Uniti bħala output totali. Matul il-kriżi taż-żejt tal-1973, l-Arabja Sawdija u nazzjonijiet [[Għarab]] oħra imponew embargo fuq iż-żejt kontra l-Istati Uniti, ir-[[Renju Unit]], il-[[Ġappun]] u nazzjonijiet oħra tal-Punent li appoġġaw lil [[Iżrael]] fil-Gwerra tal-Yom Kippur. Din il-kriżi ġiet segwita mill-kriżi taż-żejt tal-1979, li ġiet ikkawżata minn tnaqqis fil-produzzjoni taż-żejt fid-dawl tar-Rivoluzzjoni Iranjana u wasslet biex il-prezzijiet taż-żejt jogħlew b'iktar mid-doppju. Iż-żewġ xokkijiet fil-prezzijiet taż-żejt kellhom effetti fi żmien qasir u fit-tul fuq il-politika globali u fuq l-ekonomija globali. Dawn wasslu għal tnaqqis sostanzjali fid-domanda bħala riżultat tas-sostituzzjoni ma' fjuwils oħra, speċjalment il-faħam u l-enerġija nukleari, u għal titjib fl-effiċjenza fl-użu tal-enerġija, iffaċilitat mill-politiki tal-gvernijiet. Il-prezzijiet għoljin taż-żejt qanqlu wkoll investiment fil-produzzjoni taż-żejt mill-pajjiżi mhux tal-[[OPEC]], inkluż il-Bajja ta' Prudhoe fl-[[Alaska]], is-siti lil hinn mill-kosta fil-[[Baħar tat-Tramuntana]] tar-Renju Unit u tan-[[Norveġja]], is-sit lil hinn mill-kosta ta' Cantarell tal-[[Messiku]] u r-ramel taż-żejt fil-[[Kanada]]. === Seklu 21 === Madwar 90 fil-mija tal-ħtiġijiet tal-fjuwil tal-vetturi jiġu ssodisfati miż-żejt. Il-petroleum jirrappreżenta sa 40 fil-mija tal-konsum totali tal-enerġija fl-Istati Uniti, iżda huwa responsabbli għal 1 fil-mija biss tal-ġenerazzjoni tal-elettriku. Il-valur tal-petroleum bħala sors portabbli u dens tal-enerġija li jintuża għall-maġġoranza l-kbira tal-vetturi u bħala l-bażi ta' bosta sustanzi kimiċi industrijali jagħmluh wieħed mill-iżjed prodotti bażiċi importanti tad-dinja. L-iktar tliet pajjiżi li jipproduċu ż-żejt sal-2018 huma l-Istati Uniti, ir-Russja u l-Arabja Sawdija. Fl-2018, parzjalment minħabba l-iżviluppi fil-fratturazzjoni idrawlika u fit-tħaffir orizzontali, l-Istati Uniti saru l-ikbar produttur tad-dinja. Madwar 80 fil-mija tar-riżervi aċċessibbli fid-dinja jinsabu fil-Lvant Nofsani, bi 62.5 fil-mija ġejjin minn ħames pajjiżi Għarab: l-Arabja Sawdija, l-[[Emirati Għarab Magħquda]], l-[[Iraq]], il-[[Qatar]] u l-[[Kuwajt]]. Parti kbira miż-żejt totali fid-dinja teżisti bħala sorsi mhux konvenzjonali, bħall-bitum fir-ramel taż-żejt f'Athabasca u ż-żejt kombustibbli fil-Medda ta' Orinoco. Filwaqt li volumi sinifikanti taż-żejt jiġu estratti mir-ramel taż-żejt, b'mod partikolari fil-Kanada, għad fadal ostakli loġistiċi u tekniċi, peress li l-estrazzjoni taż-żejt tirrikjedi ammonti kbar ta' sħana u ta' ilma, u b'hekk il-kontenut nett tal-enerġija huwa pjuttost baxx meta mqabbel maż-żejt grezz konvenzjonali. Għaldaqstant, mhux mistenni li r-ramel taż-żejt tal-Kanada jipprovdi iktar minn ftit miljuni ta' bramel kuljum fil-futur. Bosta kunflitti ġeopolitiċi moderni huma dovuti għall-petroleum. == Kompożizzjoni == [[Stampa:Total World Oil Reserves Conventional Unconventional.png|daqsminuri|Ir-riżorsi mhux konvenzjonali huma ferm iktar minn dawk konvenzjonali.]] Il-petroleum jikkonsisti minn varjetà ta' komponenti likwidi, gassużi u solidi. L-idrokarburi iktar ħfief huma l-gassijiet: metan, etan, propan u butan. Apparti minn hekk il-biċċa l-kbira tal-likwidi u tas-solidi huma komposti kimiċi itqal, spiss idrokarburi (C u H biss). Il-proporzjon ta' idrokarburi ħfief f'taħlita tal-petroleum ivarja minn sit tal-estrazzjoni taż-żejt għal ieħor. [[Stampa:Isooctane-3D-balls.png|daqsminuri|It-2,2,4-Trimethylpentane huwa idrokarbur bin-numru ta' ottani ta' 100. L-isferi suwed huma l-karbonju u l-isferi bojod huma l-atomi tal-idroġenu.]] Bir taż-żejt jipproduċi l-iktar żejt grezz. Peress li l-pressjoni tkun iktar baxxa fil-wiċċ milli taħt l-art, ftit mill-gass joħroġ mis-soluzzjoni u jiġi rkuprat (jew jinħaraq) bħala gass assoċjat jew gas tas-soluzzjoni. Bir tal-gass jipproduċi l-iktar gass naturali. Madankollu, minħabba li t-temperatura taħt l-art tkun ogħla fil-wiċċ, il-gass jaf ikun fih idrokarburi tqal bħall-pentan, l-eżan u l-eptan ("kondensat tal-gass naturali", spiss magħruf fil-qosor bħala kondensat). Il-kondensat huwa simili għall-petrol bħala dehra u bħala kompożizzjoni huwa simili għal xi żjut grezzi ħfief u volatili. L-idrokarburi fiż-żejt grezz fil-biċċa l-kbira huma alkani, ċikloalkani u diversi idrokarburi aromatiċi, filwaqt li komposti organiċi oħra fihom in-[[nitroġenu]], l-[[ossiġenu]] u l-kubrit, kif ukoll traċċi ta' metalli bħall-[[ħadid]], in-nikil, ir-ram u l-vanadju. Bosta riżervi taż-żejt fihom batterji [[Ħajja|ħajjin]]. Il-kompożizzjoni molekolari taż-żejt grezz tvarja ferm minn formazzjoni għal oħra, iżda l-proporzjon ta' [[Element kimiku|elementi kimiċi]] jvarja bi ftit kif ġej: {| class="wikitable" |+Kompożizzjoni skont il-piż !Element !Medda perċentwali |- |[[Karbonju]] |83 sa 85 % |- |[[Idroġenu]] |10 sa 14 % |- |Nitroġenu |0.1 sa 2 % |- |Ossiġenu |0.05 sa 1.5 % |- |Kubrit |0.05 sa 6.0 % |- |Metalli |< 0.1 % |} Fiż-żejt grezz hemm erba' tipi differenti ta' idrokarburi. Il-perċentwal relattiv ta' kull wieħed ivarja u jiddetermina l-proprjetajiet ta' kull żejt. {| class="wikitable" |+Kompożizzjoni skont il-piż !Idrokarburi !Medja !Medda |- |Alkani (paraffini) |30 % |15 sa 60 % |- |Nafteni |49 % |30 sa 60 % |- |Aromatiċi |15 % |3 sa 30 % |- |Asfaltiċi |6 % |remainder |} L-alkani mill-pentan (C₅H₁₂) sal-oktan (C₈H₁₈) jiġu raffinati f'petrol, dawk min-nonan (C₉H₂₀) jiġu raffinati f'eżadekan (C₁₆H₃₄) fi fjuwil tad-diżil, f'kerosin u fi fjuwil tal-ġettijiet. L-alkani b'iktar minn 16-il [[atomu]] tal-karbonju jistgħu jiġu raffinati f'żejt tal-fjuwil u f'żejt tal-lubrikazzjoni. Fin-naħa l-iktar tqila tal-medda, ix-xama' tal-paraffina hija alkan b'madwar 25 atomu tal-karbonju, filwaqt li l-asfalt fih 35 jew iktar, għalkemm normalment dawn jixxaqqu f'raffineriji moderni fi prodotti iktar ta' valur. L-eħfef naħa tal-medda, l-hekk imsejħa gassijiet tal-petroleum, jiġu soġġetti għal diversità ta' pproċessar li jiddependi skont il-kostijiet. Dawn il-gassijiet jinħarqu, jinbiegħu bħala gass tal-petroleum likwifikat jew jintużaw biex iqabbdu l-berners stess tar-raffineriji. Matul ix-xitwa, il-butan (C₄H₁₀) jitħallat mal-petrol b'rati għoljin peress li l-ħafna fwar li jipproduċi jgħin il-vetturi jistartjaw meta jkollhom magna li tkun għadha bierda. L-idrokarburi aromatiċi huma idrokarburi mhux saturati b'anella waħda jew iktar tal-benżen. Għandhom it-tendenza li jinħarqu bi fjamma mimlija nugrufun, u bosta jkollhom aroma ħelwa. Uħud huma karċinoġeniċi. Dawn il-komponenti differenti jiġu sseparati permezz tad-distillazzjoni frazzjonarja f'raffinerija taż-żejt biex jiġu prodotti l-petrol, il-fjuwil tal-ġettijiet, il-kerosin u frazzjonijiet oħra tal-idrokarburi. Il-komponenti f'kampjun taż-żejt jistgħu jiġu ddeterminati permezz tal-kromatografija tal-gassijiet u tal-ispettrometrija tal-massa. Minħabba l-għadd kbir ta' idrokarburi koelwiti fi ħdan iż-żejt, ħafna minnhom ma jistgħux jiġu indirizzati bil-kromatografija tradizzjonali tal-gassijiet. Din it-taħlita kumplessa tal-idrokarburi hija apparenti b'mod partikolari meta jiġu analizzati ż-żjut affettwati mill-elementi u l-estratti mit-tessuti tal-organiżmi esposti għaż-żejt. [[Stampa:Treibs&Chlorophyll.png|daqsminuri|L-istruttura ta' kompost tal-porforina tal-vanadju (xellug) estratt mill-petroleum minn Alfred E. Treibs, missier il-ġeokimika organika. Treibs innota s-similarità strutturali mill-qrib ta' din il-molekola u l-klorofilla A (lemin).]] Iż-żejt grezz ivarja ferm fid-dehra skont il-kompożizzjoni tiegħu. Normalment ikun [[iswed]] jew [[Kannella (kulur)|kannella]] skur (għalkemm jaf ikun fl-[[isfar]], fl-[[aħmar]] jew saħansitra fl-[[aħdar]]). Fir-riżerva normalment jinstab flimkien mal-gass naturali (li peress li huwa eħfef jifforma "kappa tal-gass" fuq il-petroleum) u mal-ilma b'salinità (li peress li huwa itqal mill-biċċa l-kbira tal-forom taż-żejt grezz, ġeneralment jibqa' taħtu). Iż-żejt grezz jista' jinstab ukoll f'forma semisolida mħallat mar-ramel u mal-ilma, bħal fir-ramel taż-żejt ta' Athabasca fil-Kanada, fejn normalment jissejjaħ bħala bitum grezz. Fil-Kanada, il-bitum jitqies bħala forma twaħħal, sewda u qisha qatran taż-żejt grezz li tant ikun oħxon u tqil li jrid jissaħħan jew jiġi dilwit qabel ma jnixxi. Il-[[Veneżwela|Venezwela]] wkoll għandha ammonti kbar ta' żejt fir-ramel taż-żejt ta' Orinoco, għalkemm l-idrokarburi maqbuda hemm huma inqas viskużi milli fil-Kanada, u normalment jissejjaħ żejt kombustibbli ħafna. Ir-riżorsi tar-ramel taż-żejt jissejħu żejt mhux konvenzjonali biex issir distinzjoni maż-żejt li jista' jiġi estratt bl-użu ta' metodi tradizzjonali tal-bjar taż-żejt. Huwa stmat li bejniethom, il-Kanada u l-Venezwela għandhom 3.6 triljun barmil (570×10⁹ m³) ta' bitum u ta' żejt kombustibbli ħafna, jiġifieri madwar id-doppju tal-volum tar-riżervi tad-dinja ta' żejt konvenzjonali. == Formazzjoni == === Żejt grezz mill-fossili === Il-petroleum huwa fjuwil fossili li jirriżulta minn materjali organiċi fossilizzati, bħaż-żooplankton u l-algi. Ammont enormi ta' dawn il-fdalijiet ġew iddepożitati bħala sedimenti fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi fejn tgħattew bl-ilma qiegħed (ilma mingħajr ossiġenu dissolt) jew sedimenti oħra (bħal tajn u depożiti) ferm iktar malajr mill-ħin meħtieġ biex jiddekomponu b'mod aerobiku. Bejn wieħed u ieħor metru 'l isfel minn dawn is-sedimenti, il-konċentrazzjoni tal-ossiġenu fl-ilma kienet baxxa, inqas minn 0.1 mg/l, u kien hemm kundizzjonijiet anossiċi. It-temperaturi wkoll baqgħu kostanti. Iktar ma ġew iddepożitati saffi ulterjuri fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi, iktar ma nġemgħu s-sħana u l-pressjoni intensi fin-naħat iktar 'l isfel. Dan il-proċess wassal biex il-materja organika tinbidel, l-ewwel f'materjal tax-xama' magħruf bħala l-keroġen (li jinsab f'diversi skisti taż-żejt madwar id-dinja), u mbagħad b'iktar sħana f'idrokarburi likwidi u gassużi permezz ta' proċess magħruf bħala kataġenesi. Il-formazzjoni tal-petroleum isseħħ mill-piroliżi tal-idrokarburi f'varjetà ta' reazzjonijiet fil-biċċa l-kbira endotermiċi f'temperaturi jew f'pressjoni għoljin, jew it-tnejn li huma. Dawn il-fażijiet huma deskritt fid-dettal iktar 'l isfel. ==== Diżintegrazzjoni anaeronika ==== Fl-assenza ta' ħafna ossiġenu, il-batterji aerobiċi ma setgħux jiddiżintegraw il-materja organika wara li ġiet iddepożitata u ntradmet taħt saff ta' sedimenti jew ilma. Madankollu, il-batterji anaerobiċi kienu kapaċi jnaqqsu s-sulfati u n-nitrati fil-materja għal H₂S u N₂ rispettivament bl-użu tal-materja bħala sors għal reaġenti oħra. Għall-ewwel, minħabba dawn il-batterji anaerobiċi, il-materja bdiet tiddiżintegra l-iktar permezz tal-idroliżi: il-polisakkaridi u l-proteini kienu jiġu idroliżżati f'sempliċi zokkor u aċido amino rispettivament. Dawn imbagħad kienu jiġu ossidizzati iktar b'mod anaerobiku b'rata aċċellerata mill-enżimi tal-batterji: eż. il-proteini kienu jgħaddu minn proċess ta' deaminazzjoni ossidattiva biex isiru aċidi amino, li mbagħad kienu jirreaġixxu iktar mal-ammonijaka u mal-aċidi α-keto. Min-naħa l-oħra, il-monosakkaridi ddiżintegraw f'CO₂ u metan. Il-prodotti tad-diżintegrazzjoni anaerobika tal-aċidi amino, tal-monosakkaridi, tal-fenoli u tal-aldeidi kienu jingħaqdu flimkien f'aċidi fulviċi. Ix-xaħmijiet u x-xama' ma ġewx idroliżżati b'mod estensiv f'dawn il-kundizzjonijiet miti. ==== Formazzjoni tal-keroġen ==== Xi komposti fenoliċi prodotti minn reazzjonijiet preċedenti ħadmu bħala batterjiċidi u l-[[Ordni (bijoloġija)|ordni]] ''Actinomycetales'' tal-batterji (eż. streptomiċini). B'hekk l-azzjoni tal-batterji anaerobiċi kienet tieqaf f'madwar 10 metri 'l isfel mill-ilma jew mis-sedimenti. F'dan il-fond, it-taħlita kien ikun fiha aċidi fulviċi, xaħmijiet u xama' mingħajr reazzjonijiet jew b'reazzjonijiet parzjali, linjina kemxejn immodifikata, reżini u idrokarburi oħra. Iktar ma ġew iddepożiti saffi oħra ta' materja organika fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi, iktar ma nġemgħet sħana u pressjoni intensa fil-partijiet iktar 'l isfel. Minħabba f'hekk, il-komposti ta' din it-taħlita bdew jikkombinaw mal-keroġen b'mod mhux daqstant mifhuma. Il-kombinament seħħ b'mod simili għal kif il-molekoli tal-fenoli u tal-formaldeid jirreaġixxu mar-reżini tal-urea-formaldeid, iżda l-formazzjoni tal-keroġen seħħet b'mod iktar kumpless minħabba varjetà kbira ta' reaġenti. Il-proċess kollu tal-formazzjoni tal-keroġen mill-bidu tad-diżintegrazzjoni anaerobika jissejjaħ dijaġenesi, li tfisser trasformazzjoni ta' materjali bid-dissoluzzjoni u bil-kombinament mill-ġdid tal-kostitwenti tagħhom. ==== Trasformazzjoni tal-keroġen fi fjuwils fossili ==== Il-formazzjoni tal-keroġen kompliet f'fond ta' madwar kilometru mill-wiċċ tad-dinja fejn it-temperaturi setgħu jilħqu madwar 50 °C. Il-formazzjoni tal-keroġen tirrappreżenta l-punt tan-nofs bejn il-materja organika u l-fjuwils fossili: il-keroġen jista' jiġi espost għall-ossiġenu, jossidizza u b'hekk jintilef, jew jista' jintradam iktar fil-fond fil-qoxra tad-dinja u jiġi soġġett għal kundizzjonijiet li permezz tagħhom jittrasforma bil-mod il-mod fi fjuwils fossili bħall-petroleum. Dan tal-aħħar seħħ permezz tal-kataġenesi, fejn ir-reazzjonijiet fil-biċċa l-kbira kienu arranġamenti radikali mill-ġdid tal-keroġen. Dawn ir-reazzjonijiet damu jsiru għal miljuni ta' snin, u l-ebda reaġent estern ma kien involut. Minħabba n-natura radikali ta' dawn ir-reazzjonijiet, il-keroġen irreaġixxa fir-rigward ta' żewġ klassijiet ta' prodotti: dawk bi proporzjon H/C baxx (l-antraċen jew prodotti simili) u dawk bi proporzjon H/C għoli (il-metan jew prodotti simili); jiġifieri prodotti b'ħafna karbonju jew b'ħafna idroġenu. Peress li l-kataġenesi ma kinitx aċċessibbli mir-reaġenti esterni, il-kompożizzjoni li rriżultat tat-taħlita tal-fjuwil kienet tiddependi fuq il-kompożizzjoni tal-keroġen permezz tal-istojkometrija tar-reazzjonijiet. Jeżistu tliet tipi ta' keroġen: it-tip I (tal-algi), it-tip II (liptiniku) u t-tip III (umiku), li ffurmaw l-iktar mill-algi, mill-plankton u mill-pjanti biz-zkuk (dawn jinkludu s-siġar, l-arbuxxelli u l-lijani) rispettivament. Il-potenzjal ta' ġenerazzjoni tal-idrokarburi u l-maturità termali tal-petroleum mill-blat spiss jiġu evalwati bl-użu tal-piroliżi tal-blat ta' Eval u b'kejliet tar-riflettanza tal-vitrinit, li jipprovdu indikaturi kwantitattivi tat-tip ta' materja organika, il-livell ta' maturazzjoni u l-probabbiltà tal-ġenerazzjoni taż-żejt jew tal-gass. Il-kataġenesi kienet pirolitika minkejja l-fatt li seħħet f'temperaturi relattivament baxxi (meta mqabbla mal-impjanti kummerċjali tal-piroliżi) ta' 60 °C sa ferm iktar. Il-piroliżi kienet possibbli minħabba l-ħinijiet twal ta' reazzjoni. Is-sħana għall-kataġenesi kienet tiġi mid-dekompożizzjoni tal-materjali radjoattivi tal-qoxra tad-dinja, speċjalment ⁴⁰K, ²³²Th, ²³⁵U u ²³⁸U. Is-sħana varjat il-pendil ġeotermali u tipikament kienet 10–30 °C għal kull kilometru ta' fond mill-wiċċ tad-dinja. Madankollu, xi intrużjonijiet mhux tas-soltu tal-magma jaf ħolqu sħana ikbar u lokalizzata. ==== Tieqa taż-żejt (medda ta' temperaturi) ==== Il-ġeologi spiss jirreferu għall-medda tat-temperaturi li fiha jifforma ż-żejt bħala t-"tieqa taż-żejt". Taħt it-temperatura minima, iż-żejt jibqa' maqbud fil-forma ta' keroġen. Iktar mit-temperatura massima, iż-żejt jiġi kkonvertit f'gass naturali permezz tal-proċess tal-formazzjoni ta' xquq termali. Xi kultant, iż-żejt li jifforma f'fond estrem jista' jiċċaqlaq u jinqabad f'punt iktar fil-baxx. Ir-ramel taż-żejt ta' Athabasca huma eżempju wieħed ta' dan. === Żejt grezz abijoġeniku === Mekkaniżmu alternattiv għal dak deskritt iktar 'il fuq ġie propost mix-xjenzati Russi f'nofs is-snin 50 tas-seklu 19, l-ipoteżi tal-oriġini abijoġenika tal-petroleum (petroleum iffurmat b'mezzi mhux organiċi), iżda dan mhux issostanzjat b'evidenza ġeoloġika u ġeokimika. Instabu sorsi abijoġeniċi taż-żejt iżda qatt f'ammont kummerċjalment profittabbli. "Il-kontroversja għadha teżisti dwar jekk jeżistux riżervi taż-żejt abijoġeniċi", qal [[Larry Nation]] mill-Assoċjazzjoni Amerikana tal-Ġeologi tal-Petroleum. "Il-kontroversja hi dwar kemm jistgħu jikkontribwixxu għar-riżervi kumplessivi tad-dinja u kemm żmien u sforzi misshom jallokaw il-ġeologi biex isibuhom". == Riżervi == Iridu jiġu ssodisfati tliet kundizzjonijiet biex tifforma riżerva tal-petroleum: * Blat tas-sors mimli b'materjal tal-idrokarburi u mirdum f'fond biżżejjed biex is-sħana ta' taħt l-art tikkonvertih f'żejt; * Blat poruż u permeabbli fejn jista' jakkumula ż-żejt; * Blat tal-wiċċ (siġill) jew mekkaniżmu ieħor li jipprevjeni li ż-żejt jitla' fil-wiċċ. Fi ħdan dawn ir-riżervi, tipikament il-fluwidi jiġu organizzati fi tliet saffi: is-saff tal-ilma fil-wiċċ, taħtu s-saff taż-żejt, u taħtu saff tal-gass, għalkemm is-saffi differenti jvarjaw bħala daqs bejn ir-riżervi. Peress li l-biċċa l-kbira tal-idrokarburi huma inqas densi mill-blat jew mill-ilma, spiss jitilgħu 'l fuq minn ġo saffi tal-blat biswithom sa ma jaslu sal-wiċċ jew jinqabdu fi ħdan il-blat poruż (magħruf bħala riżerva) minħabba l-blat impermeabbli ta' fuqu. Madankollu, dan il-proċess huwa influwenzat mill-flussi tal-ilma ta' taħt l-art, li jwasslu biex iż-żejt jiċċaqlaq mijiet ta' kilometri orizzontalment jew saħansitra distanzi qosra 'l isfel qabel ma jinqabad f'riżerva. Meta l-idrokarburi jiġu kkonċentrati f'riżerva, jifforma sit biż-żejt, li minnu jista' jiġi estratt l-likwidu bit-tħaffir u bl-ippumpjar. Ir-reazzjonijiet li jipproduċu ż-żejt u l-gass naturali spiss ikunu mmudellati bħala reazzjonijiet ta' diżintegrazzjoni tal-ewwel ordni, fejn l-idrokarburi jiġu ddiżintegrati f'żejt u f'gass naturali minn sett ta' reazzjonijiet paralleli, u eventwalment iż-żejt jiġi ddiżintegrat f'gass naturali permezz ta' sett ieħor ta' reazzjonijiet. Dan is-sett tal-aħħar jintuża b'mod regolari fl-impjanti petrokimiċi u fir-raffineriji taż-żejt. Il-petroleum fil-biċċa l-kbira jiġi rkuprat bit-tħaffir għaż-żejt (il-fawwariet naturali tal-petroleum huma rari). It-tħaffir isir wara li jitwettqu studji dwar il-ġeoloġija strutturali (fl-iskala tar-riżerva), analiżi sedimentarja tal-baċir, u karatterizzazzjoni tar-riżerva (l-iktar f'termini tal-porożità u tal-permeabbiltà tal-istrutturi tar-riżervi ġeoloġiċi). Il-bjar taż-żejt jitħaffru f'riżervi taż-żejt għall-estrazzjoni taż-żejt grezz. Il-metodi tal-produzzjoni tal-"olzar naturali" li jiddependu fuq il-pressa tar-riżerva naturali biex timbotta ż-żejt lejn il-wiċċ normalment ikunu biżżejjed għal xi żmien wara l-ewwel tħaffir tar-riżervi. F'xi riżervi, bħal fil-Lvant Nofsani, il-pressa naturali tkun biżżejjed għal żmien twil. Madankollu, il-pressa naturali fil-biċċa l-kbira tar-riżervi eventwalment tmajna. Imbagħad iż-żejt irid jiġi estratt bl-użu ta' mezzi b'"olzar artifiċjali". Maż-żmien, dawn il-metodi "primarji" jsiru inqas effettivi u jaf jintużaw metodi "sekondarji". Metodu sekondarju komuni huwa tal-"fluss tal-ilma" jew injezzjoni tal-ilma fir-riżerva biex tiżdied il-pressa u ż-żejt jiġi imbottat lejn ix-xaft tat-tħaffir. Eventwalment jistgħu jintużaw metodi "terzjarji" jew "imtejba" għall-irkupru taż-żejt biex jiżdiedu l-karatteristiċi tal-fluss taż-żejt bl-injezzjoni tal-istim, tad-dijossidu tal-karbonju u ta' gassijiet jew sustanzi kimiċi oħra fir-riżerva. Fl-Istati Uniti, il-metodi primarji tal-produzzjoni jirrappreżentaw inqas minn 40 fil-mija taż-żejt prodott fuq bażi ta' kuljum, il-metodi sekondarji jirrappreżentaw madwar 50 fil-mija, u l-metodi terzjarji jirrappreżentaw l-10 fil-mija l-oħra. L-estrazzjoni taż-żejt (jew tal-"bitum") mir-ramel taż-żejt/tal-qatran u mid-depożiti tal-iskist taż-żejt tirrikjedi l-estrazzjoni tar-ramel jew tal-iskist, it-tisħin f'reċipjent jew l-użu ta' metodi fil-post ta' injezzjoni ta' likwidi msaħħna fid-depożiti, u mbagħad l-ippompjar tal-likwidu lura b'saturazzjoni ta' żejt. === Riżervi taż-żejt mhux konvenzjonali === Il-batterji li jieklu ż-żejt iwettqu bijodegradazzjoni taż-żejt li jkun żgiċċa lejn il-wiċċ. Ir-ramel taż-żejt huma riżervi ta' żejt parzjalment bijodegradat li jkun għadu fil-proċess li jiżgiċċa jew li jiġi bijodegradat, iżda tant ikun fihom żejt li ċċaqlaq fihom, li għalkemm il-biċċa l-kbira minnu jkun żgiċċa, ammonti kbar ikunu għadhom preżenti — ferm iktar milli jista' jinstab f'riżervi taż-żejt konvenzjonali. Il-frazzjonijiet iktar ħfief taż-żejt grezz huma l-ewwel li jinqerdu, u dan jirriżulta f'riżervi li fihom forma estremament tqila ta' żejt grezz, imsejjaħ bitum grezz fil-Kanada, jew żejt grezz tqil ħafna fil-[[Veneżwela|Venezwela]]. Dawn iż-żewġ pajjiżi għandhom l-ikbar depożiti fid-dinja ta' ramel taż-żejt. Min-naħa l-oħra, l-iskisti taż-żejt huma blat tas-sors li ma jkunx ġie espost għal sħana jew pressjoni fit-tul biżżejjed biex jikkonvertu l-idrokarburi maqbuda f'żejt grezz. Teknikament, l-iskisti taż-żejt mhux dejjem ikunu skisti u ma fihom żejt, iżda blat sedimentarju fin b'solidi organiċi insolubbli msejjaħ keroġen. Il-keroġen fil-blat jista' jiġi kkonvertit f'żejt grezz bl-użu tas-sħana u tal-pressjoni biex jiġu ssimulati l-proċess naturali. Dan il-metodu ilu magħruf għal sekli sħaħ u ngħata l-privattiva fl-1694 fil-qafas tal-Privattiva Nru 330 tal-Kuruna Brittanika li tkopri, "Mod kif jiġu estratti u prodotti kwantitajiet kbar ta' żift, qatran u żejt minn xorta ta' ġebel". Għalkemm l-iskisti taż-żejt jinsabu f'bosta pajjiżi, l-Istati Uniti għandhom l-ikbar depożiti taż-żejt. == Klassifikazzjoni == L-industrija tal-petroleum ġeneralment tikklassifika ż-żejt grezz skont il-post ġeografiku fejn jiġi prodott (eż. West Texas Intermediate, Brent jew l-Oman), il-gravità API tiegħu (kejl tad-densità tal-industrija taż-żejt), u l-kontenut tal-kubrit. Iż-żejt grezz jista' jitqies bħala ħafif jekk ikollu densità baxxa, tqil jekk ikollu densità għolja jew medju jekk ikollu densità bejn dik taż-żejt ħafif u tqil. Barra minn hekk, jaf issir referenza għalih bħala ħelu jekk ikun fih relattivament ftit kubrit jew qares jekk ikun fih ammonti sostanzjali ta' kubrit. Il-post ġeografiku huwa importanti minħabba li jaffettwa l-kostijiet tat-trasport lejn ir-raffinerija. Iż-żejt grezz ħafif huwa iktar imfittex miż-żejt grezz tqil peress li jipproduċi rendiment akbar ta' petrol, filwaqt li żejt grezz ħelu jiswa iktar miż-żejt grezz qares peress li joħloq inqas problemi ambjentali u jirrikjedi inqar raffinar biex jissodisfa l-istandards tal-kubrit imposti fuq il-fjuwils fil-pajjiżi konsumaturi. Kull żejt grezz għandu karatteristiċi molekolari uniċi li jiġu żvelati bl-użu tal-analiżi tal-assaġġ taż-żejt grezz fil-laboratorji tal-petroleum. Il-bramel ta' żona li fiha l-karatteristiċi molekolari taż-żejt grezz ġew iddeterminati u ż-żejt ġie kklassifikat jintużaw bħala referenzi tal-ipprezzar madwar id-dinja kollha. Uħud miż-żjut grezzi ta' referenza komuni huma: * West Texas Intermediate (WTI), żejt ħafif, ħelu u ta' kwalità għolja ħafna fornut f'Cushing, Oklahoma għaż-żejt tal-Amerka ta' Fuq. * Brent Blend, li jikkonsisti minn 15-il tip ta' żejt mis-siti fis-sistemi ta' Brent u Ninian fil-Baċir tal-Lvant ta' Shetland tal-Baħar tat-Tramuntana. Iż-żejt jiġi ttrasportat lejn it-terminal ta' Sullom Voe f'Shetland. Il-produzzjoni taż-żejt miż-żejt tal-Ewropa, tal-Afrika u tal-Lvant Nofsani bi fluss lejn il-Punent normalment jiġi pprezzat abbażi ta' dan iż-żejt, li jifforma parametru referenzjarju. * Dubai-Oman, li jintuża bħala parametru referenzjarju għall-fluss taż-żejt grezz qares tal-Lvant Nofsani lejn ir-reġjun tal-Asja u l-Paċifiku. * Tapis (mill-[[Malażja]], li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żejt ħafif tal-Lvant Imbiegħed). * Minas (mill-[[Indoneżja]], li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żejt tqil tal-Lvant Imbiegħed). * Il-Medja Referenzjarja tal-OPEC, medja pponderata tat-taħlitiet taż-żejt mid-diversi pajjiżi tal-OPEC (Organizzazzjoni tal-Pajjiżi Esportaturi tal-Petroleum). * Midway Sunset Heavy, li skontu jiġi pprezzat iż-żejt tqil f'California. * Western Canadian Select, iż-żejt grezz li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żjut grezzi tqal (aċidiċi) emerġenti b'TAN għoli. Hemm ammonti dejjem jonqsu ta' dawn iż-żjut li jintużaw bħala parametri referenzjarji li qed jiġu prodotti kull sena, għaldaqstant kulma jmur iż-żjut l-oħra jiġu prodotti iktar f'termini reali. Filwaqt li l-prezz referenzjarju jaf ikun għal WTI ttrasportat lejn Cushing, iż-żejt reali kkummerċjalizzat jaf ikun żejt tqil Kanadiż imraħħas – Western Canadian Select – ittrasportat lejn Hardisty, [[Alberta]], u għal Brent Blend ittrasportat lejn Shetland, jaf tkun taħlita esportata Russa ttrasportata lejn il-port ta' Primorsk. == Użu == Ladarba jiġi estratt, iż-żejt jiġi raffinat u sseparat, l-iktar faċilment permezz tad-distillazzjoni, f'bosta prodotti għall-użu dirett fil-manifattura, bħall-petrol, id-diżil u l-kerosin sal-asfalt u r-reaġenti kimiċi (etilen, propilen, buten, aċidu akriliku, paraksilen) li jintużaw għall-produzzjoni tal-plastik, il-pestiċidi u l-prodotti farmaċewtiċi. F'termini ta' volum, il-biċċa l-kbira tal-petroleum jiġi kkonvertit fi fjuwils għall-magni tal-kombustjoni. Bħala valur, il-petroleum jirfed l-industrija petrokimika, li tinkludi bosta prodotti ta' valur għoli bħall-prodotti farmaċewtiċi u l-plastik. Bħala volum, 84 % tal-idrokarburi preżenti fil-petroleum jiġu kkonvertiti fi fjuwils. === Fjuwils u lubrikanti === Minħabba d-densità għolja tal-enerġija, it-trasportabbiltà faċli u l-abbundanza relattiva, iż-żejt sar l-iżjed sors ta' enerġija importanti minn nofs is-snin 50 tas-seklu 20. Il-petroleum jintuża l-iktar, bħala volum, għar-raffinar f'żejt tal-fjuwils u f'petrol, it-tnejn li huma sorsi importanti tal-enerġija primarja. Marbutin mill-qrib mal-fjuwils għall-magni tal-kombustjoni hemm il-lubrikanti, il-greases u l-istabbilizzaturi tal-viskożità. === Sustanzi kimiċi === Bosta prodotti farmaċewtiċi joriġinaw mill-petroleum, għalkemm permezz ta' proċessi b'diversi stadji. Il-[[mediċina]] moderna tiddependi fuq il-petroleum bħala sors tal-blokok tal-bini kimiċi, tar-reaġenti u tas-solventi. B'mod simili, prattikament il-pestiċidi, l-insettiċidi u l-erbiċidi kollha joriġinaw mill-petroleum. Il-pestiċidi affettwaw bil-bosta l-istennijiet tal-ħajja permezz tal-kontroll tal-vetturi tal-mard u permezz taż-żieda tar-rendiment tal-għelejjel. Bħall-prodotti farmaċewtiċi, fil-qofol il-pestiċidi huma petrokimiċi. Il-plastik u l-polimeri sintetiċi kważi kollha joriġinaw mill-petroleum, li huwa s-sors tal-monomeri. L-alkeni (olefini) huma [[Klassi (bijoloġija)|klassi]] importanti waħda ta' dawn il-molekoli prekursuri. === Derivati oħra === * Xama', li tintuża fl-imballaġġ tal-ikel tal-friża, fost l-oħrajn, ix-xama' tal-paraffina, li tirriżulta miż-żejt tal-petroleum. * Kubrit u l-aċidu sulfuriku derivat minnu. Is-sulfid tal-idroġenu huwa prodott tat-tneħħija tal-kubrit minn frazzjoni tal-petroleum. Jiġi ossidizzat mal-element tal-kubrit u mbagħad mal-aċidu sulfuriku. * Qatran u asfalt sfużi. * Kokk tal-petroleum, li jintuża f'prodotti tal-karbonju speċjalizzati jew bħala fjuwil solidu. == Industrija == L-industrija tal-petroleum, magħrufa wkoll bħala l-industrija taż-żejt, tinkludi l-proċessi globali tal-esplorazzjoni, l-estrazzjoni, ir-raffinar, it-trasport (spiss bit-tankers u bil-pipelines taż-żejt), u l-kummerċjalizzazzjoni tal-prodotti tal-petroleum. L-ikbar volum ta' prodotti tal-industrija huma ż-żejt kombustibbli u l-petrol. Il-petroleum huwa wkoll il-materja prima għal bosta prodotti kimiċi, inkluż il-prodotti farmaċewtiċi, is-solventi, il-fertilizzanti, il-pestiċidi, il-fwejjaħ sintetiċi u l-plastik. Normalment l-industrija tinqasam fi tliet komponenti ewlenin: upstream, midstream u downstream. Il-komponent upstream jirrigwarda l-esplorazzjoni u l-estrazzjoni taż-żejt grezz, il-komponent midstream jinkludi it-trasport u l-ħżin taż-żejt, u l-komponent downstream jirrigwarda r-raffinar taż-żejt grezz f'diversi prodotti finali. Il-petroleum huwa vitali għal bosta industriji, u huwa meħtieġ għaż-żamma taċ-ċivilizzazzjoni industrijali fil-konfigurazzjoni attwali tagħha, għaldaqstant huwa ta' tħassib kritiku għal bosta nazzjonijiet. Iż-żejt jirrappreżenta perċentwal kbir tal-konsum tal-enerġija tad-dinja, u jvarja minn 32 % għall-[[Ewropa]] u għall-[[Asja]], sa 53 % għal-Lvant Nofsani. Ix-xejriet tal-konsum ta' reġjuni ġeografiċi oħra huma kif ġej: l-Amerka t'Isfel u l-Amerka Ċentrali (44 %), l-Afrika (41 %), u l-Amerka ta' Fuq (40 %). Id-dinja tikkonsma 36 biljun barmil (5.8 km³) taż-żejt fis-sena, u n-nazzjonijiet żviluppati huma l-ikbar konsumaturi. L-Istati Uniti kkonsmaw 18 % taż-żejt prodott fl-2015. Il-produzzjoni, id-distribuzzjoni, ir-raffinar u l-bejgħ bl-imnut tal-petroleum kollu f'daqqa jirrappreżentaw l-ikbar industrija tad-dinja f'termini ta' valur f'dollari. === Trasport === It-trasport tal-petroleum huwa t-trasport taż-żejt u tad-derivati tiegħu bħall-petrol. Il-prodotti tal-petroleum jiġu ttrasportati permezz ta' vaguni ferrovjarji, trakkijiet, tankers u networks ta' pipelines. Il-metodu li jintuża għat-trasport tal-prodotti tal-petroleum jiddependi fuq il-volum ittrasportat u d-destinazzjoni. Il-mezzi tat-trasport ibbażati fuq l-art bħall-pipelines u t-trasport ferrovjarju għandhom vantaġġi u żvantaġġi. Waħda mid-differenzi prinċipali huwa l-kost assoċjat mat-trasport tal-petroleum mill-pipelines jew bit-trasport ferrovjarju. Ir-riskji marbuta mat-trasport tal-prodotti tal-petroleum huma relatati mat-tniġġis u maċ-ċans ta' tnixxijiet. Iż-żejt kombustibbli diffiċli ħafna biex jitnaddaf u huwa tossiku ħafna għall-[[Annimal|annimali]] ħajjin u għall-ambjent ta' madwarhom. Fis-snin 50 tas-seklu 20, il-kostijiet tat-trasport kienu jammontaw għal 33 % tal-prezz taż-żejt ittrasportat mill-Golf Persjan sal-Istati Uniti, iżda bl-iżvilupp tas-supertankers fis-snin 70 tas-seklu 20, il-kost tat-trasport niżel għal 5 % tal-prezz taż-żejt Persjan fl-Istati Uniti. Is-sehem tal-kost tat-trasport fuq il-kost finali tal-prodott bażiku kkonsenjat kien inqas minn 3 % fl-2010. === Prezz === Il-prezz taż-żejt ġeneralment jirreferi għall-prezz ta' barmil (42 gallun Amerikan; 159 litru) taż-żejt grezz referenzjarju — prezz referenzjarju għax-xerrejja u għall-bejjiegħa taż-żejt grezz bħal West Texas Intermediate (WTI), Brent Crude, Dubai Crude, il-Medja Referenzjarja tal-OPEC, Tapis crude, Bonny Light, Urals oil, Isthmus, u Western Canadian Select (WCS), fost l-oħrajn. Il-prezzijiet taż-żejt jiġu ddeterminati mill-provvista u mid-domanda globali, iktar milli mil-livell ta' produzzjoni domestika tal-pajjiżi, għalkemm l-Organizzazzjoni tal-Pajjiżi Esportaturi tal-Petroleum (OPEC) għandha influwenza konsiderevoli. === Kummerċ === Iż-żejt grezz jiġi kkummerċjalizzat bħala future fil-boroż NYMEX u ICE. Il-kuntratti bi futures huma ftehimiet li skonthom ix-xerrejja u l-bejjiegħa jaqblu li jixtru u jipprovdu ammonti speċifiċi ta' żejt grezz fiżiku sa data partikolari fil-futur. Kuntratt ikopri kwalunkwe 1,000 barmil u jista' jinxtara sa 9 snin fil-futur. == Użu skont il-pajjiż == === Konsum === Fl-istima tal-2021 tal-Amministrazzjoni tal-Informazzjoni dwar l-Enerġija tal-Istati Uniti (EIA), id-dinja tikkonsma 97.26 miljun barmil taż-żejt kuljum. Din it-tabella taqsam l-ammont ta' petroleum ikkonsmat fl-2011 f'elf barmil (1,000 bbl) kuljum u f'elf metru kubu (1,000 m³) kuljum: {| class="wikitable sortable" !Nazzjon konsumatur 2011 !(1,000 bbl/ jum) !(1,000 m³/ jum) !Popolazzjoni f'miljuni !bbl/sena ''per capita'' !m³/sena ''per capita'' !Produzzjoni/konsum nazzjonali |- |L-Istati Uniti ¹ |18,835.5 |2,994.6 |314 |21.8 |3.47 |0.51 |- |Iċ-Ċina |9,790.0 |1,556.5 |1345 |2.7 |0.43 |0.41 |- |Il-Ġappun ² |4,464.1 |709.7 |127 |12.8 |2.04 |0.03 |- |L-Indja ² |3,292.2 |523.4 |1198 |1 |0.16 |0.26 |- |Ir-Russja ¹ |3,145.1 |500.0 |140 |8.1 |1.29 |3.35 |- |L-Arabja Sawdija (OPEC) |2,817.5 |447.9 |27 |40 |6.4 |3.64 |- |Il-Brażil |2,594.2 |412.4 |193 |4.9 |0.78 |0.99 |- |Il-Ġermanja ² |2,400.1 |381.6 |82 |10.7 |1.70 |0.06 |- |Il-Kanada |2,259.1 |359.2 |33 |24.6 |3.91 |1.54 |- |Il-Korea t'Isfel ² |2,230.2 |354.6 |48 |16.8 |2.67 |0.02 |- |Il-Messiku ¹ |2,132.7 |339.1 |109 |7.1 |1.13 |1.39 |- |Franza ² |1,791.5 |284.8 |62 |10.5 |1.67 |0.03 |- |L-Iran (OPEC) |1,694.4 |269.4 |74 |8.3 |1.32 |2.54 |- |Ir-Renju Unit ¹ |1,607.9 |255.6 |61 |9.5 |1.51 |0.93 |- |L-Italja ² |1,453.6 |231.1 |60 |8.9 |1.41 |0.10 |} Sors: l-Amministrazzjoni tal-Informazzjoni dwar l-Enerġija tal-Istati Uniti. Data dwar il-Popolazzjoni: <small>¹ L-eqqel produzzjoni taż-żejt diġà għaddiet f'dan l-istat.</small> <small>² Dan il-pajjiż mhuwiex produttur ewlieni taż-żejt.</small> == Referenzi == euzwake5rg2ycnvn821ovm52bmsznlp 330685 330684 2026-06-23T14:31:38Z Trigcly 17859 added [[Category:Industrija]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330685 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Petroleum sample.jpg|daqsminuri|Kampjun taż-żejt.]] Iż-'''żejt''', magħruf ukoll bħala '''żejt grezz''', '''żejt mhux maħdum''' jew '''petroleum''' (mhux "pitrolju" li huwa kerosin jew żejt tal-paraffina), huwa riżorsa naturali b'dehra ta' taħlita [[kimika]] likwida [[Iswed|sewda]] fl-[[isfar]] li tinstab fil-formazzjonijiet [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]], u jikkonsisti primarjament minn idrokarburi.<ref>{{Ċita web|url=https://www.eia.gov/KIDS/energy.cfm?page=oil_home-basics-k.cfm|titlu=EIA Energy Kids - Oil (petroleum)|sit=www.eia.gov|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> It-terminu ''petroleum'' jirreferi kemm għaż-żejt grezz mhux ipproċessat li jokkorri b'mod naturali, kif ukoll għall-prodotti tal-petroleum li jikkonsistu minn żejt grezz raffinat. Il-petroleum huwa fjuwil fossili li fforma tul miljuni ta' snin mid-diżintegrazzjoni anaerobika ta' materjali organiċi minn organiżmi [[Preistorja|preistoriċi]] mirdumin, b'mod partikolari l-plankton u l-algi. Huwa stmat li 70 % tad-depożiti taż-żejt tad-[[Id-Dinja|dinja]] ffurmaw matul il-perjodu Mesożojku, 20 % ffurmaw fil-perjodu Ċenożojku, u 10 % biss iffurmaw fil-perjodu Paleożojku.<ref>{{Ċita web|url=https://energyeducation.ca/encyclopedia/Oil_formation|titlu=Oil formation - Energy Education|sit=energyeducation.ca|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> Ir-riżervi konvenzjonali tal-petroleum jiġu rkuprati primarjament bit-tħaffir, li jsir wara studju tal-ġeoloġija strutturali rilevanti, analiżi tal-baċir sedimentarju, u karatterizzazzjoni tar-riżerva tal-petroleum. Hemm ukoll riżervi mhux konvenzjonali bħar-ramel taż-żejt u l-iskist keroġenuż li jiġu rkuprati bl-użu ta' metodi bħall-fratturazzjoni. [[Stampa:Oil well.jpg|daqsminuri|Bir taż-żejt.]] Ladarba jiġi estratt, iż-żejt jiġi raffinat u sseparat, l-iktar faċilment permezz tad-distillazzjoni, f'bosta prodotti għall-użu dirett jew għall-użu fil-manifattura. Il-prodotti tal-petroleum jinkludu l-fjuwils bħall-petrol, id-diżil, il-kerosin u l-fjuwil tal-ġettijiet; il-bitum, ix-xama' tal-paraffina u l-lubrikanti; ir-reaġenti li jintużaw għall-produzzjoni tal-plastik; is-solventi, it-tessuti, ir-refriġeranti, iż-żebgħa, il-lastku sintentiku, il-fertilizzanti, il-pestiċidi, il-farmaċewtiċi, u eluf ta' sustanzi petrokimiċi oħra. Il-petroleum jintuża għall-manifattura ta' varjetà wiesgħa ta' materjali essenzjali għall-ħajja moderna,<ref>{{Ċita web|url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm|titlu=The Hindu : Opinion / News Analysis : Libyan tremors threaten to rattle the oil world|sit=www.hindu.com|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> u huwa stmat li d-dinja tikkonsma madwar 100 miljun barmil (16-il miljun [[metru]] kubu) kuljum. Il-produzzjoni tal-petroleum kellha rwol ewlieni fl-industrijalizzazzjoni u fl-iżvilupp ekonomiku, speċjalment wara t-Tieni Rivoluzzjoni Industrijali. Xi pajjiżi għonja bir-riżervi taż-żejt kisbu influwenza ekonomika u internazzjonali sinifikanti matul l-aħħar nofs tas-seklu 20 minħabba l-kontroll tagħhom tal-produzzjoni u tal-kummerċ taż-żejt. [[Stampa:Photo lg kuwait.jpg|daqsminuri|Raffinerija taż-żejt fil-[[Kuwajt]].]] Il-petroleum huwa riżorsa naturali mhux rinnovabbli, u l-isfruttament tiegħu jagħmel ħsara lill-[[Ambjent (bijoloġija)|ambjent]] naturali, lis-sistema klimatika u lis-saħħa tal-[[bniedem]]. L-estrazzjoni, ir-raffinar u l-ħruq tal-fjuwils tal-petroleum ipattu negattivament għall-bjar tal-karbonju billi jirrilaxxaw kwantitajiet kbar ta' gassijiet tal-effett ta' serra lura fl-[[atmosfera]] tad-Dinja, u b'hekk il-petroleum huwa wieħed mill-kontributuri ewlenin tat-[[tibdil fil-klima]] antropoġeniku. Effetti ambjentali negattivi oħra, kważi fl-istadji kollha tal-użu, jinkludu r-rilaxx dirett — bħall-irqajja' jew it-tnixxijiet taż-żejt — u t-tniġġis sekondarju tas-sorsi tal-arja u tal-ilma. Storikament, il-prossimità għad-depożiti tal-petroleum, u l-aċċess u l-ipprezzar sussegwenti taż-żejt, qanqlu l-kunflitti domestiċi u ġeopolitiċi, il-gwerer taż-żejt issanzjonati mill-istat, it-tensjonijiet diplomatiċi u kummerċjali, id-diżgwidi marbuta mal-politika dwar l-enerġija u kunflitti oħra b'rabta mar-riżorsi. Filwaqt li huwa stmat li l-produzzjoni se tilħaq il-produzzjoni massima taż-żejt qabel l-2035, l-enfasi ekonomika globali fuq il-mitigazzjoni tat-tibdil fil-klima fit-tranżizzjoni lejn sorsi tal-enerġija rinnovabbli u ż-żieda fl-elettrifikazzjoni se tnaqqas ferm id-dipendenza fuq il-petroleum. == [[Etimoloġija]] == [[Stampa:Treibs&Chlorophyll.png|daqsminuri|Is-similarità strutturali mill-qrib tal-kompost tal-porforina tal-vanadju (xellug) estratt mill-petroleum u l-klorofilla A (lemin) stabbiliet l-oriġini bijoloġika tal-petroleum.]] Il-[[kelma]] ''petroleum'' ġejja mil-[[Lingwa Latina|Latin]] [[Medjuevu|Medjevali]] ''petroleum'' (li litteralment tfisser "żejt tal-blat"), li oriġinat mil-Latin: ''petra'' li tfisser "blat" (mill-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ''pétra'' πέτρα) u ''oleum'' li tfisser "żejt" (mill-Grieg: ''élaion'' ἔλαιον).<ref>{{Ċita web|url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=petroleum|titlu=The American Heritage Dictionary entry: petroleum|kunjom=Publishers|isem=HarperCollins|sit=www.ahdictionary.com|data-aċċess=2026-06-16}}</ref><ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=petroleum|url=http://www.thefreedictionary.com/petroleum|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> L-oriġini tat-terminu tirriżulta mill-monasteri fin-Nofsinhar tal-[[Italja]] fejn kien jintuża sal-aħħar tal-ewwel millenju bħala alternattiva għall-eqdem terminu, "nafta".<ref>van Dijk, J.P. (2022); Unravelling the Maze of Scientific Writing Through the eras: On the Origins of the Terms Hydrocarbon, Petroleum, Natural Gas, and Methane. Amazon Publishers, 166 pp. PaperBack Edition B0BKRZRKHW. ISBN 979-8-3539-8917-2.</ref> Wara dak il-perjodu, it-terminu ntuża f'bosta manuskritti u kotba, bħat-trattat ''De Natura Fossilium'', ippubblikat fl-1546 mill-mineraloġista [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Georg Bauer]]. Wara l-wasla tal-industrija taż-żejt matul it-tieni nofs tas-seklu 19, it-terminu sar magħruf sew għall-forma likwida tal-idrokarburi.<ref>Bauer, Georg (1955) [1546]. ''De Natura Fossilium''. Translated by Bandy, Mark Chance; Bandy, Jean A. Mineola, NY: Dover.</ref> == [[Storja]] == [[Stampa:Gusher Okemah OK 1922.jpg|daqsminuri|Struttura tat-tħaffir għaż-żejt f'Okemah, Oklahoma fl-1922.]] === Storja bikrija === Iż-żejt, f'xi forma jew oħra, ilu jintuża minn żmien il-qedem. Iktar minn 4,300 sena ilu, il-bitum issemma meta użawh is-[[Sumeri]] għall-produzzjoni tad-dgħajjes. Tavla tal-leġġenda tat-twelid ta' Sargon ta' Akkad issemmi qoffa li ngħalqet bit-tiben u bil-bitum. Iktar minn 4,000 sena ilu, skont [[Erodotu]] u Diodorus Siculus, l-asfalt (bitum) intuża fil-kostruzzjoni tal-ħitan u tat-torrijiet tal-[[Babilonja]]; kien hemm fosos taż-żejt qrib Ardericca u l-Babilonja u fawwara taż-żift f'Zakynthos. Fil-Babilonja, il-petroleum kien jintuża fil-kostruzzjoni tat-toroq, fit-tqalfit tal-bastimenti u fil-[[mediċina]]. L-użu tal-petroleum fiċ-[[Ċina]] tal-qedem imur lura iktar minn 2,000 sena. L-''I Ching'', waħda mill-iżjed kitbiet Ċiniżi bikrin, tikkwota li ż-żejt grezz, mhux raffinat, ġie skopert, estratt u ntuża fiċ-Ċina għall-ewwel darba fis-seklu 1 [[Ante Christum natum|Q.K]]. Barra minn hekk, iċ-Ċiniżi kienu l-ewwel li rreġistraw l-użu tal-petroleum bħala fjuwil saħansitra fis-seklu 4 Q.K. Sat-347 [[WK|W.K]]., iż-żejt ġie prodott mill-bjar imħaffrin bil-bambù fiċ-Ċina. Fis-seklu 7, il-petroleum kien fost l-ingredjenti essenzjali għall-hekk imsejjaħ nar tal-[[Greċja]], jiġifieri arma ppuntata mqabbda bin-nar li kienet tintuża mill-Griegi [[Biżantini]] kontra l-bastimenti [[Għarab]] li kienu qed jattakkaw [[Kostantinopli]]. Iż-żejt grezz ġie distillat minn spiżjara [[Persjani]], b'deskrizzjonijiet ċari mogħtija f'manwali bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] bħal dawk ta' [[Abu Bakr al-Razi]]. Fis-seklu 9, is-siti tat-tħaffir għaż-żejt ġew sfruttati fl-inħawi madwar [[Baku]] moderna, l-[[Ażerbajġan]]. Dawn is-siti ġew deskritti minn Abu Bakr al-Razi fis-seklu 10 u minn [[Marco Polo]] fis-seklu 13, li jiddeskrivi l-output ta' dawk il-bjar bħala mijiet ta' tagħbijiet tal-bastimenti. L-ispiżjara Għarab u Persjani wettqu d-distillazzjoni taż-żejt grezz biex jipproduċu prodotti li jieħdu n-nar għal skopijiet militari. Permezz ta' [[Spanja]] [[Iżlam|Iżlamika]], id-distillazzjoni saret disponibbli fil-Punent tal-[[Ewropa]] sas-seklu 12. Sas-seklu 13 saret preżenti fir-[[Rumanija]] wkoll u ġiet irreġistrata bħala păcură. Fosos sofistikati taż-żejt, fondi bejn 4.5 sa 6 metri (15 sa 20 pied), tħaffru mill-poplu Seneka u Iroquois oħra fil-Punent ta' Pennsylvania diġà fl-1415–1450. Il-Ġeneral [[Franza|Franċiż]] [[Louis-Joseph de Montcalm]] iltaqa' mal-poplu Seneka bl-użu tal-petroleum għan-nar ċerimonjali u bħala ingwent ta' fejqan matul żjara fil-Forti ta' Duquesne fl-1750. Esploraturi [[Renju Unit|Brittaniċi]] bikrin lejn il-[[Burma|Myanmar]] iddokumentaw industrija tal-estrazzjoni taż-żejt fl-aqwa tagħha bbażata f'Yenangyaung, li fl-1795 kellha mijiet ta' bjar imħaffrin bl-idejn. Merkwiller-Pechelbronn jingħad li huwa l-ewwel sit Ewropew fejn saret l-ewwel esplorazzjoni għaż-żejt u fejn sar l-ewwel użu taż-żejt. Erdpechquelle, fawwara li għadha attiva fejn il-petroleum jitfaċċa mħallat mal-ilma, ilha tintuża mill-1498, b'mod partikolari għal skopijiet mediċi. === Seklu 19 === [[Stampa:Ignacy Lukasiewicz.jpg|daqsminuri|Ignacy Łukasiewicz, li ġie akkreditat li wettaq l-ewwel estrazzjoni kummerċjali taż-żejt fl-1854 f'Bóbrka, il-Polonja, u li fetaħ l-ewwel raffinerija industrijali taż-żejt fid-dinja.]] F'nofs is-seklu 19, il-bjar taż-żejt żviluppaw malajr f'diversi partijiet tad-dinja, għalkemm liema bir taż-żejt ġie l-ewwel jiddependi fuq il-kriterji. Fl-1846, grupp ta' inġiniera Imperjali [[Russja|Russi]] mmexxija mill-Maġġur Alexeyev tal-Korp tal-Inġiniera tal-Estrazzjoni ta' Bakinskii b'kumbinazzjoni sabu ż-żejt huma u jħaffru bl-idejn b'rigg primittiv tal-perkussjoni f'Bibi-Heybat, qrib Baku (issa l-Ażerbajġan), għalkemm ma kinux qed ifittxu speċifikament għaż-żejt. Fl-1853, [[Ignacy Łukasiewicz]], li skopra kif issir id-distillazzjoni tal-kerosin miż-żejt grezz fix-xquq tal-blat u vvinta l-lampa moderna tal-kerosin, ħaffer b'idejh l-ewwel bir intenzjonali għall-estrazzjoni kummerċjali taż-żejt f'Bóbrka, il-[[Polonja]], għall-provvista tal-fjuwil għat-tidwil (għadu operattiv). Fl-1857 tħaffer bir ieħor bl-idejn u nbniet raffinerija oħra qrib Ploiești, ir-Rumanija. Ir-Rumanija (dak iż-żmien vassall tal-[[Imperu Ottoman]]) kienet l-ewwel pajjiż fid-dinja li kellu l-output annwali taż-żejt grezz irreġistrat uffiċjalment fl-istatistika internazzjonali – 275 tunnellata għall-1857. Fl-1858, [[Georg Christian Konrad Hunäus]] sab ammont sinifikanti ta' petroleum hu u jħaffer għal-linjite f'Wietze, il-Ġermanja. Il-belt ta' Wietze iktar 'il quddiem ipprovdiet madwar 80 % tal-konsum Ġermaniż fl-Era ta' Wilhelm. Il-produzzjoni waqfet fl-1963, iżda l-belt ta' Wietze ospitat [[mużew]] tal-petroleum mill-1970. Ir-ramel taż-żejt ilhom jiġu estratti mis-seklu 18. Fil-belt ta' Wietze, l-asfalt jew il-bitum naturali ilu jiġi esplorat mis-seklu 18. Kemm f'Pechelbronn kif ukoll f'Wietze, l-industrija tal-faħam iddominat it-teknoloġiji tal-petroleum. [[Stampa:Edwindrake.jpg|daqsminuri|Fl-1859, Edwin Drake ħaffer l-ewwel bir taż-żejt ta' suċċess fid-dinja f'dak li issa huwa magħruf bħala l-Bir ta' Drake fil-muniċipalità ta' Cherrytree, Pennsylvania.]] L-ispiżjar [[James Young]] fl-1847 innota tnixxija tal-petroleum naturali fil-minjiera tal-faħam f'Riddings, Derbyshire, li minnha huwa wettaq id-distillazzjoni ta' żejt irqiq ħafif adattat għall-użu bħala żejt tal-lampi, u fl-istess ħin kiseb żejt iktar viskuż adattat għal-lubrikazzjoni tal-makkinarju. Fl-1848, Young stabbilixxa negozju żgħir tar-raffinar taż-żejt grezz. Eventwalment Young irnexxielu (permezz tad-distillazzjoni tal-faħam tal-kannol bi sħana baxxa) joħloq fluwidu simili għall-petroleum, li meta jiġi ttrattat bl-istess mod bħaż-żejt mix-xquq jagħti prodotti simili. Young sab li permezz tad-distillazzjoni bil-mod huwa seta' jikseb diversi likwidi utli minnu, u wieħed minnu semmih bħala "żejt tal-paraffina" peress li f'temperaturi baxxi kien jagħqad f'sustanza simili għax-xama' tal-paraffina. Il-produzzjoni ta' dawn iż-żjut u tax-xama' solida tal-paraffina mill-faħam kienu soġġetti għal privattiva min-naħa tiegħu tas-17 ta' Ottubru 1850. Fl-1850, Young & Meldrum u [[Edward William Binney]] daħlu fi sħubija bit-titlu ta' E.W. Binney & Co. f'Bathgate f'West Lothian u E. Meldrum & Co. fi [[Glasgow]]; ix-xogħlijiet tagħhom f'Bathgate tlestew fl-1851 u saru l-ewwel impjanti kummerċjali reali taż-żejt fid-dinja bl-ewwel raffinerija moderna taż-żejt. Id-domanda għall-petroleum bħala fjuwil għat-tidwil fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] u madwar id-dinja kibret malajr. L-ewwel bir taż-żejt fl-Amerki tħaffer fl-1859 minn [[Edwin Drake]] f'dak li issa jissejjaħ bħala l-Bir ta' Drake fil-muniċipalità ta' Cherrytree, Pennsylvania. Hemm ukoll kumpanija assoċjata miegħu, u minnha nibtet espansjoni kbira u rapida tal-industrija taż-żejt globali. Fl-istess sena tfaċċaw il-bjar bit-tħaffir mekkaniku f'West Virginia. [[Stampa:West Lothian shale bing, Scotland.JPG|daqsminuri|Meded tal-iskist qrib Broxburn, tlieta minn total ta' 19 f'West Lothian, l-Iskozja.]] L-ewwel bir kummerċjali taż-żejt fil-[[Kanada]] sar operattiv fl-1858 f'Oil Springs, [[Ontario]]. In-negozjant [[James Miller Williams]] ħaffer diversi bjar bejn l-1855 u l-1858 qabel ma skopra riżerva rikka taż-żejt 4 metri taħt l-art. Williams wettaq l-estrazzjoni ta' 1.5 miljun litru ta' żejt grezz sal-1860, u wettaq ir-raffinar tal-biċċa l-kbira minnu f'żejt tal-kerosin. Il-bir ta' Williams sar kummerċjalment vijabbli sena qabel l-operat ta' Pennsylvania ta' Drake u jista' jitqies bħala l-ewwel bir kummerċjali taż-żejt fl-Amerka ta' Fuq. L-iskoperta f'Oil Springs skattat espansjoni taż-żejt li wasslet biex mijiet ta' spekulaturi u ħaddiema jiġu fl-inħawi. L-avvanzi fit-tħaffir baqgħu għaddejjin fl-1862 meta ħaddiem lokali tat-tħaffir, Shaw, laħaq fond ta' 62 metru bl-użu ta' metodu tat-tħaffir b'armlu f'fawwara. Fis-16 ta' Jannar 1862, wara splużjoni tal-gass naturali, ġie prodott l-ewwel bir taż-żejt bi fluss naturali fil-Kanada, li spara ż-żejt fl-arja b'rata rreġistrata ta' 480 metru kubu (3,000 bbl) kuljum. Sal-aħħar tas-seklu 19, l-Imperu Russu, b'mod partikolari l-kumpanija Branobel fl-Ażerbajġan, ħadet ir-riedni f'idejha fil-produzzjoni. === Seklu 20 === [[Stampa:Ride with hitler.jpg|daqsminuri|Poster tat-Tieni Gwerra Dinjija għall-promozzjoni tal-kondiviżjoni tal-[[Karozza|karozzi]] bħala mod kif jiġi ffrankat il-petrol li tant kien vitali matul il-gwerra.]] Fis-snin 30 tas-seklu 20, [[Alfred Treibs]] iddetermina l-oriġini bijoloġika tal-petroleum, li qabel kienet kontroversjali. L-aċċess għaż-żejt kien fattur ewlieni f'diversi kunflitti militari tas-seklu 20, inkluż [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], li matulha l-faċilitajiet taż-żejt kienu assi strateġiku importanti u kienu jiġu bbumbardjati b'mod estensiv. L-invażjoni Ġermaniża tal-[[Unjoni Sovjetika]] kienet tinkludi l-għan li jinħatfu s-siti tal-produzzjoni taż-żejt ta' Baku, peress li dawn kienu jipprovdu l-provvista taż-żejt tant meħtieġa għall-militar Ġermaniż li kien qed ibati minħabba l-imblokkar tar-riżorsi. L-esplorazzjoni għaż-żejt fl-Amerka ta' Fuq matul il-bidu tas-seklu 20 wasslet biex l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] jsiru l-produttur ewlieni sa nofs is-seklu. Il-produzzjoni tal-petroleum fl-Istati Uniti laħqet il-qofol tagħha matul is-snin 60 tas-seklu 20, għalkemm l-[[Arabja Sawdija]] u l-Unjoni Sovjetika qabżu lill-Istati Uniti bħala output totali. Matul il-kriżi taż-żejt tal-1973, l-Arabja Sawdija u nazzjonijiet [[Għarab]] oħra imponew embargo fuq iż-żejt kontra l-Istati Uniti, ir-[[Renju Unit]], il-[[Ġappun]] u nazzjonijiet oħra tal-Punent li appoġġaw lil [[Iżrael]] fil-Gwerra tal-Yom Kippur. Din il-kriżi ġiet segwita mill-kriżi taż-żejt tal-1979, li ġiet ikkawżata minn tnaqqis fil-produzzjoni taż-żejt fid-dawl tar-Rivoluzzjoni Iranjana u wasslet biex il-prezzijiet taż-żejt jogħlew b'iktar mid-doppju. Iż-żewġ xokkijiet fil-prezzijiet taż-żejt kellhom effetti fi żmien qasir u fit-tul fuq il-politika globali u fuq l-ekonomija globali. Dawn wasslu għal tnaqqis sostanzjali fid-domanda bħala riżultat tas-sostituzzjoni ma' fjuwils oħra, speċjalment il-faħam u l-enerġija nukleari, u għal titjib fl-effiċjenza fl-użu tal-enerġija, iffaċilitat mill-politiki tal-gvernijiet. Il-prezzijiet għoljin taż-żejt qanqlu wkoll investiment fil-produzzjoni taż-żejt mill-pajjiżi mhux tal-[[OPEC]], inkluż il-Bajja ta' Prudhoe fl-[[Alaska]], is-siti lil hinn mill-kosta fil-[[Baħar tat-Tramuntana]] tar-Renju Unit u tan-[[Norveġja]], is-sit lil hinn mill-kosta ta' Cantarell tal-[[Messiku]] u r-ramel taż-żejt fil-[[Kanada]]. === Seklu 21 === Madwar 90 fil-mija tal-ħtiġijiet tal-fjuwil tal-vetturi jiġu ssodisfati miż-żejt. Il-petroleum jirrappreżenta sa 40 fil-mija tal-konsum totali tal-enerġija fl-Istati Uniti, iżda huwa responsabbli għal 1 fil-mija biss tal-ġenerazzjoni tal-elettriku. Il-valur tal-petroleum bħala sors portabbli u dens tal-enerġija li jintuża għall-maġġoranza l-kbira tal-vetturi u bħala l-bażi ta' bosta sustanzi kimiċi industrijali jagħmluh wieħed mill-iżjed prodotti bażiċi importanti tad-dinja. L-iktar tliet pajjiżi li jipproduċu ż-żejt sal-2018 huma l-Istati Uniti, ir-Russja u l-Arabja Sawdija. Fl-2018, parzjalment minħabba l-iżviluppi fil-fratturazzjoni idrawlika u fit-tħaffir orizzontali, l-Istati Uniti saru l-ikbar produttur tad-dinja. Madwar 80 fil-mija tar-riżervi aċċessibbli fid-dinja jinsabu fil-Lvant Nofsani, bi 62.5 fil-mija ġejjin minn ħames pajjiżi Għarab: l-Arabja Sawdija, l-[[Emirati Għarab Magħquda]], l-[[Iraq]], il-[[Qatar]] u l-[[Kuwajt]]. Parti kbira miż-żejt totali fid-dinja teżisti bħala sorsi mhux konvenzjonali, bħall-bitum fir-ramel taż-żejt f'Athabasca u ż-żejt kombustibbli fil-Medda ta' Orinoco. Filwaqt li volumi sinifikanti taż-żejt jiġu estratti mir-ramel taż-żejt, b'mod partikolari fil-Kanada, għad fadal ostakli loġistiċi u tekniċi, peress li l-estrazzjoni taż-żejt tirrikjedi ammonti kbar ta' sħana u ta' ilma, u b'hekk il-kontenut nett tal-enerġija huwa pjuttost baxx meta mqabbel maż-żejt grezz konvenzjonali. Għaldaqstant, mhux mistenni li r-ramel taż-żejt tal-Kanada jipprovdi iktar minn ftit miljuni ta' bramel kuljum fil-futur. Bosta kunflitti ġeopolitiċi moderni huma dovuti għall-petroleum. == Kompożizzjoni == [[Stampa:Total World Oil Reserves Conventional Unconventional.png|daqsminuri|Ir-riżorsi mhux konvenzjonali huma ferm iktar minn dawk konvenzjonali.]] Il-petroleum jikkonsisti minn varjetà ta' komponenti likwidi, gassużi u solidi. L-idrokarburi iktar ħfief huma l-gassijiet: metan, etan, propan u butan. Apparti minn hekk il-biċċa l-kbira tal-likwidi u tas-solidi huma komposti kimiċi itqal, spiss idrokarburi (C u H biss). Il-proporzjon ta' idrokarburi ħfief f'taħlita tal-petroleum ivarja minn sit tal-estrazzjoni taż-żejt għal ieħor. [[Stampa:Isooctane-3D-balls.png|daqsminuri|It-2,2,4-Trimethylpentane huwa idrokarbur bin-numru ta' ottani ta' 100. L-isferi suwed huma l-karbonju u l-isferi bojod huma l-atomi tal-idroġenu.]] Bir taż-żejt jipproduċi l-iktar żejt grezz. Peress li l-pressjoni tkun iktar baxxa fil-wiċċ milli taħt l-art, ftit mill-gass joħroġ mis-soluzzjoni u jiġi rkuprat (jew jinħaraq) bħala gass assoċjat jew gas tas-soluzzjoni. Bir tal-gass jipproduċi l-iktar gass naturali. Madankollu, minħabba li t-temperatura taħt l-art tkun ogħla fil-wiċċ, il-gass jaf ikun fih idrokarburi tqal bħall-pentan, l-eżan u l-eptan ("kondensat tal-gass naturali", spiss magħruf fil-qosor bħala kondensat). Il-kondensat huwa simili għall-petrol bħala dehra u bħala kompożizzjoni huwa simili għal xi żjut grezzi ħfief u volatili. L-idrokarburi fiż-żejt grezz fil-biċċa l-kbira huma alkani, ċikloalkani u diversi idrokarburi aromatiċi, filwaqt li komposti organiċi oħra fihom in-[[nitroġenu]], l-[[ossiġenu]] u l-kubrit, kif ukoll traċċi ta' metalli bħall-[[ħadid]], in-nikil, ir-ram u l-vanadju. Bosta riżervi taż-żejt fihom batterji [[Ħajja|ħajjin]]. Il-kompożizzjoni molekolari taż-żejt grezz tvarja ferm minn formazzjoni għal oħra, iżda l-proporzjon ta' [[Element kimiku|elementi kimiċi]] jvarja bi ftit kif ġej: {| class="wikitable" |+Kompożizzjoni skont il-piż !Element !Medda perċentwali |- |[[Karbonju]] |83 sa 85 % |- |[[Idroġenu]] |10 sa 14 % |- |Nitroġenu |0.1 sa 2 % |- |Ossiġenu |0.05 sa 1.5 % |- |Kubrit |0.05 sa 6.0 % |- |Metalli |< 0.1 % |} Fiż-żejt grezz hemm erba' tipi differenti ta' idrokarburi. Il-perċentwal relattiv ta' kull wieħed ivarja u jiddetermina l-proprjetajiet ta' kull żejt. {| class="wikitable" |+Kompożizzjoni skont il-piż !Idrokarburi !Medja !Medda |- |Alkani (paraffini) |30 % |15 sa 60 % |- |Nafteni |49 % |30 sa 60 % |- |Aromatiċi |15 % |3 sa 30 % |- |Asfaltiċi |6 % |remainder |} L-alkani mill-pentan (C₅H₁₂) sal-oktan (C₈H₁₈) jiġu raffinati f'petrol, dawk min-nonan (C₉H₂₀) jiġu raffinati f'eżadekan (C₁₆H₃₄) fi fjuwil tad-diżil, f'kerosin u fi fjuwil tal-ġettijiet. L-alkani b'iktar minn 16-il [[atomu]] tal-karbonju jistgħu jiġu raffinati f'żejt tal-fjuwil u f'żejt tal-lubrikazzjoni. Fin-naħa l-iktar tqila tal-medda, ix-xama' tal-paraffina hija alkan b'madwar 25 atomu tal-karbonju, filwaqt li l-asfalt fih 35 jew iktar, għalkemm normalment dawn jixxaqqu f'raffineriji moderni fi prodotti iktar ta' valur. L-eħfef naħa tal-medda, l-hekk imsejħa gassijiet tal-petroleum, jiġu soġġetti għal diversità ta' pproċessar li jiddependi skont il-kostijiet. Dawn il-gassijiet jinħarqu, jinbiegħu bħala gass tal-petroleum likwifikat jew jintużaw biex iqabbdu l-berners stess tar-raffineriji. Matul ix-xitwa, il-butan (C₄H₁₀) jitħallat mal-petrol b'rati għoljin peress li l-ħafna fwar li jipproduċi jgħin il-vetturi jistartjaw meta jkollhom magna li tkun għadha bierda. L-idrokarburi aromatiċi huma idrokarburi mhux saturati b'anella waħda jew iktar tal-benżen. Għandhom it-tendenza li jinħarqu bi fjamma mimlija nugrufun, u bosta jkollhom aroma ħelwa. Uħud huma karċinoġeniċi. Dawn il-komponenti differenti jiġu sseparati permezz tad-distillazzjoni frazzjonarja f'raffinerija taż-żejt biex jiġu prodotti l-petrol, il-fjuwil tal-ġettijiet, il-kerosin u frazzjonijiet oħra tal-idrokarburi. Il-komponenti f'kampjun taż-żejt jistgħu jiġu ddeterminati permezz tal-kromatografija tal-gassijiet u tal-ispettrometrija tal-massa. Minħabba l-għadd kbir ta' idrokarburi koelwiti fi ħdan iż-żejt, ħafna minnhom ma jistgħux jiġu indirizzati bil-kromatografija tradizzjonali tal-gassijiet. Din it-taħlita kumplessa tal-idrokarburi hija apparenti b'mod partikolari meta jiġu analizzati ż-żjut affettwati mill-elementi u l-estratti mit-tessuti tal-organiżmi esposti għaż-żejt. [[Stampa:Treibs&Chlorophyll.png|daqsminuri|L-istruttura ta' kompost tal-porforina tal-vanadju (xellug) estratt mill-petroleum minn Alfred E. Treibs, missier il-ġeokimika organika. Treibs innota s-similarità strutturali mill-qrib ta' din il-molekola u l-klorofilla A (lemin).]] Iż-żejt grezz ivarja ferm fid-dehra skont il-kompożizzjoni tiegħu. Normalment ikun [[iswed]] jew [[Kannella (kulur)|kannella]] skur (għalkemm jaf ikun fl-[[isfar]], fl-[[aħmar]] jew saħansitra fl-[[aħdar]]). Fir-riżerva normalment jinstab flimkien mal-gass naturali (li peress li huwa eħfef jifforma "kappa tal-gass" fuq il-petroleum) u mal-ilma b'salinità (li peress li huwa itqal mill-biċċa l-kbira tal-forom taż-żejt grezz, ġeneralment jibqa' taħtu). Iż-żejt grezz jista' jinstab ukoll f'forma semisolida mħallat mar-ramel u mal-ilma, bħal fir-ramel taż-żejt ta' Athabasca fil-Kanada, fejn normalment jissejjaħ bħala bitum grezz. Fil-Kanada, il-bitum jitqies bħala forma twaħħal, sewda u qisha qatran taż-żejt grezz li tant ikun oħxon u tqil li jrid jissaħħan jew jiġi dilwit qabel ma jnixxi. Il-[[Veneżwela|Venezwela]] wkoll għandha ammonti kbar ta' żejt fir-ramel taż-żejt ta' Orinoco, għalkemm l-idrokarburi maqbuda hemm huma inqas viskużi milli fil-Kanada, u normalment jissejjaħ żejt kombustibbli ħafna. Ir-riżorsi tar-ramel taż-żejt jissejħu żejt mhux konvenzjonali biex issir distinzjoni maż-żejt li jista' jiġi estratt bl-użu ta' metodi tradizzjonali tal-bjar taż-żejt. Huwa stmat li bejniethom, il-Kanada u l-Venezwela għandhom 3.6 triljun barmil (570×10⁹ m³) ta' bitum u ta' żejt kombustibbli ħafna, jiġifieri madwar id-doppju tal-volum tar-riżervi tad-dinja ta' żejt konvenzjonali. == Formazzjoni == === Żejt grezz mill-fossili === Il-petroleum huwa fjuwil fossili li jirriżulta minn materjali organiċi fossilizzati, bħaż-żooplankton u l-algi. Ammont enormi ta' dawn il-fdalijiet ġew iddepożitati bħala sedimenti fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi fejn tgħattew bl-ilma qiegħed (ilma mingħajr ossiġenu dissolt) jew sedimenti oħra (bħal tajn u depożiti) ferm iktar malajr mill-ħin meħtieġ biex jiddekomponu b'mod aerobiku. Bejn wieħed u ieħor metru 'l isfel minn dawn is-sedimenti, il-konċentrazzjoni tal-ossiġenu fl-ilma kienet baxxa, inqas minn 0.1 mg/l, u kien hemm kundizzjonijiet anossiċi. It-temperaturi wkoll baqgħu kostanti. Iktar ma ġew iddepożitati saffi ulterjuri fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi, iktar ma nġemgħu s-sħana u l-pressjoni intensi fin-naħat iktar 'l isfel. Dan il-proċess wassal biex il-materja organika tinbidel, l-ewwel f'materjal tax-xama' magħruf bħala l-keroġen (li jinsab f'diversi skisti taż-żejt madwar id-dinja), u mbagħad b'iktar sħana f'idrokarburi likwidi u gassużi permezz ta' proċess magħruf bħala kataġenesi. Il-formazzjoni tal-petroleum isseħħ mill-piroliżi tal-idrokarburi f'varjetà ta' reazzjonijiet fil-biċċa l-kbira endotermiċi f'temperaturi jew f'pressjoni għoljin, jew it-tnejn li huma. Dawn il-fażijiet huma deskritt fid-dettal iktar 'l isfel. ==== Diżintegrazzjoni anaeronika ==== Fl-assenza ta' ħafna ossiġenu, il-batterji aerobiċi ma setgħux jiddiżintegraw il-materja organika wara li ġiet iddepożitata u ntradmet taħt saff ta' sedimenti jew ilma. Madankollu, il-batterji anaerobiċi kienu kapaċi jnaqqsu s-sulfati u n-nitrati fil-materja għal H₂S u N₂ rispettivament bl-użu tal-materja bħala sors għal reaġenti oħra. Għall-ewwel, minħabba dawn il-batterji anaerobiċi, il-materja bdiet tiddiżintegra l-iktar permezz tal-idroliżi: il-polisakkaridi u l-proteini kienu jiġu idroliżżati f'sempliċi zokkor u aċido amino rispettivament. Dawn imbagħad kienu jiġu ossidizzati iktar b'mod anaerobiku b'rata aċċellerata mill-enżimi tal-batterji: eż. il-proteini kienu jgħaddu minn proċess ta' deaminazzjoni ossidattiva biex isiru aċidi amino, li mbagħad kienu jirreaġixxu iktar mal-ammonijaka u mal-aċidi α-keto. Min-naħa l-oħra, il-monosakkaridi ddiżintegraw f'CO₂ u metan. Il-prodotti tad-diżintegrazzjoni anaerobika tal-aċidi amino, tal-monosakkaridi, tal-fenoli u tal-aldeidi kienu jingħaqdu flimkien f'aċidi fulviċi. Ix-xaħmijiet u x-xama' ma ġewx idroliżżati b'mod estensiv f'dawn il-kundizzjonijiet miti. ==== Formazzjoni tal-keroġen ==== Xi komposti fenoliċi prodotti minn reazzjonijiet preċedenti ħadmu bħala batterjiċidi u l-[[Ordni (bijoloġija)|ordni]] ''Actinomycetales'' tal-batterji (eż. streptomiċini). B'hekk l-azzjoni tal-batterji anaerobiċi kienet tieqaf f'madwar 10 metri 'l isfel mill-ilma jew mis-sedimenti. F'dan il-fond, it-taħlita kien ikun fiha aċidi fulviċi, xaħmijiet u xama' mingħajr reazzjonijiet jew b'reazzjonijiet parzjali, linjina kemxejn immodifikata, reżini u idrokarburi oħra. Iktar ma ġew iddepożiti saffi oħra ta' materja organika fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi, iktar ma nġemgħet sħana u pressjoni intensa fil-partijiet iktar 'l isfel. Minħabba f'hekk, il-komposti ta' din it-taħlita bdew jikkombinaw mal-keroġen b'mod mhux daqstant mifhuma. Il-kombinament seħħ b'mod simili għal kif il-molekoli tal-fenoli u tal-formaldeid jirreaġixxu mar-reżini tal-urea-formaldeid, iżda l-formazzjoni tal-keroġen seħħet b'mod iktar kumpless minħabba varjetà kbira ta' reaġenti. Il-proċess kollu tal-formazzjoni tal-keroġen mill-bidu tad-diżintegrazzjoni anaerobika jissejjaħ dijaġenesi, li tfisser trasformazzjoni ta' materjali bid-dissoluzzjoni u bil-kombinament mill-ġdid tal-kostitwenti tagħhom. ==== Trasformazzjoni tal-keroġen fi fjuwils fossili ==== Il-formazzjoni tal-keroġen kompliet f'fond ta' madwar kilometru mill-wiċċ tad-dinja fejn it-temperaturi setgħu jilħqu madwar 50 °C. Il-formazzjoni tal-keroġen tirrappreżenta l-punt tan-nofs bejn il-materja organika u l-fjuwils fossili: il-keroġen jista' jiġi espost għall-ossiġenu, jossidizza u b'hekk jintilef, jew jista' jintradam iktar fil-fond fil-qoxra tad-dinja u jiġi soġġett għal kundizzjonijiet li permezz tagħhom jittrasforma bil-mod il-mod fi fjuwils fossili bħall-petroleum. Dan tal-aħħar seħħ permezz tal-kataġenesi, fejn ir-reazzjonijiet fil-biċċa l-kbira kienu arranġamenti radikali mill-ġdid tal-keroġen. Dawn ir-reazzjonijiet damu jsiru għal miljuni ta' snin, u l-ebda reaġent estern ma kien involut. Minħabba n-natura radikali ta' dawn ir-reazzjonijiet, il-keroġen irreaġixxa fir-rigward ta' żewġ klassijiet ta' prodotti: dawk bi proporzjon H/C baxx (l-antraċen jew prodotti simili) u dawk bi proporzjon H/C għoli (il-metan jew prodotti simili); jiġifieri prodotti b'ħafna karbonju jew b'ħafna idroġenu. Peress li l-kataġenesi ma kinitx aċċessibbli mir-reaġenti esterni, il-kompożizzjoni li rriżultat tat-taħlita tal-fjuwil kienet tiddependi fuq il-kompożizzjoni tal-keroġen permezz tal-istojkometrija tar-reazzjonijiet. Jeżistu tliet tipi ta' keroġen: it-tip I (tal-algi), it-tip II (liptiniku) u t-tip III (umiku), li ffurmaw l-iktar mill-algi, mill-plankton u mill-pjanti biz-zkuk (dawn jinkludu s-siġar, l-arbuxxelli u l-lijani) rispettivament. Il-potenzjal ta' ġenerazzjoni tal-idrokarburi u l-maturità termali tal-petroleum mill-blat spiss jiġu evalwati bl-użu tal-piroliżi tal-blat ta' Eval u b'kejliet tar-riflettanza tal-vitrinit, li jipprovdu indikaturi kwantitattivi tat-tip ta' materja organika, il-livell ta' maturazzjoni u l-probabbiltà tal-ġenerazzjoni taż-żejt jew tal-gass. Il-kataġenesi kienet pirolitika minkejja l-fatt li seħħet f'temperaturi relattivament baxxi (meta mqabbla mal-impjanti kummerċjali tal-piroliżi) ta' 60 °C sa ferm iktar. Il-piroliżi kienet possibbli minħabba l-ħinijiet twal ta' reazzjoni. Is-sħana għall-kataġenesi kienet tiġi mid-dekompożizzjoni tal-materjali radjoattivi tal-qoxra tad-dinja, speċjalment ⁴⁰K, ²³²Th, ²³⁵U u ²³⁸U. Is-sħana varjat il-pendil ġeotermali u tipikament kienet 10–30 °C għal kull kilometru ta' fond mill-wiċċ tad-dinja. Madankollu, xi intrużjonijiet mhux tas-soltu tal-magma jaf ħolqu sħana ikbar u lokalizzata. ==== Tieqa taż-żejt (medda ta' temperaturi) ==== Il-ġeologi spiss jirreferu għall-medda tat-temperaturi li fiha jifforma ż-żejt bħala t-"tieqa taż-żejt". Taħt it-temperatura minima, iż-żejt jibqa' maqbud fil-forma ta' keroġen. Iktar mit-temperatura massima, iż-żejt jiġi kkonvertit f'gass naturali permezz tal-proċess tal-formazzjoni ta' xquq termali. Xi kultant, iż-żejt li jifforma f'fond estrem jista' jiċċaqlaq u jinqabad f'punt iktar fil-baxx. Ir-ramel taż-żejt ta' Athabasca huma eżempju wieħed ta' dan. === Żejt grezz abijoġeniku === Mekkaniżmu alternattiv għal dak deskritt iktar 'il fuq ġie propost mix-xjenzati Russi f'nofs is-snin 50 tas-seklu 19, l-ipoteżi tal-oriġini abijoġenika tal-petroleum (petroleum iffurmat b'mezzi mhux organiċi), iżda dan mhux issostanzjat b'evidenza ġeoloġika u ġeokimika. Instabu sorsi abijoġeniċi taż-żejt iżda qatt f'ammont kummerċjalment profittabbli. "Il-kontroversja għadha teżisti dwar jekk jeżistux riżervi taż-żejt abijoġeniċi", qal [[Larry Nation]] mill-Assoċjazzjoni Amerikana tal-Ġeologi tal-Petroleum. "Il-kontroversja hi dwar kemm jistgħu jikkontribwixxu għar-riżervi kumplessivi tad-dinja u kemm żmien u sforzi misshom jallokaw il-ġeologi biex isibuhom". == Riżervi == Iridu jiġu ssodisfati tliet kundizzjonijiet biex tifforma riżerva tal-petroleum: * Blat tas-sors mimli b'materjal tal-idrokarburi u mirdum f'fond biżżejjed biex is-sħana ta' taħt l-art tikkonvertih f'żejt; * Blat poruż u permeabbli fejn jista' jakkumula ż-żejt; * Blat tal-wiċċ (siġill) jew mekkaniżmu ieħor li jipprevjeni li ż-żejt jitla' fil-wiċċ. Fi ħdan dawn ir-riżervi, tipikament il-fluwidi jiġu organizzati fi tliet saffi: is-saff tal-ilma fil-wiċċ, taħtu s-saff taż-żejt, u taħtu saff tal-gass, għalkemm is-saffi differenti jvarjaw bħala daqs bejn ir-riżervi. Peress li l-biċċa l-kbira tal-idrokarburi huma inqas densi mill-blat jew mill-ilma, spiss jitilgħu 'l fuq minn ġo saffi tal-blat biswithom sa ma jaslu sal-wiċċ jew jinqabdu fi ħdan il-blat poruż (magħruf bħala riżerva) minħabba l-blat impermeabbli ta' fuqu. Madankollu, dan il-proċess huwa influwenzat mill-flussi tal-ilma ta' taħt l-art, li jwasslu biex iż-żejt jiċċaqlaq mijiet ta' kilometri orizzontalment jew saħansitra distanzi qosra 'l isfel qabel ma jinqabad f'riżerva. Meta l-idrokarburi jiġu kkonċentrati f'riżerva, jifforma sit biż-żejt, li minnu jista' jiġi estratt l-likwidu bit-tħaffir u bl-ippumpjar. Ir-reazzjonijiet li jipproduċu ż-żejt u l-gass naturali spiss ikunu mmudellati bħala reazzjonijiet ta' diżintegrazzjoni tal-ewwel ordni, fejn l-idrokarburi jiġu ddiżintegrati f'żejt u f'gass naturali minn sett ta' reazzjonijiet paralleli, u eventwalment iż-żejt jiġi ddiżintegrat f'gass naturali permezz ta' sett ieħor ta' reazzjonijiet. Dan is-sett tal-aħħar jintuża b'mod regolari fl-impjanti petrokimiċi u fir-raffineriji taż-żejt. Il-petroleum fil-biċċa l-kbira jiġi rkuprat bit-tħaffir għaż-żejt (il-fawwariet naturali tal-petroleum huma rari). It-tħaffir isir wara li jitwettqu studji dwar il-ġeoloġija strutturali (fl-iskala tar-riżerva), analiżi sedimentarja tal-baċir, u karatterizzazzjoni tar-riżerva (l-iktar f'termini tal-porożità u tal-permeabbiltà tal-istrutturi tar-riżervi ġeoloġiċi). Il-bjar taż-żejt jitħaffru f'riżervi taż-żejt għall-estrazzjoni taż-żejt grezz. Il-metodi tal-produzzjoni tal-"olzar naturali" li jiddependu fuq il-pressa tar-riżerva naturali biex timbotta ż-żejt lejn il-wiċċ normalment ikunu biżżejjed għal xi żmien wara l-ewwel tħaffir tar-riżervi. F'xi riżervi, bħal fil-Lvant Nofsani, il-pressa naturali tkun biżżejjed għal żmien twil. Madankollu, il-pressa naturali fil-biċċa l-kbira tar-riżervi eventwalment tmajna. Imbagħad iż-żejt irid jiġi estratt bl-użu ta' mezzi b'"olzar artifiċjali". Maż-żmien, dawn il-metodi "primarji" jsiru inqas effettivi u jaf jintużaw metodi "sekondarji". Metodu sekondarju komuni huwa tal-"fluss tal-ilma" jew injezzjoni tal-ilma fir-riżerva biex tiżdied il-pressa u ż-żejt jiġi imbottat lejn ix-xaft tat-tħaffir. Eventwalment jistgħu jintużaw metodi "terzjarji" jew "imtejba" għall-irkupru taż-żejt biex jiżdiedu l-karatteristiċi tal-fluss taż-żejt bl-injezzjoni tal-istim, tad-dijossidu tal-karbonju u ta' gassijiet jew sustanzi kimiċi oħra fir-riżerva. Fl-Istati Uniti, il-metodi primarji tal-produzzjoni jirrappreżentaw inqas minn 40 fil-mija taż-żejt prodott fuq bażi ta' kuljum, il-metodi sekondarji jirrappreżentaw madwar 50 fil-mija, u l-metodi terzjarji jirrappreżentaw l-10 fil-mija l-oħra. L-estrazzjoni taż-żejt (jew tal-"bitum") mir-ramel taż-żejt/tal-qatran u mid-depożiti tal-iskist taż-żejt tirrikjedi l-estrazzjoni tar-ramel jew tal-iskist, it-tisħin f'reċipjent jew l-użu ta' metodi fil-post ta' injezzjoni ta' likwidi msaħħna fid-depożiti, u mbagħad l-ippompjar tal-likwidu lura b'saturazzjoni ta' żejt. === Riżervi taż-żejt mhux konvenzjonali === Il-batterji li jieklu ż-żejt iwettqu bijodegradazzjoni taż-żejt li jkun żgiċċa lejn il-wiċċ. Ir-ramel taż-żejt huma riżervi ta' żejt parzjalment bijodegradat li jkun għadu fil-proċess li jiżgiċċa jew li jiġi bijodegradat, iżda tant ikun fihom żejt li ċċaqlaq fihom, li għalkemm il-biċċa l-kbira minnu jkun żgiċċa, ammonti kbar ikunu għadhom preżenti — ferm iktar milli jista' jinstab f'riżervi taż-żejt konvenzjonali. Il-frazzjonijiet iktar ħfief taż-żejt grezz huma l-ewwel li jinqerdu, u dan jirriżulta f'riżervi li fihom forma estremament tqila ta' żejt grezz, imsejjaħ bitum grezz fil-Kanada, jew żejt grezz tqil ħafna fil-[[Veneżwela|Venezwela]]. Dawn iż-żewġ pajjiżi għandhom l-ikbar depożiti fid-dinja ta' ramel taż-żejt. Min-naħa l-oħra, l-iskisti taż-żejt huma blat tas-sors li ma jkunx ġie espost għal sħana jew pressjoni fit-tul biżżejjed biex jikkonvertu l-idrokarburi maqbuda f'żejt grezz. Teknikament, l-iskisti taż-żejt mhux dejjem ikunu skisti u ma fihom żejt, iżda blat sedimentarju fin b'solidi organiċi insolubbli msejjaħ keroġen. Il-keroġen fil-blat jista' jiġi kkonvertit f'żejt grezz bl-użu tas-sħana u tal-pressjoni biex jiġu ssimulati l-proċess naturali. Dan il-metodu ilu magħruf għal sekli sħaħ u ngħata l-privattiva fl-1694 fil-qafas tal-Privattiva Nru 330 tal-Kuruna Brittanika li tkopri, "Mod kif jiġu estratti u prodotti kwantitajiet kbar ta' żift, qatran u żejt minn xorta ta' ġebel". Għalkemm l-iskisti taż-żejt jinsabu f'bosta pajjiżi, l-Istati Uniti għandhom l-ikbar depożiti taż-żejt. == Klassifikazzjoni == L-industrija tal-petroleum ġeneralment tikklassifika ż-żejt grezz skont il-post ġeografiku fejn jiġi prodott (eż. West Texas Intermediate, Brent jew l-Oman), il-gravità API tiegħu (kejl tad-densità tal-industrija taż-żejt), u l-kontenut tal-kubrit. Iż-żejt grezz jista' jitqies bħala ħafif jekk ikollu densità baxxa, tqil jekk ikollu densità għolja jew medju jekk ikollu densità bejn dik taż-żejt ħafif u tqil. Barra minn hekk, jaf issir referenza għalih bħala ħelu jekk ikun fih relattivament ftit kubrit jew qares jekk ikun fih ammonti sostanzjali ta' kubrit. Il-post ġeografiku huwa importanti minħabba li jaffettwa l-kostijiet tat-trasport lejn ir-raffinerija. Iż-żejt grezz ħafif huwa iktar imfittex miż-żejt grezz tqil peress li jipproduċi rendiment akbar ta' petrol, filwaqt li żejt grezz ħelu jiswa iktar miż-żejt grezz qares peress li joħloq inqas problemi ambjentali u jirrikjedi inqar raffinar biex jissodisfa l-istandards tal-kubrit imposti fuq il-fjuwils fil-pajjiżi konsumaturi. Kull żejt grezz għandu karatteristiċi molekolari uniċi li jiġu żvelati bl-użu tal-analiżi tal-assaġġ taż-żejt grezz fil-laboratorji tal-petroleum. Il-bramel ta' żona li fiha l-karatteristiċi molekolari taż-żejt grezz ġew iddeterminati u ż-żejt ġie kklassifikat jintużaw bħala referenzi tal-ipprezzar madwar id-dinja kollha. Uħud miż-żjut grezzi ta' referenza komuni huma: * West Texas Intermediate (WTI), żejt ħafif, ħelu u ta' kwalità għolja ħafna fornut f'Cushing, Oklahoma għaż-żejt tal-Amerka ta' Fuq. * Brent Blend, li jikkonsisti minn 15-il tip ta' żejt mis-siti fis-sistemi ta' Brent u Ninian fil-Baċir tal-Lvant ta' Shetland tal-Baħar tat-Tramuntana. Iż-żejt jiġi ttrasportat lejn it-terminal ta' Sullom Voe f'Shetland. Il-produzzjoni taż-żejt miż-żejt tal-Ewropa, tal-Afrika u tal-Lvant Nofsani bi fluss lejn il-Punent normalment jiġi pprezzat abbażi ta' dan iż-żejt, li jifforma parametru referenzjarju. * Dubai-Oman, li jintuża bħala parametru referenzjarju għall-fluss taż-żejt grezz qares tal-Lvant Nofsani lejn ir-reġjun tal-Asja u l-Paċifiku. * Tapis (mill-[[Malażja]], li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żejt ħafif tal-Lvant Imbiegħed). * Minas (mill-[[Indoneżja]], li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żejt tqil tal-Lvant Imbiegħed). * Il-Medja Referenzjarja tal-OPEC, medja pponderata tat-taħlitiet taż-żejt mid-diversi pajjiżi tal-OPEC (Organizzazzjoni tal-Pajjiżi Esportaturi tal-Petroleum). * Midway Sunset Heavy, li skontu jiġi pprezzat iż-żejt tqil f'California. * Western Canadian Select, iż-żejt grezz li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żjut grezzi tqal (aċidiċi) emerġenti b'TAN għoli. Hemm ammonti dejjem jonqsu ta' dawn iż-żjut li jintużaw bħala parametri referenzjarji li qed jiġu prodotti kull sena, għaldaqstant kulma jmur iż-żjut l-oħra jiġu prodotti iktar f'termini reali. Filwaqt li l-prezz referenzjarju jaf ikun għal WTI ttrasportat lejn Cushing, iż-żejt reali kkummerċjalizzat jaf ikun żejt tqil Kanadiż imraħħas – Western Canadian Select – ittrasportat lejn Hardisty, [[Alberta]], u għal Brent Blend ittrasportat lejn Shetland, jaf tkun taħlita esportata Russa ttrasportata lejn il-port ta' Primorsk. == Użu == Ladarba jiġi estratt, iż-żejt jiġi raffinat u sseparat, l-iktar faċilment permezz tad-distillazzjoni, f'bosta prodotti għall-użu dirett fil-manifattura, bħall-petrol, id-diżil u l-kerosin sal-asfalt u r-reaġenti kimiċi (etilen, propilen, buten, aċidu akriliku, paraksilen) li jintużaw għall-produzzjoni tal-plastik, il-pestiċidi u l-prodotti farmaċewtiċi. F'termini ta' volum, il-biċċa l-kbira tal-petroleum jiġi kkonvertit fi fjuwils għall-magni tal-kombustjoni. Bħala valur, il-petroleum jirfed l-industrija petrokimika, li tinkludi bosta prodotti ta' valur għoli bħall-prodotti farmaċewtiċi u l-plastik. Bħala volum, 84 % tal-idrokarburi preżenti fil-petroleum jiġu kkonvertiti fi fjuwils. === Fjuwils u lubrikanti === Minħabba d-densità għolja tal-enerġija, it-trasportabbiltà faċli u l-abbundanza relattiva, iż-żejt sar l-iżjed sors ta' enerġija importanti minn nofs is-snin 50 tas-seklu 20. Il-petroleum jintuża l-iktar, bħala volum, għar-raffinar f'żejt tal-fjuwils u f'petrol, it-tnejn li huma sorsi importanti tal-enerġija primarja. Marbutin mill-qrib mal-fjuwils għall-magni tal-kombustjoni hemm il-lubrikanti, il-greases u l-istabbilizzaturi tal-viskożità. === Sustanzi kimiċi === Bosta prodotti farmaċewtiċi joriġinaw mill-petroleum, għalkemm permezz ta' proċessi b'diversi stadji. Il-[[mediċina]] moderna tiddependi fuq il-petroleum bħala sors tal-blokok tal-bini kimiċi, tar-reaġenti u tas-solventi. B'mod simili, prattikament il-pestiċidi, l-insettiċidi u l-erbiċidi kollha joriġinaw mill-petroleum. Il-pestiċidi affettwaw bil-bosta l-istennijiet tal-ħajja permezz tal-kontroll tal-vetturi tal-mard u permezz taż-żieda tar-rendiment tal-għelejjel. Bħall-prodotti farmaċewtiċi, fil-qofol il-pestiċidi huma petrokimiċi. Il-plastik u l-polimeri sintetiċi kważi kollha joriġinaw mill-petroleum, li huwa s-sors tal-monomeri. L-alkeni (olefini) huma [[Klassi (bijoloġija)|klassi]] importanti waħda ta' dawn il-molekoli prekursuri. === Derivati oħra === * Xama', li tintuża fl-imballaġġ tal-ikel tal-friża, fost l-oħrajn, ix-xama' tal-paraffina, li tirriżulta miż-żejt tal-petroleum. * Kubrit u l-aċidu sulfuriku derivat minnu. Is-sulfid tal-idroġenu huwa prodott tat-tneħħija tal-kubrit minn frazzjoni tal-petroleum. Jiġi ossidizzat mal-element tal-kubrit u mbagħad mal-aċidu sulfuriku. * Qatran u asfalt sfużi. * Kokk tal-petroleum, li jintuża f'prodotti tal-karbonju speċjalizzati jew bħala fjuwil solidu. == Industrija == L-industrija tal-petroleum, magħrufa wkoll bħala l-industrija taż-żejt, tinkludi l-proċessi globali tal-esplorazzjoni, l-estrazzjoni, ir-raffinar, it-trasport (spiss bit-tankers u bil-pipelines taż-żejt), u l-kummerċjalizzazzjoni tal-prodotti tal-petroleum. L-ikbar volum ta' prodotti tal-industrija huma ż-żejt kombustibbli u l-petrol. Il-petroleum huwa wkoll il-materja prima għal bosta prodotti kimiċi, inkluż il-prodotti farmaċewtiċi, is-solventi, il-fertilizzanti, il-pestiċidi, il-fwejjaħ sintetiċi u l-plastik. Normalment l-industrija tinqasam fi tliet komponenti ewlenin: upstream, midstream u downstream. Il-komponent upstream jirrigwarda l-esplorazzjoni u l-estrazzjoni taż-żejt grezz, il-komponent midstream jinkludi it-trasport u l-ħżin taż-żejt, u l-komponent downstream jirrigwarda r-raffinar taż-żejt grezz f'diversi prodotti finali. Il-petroleum huwa vitali għal bosta industriji, u huwa meħtieġ għaż-żamma taċ-ċivilizzazzjoni industrijali fil-konfigurazzjoni attwali tagħha, għaldaqstant huwa ta' tħassib kritiku għal bosta nazzjonijiet. Iż-żejt jirrappreżenta perċentwal kbir tal-konsum tal-enerġija tad-dinja, u jvarja minn 32 % għall-[[Ewropa]] u għall-[[Asja]], sa 53 % għal-Lvant Nofsani. Ix-xejriet tal-konsum ta' reġjuni ġeografiċi oħra huma kif ġej: l-Amerka t'Isfel u l-Amerka Ċentrali (44 %), l-Afrika (41 %), u l-Amerka ta' Fuq (40 %). Id-dinja tikkonsma 36 biljun barmil (5.8 km³) taż-żejt fis-sena, u n-nazzjonijiet żviluppati huma l-ikbar konsumaturi. L-Istati Uniti kkonsmaw 18 % taż-żejt prodott fl-2015. Il-produzzjoni, id-distribuzzjoni, ir-raffinar u l-bejgħ bl-imnut tal-petroleum kollu f'daqqa jirrappreżentaw l-ikbar industrija tad-dinja f'termini ta' valur f'dollari. === Trasport === It-trasport tal-petroleum huwa t-trasport taż-żejt u tad-derivati tiegħu bħall-petrol. Il-prodotti tal-petroleum jiġu ttrasportati permezz ta' vaguni ferrovjarji, trakkijiet, tankers u networks ta' pipelines. Il-metodu li jintuża għat-trasport tal-prodotti tal-petroleum jiddependi fuq il-volum ittrasportat u d-destinazzjoni. Il-mezzi tat-trasport ibbażati fuq l-art bħall-pipelines u t-trasport ferrovjarju għandhom vantaġġi u żvantaġġi. Waħda mid-differenzi prinċipali huwa l-kost assoċjat mat-trasport tal-petroleum mill-pipelines jew bit-trasport ferrovjarju. Ir-riskji marbuta mat-trasport tal-prodotti tal-petroleum huma relatati mat-tniġġis u maċ-ċans ta' tnixxijiet. Iż-żejt kombustibbli diffiċli ħafna biex jitnaddaf u huwa tossiku ħafna għall-[[Annimal|annimali]] ħajjin u għall-ambjent ta' madwarhom. Fis-snin 50 tas-seklu 20, il-kostijiet tat-trasport kienu jammontaw għal 33 % tal-prezz taż-żejt ittrasportat mill-Golf Persjan sal-Istati Uniti, iżda bl-iżvilupp tas-supertankers fis-snin 70 tas-seklu 20, il-kost tat-trasport niżel għal 5 % tal-prezz taż-żejt Persjan fl-Istati Uniti. Is-sehem tal-kost tat-trasport fuq il-kost finali tal-prodott bażiku kkonsenjat kien inqas minn 3 % fl-2010. === Prezz === Il-prezz taż-żejt ġeneralment jirreferi għall-prezz ta' barmil (42 gallun Amerikan; 159 litru) taż-żejt grezz referenzjarju — prezz referenzjarju għax-xerrejja u għall-bejjiegħa taż-żejt grezz bħal West Texas Intermediate (WTI), Brent Crude, Dubai Crude, il-Medja Referenzjarja tal-OPEC, Tapis crude, Bonny Light, Urals oil, Isthmus, u Western Canadian Select (WCS), fost l-oħrajn. Il-prezzijiet taż-żejt jiġu ddeterminati mill-provvista u mid-domanda globali, iktar milli mil-livell ta' produzzjoni domestika tal-pajjiżi, għalkemm l-Organizzazzjoni tal-Pajjiżi Esportaturi tal-Petroleum (OPEC) għandha influwenza konsiderevoli. === Kummerċ === Iż-żejt grezz jiġi kkummerċjalizzat bħala future fil-boroż NYMEX u ICE. Il-kuntratti bi futures huma ftehimiet li skonthom ix-xerrejja u l-bejjiegħa jaqblu li jixtru u jipprovdu ammonti speċifiċi ta' żejt grezz fiżiku sa data partikolari fil-futur. Kuntratt ikopri kwalunkwe 1,000 barmil u jista' jinxtara sa 9 snin fil-futur. == Użu skont il-pajjiż == === Konsum === Fl-istima tal-2021 tal-Amministrazzjoni tal-Informazzjoni dwar l-Enerġija tal-Istati Uniti (EIA), id-dinja tikkonsma 97.26 miljun barmil taż-żejt kuljum. Din it-tabella taqsam l-ammont ta' petroleum ikkonsmat fl-2011 f'elf barmil (1,000 bbl) kuljum u f'elf metru kubu (1,000 m³) kuljum: {| class="wikitable sortable" !Nazzjon konsumatur 2011 !(1,000 bbl/ jum) !(1,000 m³/ jum) !Popolazzjoni f'miljuni !bbl/sena ''per capita'' !m³/sena ''per capita'' !Produzzjoni/konsum nazzjonali |- |L-Istati Uniti ¹ |18,835.5 |2,994.6 |314 |21.8 |3.47 |0.51 |- |Iċ-Ċina |9,790.0 |1,556.5 |1345 |2.7 |0.43 |0.41 |- |Il-Ġappun ² |4,464.1 |709.7 |127 |12.8 |2.04 |0.03 |- |L-Indja ² |3,292.2 |523.4 |1198 |1 |0.16 |0.26 |- |Ir-Russja ¹ |3,145.1 |500.0 |140 |8.1 |1.29 |3.35 |- |L-Arabja Sawdija (OPEC) |2,817.5 |447.9 |27 |40 |6.4 |3.64 |- |Il-Brażil |2,594.2 |412.4 |193 |4.9 |0.78 |0.99 |- |Il-Ġermanja ² |2,400.1 |381.6 |82 |10.7 |1.70 |0.06 |- |Il-Kanada |2,259.1 |359.2 |33 |24.6 |3.91 |1.54 |- |Il-Korea t'Isfel ² |2,230.2 |354.6 |48 |16.8 |2.67 |0.02 |- |Il-Messiku ¹ |2,132.7 |339.1 |109 |7.1 |1.13 |1.39 |- |Franza ² |1,791.5 |284.8 |62 |10.5 |1.67 |0.03 |- |L-Iran (OPEC) |1,694.4 |269.4 |74 |8.3 |1.32 |2.54 |- |Ir-Renju Unit ¹ |1,607.9 |255.6 |61 |9.5 |1.51 |0.93 |- |L-Italja ² |1,453.6 |231.1 |60 |8.9 |1.41 |0.10 |} Sors: l-Amministrazzjoni tal-Informazzjoni dwar l-Enerġija tal-Istati Uniti. Data dwar il-Popolazzjoni: <small>¹ L-eqqel produzzjoni taż-żejt diġà għaddiet f'dan l-istat.</small> <small>² Dan il-pajjiż mhuwiex produttur ewlieni taż-żejt.</small> == Referenzi == [[Kategorija:Industrija]] p1ftpud0osflp637tnpbus5z9y56usg 330686 330685 2026-06-23T14:31:50Z Trigcly 17859 added [[Category:Kimika]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330686 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Petroleum sample.jpg|daqsminuri|Kampjun taż-żejt.]] Iż-'''żejt''', magħruf ukoll bħala '''żejt grezz''', '''żejt mhux maħdum''' jew '''petroleum''' (mhux "pitrolju" li huwa kerosin jew żejt tal-paraffina), huwa riżorsa naturali b'dehra ta' taħlita [[kimika]] likwida [[Iswed|sewda]] fl-[[isfar]] li tinstab fil-formazzjonijiet [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]], u jikkonsisti primarjament minn idrokarburi.<ref>{{Ċita web|url=https://www.eia.gov/KIDS/energy.cfm?page=oil_home-basics-k.cfm|titlu=EIA Energy Kids - Oil (petroleum)|sit=www.eia.gov|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> It-terminu ''petroleum'' jirreferi kemm għaż-żejt grezz mhux ipproċessat li jokkorri b'mod naturali, kif ukoll għall-prodotti tal-petroleum li jikkonsistu minn żejt grezz raffinat. Il-petroleum huwa fjuwil fossili li fforma tul miljuni ta' snin mid-diżintegrazzjoni anaerobika ta' materjali organiċi minn organiżmi [[Preistorja|preistoriċi]] mirdumin, b'mod partikolari l-plankton u l-algi. Huwa stmat li 70 % tad-depożiti taż-żejt tad-[[Id-Dinja|dinja]] ffurmaw matul il-perjodu Mesożojku, 20 % ffurmaw fil-perjodu Ċenożojku, u 10 % biss iffurmaw fil-perjodu Paleożojku.<ref>{{Ċita web|url=https://energyeducation.ca/encyclopedia/Oil_formation|titlu=Oil formation - Energy Education|sit=energyeducation.ca|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> Ir-riżervi konvenzjonali tal-petroleum jiġu rkuprati primarjament bit-tħaffir, li jsir wara studju tal-ġeoloġija strutturali rilevanti, analiżi tal-baċir sedimentarju, u karatterizzazzjoni tar-riżerva tal-petroleum. Hemm ukoll riżervi mhux konvenzjonali bħar-ramel taż-żejt u l-iskist keroġenuż li jiġu rkuprati bl-użu ta' metodi bħall-fratturazzjoni. [[Stampa:Oil well.jpg|daqsminuri|Bir taż-żejt.]] Ladarba jiġi estratt, iż-żejt jiġi raffinat u sseparat, l-iktar faċilment permezz tad-distillazzjoni, f'bosta prodotti għall-użu dirett jew għall-użu fil-manifattura. Il-prodotti tal-petroleum jinkludu l-fjuwils bħall-petrol, id-diżil, il-kerosin u l-fjuwil tal-ġettijiet; il-bitum, ix-xama' tal-paraffina u l-lubrikanti; ir-reaġenti li jintużaw għall-produzzjoni tal-plastik; is-solventi, it-tessuti, ir-refriġeranti, iż-żebgħa, il-lastku sintentiku, il-fertilizzanti, il-pestiċidi, il-farmaċewtiċi, u eluf ta' sustanzi petrokimiċi oħra. Il-petroleum jintuża għall-manifattura ta' varjetà wiesgħa ta' materjali essenzjali għall-ħajja moderna,<ref>{{Ċita web|url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm|titlu=The Hindu : Opinion / News Analysis : Libyan tremors threaten to rattle the oil world|sit=www.hindu.com|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> u huwa stmat li d-dinja tikkonsma madwar 100 miljun barmil (16-il miljun [[metru]] kubu) kuljum. Il-produzzjoni tal-petroleum kellha rwol ewlieni fl-industrijalizzazzjoni u fl-iżvilupp ekonomiku, speċjalment wara t-Tieni Rivoluzzjoni Industrijali. Xi pajjiżi għonja bir-riżervi taż-żejt kisbu influwenza ekonomika u internazzjonali sinifikanti matul l-aħħar nofs tas-seklu 20 minħabba l-kontroll tagħhom tal-produzzjoni u tal-kummerċ taż-żejt. [[Stampa:Photo lg kuwait.jpg|daqsminuri|Raffinerija taż-żejt fil-[[Kuwajt]].]] Il-petroleum huwa riżorsa naturali mhux rinnovabbli, u l-isfruttament tiegħu jagħmel ħsara lill-[[Ambjent (bijoloġija)|ambjent]] naturali, lis-sistema klimatika u lis-saħħa tal-[[bniedem]]. L-estrazzjoni, ir-raffinar u l-ħruq tal-fjuwils tal-petroleum ipattu negattivament għall-bjar tal-karbonju billi jirrilaxxaw kwantitajiet kbar ta' gassijiet tal-effett ta' serra lura fl-[[atmosfera]] tad-Dinja, u b'hekk il-petroleum huwa wieħed mill-kontributuri ewlenin tat-[[tibdil fil-klima]] antropoġeniku. Effetti ambjentali negattivi oħra, kważi fl-istadji kollha tal-użu, jinkludu r-rilaxx dirett — bħall-irqajja' jew it-tnixxijiet taż-żejt — u t-tniġġis sekondarju tas-sorsi tal-arja u tal-ilma. Storikament, il-prossimità għad-depożiti tal-petroleum, u l-aċċess u l-ipprezzar sussegwenti taż-żejt, qanqlu l-kunflitti domestiċi u ġeopolitiċi, il-gwerer taż-żejt issanzjonati mill-istat, it-tensjonijiet diplomatiċi u kummerċjali, id-diżgwidi marbuta mal-politika dwar l-enerġija u kunflitti oħra b'rabta mar-riżorsi. Filwaqt li huwa stmat li l-produzzjoni se tilħaq il-produzzjoni massima taż-żejt qabel l-2035, l-enfasi ekonomika globali fuq il-mitigazzjoni tat-tibdil fil-klima fit-tranżizzjoni lejn sorsi tal-enerġija rinnovabbli u ż-żieda fl-elettrifikazzjoni se tnaqqas ferm id-dipendenza fuq il-petroleum. == [[Etimoloġija]] == [[Stampa:Treibs&Chlorophyll.png|daqsminuri|Is-similarità strutturali mill-qrib tal-kompost tal-porforina tal-vanadju (xellug) estratt mill-petroleum u l-klorofilla A (lemin) stabbiliet l-oriġini bijoloġika tal-petroleum.]] Il-[[kelma]] ''petroleum'' ġejja mil-[[Lingwa Latina|Latin]] [[Medjuevu|Medjevali]] ''petroleum'' (li litteralment tfisser "żejt tal-blat"), li oriġinat mil-Latin: ''petra'' li tfisser "blat" (mill-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ''pétra'' πέτρα) u ''oleum'' li tfisser "żejt" (mill-Grieg: ''élaion'' ἔλαιον).<ref>{{Ċita web|url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=petroleum|titlu=The American Heritage Dictionary entry: petroleum|kunjom=Publishers|isem=HarperCollins|sit=www.ahdictionary.com|data-aċċess=2026-06-16}}</ref><ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=petroleum|url=http://www.thefreedictionary.com/petroleum|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> L-oriġini tat-terminu tirriżulta mill-monasteri fin-Nofsinhar tal-[[Italja]] fejn kien jintuża sal-aħħar tal-ewwel millenju bħala alternattiva għall-eqdem terminu, "nafta".<ref>van Dijk, J.P. (2022); Unravelling the Maze of Scientific Writing Through the eras: On the Origins of the Terms Hydrocarbon, Petroleum, Natural Gas, and Methane. Amazon Publishers, 166 pp. PaperBack Edition B0BKRZRKHW. ISBN 979-8-3539-8917-2.</ref> Wara dak il-perjodu, it-terminu ntuża f'bosta manuskritti u kotba, bħat-trattat ''De Natura Fossilium'', ippubblikat fl-1546 mill-mineraloġista [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Georg Bauer]]. Wara l-wasla tal-industrija taż-żejt matul it-tieni nofs tas-seklu 19, it-terminu sar magħruf sew għall-forma likwida tal-idrokarburi.<ref>Bauer, Georg (1955) [1546]. ''De Natura Fossilium''. Translated by Bandy, Mark Chance; Bandy, Jean A. Mineola, NY: Dover.</ref> == [[Storja]] == [[Stampa:Gusher Okemah OK 1922.jpg|daqsminuri|Struttura tat-tħaffir għaż-żejt f'Okemah, Oklahoma fl-1922.]] === Storja bikrija === Iż-żejt, f'xi forma jew oħra, ilu jintuża minn żmien il-qedem. Iktar minn 4,300 sena ilu, il-bitum issemma meta użawh is-[[Sumeri]] għall-produzzjoni tad-dgħajjes. Tavla tal-leġġenda tat-twelid ta' Sargon ta' Akkad issemmi qoffa li ngħalqet bit-tiben u bil-bitum. Iktar minn 4,000 sena ilu, skont [[Erodotu]] u Diodorus Siculus, l-asfalt (bitum) intuża fil-kostruzzjoni tal-ħitan u tat-torrijiet tal-[[Babilonja]]; kien hemm fosos taż-żejt qrib Ardericca u l-Babilonja u fawwara taż-żift f'Zakynthos. Fil-Babilonja, il-petroleum kien jintuża fil-kostruzzjoni tat-toroq, fit-tqalfit tal-bastimenti u fil-[[mediċina]]. L-użu tal-petroleum fiċ-[[Ċina]] tal-qedem imur lura iktar minn 2,000 sena. L-''I Ching'', waħda mill-iżjed kitbiet Ċiniżi bikrin, tikkwota li ż-żejt grezz, mhux raffinat, ġie skopert, estratt u ntuża fiċ-Ċina għall-ewwel darba fis-seklu 1 [[Ante Christum natum|Q.K]]. Barra minn hekk, iċ-Ċiniżi kienu l-ewwel li rreġistraw l-użu tal-petroleum bħala fjuwil saħansitra fis-seklu 4 Q.K. Sat-347 [[WK|W.K]]., iż-żejt ġie prodott mill-bjar imħaffrin bil-bambù fiċ-Ċina. Fis-seklu 7, il-petroleum kien fost l-ingredjenti essenzjali għall-hekk imsejjaħ nar tal-[[Greċja]], jiġifieri arma ppuntata mqabbda bin-nar li kienet tintuża mill-Griegi [[Biżantini]] kontra l-bastimenti [[Għarab]] li kienu qed jattakkaw [[Kostantinopli]]. Iż-żejt grezz ġie distillat minn spiżjara [[Persjani]], b'deskrizzjonijiet ċari mogħtija f'manwali bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] bħal dawk ta' [[Abu Bakr al-Razi]]. Fis-seklu 9, is-siti tat-tħaffir għaż-żejt ġew sfruttati fl-inħawi madwar [[Baku]] moderna, l-[[Ażerbajġan]]. Dawn is-siti ġew deskritti minn Abu Bakr al-Razi fis-seklu 10 u minn [[Marco Polo]] fis-seklu 13, li jiddeskrivi l-output ta' dawk il-bjar bħala mijiet ta' tagħbijiet tal-bastimenti. L-ispiżjara Għarab u Persjani wettqu d-distillazzjoni taż-żejt grezz biex jipproduċu prodotti li jieħdu n-nar għal skopijiet militari. Permezz ta' [[Spanja]] [[Iżlam|Iżlamika]], id-distillazzjoni saret disponibbli fil-Punent tal-[[Ewropa]] sas-seklu 12. Sas-seklu 13 saret preżenti fir-[[Rumanija]] wkoll u ġiet irreġistrata bħala păcură. Fosos sofistikati taż-żejt, fondi bejn 4.5 sa 6 metri (15 sa 20 pied), tħaffru mill-poplu Seneka u Iroquois oħra fil-Punent ta' Pennsylvania diġà fl-1415–1450. Il-Ġeneral [[Franza|Franċiż]] [[Louis-Joseph de Montcalm]] iltaqa' mal-poplu Seneka bl-użu tal-petroleum għan-nar ċerimonjali u bħala ingwent ta' fejqan matul żjara fil-Forti ta' Duquesne fl-1750. Esploraturi [[Renju Unit|Brittaniċi]] bikrin lejn il-[[Burma|Myanmar]] iddokumentaw industrija tal-estrazzjoni taż-żejt fl-aqwa tagħha bbażata f'Yenangyaung, li fl-1795 kellha mijiet ta' bjar imħaffrin bl-idejn. Merkwiller-Pechelbronn jingħad li huwa l-ewwel sit Ewropew fejn saret l-ewwel esplorazzjoni għaż-żejt u fejn sar l-ewwel użu taż-żejt. Erdpechquelle, fawwara li għadha attiva fejn il-petroleum jitfaċċa mħallat mal-ilma, ilha tintuża mill-1498, b'mod partikolari għal skopijiet mediċi. === Seklu 19 === [[Stampa:Ignacy Lukasiewicz.jpg|daqsminuri|Ignacy Łukasiewicz, li ġie akkreditat li wettaq l-ewwel estrazzjoni kummerċjali taż-żejt fl-1854 f'Bóbrka, il-Polonja, u li fetaħ l-ewwel raffinerija industrijali taż-żejt fid-dinja.]] F'nofs is-seklu 19, il-bjar taż-żejt żviluppaw malajr f'diversi partijiet tad-dinja, għalkemm liema bir taż-żejt ġie l-ewwel jiddependi fuq il-kriterji. Fl-1846, grupp ta' inġiniera Imperjali [[Russja|Russi]] mmexxija mill-Maġġur Alexeyev tal-Korp tal-Inġiniera tal-Estrazzjoni ta' Bakinskii b'kumbinazzjoni sabu ż-żejt huma u jħaffru bl-idejn b'rigg primittiv tal-perkussjoni f'Bibi-Heybat, qrib Baku (issa l-Ażerbajġan), għalkemm ma kinux qed ifittxu speċifikament għaż-żejt. Fl-1853, [[Ignacy Łukasiewicz]], li skopra kif issir id-distillazzjoni tal-kerosin miż-żejt grezz fix-xquq tal-blat u vvinta l-lampa moderna tal-kerosin, ħaffer b'idejh l-ewwel bir intenzjonali għall-estrazzjoni kummerċjali taż-żejt f'Bóbrka, il-[[Polonja]], għall-provvista tal-fjuwil għat-tidwil (għadu operattiv). Fl-1857 tħaffer bir ieħor bl-idejn u nbniet raffinerija oħra qrib Ploiești, ir-Rumanija. Ir-Rumanija (dak iż-żmien vassall tal-[[Imperu Ottoman]]) kienet l-ewwel pajjiż fid-dinja li kellu l-output annwali taż-żejt grezz irreġistrat uffiċjalment fl-istatistika internazzjonali – 275 tunnellata għall-1857. Fl-1858, [[Georg Christian Konrad Hunäus]] sab ammont sinifikanti ta' petroleum hu u jħaffer għal-linjite f'Wietze, il-Ġermanja. Il-belt ta' Wietze iktar 'il quddiem ipprovdiet madwar 80 % tal-konsum Ġermaniż fl-Era ta' Wilhelm. Il-produzzjoni waqfet fl-1963, iżda l-belt ta' Wietze ospitat [[mużew]] tal-petroleum mill-1970. Ir-ramel taż-żejt ilhom jiġu estratti mis-seklu 18. Fil-belt ta' Wietze, l-asfalt jew il-bitum naturali ilu jiġi esplorat mis-seklu 18. Kemm f'Pechelbronn kif ukoll f'Wietze, l-industrija tal-faħam iddominat it-teknoloġiji tal-petroleum. [[Stampa:Edwindrake.jpg|daqsminuri|Fl-1859, Edwin Drake ħaffer l-ewwel bir taż-żejt ta' suċċess fid-dinja f'dak li issa huwa magħruf bħala l-Bir ta' Drake fil-muniċipalità ta' Cherrytree, Pennsylvania.]] L-ispiżjar [[James Young]] fl-1847 innota tnixxija tal-petroleum naturali fil-minjiera tal-faħam f'Riddings, Derbyshire, li minnha huwa wettaq id-distillazzjoni ta' żejt irqiq ħafif adattat għall-użu bħala żejt tal-lampi, u fl-istess ħin kiseb żejt iktar viskuż adattat għal-lubrikazzjoni tal-makkinarju. Fl-1848, Young stabbilixxa negozju żgħir tar-raffinar taż-żejt grezz. Eventwalment Young irnexxielu (permezz tad-distillazzjoni tal-faħam tal-kannol bi sħana baxxa) joħloq fluwidu simili għall-petroleum, li meta jiġi ttrattat bl-istess mod bħaż-żejt mix-xquq jagħti prodotti simili. Young sab li permezz tad-distillazzjoni bil-mod huwa seta' jikseb diversi likwidi utli minnu, u wieħed minnu semmih bħala "żejt tal-paraffina" peress li f'temperaturi baxxi kien jagħqad f'sustanza simili għax-xama' tal-paraffina. Il-produzzjoni ta' dawn iż-żjut u tax-xama' solida tal-paraffina mill-faħam kienu soġġetti għal privattiva min-naħa tiegħu tas-17 ta' Ottubru 1850. Fl-1850, Young & Meldrum u [[Edward William Binney]] daħlu fi sħubija bit-titlu ta' E.W. Binney & Co. f'Bathgate f'West Lothian u E. Meldrum & Co. fi [[Glasgow]]; ix-xogħlijiet tagħhom f'Bathgate tlestew fl-1851 u saru l-ewwel impjanti kummerċjali reali taż-żejt fid-dinja bl-ewwel raffinerija moderna taż-żejt. Id-domanda għall-petroleum bħala fjuwil għat-tidwil fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] u madwar id-dinja kibret malajr. L-ewwel bir taż-żejt fl-Amerki tħaffer fl-1859 minn [[Edwin Drake]] f'dak li issa jissejjaħ bħala l-Bir ta' Drake fil-muniċipalità ta' Cherrytree, Pennsylvania. Hemm ukoll kumpanija assoċjata miegħu, u minnha nibtet espansjoni kbira u rapida tal-industrija taż-żejt globali. Fl-istess sena tfaċċaw il-bjar bit-tħaffir mekkaniku f'West Virginia. [[Stampa:West Lothian shale bing, Scotland.JPG|daqsminuri|Meded tal-iskist qrib Broxburn, tlieta minn total ta' 19 f'West Lothian, l-Iskozja.]] L-ewwel bir kummerċjali taż-żejt fil-[[Kanada]] sar operattiv fl-1858 f'Oil Springs, [[Ontario]]. In-negozjant [[James Miller Williams]] ħaffer diversi bjar bejn l-1855 u l-1858 qabel ma skopra riżerva rikka taż-żejt 4 metri taħt l-art. Williams wettaq l-estrazzjoni ta' 1.5 miljun litru ta' żejt grezz sal-1860, u wettaq ir-raffinar tal-biċċa l-kbira minnu f'żejt tal-kerosin. Il-bir ta' Williams sar kummerċjalment vijabbli sena qabel l-operat ta' Pennsylvania ta' Drake u jista' jitqies bħala l-ewwel bir kummerċjali taż-żejt fl-Amerka ta' Fuq. L-iskoperta f'Oil Springs skattat espansjoni taż-żejt li wasslet biex mijiet ta' spekulaturi u ħaddiema jiġu fl-inħawi. L-avvanzi fit-tħaffir baqgħu għaddejjin fl-1862 meta ħaddiem lokali tat-tħaffir, Shaw, laħaq fond ta' 62 metru bl-użu ta' metodu tat-tħaffir b'armlu f'fawwara. Fis-16 ta' Jannar 1862, wara splużjoni tal-gass naturali, ġie prodott l-ewwel bir taż-żejt bi fluss naturali fil-Kanada, li spara ż-żejt fl-arja b'rata rreġistrata ta' 480 metru kubu (3,000 bbl) kuljum. Sal-aħħar tas-seklu 19, l-Imperu Russu, b'mod partikolari l-kumpanija Branobel fl-Ażerbajġan, ħadet ir-riedni f'idejha fil-produzzjoni. === Seklu 20 === [[Stampa:Ride with hitler.jpg|daqsminuri|Poster tat-Tieni Gwerra Dinjija għall-promozzjoni tal-kondiviżjoni tal-[[Karozza|karozzi]] bħala mod kif jiġi ffrankat il-petrol li tant kien vitali matul il-gwerra.]] Fis-snin 30 tas-seklu 20, [[Alfred Treibs]] iddetermina l-oriġini bijoloġika tal-petroleum, li qabel kienet kontroversjali. L-aċċess għaż-żejt kien fattur ewlieni f'diversi kunflitti militari tas-seklu 20, inkluż [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], li matulha l-faċilitajiet taż-żejt kienu assi strateġiku importanti u kienu jiġu bbumbardjati b'mod estensiv. L-invażjoni Ġermaniża tal-[[Unjoni Sovjetika]] kienet tinkludi l-għan li jinħatfu s-siti tal-produzzjoni taż-żejt ta' Baku, peress li dawn kienu jipprovdu l-provvista taż-żejt tant meħtieġa għall-militar Ġermaniż li kien qed ibati minħabba l-imblokkar tar-riżorsi. L-esplorazzjoni għaż-żejt fl-Amerka ta' Fuq matul il-bidu tas-seklu 20 wasslet biex l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] jsiru l-produttur ewlieni sa nofs is-seklu. Il-produzzjoni tal-petroleum fl-Istati Uniti laħqet il-qofol tagħha matul is-snin 60 tas-seklu 20, għalkemm l-[[Arabja Sawdija]] u l-Unjoni Sovjetika qabżu lill-Istati Uniti bħala output totali. Matul il-kriżi taż-żejt tal-1973, l-Arabja Sawdija u nazzjonijiet [[Għarab]] oħra imponew embargo fuq iż-żejt kontra l-Istati Uniti, ir-[[Renju Unit]], il-[[Ġappun]] u nazzjonijiet oħra tal-Punent li appoġġaw lil [[Iżrael]] fil-Gwerra tal-Yom Kippur. Din il-kriżi ġiet segwita mill-kriżi taż-żejt tal-1979, li ġiet ikkawżata minn tnaqqis fil-produzzjoni taż-żejt fid-dawl tar-Rivoluzzjoni Iranjana u wasslet biex il-prezzijiet taż-żejt jogħlew b'iktar mid-doppju. Iż-żewġ xokkijiet fil-prezzijiet taż-żejt kellhom effetti fi żmien qasir u fit-tul fuq il-politika globali u fuq l-ekonomija globali. Dawn wasslu għal tnaqqis sostanzjali fid-domanda bħala riżultat tas-sostituzzjoni ma' fjuwils oħra, speċjalment il-faħam u l-enerġija nukleari, u għal titjib fl-effiċjenza fl-użu tal-enerġija, iffaċilitat mill-politiki tal-gvernijiet. Il-prezzijiet għoljin taż-żejt qanqlu wkoll investiment fil-produzzjoni taż-żejt mill-pajjiżi mhux tal-[[OPEC]], inkluż il-Bajja ta' Prudhoe fl-[[Alaska]], is-siti lil hinn mill-kosta fil-[[Baħar tat-Tramuntana]] tar-Renju Unit u tan-[[Norveġja]], is-sit lil hinn mill-kosta ta' Cantarell tal-[[Messiku]] u r-ramel taż-żejt fil-[[Kanada]]. === Seklu 21 === Madwar 90 fil-mija tal-ħtiġijiet tal-fjuwil tal-vetturi jiġu ssodisfati miż-żejt. Il-petroleum jirrappreżenta sa 40 fil-mija tal-konsum totali tal-enerġija fl-Istati Uniti, iżda huwa responsabbli għal 1 fil-mija biss tal-ġenerazzjoni tal-elettriku. Il-valur tal-petroleum bħala sors portabbli u dens tal-enerġija li jintuża għall-maġġoranza l-kbira tal-vetturi u bħala l-bażi ta' bosta sustanzi kimiċi industrijali jagħmluh wieħed mill-iżjed prodotti bażiċi importanti tad-dinja. L-iktar tliet pajjiżi li jipproduċu ż-żejt sal-2018 huma l-Istati Uniti, ir-Russja u l-Arabja Sawdija. Fl-2018, parzjalment minħabba l-iżviluppi fil-fratturazzjoni idrawlika u fit-tħaffir orizzontali, l-Istati Uniti saru l-ikbar produttur tad-dinja. Madwar 80 fil-mija tar-riżervi aċċessibbli fid-dinja jinsabu fil-Lvant Nofsani, bi 62.5 fil-mija ġejjin minn ħames pajjiżi Għarab: l-Arabja Sawdija, l-[[Emirati Għarab Magħquda]], l-[[Iraq]], il-[[Qatar]] u l-[[Kuwajt]]. Parti kbira miż-żejt totali fid-dinja teżisti bħala sorsi mhux konvenzjonali, bħall-bitum fir-ramel taż-żejt f'Athabasca u ż-żejt kombustibbli fil-Medda ta' Orinoco. Filwaqt li volumi sinifikanti taż-żejt jiġu estratti mir-ramel taż-żejt, b'mod partikolari fil-Kanada, għad fadal ostakli loġistiċi u tekniċi, peress li l-estrazzjoni taż-żejt tirrikjedi ammonti kbar ta' sħana u ta' ilma, u b'hekk il-kontenut nett tal-enerġija huwa pjuttost baxx meta mqabbel maż-żejt grezz konvenzjonali. Għaldaqstant, mhux mistenni li r-ramel taż-żejt tal-Kanada jipprovdi iktar minn ftit miljuni ta' bramel kuljum fil-futur. Bosta kunflitti ġeopolitiċi moderni huma dovuti għall-petroleum. == Kompożizzjoni == [[Stampa:Total World Oil Reserves Conventional Unconventional.png|daqsminuri|Ir-riżorsi mhux konvenzjonali huma ferm iktar minn dawk konvenzjonali.]] Il-petroleum jikkonsisti minn varjetà ta' komponenti likwidi, gassużi u solidi. L-idrokarburi iktar ħfief huma l-gassijiet: metan, etan, propan u butan. Apparti minn hekk il-biċċa l-kbira tal-likwidi u tas-solidi huma komposti kimiċi itqal, spiss idrokarburi (C u H biss). Il-proporzjon ta' idrokarburi ħfief f'taħlita tal-petroleum ivarja minn sit tal-estrazzjoni taż-żejt għal ieħor. [[Stampa:Isooctane-3D-balls.png|daqsminuri|It-2,2,4-Trimethylpentane huwa idrokarbur bin-numru ta' ottani ta' 100. L-isferi suwed huma l-karbonju u l-isferi bojod huma l-atomi tal-idroġenu.]] Bir taż-żejt jipproduċi l-iktar żejt grezz. Peress li l-pressjoni tkun iktar baxxa fil-wiċċ milli taħt l-art, ftit mill-gass joħroġ mis-soluzzjoni u jiġi rkuprat (jew jinħaraq) bħala gass assoċjat jew gas tas-soluzzjoni. Bir tal-gass jipproduċi l-iktar gass naturali. Madankollu, minħabba li t-temperatura taħt l-art tkun ogħla fil-wiċċ, il-gass jaf ikun fih idrokarburi tqal bħall-pentan, l-eżan u l-eptan ("kondensat tal-gass naturali", spiss magħruf fil-qosor bħala kondensat). Il-kondensat huwa simili għall-petrol bħala dehra u bħala kompożizzjoni huwa simili għal xi żjut grezzi ħfief u volatili. L-idrokarburi fiż-żejt grezz fil-biċċa l-kbira huma alkani, ċikloalkani u diversi idrokarburi aromatiċi, filwaqt li komposti organiċi oħra fihom in-[[nitroġenu]], l-[[ossiġenu]] u l-kubrit, kif ukoll traċċi ta' metalli bħall-[[ħadid]], in-nikil, ir-ram u l-vanadju. Bosta riżervi taż-żejt fihom batterji [[Ħajja|ħajjin]]. Il-kompożizzjoni molekolari taż-żejt grezz tvarja ferm minn formazzjoni għal oħra, iżda l-proporzjon ta' [[Element kimiku|elementi kimiċi]] jvarja bi ftit kif ġej: {| class="wikitable" |+Kompożizzjoni skont il-piż !Element !Medda perċentwali |- |[[Karbonju]] |83 sa 85 % |- |[[Idroġenu]] |10 sa 14 % |- |Nitroġenu |0.1 sa 2 % |- |Ossiġenu |0.05 sa 1.5 % |- |Kubrit |0.05 sa 6.0 % |- |Metalli |< 0.1 % |} Fiż-żejt grezz hemm erba' tipi differenti ta' idrokarburi. Il-perċentwal relattiv ta' kull wieħed ivarja u jiddetermina l-proprjetajiet ta' kull żejt. {| class="wikitable" |+Kompożizzjoni skont il-piż !Idrokarburi !Medja !Medda |- |Alkani (paraffini) |30 % |15 sa 60 % |- |Nafteni |49 % |30 sa 60 % |- |Aromatiċi |15 % |3 sa 30 % |- |Asfaltiċi |6 % |remainder |} L-alkani mill-pentan (C₅H₁₂) sal-oktan (C₈H₁₈) jiġu raffinati f'petrol, dawk min-nonan (C₉H₂₀) jiġu raffinati f'eżadekan (C₁₆H₃₄) fi fjuwil tad-diżil, f'kerosin u fi fjuwil tal-ġettijiet. L-alkani b'iktar minn 16-il [[atomu]] tal-karbonju jistgħu jiġu raffinati f'żejt tal-fjuwil u f'żejt tal-lubrikazzjoni. Fin-naħa l-iktar tqila tal-medda, ix-xama' tal-paraffina hija alkan b'madwar 25 atomu tal-karbonju, filwaqt li l-asfalt fih 35 jew iktar, għalkemm normalment dawn jixxaqqu f'raffineriji moderni fi prodotti iktar ta' valur. L-eħfef naħa tal-medda, l-hekk imsejħa gassijiet tal-petroleum, jiġu soġġetti għal diversità ta' pproċessar li jiddependi skont il-kostijiet. Dawn il-gassijiet jinħarqu, jinbiegħu bħala gass tal-petroleum likwifikat jew jintużaw biex iqabbdu l-berners stess tar-raffineriji. Matul ix-xitwa, il-butan (C₄H₁₀) jitħallat mal-petrol b'rati għoljin peress li l-ħafna fwar li jipproduċi jgħin il-vetturi jistartjaw meta jkollhom magna li tkun għadha bierda. L-idrokarburi aromatiċi huma idrokarburi mhux saturati b'anella waħda jew iktar tal-benżen. Għandhom it-tendenza li jinħarqu bi fjamma mimlija nugrufun, u bosta jkollhom aroma ħelwa. Uħud huma karċinoġeniċi. Dawn il-komponenti differenti jiġu sseparati permezz tad-distillazzjoni frazzjonarja f'raffinerija taż-żejt biex jiġu prodotti l-petrol, il-fjuwil tal-ġettijiet, il-kerosin u frazzjonijiet oħra tal-idrokarburi. Il-komponenti f'kampjun taż-żejt jistgħu jiġu ddeterminati permezz tal-kromatografija tal-gassijiet u tal-ispettrometrija tal-massa. Minħabba l-għadd kbir ta' idrokarburi koelwiti fi ħdan iż-żejt, ħafna minnhom ma jistgħux jiġu indirizzati bil-kromatografija tradizzjonali tal-gassijiet. Din it-taħlita kumplessa tal-idrokarburi hija apparenti b'mod partikolari meta jiġu analizzati ż-żjut affettwati mill-elementi u l-estratti mit-tessuti tal-organiżmi esposti għaż-żejt. [[Stampa:Treibs&Chlorophyll.png|daqsminuri|L-istruttura ta' kompost tal-porforina tal-vanadju (xellug) estratt mill-petroleum minn Alfred E. Treibs, missier il-ġeokimika organika. Treibs innota s-similarità strutturali mill-qrib ta' din il-molekola u l-klorofilla A (lemin).]] Iż-żejt grezz ivarja ferm fid-dehra skont il-kompożizzjoni tiegħu. Normalment ikun [[iswed]] jew [[Kannella (kulur)|kannella]] skur (għalkemm jaf ikun fl-[[isfar]], fl-[[aħmar]] jew saħansitra fl-[[aħdar]]). Fir-riżerva normalment jinstab flimkien mal-gass naturali (li peress li huwa eħfef jifforma "kappa tal-gass" fuq il-petroleum) u mal-ilma b'salinità (li peress li huwa itqal mill-biċċa l-kbira tal-forom taż-żejt grezz, ġeneralment jibqa' taħtu). Iż-żejt grezz jista' jinstab ukoll f'forma semisolida mħallat mar-ramel u mal-ilma, bħal fir-ramel taż-żejt ta' Athabasca fil-Kanada, fejn normalment jissejjaħ bħala bitum grezz. Fil-Kanada, il-bitum jitqies bħala forma twaħħal, sewda u qisha qatran taż-żejt grezz li tant ikun oħxon u tqil li jrid jissaħħan jew jiġi dilwit qabel ma jnixxi. Il-[[Veneżwela|Venezwela]] wkoll għandha ammonti kbar ta' żejt fir-ramel taż-żejt ta' Orinoco, għalkemm l-idrokarburi maqbuda hemm huma inqas viskużi milli fil-Kanada, u normalment jissejjaħ żejt kombustibbli ħafna. Ir-riżorsi tar-ramel taż-żejt jissejħu żejt mhux konvenzjonali biex issir distinzjoni maż-żejt li jista' jiġi estratt bl-użu ta' metodi tradizzjonali tal-bjar taż-żejt. Huwa stmat li bejniethom, il-Kanada u l-Venezwela għandhom 3.6 triljun barmil (570×10⁹ m³) ta' bitum u ta' żejt kombustibbli ħafna, jiġifieri madwar id-doppju tal-volum tar-riżervi tad-dinja ta' żejt konvenzjonali. == Formazzjoni == === Żejt grezz mill-fossili === Il-petroleum huwa fjuwil fossili li jirriżulta minn materjali organiċi fossilizzati, bħaż-żooplankton u l-algi. Ammont enormi ta' dawn il-fdalijiet ġew iddepożitati bħala sedimenti fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi fejn tgħattew bl-ilma qiegħed (ilma mingħajr ossiġenu dissolt) jew sedimenti oħra (bħal tajn u depożiti) ferm iktar malajr mill-ħin meħtieġ biex jiddekomponu b'mod aerobiku. Bejn wieħed u ieħor metru 'l isfel minn dawn is-sedimenti, il-konċentrazzjoni tal-ossiġenu fl-ilma kienet baxxa, inqas minn 0.1 mg/l, u kien hemm kundizzjonijiet anossiċi. It-temperaturi wkoll baqgħu kostanti. Iktar ma ġew iddepożitati saffi ulterjuri fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi, iktar ma nġemgħu s-sħana u l-pressjoni intensi fin-naħat iktar 'l isfel. Dan il-proċess wassal biex il-materja organika tinbidel, l-ewwel f'materjal tax-xama' magħruf bħala l-keroġen (li jinsab f'diversi skisti taż-żejt madwar id-dinja), u mbagħad b'iktar sħana f'idrokarburi likwidi u gassużi permezz ta' proċess magħruf bħala kataġenesi. Il-formazzjoni tal-petroleum isseħħ mill-piroliżi tal-idrokarburi f'varjetà ta' reazzjonijiet fil-biċċa l-kbira endotermiċi f'temperaturi jew f'pressjoni għoljin, jew it-tnejn li huma. Dawn il-fażijiet huma deskritt fid-dettal iktar 'l isfel. ==== Diżintegrazzjoni anaeronika ==== Fl-assenza ta' ħafna ossiġenu, il-batterji aerobiċi ma setgħux jiddiżintegraw il-materja organika wara li ġiet iddepożitata u ntradmet taħt saff ta' sedimenti jew ilma. Madankollu, il-batterji anaerobiċi kienu kapaċi jnaqqsu s-sulfati u n-nitrati fil-materja għal H₂S u N₂ rispettivament bl-użu tal-materja bħala sors għal reaġenti oħra. Għall-ewwel, minħabba dawn il-batterji anaerobiċi, il-materja bdiet tiddiżintegra l-iktar permezz tal-idroliżi: il-polisakkaridi u l-proteini kienu jiġu idroliżżati f'sempliċi zokkor u aċido amino rispettivament. Dawn imbagħad kienu jiġu ossidizzati iktar b'mod anaerobiku b'rata aċċellerata mill-enżimi tal-batterji: eż. il-proteini kienu jgħaddu minn proċess ta' deaminazzjoni ossidattiva biex isiru aċidi amino, li mbagħad kienu jirreaġixxu iktar mal-ammonijaka u mal-aċidi α-keto. Min-naħa l-oħra, il-monosakkaridi ddiżintegraw f'CO₂ u metan. Il-prodotti tad-diżintegrazzjoni anaerobika tal-aċidi amino, tal-monosakkaridi, tal-fenoli u tal-aldeidi kienu jingħaqdu flimkien f'aċidi fulviċi. Ix-xaħmijiet u x-xama' ma ġewx idroliżżati b'mod estensiv f'dawn il-kundizzjonijiet miti. ==== Formazzjoni tal-keroġen ==== Xi komposti fenoliċi prodotti minn reazzjonijiet preċedenti ħadmu bħala batterjiċidi u l-[[Ordni (bijoloġija)|ordni]] ''Actinomycetales'' tal-batterji (eż. streptomiċini). B'hekk l-azzjoni tal-batterji anaerobiċi kienet tieqaf f'madwar 10 metri 'l isfel mill-ilma jew mis-sedimenti. F'dan il-fond, it-taħlita kien ikun fiha aċidi fulviċi, xaħmijiet u xama' mingħajr reazzjonijiet jew b'reazzjonijiet parzjali, linjina kemxejn immodifikata, reżini u idrokarburi oħra. Iktar ma ġew iddepożiti saffi oħra ta' materja organika fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi, iktar ma nġemgħet sħana u pressjoni intensa fil-partijiet iktar 'l isfel. Minħabba f'hekk, il-komposti ta' din it-taħlita bdew jikkombinaw mal-keroġen b'mod mhux daqstant mifhuma. Il-kombinament seħħ b'mod simili għal kif il-molekoli tal-fenoli u tal-formaldeid jirreaġixxu mar-reżini tal-urea-formaldeid, iżda l-formazzjoni tal-keroġen seħħet b'mod iktar kumpless minħabba varjetà kbira ta' reaġenti. Il-proċess kollu tal-formazzjoni tal-keroġen mill-bidu tad-diżintegrazzjoni anaerobika jissejjaħ dijaġenesi, li tfisser trasformazzjoni ta' materjali bid-dissoluzzjoni u bil-kombinament mill-ġdid tal-kostitwenti tagħhom. ==== Trasformazzjoni tal-keroġen fi fjuwils fossili ==== Il-formazzjoni tal-keroġen kompliet f'fond ta' madwar kilometru mill-wiċċ tad-dinja fejn it-temperaturi setgħu jilħqu madwar 50 °C. Il-formazzjoni tal-keroġen tirrappreżenta l-punt tan-nofs bejn il-materja organika u l-fjuwils fossili: il-keroġen jista' jiġi espost għall-ossiġenu, jossidizza u b'hekk jintilef, jew jista' jintradam iktar fil-fond fil-qoxra tad-dinja u jiġi soġġett għal kundizzjonijiet li permezz tagħhom jittrasforma bil-mod il-mod fi fjuwils fossili bħall-petroleum. Dan tal-aħħar seħħ permezz tal-kataġenesi, fejn ir-reazzjonijiet fil-biċċa l-kbira kienu arranġamenti radikali mill-ġdid tal-keroġen. Dawn ir-reazzjonijiet damu jsiru għal miljuni ta' snin, u l-ebda reaġent estern ma kien involut. Minħabba n-natura radikali ta' dawn ir-reazzjonijiet, il-keroġen irreaġixxa fir-rigward ta' żewġ klassijiet ta' prodotti: dawk bi proporzjon H/C baxx (l-antraċen jew prodotti simili) u dawk bi proporzjon H/C għoli (il-metan jew prodotti simili); jiġifieri prodotti b'ħafna karbonju jew b'ħafna idroġenu. Peress li l-kataġenesi ma kinitx aċċessibbli mir-reaġenti esterni, il-kompożizzjoni li rriżultat tat-taħlita tal-fjuwil kienet tiddependi fuq il-kompożizzjoni tal-keroġen permezz tal-istojkometrija tar-reazzjonijiet. Jeżistu tliet tipi ta' keroġen: it-tip I (tal-algi), it-tip II (liptiniku) u t-tip III (umiku), li ffurmaw l-iktar mill-algi, mill-plankton u mill-pjanti biz-zkuk (dawn jinkludu s-siġar, l-arbuxxelli u l-lijani) rispettivament. Il-potenzjal ta' ġenerazzjoni tal-idrokarburi u l-maturità termali tal-petroleum mill-blat spiss jiġu evalwati bl-użu tal-piroliżi tal-blat ta' Eval u b'kejliet tar-riflettanza tal-vitrinit, li jipprovdu indikaturi kwantitattivi tat-tip ta' materja organika, il-livell ta' maturazzjoni u l-probabbiltà tal-ġenerazzjoni taż-żejt jew tal-gass. Il-kataġenesi kienet pirolitika minkejja l-fatt li seħħet f'temperaturi relattivament baxxi (meta mqabbla mal-impjanti kummerċjali tal-piroliżi) ta' 60 °C sa ferm iktar. Il-piroliżi kienet possibbli minħabba l-ħinijiet twal ta' reazzjoni. Is-sħana għall-kataġenesi kienet tiġi mid-dekompożizzjoni tal-materjali radjoattivi tal-qoxra tad-dinja, speċjalment ⁴⁰K, ²³²Th, ²³⁵U u ²³⁸U. Is-sħana varjat il-pendil ġeotermali u tipikament kienet 10–30 °C għal kull kilometru ta' fond mill-wiċċ tad-dinja. Madankollu, xi intrużjonijiet mhux tas-soltu tal-magma jaf ħolqu sħana ikbar u lokalizzata. ==== Tieqa taż-żejt (medda ta' temperaturi) ==== Il-ġeologi spiss jirreferu għall-medda tat-temperaturi li fiha jifforma ż-żejt bħala t-"tieqa taż-żejt". Taħt it-temperatura minima, iż-żejt jibqa' maqbud fil-forma ta' keroġen. Iktar mit-temperatura massima, iż-żejt jiġi kkonvertit f'gass naturali permezz tal-proċess tal-formazzjoni ta' xquq termali. Xi kultant, iż-żejt li jifforma f'fond estrem jista' jiċċaqlaq u jinqabad f'punt iktar fil-baxx. Ir-ramel taż-żejt ta' Athabasca huma eżempju wieħed ta' dan. === Żejt grezz abijoġeniku === Mekkaniżmu alternattiv għal dak deskritt iktar 'il fuq ġie propost mix-xjenzati Russi f'nofs is-snin 50 tas-seklu 19, l-ipoteżi tal-oriġini abijoġenika tal-petroleum (petroleum iffurmat b'mezzi mhux organiċi), iżda dan mhux issostanzjat b'evidenza ġeoloġika u ġeokimika. Instabu sorsi abijoġeniċi taż-żejt iżda qatt f'ammont kummerċjalment profittabbli. "Il-kontroversja għadha teżisti dwar jekk jeżistux riżervi taż-żejt abijoġeniċi", qal [[Larry Nation]] mill-Assoċjazzjoni Amerikana tal-Ġeologi tal-Petroleum. "Il-kontroversja hi dwar kemm jistgħu jikkontribwixxu għar-riżervi kumplessivi tad-dinja u kemm żmien u sforzi misshom jallokaw il-ġeologi biex isibuhom". == Riżervi == Iridu jiġu ssodisfati tliet kundizzjonijiet biex tifforma riżerva tal-petroleum: * Blat tas-sors mimli b'materjal tal-idrokarburi u mirdum f'fond biżżejjed biex is-sħana ta' taħt l-art tikkonvertih f'żejt; * Blat poruż u permeabbli fejn jista' jakkumula ż-żejt; * Blat tal-wiċċ (siġill) jew mekkaniżmu ieħor li jipprevjeni li ż-żejt jitla' fil-wiċċ. Fi ħdan dawn ir-riżervi, tipikament il-fluwidi jiġu organizzati fi tliet saffi: is-saff tal-ilma fil-wiċċ, taħtu s-saff taż-żejt, u taħtu saff tal-gass, għalkemm is-saffi differenti jvarjaw bħala daqs bejn ir-riżervi. Peress li l-biċċa l-kbira tal-idrokarburi huma inqas densi mill-blat jew mill-ilma, spiss jitilgħu 'l fuq minn ġo saffi tal-blat biswithom sa ma jaslu sal-wiċċ jew jinqabdu fi ħdan il-blat poruż (magħruf bħala riżerva) minħabba l-blat impermeabbli ta' fuqu. Madankollu, dan il-proċess huwa influwenzat mill-flussi tal-ilma ta' taħt l-art, li jwasslu biex iż-żejt jiċċaqlaq mijiet ta' kilometri orizzontalment jew saħansitra distanzi qosra 'l isfel qabel ma jinqabad f'riżerva. Meta l-idrokarburi jiġu kkonċentrati f'riżerva, jifforma sit biż-żejt, li minnu jista' jiġi estratt l-likwidu bit-tħaffir u bl-ippumpjar. Ir-reazzjonijiet li jipproduċu ż-żejt u l-gass naturali spiss ikunu mmudellati bħala reazzjonijiet ta' diżintegrazzjoni tal-ewwel ordni, fejn l-idrokarburi jiġu ddiżintegrati f'żejt u f'gass naturali minn sett ta' reazzjonijiet paralleli, u eventwalment iż-żejt jiġi ddiżintegrat f'gass naturali permezz ta' sett ieħor ta' reazzjonijiet. Dan is-sett tal-aħħar jintuża b'mod regolari fl-impjanti petrokimiċi u fir-raffineriji taż-żejt. Il-petroleum fil-biċċa l-kbira jiġi rkuprat bit-tħaffir għaż-żejt (il-fawwariet naturali tal-petroleum huma rari). It-tħaffir isir wara li jitwettqu studji dwar il-ġeoloġija strutturali (fl-iskala tar-riżerva), analiżi sedimentarja tal-baċir, u karatterizzazzjoni tar-riżerva (l-iktar f'termini tal-porożità u tal-permeabbiltà tal-istrutturi tar-riżervi ġeoloġiċi). Il-bjar taż-żejt jitħaffru f'riżervi taż-żejt għall-estrazzjoni taż-żejt grezz. Il-metodi tal-produzzjoni tal-"olzar naturali" li jiddependu fuq il-pressa tar-riżerva naturali biex timbotta ż-żejt lejn il-wiċċ normalment ikunu biżżejjed għal xi żmien wara l-ewwel tħaffir tar-riżervi. F'xi riżervi, bħal fil-Lvant Nofsani, il-pressa naturali tkun biżżejjed għal żmien twil. Madankollu, il-pressa naturali fil-biċċa l-kbira tar-riżervi eventwalment tmajna. Imbagħad iż-żejt irid jiġi estratt bl-użu ta' mezzi b'"olzar artifiċjali". Maż-żmien, dawn il-metodi "primarji" jsiru inqas effettivi u jaf jintużaw metodi "sekondarji". Metodu sekondarju komuni huwa tal-"fluss tal-ilma" jew injezzjoni tal-ilma fir-riżerva biex tiżdied il-pressa u ż-żejt jiġi imbottat lejn ix-xaft tat-tħaffir. Eventwalment jistgħu jintużaw metodi "terzjarji" jew "imtejba" għall-irkupru taż-żejt biex jiżdiedu l-karatteristiċi tal-fluss taż-żejt bl-injezzjoni tal-istim, tad-dijossidu tal-karbonju u ta' gassijiet jew sustanzi kimiċi oħra fir-riżerva. Fl-Istati Uniti, il-metodi primarji tal-produzzjoni jirrappreżentaw inqas minn 40 fil-mija taż-żejt prodott fuq bażi ta' kuljum, il-metodi sekondarji jirrappreżentaw madwar 50 fil-mija, u l-metodi terzjarji jirrappreżentaw l-10 fil-mija l-oħra. L-estrazzjoni taż-żejt (jew tal-"bitum") mir-ramel taż-żejt/tal-qatran u mid-depożiti tal-iskist taż-żejt tirrikjedi l-estrazzjoni tar-ramel jew tal-iskist, it-tisħin f'reċipjent jew l-użu ta' metodi fil-post ta' injezzjoni ta' likwidi msaħħna fid-depożiti, u mbagħad l-ippompjar tal-likwidu lura b'saturazzjoni ta' żejt. === Riżervi taż-żejt mhux konvenzjonali === Il-batterji li jieklu ż-żejt iwettqu bijodegradazzjoni taż-żejt li jkun żgiċċa lejn il-wiċċ. Ir-ramel taż-żejt huma riżervi ta' żejt parzjalment bijodegradat li jkun għadu fil-proċess li jiżgiċċa jew li jiġi bijodegradat, iżda tant ikun fihom żejt li ċċaqlaq fihom, li għalkemm il-biċċa l-kbira minnu jkun żgiċċa, ammonti kbar ikunu għadhom preżenti — ferm iktar milli jista' jinstab f'riżervi taż-żejt konvenzjonali. Il-frazzjonijiet iktar ħfief taż-żejt grezz huma l-ewwel li jinqerdu, u dan jirriżulta f'riżervi li fihom forma estremament tqila ta' żejt grezz, imsejjaħ bitum grezz fil-Kanada, jew żejt grezz tqil ħafna fil-[[Veneżwela|Venezwela]]. Dawn iż-żewġ pajjiżi għandhom l-ikbar depożiti fid-dinja ta' ramel taż-żejt. Min-naħa l-oħra, l-iskisti taż-żejt huma blat tas-sors li ma jkunx ġie espost għal sħana jew pressjoni fit-tul biżżejjed biex jikkonvertu l-idrokarburi maqbuda f'żejt grezz. Teknikament, l-iskisti taż-żejt mhux dejjem ikunu skisti u ma fihom żejt, iżda blat sedimentarju fin b'solidi organiċi insolubbli msejjaħ keroġen. Il-keroġen fil-blat jista' jiġi kkonvertit f'żejt grezz bl-użu tas-sħana u tal-pressjoni biex jiġu ssimulati l-proċess naturali. Dan il-metodu ilu magħruf għal sekli sħaħ u ngħata l-privattiva fl-1694 fil-qafas tal-Privattiva Nru 330 tal-Kuruna Brittanika li tkopri, "Mod kif jiġu estratti u prodotti kwantitajiet kbar ta' żift, qatran u żejt minn xorta ta' ġebel". Għalkemm l-iskisti taż-żejt jinsabu f'bosta pajjiżi, l-Istati Uniti għandhom l-ikbar depożiti taż-żejt. == Klassifikazzjoni == L-industrija tal-petroleum ġeneralment tikklassifika ż-żejt grezz skont il-post ġeografiku fejn jiġi prodott (eż. West Texas Intermediate, Brent jew l-Oman), il-gravità API tiegħu (kejl tad-densità tal-industrija taż-żejt), u l-kontenut tal-kubrit. Iż-żejt grezz jista' jitqies bħala ħafif jekk ikollu densità baxxa, tqil jekk ikollu densità għolja jew medju jekk ikollu densità bejn dik taż-żejt ħafif u tqil. Barra minn hekk, jaf issir referenza għalih bħala ħelu jekk ikun fih relattivament ftit kubrit jew qares jekk ikun fih ammonti sostanzjali ta' kubrit. Il-post ġeografiku huwa importanti minħabba li jaffettwa l-kostijiet tat-trasport lejn ir-raffinerija. Iż-żejt grezz ħafif huwa iktar imfittex miż-żejt grezz tqil peress li jipproduċi rendiment akbar ta' petrol, filwaqt li żejt grezz ħelu jiswa iktar miż-żejt grezz qares peress li joħloq inqas problemi ambjentali u jirrikjedi inqar raffinar biex jissodisfa l-istandards tal-kubrit imposti fuq il-fjuwils fil-pajjiżi konsumaturi. Kull żejt grezz għandu karatteristiċi molekolari uniċi li jiġu żvelati bl-użu tal-analiżi tal-assaġġ taż-żejt grezz fil-laboratorji tal-petroleum. Il-bramel ta' żona li fiha l-karatteristiċi molekolari taż-żejt grezz ġew iddeterminati u ż-żejt ġie kklassifikat jintużaw bħala referenzi tal-ipprezzar madwar id-dinja kollha. Uħud miż-żjut grezzi ta' referenza komuni huma: * West Texas Intermediate (WTI), żejt ħafif, ħelu u ta' kwalità għolja ħafna fornut f'Cushing, Oklahoma għaż-żejt tal-Amerka ta' Fuq. * Brent Blend, li jikkonsisti minn 15-il tip ta' żejt mis-siti fis-sistemi ta' Brent u Ninian fil-Baċir tal-Lvant ta' Shetland tal-Baħar tat-Tramuntana. Iż-żejt jiġi ttrasportat lejn it-terminal ta' Sullom Voe f'Shetland. Il-produzzjoni taż-żejt miż-żejt tal-Ewropa, tal-Afrika u tal-Lvant Nofsani bi fluss lejn il-Punent normalment jiġi pprezzat abbażi ta' dan iż-żejt, li jifforma parametru referenzjarju. * Dubai-Oman, li jintuża bħala parametru referenzjarju għall-fluss taż-żejt grezz qares tal-Lvant Nofsani lejn ir-reġjun tal-Asja u l-Paċifiku. * Tapis (mill-[[Malażja]], li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żejt ħafif tal-Lvant Imbiegħed). * Minas (mill-[[Indoneżja]], li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żejt tqil tal-Lvant Imbiegħed). * Il-Medja Referenzjarja tal-OPEC, medja pponderata tat-taħlitiet taż-żejt mid-diversi pajjiżi tal-OPEC (Organizzazzjoni tal-Pajjiżi Esportaturi tal-Petroleum). * Midway Sunset Heavy, li skontu jiġi pprezzat iż-żejt tqil f'California. * Western Canadian Select, iż-żejt grezz li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żjut grezzi tqal (aċidiċi) emerġenti b'TAN għoli. Hemm ammonti dejjem jonqsu ta' dawn iż-żjut li jintużaw bħala parametri referenzjarji li qed jiġu prodotti kull sena, għaldaqstant kulma jmur iż-żjut l-oħra jiġu prodotti iktar f'termini reali. Filwaqt li l-prezz referenzjarju jaf ikun għal WTI ttrasportat lejn Cushing, iż-żejt reali kkummerċjalizzat jaf ikun żejt tqil Kanadiż imraħħas – Western Canadian Select – ittrasportat lejn Hardisty, [[Alberta]], u għal Brent Blend ittrasportat lejn Shetland, jaf tkun taħlita esportata Russa ttrasportata lejn il-port ta' Primorsk. == Użu == Ladarba jiġi estratt, iż-żejt jiġi raffinat u sseparat, l-iktar faċilment permezz tad-distillazzjoni, f'bosta prodotti għall-użu dirett fil-manifattura, bħall-petrol, id-diżil u l-kerosin sal-asfalt u r-reaġenti kimiċi (etilen, propilen, buten, aċidu akriliku, paraksilen) li jintużaw għall-produzzjoni tal-plastik, il-pestiċidi u l-prodotti farmaċewtiċi. F'termini ta' volum, il-biċċa l-kbira tal-petroleum jiġi kkonvertit fi fjuwils għall-magni tal-kombustjoni. Bħala valur, il-petroleum jirfed l-industrija petrokimika, li tinkludi bosta prodotti ta' valur għoli bħall-prodotti farmaċewtiċi u l-plastik. Bħala volum, 84 % tal-idrokarburi preżenti fil-petroleum jiġu kkonvertiti fi fjuwils. === Fjuwils u lubrikanti === Minħabba d-densità għolja tal-enerġija, it-trasportabbiltà faċli u l-abbundanza relattiva, iż-żejt sar l-iżjed sors ta' enerġija importanti minn nofs is-snin 50 tas-seklu 20. Il-petroleum jintuża l-iktar, bħala volum, għar-raffinar f'żejt tal-fjuwils u f'petrol, it-tnejn li huma sorsi importanti tal-enerġija primarja. Marbutin mill-qrib mal-fjuwils għall-magni tal-kombustjoni hemm il-lubrikanti, il-greases u l-istabbilizzaturi tal-viskożità. === Sustanzi kimiċi === Bosta prodotti farmaċewtiċi joriġinaw mill-petroleum, għalkemm permezz ta' proċessi b'diversi stadji. Il-[[mediċina]] moderna tiddependi fuq il-petroleum bħala sors tal-blokok tal-bini kimiċi, tar-reaġenti u tas-solventi. B'mod simili, prattikament il-pestiċidi, l-insettiċidi u l-erbiċidi kollha joriġinaw mill-petroleum. Il-pestiċidi affettwaw bil-bosta l-istennijiet tal-ħajja permezz tal-kontroll tal-vetturi tal-mard u permezz taż-żieda tar-rendiment tal-għelejjel. Bħall-prodotti farmaċewtiċi, fil-qofol il-pestiċidi huma petrokimiċi. Il-plastik u l-polimeri sintetiċi kważi kollha joriġinaw mill-petroleum, li huwa s-sors tal-monomeri. L-alkeni (olefini) huma [[Klassi (bijoloġija)|klassi]] importanti waħda ta' dawn il-molekoli prekursuri. === Derivati oħra === * Xama', li tintuża fl-imballaġġ tal-ikel tal-friża, fost l-oħrajn, ix-xama' tal-paraffina, li tirriżulta miż-żejt tal-petroleum. * Kubrit u l-aċidu sulfuriku derivat minnu. Is-sulfid tal-idroġenu huwa prodott tat-tneħħija tal-kubrit minn frazzjoni tal-petroleum. Jiġi ossidizzat mal-element tal-kubrit u mbagħad mal-aċidu sulfuriku. * Qatran u asfalt sfużi. * Kokk tal-petroleum, li jintuża f'prodotti tal-karbonju speċjalizzati jew bħala fjuwil solidu. == Industrija == L-industrija tal-petroleum, magħrufa wkoll bħala l-industrija taż-żejt, tinkludi l-proċessi globali tal-esplorazzjoni, l-estrazzjoni, ir-raffinar, it-trasport (spiss bit-tankers u bil-pipelines taż-żejt), u l-kummerċjalizzazzjoni tal-prodotti tal-petroleum. L-ikbar volum ta' prodotti tal-industrija huma ż-żejt kombustibbli u l-petrol. Il-petroleum huwa wkoll il-materja prima għal bosta prodotti kimiċi, inkluż il-prodotti farmaċewtiċi, is-solventi, il-fertilizzanti, il-pestiċidi, il-fwejjaħ sintetiċi u l-plastik. Normalment l-industrija tinqasam fi tliet komponenti ewlenin: upstream, midstream u downstream. Il-komponent upstream jirrigwarda l-esplorazzjoni u l-estrazzjoni taż-żejt grezz, il-komponent midstream jinkludi it-trasport u l-ħżin taż-żejt, u l-komponent downstream jirrigwarda r-raffinar taż-żejt grezz f'diversi prodotti finali. Il-petroleum huwa vitali għal bosta industriji, u huwa meħtieġ għaż-żamma taċ-ċivilizzazzjoni industrijali fil-konfigurazzjoni attwali tagħha, għaldaqstant huwa ta' tħassib kritiku għal bosta nazzjonijiet. Iż-żejt jirrappreżenta perċentwal kbir tal-konsum tal-enerġija tad-dinja, u jvarja minn 32 % għall-[[Ewropa]] u għall-[[Asja]], sa 53 % għal-Lvant Nofsani. Ix-xejriet tal-konsum ta' reġjuni ġeografiċi oħra huma kif ġej: l-Amerka t'Isfel u l-Amerka Ċentrali (44 %), l-Afrika (41 %), u l-Amerka ta' Fuq (40 %). Id-dinja tikkonsma 36 biljun barmil (5.8 km³) taż-żejt fis-sena, u n-nazzjonijiet żviluppati huma l-ikbar konsumaturi. L-Istati Uniti kkonsmaw 18 % taż-żejt prodott fl-2015. Il-produzzjoni, id-distribuzzjoni, ir-raffinar u l-bejgħ bl-imnut tal-petroleum kollu f'daqqa jirrappreżentaw l-ikbar industrija tad-dinja f'termini ta' valur f'dollari. === Trasport === It-trasport tal-petroleum huwa t-trasport taż-żejt u tad-derivati tiegħu bħall-petrol. Il-prodotti tal-petroleum jiġu ttrasportati permezz ta' vaguni ferrovjarji, trakkijiet, tankers u networks ta' pipelines. Il-metodu li jintuża għat-trasport tal-prodotti tal-petroleum jiddependi fuq il-volum ittrasportat u d-destinazzjoni. Il-mezzi tat-trasport ibbażati fuq l-art bħall-pipelines u t-trasport ferrovjarju għandhom vantaġġi u żvantaġġi. Waħda mid-differenzi prinċipali huwa l-kost assoċjat mat-trasport tal-petroleum mill-pipelines jew bit-trasport ferrovjarju. Ir-riskji marbuta mat-trasport tal-prodotti tal-petroleum huma relatati mat-tniġġis u maċ-ċans ta' tnixxijiet. Iż-żejt kombustibbli diffiċli ħafna biex jitnaddaf u huwa tossiku ħafna għall-[[Annimal|annimali]] ħajjin u għall-ambjent ta' madwarhom. Fis-snin 50 tas-seklu 20, il-kostijiet tat-trasport kienu jammontaw għal 33 % tal-prezz taż-żejt ittrasportat mill-Golf Persjan sal-Istati Uniti, iżda bl-iżvilupp tas-supertankers fis-snin 70 tas-seklu 20, il-kost tat-trasport niżel għal 5 % tal-prezz taż-żejt Persjan fl-Istati Uniti. Is-sehem tal-kost tat-trasport fuq il-kost finali tal-prodott bażiku kkonsenjat kien inqas minn 3 % fl-2010. === Prezz === Il-prezz taż-żejt ġeneralment jirreferi għall-prezz ta' barmil (42 gallun Amerikan; 159 litru) taż-żejt grezz referenzjarju — prezz referenzjarju għax-xerrejja u għall-bejjiegħa taż-żejt grezz bħal West Texas Intermediate (WTI), Brent Crude, Dubai Crude, il-Medja Referenzjarja tal-OPEC, Tapis crude, Bonny Light, Urals oil, Isthmus, u Western Canadian Select (WCS), fost l-oħrajn. Il-prezzijiet taż-żejt jiġu ddeterminati mill-provvista u mid-domanda globali, iktar milli mil-livell ta' produzzjoni domestika tal-pajjiżi, għalkemm l-Organizzazzjoni tal-Pajjiżi Esportaturi tal-Petroleum (OPEC) għandha influwenza konsiderevoli. === Kummerċ === Iż-żejt grezz jiġi kkummerċjalizzat bħala future fil-boroż NYMEX u ICE. Il-kuntratti bi futures huma ftehimiet li skonthom ix-xerrejja u l-bejjiegħa jaqblu li jixtru u jipprovdu ammonti speċifiċi ta' żejt grezz fiżiku sa data partikolari fil-futur. Kuntratt ikopri kwalunkwe 1,000 barmil u jista' jinxtara sa 9 snin fil-futur. == Użu skont il-pajjiż == === Konsum === Fl-istima tal-2021 tal-Amministrazzjoni tal-Informazzjoni dwar l-Enerġija tal-Istati Uniti (EIA), id-dinja tikkonsma 97.26 miljun barmil taż-żejt kuljum. Din it-tabella taqsam l-ammont ta' petroleum ikkonsmat fl-2011 f'elf barmil (1,000 bbl) kuljum u f'elf metru kubu (1,000 m³) kuljum: {| class="wikitable sortable" !Nazzjon konsumatur 2011 !(1,000 bbl/ jum) !(1,000 m³/ jum) !Popolazzjoni f'miljuni !bbl/sena ''per capita'' !m³/sena ''per capita'' !Produzzjoni/konsum nazzjonali |- |L-Istati Uniti ¹ |18,835.5 |2,994.6 |314 |21.8 |3.47 |0.51 |- |Iċ-Ċina |9,790.0 |1,556.5 |1345 |2.7 |0.43 |0.41 |- |Il-Ġappun ² |4,464.1 |709.7 |127 |12.8 |2.04 |0.03 |- |L-Indja ² |3,292.2 |523.4 |1198 |1 |0.16 |0.26 |- |Ir-Russja ¹ |3,145.1 |500.0 |140 |8.1 |1.29 |3.35 |- |L-Arabja Sawdija (OPEC) |2,817.5 |447.9 |27 |40 |6.4 |3.64 |- |Il-Brażil |2,594.2 |412.4 |193 |4.9 |0.78 |0.99 |- |Il-Ġermanja ² |2,400.1 |381.6 |82 |10.7 |1.70 |0.06 |- |Il-Kanada |2,259.1 |359.2 |33 |24.6 |3.91 |1.54 |- |Il-Korea t'Isfel ² |2,230.2 |354.6 |48 |16.8 |2.67 |0.02 |- |Il-Messiku ¹ |2,132.7 |339.1 |109 |7.1 |1.13 |1.39 |- |Franza ² |1,791.5 |284.8 |62 |10.5 |1.67 |0.03 |- |L-Iran (OPEC) |1,694.4 |269.4 |74 |8.3 |1.32 |2.54 |- |Ir-Renju Unit ¹ |1,607.9 |255.6 |61 |9.5 |1.51 |0.93 |- |L-Italja ² |1,453.6 |231.1 |60 |8.9 |1.41 |0.10 |} Sors: l-Amministrazzjoni tal-Informazzjoni dwar l-Enerġija tal-Istati Uniti. Data dwar il-Popolazzjoni: <small>¹ L-eqqel produzzjoni taż-żejt diġà għaddiet f'dan l-istat.</small> <small>² Dan il-pajjiż mhuwiex produttur ewlieni taż-żejt.</small> == Referenzi == [[Kategorija:Industrija]] [[Kategorija:Kimika]] a19cd7f0l5s8gxqqpcfh1acwqu2wacs 330687 330686 2026-06-23T14:31:59Z Trigcly 17859 added [[Category:Ġeoloġija]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330687 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Petroleum sample.jpg|daqsminuri|Kampjun taż-żejt.]] Iż-'''żejt''', magħruf ukoll bħala '''żejt grezz''', '''żejt mhux maħdum''' jew '''petroleum''' (mhux "pitrolju" li huwa kerosin jew żejt tal-paraffina), huwa riżorsa naturali b'dehra ta' taħlita [[kimika]] likwida [[Iswed|sewda]] fl-[[isfar]] li tinstab fil-formazzjonijiet [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]], u jikkonsisti primarjament minn idrokarburi.<ref>{{Ċita web|url=https://www.eia.gov/KIDS/energy.cfm?page=oil_home-basics-k.cfm|titlu=EIA Energy Kids - Oil (petroleum)|sit=www.eia.gov|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> It-terminu ''petroleum'' jirreferi kemm għaż-żejt grezz mhux ipproċessat li jokkorri b'mod naturali, kif ukoll għall-prodotti tal-petroleum li jikkonsistu minn żejt grezz raffinat. Il-petroleum huwa fjuwil fossili li fforma tul miljuni ta' snin mid-diżintegrazzjoni anaerobika ta' materjali organiċi minn organiżmi [[Preistorja|preistoriċi]] mirdumin, b'mod partikolari l-plankton u l-algi. Huwa stmat li 70 % tad-depożiti taż-żejt tad-[[Id-Dinja|dinja]] ffurmaw matul il-perjodu Mesożojku, 20 % ffurmaw fil-perjodu Ċenożojku, u 10 % biss iffurmaw fil-perjodu Paleożojku.<ref>{{Ċita web|url=https://energyeducation.ca/encyclopedia/Oil_formation|titlu=Oil formation - Energy Education|sit=energyeducation.ca|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> Ir-riżervi konvenzjonali tal-petroleum jiġu rkuprati primarjament bit-tħaffir, li jsir wara studju tal-ġeoloġija strutturali rilevanti, analiżi tal-baċir sedimentarju, u karatterizzazzjoni tar-riżerva tal-petroleum. Hemm ukoll riżervi mhux konvenzjonali bħar-ramel taż-żejt u l-iskist keroġenuż li jiġu rkuprati bl-użu ta' metodi bħall-fratturazzjoni. [[Stampa:Oil well.jpg|daqsminuri|Bir taż-żejt.]] Ladarba jiġi estratt, iż-żejt jiġi raffinat u sseparat, l-iktar faċilment permezz tad-distillazzjoni, f'bosta prodotti għall-użu dirett jew għall-użu fil-manifattura. Il-prodotti tal-petroleum jinkludu l-fjuwils bħall-petrol, id-diżil, il-kerosin u l-fjuwil tal-ġettijiet; il-bitum, ix-xama' tal-paraffina u l-lubrikanti; ir-reaġenti li jintużaw għall-produzzjoni tal-plastik; is-solventi, it-tessuti, ir-refriġeranti, iż-żebgħa, il-lastku sintentiku, il-fertilizzanti, il-pestiċidi, il-farmaċewtiċi, u eluf ta' sustanzi petrokimiċi oħra. Il-petroleum jintuża għall-manifattura ta' varjetà wiesgħa ta' materjali essenzjali għall-ħajja moderna,<ref>{{Ċita web|url=http://www.hindu.com/2011/03/01/stories/2011030155921100.htm|titlu=The Hindu : Opinion / News Analysis : Libyan tremors threaten to rattle the oil world|sit=www.hindu.com|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> u huwa stmat li d-dinja tikkonsma madwar 100 miljun barmil (16-il miljun [[metru]] kubu) kuljum. Il-produzzjoni tal-petroleum kellha rwol ewlieni fl-industrijalizzazzjoni u fl-iżvilupp ekonomiku, speċjalment wara t-Tieni Rivoluzzjoni Industrijali. Xi pajjiżi għonja bir-riżervi taż-żejt kisbu influwenza ekonomika u internazzjonali sinifikanti matul l-aħħar nofs tas-seklu 20 minħabba l-kontroll tagħhom tal-produzzjoni u tal-kummerċ taż-żejt. [[Stampa:Photo lg kuwait.jpg|daqsminuri|Raffinerija taż-żejt fil-[[Kuwajt]].]] Il-petroleum huwa riżorsa naturali mhux rinnovabbli, u l-isfruttament tiegħu jagħmel ħsara lill-[[Ambjent (bijoloġija)|ambjent]] naturali, lis-sistema klimatika u lis-saħħa tal-[[bniedem]]. L-estrazzjoni, ir-raffinar u l-ħruq tal-fjuwils tal-petroleum ipattu negattivament għall-bjar tal-karbonju billi jirrilaxxaw kwantitajiet kbar ta' gassijiet tal-effett ta' serra lura fl-[[atmosfera]] tad-Dinja, u b'hekk il-petroleum huwa wieħed mill-kontributuri ewlenin tat-[[tibdil fil-klima]] antropoġeniku. Effetti ambjentali negattivi oħra, kważi fl-istadji kollha tal-użu, jinkludu r-rilaxx dirett — bħall-irqajja' jew it-tnixxijiet taż-żejt — u t-tniġġis sekondarju tas-sorsi tal-arja u tal-ilma. Storikament, il-prossimità għad-depożiti tal-petroleum, u l-aċċess u l-ipprezzar sussegwenti taż-żejt, qanqlu l-kunflitti domestiċi u ġeopolitiċi, il-gwerer taż-żejt issanzjonati mill-istat, it-tensjonijiet diplomatiċi u kummerċjali, id-diżgwidi marbuta mal-politika dwar l-enerġija u kunflitti oħra b'rabta mar-riżorsi. Filwaqt li huwa stmat li l-produzzjoni se tilħaq il-produzzjoni massima taż-żejt qabel l-2035, l-enfasi ekonomika globali fuq il-mitigazzjoni tat-tibdil fil-klima fit-tranżizzjoni lejn sorsi tal-enerġija rinnovabbli u ż-żieda fl-elettrifikazzjoni se tnaqqas ferm id-dipendenza fuq il-petroleum. == [[Etimoloġija]] == [[Stampa:Treibs&Chlorophyll.png|daqsminuri|Is-similarità strutturali mill-qrib tal-kompost tal-porforina tal-vanadju (xellug) estratt mill-petroleum u l-klorofilla A (lemin) stabbiliet l-oriġini bijoloġika tal-petroleum.]] Il-[[kelma]] ''petroleum'' ġejja mil-[[Lingwa Latina|Latin]] [[Medjuevu|Medjevali]] ''petroleum'' (li litteralment tfisser "żejt tal-blat"), li oriġinat mil-Latin: ''petra'' li tfisser "blat" (mill-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ''pétra'' πέτρα) u ''oleum'' li tfisser "żejt" (mill-Grieg: ''élaion'' ἔλαιον).<ref>{{Ċita web|url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=petroleum|titlu=The American Heritage Dictionary entry: petroleum|kunjom=Publishers|isem=HarperCollins|sit=www.ahdictionary.com|data-aċċess=2026-06-16}}</ref><ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=petroleum|url=http://www.thefreedictionary.com/petroleum|data-aċċess=2026-06-16}}</ref> L-oriġini tat-terminu tirriżulta mill-monasteri fin-Nofsinhar tal-[[Italja]] fejn kien jintuża sal-aħħar tal-ewwel millenju bħala alternattiva għall-eqdem terminu, "nafta".<ref>van Dijk, J.P. (2022); Unravelling the Maze of Scientific Writing Through the eras: On the Origins of the Terms Hydrocarbon, Petroleum, Natural Gas, and Methane. Amazon Publishers, 166 pp. PaperBack Edition B0BKRZRKHW. ISBN 979-8-3539-8917-2.</ref> Wara dak il-perjodu, it-terminu ntuża f'bosta manuskritti u kotba, bħat-trattat ''De Natura Fossilium'', ippubblikat fl-1546 mill-mineraloġista [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Georg Bauer]]. Wara l-wasla tal-industrija taż-żejt matul it-tieni nofs tas-seklu 19, it-terminu sar magħruf sew għall-forma likwida tal-idrokarburi.<ref>Bauer, Georg (1955) [1546]. ''De Natura Fossilium''. Translated by Bandy, Mark Chance; Bandy, Jean A. Mineola, NY: Dover.</ref> == [[Storja]] == [[Stampa:Gusher Okemah OK 1922.jpg|daqsminuri|Struttura tat-tħaffir għaż-żejt f'Okemah, Oklahoma fl-1922.]] === Storja bikrija === Iż-żejt, f'xi forma jew oħra, ilu jintuża minn żmien il-qedem. Iktar minn 4,300 sena ilu, il-bitum issemma meta użawh is-[[Sumeri]] għall-produzzjoni tad-dgħajjes. Tavla tal-leġġenda tat-twelid ta' Sargon ta' Akkad issemmi qoffa li ngħalqet bit-tiben u bil-bitum. Iktar minn 4,000 sena ilu, skont [[Erodotu]] u Diodorus Siculus, l-asfalt (bitum) intuża fil-kostruzzjoni tal-ħitan u tat-torrijiet tal-[[Babilonja]]; kien hemm fosos taż-żejt qrib Ardericca u l-Babilonja u fawwara taż-żift f'Zakynthos. Fil-Babilonja, il-petroleum kien jintuża fil-kostruzzjoni tat-toroq, fit-tqalfit tal-bastimenti u fil-[[mediċina]]. L-użu tal-petroleum fiċ-[[Ċina]] tal-qedem imur lura iktar minn 2,000 sena. L-''I Ching'', waħda mill-iżjed kitbiet Ċiniżi bikrin, tikkwota li ż-żejt grezz, mhux raffinat, ġie skopert, estratt u ntuża fiċ-Ċina għall-ewwel darba fis-seklu 1 [[Ante Christum natum|Q.K]]. Barra minn hekk, iċ-Ċiniżi kienu l-ewwel li rreġistraw l-użu tal-petroleum bħala fjuwil saħansitra fis-seklu 4 Q.K. Sat-347 [[WK|W.K]]., iż-żejt ġie prodott mill-bjar imħaffrin bil-bambù fiċ-Ċina. Fis-seklu 7, il-petroleum kien fost l-ingredjenti essenzjali għall-hekk imsejjaħ nar tal-[[Greċja]], jiġifieri arma ppuntata mqabbda bin-nar li kienet tintuża mill-Griegi [[Biżantini]] kontra l-bastimenti [[Għarab]] li kienu qed jattakkaw [[Kostantinopli]]. Iż-żejt grezz ġie distillat minn spiżjara [[Persjani]], b'deskrizzjonijiet ċari mogħtija f'manwali bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] bħal dawk ta' [[Abu Bakr al-Razi]]. Fis-seklu 9, is-siti tat-tħaffir għaż-żejt ġew sfruttati fl-inħawi madwar [[Baku]] moderna, l-[[Ażerbajġan]]. Dawn is-siti ġew deskritti minn Abu Bakr al-Razi fis-seklu 10 u minn [[Marco Polo]] fis-seklu 13, li jiddeskrivi l-output ta' dawk il-bjar bħala mijiet ta' tagħbijiet tal-bastimenti. L-ispiżjara Għarab u Persjani wettqu d-distillazzjoni taż-żejt grezz biex jipproduċu prodotti li jieħdu n-nar għal skopijiet militari. Permezz ta' [[Spanja]] [[Iżlam|Iżlamika]], id-distillazzjoni saret disponibbli fil-Punent tal-[[Ewropa]] sas-seklu 12. Sas-seklu 13 saret preżenti fir-[[Rumanija]] wkoll u ġiet irreġistrata bħala păcură. Fosos sofistikati taż-żejt, fondi bejn 4.5 sa 6 metri (15 sa 20 pied), tħaffru mill-poplu Seneka u Iroquois oħra fil-Punent ta' Pennsylvania diġà fl-1415–1450. Il-Ġeneral [[Franza|Franċiż]] [[Louis-Joseph de Montcalm]] iltaqa' mal-poplu Seneka bl-użu tal-petroleum għan-nar ċerimonjali u bħala ingwent ta' fejqan matul żjara fil-Forti ta' Duquesne fl-1750. Esploraturi [[Renju Unit|Brittaniċi]] bikrin lejn il-[[Burma|Myanmar]] iddokumentaw industrija tal-estrazzjoni taż-żejt fl-aqwa tagħha bbażata f'Yenangyaung, li fl-1795 kellha mijiet ta' bjar imħaffrin bl-idejn. Merkwiller-Pechelbronn jingħad li huwa l-ewwel sit Ewropew fejn saret l-ewwel esplorazzjoni għaż-żejt u fejn sar l-ewwel użu taż-żejt. Erdpechquelle, fawwara li għadha attiva fejn il-petroleum jitfaċċa mħallat mal-ilma, ilha tintuża mill-1498, b'mod partikolari għal skopijiet mediċi. === Seklu 19 === [[Stampa:Ignacy Lukasiewicz.jpg|daqsminuri|Ignacy Łukasiewicz, li ġie akkreditat li wettaq l-ewwel estrazzjoni kummerċjali taż-żejt fl-1854 f'Bóbrka, il-Polonja, u li fetaħ l-ewwel raffinerija industrijali taż-żejt fid-dinja.]] F'nofs is-seklu 19, il-bjar taż-żejt żviluppaw malajr f'diversi partijiet tad-dinja, għalkemm liema bir taż-żejt ġie l-ewwel jiddependi fuq il-kriterji. Fl-1846, grupp ta' inġiniera Imperjali [[Russja|Russi]] mmexxija mill-Maġġur Alexeyev tal-Korp tal-Inġiniera tal-Estrazzjoni ta' Bakinskii b'kumbinazzjoni sabu ż-żejt huma u jħaffru bl-idejn b'rigg primittiv tal-perkussjoni f'Bibi-Heybat, qrib Baku (issa l-Ażerbajġan), għalkemm ma kinux qed ifittxu speċifikament għaż-żejt. Fl-1853, [[Ignacy Łukasiewicz]], li skopra kif issir id-distillazzjoni tal-kerosin miż-żejt grezz fix-xquq tal-blat u vvinta l-lampa moderna tal-kerosin, ħaffer b'idejh l-ewwel bir intenzjonali għall-estrazzjoni kummerċjali taż-żejt f'Bóbrka, il-[[Polonja]], għall-provvista tal-fjuwil għat-tidwil (għadu operattiv). Fl-1857 tħaffer bir ieħor bl-idejn u nbniet raffinerija oħra qrib Ploiești, ir-Rumanija. Ir-Rumanija (dak iż-żmien vassall tal-[[Imperu Ottoman]]) kienet l-ewwel pajjiż fid-dinja li kellu l-output annwali taż-żejt grezz irreġistrat uffiċjalment fl-istatistika internazzjonali – 275 tunnellata għall-1857. Fl-1858, [[Georg Christian Konrad Hunäus]] sab ammont sinifikanti ta' petroleum hu u jħaffer għal-linjite f'Wietze, il-Ġermanja. Il-belt ta' Wietze iktar 'il quddiem ipprovdiet madwar 80 % tal-konsum Ġermaniż fl-Era ta' Wilhelm. Il-produzzjoni waqfet fl-1963, iżda l-belt ta' Wietze ospitat [[mużew]] tal-petroleum mill-1970. Ir-ramel taż-żejt ilhom jiġu estratti mis-seklu 18. Fil-belt ta' Wietze, l-asfalt jew il-bitum naturali ilu jiġi esplorat mis-seklu 18. Kemm f'Pechelbronn kif ukoll f'Wietze, l-industrija tal-faħam iddominat it-teknoloġiji tal-petroleum. [[Stampa:Edwindrake.jpg|daqsminuri|Fl-1859, Edwin Drake ħaffer l-ewwel bir taż-żejt ta' suċċess fid-dinja f'dak li issa huwa magħruf bħala l-Bir ta' Drake fil-muniċipalità ta' Cherrytree, Pennsylvania.]] L-ispiżjar [[James Young]] fl-1847 innota tnixxija tal-petroleum naturali fil-minjiera tal-faħam f'Riddings, Derbyshire, li minnha huwa wettaq id-distillazzjoni ta' żejt irqiq ħafif adattat għall-użu bħala żejt tal-lampi, u fl-istess ħin kiseb żejt iktar viskuż adattat għal-lubrikazzjoni tal-makkinarju. Fl-1848, Young stabbilixxa negozju żgħir tar-raffinar taż-żejt grezz. Eventwalment Young irnexxielu (permezz tad-distillazzjoni tal-faħam tal-kannol bi sħana baxxa) joħloq fluwidu simili għall-petroleum, li meta jiġi ttrattat bl-istess mod bħaż-żejt mix-xquq jagħti prodotti simili. Young sab li permezz tad-distillazzjoni bil-mod huwa seta' jikseb diversi likwidi utli minnu, u wieħed minnu semmih bħala "żejt tal-paraffina" peress li f'temperaturi baxxi kien jagħqad f'sustanza simili għax-xama' tal-paraffina. Il-produzzjoni ta' dawn iż-żjut u tax-xama' solida tal-paraffina mill-faħam kienu soġġetti għal privattiva min-naħa tiegħu tas-17 ta' Ottubru 1850. Fl-1850, Young & Meldrum u [[Edward William Binney]] daħlu fi sħubija bit-titlu ta' E.W. Binney & Co. f'Bathgate f'West Lothian u E. Meldrum & Co. fi [[Glasgow]]; ix-xogħlijiet tagħhom f'Bathgate tlestew fl-1851 u saru l-ewwel impjanti kummerċjali reali taż-żejt fid-dinja bl-ewwel raffinerija moderna taż-żejt. Id-domanda għall-petroleum bħala fjuwil għat-tidwil fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] u madwar id-dinja kibret malajr. L-ewwel bir taż-żejt fl-Amerki tħaffer fl-1859 minn [[Edwin Drake]] f'dak li issa jissejjaħ bħala l-Bir ta' Drake fil-muniċipalità ta' Cherrytree, Pennsylvania. Hemm ukoll kumpanija assoċjata miegħu, u minnha nibtet espansjoni kbira u rapida tal-industrija taż-żejt globali. Fl-istess sena tfaċċaw il-bjar bit-tħaffir mekkaniku f'West Virginia. [[Stampa:West Lothian shale bing, Scotland.JPG|daqsminuri|Meded tal-iskist qrib Broxburn, tlieta minn total ta' 19 f'West Lothian, l-Iskozja.]] L-ewwel bir kummerċjali taż-żejt fil-[[Kanada]] sar operattiv fl-1858 f'Oil Springs, [[Ontario]]. In-negozjant [[James Miller Williams]] ħaffer diversi bjar bejn l-1855 u l-1858 qabel ma skopra riżerva rikka taż-żejt 4 metri taħt l-art. Williams wettaq l-estrazzjoni ta' 1.5 miljun litru ta' żejt grezz sal-1860, u wettaq ir-raffinar tal-biċċa l-kbira minnu f'żejt tal-kerosin. Il-bir ta' Williams sar kummerċjalment vijabbli sena qabel l-operat ta' Pennsylvania ta' Drake u jista' jitqies bħala l-ewwel bir kummerċjali taż-żejt fl-Amerka ta' Fuq. L-iskoperta f'Oil Springs skattat espansjoni taż-żejt li wasslet biex mijiet ta' spekulaturi u ħaddiema jiġu fl-inħawi. L-avvanzi fit-tħaffir baqgħu għaddejjin fl-1862 meta ħaddiem lokali tat-tħaffir, Shaw, laħaq fond ta' 62 metru bl-użu ta' metodu tat-tħaffir b'armlu f'fawwara. Fis-16 ta' Jannar 1862, wara splużjoni tal-gass naturali, ġie prodott l-ewwel bir taż-żejt bi fluss naturali fil-Kanada, li spara ż-żejt fl-arja b'rata rreġistrata ta' 480 metru kubu (3,000 bbl) kuljum. Sal-aħħar tas-seklu 19, l-Imperu Russu, b'mod partikolari l-kumpanija Branobel fl-Ażerbajġan, ħadet ir-riedni f'idejha fil-produzzjoni. === Seklu 20 === [[Stampa:Ride with hitler.jpg|daqsminuri|Poster tat-Tieni Gwerra Dinjija għall-promozzjoni tal-kondiviżjoni tal-[[Karozza|karozzi]] bħala mod kif jiġi ffrankat il-petrol li tant kien vitali matul il-gwerra.]] Fis-snin 30 tas-seklu 20, [[Alfred Treibs]] iddetermina l-oriġini bijoloġika tal-petroleum, li qabel kienet kontroversjali. L-aċċess għaż-żejt kien fattur ewlieni f'diversi kunflitti militari tas-seklu 20, inkluż [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], li matulha l-faċilitajiet taż-żejt kienu assi strateġiku importanti u kienu jiġu bbumbardjati b'mod estensiv. L-invażjoni Ġermaniża tal-[[Unjoni Sovjetika]] kienet tinkludi l-għan li jinħatfu s-siti tal-produzzjoni taż-żejt ta' Baku, peress li dawn kienu jipprovdu l-provvista taż-żejt tant meħtieġa għall-militar Ġermaniż li kien qed ibati minħabba l-imblokkar tar-riżorsi. L-esplorazzjoni għaż-żejt fl-Amerka ta' Fuq matul il-bidu tas-seklu 20 wasslet biex l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] jsiru l-produttur ewlieni sa nofs is-seklu. Il-produzzjoni tal-petroleum fl-Istati Uniti laħqet il-qofol tagħha matul is-snin 60 tas-seklu 20, għalkemm l-[[Arabja Sawdija]] u l-Unjoni Sovjetika qabżu lill-Istati Uniti bħala output totali. Matul il-kriżi taż-żejt tal-1973, l-Arabja Sawdija u nazzjonijiet [[Għarab]] oħra imponew embargo fuq iż-żejt kontra l-Istati Uniti, ir-[[Renju Unit]], il-[[Ġappun]] u nazzjonijiet oħra tal-Punent li appoġġaw lil [[Iżrael]] fil-Gwerra tal-Yom Kippur. Din il-kriżi ġiet segwita mill-kriżi taż-żejt tal-1979, li ġiet ikkawżata minn tnaqqis fil-produzzjoni taż-żejt fid-dawl tar-Rivoluzzjoni Iranjana u wasslet biex il-prezzijiet taż-żejt jogħlew b'iktar mid-doppju. Iż-żewġ xokkijiet fil-prezzijiet taż-żejt kellhom effetti fi żmien qasir u fit-tul fuq il-politika globali u fuq l-ekonomija globali. Dawn wasslu għal tnaqqis sostanzjali fid-domanda bħala riżultat tas-sostituzzjoni ma' fjuwils oħra, speċjalment il-faħam u l-enerġija nukleari, u għal titjib fl-effiċjenza fl-użu tal-enerġija, iffaċilitat mill-politiki tal-gvernijiet. Il-prezzijiet għoljin taż-żejt qanqlu wkoll investiment fil-produzzjoni taż-żejt mill-pajjiżi mhux tal-[[OPEC]], inkluż il-Bajja ta' Prudhoe fl-[[Alaska]], is-siti lil hinn mill-kosta fil-[[Baħar tat-Tramuntana]] tar-Renju Unit u tan-[[Norveġja]], is-sit lil hinn mill-kosta ta' Cantarell tal-[[Messiku]] u r-ramel taż-żejt fil-[[Kanada]]. === Seklu 21 === Madwar 90 fil-mija tal-ħtiġijiet tal-fjuwil tal-vetturi jiġu ssodisfati miż-żejt. Il-petroleum jirrappreżenta sa 40 fil-mija tal-konsum totali tal-enerġija fl-Istati Uniti, iżda huwa responsabbli għal 1 fil-mija biss tal-ġenerazzjoni tal-elettriku. Il-valur tal-petroleum bħala sors portabbli u dens tal-enerġija li jintuża għall-maġġoranza l-kbira tal-vetturi u bħala l-bażi ta' bosta sustanzi kimiċi industrijali jagħmluh wieħed mill-iżjed prodotti bażiċi importanti tad-dinja. L-iktar tliet pajjiżi li jipproduċu ż-żejt sal-2018 huma l-Istati Uniti, ir-Russja u l-Arabja Sawdija. Fl-2018, parzjalment minħabba l-iżviluppi fil-fratturazzjoni idrawlika u fit-tħaffir orizzontali, l-Istati Uniti saru l-ikbar produttur tad-dinja. Madwar 80 fil-mija tar-riżervi aċċessibbli fid-dinja jinsabu fil-Lvant Nofsani, bi 62.5 fil-mija ġejjin minn ħames pajjiżi Għarab: l-Arabja Sawdija, l-[[Emirati Għarab Magħquda]], l-[[Iraq]], il-[[Qatar]] u l-[[Kuwajt]]. Parti kbira miż-żejt totali fid-dinja teżisti bħala sorsi mhux konvenzjonali, bħall-bitum fir-ramel taż-żejt f'Athabasca u ż-żejt kombustibbli fil-Medda ta' Orinoco. Filwaqt li volumi sinifikanti taż-żejt jiġu estratti mir-ramel taż-żejt, b'mod partikolari fil-Kanada, għad fadal ostakli loġistiċi u tekniċi, peress li l-estrazzjoni taż-żejt tirrikjedi ammonti kbar ta' sħana u ta' ilma, u b'hekk il-kontenut nett tal-enerġija huwa pjuttost baxx meta mqabbel maż-żejt grezz konvenzjonali. Għaldaqstant, mhux mistenni li r-ramel taż-żejt tal-Kanada jipprovdi iktar minn ftit miljuni ta' bramel kuljum fil-futur. Bosta kunflitti ġeopolitiċi moderni huma dovuti għall-petroleum. == Kompożizzjoni == [[Stampa:Total World Oil Reserves Conventional Unconventional.png|daqsminuri|Ir-riżorsi mhux konvenzjonali huma ferm iktar minn dawk konvenzjonali.]] Il-petroleum jikkonsisti minn varjetà ta' komponenti likwidi, gassużi u solidi. L-idrokarburi iktar ħfief huma l-gassijiet: metan, etan, propan u butan. Apparti minn hekk il-biċċa l-kbira tal-likwidi u tas-solidi huma komposti kimiċi itqal, spiss idrokarburi (C u H biss). Il-proporzjon ta' idrokarburi ħfief f'taħlita tal-petroleum ivarja minn sit tal-estrazzjoni taż-żejt għal ieħor. [[Stampa:Isooctane-3D-balls.png|daqsminuri|It-2,2,4-Trimethylpentane huwa idrokarbur bin-numru ta' ottani ta' 100. L-isferi suwed huma l-karbonju u l-isferi bojod huma l-atomi tal-idroġenu.]] Bir taż-żejt jipproduċi l-iktar żejt grezz. Peress li l-pressjoni tkun iktar baxxa fil-wiċċ milli taħt l-art, ftit mill-gass joħroġ mis-soluzzjoni u jiġi rkuprat (jew jinħaraq) bħala gass assoċjat jew gas tas-soluzzjoni. Bir tal-gass jipproduċi l-iktar gass naturali. Madankollu, minħabba li t-temperatura taħt l-art tkun ogħla fil-wiċċ, il-gass jaf ikun fih idrokarburi tqal bħall-pentan, l-eżan u l-eptan ("kondensat tal-gass naturali", spiss magħruf fil-qosor bħala kondensat). Il-kondensat huwa simili għall-petrol bħala dehra u bħala kompożizzjoni huwa simili għal xi żjut grezzi ħfief u volatili. L-idrokarburi fiż-żejt grezz fil-biċċa l-kbira huma alkani, ċikloalkani u diversi idrokarburi aromatiċi, filwaqt li komposti organiċi oħra fihom in-[[nitroġenu]], l-[[ossiġenu]] u l-kubrit, kif ukoll traċċi ta' metalli bħall-[[ħadid]], in-nikil, ir-ram u l-vanadju. Bosta riżervi taż-żejt fihom batterji [[Ħajja|ħajjin]]. Il-kompożizzjoni molekolari taż-żejt grezz tvarja ferm minn formazzjoni għal oħra, iżda l-proporzjon ta' [[Element kimiku|elementi kimiċi]] jvarja bi ftit kif ġej: {| class="wikitable" |+Kompożizzjoni skont il-piż !Element !Medda perċentwali |- |[[Karbonju]] |83 sa 85 % |- |[[Idroġenu]] |10 sa 14 % |- |Nitroġenu |0.1 sa 2 % |- |Ossiġenu |0.05 sa 1.5 % |- |Kubrit |0.05 sa 6.0 % |- |Metalli |< 0.1 % |} Fiż-żejt grezz hemm erba' tipi differenti ta' idrokarburi. Il-perċentwal relattiv ta' kull wieħed ivarja u jiddetermina l-proprjetajiet ta' kull żejt. {| class="wikitable" |+Kompożizzjoni skont il-piż !Idrokarburi !Medja !Medda |- |Alkani (paraffini) |30 % |15 sa 60 % |- |Nafteni |49 % |30 sa 60 % |- |Aromatiċi |15 % |3 sa 30 % |- |Asfaltiċi |6 % |remainder |} L-alkani mill-pentan (C₅H₁₂) sal-oktan (C₈H₁₈) jiġu raffinati f'petrol, dawk min-nonan (C₉H₂₀) jiġu raffinati f'eżadekan (C₁₆H₃₄) fi fjuwil tad-diżil, f'kerosin u fi fjuwil tal-ġettijiet. L-alkani b'iktar minn 16-il [[atomu]] tal-karbonju jistgħu jiġu raffinati f'żejt tal-fjuwil u f'żejt tal-lubrikazzjoni. Fin-naħa l-iktar tqila tal-medda, ix-xama' tal-paraffina hija alkan b'madwar 25 atomu tal-karbonju, filwaqt li l-asfalt fih 35 jew iktar, għalkemm normalment dawn jixxaqqu f'raffineriji moderni fi prodotti iktar ta' valur. L-eħfef naħa tal-medda, l-hekk imsejħa gassijiet tal-petroleum, jiġu soġġetti għal diversità ta' pproċessar li jiddependi skont il-kostijiet. Dawn il-gassijiet jinħarqu, jinbiegħu bħala gass tal-petroleum likwifikat jew jintużaw biex iqabbdu l-berners stess tar-raffineriji. Matul ix-xitwa, il-butan (C₄H₁₀) jitħallat mal-petrol b'rati għoljin peress li l-ħafna fwar li jipproduċi jgħin il-vetturi jistartjaw meta jkollhom magna li tkun għadha bierda. L-idrokarburi aromatiċi huma idrokarburi mhux saturati b'anella waħda jew iktar tal-benżen. Għandhom it-tendenza li jinħarqu bi fjamma mimlija nugrufun, u bosta jkollhom aroma ħelwa. Uħud huma karċinoġeniċi. Dawn il-komponenti differenti jiġu sseparati permezz tad-distillazzjoni frazzjonarja f'raffinerija taż-żejt biex jiġu prodotti l-petrol, il-fjuwil tal-ġettijiet, il-kerosin u frazzjonijiet oħra tal-idrokarburi. Il-komponenti f'kampjun taż-żejt jistgħu jiġu ddeterminati permezz tal-kromatografija tal-gassijiet u tal-ispettrometrija tal-massa. Minħabba l-għadd kbir ta' idrokarburi koelwiti fi ħdan iż-żejt, ħafna minnhom ma jistgħux jiġu indirizzati bil-kromatografija tradizzjonali tal-gassijiet. Din it-taħlita kumplessa tal-idrokarburi hija apparenti b'mod partikolari meta jiġu analizzati ż-żjut affettwati mill-elementi u l-estratti mit-tessuti tal-organiżmi esposti għaż-żejt. [[Stampa:Treibs&Chlorophyll.png|daqsminuri|L-istruttura ta' kompost tal-porforina tal-vanadju (xellug) estratt mill-petroleum minn Alfred E. Treibs, missier il-ġeokimika organika. Treibs innota s-similarità strutturali mill-qrib ta' din il-molekola u l-klorofilla A (lemin).]] Iż-żejt grezz ivarja ferm fid-dehra skont il-kompożizzjoni tiegħu. Normalment ikun [[iswed]] jew [[Kannella (kulur)|kannella]] skur (għalkemm jaf ikun fl-[[isfar]], fl-[[aħmar]] jew saħansitra fl-[[aħdar]]). Fir-riżerva normalment jinstab flimkien mal-gass naturali (li peress li huwa eħfef jifforma "kappa tal-gass" fuq il-petroleum) u mal-ilma b'salinità (li peress li huwa itqal mill-biċċa l-kbira tal-forom taż-żejt grezz, ġeneralment jibqa' taħtu). Iż-żejt grezz jista' jinstab ukoll f'forma semisolida mħallat mar-ramel u mal-ilma, bħal fir-ramel taż-żejt ta' Athabasca fil-Kanada, fejn normalment jissejjaħ bħala bitum grezz. Fil-Kanada, il-bitum jitqies bħala forma twaħħal, sewda u qisha qatran taż-żejt grezz li tant ikun oħxon u tqil li jrid jissaħħan jew jiġi dilwit qabel ma jnixxi. Il-[[Veneżwela|Venezwela]] wkoll għandha ammonti kbar ta' żejt fir-ramel taż-żejt ta' Orinoco, għalkemm l-idrokarburi maqbuda hemm huma inqas viskużi milli fil-Kanada, u normalment jissejjaħ żejt kombustibbli ħafna. Ir-riżorsi tar-ramel taż-żejt jissejħu żejt mhux konvenzjonali biex issir distinzjoni maż-żejt li jista' jiġi estratt bl-użu ta' metodi tradizzjonali tal-bjar taż-żejt. Huwa stmat li bejniethom, il-Kanada u l-Venezwela għandhom 3.6 triljun barmil (570×10⁹ m³) ta' bitum u ta' żejt kombustibbli ħafna, jiġifieri madwar id-doppju tal-volum tar-riżervi tad-dinja ta' żejt konvenzjonali. == Formazzjoni == === Żejt grezz mill-fossili === Il-petroleum huwa fjuwil fossili li jirriżulta minn materjali organiċi fossilizzati, bħaż-żooplankton u l-algi. Ammont enormi ta' dawn il-fdalijiet ġew iddepożitati bħala sedimenti fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi fejn tgħattew bl-ilma qiegħed (ilma mingħajr ossiġenu dissolt) jew sedimenti oħra (bħal tajn u depożiti) ferm iktar malajr mill-ħin meħtieġ biex jiddekomponu b'mod aerobiku. Bejn wieħed u ieħor metru 'l isfel minn dawn is-sedimenti, il-konċentrazzjoni tal-ossiġenu fl-ilma kienet baxxa, inqas minn 0.1 mg/l, u kien hemm kundizzjonijiet anossiċi. It-temperaturi wkoll baqgħu kostanti. Iktar ma ġew iddepożitati saffi ulterjuri fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi, iktar ma nġemgħu s-sħana u l-pressjoni intensi fin-naħat iktar 'l isfel. Dan il-proċess wassal biex il-materja organika tinbidel, l-ewwel f'materjal tax-xama' magħruf bħala l-keroġen (li jinsab f'diversi skisti taż-żejt madwar id-dinja), u mbagħad b'iktar sħana f'idrokarburi likwidi u gassużi permezz ta' proċess magħruf bħala kataġenesi. Il-formazzjoni tal-petroleum isseħħ mill-piroliżi tal-idrokarburi f'varjetà ta' reazzjonijiet fil-biċċa l-kbira endotermiċi f'temperaturi jew f'pressjoni għoljin, jew it-tnejn li huma. Dawn il-fażijiet huma deskritt fid-dettal iktar 'l isfel. ==== Diżintegrazzjoni anaeronika ==== Fl-assenza ta' ħafna ossiġenu, il-batterji aerobiċi ma setgħux jiddiżintegraw il-materja organika wara li ġiet iddepożitata u ntradmet taħt saff ta' sedimenti jew ilma. Madankollu, il-batterji anaerobiċi kienu kapaċi jnaqqsu s-sulfati u n-nitrati fil-materja għal H₂S u N₂ rispettivament bl-użu tal-materja bħala sors għal reaġenti oħra. Għall-ewwel, minħabba dawn il-batterji anaerobiċi, il-materja bdiet tiddiżintegra l-iktar permezz tal-idroliżi: il-polisakkaridi u l-proteini kienu jiġu idroliżżati f'sempliċi zokkor u aċido amino rispettivament. Dawn imbagħad kienu jiġu ossidizzati iktar b'mod anaerobiku b'rata aċċellerata mill-enżimi tal-batterji: eż. il-proteini kienu jgħaddu minn proċess ta' deaminazzjoni ossidattiva biex isiru aċidi amino, li mbagħad kienu jirreaġixxu iktar mal-ammonijaka u mal-aċidi α-keto. Min-naħa l-oħra, il-monosakkaridi ddiżintegraw f'CO₂ u metan. Il-prodotti tad-diżintegrazzjoni anaerobika tal-aċidi amino, tal-monosakkaridi, tal-fenoli u tal-aldeidi kienu jingħaqdu flimkien f'aċidi fulviċi. Ix-xaħmijiet u x-xama' ma ġewx idroliżżati b'mod estensiv f'dawn il-kundizzjonijiet miti. ==== Formazzjoni tal-keroġen ==== Xi komposti fenoliċi prodotti minn reazzjonijiet preċedenti ħadmu bħala batterjiċidi u l-[[Ordni (bijoloġija)|ordni]] ''Actinomycetales'' tal-batterji (eż. streptomiċini). B'hekk l-azzjoni tal-batterji anaerobiċi kienet tieqaf f'madwar 10 metri 'l isfel mill-ilma jew mis-sedimenti. F'dan il-fond, it-taħlita kien ikun fiha aċidi fulviċi, xaħmijiet u xama' mingħajr reazzjonijiet jew b'reazzjonijiet parzjali, linjina kemxejn immodifikata, reżini u idrokarburi oħra. Iktar ma ġew iddepożiti saffi oħra ta' materja organika fil-qiegħ tal-baħar jew tal-lagi, iktar ma nġemgħet sħana u pressjoni intensa fil-partijiet iktar 'l isfel. Minħabba f'hekk, il-komposti ta' din it-taħlita bdew jikkombinaw mal-keroġen b'mod mhux daqstant mifhuma. Il-kombinament seħħ b'mod simili għal kif il-molekoli tal-fenoli u tal-formaldeid jirreaġixxu mar-reżini tal-urea-formaldeid, iżda l-formazzjoni tal-keroġen seħħet b'mod iktar kumpless minħabba varjetà kbira ta' reaġenti. Il-proċess kollu tal-formazzjoni tal-keroġen mill-bidu tad-diżintegrazzjoni anaerobika jissejjaħ dijaġenesi, li tfisser trasformazzjoni ta' materjali bid-dissoluzzjoni u bil-kombinament mill-ġdid tal-kostitwenti tagħhom. ==== Trasformazzjoni tal-keroġen fi fjuwils fossili ==== Il-formazzjoni tal-keroġen kompliet f'fond ta' madwar kilometru mill-wiċċ tad-dinja fejn it-temperaturi setgħu jilħqu madwar 50 °C. Il-formazzjoni tal-keroġen tirrappreżenta l-punt tan-nofs bejn il-materja organika u l-fjuwils fossili: il-keroġen jista' jiġi espost għall-ossiġenu, jossidizza u b'hekk jintilef, jew jista' jintradam iktar fil-fond fil-qoxra tad-dinja u jiġi soġġett għal kundizzjonijiet li permezz tagħhom jittrasforma bil-mod il-mod fi fjuwils fossili bħall-petroleum. Dan tal-aħħar seħħ permezz tal-kataġenesi, fejn ir-reazzjonijiet fil-biċċa l-kbira kienu arranġamenti radikali mill-ġdid tal-keroġen. Dawn ir-reazzjonijiet damu jsiru għal miljuni ta' snin, u l-ebda reaġent estern ma kien involut. Minħabba n-natura radikali ta' dawn ir-reazzjonijiet, il-keroġen irreaġixxa fir-rigward ta' żewġ klassijiet ta' prodotti: dawk bi proporzjon H/C baxx (l-antraċen jew prodotti simili) u dawk bi proporzjon H/C għoli (il-metan jew prodotti simili); jiġifieri prodotti b'ħafna karbonju jew b'ħafna idroġenu. Peress li l-kataġenesi ma kinitx aċċessibbli mir-reaġenti esterni, il-kompożizzjoni li rriżultat tat-taħlita tal-fjuwil kienet tiddependi fuq il-kompożizzjoni tal-keroġen permezz tal-istojkometrija tar-reazzjonijiet. Jeżistu tliet tipi ta' keroġen: it-tip I (tal-algi), it-tip II (liptiniku) u t-tip III (umiku), li ffurmaw l-iktar mill-algi, mill-plankton u mill-pjanti biz-zkuk (dawn jinkludu s-siġar, l-arbuxxelli u l-lijani) rispettivament. Il-potenzjal ta' ġenerazzjoni tal-idrokarburi u l-maturità termali tal-petroleum mill-blat spiss jiġu evalwati bl-użu tal-piroliżi tal-blat ta' Eval u b'kejliet tar-riflettanza tal-vitrinit, li jipprovdu indikaturi kwantitattivi tat-tip ta' materja organika, il-livell ta' maturazzjoni u l-probabbiltà tal-ġenerazzjoni taż-żejt jew tal-gass. Il-kataġenesi kienet pirolitika minkejja l-fatt li seħħet f'temperaturi relattivament baxxi (meta mqabbla mal-impjanti kummerċjali tal-piroliżi) ta' 60 °C sa ferm iktar. Il-piroliżi kienet possibbli minħabba l-ħinijiet twal ta' reazzjoni. Is-sħana għall-kataġenesi kienet tiġi mid-dekompożizzjoni tal-materjali radjoattivi tal-qoxra tad-dinja, speċjalment ⁴⁰K, ²³²Th, ²³⁵U u ²³⁸U. Is-sħana varjat il-pendil ġeotermali u tipikament kienet 10–30 °C għal kull kilometru ta' fond mill-wiċċ tad-dinja. Madankollu, xi intrużjonijiet mhux tas-soltu tal-magma jaf ħolqu sħana ikbar u lokalizzata. ==== Tieqa taż-żejt (medda ta' temperaturi) ==== Il-ġeologi spiss jirreferu għall-medda tat-temperaturi li fiha jifforma ż-żejt bħala t-"tieqa taż-żejt". Taħt it-temperatura minima, iż-żejt jibqa' maqbud fil-forma ta' keroġen. Iktar mit-temperatura massima, iż-żejt jiġi kkonvertit f'gass naturali permezz tal-proċess tal-formazzjoni ta' xquq termali. Xi kultant, iż-żejt li jifforma f'fond estrem jista' jiċċaqlaq u jinqabad f'punt iktar fil-baxx. Ir-ramel taż-żejt ta' Athabasca huma eżempju wieħed ta' dan. === Żejt grezz abijoġeniku === Mekkaniżmu alternattiv għal dak deskritt iktar 'il fuq ġie propost mix-xjenzati Russi f'nofs is-snin 50 tas-seklu 19, l-ipoteżi tal-oriġini abijoġenika tal-petroleum (petroleum iffurmat b'mezzi mhux organiċi), iżda dan mhux issostanzjat b'evidenza ġeoloġika u ġeokimika. Instabu sorsi abijoġeniċi taż-żejt iżda qatt f'ammont kummerċjalment profittabbli. "Il-kontroversja għadha teżisti dwar jekk jeżistux riżervi taż-żejt abijoġeniċi", qal [[Larry Nation]] mill-Assoċjazzjoni Amerikana tal-Ġeologi tal-Petroleum. "Il-kontroversja hi dwar kemm jistgħu jikkontribwixxu għar-riżervi kumplessivi tad-dinja u kemm żmien u sforzi misshom jallokaw il-ġeologi biex isibuhom". == Riżervi == Iridu jiġu ssodisfati tliet kundizzjonijiet biex tifforma riżerva tal-petroleum: * Blat tas-sors mimli b'materjal tal-idrokarburi u mirdum f'fond biżżejjed biex is-sħana ta' taħt l-art tikkonvertih f'żejt; * Blat poruż u permeabbli fejn jista' jakkumula ż-żejt; * Blat tal-wiċċ (siġill) jew mekkaniżmu ieħor li jipprevjeni li ż-żejt jitla' fil-wiċċ. Fi ħdan dawn ir-riżervi, tipikament il-fluwidi jiġu organizzati fi tliet saffi: is-saff tal-ilma fil-wiċċ, taħtu s-saff taż-żejt, u taħtu saff tal-gass, għalkemm is-saffi differenti jvarjaw bħala daqs bejn ir-riżervi. Peress li l-biċċa l-kbira tal-idrokarburi huma inqas densi mill-blat jew mill-ilma, spiss jitilgħu 'l fuq minn ġo saffi tal-blat biswithom sa ma jaslu sal-wiċċ jew jinqabdu fi ħdan il-blat poruż (magħruf bħala riżerva) minħabba l-blat impermeabbli ta' fuqu. Madankollu, dan il-proċess huwa influwenzat mill-flussi tal-ilma ta' taħt l-art, li jwasslu biex iż-żejt jiċċaqlaq mijiet ta' kilometri orizzontalment jew saħansitra distanzi qosra 'l isfel qabel ma jinqabad f'riżerva. Meta l-idrokarburi jiġu kkonċentrati f'riżerva, jifforma sit biż-żejt, li minnu jista' jiġi estratt l-likwidu bit-tħaffir u bl-ippumpjar. Ir-reazzjonijiet li jipproduċu ż-żejt u l-gass naturali spiss ikunu mmudellati bħala reazzjonijiet ta' diżintegrazzjoni tal-ewwel ordni, fejn l-idrokarburi jiġu ddiżintegrati f'żejt u f'gass naturali minn sett ta' reazzjonijiet paralleli, u eventwalment iż-żejt jiġi ddiżintegrat f'gass naturali permezz ta' sett ieħor ta' reazzjonijiet. Dan is-sett tal-aħħar jintuża b'mod regolari fl-impjanti petrokimiċi u fir-raffineriji taż-żejt. Il-petroleum fil-biċċa l-kbira jiġi rkuprat bit-tħaffir għaż-żejt (il-fawwariet naturali tal-petroleum huma rari). It-tħaffir isir wara li jitwettqu studji dwar il-ġeoloġija strutturali (fl-iskala tar-riżerva), analiżi sedimentarja tal-baċir, u karatterizzazzjoni tar-riżerva (l-iktar f'termini tal-porożità u tal-permeabbiltà tal-istrutturi tar-riżervi ġeoloġiċi). Il-bjar taż-żejt jitħaffru f'riżervi taż-żejt għall-estrazzjoni taż-żejt grezz. Il-metodi tal-produzzjoni tal-"olzar naturali" li jiddependu fuq il-pressa tar-riżerva naturali biex timbotta ż-żejt lejn il-wiċċ normalment ikunu biżżejjed għal xi żmien wara l-ewwel tħaffir tar-riżervi. F'xi riżervi, bħal fil-Lvant Nofsani, il-pressa naturali tkun biżżejjed għal żmien twil. Madankollu, il-pressa naturali fil-biċċa l-kbira tar-riżervi eventwalment tmajna. Imbagħad iż-żejt irid jiġi estratt bl-użu ta' mezzi b'"olzar artifiċjali". Maż-żmien, dawn il-metodi "primarji" jsiru inqas effettivi u jaf jintużaw metodi "sekondarji". Metodu sekondarju komuni huwa tal-"fluss tal-ilma" jew injezzjoni tal-ilma fir-riżerva biex tiżdied il-pressa u ż-żejt jiġi imbottat lejn ix-xaft tat-tħaffir. Eventwalment jistgħu jintużaw metodi "terzjarji" jew "imtejba" għall-irkupru taż-żejt biex jiżdiedu l-karatteristiċi tal-fluss taż-żejt bl-injezzjoni tal-istim, tad-dijossidu tal-karbonju u ta' gassijiet jew sustanzi kimiċi oħra fir-riżerva. Fl-Istati Uniti, il-metodi primarji tal-produzzjoni jirrappreżentaw inqas minn 40 fil-mija taż-żejt prodott fuq bażi ta' kuljum, il-metodi sekondarji jirrappreżentaw madwar 50 fil-mija, u l-metodi terzjarji jirrappreżentaw l-10 fil-mija l-oħra. L-estrazzjoni taż-żejt (jew tal-"bitum") mir-ramel taż-żejt/tal-qatran u mid-depożiti tal-iskist taż-żejt tirrikjedi l-estrazzjoni tar-ramel jew tal-iskist, it-tisħin f'reċipjent jew l-użu ta' metodi fil-post ta' injezzjoni ta' likwidi msaħħna fid-depożiti, u mbagħad l-ippompjar tal-likwidu lura b'saturazzjoni ta' żejt. === Riżervi taż-żejt mhux konvenzjonali === Il-batterji li jieklu ż-żejt iwettqu bijodegradazzjoni taż-żejt li jkun żgiċċa lejn il-wiċċ. Ir-ramel taż-żejt huma riżervi ta' żejt parzjalment bijodegradat li jkun għadu fil-proċess li jiżgiċċa jew li jiġi bijodegradat, iżda tant ikun fihom żejt li ċċaqlaq fihom, li għalkemm il-biċċa l-kbira minnu jkun żgiċċa, ammonti kbar ikunu għadhom preżenti — ferm iktar milli jista' jinstab f'riżervi taż-żejt konvenzjonali. Il-frazzjonijiet iktar ħfief taż-żejt grezz huma l-ewwel li jinqerdu, u dan jirriżulta f'riżervi li fihom forma estremament tqila ta' żejt grezz, imsejjaħ bitum grezz fil-Kanada, jew żejt grezz tqil ħafna fil-[[Veneżwela|Venezwela]]. Dawn iż-żewġ pajjiżi għandhom l-ikbar depożiti fid-dinja ta' ramel taż-żejt. Min-naħa l-oħra, l-iskisti taż-żejt huma blat tas-sors li ma jkunx ġie espost għal sħana jew pressjoni fit-tul biżżejjed biex jikkonvertu l-idrokarburi maqbuda f'żejt grezz. Teknikament, l-iskisti taż-żejt mhux dejjem ikunu skisti u ma fihom żejt, iżda blat sedimentarju fin b'solidi organiċi insolubbli msejjaħ keroġen. Il-keroġen fil-blat jista' jiġi kkonvertit f'żejt grezz bl-użu tas-sħana u tal-pressjoni biex jiġu ssimulati l-proċess naturali. Dan il-metodu ilu magħruf għal sekli sħaħ u ngħata l-privattiva fl-1694 fil-qafas tal-Privattiva Nru 330 tal-Kuruna Brittanika li tkopri, "Mod kif jiġu estratti u prodotti kwantitajiet kbar ta' żift, qatran u żejt minn xorta ta' ġebel". Għalkemm l-iskisti taż-żejt jinsabu f'bosta pajjiżi, l-Istati Uniti għandhom l-ikbar depożiti taż-żejt. == Klassifikazzjoni == L-industrija tal-petroleum ġeneralment tikklassifika ż-żejt grezz skont il-post ġeografiku fejn jiġi prodott (eż. West Texas Intermediate, Brent jew l-Oman), il-gravità API tiegħu (kejl tad-densità tal-industrija taż-żejt), u l-kontenut tal-kubrit. Iż-żejt grezz jista' jitqies bħala ħafif jekk ikollu densità baxxa, tqil jekk ikollu densità għolja jew medju jekk ikollu densità bejn dik taż-żejt ħafif u tqil. Barra minn hekk, jaf issir referenza għalih bħala ħelu jekk ikun fih relattivament ftit kubrit jew qares jekk ikun fih ammonti sostanzjali ta' kubrit. Il-post ġeografiku huwa importanti minħabba li jaffettwa l-kostijiet tat-trasport lejn ir-raffinerija. Iż-żejt grezz ħafif huwa iktar imfittex miż-żejt grezz tqil peress li jipproduċi rendiment akbar ta' petrol, filwaqt li żejt grezz ħelu jiswa iktar miż-żejt grezz qares peress li joħloq inqas problemi ambjentali u jirrikjedi inqar raffinar biex jissodisfa l-istandards tal-kubrit imposti fuq il-fjuwils fil-pajjiżi konsumaturi. Kull żejt grezz għandu karatteristiċi molekolari uniċi li jiġu żvelati bl-użu tal-analiżi tal-assaġġ taż-żejt grezz fil-laboratorji tal-petroleum. Il-bramel ta' żona li fiha l-karatteristiċi molekolari taż-żejt grezz ġew iddeterminati u ż-żejt ġie kklassifikat jintużaw bħala referenzi tal-ipprezzar madwar id-dinja kollha. Uħud miż-żjut grezzi ta' referenza komuni huma: * West Texas Intermediate (WTI), żejt ħafif, ħelu u ta' kwalità għolja ħafna fornut f'Cushing, Oklahoma għaż-żejt tal-Amerka ta' Fuq. * Brent Blend, li jikkonsisti minn 15-il tip ta' żejt mis-siti fis-sistemi ta' Brent u Ninian fil-Baċir tal-Lvant ta' Shetland tal-Baħar tat-Tramuntana. Iż-żejt jiġi ttrasportat lejn it-terminal ta' Sullom Voe f'Shetland. Il-produzzjoni taż-żejt miż-żejt tal-Ewropa, tal-Afrika u tal-Lvant Nofsani bi fluss lejn il-Punent normalment jiġi pprezzat abbażi ta' dan iż-żejt, li jifforma parametru referenzjarju. * Dubai-Oman, li jintuża bħala parametru referenzjarju għall-fluss taż-żejt grezz qares tal-Lvant Nofsani lejn ir-reġjun tal-Asja u l-Paċifiku. * Tapis (mill-[[Malażja]], li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żejt ħafif tal-Lvant Imbiegħed). * Minas (mill-[[Indoneżja]], li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żejt tqil tal-Lvant Imbiegħed). * Il-Medja Referenzjarja tal-OPEC, medja pponderata tat-taħlitiet taż-żejt mid-diversi pajjiżi tal-OPEC (Organizzazzjoni tal-Pajjiżi Esportaturi tal-Petroleum). * Midway Sunset Heavy, li skontu jiġi pprezzat iż-żejt tqil f'California. * Western Canadian Select, iż-żejt grezz li jintuża bħala parametru referenzjarju għaż-żjut grezzi tqal (aċidiċi) emerġenti b'TAN għoli. Hemm ammonti dejjem jonqsu ta' dawn iż-żjut li jintużaw bħala parametri referenzjarji li qed jiġu prodotti kull sena, għaldaqstant kulma jmur iż-żjut l-oħra jiġu prodotti iktar f'termini reali. Filwaqt li l-prezz referenzjarju jaf ikun għal WTI ttrasportat lejn Cushing, iż-żejt reali kkummerċjalizzat jaf ikun żejt tqil Kanadiż imraħħas – Western Canadian Select – ittrasportat lejn Hardisty, [[Alberta]], u għal Brent Blend ittrasportat lejn Shetland, jaf tkun taħlita esportata Russa ttrasportata lejn il-port ta' Primorsk. == Użu == Ladarba jiġi estratt, iż-żejt jiġi raffinat u sseparat, l-iktar faċilment permezz tad-distillazzjoni, f'bosta prodotti għall-użu dirett fil-manifattura, bħall-petrol, id-diżil u l-kerosin sal-asfalt u r-reaġenti kimiċi (etilen, propilen, buten, aċidu akriliku, paraksilen) li jintużaw għall-produzzjoni tal-plastik, il-pestiċidi u l-prodotti farmaċewtiċi. F'termini ta' volum, il-biċċa l-kbira tal-petroleum jiġi kkonvertit fi fjuwils għall-magni tal-kombustjoni. Bħala valur, il-petroleum jirfed l-industrija petrokimika, li tinkludi bosta prodotti ta' valur għoli bħall-prodotti farmaċewtiċi u l-plastik. Bħala volum, 84 % tal-idrokarburi preżenti fil-petroleum jiġu kkonvertiti fi fjuwils. === Fjuwils u lubrikanti === Minħabba d-densità għolja tal-enerġija, it-trasportabbiltà faċli u l-abbundanza relattiva, iż-żejt sar l-iżjed sors ta' enerġija importanti minn nofs is-snin 50 tas-seklu 20. Il-petroleum jintuża l-iktar, bħala volum, għar-raffinar f'żejt tal-fjuwils u f'petrol, it-tnejn li huma sorsi importanti tal-enerġija primarja. Marbutin mill-qrib mal-fjuwils għall-magni tal-kombustjoni hemm il-lubrikanti, il-greases u l-istabbilizzaturi tal-viskożità. === Sustanzi kimiċi === Bosta prodotti farmaċewtiċi joriġinaw mill-petroleum, għalkemm permezz ta' proċessi b'diversi stadji. Il-[[mediċina]] moderna tiddependi fuq il-petroleum bħala sors tal-blokok tal-bini kimiċi, tar-reaġenti u tas-solventi. B'mod simili, prattikament il-pestiċidi, l-insettiċidi u l-erbiċidi kollha joriġinaw mill-petroleum. Il-pestiċidi affettwaw bil-bosta l-istennijiet tal-ħajja permezz tal-kontroll tal-vetturi tal-mard u permezz taż-żieda tar-rendiment tal-għelejjel. Bħall-prodotti farmaċewtiċi, fil-qofol il-pestiċidi huma petrokimiċi. Il-plastik u l-polimeri sintetiċi kważi kollha joriġinaw mill-petroleum, li huwa s-sors tal-monomeri. L-alkeni (olefini) huma [[Klassi (bijoloġija)|klassi]] importanti waħda ta' dawn il-molekoli prekursuri. === Derivati oħra === * Xama', li tintuża fl-imballaġġ tal-ikel tal-friża, fost l-oħrajn, ix-xama' tal-paraffina, li tirriżulta miż-żejt tal-petroleum. * Kubrit u l-aċidu sulfuriku derivat minnu. Is-sulfid tal-idroġenu huwa prodott tat-tneħħija tal-kubrit minn frazzjoni tal-petroleum. Jiġi ossidizzat mal-element tal-kubrit u mbagħad mal-aċidu sulfuriku. * Qatran u asfalt sfużi. * Kokk tal-petroleum, li jintuża f'prodotti tal-karbonju speċjalizzati jew bħala fjuwil solidu. == Industrija == L-industrija tal-petroleum, magħrufa wkoll bħala l-industrija taż-żejt, tinkludi l-proċessi globali tal-esplorazzjoni, l-estrazzjoni, ir-raffinar, it-trasport (spiss bit-tankers u bil-pipelines taż-żejt), u l-kummerċjalizzazzjoni tal-prodotti tal-petroleum. L-ikbar volum ta' prodotti tal-industrija huma ż-żejt kombustibbli u l-petrol. Il-petroleum huwa wkoll il-materja prima għal bosta prodotti kimiċi, inkluż il-prodotti farmaċewtiċi, is-solventi, il-fertilizzanti, il-pestiċidi, il-fwejjaħ sintetiċi u l-plastik. Normalment l-industrija tinqasam fi tliet komponenti ewlenin: upstream, midstream u downstream. Il-komponent upstream jirrigwarda l-esplorazzjoni u l-estrazzjoni taż-żejt grezz, il-komponent midstream jinkludi it-trasport u l-ħżin taż-żejt, u l-komponent downstream jirrigwarda r-raffinar taż-żejt grezz f'diversi prodotti finali. Il-petroleum huwa vitali għal bosta industriji, u huwa meħtieġ għaż-żamma taċ-ċivilizzazzjoni industrijali fil-konfigurazzjoni attwali tagħha, għaldaqstant huwa ta' tħassib kritiku għal bosta nazzjonijiet. Iż-żejt jirrappreżenta perċentwal kbir tal-konsum tal-enerġija tad-dinja, u jvarja minn 32 % għall-[[Ewropa]] u għall-[[Asja]], sa 53 % għal-Lvant Nofsani. Ix-xejriet tal-konsum ta' reġjuni ġeografiċi oħra huma kif ġej: l-Amerka t'Isfel u l-Amerka Ċentrali (44 %), l-Afrika (41 %), u l-Amerka ta' Fuq (40 %). Id-dinja tikkonsma 36 biljun barmil (5.8 km³) taż-żejt fis-sena, u n-nazzjonijiet żviluppati huma l-ikbar konsumaturi. L-Istati Uniti kkonsmaw 18 % taż-żejt prodott fl-2015. Il-produzzjoni, id-distribuzzjoni, ir-raffinar u l-bejgħ bl-imnut tal-petroleum kollu f'daqqa jirrappreżentaw l-ikbar industrija tad-dinja f'termini ta' valur f'dollari. === Trasport === It-trasport tal-petroleum huwa t-trasport taż-żejt u tad-derivati tiegħu bħall-petrol. Il-prodotti tal-petroleum jiġu ttrasportati permezz ta' vaguni ferrovjarji, trakkijiet, tankers u networks ta' pipelines. Il-metodu li jintuża għat-trasport tal-prodotti tal-petroleum jiddependi fuq il-volum ittrasportat u d-destinazzjoni. Il-mezzi tat-trasport ibbażati fuq l-art bħall-pipelines u t-trasport ferrovjarju għandhom vantaġġi u żvantaġġi. Waħda mid-differenzi prinċipali huwa l-kost assoċjat mat-trasport tal-petroleum mill-pipelines jew bit-trasport ferrovjarju. Ir-riskji marbuta mat-trasport tal-prodotti tal-petroleum huma relatati mat-tniġġis u maċ-ċans ta' tnixxijiet. Iż-żejt kombustibbli diffiċli ħafna biex jitnaddaf u huwa tossiku ħafna għall-[[Annimal|annimali]] ħajjin u għall-ambjent ta' madwarhom. Fis-snin 50 tas-seklu 20, il-kostijiet tat-trasport kienu jammontaw għal 33 % tal-prezz taż-żejt ittrasportat mill-Golf Persjan sal-Istati Uniti, iżda bl-iżvilupp tas-supertankers fis-snin 70 tas-seklu 20, il-kost tat-trasport niżel għal 5 % tal-prezz taż-żejt Persjan fl-Istati Uniti. Is-sehem tal-kost tat-trasport fuq il-kost finali tal-prodott bażiku kkonsenjat kien inqas minn 3 % fl-2010. === Prezz === Il-prezz taż-żejt ġeneralment jirreferi għall-prezz ta' barmil (42 gallun Amerikan; 159 litru) taż-żejt grezz referenzjarju — prezz referenzjarju għax-xerrejja u għall-bejjiegħa taż-żejt grezz bħal West Texas Intermediate (WTI), Brent Crude, Dubai Crude, il-Medja Referenzjarja tal-OPEC, Tapis crude, Bonny Light, Urals oil, Isthmus, u Western Canadian Select (WCS), fost l-oħrajn. Il-prezzijiet taż-żejt jiġu ddeterminati mill-provvista u mid-domanda globali, iktar milli mil-livell ta' produzzjoni domestika tal-pajjiżi, għalkemm l-Organizzazzjoni tal-Pajjiżi Esportaturi tal-Petroleum (OPEC) għandha influwenza konsiderevoli. === Kummerċ === Iż-żejt grezz jiġi kkummerċjalizzat bħala future fil-boroż NYMEX u ICE. Il-kuntratti bi futures huma ftehimiet li skonthom ix-xerrejja u l-bejjiegħa jaqblu li jixtru u jipprovdu ammonti speċifiċi ta' żejt grezz fiżiku sa data partikolari fil-futur. Kuntratt ikopri kwalunkwe 1,000 barmil u jista' jinxtara sa 9 snin fil-futur. == Użu skont il-pajjiż == === Konsum === Fl-istima tal-2021 tal-Amministrazzjoni tal-Informazzjoni dwar l-Enerġija tal-Istati Uniti (EIA), id-dinja tikkonsma 97.26 miljun barmil taż-żejt kuljum. Din it-tabella taqsam l-ammont ta' petroleum ikkonsmat fl-2011 f'elf barmil (1,000 bbl) kuljum u f'elf metru kubu (1,000 m³) kuljum: {| class="wikitable sortable" !Nazzjon konsumatur 2011 !(1,000 bbl/ jum) !(1,000 m³/ jum) !Popolazzjoni f'miljuni !bbl/sena ''per capita'' !m³/sena ''per capita'' !Produzzjoni/konsum nazzjonali |- |L-Istati Uniti ¹ |18,835.5 |2,994.6 |314 |21.8 |3.47 |0.51 |- |Iċ-Ċina |9,790.0 |1,556.5 |1345 |2.7 |0.43 |0.41 |- |Il-Ġappun ² |4,464.1 |709.7 |127 |12.8 |2.04 |0.03 |- |L-Indja ² |3,292.2 |523.4 |1198 |1 |0.16 |0.26 |- |Ir-Russja ¹ |3,145.1 |500.0 |140 |8.1 |1.29 |3.35 |- |L-Arabja Sawdija (OPEC) |2,817.5 |447.9 |27 |40 |6.4 |3.64 |- |Il-Brażil |2,594.2 |412.4 |193 |4.9 |0.78 |0.99 |- |Il-Ġermanja ² |2,400.1 |381.6 |82 |10.7 |1.70 |0.06 |- |Il-Kanada |2,259.1 |359.2 |33 |24.6 |3.91 |1.54 |- |Il-Korea t'Isfel ² |2,230.2 |354.6 |48 |16.8 |2.67 |0.02 |- |Il-Messiku ¹ |2,132.7 |339.1 |109 |7.1 |1.13 |1.39 |- |Franza ² |1,791.5 |284.8 |62 |10.5 |1.67 |0.03 |- |L-Iran (OPEC) |1,694.4 |269.4 |74 |8.3 |1.32 |2.54 |- |Ir-Renju Unit ¹ |1,607.9 |255.6 |61 |9.5 |1.51 |0.93 |- |L-Italja ² |1,453.6 |231.1 |60 |8.9 |1.41 |0.10 |} Sors: l-Amministrazzjoni tal-Informazzjoni dwar l-Enerġija tal-Istati Uniti. Data dwar il-Popolazzjoni: <small>¹ L-eqqel produzzjoni taż-żejt diġà għaddiet f'dan l-istat.</small> <small>² Dan il-pajjiż mhuwiex produttur ewlieni taż-żejt.</small> == Referenzi == [[Kategorija:Industrija]] [[Kategorija:Kimika]] [[Kategorija:Ġeoloġija]] dcz0hnfsjrrzo31a1xs1fzcp7ejyywz 0 34492 330691 2026-06-24T06:31:27Z Trigcly 17859 Kontenut inizjali 330691 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Darius I''' (bil-Persjan Antik: 𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁 ''Dārayavaʰuš''; <abbr>irrenja mill-ħabta tal-</abbr>550 [[Ante Christum natum|Q.K]]. sal-486 Q.K.), magħruf ukoll bħala '''Darius''' '''il-Kbir''', kien it-tielet Re tar-Rejiet tal-Imperu tal-Akemenidi, u rrenja mill-522 Q.K. sa [[Mewt|mewtu]] fl-486 Q.K. Huwa rrenja fuq l-imperu fil-quċċata territorjali tiegħu, meta kien jinkludi l-biċċa l-kbira tal-Punent tal-[[Asja]], partijiet mill-Balkani (Traċja–Maċedonja u Peonja) u l-Kawkasu, il-biċċa l-kbira mir-reġjuni kostali tal-[[Baħar l-Iswed]], l-Asja Ċentrali, il-Wied tal-Indus fil-Lvant Imbiegħed, u partijiet mit-Tramuntana tal-[[Afrika]] u mill-Grigal tal-Afrika, inkluż l-[[Eġittu]] (''Mudrâya''), il-Lvant tal-[[Libja]] u l-kosta tas-[[Sudan]]. Darius tela' fuq it-tron wara li għeleb lill-monarka tal-Akemenidi Bardija (jew ''Smerdis''), li skontu kien impostur imsejjaħ Gaumata. Ir-re l-ġdid ħabbat wiċċu ma' ribelljonijiet madwar l-imperu kollu iżda għelibhom kollha; avveniment ewlieni tal-karriera ta' Darius deskritt fl-istorjografija [[Greċja|Griega]] kienet l-ispedizzjoni punittiva kontra [[Ateni]] u Eretrija talli ħadu sehem fir-Rewwixta tal-Baħar Joniku. Darius organizza l-imperu billi qasmu f'provinċji amministrattivi, kull waħda ggvernata minn ''satrap''. Huwa organizza l-muniti tal-Akemenidi bħala sistema monetarja uniformi ġdida, u għażel l-[[Aramajk ta' Ġesù|Aramajk]] bħala [[lingwa]] kouffiċjali tal-imperu flimkien mal-Persjan Antik. Huwa wassal biex l-imperu jkollu qagħda aħjar billi tejjeb it-toroq u introduċa piżijiet u kejliet standard. Permezz ta' dawn il-bidliet, l-Imperu tal-Akemenidi sar ċentralizzat u unifikat. Darius wettaq proġetti oħra ta' kostruzzjoni fl-imperu kollu, u ffoka primarjament fuq [[Susa]], [[Pasargadae]], [[Persepolis]], il-[[Babilonja]] u l-Eġittu. Huwa ordna t-tinqix ta' kitba fuq wiċċ l-irdum tal-Għolja ta' Behistun biex jirreġistra l-konkwisti tiegħu, li iktar 'il quddiem saret evidenza importanti tal-lingwa Persjana Antika. == [[Etimoloġija]] == ''Dārīus'' u ''Dārēus'' huma l-forom bil-[[Lingwa Latina|Latin]] tal-[[Lingwa Griega|Grieg]] ''Dareîos'' (Δαρεῖος), li nibtet mill-Persjan Antik ''Dārayauš'' (𐎭𐎠𐎼𐎹𐎢𐏁, ''d-a-r-y-uš''); li hija forma mqassra ta' ''Dārayavaʰuš'' (𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁, ''d-a-r-y-v-u-š''). Il-forma itwal bil-Persjan hija riflessa fil-forom bl-Elamit ''Da-ri-(y)a-ma-u-iš'', bil-Babiloniż ''Da-(a-)ri-ia-(a-)muš'', u bl-Aramajk ''drywhwš'' (𐡃𐡓𐡉𐡅𐡄𐡅𐡔), u x'aktarx fil-forma itwal bil-Grieg, ''Dareiaîos'' (Δαρειαῖος). L-isem fil-forma nominattiva jfisser "dak li għandu ħakma tajba tat-tajjeb(tjubija)", li toħroġ fid-dieher mill-ewwel parti ''dāraya'', li tfisser "detentur", u l-avverbju ''vau'', li jfisser "tajjeb" jew "tjubija". == Sorsi primarji == At some time between his coronation and his death, Darius left a tri-lingual monumental relief on Mount Behistun, which was written in Elamite, Old Persian and Babylonian. The inscription begins with a brief autobiography including his ancestry and lineage. To aid the presentation of his ancestry, Darius wrote down the sequence of events that occurred after the death of Cyrus the Great. Darius mentions several times that he is the rightful king by the grace of the supreme deity Ahura Mazda. Further texts and monuments from Persepolis have been found, as well as a clay tablet containing an Old Persian cuneiform of Darius from Gherla, Romania (Harmatta) and a letter from Darius to Gadates, preserved in a Greek text of the Roman period. In the foundation tablets of Apadana Palace, Darius described in Old Persian cuneiform the extent of his Empire in broad geographical terms:<blockquote>''Darius the great king, king of kings, king of countries, son of Hystaspes, an Achaemenid. King Darius says: This is the kingdom which I hold, from the Sacae who are beyond Sogdia to Kush, and from Sind (Old Persian: 𐏃𐎡𐎭𐎢𐎺, "Hidauv", locative of "Hiduš", i.e. "Indus valley") to Lydia (Old Persian: "Spardâ") – [this is] what Ahuramazda, the greatest of gods, bestowed upon me. May Ahuramazda protect me and my royal house!''</blockquote>— DPh inscription of Darius I in the foundations of the Apadana Palace Herodotus, a Greek historian and author of ''The Histories'', provided an account of many Persian kings and the Greco-Persian Wars. He wrote extensively on Darius, spanning half of Book 3 along with Books 4, 5 and 6. It begins with the removal of the alleged usurper Gaumata and continues to the end of Darius's reign. == Ħajja bikrija == Darius was the eldest of five sons to Hystaspes. The identity of his mother is uncertain. According to the modern historian Alireza Shapour Shahbazi (1994), Darius's mother was thought to have been a woman named Rhodogune. However, according to Lloyd Llewellyn-Jones (2013), recently uncovered texts in Persepolis indicate that his mother was Irdabama, an affluent landowner descended from a family of local Elamite rulers. Richard Stoneman likewise refers to Irdabama as the mother of Darius. The Behistun Inscription of Darius states that his father was satrap of Bactria in 522 BCE. According to Herodotus (III.139), Darius, prior to seizing power and "of no consequence at the time", had served as a spearman (''doryphoros'') in the Egyptian campaign (528–525 BCE) of Cambyses II, then the Persian Great King; this is often interpreted to mean he was the king's personal spear-carrier, an important role. Hystaspes was an officer in Cyrus's army and a noble of his court; according to the Behistun Inscription, Hystapes was a second cousin to Cyrus in the paternal line, though this may have been a fabrication to legitimate Darius's accession. Before Cyrus and his army crossed the river Araxes to battle with the Armenians, he installed his son Cambyses II as king in case he should not return from battle. Once Cyrus had crossed the Aras River, he had a vision in which Darius had wings atop his shoulders and stood upon the confines of Europe and Asia (the known world). When Cyrus awoke from the dream, he inferred it as a great danger to the future security of the empire, as it meant that Darius would one day rule the whole world. However, his son Cambyses was the heir to the throne, not Darius, causing Cyrus to wonder if Darius was forming treasonable and ambitious designs. This led Cyrus to order Hystaspes to go back to Persis and watch over his son strictly, until Cyrus himself returned. === Aċċess għat-tron === There are different accounts of the rise of Darius to the throne from both Darius himself and Greek historians. The oldest records report a convoluted sequence of events in which Cambyses II lost his mind, had his brother Bardiya murdered, and died from an infected leg wound. After this, Darius and a group of six nobles travelled to Sikayauvati to kill a usurper, Gaumata, who had taken the throne by pretending to be Bardiya during the true king's absence. Darius's account, written at the Behistun Inscription, states that Cambyses II killed his own brother Bardiya, but that this murder was not known among the Iranian people. A would-be usurper named Gaumata came and lied to the people, stating that he was Bardiya. The Iranians had grown rebellious against Cambyses's rule and, on 11 March 522 BCE, a revolt against Cambyses broke out in his absence. On 1 July, the Iranian people chose to be under the leadership of Gaumata, as "Bardiya". No member of the Achaemenid family would rise against Gaumata for the safety of their own life. Darius, who had served Cambyses as his lance-bearer until the deposed ruler's death, prayed for aid and, in September 522 BCE, along with Otanes, Intaphrenes, Gobryas, Hydarnes, Megabyzus and Aspathines, killed Gaumata in the fortress of Sikayauvati. Herodotus provides a dubious account of Darius's ascension: Several days after Gaumata had been assassinated, Darius and the other six nobles discussed the fate of the empire. At first, the seven discussed the form of government: A democratic republic (''Isonomia'') was strongly pushed by Otanes, an oligarchy was pushed by Megabyzus, while Darius pushed for a monarchy. After stating that a republic would lead to corruption and internal fighting, while a monarch would govern the multitude with perfect wisdom, and best conceal plans made for the defeat of enemies not possible in other governments, Darius was able to convince four of the seven total nobles. To decide who would become the monarch, six of them decided on a test, with Otanes abstaining, as he had no interest in being king. They were to gather outside the palace, mounted on their horses at sunrise, and the man whose horse neighed first in recognition of the rising sun would become king. According to Herodotus, Darius had a slave, Oebares, who rubbed his hand over the genitals of a mare that Darius's horse favoured. When the six gathered, Oebares placed his hands beside the nostrils of Darius's horse, who became excited at the scent and neighed. This was followed by lightning and thunder, leading the others to dismount and kneel before Darius in recognition of his apparent divine providence. In this account, Darius himself claimed that he achieved the throne not through fraud, but cunning, even erecting a statue of himself mounted on his neighing horse with the inscription: "Darius, son of Hystaspes, obtained the sovereignty of Persia by the sagacity of his horse and the ingenious contrivance of Oebares, his groom." According to the accounts of Greek historians, Cambyses II had left Patizeithes in charge of the kingdom when he headed for Egypt. He later sent Prexaspes to murder Bardiya. After the killing, Patizeithes put his brother Gaumata, a Magian who resembled Bardiya, on the throne and declared him the Great King. Otanes discovered that Gaumata was an impostor, and along with six other Iranian nobles, including Darius, created a plan to oust the pseudo-Bardiya. After killing the impostor along with his brother Patizeithes and other Magians, Darius was crowned king the following morning. The details regarding Darius's rise to power is generally acknowledged as forgery and was in reality used as a concealment of his overthrow and murder of Cyrus's rightful successor, Bardiya. To legitimize his rule, Darius had a common origin fabricated between himself and Cyrus by designating Achaemenes as the eponymous founder of their dynasty. In reality, Darius was not from the same house as Cyrus and his forebears, the rulers of Anshan. == Renju bikri == === Rewwixti bikrin === Following his coronation at Pasargadae, Darius moved to Ecbatana. He soon learned that support for Bardiya was strong, and revolts in Elam and Babylonia had broken out. Darius ended the Elamite revolt when the revolutionary leader Aschina was captured and executed in Susa. After three months the revolt in Babylonia had ended. While in Babylonia, Darius learned a revolution had broken out in Bactria, a satrapy which had always been in favour of Darius, and had initially sent an army of soldiers to quell revolts. Following this, revolts broke out in Persis, the homeland of the Persians and Darius and then in Elam and Babylonia, followed by in Media, Parthia, Assyria, and Egypt. By 522 BCE, there were revolts against Darius in most parts of the Achaemenid Empire leaving the empire in turmoil. Even though Darius did not seem to have the support of the populace, Darius had a loyal army, led by close confidants and nobles (including the six nobles who had helped him remove Gaumata). With their support, Darius was able to suppress and quell all revolts within a year. In Darius's words, he had killed a total of nine "lying kings" through the quelling of revolutions. Darius left a detailed account of these revolts in the Behistun Inscription. === Eliminazzjoni ta' Intafernes === One of the significant events of Darius's early reign was the slaying of Intaphernes, one of the seven noblemen who had deposed the previous ruler and installed Darius as the new monarch. The seven had made an agreement that they could all visit the new king whenever they pleased, except when he was with a woman. One evening, Intaphernes went to the palace to meet Darius, but was stopped by two officers who stated that Darius was with a woman. Becoming enraged and insulted, Intaphernes drew his sword and cut off the ears and noses of the two officers. he then strung these on his horse's bridle and bound it round the men's necks, and so let them go. The officers went to the king and showed him what Intaphernes had done to them. Darius began to fear for his own safety; he thought that all seven noblemen had banded together to rebel against him and that the attack against his officers was the first sign of revolt. He sent a messenger to each of the noblemen, asking them if they approved of Intaphernes's actions. They denied and disavowed any connection with Intaphernes's actions, stating that they stood by their decision to appoint Darius as King of Kings. Darius's choice to ask the noblemen indicates that he was not yet completely sure of his authority. Taking precautions against further resistance, Darius sent soldiers to seize Intaphernes, along with his son, family members, relatives and any friends who were capable of arming themselves. Darius believed that Intaphernes was planning a rebellion, but when he was brought to the court, there was no proof of any such plan. Nonetheless, Darius killed Intaphernes's entire family, excluding his wife's brother and son. She was asked to choose between her brother and son. She chose her brother to live. Her reasoning for doing so was that she could have another husband and another son, but she would always have but one brother. Darius was impressed by her response and spared both her brother's and her son's life. == Kampanji militari == Egyptian alabaster vase of Darius I with quadrilingual hieroglyphic and cuneiform inscriptions. The hieroglyph on the vase reads: "King of Upper and Lower Egypt, Lord of the Two Lands, Darius, living forever, year 36". === Kampanja militari Eġizzjana === After securing his authority over the empire, Darius embarked on a campaign to Egypt where he defeated the rebel forces and secured the lands that Cambyses had conquered while incorporating a large portion of Egypt into the Achaemenid Empire. According to the Bisitun inscription, the Egyptian rebellion began while Darius was in Babylon dealing with the rebellion there. It has been suggested that the inclusion of Egypt among the list of rebelling provinces in this inscription was a scribal error, and various dates are possible for an actual rebellion. Likewise, the identity of the rebel leader is not known, but it has been suggested to be Petubastis III. Through another series of campaigns, Darius I would eventually reign over the territorial apex of the empire, when it stretched from parts of the Balkans (Thrace-Macedonia, Bulgaria-Paeonia) in the west, to the Indus Valley in the east. === Invażjoni tal-Wied tal-Indus === In 516 BCE, Darius embarked on a campaign to Central Asia, Aria and Bactria and then marched into Afghanistan to Taxila in modern-day Pakistan. Darius spent the winter of 516–515 BCE in Gandhara, preparing to conquer the Indus Valley. Darius conquered the lands surrounding the Indus River in 515 BCE. Darius I controlled the Indus Valley from Gandhara to modern Karachi and appointed the Greek Scylax of Caryanda to explore the Indian Ocean from the mouth of the Indus to Suez. === Rewwixta Babiloniża === After Bardiya was murdered, widespread revolts occurred throughout the empire, especially on the eastern side. Darius asserted his position as king by force, taking his armies throughout the empire, suppressing each revolt individually. The most notable of all these revolts was the Babylonian revolt which was led by Nebuchadnezzar III. This revolt occurred when Otanes withdrew much of the army from Babylon to aid Darius in suppressing other revolts. Darius felt that the Babylonian people had taken advantage of him and deceived him, which resulted in Darius gathering a large army and marching to Babylon. At Babylon, Darius was met with closed gates and a series of defences to keep him and his armies out. Darius encountered mockery and taunting from the rebels, including the famous saying "Oh yes, you will capture our city, when mules shall have foals." For a year and a half, Darius and his armies were unable to retake the city, though he attempted many tricks and strategies—even copying that which Cyrus the Great had employed when he captured Babylon. The situation changed in Darius's favour when, according to the story, a mule owned by Zopyrus, a high-ranking soldier, foaled. Following this, a plan was hatched for Zopyrus to pretend to be a deserter, enter the Babylonian camp, and gain the trust of the Babylonians. The plan was successful and Darius's army eventually surrounded the city and overcame the rebels. During this revolt, Scythian nomads took advantage of the disorder and chaos and invaded Persia. Darius first finished defeating the rebels in Elam, Assyria, and Babylon and then attacked the Scythian invaders. He pursued the invaders, who led him to a marsh; there he found no known enemies but an enigmatic Scythian tribe. He managed to capture the Scythian king Skunkha and added him to the other rebel kings depicted in the Behistun Inscription. === Kampanja militari Ewropea tax-Xitjani === The Scythians were a group of north Iranian nomadic tribes, speaking an Eastern Iranian language (Scythian languages) who had invaded Media, killed Cyrus in battle, revolted against Darius and threatened to disrupt trade between Central Asia and the shores of the Black Sea as they lived between the Danube River, River Don and the Black Sea. Darius crossed the Black Sea at the Bosphorus Straits using a bridge of boats. Darius conquered large portions of Eastern Europe, even crossing the Danube to wage war on the Scythians. Darius invaded European Scythia in 513 BCE, where the Scythians evaded Darius's army, using feints and retreating eastwards while laying waste to the countryside, by blocking wells, intercepting convoys, destroying pastures and continuous skirmishes against Darius's army. Seeking to fight with the Scythians, Darius's army chased the Scythian army deep into Scythian lands, where there were no cities to conquer and no supplies to forage. In frustration Darius sent a letter to the Scythian ruler Idanthyrsus to fight or surrender. The ruler replied that he would not stand and fight with Darius until they found the graves of their fathers and tried to destroy them. Until then, they would continue their strategy as they had no cities or cultivated lands to lose. Despite the evading tactics of the Scythians, Darius's campaign was so far relatively successful. As presented by Herodotus, the tactics used by the Scythians resulted in the loss of their best lands and of damage to their loyal allies. This gave Darius the initiative. As he moved eastwards in the cultivated lands of the Scythians in Eastern Europe proper, he remained resupplied by his fleet and lived to an extent off the land. While moving eastwards in the European Scythian lands, he captured the large fortified city of the Budini, one of the allies of the Scythians, and burnt it. Darius eventually ordered a halt at the banks of Oarus, where he built "eight great forts, some eight miles [13 km] distant from each other", no doubt as a frontier defence. In his ''Histories'', Herodotus states that the ruins of the forts were still standing in his day. After chasing the Scythians for a month, Darius's army was suffering losses due to fatigue, privation and sickness. Concerned about losing more of his troops, Darius halted the march at the banks of the Volga River and headed towards Thrace. He had conquered enough Scythian territory to force the Scythians to respect the Persian forces. === Invażjoni Persjana tal-Greċja === Darius's European expedition was a major event in his reign, which began with the invasion of Thrace. Darius also conquered many cities of the northern Aegean, Paeonia, while Macedonia submitted voluntarily, after the demand of earth and water, becoming a vassal kingdom. He then left Megabyzus to conquer Thrace, returning to Sardis to spend the winter. The Greeks living in Asia Minor and some of the Greek islands had submitted to Persian rule already by 510 BCE. Nonetheless, there were certain Greeks who were pro-Persian, although these were largely based in Athens. To improve Greek-Persian relations, Darius opened his court and treasuries to those Greeks who wanted to serve him. These Greeks served as soldiers, artisans, statesmen and mariners for Darius. However, the increasing concerns among the Greeks over the strength of Darius's kingdom along with the constant interference by the Greeks in Ionia and Lydia were stepping stones towards the conflict that was yet to come between Persia and certain of the leading Greek city states. When Aristagoras organized the Ionian Revolt, Eretria and Athens supported him by sending ships and troops to Ionia and by burning Sardis. Persian military and naval operations to quell the revolt ended in the Persian reoccupation of Ionian and Greek islands, as well as the re-subjugation of Thrace and the conquering of Macedonia in 492 BCE under Mardonius. Macedon had been a vassal kingdom of the Persians since the late 6th century BCE, but retained autonomy. Mardonius's 492 campaign made it a fully subordinate part of the Persian kingdom. These military actions, coming as a direct response to the revolt in Ionia, were the beginning of the first Persian invasion of mainland Greece. At the same time, anti-Persian parties gained more power in Athens, and pro-Persian aristocrats were exiled from Athens and Sparta. Darius responded by sending troops led by his son-in-law across the Hellespont. However, a violent storm and harassment by the Thracians forced the troops to return to Persia. Seeking revenge on Athens and Eretria, Darius assembled another army of 20,000 men under his Admiral, Datis, and his nephew Artaphernes, who met success when they captured Eretria and advanced to Marathon. In 490 BCE, at the Battle of Marathon, the Persian army was defeated by a heavily armed Athenian army, with 9,000 men who were supported by 600 Plataeans and 10,000 lightly armed soldiers led by Miltiades. The defeat at Marathon marked the end of the first Persian invasion of Greece. Darius began preparations for a second force which he would command, instead of his generals; however, before the preparations were complete, Darius died, thus leaving the task to his son Xerxes. == Familja == Darius was the son of Hystaspes and the grandson of Arsames. Darius married Atossa, daughter of Cyrus, with whom he had four sons: Xerxes, Achaemenes, Masistes and Hystaspes. He also married Artystone, another daughter of Cyrus, with whom he had two known sons, Arsames and Gobryas. Darius married Parmys, the daughter of Bardiya, with whom he had a son, Ariomardus. Furthermore, Darius married his niece Phratagune, with whom he had two sons, Abrokomas and Hyperantes. He also married another woman of the nobility, Phaidyme, the daughter of Otanes. It is unknown if he had any children with her. Before these royal marriages, Darius had married an unknown daughter of his good friend and lance carrier Gobryas from an early marriage, with whom he had three sons, Artobazanes, Ariabignes and Arsamenes. Any daughters he had with her are not known. Although Artobazanes was Darius's first-born, Xerxes became heir and the next king through the influence of Atossa; she had great authority in the kingdom as Darius loved her the most of all his wives. == Mewt u suċċessjoni == After becoming aware of the Persian defeat at the Battle of Marathon, Darius began planning another expedition against the Greek city-states; this time, he, not Datis, would command the imperial armies. Darius had spent three years preparing men and ships for war when a revolt broke out in Egypt. This revolt in Egypt worsened his failing health and prevented the possibility of his leading another army. Soon afterwards, Darius died, after thirty days of suffering through an unidentified illness, partially due to his part in crushing the revolt, at about sixty-four years old. In October 486 BCE, his body was embalmed and entombed in the rock-cut tomb at Naqsh-e Rostam, which he had been preparing. An inscription on his tomb introduces him as "Great King, King of Kings, King of countries containing all kinds of men, King in this great earth far and wide, son of Hystaspes, an Achaemenian, a Persian, son of a Persian, an Aryan, having Aryan lineage." A relief under his tomb portraying equestrian combat was later carved during the reign of the Sasanian King of Kings, Bahram II (<abbr>r.</abbr> 274–293 CE). Xerxes, the eldest son of Darius and Atossa, succeeded to the throne as Xerxes I; before his accession, he had contested the succession with his elder half-brother Artobarzanes, Darius's eldest son, who was born to his first wife before Darius rose to power. With Xerxes's accession, the empire was again ruled by a member of the house of Cyrus. == Governanza == === Organizzazzjoni === Early in his reign, Darius wanted to reorganize the structure of the empire and reform the system of taxation he inherited from Cyrus and Cambyses. To do this, Darius created twenty provinces called satrapies (or ''archi'') which were each assigned to a satrap (''archon'') and specified fixed tributes that the satrapies were required to pay. A complete list is preserved in the catalogue of Herodotus, beginning with Ionia and listing the other satrapies from west to east excluding Persis, which was the land of the Persians and the only province which was not a conquered land. Tributes were paid in both silver and gold talents. Tributes in silver from each satrap were measured with the Babylonian talent. Those paid in gold were measured with the Euboic talent. The total tribute from the satraps came to an amount less than 15,000 silver talents. The majority of the satraps were of Persian origin and were members of the royal house or the six great noble families. These satraps were personally picked by Darius to monitor these provinces. Each of the provinces was divided into sub-provinces, each having its own governor, who was chosen either by the royal court or by the satrap. To assess tributes, a commission evaluated the expenses and revenues of each satrap. To ensure that one person did not gain too much power, each satrap had a secretary, who observed the affairs of the state and communicated with Darius; a treasurer, who safeguarded provincial revenues; and a garrison commander, who was responsible for the troops. Royal inspectors, who were the "eyes and ears" of Darius, completed further checks on each satrap. The imperial administration was coordinated by the chancery with headquarters at Persepolis, Susa, and Babylon with Bactria, Ecbatana, Sardis, Dascylium and Memphis having branches. Darius kept Aramaic as the common language, which soon spread throughout the empire. Darius gathered a group of scholars to create a separate language system only used for Persis and the Persians, which was called Aryan script and was only used for official inscriptions. Before this, the accomplishments of the king were addressed in Persian solely through narration and hymns and through the "masters of memory". Oral history continued to play an important role throughout the history of Iran. === Ekonomija === Darius introduced a new universal currency, the daric, sometime before 500 BCE. Prior to its introduction payments had been in barter or used coins issued by Lydia or other Ionian cities. Darius used the coinage system as a transnational currency to regulate trade and commerce throughout his empire. The Daric was also recognized beyond the borders of the empire, in places such as Celtic Central Europe and Eastern Europe. There were two types of darics, a gold daric and a silver daric. Only the king could mint gold darics. Important generals and satraps minted silver darics, the latter usually to recruit Greek mercenaries in Anatolia. The daric was a major boost to international trade. Trade goods such as textiles, carpets, tools and metal objects began to travel throughout Asia, Europe and Africa. The daric also improved government revenues as the introduction of the daric made it easier to collect new taxes on land, livestock and marketplaces. This led to the registration of land which was measured and then taxed. The increased government revenues helped maintain and improve existing infrastructure and helped fund irrigation projects in dry lands. This new tax system also led to the formation of state banking and the creation of banking firms. One of the most famous banking firms was Murashu Sons, based in the Babylonian city of Nippur. These banking firms provided loans and credit to clients. In an effort to further improve trade, Darius built canals, underground waterways and a powerful navy. According to Herodotus, qanat irrigation technology was introduced to Egypt, which is supported by the historian Albert T. Olmstead. He further improved and expanded the network of roads and way stations throughout the empire, so that there was a system of travel authorization for the King, satraps and other high officials, which entitled the traveller to draw provisions at daily stopping places. === Reliġjon === <blockquote>"By the grace of Ahuramazda am I king; Ahuramazda has granted me the kingdom." — Darius, on the Behistun Inscription</blockquote>While there is no general consensus in scholarship whether Darius and his predecessors had been influenced by Zoroastrianism, it is well established that Darius was a firm believer in Ahura Mazda, whom he saw as the supreme deity. However, Ahura Mazda was also worshipped by adherents of the Indo-Iranian religious tradition. As can be seen at the Behistun Inscription, Darius believed that Ahura Mazda had appointed him to rule the Achaemenid Empire. Darius had dualistic philosophical convictions and believed that each rebellion in his kingdom was the work of druj, the enemy of Asha. Darius believed that because he lived righteously by Asha, Ahura Mazda supported him. In many cuneiform inscriptions denoting his achievements, he presents himself as a devout believer, perhaps even convinced that he had a divine right to rule over the world. In one inscription he writes "Ahura Mazda is mine, I am Ahura Mazda's". In the lands that were conquered by his empire, Darius followed the same Achaemenid tolerance that Cyrus had shown and later Achaemenid kings would show. He supported faiths and religions that were "alien" as long as the adherents were "submissive and peaceable", sometimes giving them grants from his treasury for their purposes. He had funded the restoration of the Israelite temple which had originally been decreed by Cyrus, was supportive towards Greek cults which can be seen in his letter to Gadatas, and supported Elamite priests. He had also observed Egyptian religious rites related to kingship and had built the temple for the Egyptian god, Amun. === Proġetti ta' kostruzzjoni === Early on, Darius and his advisors had the idea to establish new royal mansions at Susa and Persepolis because he was eager to demonstrate his newfound power and leave a lasting legacy. Since Cyrus's conquest, Susa's urban layout had remained unchanged, maintaining the layout from the Elamite era. Only during Darius's rule does the archaeological evidence at Susa start showing any signs of an Achaemenid layout. During Darius's Greek expedition, he had begun construction projects in Susa, Egypt and Persepolis. The Darius Canal that connected the Nile to the Red Sea was constructed by him. It ran from present-day Zagazig in the eastern Nile Delta through Wadi Tumilat, Lake Timsah, and Great Bitter Lake, which are both close to present-day Suez. To open this canal, he travelled to Egypt in 497 BCE, where the inauguration was carried out with great fanfare and celebration. Darius also built a canal to connect the Red Sea and Mediterranean. On this visit to Egypt he erected monuments and executed Aryandes on the charge of treason. When Darius returned to Persis, he found that the codification of Egyptian law had been finished. Darius improved the Royal Road, turning it into a smooth communication network with lodging services located at regular intervals. In Egypt, Darius built many temples and restored those that had previously been destroyed. Even though Darius was a believer of Ahura Mazda, he built temples dedicated to the Gods of the Ancient Egyptian religion. Several temples found were dedicated to Ptah and Nekhbet. Darius also created several roads and routes in Egypt. The monuments that Darius built were often inscribed in the official languages of the Persian Empire, Old Persian, Elamite and Babylonian and Egyptian hieroglyphs. He also ordered the creation of the Old Persian cuneiform script. To construct these monuments, Darius employed a large number of workers and artisans of diverse nationalities. Several of these workers were deportees who had been employed specifically for these projects. These deportees enhanced the empire's economy and improved inter-cultural relations. At the time of Darius's death construction projects were still under way. Xerxes completed these works and in some cases expanded his father's projects by erecting new buildings of his own. == Referenzi == jin4t7gnpk9ys8teqlfiw6mih0jv7o6