Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 5085 331230 330607 2026-07-29T10:17:29Z ~2026-42043-26 28585 /* Klassifikazjoni */ 331230 wikitext text/x-wiki {{TaxoboxIng | color = pink | name = Hyraxes | fossil_range = Kmieni fl-[[Eocene]] sa Reċenti | image =Procavia_capensis.jpg | image_width = 300px | image_caption = Iraċ ta' Kap ''[[Procavia capensis]]'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | subclassis = [[Theria]] | infraclassis = [[Eutheria]] | cohors = [[Afrotheria]] | superordo = [[Paenungulata]] | ordo = ''[[Hyracoidea]]'' | ordo_authority = (Huxley, 1869) | familia = ''[[Procaviidae]]'' | familia_authority = (Thomas, 1892) | subdivision_ranks = [[Ġeneri]] | subdivision = * ''[[Procavia]]'' * ''[[Heterohyrax]]'' * ''[[Dendrohyrax]]'' }} [[Iraċ]], ħirax jew kif jissejjaħ ukoll prokavja jista' jkun 1 minn 5 [[speċi]]<nowiki/>jiet ta' mammiferi plaċentati, erbivori, pjutost żgħar u robusti tal-[[ordni]] [[Hyracoidea]]. Dawn il-ħ[[irakojdu|irakojdi]] llum il-ġurnata jinsabu mifruxin mal-kontinent [[Afrika]]n u fil-Lvant nofsani fl-[[Asja]]. Għalkemm fid-dehra tagħhom minn barra l-[[iraċ]]i moderni, m' għandhom xejn eċċezjonali, ta' minn jgħid li l-linjaġġ prejstoriku tal-[[ordni]] kien wieħed rimarkabli u hemm possibilita kbira, li l-[[iraċ]]i huma l-aktar mammiferi estanti jew ħajjin li huma ġenetikament relatati fil-qrib mal-iljunfanti, u b'hekk huma kklassifikati flimkien mal-ordni Proboscidea fil-[[koħort]] [[Afrotheria]]. == Deskrizjoni == L-[[Iraċ]]i huma krejaturi kemxejn żgħar, b' 4 saqajn qosra, sufin mhux ħażin, pjutost maqudin fit-tond u b'denb żgħir bil-kemm jidher. [[Iraċ]] adult jikber bejn wieħed u ieħor il-qies ta' [[qattus domestiku]] bejn 30 u 70 ċentimetru twil, u jiżem minn 2 sa 5 kilogrammi. == Ġrajjiet Storiċi == L-ewwel baħħara [[Feniċi]] li zaru [[Penisula Iberika|il-Penisula Iberika]] kienu tfixxklu l-[[fenek|fniek]] ma' [[Iraċ|iraċi]] (bil-Ludhi '''''"Shaphan"''''') u minn hemm bdiet tissejjaħ '''''"I-Shapan-im"''''', li tfisser '''"l-art tal-iraċi"''', li saret latinizzata bħala '''"[[Spanja|Hispania]]"''' li huwa l-għerq tal-kelma moderna u l-isem bl-i[[Spanjol]] ta' [[Spanja]] '''''"España"''''' u b' hekk l-isem bill-[[Malti]] ukoll li huwa '''[[Spanja]]'''. Fil-[[Bibja]], speċjalment fit-traduzjonijiet tal-bidu, l-kelma '''"[[fenek]]"''' kienet użata ħafna drabi minflok il-kelma '''"[[iraċ]]"''', dan minn ħabba li l-[[Ewropa|Ewropej]] ta' dak iż-żmien ma' kellhom 'l ebda tagħrif dwar l-eżistenza ta' l-[[iraċ]] (ara [http://www.htmlbible.com/sacrednamebiblecom/kjvstrongs/FRMSTRHEB82.htm#S8227 '''''"Shaphan"''''' f' '''''"Strong's Concordance"'''''] u b' hekk ma kienx hemm kelma jew isem biex jindirizza jew jiddentifika dan il-mammiferu. Minn barra dan, hemm referenzi fit-[[Testment il-Qadim]] li jirreferu għall-[[iraċ]] (ara [http://www.biblegateway.com/passage/?search=Lev+11:4-8;Dt+14:7;Ps+104:18;Pr+30:26 Lev 11:4-8; Deut 14:7; Ps 104:18; Prov 30:26]), u jidher li hemm żbal fl-identifikazzjoni, għax jindirzzaw l-[[iraċ]]i u l-[[fenek|fniek]] bħala mammiferi [[ruminant]]i (ara [http://www.ccel.org/ccel/jamieson/jfb.x.iii.xi.html#x.iii.xi-p5.1 Kummentarju fuq Lev. 11:5,6 minn Robert Jamieson]. == Iraċi Prestoriċi == L-[[Iraċ]]i moderni huma kollha membri tal-[[Familja]] [[Procaviidae]] (l-unika [[familja]] b' rappreżentanti estanti jew ħajjin fl-[[ordni]] [[Hyracoidea]] llum il-ġurnata) u jinsabu kollha fl-[[Afrika]] u fil-[[Lvant nofsani]]. Madankollu, fil-passat l-'''iraċi''' kienu ħafn' aktar varji u mifruxa. L-[[ordni]] jidher għal-ewwel darba bħala fossilu madwar 40 miljun sena ilu u għal ħafna miljuni ta' snin l-'''Iraċi''' kienu l-erbivori ta' l-art primarji fl-[[Afrika]], fl-istess niċċa ekoloġika li kienu fhija l-[[ungulati tas-swaba farada]] fl-[[Ameriki]]. Dak iż-żmien kien hemm ħafna [[speċi]] differenti ta' '''Iraċi''', l-akbar fosthom kien daqs ors bil-piż ta' żiemel żgħir u l-iżgħar ma kienx akbar minn ġurdien. Madankollu, matul il-[[Mijoċen]], kompetizjoni ħarxa mill-[[bovidi] (grupp ta' mammiferi li kienu għadhom ħerġin minn żvilupp evolutiv), li kienu erbivori addattati aħjar u ferm aktar effiċenti, tefgħu l-barra l-'''Iraċi''' mit-territorju primarju, u spiċċaw f' niċeċċ marginali. L-[[ordni]] [[Hyracoidea]] xorta waħda baqa mifrux sew u ta' suċċess sat-tmiem il-[[Plijoċen]] (madwar 2 miljuni ta' snin ilu), b' rappreżentanti mifruxa mal-biċċa l-kbira tal-kontinenti ta' l-[[Afrika]], l-[[Ewropa]] u l-[[Asja]]. Id-daqs kbir ta' l-'''Iraċi''' prestoriċi jgħina napprezzaw il-fatt li l-'''Iraċi''' moderni huma possibilment l-eqreb relativ ħaj tal-[[iljunfant]]i. Id-dixxendenti ta' l-[[irakojdi]] ġganti evolvew f' ħafna direzjonijiet. Uħud minnhom ċkienu u saru l-[[familja]] moderna [[Procaviidae]] ta' l-'''Iraċi''' ta' llum. Oħrajn jidher li qabdu t-triq għal ilma (bħal [[kapibara]]) li sa f' laħħar saru l-[[ordni]] [[Proboscidea]] (l-[[iljunfant]]i) u jista jkun ukoll l-[[ordni]] [[Sirenia]] (il-[[baqra tal-baħar|baqar tal-baħar]]). Evidenzi tad-DNA jissapportjaw din it-tejorija u minn barra hekk l-'''Iraċi''' moderni għalkemm żgħar jaqsmu numru kbir ta' fattizzi ma' l-[[iljunfant]]i, bħad-dwiefer tas-swaba, smiegħ eċċellenti, ġilda sensittiva fil-qiegħ tas-saqajn, iz-zanni (in-nejbiet li jsiru snin kbar speċjalizzati), memorja tajba, funzjoni ċelebrali għolja meta mqabla ma' mammiferi simili u l-forma ta' uħud mill-għadam. Hemm ħjiel ukoll li mil-ewwel '''Iraċi''' segħta evolva ukoll il-klad tal-[[Glires]] (ir-[[roditur]]i u l-[[lagomorfu|lagomorfi]]). == Gallarija == <gallery> Image:Ein klippschliefer.jpg|''[[Heterohyrax brucei]]'' Image:Dendrohyrax arboreus.jpg|''[[Dendrohyrax arboreus]]'' Image:Dassie4.jpg|''[[Procavia capensis]]'' </gallery> == L-Iraċi llum == L-'''Iraċi''' moderni ta' llum il-ġurnata, żammu numru ta' karatteristiċi tal-mammiferi primitivi. Partikolarita interessanti hija ir-regolazjoni tat-temperatura interna ftit li xejn żviluppata, li l-'''Iraċi''' jsolvu billi jitgezzu flimkien jew joqogħdu fix-xemx bħar-rettili. Għal kuntrarju tal-mammiferi li jgħiru, l-'''Iraċi''' m' għandhomx snin inċisivi żviluppati sew fuq quddiem, b' mod li jkunu jisgħtu jaqgħtu l-ħaxix u l-weraq faċilment u b' hekk ikollhom jużaw is-snin fil-ġenb tal-ħalq minflok. Għal kuntrarju ta' ħafna mill-[[ungulati tas-swaba żewġ]] u uħud mil-[[makropodi]], l-'''Iraċi''' ma jergux jomodu il-kad ('''"cud"''' huwa ikel li jkun diġa parzjalment diġestit) biex joħorġu n-nutrijenti u jieħdu dak kollu possibli f' sens nutrizjonali, mil-weraq u l-ħxix ta' kwalita inferjuri, biss ta' minn wieħed jgħid ukoll, li l-'''iraċi''' għandhom stonku kumpless maqsum f' kavitajiet fejn jiġi diġestit l-ikel b' bakterja simbjotika u l-abilita biex jidiġestjaw il-fibra tal-pjanti hija simili għal dik ta' l-[[ungulati]]. Ix-xjentisti reċentement naqqsu n-numru ta' l-i[[speċi]] distinti ta' l-'''iraċi''' rikonoxxuti, minn 11-il-[[speċi]], aċċettati sa l-1995 għal 4 [[speċi]]. Il-bqijja ġew rikonoxxuti bħala [[sottospeċi]] ta' dawn l-4 [[speċi]]. Infatti, b' kollox hemm il fuq minn 50 speċi u sottospeċi rikonoxxuti u ħafna minnhom huma kkunsidrati f' periklu kbir ta' estinzjoni. == Klassifikazjoni == * [[Ordni]] [[Hyracoidea]] ** [[Familja]] [[Procaviidae]] *** [[Ġeneru]] ''[[Dendrohyrax]]'' (Gray, 1868) **** [[Iraċ tas-siġar ta' Nofs in-nhar]], ''[[Dendrohyrax arboreus]]'' (A. Smith, 1827) **** [[Iraċ tas-siġar tal-Punent]], ''[[Dendrohyrax dorsalis]]'' (Fraser, 1855) *** [[Ġeneru]] ''[[Heterohyrax]]'' (Gray, 1868) **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli tat-tbajja sofor]], ''[[Heterohyrax brucei]]'' (Gray, 1868) *** [[Ġeneru]] ''[[Procavia]]'' (Storr, 1780) **** [[Iraċ tal-irdum ta' Kap]], ''[[Procavia capensis]]'' (Pallas, 1766) Hemm dibattitu jaħraq għadej bejn il-mammoloġisti dwar kemm huma fin-numru l-i[[speċi]] ta' [[iraċ]]i. Bħalissa fil-biċċa l-kbira tal-klassifikazjonijiet qegħdin jiġu imniżżla 4 [[speċi]], iżda din hija waħda temporanja, għaliex hemm pressjoni kbira minn ħafna xjentisti biex tinġabar aktar informazjoni u materjal biex issiru aktar testijiet ġenetiċi. Klassifikazzjoni skond '''''"Mammal Species of the World ta' Wilson D.E. u Reeder D.M."''''' 3 edizjoni: * [[Ordni]] [[Hyracoidea]] ** [[Familja]] [[Procaviidae]] *** [[Ġeneru]] ''[[Dendrohyrax]]'' **** [[Iraċ tas-siġar ta' Nofs in-nhar]], ''[[Dendrohyrax arboreus]]'' **** [[Iraċ tas-siġar tal-Punent]], ''[[Dendrohyrax dorsalis]]'' *** [[Ġeneru]] ''[[Heterohyrax]]'' **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli tat-tbajja sofor]], ''[[Heterohyrax bruceii]]'' *** [[Ġeneru]] ''[[Procavia]]'' **** [[Iraċ tal-irdum ta' Kap]], ''[[Procavia capensis]]'' Klassifikazzjoni skond '''''"Walker's Mammals of the World ta' Nowak, R. M."''''' 6 edizjoni: * [[Ordni]] [[Hyracoidea]] ** [[Familja]] [[Procaviidae]] *** [[Ġeneru]] ''[[Dendrohyrax]]'' **** [[Iraċ tas-siġar ta' Nofs in-nhar]], ''[[Dendrohyrax arboreus]]'' **** [[Iraċ tas-siġar tal-Punent]], ''[[Dendrohyrax dorsalis]]'' **** [[Iraċ tas-siġar tal-Lvant]], ''[[Dendrohyrax validus]]'' *** [[Ġeneru]] ''[[Heterohyrax]]'' **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli tat-tbajja sofor]], ''[[Heterohyrax bruceii]]'' **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli ta' Aħaġġar]], ''[[Heterohyrax antineae]]'' **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli ta' Matadi]], ''[[Heterohyrax chapini]]'' *** [[Ġeneru]] ''[[Procavia]]'' **** [[Iraċ tal-irdum ta' Kap]], ''[[Procavia capensis]]'' Klassifikazzjoni alternattiva sa l-1995: * [[Ordni]] [[Hyracoidea]] ** [[Familja]] [[Procaviidae]] *** [[Ġeneru]] ''[[Dendrohyrax]]'' **** [[Iraċ tas-siġar ta' Nofs in-nhar]], ''[[Dendrohyrax arboreus]]'' **** [[Iraċ tas-siġar tal-Punent]], ''[[Dendrohyrax dorsalis]]'' **** [[Iraċ tas-siġar tal-Lvant]], ''[[Dendrohyrax validus]]'' *** [[Ġeneru]] ''[[Heterohyrax]]'' **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli tat-tbajja sofor]], ''[[Heterohyrax bruceii]]'' **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli ta' Aħaġġar]], ''[[Heterohyrax antineae]]'' **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli ta' Matadi]], ''[[Heterohyrax chapini]]'' *** [[Ġeneru]] ''[[Procavia]]'' **** [[Iraċ tal-irdum ta' Kap]], ''[[Procavia capensis]]'' **** [[Iraċ tal-irdum ta' Johnston]], ''[[Procavia johnstoni]]'' **** [[Iraċ tal-irdum tal-Punent]], ''[[Procavia ruficeps]]'' **** [[Iraċ tal-irdum tal-Lvant]], ''[[Procavia syriaca]]'' **** [[Iraċ tal-irdum ta' Kaokoveld]], ''[[Procavia welwitchii]]'' == Referenzi == * Shoshani, Jeheskel (November 16, 2005). Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds): Mammal Species of the World, 3rd edition, Johns Hopkins University Press, 87-89. ISBN 0-8018-8221-4. * [https://web.archive.org/web/20120722051528/http://paleodb.org/cgi-bin/bridge.pl The Paleobiology Database]. * [https://web.archive.org/web/20091025211418/http://geocities.com/mammal_taxonomy/nederlands2.html Tassonomija tal-Mammiferi]. == Link Esterni == * [https://web.archive.org/web/20070317023618/http://www.bbc.co.uk/nature/animals/features/155index.shtml Artiklu tal-BBC Science and Nature fuq l-Iraċ]. [[Kategorija:Mammiferi]] [[Kategorija:Hyracoidea]] 46zskcrmps1ihvj3jpeza6vw2fy775b 0 11243 331225 327366 2026-07-28T14:43:35Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331225 wikitext text/x-wiki {{stub|kimika}} {{Element Kimiku kaxxa |IsemElem = Ossiġenu |NruAtomiku = 8 |Simbolu = O |PAtom = 15.9994 |Kulur = #a0ffa0 }} L-'''Ossiġenu''' hu l-[[element kimiku]] tat-[[tavla perjodika]] tal-elementi, li għandu simbolu O u numru atomiku 8. L-isem ġej mill-[[Lingwa Griega|Grieg]]: οξύς (oksis) (aċtu) u γείνομαι (géinomai) "nissiel". L-element hu komuni u jinstab mhux biss fuq l-[[Art]] imma mal-[[univers]] kollu. L-ossiġenu ħieles, kif jinstab fuq l-Art, hu termodinamikament instabbli, imma jeżisti minħabba l-azzjoni tal-fotosintesi tax-xtieli. L-ossiġenu hu l-element kimiku l-iżjed komuni tal-qoxra tad-dinja hu jagħmel xi 47% tal-massa, waqt li l-atmosfera hi 21% ossiġenu. == Karatteristiċi == F'temperatura u pressjoni standard, l-ossiġenu jinstab f'forma ta' gas magħmul miż-żewġ atomi O₂. Din il-molekula hi komponent importanti tal-arja prodotta mix-xtieli waqt il-fotosintesi, u meħtieġa biex il-ħlejjaq ħajjin jieħdu n-nifs. L-ossiġenu likwidu u solidu għandhom lewn ikħal u t-tnejn huma paramanjetiċi ħafna. L-ossiġenu likwidu jinkiseb bid-distillazzjoni frazjonata tal-arja likwida. == Applikazzjonijiet == L-ossiġenu għandu użu kbir bħala [[ossidant]] u [[komburent]], il-[[Fluworu]] biss għandu elettronegattività ogħla. L-ossiġenu likwidu jintuża bħala ossidant fil-propulzjoni tar-rockets. L-ossiġenu hu essenzjali għar-[[respirazzjoni]], u għalhekk jintuża fil-mediċina, u bħala ħażna tal-arja fl-ajruplani. L-ossiġenu jintuża għall-[[Weldjar|iwweldjar]], u fil-produzzjoni tal-[[azzar]] u l-[[metanolu]]. L-ossiġenu hu ewforizzanti ħafif. Fis-seklu XIX, kienu jużaw taħlita ta' ossiġenu u [[protossidu tal-ażotu]] (dik li jissejjaħ '''gas eżilaranti''') biex jagħmlu tip ta' analġeżiku. == Storja == [[Stampa:Carl Wilhelm Scheele from Familj-Journalen1874.png|thumb|right|120px|Karl Wilhelm Scheele]] L-ossiġenu kien skopert mill-farmaċista [[Żvezja|Żvediż]] [[Karl Wilhelm Scheele]] fl-1771, imma l-iskoperta tiegħu ma saritx magħrufa mill-ewwel, waqt li dik magħmula indipendentement fl-1774 minn [[Joseph Priestley]] saret iżjed magħrufa mill-pubbliku. Fl-istess sena [[Antoine Lavoisier|Antoine Laurent Lavoisier]] l-element tah l-isem, imma għaddew tlet snin qabel Scheele fl-1777 induna li kien komponent tal-arja. Fl-1781, Antoine Lavoisier ikkonferma li dan l-element għandu funzjoni indispensabbli għall-fenomeni tar-respirazzjoni u kombustjoni. [[Stampa:PriestleyFuseli.jpg|thumb|145px|left|Joseph Priestley]] [[Stampa:Lavoisier, Antoine Laurent de (1743-1794) CIPB1171.jpg|thumb|right|125px|Antoine Lavoisier]] == Bijoloġija == L-ossiġenu hu element meħtieġ għall-ħajja mill-bnedmin u l-annimali superjuri. == Fejn jinstab == L-ossiġenu hu l-element l-iżjed abbundanti fil-qoxra tad-dinja, hu stmat li jammonta għal 46,7%. L-ossiġenu jagħmel 87% tal-ibħra (bħala komponent tal-ilma, H₂O) u 20% tal-atmosfera tad-dinja (bħala O₂ jew O₃, [[ożonu]]). Il-komposti tal-ossiġenu, l-iżjed l-ossidi metalliċi, silikati (SiO₄^4-) u karbonati (CO₃^2-), jinstabu kullimkien fil-blat u l-ħamrija. Is-silġ hu solidu komuni fuq il-pjaneti u l-kometi. Il-kalotti polari ta' [[Marte (astronomija)|Marte]] huma magħmulin minn anidridu karboniku nġazzat. Il-komposti tal-ossiġenu jinstabu fl-univers kollu u l-ispettru tal-ossiġenu jidher spiss fl-istilel. == Komposti == Minħabba l-elettronegattività qawwija li għandu, l-ossiġenu jifforma rabtiet kimiċi ma kważi l-elementi l-oħra kollha (din hi l-oriġni tad-definizzjoni tal-'[[ossidazzjoni]]'). L-uniċi elementi li jaħarbu l-ossidazzjoni huma xi gassijiet inerti, l-[[elju]], in-[[neon]] u u l-[[argon]]. L-ossiġenu jintrabat b'modi diversi skond l-element u l-kundizzjonijiet: infatti joħloq ossidi, perossidi, superossidi jew idrossidi. L-ossidu l-iżjed famuż huwa l-monossidu ta' di-idroġenu, magħruf aħjar bħala [[ilma]] (H₂O). Fost l-eżempji oħra magħrufin hemm il-komposti tal-[[karbonju]] u ossiġenu: il- [[diossidu tal-karbonju]] (CO₂), l-alkoħoli (R-OH), l-[[Aldeide|aldeidi]] (R-CHO), u l-[[Aċidu Karboksiliku|aċidi karboksiliċi]] (R-COOH). Ir-radikali ossiġenati jiġifieri il-klorati (ClO₃^-), il-perklorati (ClO₄^-), il-kromati (CrO₄^2-), id-dikromati (Cr₂O₇^2-), il-permanganati (MnO₄^-), u n-[[nitrati]] (NO₃^-) huma aġenti ossidanti qawwija. Ħafna metalli bħall-[[ħadid]] ( sadid: [[ossidu tal-ħadid(3+)]] (Fe₂O₃)) jintrabtu mal-atomi tal-ossiġenu. Fin-natura, barra bħala l-molekula O₂, l-ossiġenu jinstab fil-forma ta' [[ożonu]] (O₃) li jinħoloq minn skarigi elettrostatiċi fil-presenza tal-ossiġenu molekulari. Fl-ossiġenu likwidu jinstab dimeru tal-molekula tal-ossiġenu (O₂)₂ bħala komponent żgħir. == Iżotopi == L-ossiġenu għandu tliet [[iżotopi]] stabbli, b'numru ta' massa 16, 17 u 18, u għaxar iżotopi [[radjuattività|radjuattivi]]. Ir-radjuiżotopi kollha għandhom [[ħin ta' diżintegrazzjoni]] ta' inqas minn tliet minuti. Il-massa atomika tal-ossiġenu hi però inqas minn 16, allavolja dan l-iżoptopu hu preżenti f'xi 99% tal-ossiġenu. Din hi minħabba li l-karbonju-12 intgħażel bħala riferiment għall-kalkulu tal-mases u għal raġunijiet relativistiċi ikun hemm tnaqqis ta' massa fis-sintesi tal-elementi l-iżjed tqal. Infatti, minħabba l-fużjoni nuklejari huwa u jifforma n-nukleju tonqos il-massa u toħroġ l-enerġija. == Prekawzjonijiet == <!-- {{EtichettaUE|simbolo1=comburente|simbolo2=|simbolo3=|simbolo4=|simbolo5=|frasiR=8|frasiS=2-17}} ---> Espożizzjoni fit-tul għall-ossiġenu pur taħt pressjoni għolja tista' tagħmel ħafna ħsara lill-[[pulmun]] u ħsara newroloġika. Fost l-effetti fuq il-pulmun jista' hemm telf ta' kapacità u ħsara fi-tessituri. L-effetti newroloġiċi jistgħu ikun għama, konvulzjonijiet u koma. Xi komposti tal-ossiġenu, fosthom l-[[ożonu]], il-perossidi u s-superossidi huma velenużi ħafna. L-ossiġenu konċentrat jista' jikkawża nar qawwi u splużjonijiet jekk ikun fil-preżenza ta' materjal li jaqbad. Dan hu veru wkoll għall-komposti bħall-klorati, perklorati dikromati, eċċ. Il-komposti li għandhom qawwa ossidanti kbira jistgħu sikwit jikkawżaw ħruq kimiku. == Ħoloq esterni == {{commons|Oxygen}} * [https://web.archive.org/web/20080516055211/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/O/index.html WebElements.com – Ossiġenu] {{Kimika}} {{Tavla Perjodika kumpatta}} [[Kategorija:Non-Metalli]] [[Kategorija:Elementi kimiċi]] lv3pou6thzvqholrjvpondppjgxf3dc 0 13733 331223 325755 2026-07-28T13:06:45Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331223 wikitext text/x-wiki [[Stampa:BrownianMotion.svg|thumb|300px|Il-moviment Brownjan ta' partiċella]] Il- '''moviment Brownjan''' hu deskrizzjoni matematika ta' moviment każwali ta' partiċella "tqila" mgħaddsa fi fluwidu u li m'għandhiex fuqha interazzjonijiet oħra ħlief il-ħbit fuqha tal-molekuli "ħfief" tal-fluwidu ta' madwarha. Minn dan jirriżulta li l-partiċella t-tqila timxi b'moviment irregolari ħafna, li ġie deskritt għall-ewwel darba fl-1827 mill-botanista [[Robert Brown (botanista)|Robert Brown]] waqt li kien qiegħed josserva ċ-ċaqlieq ta' partiċelli fil-fluwidu fil-ġewwieni ta' trab tal-pollin<ref>Robert Brown ; ''A brief account of microscopical observations made in the months of June, July and August, 1827, on the particles contained in the pollen of plants; and on the general existence of active molecules in organic and inorganic bodies.'', Philosophical Magazine 4 (1828), 161-173. Wieħed jista' jaraha fil-format pdf fuq dan is-sit [http://sciweb.nybg.org/science2/pdfs/dws/Brownian.pdf]</ref>. Id-deskrizzjoni fiżika l-iżjed elementari ta' dan il-fenomenu hi din: * bejn żewġ ħabtiet, il-partiċella l-kbira timxi f'linja dritta b'veloċità kostanti; * il-partiċella l-kbira taċċelera meta taħbat ma' molekula tal-fluwidu jew xi ħajt. Permezz ta' dan il-moviment nistgħu niddeskrivu l-imġiba [[termodinamika]] tal-gasijiet ([[teorija ċinetika tal-gasijiet]]), kif ukoll il-fenomenu tad-[[Diffużjoni tal-materja|diffużjoni]]. Huwa użat ħafna wkoll fil-mudelli tal-[[matematika finanzjarja]]. == Ħjiel storiku == Brown ra fil-fluwidu li kien fil-'''ġewwieni''' tat-trab tal-pollin (il-moviment Brownjan ma ġiex osservat fuq it-trab tal-pollin stess kif jingħad sikwit), xi partiċelli żgħar ħafna jiċċaqilqu b'movimenti li kienu jidhru kaotiċi. Dan ma setax jiġi spjegat permezz ta' kurrenti u lanqas permezz ta' xi fenomenu fiżiku ieħor magħruf. Għall-ewwel Brown għalhekk attribwieh għal xi attività ħajja. L-ispjegazzjoni korretta tal-fenomenu ġiet wara. Brown ma kienx eżattament l-ewwel wieħed li għamel din l-osservazzjoni. Qal hu stess li bosta oħrajn kienu ssuġġerew l-eżistenza ta' dan il-moviment (f'konnessjoni mat-teoriji [[vitaliżmu|vitalisti]] ta' żmienu). Nistgħu insemmu lill-qasis kattoliku John Turberville Needham (1713-1781), famus f'ħajtu għas-sengħa li kellu fuq il-mikroskopju, u lill-Olandiż Jan Ingenhousz (1730 -1799) li fl-1785 iddeskriva l-moviment irregolari tat-trab tal-faħam fuq wiċċ l-alkoħol. Matul is-seklu 20 kien hemm ħafna diskussjonijiet dwar x'kien osserva sewwa Brown. Minħabba l-kwalità medjokra tal-apparat li seta' jinqeda bih, xi wħud iddubitaw jekk kienx veru li ra l-moviment Brownjan, li kien jinvolvi partiċelli ta' xi mikrometri mill-iżjed. L-Ingliż Brian Ford reġa' għamel l-esperiment fil-bidu tas-snin 1990, bil-materjal użat minn Brown u f'kondizzjonijietet li kienu l-istess kemm jista' jkun<ref>Brian J. Ford ; ''Brownian movement in Clarkia pollen: a reprise of the first observations'', The Microscope, 40 (4): 235-241, 1992 [http://www.brianjford.com/wbbrowna.htm Riproduzzjoni tal-artiklu online]</ref>. Il-moviment kien veru osservat f'dawn il-kondizzjonijiet u hekk ġew ikkonfermati l-osservazzjonijiet ta' Brown. == Rudimenti matematiċi == === Il-kunċett ta' proċess każwali === Insibuh diffiċli li nimmudellaw il-moviment Brownjan minnħabba l-fatt li dan il-moviment hu [[każwali]] u li statistikament kull partiċella ma timxix: mhuwiex moviment tal-partiċelli kollha f'daqqa bħar-riħ jew kurrent. Iżjed preċiż: * f'waqt mogħti, is-somma vettorjali tal-veloċitajiet tal-partiċelli hi żero (m'hemmx moviment tal-ġabra tal-partiċelli); * jekk insegwu partiċella mogħtija, matul iż-żmien, il-[[bariċentru]] tal-mogħdija tagħha hu l-punt minn fejn tkun telqet, tagħmel "dawra durella" madwar l-istess punt. Hu diffiċli f'dawn il-kondizzjonijiet li nikkaratterizzaw il-moviment. Is-soluzzjoni sabha [[Louis Bachelier]], u ppreżentaha fit-teżi tiegħu li ddefenda fid-29 ta' Marzu 1900. Wera li dak li jikkaratterizza l-moviment, m'hijiex il-[[medja aritmetika]] tal-pożizzjonijiet <math>\langle X\rangle </math> imma l-[[medja kwadrata]] <math>\sqrt{\langle \, X^2 \, \rangle \ }</math> : jekk <math>\ x(t) </math> hi d-distanza tal-partiċella fil-ħin <math>\ t</math> wara li telqet minn fejn telqet, allura : <center> <math>\langle \, X^2(t) \ \rangle \ = \ \frac{1}{t} \int_{ 0}^{t} x^2(\tau) \ d \tau</math> </center> Nistgħu nuru li hawn l-ispostament kwadrat medju hu ''proporzjonali għall-ħin''<ref>Fil-każ ta' moviment regolari f'linja, hu l-ispostament <math>\ x(t)</math> li hu proporzjonali għall-ħin.</ref> : {| align="center" border=1 cellpadding=10 style="border-collapse:collapse;" |----- | bgcolor="#fff8ff" |<math> \langle \, X^2(t) \ \rangle \ = \ 2 \, d \, D \, t</math> |} fejn <math>\ d</math> hi d-dimensjoni tal-moviment (linjari, pjan, spazjali), <math>\ D</math> il-koeffiċjent tad-diffużjoni u <math>\ t</math> il-ħin li jkun għadda. === Definizzjoni matematika === Nistgħu nagħtu din id-definizzjoni formali: Il-moviment Brownjan hu proċess stokastiku <math>(B_t)_{(t \ge 0)}</math> fejn l-inkrementi disġunti huma indipendenti u l-inkrement <math>\ B_{t+s}-B_{t}</math> jobdi l-liġi normali b'medja żero u varjanza <math>\ s</math>. Permezz ta' din id-definizzjoni nistgħu nippruvaw xi proprjetajiet tal-moviment Brownjan, bħal pereżempju il-kontinwità tiegħu (kważi żgura<ref>Ngħidu li ġrajja hi '''kważi żgura''' jew tiġri '''kważi żgurament''' jekk il-probabbiltà li tiġri hi 1.</ref>), il-fatt li kważi żgurament, il-mogħdija tiegħu m'hi mkien [[Derivata|differenzjabbli]], u bosta proprjetajiet oħra. Nistgħu ukoll niddefinixxu l-moviment Brownjan permezz tal-varjanza. Din id-definizzjoni, imsejħa t-teorema ta' [[Paul Lévy|Lévy]], tagħti din il-karatterizzazzjoni: Proċess stokastiku li hu [[martingala (kalkulu stokastiku)|martingala]] lokali u għandu varjanza <math>\ t</math> hu moviment Brownjan. === Il-formola ta' Einstein === Permezz tal-formola li tajna hawn fuq nistgħu nikkalkulaw il-koeffiċjent tad-diffużjoni ta' par partiċella-fluwidu. Ġaladarba nkunu nafu l-karatteristiċi tal-partiċella li qiegħda tiddifuża, nistgħu niddeduċu l-karatteristiċi tal-ieħor. Jekk inkunu nafu l-karatteristiċi tat-tnejn, inkunu nistgħu nikkalkulaw in-[[numru ta' Avogadro]] bl-għajnuna tal-formola ta' [[Albert Einstein|Einstein]] (1905) : <center> <math>D \ = \ \frac{R T}{6 \pi \eta \mathcal{N}_{Av} r}</math> </center> fejn <math>\ R</math> hi l-[[kostanti tal-gasijiet perfetti]], <math>\ T</math> it-[[temperatura]], <math>\ \eta</math> il- [[viskożità]] tal-fluwidu, <math>\ r</math> ir-raġġ tal-partiċella u <math>\mathcal{N}_{Av}</math> in-[[numru ta' Avogadro]]. Il-fiżiku [[Jean Perrin]] ikkalkula dan in-numru fl-1908 permezz ta' din il-formola. == Xi mudelli fl-spazju Ewklidew == === L-ekwazzjoni ta' Langevin (1908) === Fil-metodu ta' [[Paul Langevin|Langevin]]<ref>Paul Langevin, ''Sur la théorie du mouviment Brownien'', (Dwar it-teorija tal-moviment Brownjan), ''Comptes-rendus de l'Académie des Sciences'' '''146''' (1908), 530-532. Wieħed jista' jikkonsulta u jniżżel it-test komplut fil-format pdf mis-sit [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/CadresFenetre?O=NUMM-3100&M=tdm Gallica] de la [[Bibliothèque nationale de France|BNF]].</ref>, il-partiċella Brownjana l-kbira ta' massa <math>\ m</math> għandha fil-waqt <math>\ t</math>, veloċità <math>\ v(t)</math> u jaħkmu fuqha żewġ forzi: * forza ta' frizzjoni fluwida tat-tip <math>f \, = \, - \, k \, v</math>, fejn <math>\ k</math> hi kostanti pożittiva; * [[ħoss abjad]] Gaussjan, <math>\ \eta</math><ref> '''[[Ħoss abjad]] Gaussjan''' <math>\ \eta(t)</math> hu [[proċess każwali]] b'medja żero: <center> <math>\langle \, \eta(t) \, \rangle \ = \ 0</math> </center> u totalment dekorrelat fil-ħin; in fatti l-funzjoni ta' korrelazzjoni ta' żewġ ħinijiet tieħu l-valur: <center> <math>\langle \, \eta(t_1) \ \eta(t_2) \, \rangle \ = \ \Gamma \ \delta(t_1-t_2) </math> </center> F'din il-formola, <math>\ \Gamma </math> hi kostanti posittiva, u <math>\ \delta(t)</math> hi d-[[distribuzzjoni (analisi matematika)|distribuzzjoni]] ta' Dirac. F'dawn iż-żewġ formoli, il-medja tittieħed fuq ir-''realizzazzjoniet possibbli ta' ħoss abjad Gaussjan''. Nistgħu nifformulaw dan billi nintroduċu integral funzjonali li għadu msejjaħ bl-isem li tah [[Feynman]], [[Integral fuq il-Mgħodijiet]] definit għall-[[meżura (matematika)|meżura]] Gaussjana msejħa "meżura ta' Wiener" (Cf. e.g. : Mark Kac ; ''Integration in Function Space and some of Its Applications'', (Integrazzjoni fuq spazju ta' funzjonijiet u xi applikazzjonijiet tagħha), Lezioni Fermiane, Accademia Nazionale dei Lincei, Scuola Normale Superiore, Pisa, Italy (1980). Test fil-format jinstab fuq [http://www.cs.fsu.edu/~mascagni/Kac_Lezioni_Fermiane.pdf]) hekk, niktbu: <center> <math>\langle \, \eta(t_1) \ \eta(t_2) \, \rangle \ = \ \int \left[ \, \mathcal{D}\eta(t) \, \right] \ \eta(t_1) \ \eta(t_2) \ \textrm{e}^{ - \frac{1}{2 \Gamma} \int_{t_1}^{t_2}\dot{\eta}^2(\tau) d \tau}</math> </center> fejn <math>\ \dot{\eta}</math> hi d-derivata ta' <math>\ \eta</math> bil-ħin <math>\ t</math>. </ref>. Meta napplikaw il-prinċipju fundamentali tad-dinamika ta' Newton b'dawn il-forzi niksbu l-ekwazzjoni stokastika ta' Langevin: {| align="center" border=1 cellpadding=10 style="border-collapse:collapse" |----- | bgcolor="#fff8ff" |<math> m \, \frac{dv(t)}{dt} \ = \ - \, k \, v(t) \ + \ \eta(t)</math> |} == Il-proċess ta' Ornstein-Uhlenbeck == Il-proċess ta' Ornstein-Uhlenbeck hu proċess stokastiku li jiddeskrivi l-veloċita ta' partiċella fi fluwidu, f'dimensjoni 1. Niddefinuh bħala s-soluzzjoni <math>\ X_t</math> ta' din l-ekwazzjoni differenzjali stokastika: <center> <math>dX_t=\sqrt2dB_t-X_tdt</math>, </center> fejn <math>\ B_t</math> hu moviment Brownjan standard, u <math>\ X_0</math> hi varjabbli każwali mogħtija. It-terminu <math>\ dB_t</math> jirrappreżenta l-għadd kbir ta' ħabtiet stokastiċi mal-partiċella, waqt li t-terminu <math>\ -{X_t}dt</math> jirrappreżenta l-forza tal-frizzjoni fuq il-partiċella. Il-formola ta' Itô applikata għall-proċess <math>\ {e^t}X_t</math> tagħtina: <center> <math>d({e^t}X_t)={e^t}{X_t}dt+{e^t}(\sqrt{2}{dB_t}-{X_t}dt)={e^t}\sqrt{2}{dB_t}</math>, </center> li fil-forma integrali ssir: <center> <math>X_t={X_0}e^{-t}+\sqrt{2}e^{-t}\int_0^t{e^s}dB_s</math>. </center> Pereżempju, jekk <math>\ X_0</math> tieħu kważi żgur il-valur <math>\ x</math>, Il-liġi ta' <math>\ X_t</math> hi liġi Gaussjana b'medja <math>\ xe^{-t}</math> u varjanza <math>\ 1-e^{-2t}</math>, li tikkonverġi fil-liġi meta <math>\ t</math> tersaq lejn l-infinit għal liġi Gaussjana standard. === Mixjiet każwali === Nistgħu nużaw mudell ta' [[mixja każwali]], fejn il-moviment isir b'qabziet ''diskreti'' bejn pożizzjonijiet fissi (b'movimenti f'linja dritta bejn żewġ pożizzjonijiet), bħal pereżempju fil-każ tad-diffużjoni fis-solidi. Jekk ix-<math>\ X_i</math> huma l-pożizzjonijiet wara xulxin ta' partiċella, wara <math>\ n</math> qabżiet ikollna: {| align="center" border="0" |<math>\langle \, X^2_n \ \rangle \ = \ \frac{1}{n} \ \sum_{i = 1}^n \ x_i^2. </math> |} === Mixja każwali f'dimensjoni waħda tal-ispazju (''Eżempju'') === Ejjew inħarsu lejn mixja ta' partiċella fuq l-assi ''Ox''. Nissoponu li din il-partiċella tagħmel qabżiet ta' tul <math>\ a</math> bejn pożizzjonijiet ġirien ta' xulxin sitwati fuq l-għoqod tax-xibka: <math> \{\, n \, a \ , n \in \mathbb{Z} \, \}</math> ta' ħadma <math>\ a</math> u kull qabża ddum żmien <math>\ \tau</math>. Irridu nagħtu wkoll numru <math>\ p</math> li jissodisfa: <math>\ 0 < p < 1</math>. L-interpretazzjoni fiżika ta dan il-parametru hi din: * <math>\ p</math> tirrapreżenta l-probabbiltà li l-partiċella taqbeż ''lejn il-lemin'' kull darba; * <math>\ q = 1 - p </math> tirrapreżenta l-probabbiltà li l-partiċella taqbeż ''lejn ix-xellug'' kull darba. Il-każ tal-moviment Brownjan jikkorrispondi ma' li nagħmlu l-ipoteżi ta' ''iżotropija spazjali''. Id-direzzjonijiet fl-ispazju fiżiku huma ''a priori'' ekwivalenti u l-probabbiltajiet ta' qbiż lejn iż-żewġ direzzjonijiet huma l-istess: {| align="center" border="0" |<math>p \ = \ q \ = \ \frac{1}{2}</math> |} Ix-xbieha hawn taħt turi eżempju tipiku tar-riżultat: il-partiċella titlaq minn <math>\ 0</math>, <math>\ x(0)=0</math>, u l-linja timxi mal-pożizzjonijiet suċċessivi <math>\ x(k)</math> tal-partiċella fil-ħinijiet <math>\ k</math>. <center> [[Stampa:Marche_au_hasard.jpg]] </center> ==== Il-probabbiltà ta' tranżizzjoni kondizzjonali ==== Il-[[probabbiltà]] ta' tranżizzjoni kondizzjonali niddefinuha hekk: {| align="center" border="0" |<math>P(n|m,s) \ = \ P(na|ma, s\tau)</math> |} bħala l-probabbiltà li nsibu l-partiċella fuq is-sit (għoqda) <math>\ ma</math> fil-ħin <math>\ s\tau</math> meta nkunu nafu li kienet fuq is-sit <math>\ na</math> fil-ħin tal-bidu <math>\ 0</math>. L-ipoteżi ta' iżotropija twassalna biex niktbu l-liġi tal-evoluzzjoni ta' din il-pobabbiltà ta' tranżizzjoni kondizzjonali b'dan il-mod : {| align="center" border=1 cellpadding=10 style="border-collapse:collapse" |----- | bgcolor="#fff8ff" |<math>P(n|m,s+1) \ = \ \frac{1}{2} \ \left[ \ P(n|m+1,s) \ + \ P(n|m-1,s) \ \right] </math> |} Minnha niddeduċu din ir-relazzjoni: {| align="center" border="0" |<math>P(n|m,s+1) \, - \, P(n|m,s) \ = \ \frac{1}{2} \ \left[ \ P(n|m+1,s) \, + \, P(n|m-1,s) \, - \, 2 \ P(n|m,s) \ \right] </math> |} ==== Konverġenza lejn il-moviment Brownjan. Ekwazzjoni ta' Fokker-Planck ==== Ejjew nieħdu l-limitu kontinwu tal-aħħar ekwazzjoni, jiġifieri nieħdu l-limitu bil-parametri: * <math>\tau \ \to \ 0</math> * <math>a \ \to \ 0</math> Meta nagħmlu l-kalkulu tal-limitu kontinwu naraw li l-kumbinazzjoni <math>\ a^2/2\tau</math> trid tibqa' kostanti f'dan il-limitu. Meta niżviluppaw <math>\ P</math> f'poteri ta' <math>\ \tau</math> insibu: {| align="center" border="0" |<math>P(n|m,(s+1)\tau) \ - \ P(n|m,s\tau) \ = \ \tau D_2 P(n|m,s\tau) + \ O(\tau^2). </math> |} Meta niżviluppawha f’poteri ta' <math>\ a</math> ikollna: {| align="center" border="0" |<math>P(n|(m\pm 1)a,s) \ = \ P(n|ma,s) \, \pm \, a \tau D_1 P(n|ma,s) + \, \frac{a^2}{2} \tau D_1 ^2 P(n|ma,s) + \, O(a^3). </math> |} u jekk nagħqduhom dawn tal-aħħar flimkien inġibu: {| align="center" border="0" |<math>P(n|m+1,s) \, + \, P(n|m-1,s) \, - \, 2 \ P(n|m,s) \ = \ a^2 \tau D^2_1 P(n|ma,s) + \, O(a^3). </math> |} Minn dawn nistgħu niddeduċu l-ekwazzjoni ta' Fokker-Planck : {| align="center" border="0" |<math>\tau \ D_2P(x_0|x,t)\ = \ \frac{a^2}{2} \ D_1^2 P(x_0|x,t),</math> |} jew {| align="center" border="0" |<math>\tau \ \frac{\partial P(x_0|x,t)}{\partial t} \ = \ \frac{a^2}{2} \ \frac{\partial^2 P(x_0|x,t)}{\partial x^2}</math> |} li nistgħu nerġgħu niktbuha: {| align="center" cellpadding=10 style="border-collapse:collapse" |----- | bgcolor="#fff8ff" |<math>\frac{\partial P(x_0|x,t)}{\partial t} \ = \ D \ \frac{\partial^2 P(x_0|x,t)}{\partial x^2}</math> |} meta nintroduċu l-koeffiċjent tad-diffużjoni: {| align="center" border="0" |<math>D \ = \ \frac{a^2}{2\tau}.</math> |} ==== Solution tal-ekwazzjoni ta' Fokker-Planck ==== Barra mill-ekwazzjoni ta' Fokker-Planck, id-densità ta' probabbiltà ta' tranżizzjoni kondizzjonali <math>\ P(x_0|x,t)</math> trid tissosdisfa iż-żewġ kondizzjonijiet supplementari li ġejjin: * in-normalizzazzjoni tal-probabbiltà totali: {| align="center" border="0" |<math>\forall \ t \ > \ 0 \ , \quad \int_{-\infty}^{+\infty} dx \ P(x_0|x,t) \ = \ 1</math> |} * il-kondizzjoni inizjali: {| align="center" border="0" |<math>\lim_{t \to 0} P(x_0|x,t) \ = \ \delta(x - x_0)</math> |} fejn <math>\ \delta(x)</math> hi d-[[distribuzzjoi]] ta' Dirac. Id-densità ta' probabbiltà ta' tranżizzjoni kondizzjonali <math>\ P(x_0|x,t)</math> hi mela essenzjalment [[funzjoni ta' Green]] tal-ekwazzjoni ta' Fokker-Planck. Nistgħu nuru li din tinkiteb espliċament: {| align="center" border=1 cellpadding=10 style="border-collapse:collapse" |----- | bgcolor="#fff8ff" |<math>P(x_0|x,t)\ = \ \frac{1}{\sqrt{4 \pi D t}} \ \exp \, \left[ \ - \ \frac{(x-x_0)^2}{4 D t} \ \right]</math> |} Il-mumenti ta' din id-distribuzzjoni nistgħu nikkalkulawhom faċilment<ref> Biex nissemplifikaw inqegħdu <math>\ x_0 = 0</math>. Il-mument ta' ordni <math>\ n</math> hu <center> <math>\langle \, x^n(t) \ \rangle \ = \ \int_{-\infty}^{+\infty} dx \ x^n \ P_0(x,t) </math> </center> fejn <math>\ P_0(x,t) = P(0|x,t)</math>. Billi l-funzjoni <math>\ P_0</math> hi ''żewġ'', il-mumenti tagħha kollha ta' ordni farada huma żero. Nistgħu faċilment nikkalkulaw il-momenti kollha ta' ordni żewġija billi nqegħdu: <center> <math>\alpha \ = \ \frac{1}{4 D t}</math> </center> u niktbu: <center> <math>\langle \, x^n(t) \ \rangle \ = \ \sqrt{\frac{\alpha}{\pi}} \ \int_{-\infty}^{+\infty} dx \ x^{2n} \ \mathrm{e}^{- \alpha x^2} \ = \ (-1)^n \ \sqrt{\frac{\alpha}{\pi}} \ \frac{d^n~}{d \alpha^n} \ \left[ \, \int_{-\infty}^{+\infty} dx \ \mathrm{e}^{- \alpha x^2} \, \right].</math> </center> Niksbu espliċitament: <center> <math>\langle \, x^n(t) \ \rangle \ = \ (-1)^n \ \sqrt{\frac{\alpha}{\pi}} \ \frac{d^n~}{d \alpha^n} \ \left[ \, \sqrt{\frac{\pi}{\alpha}} \, \right] \ = \ (-1)^n \ \sqrt{\alpha} \ \frac{d^n~}{d \alpha^n} \ \left[ \, \frac{1}{\sqrt{\alpha}} \, \right].</math> </center> Niksbu b'mod partikulari għall-mument ta' ordni tnejn: <center> <math>\langle \, x^2(t) \ \rangle \ = \ - \, \sqrt{\alpha} \, \frac{d~}{d \alpha} \, \left[ \, \frac{1}{\sqrt{\alpha}} \, \right] \ = \ (- \, \sqrt{\alpha}) \, \times \, \left( - \, \frac{1}{2\alpha^{3/2}} \right) \ = \ \frac{1}{2 \alpha} \ = \ 2 D t</math> </center> </ref>. == Il-moviment Brownjan fuq [[varjetà Riemannjana]] == Insejħu moviment Brownjan fuq [[varjetà Riemannjana]] <math>\ V</math> il-proċess każwali kontinwu Markovjan li s-[[semigrupp]] tiegħu tat-tranżizzjoni b'parametru wieħed hu mnissel minn <math>\ 1/2 \, \Delta_V</math>, fejn <math>\ \Delta_V</math> hu l-[[operatur ta' Laplace-Beltrami]] fuq il-varjetà <math>\ V</math>. == Noti u referenzi == {{referenzi}} == Bibljografija == === Aspetti storiċi === * [[Jean Perrin]], ''Mouvement brownien et réalité moléculaire'', (Il-moviment Brownjan u r-realtà molekulari) Annales de Chimie et de Physique '''19''' (it-8 serje), (1909), 5-104. Wieħed jista' jikkonsulta u jniżżel it-test komplut fil-format pdf minn fuq is-sit [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k349481 Gallica] tal-[[Bibliothèque nationale de France|BNF]]. * [[Albert Einstein]], ''Investigations on the Theory of the Brownian Movement'', (Starriġ dwar it-teorija tal-moviment Brownjan) Dover Publications, Inc. (1985), ISBN 0-486-60304-0. Edizzjoni mill-ġdid tal-artikli oriġinali ta' Einstein fuq it-teorija tal-moviment Brownjan. === Il-moviment Brownjan fl-[[ispazju Ewklidew]] === * Bertrand Duplantier ; ''Le mouvement brownien'', (Il-moviment Brownjan) Séminaire Poincaré : ''Einstein, 1905-2005'' (Pariġi, 8 ta' April 2005). Test komplut disponibbli fuq [http://www.bourbaphy.fr/avril2005.html]. * Bernard Derrida u Eric Brunet, ''Le mouvement brownien et le théorème de fluctuation-dissipation'', (Il-moviment Brownjan u t-teorema ta' flutwazzjoni-dissipazzjoni) f'' Michèle Leduc & Michel Le Bellac (edituri) ; ''Einstein aujourd'hui'', EDP Sciences (Jannar 2005), ISBN 2-86883-768-9. * [[Paul Lévy]], ''Processus stochastiques et mouvement brownien'', (Proċessi stokastiċi u l-moviment Brownjan) Gauthier-Villars (it-2 edizzjoni - 1965). Re-editjata minn Jacques Gabay (1992), ISBN 2-87647-091-8. * Mark Kac, ''Random Walk and the Theory of Brownian Motion'', (Mixjiet każwali u t-teorija tal-moviment Brownjan) American Mathematical Monthly '''54(7)''' (1947), 369-391. Test jista' jinstab fil-format pdf fuq [http://www.cs.fsu.edu/~mascagni/Kac_AMM_1947.pdf ]. * Edward Nelson, ''Dynamical Theories of Brownian Motion'', (Teoriji dinamiċi tal-moviment Brownjan) Princeton University Press (1967). Test jista' jinstab fil-format pdf fuq [http://www.math.princeton.edu/~nelson/books/bmotion.pdf]. === Il-moviment Brownjan fuq [[varjetà Riemannjana]] === * Elton P. Hsu ; ''Stochastic Analysis on Manifolds'', (Analisi stokastika fuq il-varjetajiet) American Mathematical Society (Jannar 2002), ISBN 0-8218-0802-8. * Elton P. Hsu ; ''A Brief Introduction to Brownian Motion on a Riemannian Manifold'', (Introduzzjoni fil-qosor għall-moviment Brownjan fuq varjetà Riemannjana) (2003). Test jista' jinstab fil-format pdf fuq [https://web.archive.org/web/20040730145343/http://www.math.kyoto-u.ac.jp/probability/sympo/Kyushu.pdf]. * Mark A. Pinsky ; ''Isotropic transport process on a Riemannian manifold'', (Proċess iżotropiku tat-trasport fuq varjetà Riemannjana), Transaction of the American Mathematical Society '''218''' (1976), 353-360. * Mark A. Pinsky ; ''Can You Feel the Shape of a Manifold with Brownian Motion ?'' (Tista' tħoss il-forma ta' varjetà permezz tal-moviment Brownjan ?), Expositiones Mathematicae '''2''' (1984), 263-271. * Nicolas Th. Varopoulos ; ''Brownian motion and random walks on manifolds'' (Moviment Brownjan u mixjiet każwali fuq varjetajiet), Annales de l'Institut Fourier '''34(2)''' (1984), 243-269. Test jista' jinstab fil-format pdf fuq [https://web.archive.org/web/20101119212242/http://aif.cedram.org/item?id=AIF_1984__34_2_243_0]. * Alexander Grigor'yan ; ''Analytic and geometric background of recurrence and non-explosion of the Brownian motion on Riemannian manifolds'', (Sfond analitiku u ġeometriku tal-moviment Brownjan fuq varjetajiet Riemannjani), Bulletin of the American Mathematical Society '''36(2)''' (1999), 135-249. Test jista' jinstab fuq [https://web.archive.org/web/20101119212304/http://www.ams.org/journals/bull/1999-36-02/]. == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20200604215957/http://galileo.phys.virginia.edu/classes/109N/more_stuff/Applets/Brownian/brownian.html Animazzjoni bil-Java fuq il-moviment Brownjan] (test bl-Inġliż) {{portal|Matematika|P_math.png}} [[Kategorija:Matematika]] [[Kategorija:Probabbiltà u statistika]] [[Kategorija:Fiżika]] bl11wmefyxs5myb30hpcyaqfvkg2whq 0 16409 331222 322974 2026-07-28T12:01:38Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331222 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Mary Stevenson Cassatt''' ([[Pittsburgh]], [[22 ta' Mejju]] [[1844]] – [[Pariġi]], [[14 ta' Ġunju]] [[1926]]) kienet [[pittur|pittriċi]] mill-[[Stati Uniti tal-Amerika|Istati Uniti]]. Għexet parti kbira mill-ħajja adulta tagħha fi [[Franza]], fejn wara li saret ħabiba ta' [[Edgar Degas]] esibiet mal-[[Impressjoniżmu|Impressjonisti]]. Cassatt spiss pinġiet xbihat tal-ħajja soċjali u privata tan-nisa, b'enfasi qawwija fuq ir-rabta intima bejn l-omm u uliedha. == Ħajja bikrija == Cassatt twieldet f '[[Allegheny, Pennsylvania|Allegheny City]], [[Pennsylvania]], li issa hi parti minn [[Pittsburgh, Pennsylvania|Pittsburgh]]. Twieldet ġo familja tat-tajjeb: missierha, Robert Simpson Cassat (aktar tard sar Cassatt), kien ''stockbroker'' ta' suċċess u spekulatur tal-artijiet, u ommha, Katherine Kelso Johnston, kienet ġejja minn familja bankarja. Isem l-antenati kien Cossart<ref>Nancy Mowll Mathews, ''Mary Cassatt: A Life'', Villard Books, New York, 1994, p. 5, ISBN 0-394-58497-X.</ref>. Cassatt li kienet tiġi mill-bogħod mill-artista [[Robert Henri]] <ref>Perlman, Bennard B., ''Robert Henri: His Life and Art'', page 1. Dover, 1991</ref>, kienet waħda minn seba' aħwa, li tnejn minnhom mietu fi tfulithom. Il-familja tagħha marru lejn il-lvant tal-pajjiż, l-ewwel lejn [[Lancaster, Pennsylvania]] u mbagħad lejn l-inħawi ta' [[Philadelphia]], fejn bdiet tmur l-iskola meta kellha 6 snin. Cassatt trabbiet f'ambjent fejn l-ivvjaġġar kien meqjus bħala parti integrali mill-edukazzjoni; għaddiet 5 snin l-Ewropa u żaret ħafna mill-bliet kapitali, fosthom Londra, Pariġi, u Berlin. Matul is-safar tagħha tgħallmet il-Ġermaniż u l-Franċiż u kellha l-ewwel lezzjonijiet fis-disinn u l-mużika<ref>Mathews, 1994, p. 11</ref>. X’aktarx iltaqgħet għall-ewwel darba max-xogħol tal-artisti Franċiżi [[Jean Auguste Dominique Ingres|Ingres]], [[Eugène Delacroix|Delacroix]], [[Jean-Baptiste-Camille Corot|Corot]], u [[Gustave Courbet|Courbet]] fil-Fiera Dinjija ta' Pariġi tal-1855. F'din il-wirja kienu esibiti wkoll xi xogħlijiet ta' [[Edgar Degas|Degas]] u [[Camille Pissarro|Pissarro]], li 'l quddiem it-tnejn kellhom ikunu kollegi u menturi tagħha<ref>Robin McKown, ''The World of Mary Cassatt'', Thomas Y. Crowell Co. , New York, 1972, pp. 10–12, ISBN 0-690-90274-3</ref>. Minkejja li l-familja tagħha kienet toġġezzjona li hi ssir artista professjonista, Cassatt bdiet tistudja l-pittura fl-Akkademja tal-Belle Arti ta' Pennsylvania f'Philadelphia, fl-età żgħira ta' 15-il sena<ref>Mathews, 1994, p. 26</ref>. Parti mill-inkwiet tal-ġenituri tagħha setgħet kienet li Cassatt kienet sejra tiġi esposta għal ideat femministi u għall-imġiba antikonformista ta' xi wħud mill-istudenti subien. Għalkemm madwar 20 fil-mija tal-istudenti kienu tfajliet, il-parti l-kbira minn dawn kienu jqisu l-arti bħala sengħa soċjalment siewja u ftit minnhom kienu ddeterminati daqs li kienet Cassatt biex jagħmlu l-arti l-karriera tagħhom.<ref>Mathews, 1994, p. 18</ref>. Hi kompliet l-istudji tagħha matul is-snin tal-[[Gwerra Ċivili Amerikana]]. Fost l-istudenti sħabha kien hemm [[Thomas Eakins]], li wara sar direttur tal-Akkademja diskuss ħafna. Tilfet il-paċenzja bit-tagħlim li kien jimxi bil-mod ħafna u bl-attitudni kondixxenti tal-studenti u l-għalliema rġiel, u għalhekk ddeċidiet li tistudja l-[[Mastri Antiki|mastri antiki]] waħidha. Aktar tard, qalet, "Ma kienx hemm xejn tagħlim" fl-Akkademja. L-istudenti nisa ma setgħux jużaw mudelli ħajjin (sa ftit aktar tard) u t-taħriġ prinċipali kien primarjament it-tpinġija mill-istatwi tal-ġips<ref>McKown, 1974, p. 16</ref>. Cassatt ddeċidiet li temm l-istudji tagħha (dak iż-żmien, l-ebda lawrja ma kienet tingħata). Wara li għelbet l-oġġezzjonijiet ta' missierha, marret Pariġi fl-1866, ma' ommha u l-ħbieb tal-familja bħala ''chaperons''<ref>Mathews, 1994, p. 29</ref>. Billi n-nisa ma setgħux jattendu l-[[École des Beaux-Arts]], applikat biex tistudja privatament taħt xi għalliema minn din l-iskola <ref name="Mathews, 1994, p. 31">Mathews, 1994, p. 31</ref> u ġiet aċċettata biex tistudja ma' [[Jean-Léon Gérôme]], għalliem meqjus ħafna, magħruf għat-teknika iper-realistika tiegħu u għat-tpinġija ta' suġġetti eżotiċi. Ftit xhur wara Gérôme aċċetta wkoll lil Eakins bħala student<ref name="Mathews, 1994, p. 31" />. Cassatt biex iżżid mat-taħriġ artistiku tagħha kienet tmur kuljum il-[[Louvre]] biex tikkopja l-pitturi. Biex tagħmel dan kellha l-permess meħtieġ (dawn il-permessi kienu joħorġu biex jikkontrollaw l-għadd ta' "kopisti", ħafna minnhom nisa mħallsin bil-ftit, li kuljum kienu jimtlew il-mużew biex ipinġu l-kopji għall-bejgħ). Il-mużew kien iservi wkoll bħala post fejn jiltaqgħu soċjalment il-Franċiżi u l-istudenti nisa Amerikani, li bħal Cassatt, ma kinux jitħallew jattendu l-kafejiet fejn il-avangwardja kienu jissoċjalizzaw. B'dan il-mod, l-artista ħabiba tagħha [[Elizabeth Jane Gardner]] iltaqgħet mal-pittur akkademiku famuż [[William-Adolphe Bouguereau]] u u żżewġitu<ref name="Mathews, 1994, p. 32">Mathews, 1994, p. 32</ref>. [[Stampa:Mary Cassatt 002.jpg|thumb|right|275px|''Id-dagħjsa'', żejt fuq it-tila, [[National Gallery of Art, Washington]]]] Lejn it-tmiem tal-1866, ingħaqdet ma' klassi tal-pittura mgħallma minn [[Charles Chaplin Joshua|Charles Chaplin]], artista magħruf għall-pittura tal-ġeneru. Fl-1868, Cassatt studjat ukoll mal-artista [[Thomas Couture]], li s-suġġetti tiegħu kienu l-iżjed romantiċi u urbani<ref>Mathews, 1994, p. 54</ref>. Matul il-vjaġġi fil-kampanja, l-istudenti kienu jpinġu mill-ħajja, b'mod partikolari l-bdiewa jagħmlu xogħlhom ta' kuljum. Fl-1868, waħda mill-pitturi tagħha, ''Il-mandolinista'', ġiet aċċettata għall-ewwel darba mill-ġurija tal-għażla tas-Salon ta' Pariġi. Din il-pittura fl-istil [[Romantiċiżmu|Romantiku]] ta' [[Jean-Baptiste-Camille Corot|Corot]] u Couture<ref>Mathews, 1998, p. 47</ref>, hi waħda miż-żewġ pitturi mill-ewwel għaxar snin tal-karriera tagħha li nafu bihom illum<ref>Mathews, 1998, p. 54</ref>. Id-dinja tal-arti Franċiża kienet fil-proċess ta' bidla, billi artisti radikali bħal Courbet u [[Édouard Manet|Manet]] kienu qegħdin jippruvaw jinqatgħu mit-tradizzjoni Akkademiku aċċettata u l-Impressjonisti kienu fis-snin formattivi tagħhom. Il-ħabiba ta' Cassatt, Eliza Haldeman, kitbet f'ittra tagħha li l-artisti "qegħdin iħallu l-istil tal-Akkademja u kull wieħed qiegħed ijfittex maniera ġdida, u għalhekk bħalissa kollox fil-kaos"<ref name="Mathews, 1994, p. 32" />. Cassatt, min-naħa l-oħra, baqgħet taħdem bil-maniera tradizzjonali, tissottometti x-xogħlijiet lis-Salon għal aktar minn għaxar snin, bi frustrazzjoni dejjem tikber. Meta rritornat lejn l-Istati Uniti tard fis-sajf tal-1870 – kif kienet qiegħda tibda l-[[Gwerra Franko-Prussjana]] – Cassatt marret toqgħod mal-familja tagħha f'Altoona. Missierha baqa' kontra l-karriera li kienet għażlet u kien iħallas biss għall-affarijiet tagħha ta' kuljum, iżda mhux għall-affarijiet tal-arti<ref>Mathews, 1998, p. 75</ref>. Uriet żewġ pitturi tagħha f'gallerija f'New York u waqt li intgħoġbu minn ħafna, ħadd ma xtrahom. Kienet imdejqa wkoll bin-nuqqas ta' pitturi li setgħet tistudjaw waqt li kienet toqgħod fid-dar tal-villeġġjatura. Cassatt bdiet taħseb biex tabbandunaha l-arti, għax kienet determinata li taqla' x'tgħix. F'ittra ta' Lulju, 1871, kitbet hekk "Tlaqtu l-istudju tiegħi u qattajt ir-ritratt ta' missieri, u ili ma mmiss pinzell għal sitt ġimgħat u qatt ma ħa nagħmel hekk iżjed sakemm nara xi prospett li nerġa' mmur l-Ewropa. Nixtieq ħafna li nitlaq lejn il-punent fir-rebbiegħa u nsib xi impjieg hemm, imma għadni ma ddeċidejtx fejn"<ref>Mathews, 1994, p. 74</ref>. Marret tipprova xortiha Chicago imma tilfet xi pitturi tagħha tal-bidu fl-inċendju tal-1871<ref>McKown, 1974, p. 36</ref>. Ftit wara, ix-xogħol tagħha ġibed l-attenzjoni tal-[[Arċisqof]] ta' Pittsburgh, li taha kummissjoni biex tpinġilu żewġ kopji ta' pitturi ta' [[Correggio]] f'[[f'Parma]], l-[[Italja]], u minn qabel taha flus biżżejjed biex tkopri l-ispejjeż tal-vjaġġ u parti mis-soġġorn. Bl-eċċitament kitbet, "O kemm jien miġnuna biex nibda naħdem, idejja jikluni u għajnejha jibku biex jerġgħu jaraw pittura suriet in-nies"<ref>Mathews, 1994, p. 76</ref>. Cassatt reġgħet telqet lejn l-Ewropa ma' Emily Sartain, pittriċi oħra minn familja minn Philadelphia magħrufa għall-arti. == L-impressjoniżmu == [[Stampa:Mary Cassatt - Five O'Clock Tea.jpg|thumb|xellug|300px|''It-te'', 1880, żejt fuq it-tila, [[Museum of Fine Arts, Boston]]]] Ftit xhur wara li marret lura l-Ewropa fil-ħarifa tal-1871, il-prospetti ta' Cassatt kienu marru għall-aħjar sewwa. Il-pittura tagħha ''Żewġ Nisa Jitfgħu il-Fjuri fil-Karnival'' intlaqgħet tajjeb fis-Salon tal-1872, u nxtrat. F'Parma kellha ħafna attenzjoni favorevoli u l-komunità artistika tal-belt appoġġatha u ħeġġitha: "Kullħadd f'Parma qiegħed jitkellem dwar Miss Cassatt u l-pittura tagħha, u kulħadd ħerqan li jsir jafha" Mathews''<ref>Mathews, 1994, p. 79</ref>.'' Wara li lestiet il-kummissjoni għall-Arċisqof, Cassatt msrret [[Madrid]] u [[Sivilja]], fejn pinġiet sensiela ta' pitturi ta' suġġetti Spanjoli, fosthom ''Żeffiena Spanjola Liebsa Mantilla tal-Bizzilla'' (1873, issa fil-[[National Museum of American Art]], [[Smithsonian Institution]]). Fl-1874, iddeċidiet li tmur toqgħod Franza. Hi u oħta Lydia li ġiet toqgħod magħha kienu joqgħodu f'appartament. Cassatt kompliet tikkritika l-pulitka tas-Salon u l-gosti konvenzjonali li kienu jsaltnaw hemm. Ma kinetx iżżomm ruħha lura fil-kummenti tagħha, kif qal Sartain, li kiteb: "hi ħarxa wisq, tirrifjuta l-arti moderna kollha, tistmerr il-pitturi tas-Salon ta' [[Alexandre Cabanel|Cabanel]], [[Léon Bonnat|Bonnat]], u l-ismijiet kollha li drajna nirrispetaw"<ref>Mathews, 1994, p. 87</ref>. Cassatt indunat li x-xogħlijiet ta' artisti nisa kienu spiss jiġu rrefjutati b'disprezz jekk il-pittriċi ma jkolliex ħabib jew protettur fuq il-ġurija, u ma riedet titħabeb ma' ħadd biex il-ġurija tagħtiha preferenza<ref>Mathews, 1998, pp. 104–105</ref>. Iċ-ċiniżmu tagħha kiber meta waħda minn żewġ pitturi li ssottomettiet fl-1875 ma ġietx aċċettata mill-ġurija, u ġiet aċċettata s-sena ta' wara meta kienet skuratilha l-isfond biss. Kella x'tgħid ma' Sartain, li kien jaħseb li Cassatt żbukkata u egoista wisq. Minħabba d-dwejjaq li qabadha u l-kritika tagħha nfisha, Cassatt ddeċidiet li titlaq il-pitturi tal-ġeneru u taħdem fuq suġġetti aktar tal-moda, biex tattira kummissjonijiet għal ritratt mill-Amerikana tas-soċjetà barra l-pajjiż, iżda l-isforzi tagħha taw ftit frott għall-ewwel<ref>Mathews, 1994, p. 96</ref>. [[Stampa:Edgar Germain Hilaire Degas 051.jpg|thumb|upright|[[Edgar Degas]], ''Ritratt tas-Sinjorina Cassatt, bilqiegħda bil-karti tal-logħob f'idejha'', madwar 1876–1878, żejt fuq it-tila]] Fl-1877, iż-żewġ pitturi li ppreżentat għas-Salon ma ġewx aċċettati, u għall-ewwel darba f'seba' snin ma kellha l-ebda xogħol muri fis-Salon<ref>Mathews, 1998, p. 100</ref>. F'dan il-mument ħażin fil-karriera tagħha, Edgar Degas stedinha biex turi x-xogħlijiet tagħha mal-[[Impressjoniżmu|Impressjonisti]], grupp li waħidhom kienu bdew sensiela ta' wirjiet indipendenti fl-1874 li qajmu ħafna storbju. L-Impressjonisti (magħrufa wkoll bħala l-"Indipendenti" jew l-"Intransiġenti") ma' kellhom l-ebda manifest formali u kienu jvarjaw konsiderevolment fis-suġġetti u t-teknika tagħhom. Kellhom it-tendenza li jippreferu li jpinġu barra fil-beraħ u li jużaw kuluri jlelxu imqegħdin b’daqqiet ta' pinzell separati mingħajr taħlit minn qabel, biex l-għajn stess tgħaqqad il-kuluri b'mod "impressjonistiku". Il-kritiċi kienu ilhom iħambqu kontra l-Impressjonisti għal bosta snin. Henry Bacon, ħabib tal-aħwa Cassatt, kien jaħseb li l-Impressjonisti kienu radikali tant li kienu "morda b'xi marda tal-għajnejn li għadha mhux magħrufa"<ref>Mathews, 1994, p. 107</ref>. Fosthom diġà kien hemm membru mara, il-pittriċi [[Berthe Morisot]], li saret ħabiba u kollega ta' Cassatt. Cassatt kienet tammira 'l Degas, li [[pastell]] tiegħu kienu għamlet impressjoni qawwija fuqha meta fl-1875 rathom għall-ewwel darba f'tieqa ta' negozjant tal-arti. "Jiena kont immur u ngħattan imnieħri mat-tieqa u nassorbi kull ma nista' mill-arti tiegħu," qalet aktar tard. "Bidlitli ħajti. L-arti rajtha kif jien ridt naraha." <ref> Mathews, 1998, p. 114 </ref> Allura aċċettat l-istedina ta' Degas bil-ħerqa u bdiet tħejji l-pitturi għall-wirja tal-Impressjonisti li kien imiss, ippjanata għall-1878, li (wara posponiment minħabba l-Fiera Dinjija) saret fl-10 ta' April, 1879. Ħassitha komda mal-Impressjonisti u appoġġat il-kawża tagħhom bl-entużjażmu. Qalet: "aħna qed iwettqu ġlieda ddisprata u neħtieġu l-forzi tagħna kollha”<ref>Mathews, 1994, p. 118</ref>. Ma setitx tiltaqa’ magħhom fil-kafejiet mingħajr ma n-nies jgħidu biha, u għalhek kienet tiltaqa' magħhom privatament u fil-wirjiet. Bdiet tittama li jkollha suċċess fil-bejgħ tal-pitturi lill-Pariġini sofistikati li kienu jippreferu l-''avant-garde''. L-istil tagħha kiseb spontanjetà ġdida matul dawk l-aħħar sentejn. Qabel l-artista kienet dejjem taħdem ġewwa, u issa ħadet id-drawwa li ġġorr fuqha pitazz għall-iskizzi meta tkun barra jew fit-teatru, biex tħażeż ix-xeni li kienet tara quddiem għajnejha<ref>Mathews, 1994, p. 125.</ref>. [[Stampa:Mary Cassatt (1844-1926) - Summertime (c1894).jpg|thumb|xellug|''Is-sajf'', madwar l-1894, żejt fuq it-tila]] Fl-1877, missier u omm Cassat u oħtha Lydia ġew joqgħhodu magħha f 'Pariġi. Mary kienet tapprezza l-kumpanija tagħhom, peress li la hi u lanqas Lydia ma kienu żżewġu. Mary ħadet deċiżjoni minn kmieni f'ħajjitha li ż-żwieġ ma kienx kompatibbli mal-karriera tagħha. Lydia, li oħtha pinġiet ħafna drabi, kienet tbati minn perjodi rikorrenti ta' mard, u wara mewtha fl-1882, Cassatt damet ma setgħet terġa' tibda taħdem<ref>Mathews, 1998, p. 163</ref>. Missier Cassatt kien jinsisti li l-kera tal-istudju fejn kienet taħdem u l-materjali għall-pittura kellhom jitħallsu mill-bejgħ tax-xogħlijiet tagħha, li kien għadu limitat ħafna. Billi kellha l-biżgħa li biex tlaħħaq kien ikollha tpinġi suġġetti poplari, Cassatt intefgħet taħdem fuq pitturi ta' kwalità għall-wirja Impressjonista li kienet tmiss. Tlieta mill-aħjar xogħlijiet tagħha mill-1878 kienu ''Ritratt tal-Artista'' (awto-ritratt),''Tifla Żgħira fuq Pultruna Kaħla'', u ''Il-Qari ta' Le Figaro'' (ritratt ta' ommha).[[Stampa:Mary Cassatt-Selfportrait.jpg|thumb|225px|''Awtoritratt'' minn Mary Cassatt, madwar l-1878, [[gwazz]] fuq il-karta, <br />[[Metropolitan Museum of Art]], [[New York City|New York]]]]Degas kellu influwenza qawwija fuq Cassatt. Hi saret tas-sengħa ħafna fl-użu tal-pastelli u iktar tard pinġiet ħafna mix-xogħlijiet l-aktar importanti tagħha b'dan il-materjal. Degas għalliema wkoll l-[[inċiżjoni]], sengħa li hu kien mgħallem magħruf fiha. It-tnejn kienu jaħdmu flimkien għal xi żmien, u bit-tagħlim tiegħu il-ħila tagħha fid-disinn tqawwiet sewwa. Pinġiha f'sensiela ta' inċiżjonijiet li juru l-mawriet tagħhom lejn il-Louvre. Kellha sentimenti qawwija għalih imma tgħallmet ma tistenniex wisq min-natura kapriċċuża u temperamental tiegħu. Degas li kien sofistikat u dejjem liebes pulit, ta' 45 sena, kien spiss mistieden għall-pranzu għand il-familja Cassatt<ref>McKown, 1974, pp. 63–64</ref>. L-esebizzjoni Impressjonista tal-1879 kellha l-aktar suċċess sa dak iż-żmien, minkejja li ma ħadux sehem fiha [[Pierre Auguste Renoir|Renoir]], [[Alfred Sisley|Sisley]], [[Édouard Manet|Manet]] u [[Paul Cézanne|Cézanne]], li kienu qed jippruvaw għal darb'oħra jiksbu rikonoxximent fis-Salon. Permezz tal-isforzi ta' [[Gustave Caillebotte]], li organizzat u assigura l-wirja, il-grupp għamel profitt u bigħ ħafna xogħlijiet, għalkemm il-kritika baqgħet ħarxa daqs kemm kienet qabel. Ir-''Revue des Deux Mondes'' kitbet, "M. Degas u Mlle. Cassatt biss jispikkaw ... u joffru xi attrazzjoni u xi skuża fil-wirja pretenzjuża mimlija tiżjin u tħażżiż infantili”<ref>McKown, 1974, p. 73</ref>. Cassatt uriet ħdax-il xogħol, fosthom ''Lydia fil-Palk, Liebsa Ġiżirana tal-Ġawhar, (Mara fil-Palk)''. Għalkemm il-kritiċi qalu li l-kuluri ta' Cassatt kienu jgħatu wisq u li r-ritratti tagħha kienu preċiżi wisq biex isebbħu s-suġġetti, ix-xogħol tagħha ma tmaqdarx kif kien ta' [[Claude Monet|Monet]], li ċ-ċirkostanzi tiegħu kienu l-iżjed iddisprati fost l-Impressjonisti kollha ta' dak iż-żmien. Hi użat is-sehem tagħha tal-qligħ biex tixtri xogħol ta' Degas u ieħor ta' Monet<ref>McKown, 1974, pp. 72–73</ref>. Ħadet sehem fil-Wirjiet Impressjonisti li missu fl-1880 u 1881, u baqgħet membru attiv taċ-ċirku Impressjonista sal-1886. Fl-1886, Cassatt daħħlet żewġ pitturi fl-ewwel wirja Impressjonista fl-Istati Uniti, organizzata min-negozjant tal-arti Pawl Durand-Ruel. Ħabibitha Louisine Elder iżżewġet lil Harry Havemeyer fl-1883, u b'Cassatt bħala konsulent, il-koppja bdiet tiġbor kollezzjoni kbira tal-pitturi Impressjonisti. Parti kbira mill-kollezzjoni vasta tagħhom issa qiegħda fil-[[Metropolitan Museum of Art]] fi New York City<ref>Mathews, 1994, p. 167</ref>. Pinġiet ukoll bosta ritratti tal-membri tal-familja matul dak il-perjodu, li fosthom ir-''Ritratt ta' Alexander Cassatt u Ibnu Robert Kelso'' (1885) hu meqjus bħala wieħed mill-aħjar tagħha. Wara, l-istil ta' Cassatt żviluppa, u bidlet mill-Impressjoniżmu għal approċċ aktar dirett. Bdiet ukoll turi x-xogħlijiet tagħha fil-galleriji ta' New York. Wara l-1886, Cassatt ma baqgħetx tiddentifika ruħha ma' l-ebda moviment tal-arti u esperimentat b'varjetà ta' tekniki. == Ħajjitha aktar tard == [[Stampa:cassatt the bath.jpg|thumb|''Tifla fil-Banju (Il-Banju)'' ta' Mary Cassatt, 1893, żejt fuq it-tila, [[Art Istitut ta 'Chicago]]]] Il-popolarità ta' Cassatt hi bbażata fuq sensiela twila ta' pitturi u stampi mpinġijin rigorożament, osservati bil-ħlewwa, iżda il-biċċa l-kbira mingħajr sentimentalità, fuq it-tema tal-omm u tifel jew tifla. Ix-xogħol bid-data l-aktar bikrija dwar dan is-suġġett huwa l-[[puntasekka]] ''Gardner Merfugħ minn Ommu'' (stampa immarkata "Jan/88" qiegħda fin-[[New York Public Library]]),<ref>Mathews, 1998, p. 182 u n-nota, p. 346</ref> għalkemm pinġiet xi xogħlijiet qabel fuq dan is-suġġett. Xi wħud minn dawn ix-xogħlijiet juru l-qraba, il-ħbieb, jew il-klijenti, tagħha għalkemm aktar tard, ġeneralment użat mudelli professjonali fil-komposizzjonijiet li spiss ifakkruna fir-rappreżentazzjoniet tal-[[Madonna bil-Bambin]] tar-[[Rinaxximent Taljan]]. Wara l-1900, ikkonċentrat kważi għal kollox fuq suġġetti ta’ omm u wliedha.<ref>National Museum of American Art, 1985, p. 106</ref>. Is-snin 1890s kienu l-iżjed żmien bieżel u kreattiv għal Cassatt. Kienet kisbet ċertu maturità u saret aktar diplomatika u anqas żbukkata fl-opinjonijiet tagħha. Saret ukoll xempju għal artisti Amerikani żgħażagħ li kienu jitolbuha l-parir tagħha. Fost dawn kien hemm [[Lucy A. Bacon]], li Cassatt introduċiet lil [[Camille Pissarro]]. Għalkemm il-grupp Impressjonista kien xolja, Cassatt xorta kien għad kellha kuntatt ma' wħud mill-membri, fosthom Renoir, Monet u Pissarro.<ref>McKown, 1974, p. 155</ref>. Fl-1891, esibiet sensiela ta' puntasekki kuluriti oriġinali ħafna u [[akwatinta|akwatinti]], fosthom ''Mara tinħasel'' u ''Mara tippettna'', ispirati minn pitturi Ġappuniżi importanti murija f'Pariġi s-sena ta' qabel. Cassatt apprezzat ħafna s-sempliċità u ċ-ċarezza tad-disinn Ġappuniż, u l-użu bis-sengħa ta' blokki ta' kulur. Fl-interpretazzjoni tagħha, hi użat l-iżjed kuluri pastelli delikati ċari u evitat l-iswed (kulur "projbit" fost l-Impressjonisti). A. Breeskin, tal-i''Smithsonian Institution'', jinnota li dawn l-stampi bil-kulur, "issa spikkaw bħala l-kontribut l-aktar oriġinali tagħha ... li żiedu kapitolu ġdid fl-istorja tal-arti grafika ... li teknikament, bħala stampi bil-kulur, qatt ma kien hemm aħjar minnhom"<ref>McKown, 1974, pp. 124–126</ref>. Ukoll fl-1891, in-negozjanta minn Chicago, Bertha Palmer avviċinat lil Cassatt biex tpinġi mural ta' 54 pied × 12 pied bis-suġġett tal-"Mara Moderna" għall-Bini tan-Nisa fil-Wirja Kolombjana Dinjija li kellha ssir fl-1893. Cassatt lestiet il-proġett matul is-sentejn li missu filwaqt li kienet tgħix Franza ma' ommha. Il-mural kien imfassal bħala [[trittiku]]. It-tema ċentrali kellha t-titlu ''Nisa Żgħażagħ Jiġbru l-Frott tal-Għarfien jew tax-Xjenza''. Il-panew tax-xellug kien ''Tfajliet Ifittxu l-Fama'' u l-panew tal-lemin ''Arti, Mużika, Żfin''. Il-mural kien juri komunità ta' nisa apparti mir-relazzjoni tagħhom mal-irġiel, bħala persuni kapaċi fihom infushom. Palmer kienet tqis lil Cassatt bħala teżor Amerikan u ma kinitx taħseb li hemm xi ħadd aħjar minnha biex ipinġi mural għall-espożizzjoni li kienet se tagħmel ħafna biex tiffoka l-attenzjoni tad-dinja fuq l-istat tal-mara<ref>Lunardini, ''What every American Should Know About Women's History'', Adams Media Corporation, 1997, p. 129</ref>. Sfortunatament il-mural intilef meta twaqqa' l-bini wara l-esebizzjoni. Però Cassatt kienet wettqet bosta studji u pitturi fuq temi simili għal dawk fil-mural madwar dak iż-żmien, u għalhekk nistgħu naraw kif iżviluppat dawk l-ideat u xbihat<ref>[https://web.archive.org/web/20030804235012/http://members.cox.net/academia/cassatt.html]K. L. Nichols, ''Mary Cassatt's Lost Mural and Other Exhibits at the 1893 Exposition''</ref>. Cassatt uriet pitturi oħra fl-istess Espożizzjoni. [[Stampa:Under the horse chestnut tree2.jpg|xellug|thumb |"Taħt il-Qastna tal-Indja<ref>Aesculus hippocastanum</ref>", puntasekka u akwatinta, 1898.]] Fil-bidu tas-seklu l-ġdid, Cassatt kienet qiegħda tagħmilha bħala konsulent għall-bosta kollezzjonisti tal-arti importanti u stipulat li dawn fl-aħħar kellhom jagħtu l-pitturi li jixtru lill-mużewijiet tal-arti Amerikani. B'rikonoxximent tal-kontribuzzjoni tagħha għall-arti, Franza tagħtha l-[[Légion d'Honneur]] fl-1904. Għalkemm il-kolletturi Amerikani kienu jimpjegawha ħafna bħala konsulent, l-arti tagħha damet ma ġiet rikonoxxuta fl-Istati Uniti. Anki fost il-membri tal-familja tagħha fl-Amerika, ma tantx kellha rikonoxximent u kienet totalment imdella minn ħuwa li kien famuż<ref>McKown, 1974, p. 182</ref>. Ħu Mary Cassatt, Alexander Cassatt, miet fl-1906. Din kien xokk kbir għaliha billi l-aħwa kienu intimi, iżda madankollu baqgħet produttiva ħafna fis-snin qabel l-1910<ref>Mathews, 1998, p. 281</ref>. Is-sentimentalità fix-xogħol tagħha żdiedet matul is-snin 1900; ix-xogħol tagħha kien popolari fost il-pubbliku u l-kritiċi, iżda, ma baqgħetx inventiva, u l-kollegi Impressjonisti li qabel kienu jpprovdu l-istimulu u l-kritika kienu ftit ftit qed imutu. Hija kienet kontra l-iżviluppi ġodda fl-arti bħall-[[post-Impressjoniżmu]], il-[[Fauviżmu]] u l-[[Kubiżmu]]<ref>Mathews, 1998, p. 284</ref>. Matul vjaġġ fl-[[Eġittu]] fl-1910, Cassatt impressjonat ruħha ħafna bil-sbuħija tal-arti antika tiegħu, iżda wara qabditha kriżi ta' kreattività; mhux biss kien għejiha ħafna l-vjaġġ, imma stqarret li sabet ruħha "umiljata mill-qawwa ta’ din l-Arti" u qalet, "Iġġilidt kontra tagħha iżda għelbitni, hi żgur l-ikbar Arti li writna mill-imgħoddi ... idejja dagħjfin wisq biex inpinġi l-effet tagħha fuqi"<ref>Mathews, 1998, p. 291 </ref>. Minkejja li fl-1911 kienet qiegħda tbati mid-[[dijabete]], ir-[[rewmatiżmu]], in-[[newralġija]], u l-[[katarretti]] ma waqfitx mix-xogħol, iżda wara l-1914 kellha bilfors tieqaf mill-pittura billi kienet kważi għamiet. Minkejja dan bdiet tappoġġa l-kawża tas-[[suffraġju femminili]], u fl-1915, uriet tmintax-il pittura f’wirja biex tgħin il-moviment. Mietet fl-14 ta' Ġunju, 1926 f'[[Château de Beaufresne]], ħdejn Pariġi, u indifnet fil-qabar tal-familja f'[[Le Mesnil-Théribus]], Franza. == Gallerija == <gallery> Stampa:Cassatt Mary Portrait of Madame Sisley 1873.jpg|''Ritratt tas-Sinjura Sisley'' (1873) Stampa:Mary_Cassatt_In_the_box.jpg|''Fil-palk'' (1879) Stampa:Cassatt Mary At the Theater 1879.jpg|''Lydia tistrieħ fuq dirgħaja'' f'palk tat-teatru (1879) Stampa:Miss Mary Ellison.JPG|''Is-sinjorina Mary Ellison'' (1880) Stampa:Cassatt_Mary_Children_on_the_Beach_1884.jpg|''Tfal f’xatt il-baħar'' (1884) Stampa:Child in a Straw Hat by Mary Cassatt c1886.jpg|''Tifla liebsa kappell ta-tiben'' (1886) Stampa:Cassatt Mary Maternite 1890.jpg|''Il-maternità'' (1890) Stampa:Cassatt Mary Nurse Reading to a Little Girl 1895.jpg|''Mara taqra storja lil tifla'' (1895) Stampa:Madame Gaillard and Her Daughter Marie-Thérèse 1899 Mary Cassatt.jpg|''Is-sinjura Gaillard u bintha Marie-Thérèse'' (1899) Stampa:Cassatt Mary Jules Being Dried by His Mother 1900.jpg|''Omm Jules tnixxfu bix-xugaman'' (1900) Stampa:Mother and Child - Cassatt 1905.jpg|''Omm u tifla'' (1905) Stampa:Cassatt Mary Young Woman in Green, Outdoors in the Sun 1914.jpg|''Tfajla liebsa l-aħdar, barra fix-xemx'' (1914) </gallery> == Referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq esterni == {{commons}} * [https://web.archive.org/web/20190505061403/https://www.marycassatt.org/] Mary Cassat, ix-xogħlijiet kollha * [https://web.archive.org/web/20090825041640/http://www.nga.gov/collection/gallery/ggcassattptg/ggcassattptg-main1.html/ ] Mary Cassatt fin-National Gallery of Art, Washhington * [http://www.museumsyndicate.com/artist.php?artist=108 ] Mary Cassatt Gallery fuq MuseumSyndicate.com * [http://www.ibiblio.org/wm/paint/auth/cassatt/ ] Mary Cassatt fil-WebMuseum. * [https://web.archive.org/web/20120119212330/http://www.hillstead.org/collection/paint_cassatt.html ] Mary Cassatt f'Hill-Stead Museum, Farmington, Connecticut * [https://web.archive.org/web/20070602213118/http://smarthistory.org/blog/14/mary-cassatts-the-cup-of-tea/ ] smARThistory: ''Il-kikkra te'' *[https://web.archive.org/web/20110720233304/http://bibliotheque-numerique.inha.fr/collection/?q=Mary+Cassatt&f=1&navigation=0&x=0&y=0 ] L-istampi ta' Mary Cassatt Fl-Istitut Nazzjonali tal-Istorja tal-Arti (INHA) f'Pariġi *[http://library.metmuseum.org/record=b1698309~S1] Id-dokumenti tal-familja Havemeyer. * [http://www.lesamisdemarycassatt.fr/ ] Il-Fondazzjoni Franċiż għall-memorja ta' Mary Cassatt, ''Association des Amis de Mary Cassatt'' == Bibljografija == *Mathews, Nancy Mowll, ''Mary Cassatt: A Life'', 1998, Yale University Press. ISBN 0-300-07754-8 *McKown, Robin, ''The World of Mary Cassatt'', Thomas Y. Crowell Co. , New York, 1972. ISBN 0-690-90274-3 *National Museum of American Art (U.S.), & Kloss, W. (1985). ''Treasures from the National Museum of American Art''. Washington: National Museum of American Art. ISBN 0-87474-595-0 *Pollock, Griselda, ''Looking back to the Future''. G&B 2001. ISBN 90-5701-132-8 {{DEFAULTSORT:Cassatt, Mary}} [[Kategorija:Twieldu fl-1844]] [[Kategorija:Mietu fl-1926]] [[Kategorija:Pitturi Amerikani]] [[Kategorija:Pitturi Impressjonisti]] [[Kategorija:Pittriċi]] afv95joyecqh25cj5yy57hn9ibzrvhk 0 34089 331229 331142 2026-07-28T19:54:38Z ToniSant 4257 /* Lulju */ +1 331229 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}</ref> * 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref> * 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> * 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}</ref> * 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince & Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> * 20: [[George Callus]], 88, ko-fundatur tal-Comtec (twieled: 8 ta' Settembru 1937) <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu="Nimmissjak Immens, Għażiż" - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-23-2026.1122923|titlu=Announcements – January 23, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Frar == * 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}</ref> * 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista <ref> {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}</ref> * 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}</ref> == Marzu == * 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant <ref>{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}</ref> * 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tinghata-l-ahhar-tislima-lil-elio-lombardi-ikona-fid-drama-maltija/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lil Elio Lombardi … ikona fid-drama Maltija|kunjom=Camilleri|isem=Enrique|data=8 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> == April == * 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 11: [[Colin Willis]], 81, eks-kummissajru Awstraljan għal Malta u attur <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-13/local-news/Well-known-actor-Colin-Willis-passes-away-aged-81-6736288759|titlu=Well-known actor Colin Willis passes away aged 81 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-04-13}}</ref> * 12: [[Aurelio Belli]], 49, mużiċist u arranġatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/musician-mpo-manager-aurelio-belli-dies-aged-49.1126829|titlu=Musician and MPO manager Aurelio Belli dies, aged 49|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-04-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://slippedisc.com/2026/04/malta-mourns-maestro-49/|titlu=Malta mourns maestro, 49|kunjom=lebrecht|isem=Norman|data=12 April 2026|sit=Slipped Disc|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-12/local-news/Maestro-Aurelio-Belli-dies-aged-49-6736288731|titlu=Maestro Aurelio Belli dies, aged 49 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/140933/maestro_aurelio_belli_dies_at_49_|titlu=Maestro Aurelio Belli dies at 49|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=12 April 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-maestro-aurelio-belli/|titlu=Imut il-Maestro Aurelio Belli|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=12 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-is-surmast-aurelio-belli/|titlu=Imut is-Surmast Aurelio Belli|kunjom=|isem=|data=2026-04-12|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-maestro-aurelio-belli-fl-eta-ta-49-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Maestro Aurelio Belli fl-età ta’ 49 sena|kunjom=Sacco Baldacchino|isem=Kimberley|data=12 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/12/tithabbar-il-mewt-tas-surmast-aurelio-belli/|titlu=Titħabbar il-mewt tas-Surmast Aurelio Belli|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-12|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-maestro-aurelio-belli-jinghata-l-ahhar-tislima|titlu=Tislima lill-Maestro Aurelio Belli: “Mela s-silenzju b’ħajja ta’ noti”|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=18 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Desmond Morris]], 98, etoloġista Ingliż li għex f'Malta (1968–1974) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/desmond-morris-famous-zoologist-author-painter-malta-past-dies-98.1127264|titlu=Desmond Morris, famous zoologist, author and painter with Malta past, dies at 98|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-04-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> * 24: [[Mary Grech]], 88, attriċi u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-actress-mary-grech-dies-aged-88.1127413|titlu=Veteran actress Mary Grech dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-04-24|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-attrici-u-prezentatrici-mary-grech/|titlu=Tmut l-attriċi u preżentatriċi Mary Grech|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=24 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-eks-prezentattrici-televiziva-mary-grech/|titlu=Tmut l-eks preżentattriċi televiżiva Mary Grech|kunjom=Attard|isem=Francesca|data=2026-04-24|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/24/tmut-mary-grech-pijufniera-tax-xandir-u-fost-l-ewwel-ucuh-tat-televizjoni-maltija/|titlu=Tmut Mary Grech, attriċi, pijuniera tax-xandir u fost l-ewwel uċuħ tat-televiżjoni Maltija|kunjom=Abdilla|isem=Raymond|data=2026-04-24|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref> == Mejju == * 1: [[Dolindo Cassar]], 83, xandar u eks-president tas-[[Soċjetà Filarmonika La Stella]] u tat-[[Teatru Astra]] <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/tislima-lil-dolindo-cassar-li-ghadda-ghall-hajja-ta-dejjem-figura-li-halliet-marka-kbira-fil-kultura-ghawdxija/|titlu=Tislima Lil Dolindo Cassar Li Għadda Għall-Ħajja Ta’ Dejjem - Figura Li Ħalliet Marka Kbira Fil-Kultura Għawdxija|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-05-05|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.stgeorge.org.mt/events/funeral-of-dolindo-cassar/|titlu=Funeral of DOLINDO CASSAR|data=2026-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-dolindo-cassar.1129615|titlu=Appreciation: Dolindo Cassar|kunjom=Spiteri|isem=Charles|data=2026-06-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Noel Galea Bason]], 71, skultur <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/15/imut-l-artist-noel-galea-bason/|titlu=Imut l-artist Noel Galea Bason|kunjom=|isem=|data=2026-05-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/artist-noel-galea-bason-dies-aged-71.1128464|titlu=Artist Noel Galea Bason dies aged 71|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-05-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-noel-galea-bason-furjaniz-moghni-btalenti-artistici-varji/|titlu=Imut Noel Galea Bason, Furjaniż mogħni b’talenti artistiċi varji|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=15 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Norbert Ellul Vincenti]], 88, patri Franġiskan, għalliem u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/19/imut-p-norbert-ellul-vincenti-ofm/|titlu=Imut P. Norbert Ellul Vincenti OFM|kunjom=|isem=|data=2026-05-19|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-patri-norbert-ellul-vincenti/|titlu=Imut Patri Norbert Ellul Vincenti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=19 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 22: [[Franco Fenech]], 47, ko-eredi ta' Tumas Group <ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/franco-fenech-22-05-2026|titlu=Franco Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=22 Mejju 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tumas-group-director-franco-fenech-dies.1128869|titlu=Tumas Group heir Franco Fenech dies|kunjom=|isem=|data=2026-05-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142011/franco_fenech_yorgen_fenechs_older_brother_passes_away|titlu=Franco Fenech, Yorgen Fenech's older brother, passes away|kunjom=Farrugia|isem=Matthew|data=22 Mejju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/05/22/franco-fenech-dies-with-drug-overdose/|titlu=Franco Fenech dies by drug overdose|kunjom=Camilleri|isem=Mark|data=2026-05-22|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-07}}</ref> * 26: [[Benny Muscat]], 86, sid ta' diversi ristorant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/goodbye-nonno-renowned-restaurateur-benny-muscat-dies.1129052|titlu='Goodbye Nonno' – renowned restaurateur Benny Muscat dies|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-05-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-benny-muscat-il-qalb-wara-ta-marija-palazzo-pescatore-u-trattoria-del-nonno/|titlu=Imut Benny Muscat, il-qalb wara Ta’ Marija, Palazzo Pescatore u Trattoria del Nonno|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=26 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/benny-muscat-26-05-2026|titlu=Benny Muscat - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-28}}</ref> * 28: [[Rose Riolo]], 90, attriċi <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-eks-attrici-rose-riolo/|titlu=Tmut l-eks attriċi Rose Riolo|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=28 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-29-2026.1129195|titlu=Announcements – May 29, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-05-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> * 28: [[Ray Ghigo Laferla]], ??, imprenditur u DJ <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ray-ghigo-laferla-eks-dj-tal-griffin-u-fundatur-tal-ghigos-disco/|titlu=Imut Ray Ghigo Laferla, eks DJ tal-Griffin u fundatur tal-Ghigos Disco|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=29 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Ġunju == * 4: [[Jonathan Cardona]], 47, eks-CEO tal-[[Enemalta]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-enemalta-ceo-residency-malta-head-jonathan-cardona-dies.1129476|titlu=Former Enemalta CEO, Residency Malta head Jonathan Cardona dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-kap-ezekuttiv-tal-enemalta-u-residenza-malta-jonathan-cardona/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Kap Eżekuttiv tal-Enemalta u Residenza Malta Jonathan Cardona|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Ġunju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142318/former_joseph_muscat_aide_jonathan_cardona_passes_away_|titlu=Former Joseph Muscat aide Jonathan Cardona passes away|kunjom=Azzopardi|isem=Karl|data=4 Ġunju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-kap-tal-enemalta-u-tal-programm-tac-cittadinanza-jonathan-cardona/|titlu=Imut l-eks kap tal-Enemalta u tal-programm taċ-ċittadinanza Jonathan Cardona|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=4 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-il-pm-jinhasad-bil-mewt-ta-jonathan-cardona-waqt-il-gurament-tal-hatra-tal-membri-tal-kabinett/|titlu=ARA: il-PM jinħasad bil-mewt ta' Jonathan Cardona waqt il-ġurament tal-ħatra tal-membri tal-Kabinett|data=2026-06-04|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-04/local-news/CEO-of-Residency-Malta-Agency-Jonathan-Cardona-dies-6736290235|titlu=CEO of Residency Malta Agency, Jonathan Cardona, passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref> * 5: [[Olivia Dow]]: ??, żeffiena u għalliema tal-ballet <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/renowned-ballet-teacher-olivia-dow-dies.1129558|titlu=Renowned ballet teacher Olivia Dow dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-olivia-dow.1129901|titlu=Appreciation: Olivia Dow|kunjom=Chetcuti|isem=Kristina|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 8: [[Antonio Briguglio]], 91, referee tal-futbol <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-l-ex-referee-internazzjonali-tonio-briguglio/|titlu=Imut l-ex-referee internazzjonali Tonio Briguglio|kunjom=Cossai|isem=Peter|data=2026-06-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/sports/football/142408/former_referee_antonio_briguglio_dies_|titlu=Former referee Antonio Briguglio dies|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/06/08/maltese-legendary-referee-tonio-briguglio-dies-aged-91/|titlu=Maltese legendary referee Tonio Briguglio dies, aged 91|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2026-06-08|sit=SportsDesk|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Josephine Xuereb]], ??, attivita u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-pn-election-candidate-dies.1129912|titlu=Former PN election candidate dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/14/tithabbar-il-mewt-ta-josephine-xuereb/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Josephine Xuereb|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-14/local-news/Former-PN-candidate-Josephine-Xuereb-dies-6736290504|titlu=Former PN candidate Josephine Xuereb dies|data=14 Ġunju 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/17/josephine-xuereb-kienet-mara-li-uzat-it-talenti-taghha-biex-tkattar-il-gid/|titlu="Josephine Xuereb kienet mara li użat it-talenti tagħha biex tkattar il-ġid"|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-06-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 18: [[Helen Borg]], ??, eks President tal-Kunsill tal-Iskola għat-Tagħlim Tul il-Ħajja u eks Kap tal-Iskola Vincenzo Borg Brared, marda tal-Parkinson's <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/riptmut-helen-borg-eks-president-tal-kunsill-tal-iskola-ghat-taghlim-tul-il-hajja-u-eks-headteacher-ta-birkirkara/|titlu=Tmut Helen Borg, Eks President Tal-Kunsill Tal-Iskola Għat-Tagħlim Tul Il-Ħajja U Eks Headteacher Ta’ Birkirkara|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-06-19|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 21: [[Żeppi l-Ħafi|Joseph Fenech]], 71, kriminal magħruf bħala Żeppi l-Ħafi <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-fenech-known-zeppi-lhafi-dies-aged-71.1130234|titlu=Joseph Fenech, known as Żeppi l-Ħafi, dies aged 71|kunjom=|isem=|data=2026-06-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-joseph-fenech-maghruf-bhal-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech, magħruf bħal Żeppi l-Ħafi|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=21 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-joseph-fenech-maghruf-bhala-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech magħruf bħala Żeppi l-Ħafi|data=2026-06-21|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 22: [[Paul Fenech (kunsilleri)|Paul Fenech]], 79, kunsillier tas-Swieqi, artist u kowċ tal-basketball <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-swieqi-councillor-artist-basketball-coach-paul-fenech-dies.1130293|titlu=Former Swieqi councillor, artist and basketball coach, Paul Fenech dies aged 79|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-06-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/22/il-pn-isellem-il-memorja-ta-paul-fenech-li-serva-ghal-snin-twal-bhala-kunsillier-lokali-tal-pn-fi-swieqi/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta' Paul Fenech li serva għal snin twal bħala kunsillier lokali tal-PN fi Swieqi|kunjom=Borg|isem=Maria|data=2026-06-22|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/paul-fenech-22-06-2026|titlu=Paul Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-25}}</ref> * 29: [[Antoinette Miggiani]], 88, sopran u għalliema tal-kant <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-is-sopran-u-ghallieam-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tmut is-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/29/thabbret-il-mewt-tas-sopran-u-ghalliema-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tħabbret il-mewt tas-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/antoinette-miggiani-soprano-teacher-dies-aged-88.1130669|titlu=Antoinette Miggiani, soprano, teacher dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-29/local-news/Renowned-Maltese-soprano-and-vocal-teacher-Antoinette-Miggiani-dies-aged-88-6736290961|titlu=Renowned Maltese soprano and vocal teacher Antoinette Miggiani dies aged 88|data=29 June 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/antoinette-miggiani-29-06-2026|titlu=Antoinette Miggiani|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=30 Ġunju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=rn}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-antoinette-miggiani-19372026.1130913|titlu=Appreciation: Antoinette Miggiani (1937-2026)|kunjom=Said|isem=Mark|data=2026-07-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-05}}</ref> == Lulju == * 1: [[John Ripard Snr]], 96, baħħar Olimpiku <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-01/local-news/Sailing-icon-and-RMYC-Honorary-President-John-Ripard-Snr-Passes-Away-6736291009|titlu=Sailing icon and RMYC Honorary President John Ripard Snr dies, aged 96 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/john-ripard-snr-cofounder-rolex-middle-sea-race-dies-aged-96.1130762|titlu=John Ripard Snr, Olympian and co-founder of Rolex Middle Sea Race, dies aged 96|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-07-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/01/tithabbar-il-mewt-ta-john-ripard-pijunier-tal-ibburdjar-fmalta/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' John Ripard...pijunier tal-ibburdjar f'Malta|kunjom=|isem=|data=2026-07-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-3-2026.1130831|titlu=Announcements – July 3, 2026|data=3 Lulju 2026|sit=Times of Malta|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/john-c-ripard-01-07-2026|titlu=John C Ripard|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=3 Lulju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}</ref> * 3: [[Carmen Vella]], 79, kantanta u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-carmen-vella-li-kienet-kantanta-u-xandara-ma-radju-malta/|titlu=Tmut Carmen Vella li kienet kantanta u xandara ma’ Radju Malta|data=3 Lulju 2026|sit=TVMnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-u-xandara-carmen-vella/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kantanta u xandara Carmen Vella|kunjom=Cini|isem=Luana|data=3 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-il-kantanta-carmen-vella/|titlu=Tmut il-kantanta Carmen Vella|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=3 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/kelli-x-xorti-nipprezenta-maghha-ghal-diversi-snin-il-programm-tar-radju-maltin-biss-in-neputija-bmessagg-lil-carmen-vella-li-hallietna/|titlu=“Kelli X-Xorti Nippreżenta Magħha Għal Diversi Snin Il-Programm Tar-Radju Maltin Biss” – In-Neputija B’Messaġġ Lil Carmen Vella Li Ħallietna|kunjom=Grech|isem=Matthea|data=3 Lulju 2026|sit=Gwida|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|titlu=Farewell Carmen Vella - another icon of the Maltese song scene passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-07-04|sit=The Maltese Herald|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260704130639/https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|arkivju-data=2026-07-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sliema.news/local/carmen-vella-sliema-cabaret-legend-dies-at-79/|titlu=Carmen Vella, Sliema Cabaret Legend, Dies at 79|kunjom=Camilleri|isem=Paul|data=2026-07-04|sit=sliema.news|lingwa=en-MT|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-6-2026.1130957|titlu=Announcements – July 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-07-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.mt/obituary/carmen-portanier-03-07-2026|titlu=Carmen Portanier - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-08}}</ref> * 14: [[Ryan Spiteri]], 47, DJ, avvelenament aċċidentali mill-monossidu tal-karbonju <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/two-found-dead-parked-car-marsascala.1131404|titlu=Two found dead in parked car in Marsascala|kunjom=|isem=|data=2026-07-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dj-woman-died-accidental-carbon-monoxide-poisoning-probe-indicates.1131419|titlu=DJ and woman died of accidental carbon monoxide poisoning|kunjom=Zammit|isem=Mark Laurence|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-dj-ryan-spiteri-following-sudden-death.1131405|titlu=Tributes to DJ Ryan Spiteri after he is found dead in car with woman|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/ryan-spiteri-and-woman-believed-to-have-died-from-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Ryan Spiteri And Woman Believed To Have Died From Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/police-confirm-ryan-spiteri-and-woman-died-from-accidental-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Police Confirm Ryan Spiteri And Woman Died From Accidental Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/l-investigazzjoni-fil-mewt-taz-zewg-persuni-fkarozza-tindika-li-sehh-b-avvelenament-accidentali/|titlu=L-awtopsja turi li ż-żewġ persuni f'karozza f'Wied il-Għajn mietu b' avvelenament aċċidentali|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ragel-u-mara-jinstabu-mejta-fgaraxx-fwied-il-ghajn-eskluz-omicidju/|titlu=AĠĠORNAT: DJ Ryan Spiteri u mara ta' 41 sena jinstabu mejta f'garaxx f'Wied il-Għajn – eskluż omiċidju|data=2026-07-14|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri/|titlu=Titħabbar il-mewt tad-DJ maħbub Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-jsellem-il-memorja-ta-ryan-spiteri/|titlu=Il-Prim Ministru jsellem il-memorja ta’ Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/ragel-umara-jinstabu-mejta-fkarozza/|titlu="Mhu se ninsewk qatt" - qraba u ħbieb isellmu lil Ryan Spiteri wara l-mewt tiegħu|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/l-investigaturi-jemmnu-li-mietu-avvelenati-bil-carbon-monoxide-mill-ac-tal-karozza/|titlu=L-investigaturi jemmnu li mietu avvelenati bil-carbon monoxide mill-AC tal-karozza|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/eluf-ixxukkjati-bil-mewt-tad-dj-ryan-spiteri/|titlu=Eluf ixxukkjati bil-mewt tad-DJ Ryan Spiteri|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mara-u-ragel-jinstabu-mejta-fkarozza-pparkjata-fmarsaskala/|titlu=DJ u mara jmutu “b’avvelenament tal-monossidu tal-karbonju b’mod aċċidentali”|kunjom=Attard|isem=Charmaine|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mbikkma-u-mahsuda-bil-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri-strieh-fis-sliem/|titlu=Ħafna Mbikkma U Maħsuda Bil-Mewt Tad-DJ Maħbub Ryan Spiteri - Strieħ Fis-Sliem|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-07-14|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/court_and_police/143172/two_found_dead_in_car_in_marsaskala1|titlu=DJ Ryan Spiteri and woman died from carbon monoxide poisoning, death considered accidental|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=15 July 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-id-dj-ryan-spiteri-jinghata-l-ahhar-tislima/|titlu=Ara: Id-DJ Ryan Spiteri jingħata l-aħħar tislima|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=18 July 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 28: [[Anthony Spiteri]], ??, eks-membru tas-sigurtà tal-MFA <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/28/imut-anthony-spiteri-imlaqqam-bhala-jerry-lewis-li-ghal-snin-twal-hadem-bhala-membru-tas-sigurta-tal-mfa/|titlu=Imut Anthony Spiteri, imlaqqam bħala 'Jerry Lewis', li għal snin twal ħadem bħala membru tas-sigurtà tal-MFA|kunjom=Micallef|isem=Christian|data=2026-07-28|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-28}}</ref> == Ara aktar == * [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026 == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2026|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] ixyafh3pc9awz262wdthw3xt1jnsbtt 0 34512 331224 331211 2026-07-28T14:29:49Z Trigcly 17859 /* Deskrizzjoni */ 331224 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Narmer Palette.jpg|daqsminuri|It-Tavla ta' Narmer minn quddiem u minn wara.]] It-'''Tavla ta' Narmer''', magħrufa wkoll bħala l-'''Paletta ta'''' '''Narmer''' jew it-'''Tavla l-Kbira ta'''' '''Hierakonpolis''', hija sejba [[Arkeoloġija|arkeoloġika]] sinifikanti tal-[[Eġittu tal-qedem]], li tmur lura għall-ħabta tas-seklu 31 [[Ante Christum natum|Q.K]]., u għall-inqas nominalment tagħmel parti mill-kategorija ta' tavli kożmetiċi. Fiha wħud mill-iżjed [[ġeroglifiċi Eġizzjani]] bikrin li qatt instabu. Huwa maħsub minn xi wħud li t-tavla turi l-unifikazzjoni tal-Eġittu ta' Fuq u t'Isfel taħt ir-Re [[Narmer]]. Flimkien mar-Ras ta' Mazza tal-Iskorpjun u mar-Ras ta' Mazza ta' Narmer, li nstabu wkoll flimkien fid-depożitu prinċipali f'Nekhen, it-Tavla ta' Narmer tipprovdi waħda mill-iżjed xbihat bikrin magħrufa ta' re Eġizzjan. Minn naħa waħda, ir-re jintwera bil-Kuruna l-Bajda tal-Eġittu ta' Fuq (tan-Nofsinhar), u min-naħa l-oħra r-re jintwera liebes il-Kuruna l-Ħamra tal-Eġittu t'Isfel (tat-Tramuntana), għaldaqstant it-tavla hija wkoll l-iżjed eżempju magħruf ta' tavla b're liebes iż-żewġ tipi ta' xedd ir-ras. It-tavla turi bosta mill-konvenzjonijiet klassiċi tal-[[arti]] tal-Eġittu tal-qedem, li x'aktarx li diġà kienu ġew ifformalizzati meta nħolqot it-tavla. L-Eġittologi [[Bob Brier]] u [[A. Hoyt Hobbs]] irreferew għat-Tavla ta' Narmer bħala "l-eqdem rekord storiku Eġizzjan". It-Tavla ta' Narmer, li minkejja li għandha ħames millenji għadha f'kundizzjoni kważi perfetta, ġiet skoperta mill-arkeologi [[Renju Unit|Brittaniċi]] [[James Quibell]] u [[Frederick W. Green]], f'dak li huma jsejħulu d-Depożitu Prinċipali fit-Tempju ta' Horus f'Nekhen, matul l-iskavi tal-1897–1898. F'dawn l-iskavi nstabu wkoll ir-Ras ta' Mazza ta' Narmer u r-Ras ta' Mazza tal-Iskorpjun. Il-post u ċ-ċirkostanzi preċiżi ta' dawn is-sejbiet ma ġewx irreġistrati b'mod ċar ħafna minn Quibell u Green. Fil-fatt, skont ir-rapport ta' Green, it-Tavla ta' Narmer instabet f'saff differenti xi metru jew tnejn (jardi) 'il bogħod mid-depożitu, li jitqies iktar preċiż abbażi tan-noti tal-iskavi oriġinali. Ġie ssuġġerit li dawn l-oġġetti kienu donazzjonijiet irjali li saru lit-tempju. Nekhen, jew Hierakonpolis, kien wieħed minn erba' ċentri tal-poter fl-Eġittu ta' Fuq qabel il-konsolidazzjoni tal-Eġittu ta' Fuq fl-aħħar tal-perjodu ta' Naqada III. L-importanza [[Reliġjon|reliġjuża]] ta' Hierakonpolis damet ferm wara d-deklin tar-rwol [[Politika|politiku]] tiegħu. It-tavli tipikament kienu jintuża għat-tħin tal-kożmetiċi, iżda din it-tavla hija kbira u tqila (u elaborata) wisq biex tkun inħolqot għall-użu personali u x'aktarx li kienet oġġett tar-ritwali jew donazzjoni bħala wegħda, li ġiet magħmula b'mod speċifiku biex tingħata b'donazzjoni jew tintuża f'tempju. Skont teorija partikolari ntużat għat-tħin tal-kożmetiċi li kienu jintużaw biex jiġu mżejna l-[[Statwa|istatwi]] tad-divinitajiet. It-Tavla ta' Narmer tagħmel parti mill-kollezzjoni permanenti tal-Mużew Eġizzjan fil-[[Kajr]]. Hija waħda mill-artefatti inizjali għall-wiri li l-viżitaturi jistgħu jaraw malli jidħlu fil-mużew. In-numru tal-inventarju tagħha huwa JE 32169 u n-numru tal-identifikazzjoni preċedenti tagħha kien CG 14716. == Deskrizzjoni == It-Tavla ta' Narmer hija twila 63 ċentimetru (25 pulzier) u wiesgħa 42 ċentimetru (17-il pulzier), għandha għamla ta' tarka ċerimonjali, imnaqqxa minn biċċa waħda ta' grovakka griża fl-aħdar, ċatta u kemxejn skura. Il-ġebla spiss ġiet identifikata ħażin fl-imgħoddi bħala lavanja jew skist. Il-lavanja hija magħmula minn saffi u b'hekk faċli ħafna li tixxaqqaq, u l-iskist huwa blat metamorfiku b'sawra minerali aleatorja kbira. Iż-żewġ tipi ta' ġebel ma għandhomx x'jaqsmu mal-grovakka iebsa u reżistenti għax-xquq, li oriġinat minn barriera attesta sew li kienet ilha tintuża miż-żminijiet predinastiċi f'Wadi Hammamat. Dan il-materjal kien jintuża b'mod estensiv matul il-perjodu predinastiku għall-ħolqien ta' tavli simili u kien jintuża wkoll bħala sors għall-istatwi tar-Renju l-Antik. Statwa tal-[[faragħun]] tat-tieni dinastija Khasekhemwy, li nstabet fl-istess kumpless bħat-Tavla ta' Narmer f'Hierakonpolis, kienet magħmula wkoll minn dan il-materjal. It-tavla hija mnaqqxa b'bassoriljievi. Fin-naħa ta' fuq taż-żewġ naħat hemm arma rjali identika msejħa ''serekh'', li hija "simbolu ġeroglifiku kompożitu li jirrappreżenta r-re/il-kuruna/l-istat u l-proprjetà tal-istat". Is-''serekh'' fi ħdanhom għandhom is-simboli ''nꜥr'' (pixxigatt) u ''mr'' (skarpell), li huma r-rappreżentazzjoni fonetika ta' isem Narmer. Maġenb iż-żewġ ''serekh'' hemm par irjus ta' annimal bovin bi qrejjen innuklati sew; huwa maħsub li dawn jirrappreżentaw id-divinità femminili Bat b'għamla ta' [[baqra]]. Din kienet id-divinità patruna tas-seba' diviżjoni territorjali tal-Eġittu ta' Fuq, u kienet ukoll id-divinizzazzjoni kożmoloġika fi ħdan il-mitoloġija Eġizzjana matul il-perjodu predinastiku u l-perjodu tar-Renju l-Antik tal-[[Storja|istorja]] tal-Eġittu tal-qedem. === Minn quddiem === Fin-naħa ta' fuq ta' kull naħa tat-tavla hemm par irjus ta' annimal bovin b'wiċċ ta' [[bniedem]], li huma maħsuba li jirrappreżentaw id-divinità patruna Bat b'għamla ta' baqra, u dawn jinsabu maġenb is-''serekh'' ta' Narmer. Id-divinità femminili Bat tintwera, kif spiss kienet tintwera, minn quddiem u mhux il-profil tagħha, użanza tradizzjonali fit-tinqix tar-riljievi Eġizzjani. Hathor, li kienet taqsam bosta mill-karatteristiċi ta' Bat, spiss tintwera b'mod simili. Xi awturi jissuġġerixxu li x-xbihat jirrappreżentaw il-qilla tar-re bħal par barrin. L-ikbar riljiev fuq in-naħa ta' quddiem juri lil Narmer, li qed jgħolli mazza f'idu l-leminija filwaqt li b'idu x-xellugija qed jerfa' [[Skjavitù|skjav]] għal irkopptejh minn xagħru. B'kuntrast max-xbieha ta' Narmer fin-naħa ta' wara, fejn jidher bil-Kuruna l-Ħamra tal-Eġittu t'Isfel, fuq din in-naħa jidher liebes il-Kuruna l-Bajda tal-Eġittu ta' Fuq. Il-poża tiegħu tirrifletti l-użanza tal-Eġittu tal-qedem li figura importanti tintwera minn perspettivi differenti f'daqqa. Saqajh, riġlejh u rasu jidhru bħala profil, filwaqt li sidru u ġenbejh iduru kemxejn u spallejh iħarsu 'l quddiem. Għajn waħda, anke jekk normalment kieku din ma tidhirx f'ras bħala profil, tintwera minn quddiem. L-iskop kien li tiġi pprovduta l-iżjed informazzjoni kompluta possibbli dwar persuna fuq wiċċ ċatt. It-tavla turi wkoll il-proporzjonijiet tradizzjonali Eġizzjani tal-ġisem. Abbażi ta' unità stabbilita korelatata mad-distanza tul l-għekiesi ta' ponn ta' bniedem, din il-forma konvenzjonali ta' kejl kienet mezz ta' standardizzazzjoni tal-proporzjonijiet ta' figuri importanti fl-arti Eġizzjana. Il-kejl standard ta' 18-il ponn mill-art sal-linja tax-xagħar fuq ras il-figura huwa evidenti fit-tavla. Dawn il-konvenzjonijiet artistiċi baqgħu jintużaw mill-inqas sal-ħakma ta' [[Alessandru Manju]]. Il-figuri minuri b'pożi attivi, bħall-iskjav tar-re, il-katavri u dawk li kienu jieħdu ħsieb il-bhejjem serpopardi jintwerew b'mod ħafna iktar ħieles. Mehmużin maċ-ċinturin milbus minn Narmer jidhru erba' tasselli biż-żibeġ, kull waħda mżejna b'għamla ta' ras id-divinità femminili Hathor. Dawn huma wkoll l-istess żibeġ bħal dawk li jżejnu n-naħa ta' fuq ta' kull naħa tat-tavla. Fuq in-naħa ta' wara taċ-ċinturin hemm frenża twila mehmuża li tirrappreżenta denb ta' barri. Fuq ix-xellug tar-re jidher [[raġel]] iġib is-sandli tar-re, u maġenbu s-simbolu tar-rożetta. Fuq il-lemin tar-re hemm priġunier għal irkopptejh, li se jintlaqat mir-re. Par simboli jidhru ħdejn rasu u x'aktarx jindikaw ismu (Wash) jew jindikaw ir-reġjun minn fejn oriġina. Fuq il-priġunier hemm falkun, li jirrappreżenta lil Horus, imperreċ fuq sett ta' fjuri tal-papiru, is-simbolu tal-Eġittu ta' Fuq. Fid-dwiefer tiegħu, jidher qed iżomm oġġett qisu ħabel li jidher li huwa mehmuż ma' mnieħer ta' ras ta' raġel li tidher ħierġa wkoll mill-fjuri tal-papiru. === Minn wara === Below the bovine heads is what appears to be a procession. Narmer is significantly larger than anyone else on that register, an artistic convention known variously as hierarchical proportion, hierarchic scale or hierarchy of scale. As on the recto, his disproportionate size reinforces the ideas of conquest and political power as a god-like leader. He wears a Red Crown of Lower Egypt, symbolized by a papyrus. He holds a mace and a flail, two traditional symbols of kingship. To his right are the hieroglyphic symbols for his name, though not contained within a serekh. Behind him is his sandal-bearer, whose name may be represented by the rosette appearing adjacent to his head, and a second rectangular symbol that has no clear interpretation, but which has been suggested may represent a town or citadel. Immediately in front of the pharaoh is a long-haired man, accompanied by a pair of hieroglyphs that have been interpreted as his name: ''Tshet'' (this assumes that these symbols had the same phonetic value used in later hieroglyphic writing). Before this man are four standard bearers, holding aloft an animal skin, a dog, and two falcons. At the far right of this scene are ten decapitated corpses with their heads placed between their legs and their severed genitals placed atop each head. These figures are generally understood to be victims of Narmer's conquest. Above them are symbols for a ship, a falcon holding a harpoon and a door. Below the procession, two men are holding ropes tied to the outstretched, intertwining necks of two serpopards confronting each other. The serpopard is a mythological creature, a mix of serpent and leopard. The circle formed by their curving necks is the central part of the Palette, which is the area where the cosmetics would have been ground. Upper and Lower Egypt each worshipped lioness war goddesses as protectors; the intertwined necks of the serpopards may thus represent the unification of the state. Similar images of such mythical animals are known from other contemporaneous cultures, and there are other examples of late-predynastic objects (including other palettes and knife handles such as the Gebel el-Arak Knife) which borrow similar elements from Mesopotamian iconography, suggesting Egypt-Mesopotamia relations. At the bottom of the verso, a bull is seen knocking down the walls of a city while trampling on a fallen foe. Head lowered, Narmer is shown here as a stylized, two-dimensional beast who will vanquish his enemies. Bulls had an ideological connection to Egyptian kingship. "Bull of his Mother", for example, was a common epithet given to an Egyptian king as the son of the patron cow goddess. This posture of a bovine has the meaning of "force" in later hieroglyphics. == Dibattitu bejn l-istudjużi == The Palette has raised considerable scholarly debate over the years. In general, the arguments fall into one of two camps: scholars who believe that the Palette is a record of an important event, and other academics who argue that it is an object designed to establish the mythology of united rule over Upper and Lower Egypt by the king. It had been thought that the Palette either depicted the unification of Lower Egypt by the king of Upper Egypt, or recorded a recent military success over the Libyans, or the last stronghold of a Lower Egyptian dynasty based in Buto. More recently, scholars such as Nicholas Millet have argued that the Palette does not represent a historical event (such as the unification of Egypt), but instead represents the events of the year in which the object was dedicated to the temple. Whitney Davis has suggested that the iconography on this and other pre-dynastic palettes has more to do with establishing the king as a visual metaphor of the conquering hunter, caught in the moment of delivering a mortal blow to his enemies. John Baines has suggested that the events portrayed are "tokens of royal achievement" from the past and that "the chief purpose of the piece is not to record an event but to assert that the king dominates the ordered world in the name of the gods and has defeated internal, and especially external, forces of disorder". == Fil-kultura popolari == The Narmer Palette is featured in the 2009 film ''Watchmen'' as one of the Egyptian objects that are present in Ozymandias's office. The Australian author Jackie French used the Palette, and recent research into Sumerian trade routes, to create her historical novel ''Pharaoh'' (2007). The Palette is featured in manga artist Yukinobu Hoshino's short story ''El Alamein no Shinden''. The Palette is also featured in ''The Kane Chronicles'' by Rick Riordan where the palette is fetched by a magical shawabti servant. In Ubisoft's 2017 game ''Assassin's Creed Origins'', the Palette is mentioned as a trivia bit in loading screen tips. The Narmer Palette is a main plot point in Lincoln Child’s ''The Third Gate'' novel, in which they attempt to find the tomb of king Narmer in the Sudd. == Referenzi == f0voby2cyw3d4vcm9xkt76futi498cd 331226 331224 2026-07-28T15:01:14Z Trigcly 17859 /* Minn wara */ 331226 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Narmer Palette.jpg|daqsminuri|It-Tavla ta' Narmer minn quddiem u minn wara.]] It-'''Tavla ta' Narmer''', magħrufa wkoll bħala l-'''Paletta ta'''' '''Narmer''' jew it-'''Tavla l-Kbira ta'''' '''Hierakonpolis''', hija sejba [[Arkeoloġija|arkeoloġika]] sinifikanti tal-[[Eġittu tal-qedem]], li tmur lura għall-ħabta tas-seklu 31 [[Ante Christum natum|Q.K]]., u għall-inqas nominalment tagħmel parti mill-kategorija ta' tavli kożmetiċi. Fiha wħud mill-iżjed [[ġeroglifiċi Eġizzjani]] bikrin li qatt instabu. Huwa maħsub minn xi wħud li t-tavla turi l-unifikazzjoni tal-Eġittu ta' Fuq u t'Isfel taħt ir-Re [[Narmer]]. Flimkien mar-Ras ta' Mazza tal-Iskorpjun u mar-Ras ta' Mazza ta' Narmer, li nstabu wkoll flimkien fid-depożitu prinċipali f'Nekhen, it-Tavla ta' Narmer tipprovdi waħda mill-iżjed xbihat bikrin magħrufa ta' re Eġizzjan. Minn naħa waħda, ir-re jintwera bil-Kuruna l-Bajda tal-Eġittu ta' Fuq (tan-Nofsinhar), u min-naħa l-oħra r-re jintwera liebes il-Kuruna l-Ħamra tal-Eġittu t'Isfel (tat-Tramuntana), għaldaqstant it-tavla hija wkoll l-iżjed eżempju magħruf ta' tavla b're liebes iż-żewġ tipi ta' xedd ir-ras. It-tavla turi bosta mill-konvenzjonijiet klassiċi tal-[[arti]] tal-Eġittu tal-qedem, li x'aktarx li diġà kienu ġew ifformalizzati meta nħolqot it-tavla. L-Eġittologi [[Bob Brier]] u [[A. Hoyt Hobbs]] irreferew għat-Tavla ta' Narmer bħala "l-eqdem rekord storiku Eġizzjan". It-Tavla ta' Narmer, li minkejja li għandha ħames millenji għadha f'kundizzjoni kważi perfetta, ġiet skoperta mill-arkeologi [[Renju Unit|Brittaniċi]] [[James Quibell]] u [[Frederick W. Green]], f'dak li huma jsejħulu d-Depożitu Prinċipali fit-Tempju ta' Horus f'Nekhen, matul l-iskavi tal-1897–1898. F'dawn l-iskavi nstabu wkoll ir-Ras ta' Mazza ta' Narmer u r-Ras ta' Mazza tal-Iskorpjun. Il-post u ċ-ċirkostanzi preċiżi ta' dawn is-sejbiet ma ġewx irreġistrati b'mod ċar ħafna minn Quibell u Green. Fil-fatt, skont ir-rapport ta' Green, it-Tavla ta' Narmer instabet f'saff differenti xi metru jew tnejn (jardi) 'il bogħod mid-depożitu, li jitqies iktar preċiż abbażi tan-noti tal-iskavi oriġinali. Ġie ssuġġerit li dawn l-oġġetti kienu donazzjonijiet irjali li saru lit-tempju. Nekhen, jew Hierakonpolis, kien wieħed minn erba' ċentri tal-poter fl-Eġittu ta' Fuq qabel il-konsolidazzjoni tal-Eġittu ta' Fuq fl-aħħar tal-perjodu ta' Naqada III. L-importanza [[Reliġjon|reliġjuża]] ta' Hierakonpolis damet ferm wara d-deklin tar-rwol [[Politika|politiku]] tiegħu. It-tavli tipikament kienu jintuża għat-tħin tal-kożmetiċi, iżda din it-tavla hija kbira u tqila (u elaborata) wisq biex tkun inħolqot għall-użu personali u x'aktarx li kienet oġġett tar-ritwali jew donazzjoni bħala wegħda, li ġiet magħmula b'mod speċifiku biex tingħata b'donazzjoni jew tintuża f'tempju. Skont teorija partikolari ntużat għat-tħin tal-kożmetiċi li kienu jintużaw biex jiġu mżejna l-[[Statwa|istatwi]] tad-divinitajiet. It-Tavla ta' Narmer tagħmel parti mill-kollezzjoni permanenti tal-Mużew Eġizzjan fil-[[Kajr]]. Hija waħda mill-artefatti inizjali għall-wiri li l-viżitaturi jistgħu jaraw malli jidħlu fil-mużew. In-numru tal-inventarju tagħha huwa JE 32169 u n-numru tal-identifikazzjoni preċedenti tagħha kien CG 14716. == Deskrizzjoni == It-Tavla ta' Narmer hija twila 63 ċentimetru (25 pulzier) u wiesgħa 42 ċentimetru (17-il pulzier), għandha għamla ta' tarka ċerimonjali, imnaqqxa minn biċċa waħda ta' grovakka griża fl-aħdar, ċatta u kemxejn skura. Il-ġebla spiss ġiet identifikata ħażin fl-imgħoddi bħala lavanja jew skist. Il-lavanja hija magħmula minn saffi u b'hekk faċli ħafna li tixxaqqaq, u l-iskist huwa blat metamorfiku b'sawra minerali aleatorja kbira. Iż-żewġ tipi ta' ġebel ma għandhomx x'jaqsmu mal-grovakka iebsa u reżistenti għax-xquq, li oriġinat minn barriera attesta sew li kienet ilha tintuża miż-żminijiet predinastiċi f'Wadi Hammamat. Dan il-materjal kien jintuża b'mod estensiv matul il-perjodu predinastiku għall-ħolqien ta' tavli simili u kien jintuża wkoll bħala sors għall-istatwi tar-Renju l-Antik. Statwa tal-[[faragħun]] tat-tieni dinastija Khasekhemwy, li nstabet fl-istess kumpless bħat-Tavla ta' Narmer f'Hierakonpolis, kienet magħmula wkoll minn dan il-materjal. It-tavla hija mnaqqxa b'bassoriljievi. Fin-naħa ta' fuq taż-żewġ naħat hemm arma rjali identika msejħa ''serekh'', li hija "simbolu ġeroglifiku kompożitu li jirrappreżenta r-re/il-kuruna/l-istat u l-proprjetà tal-istat". Is-''serekh'' fi ħdanhom għandhom is-simboli ''nꜥr'' (pixxigatt) u ''mr'' (skarpell), li huma r-rappreżentazzjoni fonetika ta' isem Narmer. Maġenb iż-żewġ ''serekh'' hemm par irjus ta' annimal bovin bi qrejjen innuklati sew; huwa maħsub li dawn jirrappreżentaw id-divinità femminili Bat b'għamla ta' [[baqra]]. Din kienet id-divinità patruna tas-seba' diviżjoni territorjali tal-Eġittu ta' Fuq, u kienet ukoll id-divinizzazzjoni kożmoloġika fi ħdan il-mitoloġija Eġizzjana matul il-perjodu predinastiku u l-perjodu tar-Renju l-Antik tal-[[Storja|istorja]] tal-Eġittu tal-qedem. === Minn quddiem === Fin-naħa ta' fuq ta' kull naħa tat-tavla hemm par irjus ta' annimal bovin b'wiċċ ta' [[bniedem]], li huma maħsuba li jirrappreżentaw id-divinità patruna Bat b'għamla ta' baqra, u dawn jinsabu maġenb is-''serekh'' ta' Narmer. Id-divinità femminili Bat tintwera, kif spiss kienet tintwera, minn quddiem u mhux il-profil tagħha, użanza tradizzjonali fit-tinqix tar-riljievi Eġizzjani. Hathor, li kienet taqsam bosta mill-karatteristiċi ta' Bat, spiss tintwera b'mod simili. Xi awturi jissuġġerixxu li x-xbihat jirrappreżentaw il-qilla tar-re bħal par barrin. L-ikbar riljiev fuq in-naħa ta' quddiem juri lil Narmer, li qed jgħolli mazza f'idu l-leminija filwaqt li b'idu x-xellugija qed jerfa' [[Skjavitù|skjav]] għal irkopptejh minn xagħru. B'kuntrast max-xbieha ta' Narmer fin-naħa ta' wara, fejn jidher bil-Kuruna l-Ħamra tal-Eġittu t'Isfel, fuq din in-naħa jidher liebes il-Kuruna l-Bajda tal-Eġittu ta' Fuq. Il-poża tiegħu tirrifletti l-użanza tal-Eġittu tal-qedem li figura importanti tintwera minn perspettivi differenti f'daqqa. Saqajh, riġlejh u rasu jidhru bħala profil, filwaqt li sidru u ġenbejh iduru kemxejn u spallejh iħarsu 'l quddiem. Għajn waħda, anke jekk normalment kieku din ma tidhirx f'ras bħala profil, tintwera minn quddiem. L-iskop kien li tiġi pprovduta l-iżjed informazzjoni kompluta possibbli dwar persuna fuq wiċċ ċatt. It-tavla turi wkoll il-proporzjonijiet tradizzjonali Eġizzjani tal-ġisem. Abbażi ta' unità stabbilita korelatata mad-distanza tul l-għekiesi ta' ponn ta' bniedem, din il-forma konvenzjonali ta' kejl kienet mezz ta' standardizzazzjoni tal-proporzjonijiet ta' figuri importanti fl-arti Eġizzjana. Il-kejl standard ta' 18-il ponn mill-art sal-linja tax-xagħar fuq ras il-figura huwa evidenti fit-tavla. Dawn il-konvenzjonijiet artistiċi baqgħu jintużaw mill-inqas sal-ħakma ta' [[Alessandru Manju]]. Il-figuri minuri b'pożi attivi, bħall-iskjav tar-re, il-katavri u dawk li kienu jieħdu ħsieb il-bhejjem serpopardi jintwerew b'mod ħafna iktar ħieles. Mehmużin maċ-ċinturin milbus minn Narmer jidhru erba' tasselli biż-żibeġ, kull waħda mżejna b'għamla ta' ras id-divinità femminili Hathor. Dawn huma wkoll l-istess żibeġ bħal dawk li jżejnu n-naħa ta' fuq ta' kull naħa tat-tavla. Fuq in-naħa ta' wara taċ-ċinturin hemm frenża twila mehmuża li tirrappreżenta denb ta' barri. Fuq ix-xellug tar-re jidher [[raġel]] iġib is-sandli tar-re, u maġenbu s-simbolu tar-rożetta. Fuq il-lemin tar-re hemm priġunier għal irkopptejh, li se jintlaqat mir-re. Par simboli jidhru ħdejn rasu u x'aktarx jindikaw ismu (Wash) jew jindikaw ir-reġjun minn fejn oriġina. Fuq il-priġunier hemm falkun, li jirrappreżenta lil Horus, imperreċ fuq sett ta' fjuri tal-papiru, is-simbolu tal-Eġittu ta' Fuq. Fid-dwiefer tiegħu, jidher qed iżomm oġġett qisu ħabel li jidher li huwa mehmuż ma' mnieħer ta' ras ta' raġel li tidher ħierġa wkoll mill-fjuri tal-papiru. === Minn wara === Taħt l-irjus tal-annimali bovini hemm qisha purċissjoni. Narmer huwa ferm akbar mill-figuri l-oħra, konvenzjoni artistika magħrufa bħala l-proporzjon ġerarkiku, l-iskala ġerarkika jew il-ġerarkija tal-iskala. Bħal fuq in-naħa ta' quddiem, id-daqs sproporzjonat tiegħu jsaħħaħ l-ideat ta' ħakma u ta' poter politiku bħal ta' mexxej qisu xi alla. Huwa jidher liebes Kuruna Ħamra tal-Eġittu t'Isfel, bis-simbolu tal-papiru. F'idu jidher qed iżomm mazza u flaġell, żewġ simboli tradizzjonali tar-re. Fuq in-naħa tal-lemin tiegħu jidhru s-simboli ġeroglifiċi ta' ismu, għalkemm ma jinsabux fi ħdan ''serekh''. Warajh hemm raġel li qed iġiblu s-sandli, li ismu jaf huwa rrappreżentat bir-rożetta li tidher maġenb rasu, u simbolu rettangolari ieħor mingħajr l-ebda interpretazzjoni ċara, iżda li ġie ssuġġerit li jaf jirrappreżenta raħal jew ċittadella. Eżatt quddiem il-faragħun jidher raġel xagħru twila, akkumpanjat minn par ġeroglifiċi li ġew interpretati bħala ismu: ''Tshet'' (huwa preżunt li dawn is-simboli kellhom l-istess valur fonetiku tal-kitba ġeroglifika ta' wara). Quddiem dan ir-raġel jidhru erba' persuni bil-paviljuni olzati f'idejhom, u jżommu ġild tal-annimali, [[kelb]] u żewġ falkuni. Fin-naħa l-iktar tal-lemin ta' din ix-xena jidhru għaxar katavri b'rashom maqtugħa poġġuta bejn riġlejhom u l-ġenitali maqtugħin tagħhom poġġuti fuq kull ras. Dawn il-figuri ġeneralment huwa maħsub li kienu vittmi tal-ħakma ta' Narmer. Fuqhom hemm is-simboli ta' vapur, ta' falkun b'foxxna u ta' bieb. Taħt il-purċissjoni, żewġt irġiel jidhru qed iżommu ħbula marbutin mal-għenuq imgeżwrin f'xulxin ta' żewġ serpopardi jiġġieldu kontra xulxin. Is-serpopard huwa ħlejqa mitoloġika, taħlita ta' [[serp]] u ta' leopard. Iċ-ċirku ffurmat mill-għenuq milwijin tagħhom huwa l-parti ċentrali tat-tavla, li hija ż-żona fejn kienu jintaħnu l-kożmetiċi. L-Eġittu ta' Fuq u t'Isfel it-tnejn li huma kienu jqimu ljuni femminili tal-gwerer bħala protetturi; l-għenuq imgeżwrin f'xulxin tas-serpopardi b'hekk jaf jirrappreżentaw l-unifikazzjoni tal-istat. Xbihat simili ta' annimali mitoloġiċi bħal dawn huma magħrufa minn [[Kultura|kulturi]] kontemporanji oħra, u jeżistu eżempji oħra ta' oġġetti predinastiċi aħħarin (fosthom tavli oħra u mankijiet tas-skieken bħas-Sikkina ta' Gebel el-Arak) li ssellef elementi simili mill-ikonografija tal-Mesopotamja, u b'hekk tissuġġerixxi relazzjonijiet bejn l-Eġittu u l-Mesopotamja. Fin-naħa t'isfel tan-naħa ta' wara tat-tavla, jidher barri jwaqqa' l-ħitan ta' belt filwaqt li jgħaddi minn fuq għadu vittma. Rasu baxxuta, Narmer hawnhekk jintwera bħala bhima stilizzata bidimensjonali li se tegħleb l-għedewwa tagħha. Il-barrin kellhom rabta ideoloġika mar-rejiet Eġizzjani. "Barri t'Ommu", pereżempju, kien titlu komuni mogħti lil re Eġizzjan bħala iben id-divinità patruna b'għamla ta' baqra. Din il-poża ta' annimal bovin tfisser "qawwa" f'ġeroglifiċi li ġew wara. == Dibattitu bejn l-istudjużi == It-Tavla ta' Narmer qajmet dibattitu kunsiderevoli bejn l-istudjużi matul is-snin. Inġenerali, l-argumenti huma maqsumin fi tnejn: studjużi li jemmnu li t-tavla tirrakkonta avveniment importanti, u akkademiċi oħrajn li jargumentaw li hija oġġett iddisinjat biex tiġi stabbilita l-mitoloġija tat-tmexxija unifikata fuq l-Eġittu ta' Fuq u t'Isfel mir-re. Kien maħsub ukoll li t-tavla tirrappreżenta l-unifikazzjoni tal-Eġittu t'Isfel mir-re tal-Eġittu ta' Fuq, jew tirreġistra suċċess militari reċenti fuq il-[[Libja|Libjani]], jew l-aħħar fortizza ta' dinastija tal-Eġittu t'isfel ibbażata f'Buto. Iktar reċentement, studjużi bħal [[Nicholas Millet]] argumentaw li t-tavla ma tirrappreżentax avveniment storiku (bħall-unifikazzjoni tal-Eġittu), iżda minflok tirrappreżenta l-avvenimenti tas-sena li fiha l-oġġett ġie ddedikat lit-tempju. [[Whitney Davis]] issuġġeriet li l-ikonografija ta' din it-tavla u ta' tavli oħra predinastiċi kellha iktar x'taqsam mal-istabbiliment tar-re bħala metafora viżiva tal-kaċċatur ħakkiem, maqbud fil-mument meta se jagħti d-daqqa tal-[[mewt]] lill-għedewwa tiegħu. [[John Baines]] issuġġerixxa li l-avvenimenti li jintwerew huma "turija tal-kisbiet irjali" tal-imgħoddi u li "l-iskop ewlieni tal-oġġett mhuwiex li jirreġistra avveniment iżda li jasserixxi li r-re jiddomina d-dinja ordnata f'isem id-divinitajiet u għeleb il-qawwiet interni u speċjalment esterni tad-diżordni". == Fil-kultura popolari == It-Tavla ta' Narmer tidher fil-film tal-2009 ''Watchmen'' bħala wieħed mill-oġġetti Eġizzjani preżenti fl-uffiċċju ta' Ozymandias. L-awtur [[Awstralja|Awstraljan]] [[Jackie French]] użat it-tavla, u riċerka reċenti dwar ir-rotot kummerċjali tas-Sumeri, biex toħloq ir-rumanz storiku tagħha ''Pharaoh'' (2007). It-tavla tidher fil-ġrajja qasira tal-artist tal-manga [[Yukinobu Hoshino]], ''El Alamein no Shinden''. It-tavla tidher ukoll f'''The Kane Chronicles'' ta' [[Rick Riordan]], fejn qaddej xawabti maġiku jfittex it-tavla. Fil-logħba elettronika ta' Ubisoft tal-2017 ''Assassin's Creed Origins'', it-tavla tissemma bħala element trivjali fil-pariri ta' qabel tibda l-logħba. It-Tavla ta' Narmer hija element narrattiv prinċipali tar-rumanz ta' [[Lincoln Child]], ''The Third Gate'', fejn isir tentattiv biex jinstab il-qabar tar-re Narmer fis-Sudd. == Referenzi == laigmfcawfw64dfyrzeah937o7jehqn 331227 331226 2026-07-28T15:10:27Z Trigcly 17859 added [[Category:Eġittu l-Antik]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331227 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Narmer Palette.jpg|daqsminuri|It-Tavla ta' Narmer minn quddiem u minn wara.]] It-'''Tavla ta' Narmer''', magħrufa wkoll bħala l-'''Paletta ta'''' '''Narmer''' jew it-'''Tavla l-Kbira ta'''' '''Hierakonpolis''', hija sejba [[Arkeoloġija|arkeoloġika]] sinifikanti tal-[[Eġittu tal-qedem]], li tmur lura għall-ħabta tas-seklu 31 [[Ante Christum natum|Q.K]]., u għall-inqas nominalment tagħmel parti mill-kategorija ta' tavli kożmetiċi. Fiha wħud mill-iżjed [[ġeroglifiċi Eġizzjani]] bikrin li qatt instabu. Huwa maħsub minn xi wħud li t-tavla turi l-unifikazzjoni tal-Eġittu ta' Fuq u t'Isfel taħt ir-Re [[Narmer]]. Flimkien mar-Ras ta' Mazza tal-Iskorpjun u mar-Ras ta' Mazza ta' Narmer, li nstabu wkoll flimkien fid-depożitu prinċipali f'Nekhen, it-Tavla ta' Narmer tipprovdi waħda mill-iżjed xbihat bikrin magħrufa ta' re Eġizzjan. Minn naħa waħda, ir-re jintwera bil-Kuruna l-Bajda tal-Eġittu ta' Fuq (tan-Nofsinhar), u min-naħa l-oħra r-re jintwera liebes il-Kuruna l-Ħamra tal-Eġittu t'Isfel (tat-Tramuntana), għaldaqstant it-tavla hija wkoll l-iżjed eżempju magħruf ta' tavla b're liebes iż-żewġ tipi ta' xedd ir-ras. It-tavla turi bosta mill-konvenzjonijiet klassiċi tal-[[arti]] tal-Eġittu tal-qedem, li x'aktarx li diġà kienu ġew ifformalizzati meta nħolqot it-tavla. L-Eġittologi [[Bob Brier]] u [[A. Hoyt Hobbs]] irreferew għat-Tavla ta' Narmer bħala "l-eqdem rekord storiku Eġizzjan". It-Tavla ta' Narmer, li minkejja li għandha ħames millenji għadha f'kundizzjoni kważi perfetta, ġiet skoperta mill-arkeologi [[Renju Unit|Brittaniċi]] [[James Quibell]] u [[Frederick W. Green]], f'dak li huma jsejħulu d-Depożitu Prinċipali fit-Tempju ta' Horus f'Nekhen, matul l-iskavi tal-1897–1898. F'dawn l-iskavi nstabu wkoll ir-Ras ta' Mazza ta' Narmer u r-Ras ta' Mazza tal-Iskorpjun. Il-post u ċ-ċirkostanzi preċiżi ta' dawn is-sejbiet ma ġewx irreġistrati b'mod ċar ħafna minn Quibell u Green. Fil-fatt, skont ir-rapport ta' Green, it-Tavla ta' Narmer instabet f'saff differenti xi metru jew tnejn (jardi) 'il bogħod mid-depożitu, li jitqies iktar preċiż abbażi tan-noti tal-iskavi oriġinali. Ġie ssuġġerit li dawn l-oġġetti kienu donazzjonijiet irjali li saru lit-tempju. Nekhen, jew Hierakonpolis, kien wieħed minn erba' ċentri tal-poter fl-Eġittu ta' Fuq qabel il-konsolidazzjoni tal-Eġittu ta' Fuq fl-aħħar tal-perjodu ta' Naqada III. L-importanza [[Reliġjon|reliġjuża]] ta' Hierakonpolis damet ferm wara d-deklin tar-rwol [[Politika|politiku]] tiegħu. It-tavli tipikament kienu jintuża għat-tħin tal-kożmetiċi, iżda din it-tavla hija kbira u tqila (u elaborata) wisq biex tkun inħolqot għall-użu personali u x'aktarx li kienet oġġett tar-ritwali jew donazzjoni bħala wegħda, li ġiet magħmula b'mod speċifiku biex tingħata b'donazzjoni jew tintuża f'tempju. Skont teorija partikolari ntużat għat-tħin tal-kożmetiċi li kienu jintużaw biex jiġu mżejna l-[[Statwa|istatwi]] tad-divinitajiet. It-Tavla ta' Narmer tagħmel parti mill-kollezzjoni permanenti tal-Mużew Eġizzjan fil-[[Kajr]]. Hija waħda mill-artefatti inizjali għall-wiri li l-viżitaturi jistgħu jaraw malli jidħlu fil-mużew. In-numru tal-inventarju tagħha huwa JE 32169 u n-numru tal-identifikazzjoni preċedenti tagħha kien CG 14716. == Deskrizzjoni == It-Tavla ta' Narmer hija twila 63 ċentimetru (25 pulzier) u wiesgħa 42 ċentimetru (17-il pulzier), għandha għamla ta' tarka ċerimonjali, imnaqqxa minn biċċa waħda ta' grovakka griża fl-aħdar, ċatta u kemxejn skura. Il-ġebla spiss ġiet identifikata ħażin fl-imgħoddi bħala lavanja jew skist. Il-lavanja hija magħmula minn saffi u b'hekk faċli ħafna li tixxaqqaq, u l-iskist huwa blat metamorfiku b'sawra minerali aleatorja kbira. Iż-żewġ tipi ta' ġebel ma għandhomx x'jaqsmu mal-grovakka iebsa u reżistenti għax-xquq, li oriġinat minn barriera attesta sew li kienet ilha tintuża miż-żminijiet predinastiċi f'Wadi Hammamat. Dan il-materjal kien jintuża b'mod estensiv matul il-perjodu predinastiku għall-ħolqien ta' tavli simili u kien jintuża wkoll bħala sors għall-istatwi tar-Renju l-Antik. Statwa tal-[[faragħun]] tat-tieni dinastija Khasekhemwy, li nstabet fl-istess kumpless bħat-Tavla ta' Narmer f'Hierakonpolis, kienet magħmula wkoll minn dan il-materjal. It-tavla hija mnaqqxa b'bassoriljievi. Fin-naħa ta' fuq taż-żewġ naħat hemm arma rjali identika msejħa ''serekh'', li hija "simbolu ġeroglifiku kompożitu li jirrappreżenta r-re/il-kuruna/l-istat u l-proprjetà tal-istat". Is-''serekh'' fi ħdanhom għandhom is-simboli ''nꜥr'' (pixxigatt) u ''mr'' (skarpell), li huma r-rappreżentazzjoni fonetika ta' isem Narmer. Maġenb iż-żewġ ''serekh'' hemm par irjus ta' annimal bovin bi qrejjen innuklati sew; huwa maħsub li dawn jirrappreżentaw id-divinità femminili Bat b'għamla ta' [[baqra]]. Din kienet id-divinità patruna tas-seba' diviżjoni territorjali tal-Eġittu ta' Fuq, u kienet ukoll id-divinizzazzjoni kożmoloġika fi ħdan il-mitoloġija Eġizzjana matul il-perjodu predinastiku u l-perjodu tar-Renju l-Antik tal-[[Storja|istorja]] tal-Eġittu tal-qedem. === Minn quddiem === Fin-naħa ta' fuq ta' kull naħa tat-tavla hemm par irjus ta' annimal bovin b'wiċċ ta' [[bniedem]], li huma maħsuba li jirrappreżentaw id-divinità patruna Bat b'għamla ta' baqra, u dawn jinsabu maġenb is-''serekh'' ta' Narmer. Id-divinità femminili Bat tintwera, kif spiss kienet tintwera, minn quddiem u mhux il-profil tagħha, użanza tradizzjonali fit-tinqix tar-riljievi Eġizzjani. Hathor, li kienet taqsam bosta mill-karatteristiċi ta' Bat, spiss tintwera b'mod simili. Xi awturi jissuġġerixxu li x-xbihat jirrappreżentaw il-qilla tar-re bħal par barrin. L-ikbar riljiev fuq in-naħa ta' quddiem juri lil Narmer, li qed jgħolli mazza f'idu l-leminija filwaqt li b'idu x-xellugija qed jerfa' [[Skjavitù|skjav]] għal irkopptejh minn xagħru. B'kuntrast max-xbieha ta' Narmer fin-naħa ta' wara, fejn jidher bil-Kuruna l-Ħamra tal-Eġittu t'Isfel, fuq din in-naħa jidher liebes il-Kuruna l-Bajda tal-Eġittu ta' Fuq. Il-poża tiegħu tirrifletti l-użanza tal-Eġittu tal-qedem li figura importanti tintwera minn perspettivi differenti f'daqqa. Saqajh, riġlejh u rasu jidhru bħala profil, filwaqt li sidru u ġenbejh iduru kemxejn u spallejh iħarsu 'l quddiem. Għajn waħda, anke jekk normalment kieku din ma tidhirx f'ras bħala profil, tintwera minn quddiem. L-iskop kien li tiġi pprovduta l-iżjed informazzjoni kompluta possibbli dwar persuna fuq wiċċ ċatt. It-tavla turi wkoll il-proporzjonijiet tradizzjonali Eġizzjani tal-ġisem. Abbażi ta' unità stabbilita korelatata mad-distanza tul l-għekiesi ta' ponn ta' bniedem, din il-forma konvenzjonali ta' kejl kienet mezz ta' standardizzazzjoni tal-proporzjonijiet ta' figuri importanti fl-arti Eġizzjana. Il-kejl standard ta' 18-il ponn mill-art sal-linja tax-xagħar fuq ras il-figura huwa evidenti fit-tavla. Dawn il-konvenzjonijiet artistiċi baqgħu jintużaw mill-inqas sal-ħakma ta' [[Alessandru Manju]]. Il-figuri minuri b'pożi attivi, bħall-iskjav tar-re, il-katavri u dawk li kienu jieħdu ħsieb il-bhejjem serpopardi jintwerew b'mod ħafna iktar ħieles. Mehmużin maċ-ċinturin milbus minn Narmer jidhru erba' tasselli biż-żibeġ, kull waħda mżejna b'għamla ta' ras id-divinità femminili Hathor. Dawn huma wkoll l-istess żibeġ bħal dawk li jżejnu n-naħa ta' fuq ta' kull naħa tat-tavla. Fuq in-naħa ta' wara taċ-ċinturin hemm frenża twila mehmuża li tirrappreżenta denb ta' barri. Fuq ix-xellug tar-re jidher [[raġel]] iġib is-sandli tar-re, u maġenbu s-simbolu tar-rożetta. Fuq il-lemin tar-re hemm priġunier għal irkopptejh, li se jintlaqat mir-re. Par simboli jidhru ħdejn rasu u x'aktarx jindikaw ismu (Wash) jew jindikaw ir-reġjun minn fejn oriġina. Fuq il-priġunier hemm falkun, li jirrappreżenta lil Horus, imperreċ fuq sett ta' fjuri tal-papiru, is-simbolu tal-Eġittu ta' Fuq. Fid-dwiefer tiegħu, jidher qed iżomm oġġett qisu ħabel li jidher li huwa mehmuż ma' mnieħer ta' ras ta' raġel li tidher ħierġa wkoll mill-fjuri tal-papiru. === Minn wara === Taħt l-irjus tal-annimali bovini hemm qisha purċissjoni. Narmer huwa ferm akbar mill-figuri l-oħra, konvenzjoni artistika magħrufa bħala l-proporzjon ġerarkiku, l-iskala ġerarkika jew il-ġerarkija tal-iskala. Bħal fuq in-naħa ta' quddiem, id-daqs sproporzjonat tiegħu jsaħħaħ l-ideat ta' ħakma u ta' poter politiku bħal ta' mexxej qisu xi alla. Huwa jidher liebes Kuruna Ħamra tal-Eġittu t'Isfel, bis-simbolu tal-papiru. F'idu jidher qed iżomm mazza u flaġell, żewġ simboli tradizzjonali tar-re. Fuq in-naħa tal-lemin tiegħu jidhru s-simboli ġeroglifiċi ta' ismu, għalkemm ma jinsabux fi ħdan ''serekh''. Warajh hemm raġel li qed iġiblu s-sandli, li ismu jaf huwa rrappreżentat bir-rożetta li tidher maġenb rasu, u simbolu rettangolari ieħor mingħajr l-ebda interpretazzjoni ċara, iżda li ġie ssuġġerit li jaf jirrappreżenta raħal jew ċittadella. Eżatt quddiem il-faragħun jidher raġel xagħru twila, akkumpanjat minn par ġeroglifiċi li ġew interpretati bħala ismu: ''Tshet'' (huwa preżunt li dawn is-simboli kellhom l-istess valur fonetiku tal-kitba ġeroglifika ta' wara). Quddiem dan ir-raġel jidhru erba' persuni bil-paviljuni olzati f'idejhom, u jżommu ġild tal-annimali, [[kelb]] u żewġ falkuni. Fin-naħa l-iktar tal-lemin ta' din ix-xena jidhru għaxar katavri b'rashom maqtugħa poġġuta bejn riġlejhom u l-ġenitali maqtugħin tagħhom poġġuti fuq kull ras. Dawn il-figuri ġeneralment huwa maħsub li kienu vittmi tal-ħakma ta' Narmer. Fuqhom hemm is-simboli ta' vapur, ta' falkun b'foxxna u ta' bieb. Taħt il-purċissjoni, żewġt irġiel jidhru qed iżommu ħbula marbutin mal-għenuq imgeżwrin f'xulxin ta' żewġ serpopardi jiġġieldu kontra xulxin. Is-serpopard huwa ħlejqa mitoloġika, taħlita ta' [[serp]] u ta' leopard. Iċ-ċirku ffurmat mill-għenuq milwijin tagħhom huwa l-parti ċentrali tat-tavla, li hija ż-żona fejn kienu jintaħnu l-kożmetiċi. L-Eġittu ta' Fuq u t'Isfel it-tnejn li huma kienu jqimu ljuni femminili tal-gwerer bħala protetturi; l-għenuq imgeżwrin f'xulxin tas-serpopardi b'hekk jaf jirrappreżentaw l-unifikazzjoni tal-istat. Xbihat simili ta' annimali mitoloġiċi bħal dawn huma magħrufa minn [[Kultura|kulturi]] kontemporanji oħra, u jeżistu eżempji oħra ta' oġġetti predinastiċi aħħarin (fosthom tavli oħra u mankijiet tas-skieken bħas-Sikkina ta' Gebel el-Arak) li ssellef elementi simili mill-ikonografija tal-Mesopotamja, u b'hekk tissuġġerixxi relazzjonijiet bejn l-Eġittu u l-Mesopotamja. Fin-naħa t'isfel tan-naħa ta' wara tat-tavla, jidher barri jwaqqa' l-ħitan ta' belt filwaqt li jgħaddi minn fuq għadu vittma. Rasu baxxuta, Narmer hawnhekk jintwera bħala bhima stilizzata bidimensjonali li se tegħleb l-għedewwa tagħha. Il-barrin kellhom rabta ideoloġika mar-rejiet Eġizzjani. "Barri t'Ommu", pereżempju, kien titlu komuni mogħti lil re Eġizzjan bħala iben id-divinità patruna b'għamla ta' baqra. Din il-poża ta' annimal bovin tfisser "qawwa" f'ġeroglifiċi li ġew wara. == Dibattitu bejn l-istudjużi == It-Tavla ta' Narmer qajmet dibattitu kunsiderevoli bejn l-istudjużi matul is-snin. Inġenerali, l-argumenti huma maqsumin fi tnejn: studjużi li jemmnu li t-tavla tirrakkonta avveniment importanti, u akkademiċi oħrajn li jargumentaw li hija oġġett iddisinjat biex tiġi stabbilita l-mitoloġija tat-tmexxija unifikata fuq l-Eġittu ta' Fuq u t'Isfel mir-re. Kien maħsub ukoll li t-tavla tirrappreżenta l-unifikazzjoni tal-Eġittu t'Isfel mir-re tal-Eġittu ta' Fuq, jew tirreġistra suċċess militari reċenti fuq il-[[Libja|Libjani]], jew l-aħħar fortizza ta' dinastija tal-Eġittu t'isfel ibbażata f'Buto. Iktar reċentement, studjużi bħal [[Nicholas Millet]] argumentaw li t-tavla ma tirrappreżentax avveniment storiku (bħall-unifikazzjoni tal-Eġittu), iżda minflok tirrappreżenta l-avvenimenti tas-sena li fiha l-oġġett ġie ddedikat lit-tempju. [[Whitney Davis]] issuġġeriet li l-ikonografija ta' din it-tavla u ta' tavli oħra predinastiċi kellha iktar x'taqsam mal-istabbiliment tar-re bħala metafora viżiva tal-kaċċatur ħakkiem, maqbud fil-mument meta se jagħti d-daqqa tal-[[mewt]] lill-għedewwa tiegħu. [[John Baines]] issuġġerixxa li l-avvenimenti li jintwerew huma "turija tal-kisbiet irjali" tal-imgħoddi u li "l-iskop ewlieni tal-oġġett mhuwiex li jirreġistra avveniment iżda li jasserixxi li r-re jiddomina d-dinja ordnata f'isem id-divinitajiet u għeleb il-qawwiet interni u speċjalment esterni tad-diżordni". == Fil-kultura popolari == It-Tavla ta' Narmer tidher fil-film tal-2009 ''Watchmen'' bħala wieħed mill-oġġetti Eġizzjani preżenti fl-uffiċċju ta' Ozymandias. L-awtur [[Awstralja|Awstraljan]] [[Jackie French]] użat it-tavla, u riċerka reċenti dwar ir-rotot kummerċjali tas-Sumeri, biex toħloq ir-rumanz storiku tagħha ''Pharaoh'' (2007). It-tavla tidher fil-ġrajja qasira tal-artist tal-manga [[Yukinobu Hoshino]], ''El Alamein no Shinden''. It-tavla tidher ukoll f'''The Kane Chronicles'' ta' [[Rick Riordan]], fejn qaddej xawabti maġiku jfittex it-tavla. Fil-logħba elettronika ta' Ubisoft tal-2017 ''Assassin's Creed Origins'', it-tavla tissemma bħala element trivjali fil-pariri ta' qabel tibda l-logħba. It-Tavla ta' Narmer hija element narrattiv prinċipali tar-rumanz ta' [[Lincoln Child]], ''The Third Gate'', fejn isir tentattiv biex jinstab il-qabar tar-re Narmer fis-Sudd. == Referenzi == [[Kategorija:Eġittu l-Antik]] 8t4tctggsh8vcyg0iqk4x6ym9hxyuel 331228 331227 2026-07-28T15:11:21Z Trigcly 17859 added [[Category:Arkeoloġija]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331228 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Narmer Palette.jpg|daqsminuri|It-Tavla ta' Narmer minn quddiem u minn wara.]] It-'''Tavla ta' Narmer''', magħrufa wkoll bħala l-'''Paletta ta'''' '''Narmer''' jew it-'''Tavla l-Kbira ta'''' '''Hierakonpolis''', hija sejba [[Arkeoloġija|arkeoloġika]] sinifikanti tal-[[Eġittu tal-qedem]], li tmur lura għall-ħabta tas-seklu 31 [[Ante Christum natum|Q.K]]., u għall-inqas nominalment tagħmel parti mill-kategorija ta' tavli kożmetiċi. Fiha wħud mill-iżjed [[ġeroglifiċi Eġizzjani]] bikrin li qatt instabu. Huwa maħsub minn xi wħud li t-tavla turi l-unifikazzjoni tal-Eġittu ta' Fuq u t'Isfel taħt ir-Re [[Narmer]]. Flimkien mar-Ras ta' Mazza tal-Iskorpjun u mar-Ras ta' Mazza ta' Narmer, li nstabu wkoll flimkien fid-depożitu prinċipali f'Nekhen, it-Tavla ta' Narmer tipprovdi waħda mill-iżjed xbihat bikrin magħrufa ta' re Eġizzjan. Minn naħa waħda, ir-re jintwera bil-Kuruna l-Bajda tal-Eġittu ta' Fuq (tan-Nofsinhar), u min-naħa l-oħra r-re jintwera liebes il-Kuruna l-Ħamra tal-Eġittu t'Isfel (tat-Tramuntana), għaldaqstant it-tavla hija wkoll l-iżjed eżempju magħruf ta' tavla b're liebes iż-żewġ tipi ta' xedd ir-ras. It-tavla turi bosta mill-konvenzjonijiet klassiċi tal-[[arti]] tal-Eġittu tal-qedem, li x'aktarx li diġà kienu ġew ifformalizzati meta nħolqot it-tavla. L-Eġittologi [[Bob Brier]] u [[A. Hoyt Hobbs]] irreferew għat-Tavla ta' Narmer bħala "l-eqdem rekord storiku Eġizzjan". It-Tavla ta' Narmer, li minkejja li għandha ħames millenji għadha f'kundizzjoni kważi perfetta, ġiet skoperta mill-arkeologi [[Renju Unit|Brittaniċi]] [[James Quibell]] u [[Frederick W. Green]], f'dak li huma jsejħulu d-Depożitu Prinċipali fit-Tempju ta' Horus f'Nekhen, matul l-iskavi tal-1897–1898. F'dawn l-iskavi nstabu wkoll ir-Ras ta' Mazza ta' Narmer u r-Ras ta' Mazza tal-Iskorpjun. Il-post u ċ-ċirkostanzi preċiżi ta' dawn is-sejbiet ma ġewx irreġistrati b'mod ċar ħafna minn Quibell u Green. Fil-fatt, skont ir-rapport ta' Green, it-Tavla ta' Narmer instabet f'saff differenti xi metru jew tnejn (jardi) 'il bogħod mid-depożitu, li jitqies iktar preċiż abbażi tan-noti tal-iskavi oriġinali. Ġie ssuġġerit li dawn l-oġġetti kienu donazzjonijiet irjali li saru lit-tempju. Nekhen, jew Hierakonpolis, kien wieħed minn erba' ċentri tal-poter fl-Eġittu ta' Fuq qabel il-konsolidazzjoni tal-Eġittu ta' Fuq fl-aħħar tal-perjodu ta' Naqada III. L-importanza [[Reliġjon|reliġjuża]] ta' Hierakonpolis damet ferm wara d-deklin tar-rwol [[Politika|politiku]] tiegħu. It-tavli tipikament kienu jintuża għat-tħin tal-kożmetiċi, iżda din it-tavla hija kbira u tqila (u elaborata) wisq biex tkun inħolqot għall-użu personali u x'aktarx li kienet oġġett tar-ritwali jew donazzjoni bħala wegħda, li ġiet magħmula b'mod speċifiku biex tingħata b'donazzjoni jew tintuża f'tempju. Skont teorija partikolari ntużat għat-tħin tal-kożmetiċi li kienu jintużaw biex jiġu mżejna l-[[Statwa|istatwi]] tad-divinitajiet. It-Tavla ta' Narmer tagħmel parti mill-kollezzjoni permanenti tal-Mużew Eġizzjan fil-[[Kajr]]. Hija waħda mill-artefatti inizjali għall-wiri li l-viżitaturi jistgħu jaraw malli jidħlu fil-mużew. In-numru tal-inventarju tagħha huwa JE 32169 u n-numru tal-identifikazzjoni preċedenti tagħha kien CG 14716. == Deskrizzjoni == It-Tavla ta' Narmer hija twila 63 ċentimetru (25 pulzier) u wiesgħa 42 ċentimetru (17-il pulzier), għandha għamla ta' tarka ċerimonjali, imnaqqxa minn biċċa waħda ta' grovakka griża fl-aħdar, ċatta u kemxejn skura. Il-ġebla spiss ġiet identifikata ħażin fl-imgħoddi bħala lavanja jew skist. Il-lavanja hija magħmula minn saffi u b'hekk faċli ħafna li tixxaqqaq, u l-iskist huwa blat metamorfiku b'sawra minerali aleatorja kbira. Iż-żewġ tipi ta' ġebel ma għandhomx x'jaqsmu mal-grovakka iebsa u reżistenti għax-xquq, li oriġinat minn barriera attesta sew li kienet ilha tintuża miż-żminijiet predinastiċi f'Wadi Hammamat. Dan il-materjal kien jintuża b'mod estensiv matul il-perjodu predinastiku għall-ħolqien ta' tavli simili u kien jintuża wkoll bħala sors għall-istatwi tar-Renju l-Antik. Statwa tal-[[faragħun]] tat-tieni dinastija Khasekhemwy, li nstabet fl-istess kumpless bħat-Tavla ta' Narmer f'Hierakonpolis, kienet magħmula wkoll minn dan il-materjal. It-tavla hija mnaqqxa b'bassoriljievi. Fin-naħa ta' fuq taż-żewġ naħat hemm arma rjali identika msejħa ''serekh'', li hija "simbolu ġeroglifiku kompożitu li jirrappreżenta r-re/il-kuruna/l-istat u l-proprjetà tal-istat". Is-''serekh'' fi ħdanhom għandhom is-simboli ''nꜥr'' (pixxigatt) u ''mr'' (skarpell), li huma r-rappreżentazzjoni fonetika ta' isem Narmer. Maġenb iż-żewġ ''serekh'' hemm par irjus ta' annimal bovin bi qrejjen innuklati sew; huwa maħsub li dawn jirrappreżentaw id-divinità femminili Bat b'għamla ta' [[baqra]]. Din kienet id-divinità patruna tas-seba' diviżjoni territorjali tal-Eġittu ta' Fuq, u kienet ukoll id-divinizzazzjoni kożmoloġika fi ħdan il-mitoloġija Eġizzjana matul il-perjodu predinastiku u l-perjodu tar-Renju l-Antik tal-[[Storja|istorja]] tal-Eġittu tal-qedem. === Minn quddiem === Fin-naħa ta' fuq ta' kull naħa tat-tavla hemm par irjus ta' annimal bovin b'wiċċ ta' [[bniedem]], li huma maħsuba li jirrappreżentaw id-divinità patruna Bat b'għamla ta' baqra, u dawn jinsabu maġenb is-''serekh'' ta' Narmer. Id-divinità femminili Bat tintwera, kif spiss kienet tintwera, minn quddiem u mhux il-profil tagħha, użanza tradizzjonali fit-tinqix tar-riljievi Eġizzjani. Hathor, li kienet taqsam bosta mill-karatteristiċi ta' Bat, spiss tintwera b'mod simili. Xi awturi jissuġġerixxu li x-xbihat jirrappreżentaw il-qilla tar-re bħal par barrin. L-ikbar riljiev fuq in-naħa ta' quddiem juri lil Narmer, li qed jgħolli mazza f'idu l-leminija filwaqt li b'idu x-xellugija qed jerfa' [[Skjavitù|skjav]] għal irkopptejh minn xagħru. B'kuntrast max-xbieha ta' Narmer fin-naħa ta' wara, fejn jidher bil-Kuruna l-Ħamra tal-Eġittu t'Isfel, fuq din in-naħa jidher liebes il-Kuruna l-Bajda tal-Eġittu ta' Fuq. Il-poża tiegħu tirrifletti l-użanza tal-Eġittu tal-qedem li figura importanti tintwera minn perspettivi differenti f'daqqa. Saqajh, riġlejh u rasu jidhru bħala profil, filwaqt li sidru u ġenbejh iduru kemxejn u spallejh iħarsu 'l quddiem. Għajn waħda, anke jekk normalment kieku din ma tidhirx f'ras bħala profil, tintwera minn quddiem. L-iskop kien li tiġi pprovduta l-iżjed informazzjoni kompluta possibbli dwar persuna fuq wiċċ ċatt. It-tavla turi wkoll il-proporzjonijiet tradizzjonali Eġizzjani tal-ġisem. Abbażi ta' unità stabbilita korelatata mad-distanza tul l-għekiesi ta' ponn ta' bniedem, din il-forma konvenzjonali ta' kejl kienet mezz ta' standardizzazzjoni tal-proporzjonijiet ta' figuri importanti fl-arti Eġizzjana. Il-kejl standard ta' 18-il ponn mill-art sal-linja tax-xagħar fuq ras il-figura huwa evidenti fit-tavla. Dawn il-konvenzjonijiet artistiċi baqgħu jintużaw mill-inqas sal-ħakma ta' [[Alessandru Manju]]. Il-figuri minuri b'pożi attivi, bħall-iskjav tar-re, il-katavri u dawk li kienu jieħdu ħsieb il-bhejjem serpopardi jintwerew b'mod ħafna iktar ħieles. Mehmużin maċ-ċinturin milbus minn Narmer jidhru erba' tasselli biż-żibeġ, kull waħda mżejna b'għamla ta' ras id-divinità femminili Hathor. Dawn huma wkoll l-istess żibeġ bħal dawk li jżejnu n-naħa ta' fuq ta' kull naħa tat-tavla. Fuq in-naħa ta' wara taċ-ċinturin hemm frenża twila mehmuża li tirrappreżenta denb ta' barri. Fuq ix-xellug tar-re jidher [[raġel]] iġib is-sandli tar-re, u maġenbu s-simbolu tar-rożetta. Fuq il-lemin tar-re hemm priġunier għal irkopptejh, li se jintlaqat mir-re. Par simboli jidhru ħdejn rasu u x'aktarx jindikaw ismu (Wash) jew jindikaw ir-reġjun minn fejn oriġina. Fuq il-priġunier hemm falkun, li jirrappreżenta lil Horus, imperreċ fuq sett ta' fjuri tal-papiru, is-simbolu tal-Eġittu ta' Fuq. Fid-dwiefer tiegħu, jidher qed iżomm oġġett qisu ħabel li jidher li huwa mehmuż ma' mnieħer ta' ras ta' raġel li tidher ħierġa wkoll mill-fjuri tal-papiru. === Minn wara === Taħt l-irjus tal-annimali bovini hemm qisha purċissjoni. Narmer huwa ferm akbar mill-figuri l-oħra, konvenzjoni artistika magħrufa bħala l-proporzjon ġerarkiku, l-iskala ġerarkika jew il-ġerarkija tal-iskala. Bħal fuq in-naħa ta' quddiem, id-daqs sproporzjonat tiegħu jsaħħaħ l-ideat ta' ħakma u ta' poter politiku bħal ta' mexxej qisu xi alla. Huwa jidher liebes Kuruna Ħamra tal-Eġittu t'Isfel, bis-simbolu tal-papiru. F'idu jidher qed iżomm mazza u flaġell, żewġ simboli tradizzjonali tar-re. Fuq in-naħa tal-lemin tiegħu jidhru s-simboli ġeroglifiċi ta' ismu, għalkemm ma jinsabux fi ħdan ''serekh''. Warajh hemm raġel li qed iġiblu s-sandli, li ismu jaf huwa rrappreżentat bir-rożetta li tidher maġenb rasu, u simbolu rettangolari ieħor mingħajr l-ebda interpretazzjoni ċara, iżda li ġie ssuġġerit li jaf jirrappreżenta raħal jew ċittadella. Eżatt quddiem il-faragħun jidher raġel xagħru twila, akkumpanjat minn par ġeroglifiċi li ġew interpretati bħala ismu: ''Tshet'' (huwa preżunt li dawn is-simboli kellhom l-istess valur fonetiku tal-kitba ġeroglifika ta' wara). Quddiem dan ir-raġel jidhru erba' persuni bil-paviljuni olzati f'idejhom, u jżommu ġild tal-annimali, [[kelb]] u żewġ falkuni. Fin-naħa l-iktar tal-lemin ta' din ix-xena jidhru għaxar katavri b'rashom maqtugħa poġġuta bejn riġlejhom u l-ġenitali maqtugħin tagħhom poġġuti fuq kull ras. Dawn il-figuri ġeneralment huwa maħsub li kienu vittmi tal-ħakma ta' Narmer. Fuqhom hemm is-simboli ta' vapur, ta' falkun b'foxxna u ta' bieb. Taħt il-purċissjoni, żewġt irġiel jidhru qed iżommu ħbula marbutin mal-għenuq imgeżwrin f'xulxin ta' żewġ serpopardi jiġġieldu kontra xulxin. Is-serpopard huwa ħlejqa mitoloġika, taħlita ta' [[serp]] u ta' leopard. Iċ-ċirku ffurmat mill-għenuq milwijin tagħhom huwa l-parti ċentrali tat-tavla, li hija ż-żona fejn kienu jintaħnu l-kożmetiċi. L-Eġittu ta' Fuq u t'Isfel it-tnejn li huma kienu jqimu ljuni femminili tal-gwerer bħala protetturi; l-għenuq imgeżwrin f'xulxin tas-serpopardi b'hekk jaf jirrappreżentaw l-unifikazzjoni tal-istat. Xbihat simili ta' annimali mitoloġiċi bħal dawn huma magħrufa minn [[Kultura|kulturi]] kontemporanji oħra, u jeżistu eżempji oħra ta' oġġetti predinastiċi aħħarin (fosthom tavli oħra u mankijiet tas-skieken bħas-Sikkina ta' Gebel el-Arak) li ssellef elementi simili mill-ikonografija tal-Mesopotamja, u b'hekk tissuġġerixxi relazzjonijiet bejn l-Eġittu u l-Mesopotamja. Fin-naħa t'isfel tan-naħa ta' wara tat-tavla, jidher barri jwaqqa' l-ħitan ta' belt filwaqt li jgħaddi minn fuq għadu vittma. Rasu baxxuta, Narmer hawnhekk jintwera bħala bhima stilizzata bidimensjonali li se tegħleb l-għedewwa tagħha. Il-barrin kellhom rabta ideoloġika mar-rejiet Eġizzjani. "Barri t'Ommu", pereżempju, kien titlu komuni mogħti lil re Eġizzjan bħala iben id-divinità patruna b'għamla ta' baqra. Din il-poża ta' annimal bovin tfisser "qawwa" f'ġeroglifiċi li ġew wara. == Dibattitu bejn l-istudjużi == It-Tavla ta' Narmer qajmet dibattitu kunsiderevoli bejn l-istudjużi matul is-snin. Inġenerali, l-argumenti huma maqsumin fi tnejn: studjużi li jemmnu li t-tavla tirrakkonta avveniment importanti, u akkademiċi oħrajn li jargumentaw li hija oġġett iddisinjat biex tiġi stabbilita l-mitoloġija tat-tmexxija unifikata fuq l-Eġittu ta' Fuq u t'Isfel mir-re. Kien maħsub ukoll li t-tavla tirrappreżenta l-unifikazzjoni tal-Eġittu t'Isfel mir-re tal-Eġittu ta' Fuq, jew tirreġistra suċċess militari reċenti fuq il-[[Libja|Libjani]], jew l-aħħar fortizza ta' dinastija tal-Eġittu t'isfel ibbażata f'Buto. Iktar reċentement, studjużi bħal [[Nicholas Millet]] argumentaw li t-tavla ma tirrappreżentax avveniment storiku (bħall-unifikazzjoni tal-Eġittu), iżda minflok tirrappreżenta l-avvenimenti tas-sena li fiha l-oġġett ġie ddedikat lit-tempju. [[Whitney Davis]] issuġġeriet li l-ikonografija ta' din it-tavla u ta' tavli oħra predinastiċi kellha iktar x'taqsam mal-istabbiliment tar-re bħala metafora viżiva tal-kaċċatur ħakkiem, maqbud fil-mument meta se jagħti d-daqqa tal-[[mewt]] lill-għedewwa tiegħu. [[John Baines]] issuġġerixxa li l-avvenimenti li jintwerew huma "turija tal-kisbiet irjali" tal-imgħoddi u li "l-iskop ewlieni tal-oġġett mhuwiex li jirreġistra avveniment iżda li jasserixxi li r-re jiddomina d-dinja ordnata f'isem id-divinitajiet u għeleb il-qawwiet interni u speċjalment esterni tad-diżordni". == Fil-kultura popolari == It-Tavla ta' Narmer tidher fil-film tal-2009 ''Watchmen'' bħala wieħed mill-oġġetti Eġizzjani preżenti fl-uffiċċju ta' Ozymandias. L-awtur [[Awstralja|Awstraljan]] [[Jackie French]] użat it-tavla, u riċerka reċenti dwar ir-rotot kummerċjali tas-Sumeri, biex toħloq ir-rumanz storiku tagħha ''Pharaoh'' (2007). It-tavla tidher fil-ġrajja qasira tal-artist tal-manga [[Yukinobu Hoshino]], ''El Alamein no Shinden''. It-tavla tidher ukoll f'''The Kane Chronicles'' ta' [[Rick Riordan]], fejn qaddej xawabti maġiku jfittex it-tavla. Fil-logħba elettronika ta' Ubisoft tal-2017 ''Assassin's Creed Origins'', it-tavla tissemma bħala element trivjali fil-pariri ta' qabel tibda l-logħba. It-Tavla ta' Narmer hija element narrattiv prinċipali tar-rumanz ta' [[Lincoln Child]], ''The Third Gate'', fejn isir tentattiv biex jinstab il-qabar tar-re Narmer fis-Sudd. == Referenzi == [[Kategorija:Eġittu l-Antik]] [[Kategorija:Arkeoloġija]] 0n3kbg2cocan3kp5suf9qg5a4de2m38