Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 13678 331287 325641 2026-08-04T08:01:41Z Vyacheslav Nasretdinov 13982 331287 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Każakistan |isem_nattiv = Қазақстан Республикасы<br/>''Qazaqstan Respublïkası'' |isem_komuni = Każakistan |stampa_bandiera = Flag of Kazakhstan.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Kazakhstan.svg |stampa_mappa = Kazakhstan (orthographic projection).svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Każakistan |ħolqa_emblema = Emblema tal-Każakistan |ħolqa_demografija = Demografija tal-Każakistan |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali = Менің Қазақстаным<br />''[[Meniñ Qazaqstanım]]''<br/><small>"Każakistan tiegħi"</small><center>[[File:Kazakhstan National Anthem 2012.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Każaki|Każak]] <small>(nazzjonali)</small><br/> |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Astana|Nur-Sultan]] |l-ikbar_belt = [[Almaty]], [[Shymkent]] |latd=51 |latm=10 |latNS=N |lonġd=71 |lonġm=25 |lonġEW=E |tip_gvern = [[Sistema presidenzjali|Stat presidenzjali]] [[Sistema partit-dominanti|partit-dominanti]]<br/>[[Stat unitarju|unitarju]] |titlu_kap1 = [[President tal-Każakstan|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tal-Każakstan|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Kassym-Jomart Tokayev]] |isem_kap2 = [[Askar Mamin]] |żona_kklassifika = 9 |poż_erja = 9 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 2,724,900 |erja_mi_kw = 1,052,085 |perċentwal_ilma = 1.7 |sena_stima_popolazzjoni = |stima_popolazzjoni = |poż_stima_popolazzjoni = 61 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 16,967,000<ref>{{ċita web |url=http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx |titlu=Monthly official estimate |pubblikatur=Eng.stat.kz |data= |data-aċċess=2013-05-31 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140117231623/http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx |arkivju-data=2014-01-17 |url-status=dead }}</ref> |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2013 |densità_popolazzjoni_km2 = 5.94 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 15.39 |poż_densità_popolazzjoni = 224 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2012 |PGD_PSX = $231.787 biljun<ref name=imf2>{{ċita web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=28&pr.y=19&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=916&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |titlu=Kazakhstan |pubblikatur=Fond Monetarju Internazzjonali |data-aċċess=2013-04-17}}</ref> |poż_PGD_PSX = 51 |PGD_PSX_per_capita = $13,892<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 69 |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.754<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf |titlu=Human Development Report 2011 |sena=2011 |pubblikatur=Nazzjonijiet Uniti |data-aċċess=2011-11-15 |lingwa=Ingliż}}</ref> |poż_IŻU = 69 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|mill-[[Unjoni Sovjetika]]}} |avveniment_stabbilit1 = [[Kazakh Khanate]] |data_stabbilit1 = 1465 |avveniment_stabbilit2 = [[Awtonomija Alash]] |data_stabbilit2 = 13 ta' Diċembru, 1917 |avveniment_stabbilit3 = [[Repubblika Sovjetika Soċjalista tal-Każakistan|RSS tal-Każakistan]] |data_stabbilit3 = 5 ta' Diċembru, 1936 |avveniment_stabbilit4 = [[Storja tal-Każakstan#Sovranità u l-indipendenza|Iddikjarata]]<br /> - Finalizzata |data_stabbilit4 = 16 ta' Diċembru, 1991<br />25 ta' Diċembru, 1991 |avveniment_stabbilit5 = |data_stabbilit5 = |valuta = [[Tenge tal-Każakistan|Tenge]] |kodiċi_valuta = JOD |differenza_ħku = [[UTC+05:00|+5]]<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/obshestvo/6425975-kazakhstan-perekhodit-na-edinyy-chasovoy-poyas-chto-nuzhno-znat.html|title=Казахстан переходит на единый часовой пояс: что нужно знать|lang=ru|first=|last=|website=[[zakon.kz]]|date=2024-02-29|access-date=}}</ref> |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.kz]], [[.қаз]] |kodiċi_telefoniku = +7-6xx, +7-7xx |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $196.419 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 50 |PGD_nominali_per_capita = $11,772<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 59 |nota1 = }} Il-'''Każakistan''' ({{awdjo|En-us-Kazakhstan.ogg|ˌkɑːzəkˈstɑːn}}; [[Lingwa Każaki|Każak]]:Қазақстан ''Qazaqstan''), uffiċjalment ir-'''Repubblika tal-Każakistan''', hu pajjiż fl-[[Asja Ċentrali]], b'parti żgħira fil-punent tax-[[Xmara Ural]] fl-[[Ewropa tal-Lvant]]. Mill-erja, il-Każakistan huwa l-akbar [[pajjiż interkjuż]] fid-dinja u d-disa' l-akbar pajjiż fid-dinja; it-territorju tal-pajjiż jkopri madwar 2,727,300 kilometru kwadru (1,053,000 mi kw) li huwa akbar mill-[[Ewropa tal-Punent]].<ref>{{ċita web|url=http://www.stat.kz |titlu=Agency of Statistics of the Republic of Kazakhstan (ASRK). 2005. Main Demographic Indicators |pubblikatur=Stat.kz|data-aċċess=2010-06-01}}</ref> Il-pajjiż hu mdawwar minn dawn il-pajjiżi skont l-arloġġ mit-tramuntana: ir-[[Russja]], iċ-[[Ċina]], il-[[Kirġiżistan]], l-[[Użbekistan]], u t-[[Turkmenistan]], u wkoll għandhu fruntieri fuq il-parti kbira tal-[[Baħar Kaspju]]. Bi 17-il miljun ruħ (stima tal-2013)<ref>{{ċita web |url=http://www.inform.kz/eng/article/2558103 |titlu=Census2010 |pubblikatur=Stat.kz |data-aċċess=2010-06-01 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131012030115/http://www.inform.kz/eng/article/2558103 |arkivju-data=2013-10-12 |url-status=dead }}</ref> il-Każakistan hija t-[[List of countries by population|62 l-akbar]] mill-popolazzjoni fid-dinja, għalkemm id-[[Lista ta' pajjiżi mid-densità tal-popolazzjoni|densità tal-popolazzjoni]] tagħha hija inqas minn 6&nbsp;persuni kull kilometru kwadru (15&nbsp;kull mi. kw.). Il-kapital hija [[Astana|Nur-Sultan]] (preċedentement kienet [[Almati]]). == Protesti tal-Każakstan tal-2022 == <gallery> File:2022 Kazakhstan protests — Aqtobe, January 4 (01).jpg|Dimostranti f'Aktobe, 4 ta' Jannar, 2022 File:2022 Kazakhstan protests — Aqtobe, January 4 (02).jpg|Dimostranti jwaqqfu yurta f'Aktobe, 4 ta' Jannar 2022. File:Здание акимата Алматы.jpg|Akimat maħruq fi Pjazza tar-Repubblika File:Сгоревшее здание Площадь Республики 13.jpg|Akimat maħruq fi Pjazza tar-Repubblika File:Повреждённый протестующими УАЗ Патриот Национальной гвардии МВД РК.jpg|Vettura tal-pulizija maqluba f'Almaty File:Служебный полицейский автобус ПАЗ-3205 сожжённый протестующими.jpg|Vann tal-pulizija maħruq f'Almaty </gallery> ==Referenzi== {{Referenzi}} {{Asja}} [[Kategorija:Każakistan| ]] [[Kategorija:Pajjiżi interkjużi]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1991]] 6yjb05616m6dj6s00hyy7s2ukurskdi 331288 331287 2026-08-04T08:02:29Z Vyacheslav Nasretdinov 13982 331288 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Każakistan |isem_nattiv = Қазақстан Республикасы<br/>''Qazaqstan Respublïkası'' |isem_komuni = Każakistan |stampa_bandiera = Flag of Kazakhstan.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Kazakhstan.svg |stampa_mappa = Kazakhstan (orthographic projection).svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Każakistan |ħolqa_emblema = Emblema tal-Każakistan |ħolqa_demografija = Demografija tal-Każakistan |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali = Менің Қазақстаным<br />''[[Meniñ Qazaqstanım]]''<br/><small>"Każakistan tiegħi"</small><center>[[File:Kazakhstan National Anthem 2012.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Każaki|Każak]] <small>(nazzjonali)</small><br/> |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Astana]] |l-ikbar_belt = [[Almaty]], [[Shymkent]] |latd=51 |latm=10 |latNS=N |lonġd=71 |lonġm=25 |lonġEW=E |tip_gvern = [[Sistema presidenzjali|Stat presidenzjali]] [[Sistema partit-dominanti|partit-dominanti]]<br/>[[Stat unitarju|unitarju]] |titlu_kap1 = [[President tal-Każakstan|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tal-Każakstan|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Kassym-Jomart Tokayev]] |isem_kap2 = [[Askar Mamin]] |żona_kklassifika = 9 |poż_erja = 9 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 2,724,900 |erja_mi_kw = 1,052,085 |perċentwal_ilma = 1.7 |sena_stima_popolazzjoni = |stima_popolazzjoni = |poż_stima_popolazzjoni = 61 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 16,967,000<ref>{{ċita web |url=http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx |titlu=Monthly official estimate |pubblikatur=Eng.stat.kz |data= |data-aċċess=2013-05-31 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140117231623/http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx |arkivju-data=2014-01-17 |url-status=dead }}</ref> |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2013 |densità_popolazzjoni_km2 = 5.94 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 15.39 |poż_densità_popolazzjoni = 224 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2012 |PGD_PSX = $231.787 biljun<ref name=imf2>{{ċita web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=28&pr.y=19&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=916&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |titlu=Kazakhstan |pubblikatur=Fond Monetarju Internazzjonali |data-aċċess=2013-04-17}}</ref> |poż_PGD_PSX = 51 |PGD_PSX_per_capita = $13,892<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 69 |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.754<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf |titlu=Human Development Report 2011 |sena=2011 |pubblikatur=Nazzjonijiet Uniti |data-aċċess=2011-11-15 |lingwa=Ingliż}}</ref> |poż_IŻU = 69 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|mill-[[Unjoni Sovjetika]]}} |avveniment_stabbilit1 = [[Kazakh Khanate]] |data_stabbilit1 = 1465 |avveniment_stabbilit2 = [[Awtonomija Alash]] |data_stabbilit2 = 13 ta' Diċembru, 1917 |avveniment_stabbilit3 = [[Repubblika Sovjetika Soċjalista tal-Każakistan|RSS tal-Każakistan]] |data_stabbilit3 = 5 ta' Diċembru, 1936 |avveniment_stabbilit4 = [[Storja tal-Każakstan#Sovranità u l-indipendenza|Iddikjarata]]<br /> - Finalizzata |data_stabbilit4 = 16 ta' Diċembru, 1991<br />25 ta' Diċembru, 1991 |avveniment_stabbilit5 = |data_stabbilit5 = |valuta = [[Tenge tal-Każakistan|Tenge]] |kodiċi_valuta = JOD |differenza_ħku = [[UTC+05:00|+5]]<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/obshestvo/6425975-kazakhstan-perekhodit-na-edinyy-chasovoy-poyas-chto-nuzhno-znat.html|title=Казахстан переходит на единый часовой пояс: что нужно знать|lang=ru|first=|last=|website=[[zakon.kz]]|date=2024-02-29|access-date=}}</ref> |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.kz]], [[.қаз]] |kodiċi_telefoniku = +7-6xx, +7-7xx |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $196.419 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 50 |PGD_nominali_per_capita = $11,772<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 59 |nota1 = }} Il-'''Każakistan''' ({{awdjo|En-us-Kazakhstan.ogg|ˌkɑːzəkˈstɑːn}}; [[Lingwa Każaki|Każak]]:Қазақстан ''Qazaqstan''), uffiċjalment ir-'''Repubblika tal-Każakistan''', hu pajjiż fl-[[Asja Ċentrali]], b'parti żgħira fil-punent tax-[[Xmara Ural]] fl-[[Ewropa tal-Lvant]]. Mill-erja, il-Każakistan huwa l-akbar [[pajjiż interkjuż]] fid-dinja u d-disa' l-akbar pajjiż fid-dinja; it-territorju tal-pajjiż jkopri madwar 2,727,300 kilometru kwadru (1,053,000 mi kw) li huwa akbar mill-[[Ewropa tal-Punent]].<ref>{{ċita web|url=http://www.stat.kz |titlu=Agency of Statistics of the Republic of Kazakhstan (ASRK). 2005. Main Demographic Indicators |pubblikatur=Stat.kz|data-aċċess=2010-06-01}}</ref> Il-pajjiż hu mdawwar minn dawn il-pajjiżi skont l-arloġġ mit-tramuntana: ir-[[Russja]], iċ-[[Ċina]], il-[[Kirġiżistan]], l-[[Użbekistan]], u t-[[Turkmenistan]], u wkoll għandhu fruntieri fuq il-parti kbira tal-[[Baħar Kaspju]]. Bi 17-il miljun ruħ (stima tal-2013)<ref>{{ċita web |url=http://www.inform.kz/eng/article/2558103 |titlu=Census2010 |pubblikatur=Stat.kz |data-aċċess=2010-06-01 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131012030115/http://www.inform.kz/eng/article/2558103 |arkivju-data=2013-10-12 |url-status=dead }}</ref> il-Każakistan hija t-[[List of countries by population|62 l-akbar]] mill-popolazzjoni fid-dinja, għalkemm id-[[Lista ta' pajjiżi mid-densità tal-popolazzjoni|densità tal-popolazzjoni]] tagħha hija inqas minn 6&nbsp;persuni kull kilometru kwadru (15&nbsp;kull mi. kw.). Il-kapital hija [[Astana|Nur-Sultan]] (preċedentement kienet [[Almati]]). == Protesti tal-Każakstan tal-2022 == <gallery> File:2022 Kazakhstan protests — Aqtobe, January 4 (01).jpg|Dimostranti f'Aktobe, 4 ta' Jannar, 2022 File:2022 Kazakhstan protests — Aqtobe, January 4 (02).jpg|Dimostranti jwaqqfu yurta f'Aktobe, 4 ta' Jannar 2022. File:Здание акимата Алматы.jpg|Akimat maħruq fi Pjazza tar-Repubblika File:Сгоревшее здание Площадь Республики 13.jpg|Akimat maħruq fi Pjazza tar-Repubblika File:Повреждённый протестующими УАЗ Патриот Национальной гвардии МВД РК.jpg|Vettura tal-pulizija maqluba f'Almaty File:Служебный полицейский автобус ПАЗ-3205 сожжённый протестующими.jpg|Vann tal-pulizija maħruq f'Almaty </gallery> ==Referenzi== {{Referenzi}} {{Asja}} [[Kategorija:Każakistan| ]] [[Kategorija:Pajjiżi interkjużi]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1991]] 1c1hrgvg63xl38bbx72zaa8rhcuarvq 0 34516 331283 2026-08-04T07:13:56Z Vyacheslav Nasretdinov 13982 Paġna ġdida: {{Infobox city |name = Shymkent |image = Shymkent independence square in 2023.jpg |caption = Pjazza tal-Indipendenza f'Shymkent |flag = Shymkent flag.svg |coatofarms = Shymkent logo.svg |country = Każakistan |kind of province2 = Status amministrattiv |province2 = Belt ta' importanza repubblikana |Head of government = [[Gabit Syzdyqbekov]] <small>(''akim'')</small> |Official name = Шымкент |original labels = Шымкент / Şymkent |population = 1 310 681 |year = 1 t... 331283 wikitext text/x-wiki {{Infobox city |name = Shymkent |image = Shymkent independence square in 2023.jpg |caption = Pjazza tal-Indipendenza f'Shymkent |flag = Shymkent flag.svg |coatofarms = Shymkent logo.svg |country = Każakistan |kind of province2 = Status amministrattiv |province2 = Belt ta' importanza repubblikana |Head of government = [[Gabit Syzdyqbekov]] <small>(''akim'')</small> |Official name = Шымкент |original labels = Шымкент / Şymkent |population = 1 310 681 |year = 1 ta' Lulju 2026 |altitude = 506 m |foundation = Is-seklu 15 <small>(l-ewwel referenza miktuba)</small> |web = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent }} '''Shymkent''' (bil-[[Lingwa Każaka|Każak]]: '''Шымкент''', ''Şymkent''; bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: '''Шымкент'''; sal-1992 uffiċjalment '''Чимкент''', ''Chimkent'', bir-Russu) hija belt kbira fin-Nofsinhar tal-[[Każakistan]]. Hija waħda mit-tliet bliet ta' importanza repubblikana tal-pajjiż, flimkien ma' [[Astana]] u [[Almaty]]. Shymkent tifforma unità amministrattiva u territorjali separata u ma tagħmilx parti mir-Reġjun ta' Turkistan, li jdawwarha. Fid-19 ta' Ġunju 2018, il-belt ingħatat l-istatus ta' belt ta' importanza repubblikana.<ref name="status2018">{{Ċita web |url=https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan |titlu=Dwar ċerti kwistjonijiet tal-organizzazzjoni amministrattiva u territorjali tar-Repubblika tal-Każakistan |data=19 ta' Ġunju 2018 |pubblikatur=Is-sit uffiċjali tal-President tar-Repubblika tal-Każakistan |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> Fl-1 ta' Lulju 2026 kellha popolazzjoni ta' '''1,310,681 abitant''', u b'hekk kienet it-tielet l-aktar belt popolata fil-Każakistan, wara Almaty u Astana.<ref name="pop2026">{{Ċita web |url=https://stat.gov.kz/ru/region/?param=POPULATION |titlu=Statistika tar-reġjuni tar-Repubblika tal-Każakistan: popolazzjoni fl-1 ta' Lulju 2026 |pubblikatur=Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika tal-Każakistan |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> It-territorju amministrattiv tagħha għandu erja ta' 1,163 km².<ref name="development">{{Ċita web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru |titlu=Pjan ta' żvilupp tal-belt ta' Shymkent |pubblikatur=Amministrazzjoni tal-belt ta' Shymkent |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> Shymkent hija wieħed miċ-ċentri industrijali, kummerċjali, edukattivi, kulturali u tat-trasport ewlenin tan-Nofsinhar tal-Każakistan. Fost l-aktar setturi importanti tal-ekonomija tagħha hemm ir-raffinar taż-żejt, l-industrija farmaċewtika, il-metallurġija, il-produzzjoni tal-ikel, it-tessuti, il-kostruzzjoni, il-kummerċ u s-servizzi. Skavi arkeoloġiċi fiċ-ċentru storiku sabu saffi kulturali li jmorru lura għall-aħħar tas-seklu 3 u l-bidu tas-seklu 2 QK. Għalhekk, l-insedjament urban fil-post tal-belt attwali huwa stmat li għandu aktar minn 2,200 sena.<ref name="archaeology">{{Ċita web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru |titlu=L-insedjament antik ta' Shymkent |pubblikatur=Direttorat tat-Turiżmu tal-belt ta' Shymkent |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> == Etimoloġija == L-aktar interpretazzjoni mifruxa tqis li l-isem '''Shymkent''' huwa magħmul minn żewġ elementi. Il-kelma ''shym'' jew ''chim'' tista' tfisser “ħaxix”, “mergħa”, “sod” jew “post aħdar”, filwaqt li ''kent'', kelma ta' oriġini Iranjana, tfisser “belt” jew “insedjament”. Għalhekk, l-isem jista' jiġi interpretat bħala “belt ħadra”, “belt tal-mergħat” jew “belt li tiffjorixxi”. L-element ''-kent'' jidher ukoll f'ismijiet oħra ta' postijiet fl-Asja Ċentrali, fosthom [[Tashkent]], Zharkent u Mankent. Fis-sorsi Russi tas-sekli 19 u 20 kienet tintuża l-forma '''Chimkent'''. Fl-1914, il-belt ingħatat l-isem '''Chernyayev''' f'ġieħ il-ġeneral Russu Mikhail Chernyayev, li kien mexxa t-truppi Russi waqt il-ħakma tal-belt fl-1864. Fl-1924 reġa' ddaħħal l-isem Chimkent. Fit-8 ta' Settembru 1992, il-forma uffiċjali Russa nbidlet minn Чимкент għal Шымкент sabiex tkun eqreb lejn il-pronunzja Każaka.<ref name="rename1992">{{Ċita web |url=https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_ |titlu=Dwar it-tibdil tal-ismijiet u r-regolamentazzjoni tat-traskrizzjoni Russa ta' ċerti unitajiet amministrattivi u territorjali tal-Każakistan |data=8 ta' Settembru 1992 |pubblikatur=Sistema legali Ädilet |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> == Storja == === Żmien il-qedem u l-Medju Evu === It-territorju ta' Shymkent kien abitat sa minn żminijiet antiki. L-insedjament arkeoloġiku jinsab fiċ-ċentru storiku tal-belt moderna u jkopri erja ta' madwar 4.5 ettari. L-iskavi żvelaw sensiela ta' saffi kulturali bi ħxuna totali ta' sa 14-il metru. Iċ-ċeramika misjuba fl-aktar saffi fondi ġiet datata għall-aħħar tas-seklu 3 u l-bidu tas-seklu 2 QK.<ref name="archaeology"/> L-iżvilupp tal-insedjament kien marbut mal-pożizzjoni tiegħu fuq ir-rotot li kienu jgħaqqdu l-wied tas-Syr Darya, l-oażi tal-Asja Ċentrali u l-isteppi tal-Każakistan. Qrib Shymkent tinsab Sairam, magħrufa fil-Medju Evu bl-isem Ispidjab u meqjusa bħala wieħed miċ-ċentri importanti tat-[[Triq tal-Ħarir]]. L-isem ta' Shymkent jissemma fiż-''Zafar-name'' ta' Sharaf ad-Din Ali Yazdi, xogħol tas-seklu 15 li jiddeskrivi ġrajjiet li seħħew fl-1365 u l-1366.<ref name="zafar">{{Ċita web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru |titlu=Seba' raġunijiet biex iżżur Shymkent |pubblikatur=Direttorat tat-Turiżmu tal-belt ta' Shymkent |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> F'perjodi differenti, il-belt u l-inħawi tagħha kienu taħt l-influwenza ta' diversi stati tal-Asja Ċentrali, fosthom it-territorji tat-Timuridi u l-Khanat Każak. Fis-sekli 17 u 18, ir-reġjun intlaqat mill-gwerer bejn il-Każaki u d-Dzungari. === Il-Khanat ta' Kokand u l-Imperu Russu === Fil-bidu tas-seklu 19, Shymkent saret parti mill-Khanat ta' Kokand. Madwar l-1810 ġiet żviluppata bħala fortizza militari u ċentru amministrattiv. Iċ-ċittadella kienet tinsab fuq għolja fiċ-ċentru tal-insedjament u kienet tikkontrolla t-toroq lejn Tashkent, Turkistan u Sairam. F'Settembru 1864, il-fortizza nħakmet mit-truppi Russi taħt il-kmand ta' Mikhail Chernyayev. Wara l-ħakma Russa, Chimkent saret iċ-ċentru ta' distrett fl-Oblast tas-Syr Darya, fi ħdan il-Gvernatorat Ġenerali tat-Turkistan. Matul il-perjodu tal-Imperu Russu, l-ekonomija tal-belt kienet ibbażata fuq il-kummerċ, l-artiġjanat u l-ipproċessar tal-prodotti agrikoli. Fis-snin 1880 twaqqfet fabbrika għall-produzzjoni tas-santonina mill-artemisia. Din titqies bħala waħda mill-predeċessuri tal-industrija farmaċewtika moderna ta' Shymkent. Il-wasla tal-ferrovija fil-bidu tas-seklu 20 saħħet ir-rwol tal-belt bħala ċentru tal-kummerċ u tat-trasport. === Il-perjodu Sovjetiku === Wara r-[[Rivoluzzjoni Russa]], il-belt kienet parti mir-Repubblika Soċjalista Sovjetika Awtonoma tat-Turkistan, imbagħad mir-Repubblika Soċjalista Sovjetika Awtonoma Każaka u fl-aħħar mir-Repubblika Soċjalista Sovjetika Każaka. Fl-1932, Chimkent saret iċ-ċentru amministrattiv tar-Reġjun il-ġdid tal-Każakistan tan-Nofsinhar. Matul l-industrijalizzazzjoni Sovjetika nbnew fabbriki tal-metallurġija, tal-kimika, tal-farmaċewtika, tal-ikel, tat-tessuti u tal-materjali tal-kostruzzjoni. Waħda mill-aktar intrapriżi importanti kienet il-fabbrika taċ-ċomb ta' Chimkent. Matul it-[[Tieni Gwerra Dinjija]], ħafna fabbriki u istituzzjonijiet mir-reġjuni tal-Punent tal-[[Unjoni Sovjetika]] ġew ittrasferiti lejn Chimkent. Il-belt kienet tipproduċi metalli, munizzjon, partijiet għat-tankijiet, strumenti ottiċi u materjal ieħor għall-front. Il-popolazzjoni kibret malajr fis-snin ta' wara l-gwerra. Inbnew żoni residenzjali, skejjel, universitajiet, sptarijiet u impjanti industrijali ġodda. Fis-snin 1980 bdiet topera r-raffinerija taż-żejt ta' Shymkent. === Il-Każakistan indipendenti === Wara li l-Każakistan kiseb l-indipendenza fl-1991, Shymkent żammet ir-rwol tagħha bħala wieħed miċ-ċentri ekonomiċi ewlenin tan-Nofsinhar tal-pajjiż. Fl-2014, il-konfini amministrattivi tal-belt twessgħu b'mod konsiderevoli permezz tal-inkorporazzjoni ta' territorji u insedjamenti mid-distretti ġirien. Fl-istess sena nħoloq ir-raba' distrett urban, li ngħata l-isem Karatau.<ref name="karatau">{{Ċita web |url=https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836 |titlu=Dwar il-ħolqien tar-raba' distrett u l-istabbiliment tal-konfini tad-distretti ta' Shymkent |data=7 ta' Ottubru 2014 |pubblikatur=Sistema legali Ädilet |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> Fid-19 ta' Ġunju 2018, Shymkent ġiet separata mill-eks Reġjun tal-Każakistan tan-Nofsinhar u ngħatat l-istatus ta' belt ta' importanza repubblikana. Iċ-ċentru amministrattiv tar-reġjun ġie trasferit lejn [[Turkistan]], u r-reġjun ingħata l-isem Reġjun ta' Turkistan.<ref name="status2018"/> Fl-2022 inħoloq il-ħames distrett urban, imsejjaħ Turan.<ref name="turan">{{Ċita web |url=https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189 |titlu=Dwar il-ħolqien tad-distrett ta' Turan fil-belt ta' Shymkent |data=12 ta' Awwissu 2022 |pubblikatur=Sistema legali Ädilet |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> == Ġeografija == === Pożizzjoni === Shymkent tinsab fin-Nofsinhar tal-Każakistan, fuq pjanura qrib l-għoljiet tal-parti tal-Punent tat-[[Tian Shan]], mhux 'il bogħod mill-fruntiera mal-[[Użbekistan]]. Il-belt tinsab madwar 120 km fit-Tramuntana ta' Tashkent, 690 km fil-Punent ta' Almaty u aktar minn 1,400 km fin-Nofsinhar ta' Astana. It-territorju amministrattiv tagħha jkopri 116,300 ettaru, jiġifieri 1,163 km².<ref name="development"/> Ix-xmajjar ewlenin huma l-Badam u l-Koshkarata, flimkien mal-fergħa Karasu. Fil-belt hemm disa' kanali b'tul totali ta' madwar 91 km, fosthom il-kanali tal-Badam, ta' Shymkent, Yangichak, Tekesu u Koshkarata. Il-fond forestali pubbliku u ż-żona ħadra urbana jkopru flimkien madwar 5,333 ettaru.<ref name="development"/> === Klima === Shymkent għandha klima kontinentali, bi sjuf twal, sħan u xotti u xtiewi relattivament miti meta mqabbla mar-reġjuni tat-Tramuntana tal-Każakistan. Il-biċċa l-kbira tax-xita u l-borra taqa' fix-xitwa u fir-rebbiegħa, filwaqt li s-sajf ġeneralment ikun xott. Fix-xitwa tista' tinżel il-borra, iżda l-kisja tal-borra normalment ma ddumx għal perjodi twal. Minħabba l-pożizzjoni tagħha fin-Nofsinhar u l-qrubija tal-muntanji, Shymkent hija waħda mill-aktar bliet kbar sħan tal-Każakistan. == Amministrazzjoni == Shymkent hija maqsuma f'ħames distretti urbani:<ref name="akimat">{{Ċita web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent?lang=ru |titlu=Amministrazzjoni tal-belt ta' Shymkent |pubblikatur=Il-Gvern tar-Repubblika tal-Każakistan |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> # '''Abai'''; # '''Al-Farabi'''; # '''Enbekshi'''; # '''Karatau'''; # '''Turan'''. Id-distrett ta' Karatau nħoloq fl-2014, filwaqt li d-distrett ta' Turan nħoloq fl-2022. Fil-bidu tal-2026, il-popolazzjoni kienet imqassma bejn id-distretti kif ġej:<ref name="ethnic2026">{{Ċita web |url=https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/ |titlu=Il-popolazzjoni tar-Repubblika tal-Każakistan skont il-gruppi etniċi fil-bidu tal-2026, folja “Shymkent” |data=27 ta' Marzu 2026 |format=XLSX |pubblikatur=Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika tal-Każakistan |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! Distrett ! Popolazzjoni fil-bidu tal-2026 |- | Abai || 259,325 |- | Al-Farabi || 262,566 |- | Enbekshi || 206,679 |- | Karatau || 334,139 |- | Turan || 231,341 |} Il-kap tal-poter eżekuttiv tal-belt għandu t-titlu ta' '''''akim''''', pożizzjoni simili għal dik ta' sindku jew gvernatur. Mill-5 ta' Settembru 2023, l-''akim'' ta' Shymkent huwa '''Gabit Abdimazhituly Syzdyqbekov'''.<ref name="akim">{{Ċita web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/37043?lang=ru |titlu=Syzdyqbekov Gabit Abdimazhitovich |pubblikatur=Amministrazzjoni tal-belt ta' Shymkent |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> == Demografija == Shymkent hija waħda mill-ibliet tal-Każakistan li qed jikbru bl-aktar rata mgħaġġla. Il-popolazzjoni tagħha qabżet il-miljun abitant fl-2018. Fil-bidu tal-2026 kellha 1,294,050 abitant. Sal-1 ta' Lulju 2026, il-popolazzjoni kienet żdiedet għal 1,310,681 abitant.<ref name="pop2026"/><ref name="ethnic2026"/> Bejn Jannar u Mejju 2026, iż-żieda naturali tal-popolazzjoni kienet ta' 8,287 persuna. F'dan il-perjodu twieldu 10,261 persuna u mietu 1,974. Il-bilanċ tal-migrazzjoni kien pożittiv b'5,783 persuna.<ref name="statistics">{{Ċita web |url=https://stat.gov.kz/region/shymkent/ |titlu=Il-belt ta' Shymkent: riżultati ewlenin tal-iżvilupp soċjoekonomiku |pubblikatur=Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika tal-Każakistan |lingwa=kk |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> === Kompożizzjoni etnika === Shymkent hija belt multietnika u multikulturali. Skont l-istimi uffiċjali għall-bidu tal-2026, l-akbar gruppi etniċi kienu:<ref name="ethnic2026"/> {| class="wikitable sortable" ! Grupp etniku ! Popolazzjoni ! Perċentwal |- | Każaki || 929,724 || 71.85% |- | Użbeki || 203,098 || 15.69% |- | Russi || 74,404 || 5.75% |- | Ażerbajġani || 23,814 || 1.84% |- | Tatari || 11,346 || 0.88% |- | Gruppi oħra || 51,664 || 3.99% |} Il-[[Lingwa Każaka|Każak]] hija l-lingwa tal-istat. Ir-[[Lingwa Russa|Russu]] jintuża uffiċjalment flimkien mal-Każak fl-istituzzjonijiet tal-gvern u fl-amministrazzjoni lokali. Parti sinifikanti mill-popolazzjoni titkellem ukoll bl-[[Lingwa Użbeka|Użbek]]. == Ekonomija == Shymkent hija wieħed mill-akbar ċentri industrijali u kummerċjali tal-Każakistan. Is-setturi ekonomiċi ewlenin jinkludu: * ir-raffinar taż-żejt; * l-industrija farmaċewtika; * il-metallurġija; * il-produzzjoni tal-ikel u x-xorb; * l-industrija tat-tessuti u tal-ħwejjeġ; * il-produzzjoni tal-materjali tal-kostruzzjoni; * it-trasport u l-loġistika; * il-kummerċ bl-ingrossa u bl-imnut; * il-kostruzzjoni u s-servizzi. Fl-ewwel tliet xhur tal-2026, il-prodott gross reġjonali laħaq 1.351838 triljun [[tenge]], b'żieda reali ta' 8.9% meta mqabbla mal-istess perjodu tal-2025. Is-servizzi kienu jirrappreżentaw 61.6% tal-ekonomija, filwaqt li l-produzzjoni tal-oġġetti kienet tirrappreżenta 30.1%.<ref name="statistics"/> Bejn Jannar u Ġunju 2026, il-produzzjoni industrijali laħqet 817.4593 biljun tenge, 11% aktar mill-istess perjodu tal-2025. Il-produzzjoni fis-settur tal-manifattura żdiedet b'9.6%.<ref name="statistics"/> Fl-istess perjodu, ix-xogħlijiet tal-kostruzzjoni kellhom valur ta' 136.2557 biljun tenge u tlestew 558,600 m² ta' djar ġodda. L-investimenti fil-kapital fiss ammontaw għal 308.3848 biljun tenge.<ref name="statistics"/> Waħda mill-aktar intrapriżi importanti hija r-'''raffinerija taż-żejt ta' Shymkent''', li tipproduċi petrol, diżil, pitrolju tal-avjazzjoni u prodotti oħra taż-żejt. Il-belt għandha wkoll tradizzjoni twila fl-industrija farmaċewtika u fiha diversi fabbriki moderni tal-mediċini. Fit-territorju urban hemm iż-żona ekonomika speċjali '''Ońtústik''', diversi żoni industrijali u ċentri tat-trasport u tal-loġistika. Fl-1 ta' Lulju 2026 kien hemm 29,410 entità ġuridika rreġistrata fil-belt, li minnhom 24,907 kienu attivi. Il-maġġoranza l-kbira tal-intrapriżi attivi kienu kumpaniji żgħar.<ref name="statistics"/> == Trasport == Shymkent hija ċentru importanti tat-trasport fin-Nofsinhar tal-Każakistan. Hija konnessa bit-toroq, bil-ferroviji u bl-ajru ma' Tashkent, Turkistan, Taraz, Almaty u reġjuni oħra tal-pajjiż. Il-kurituri internazzjonali Tashkent–Shymkent–Taraz–Almaty u Tashkent–Shymkent–Turkistan–Samara jgħaddu mill-belt jew mill-inħawi tagħha.<ref name="development"/> === Trasport pubbliku === It-trasport pubbliku huwa bbażat prinċipalment fuq netwerk estensiv ta' [[xarabank]]ijiet. Ir-rotot jgħaqqdu ċ-ċentru mal-kwartieri periferiċi u mat-territorji li ġew inkorporati fil-belt wara l-espansjoni tal-2014. Il-ħlas tal-vjaġġ jista' jsir permezz ta' karti elettroniċi u sistemi diġitali oħra. === Ferroviji === L-istazzjon ferrovjarju ta' Shymkent jinsab fuq il-linja li tgħaqqad lil Tashkent, Arys, Taraz u Almaty. Minn hemm jitilqu ferroviji lejn l-ibliet ewlenin tal-Każakistan u lejn xi pajjiżi ġirien. Fil-Punent ta' Shymkent tinsab Arys, waħda mill-aktar junctions ferrovjarji importanti tal-pajjiż. === Ajruport === L-Ajruport Internazzjonali ta' Shymkent joffri titjiriet domestiċi u internazzjonali u huwa wieħed mill-bażijiet ewlenin tal-linja tal-ajru SCAT Airlines. Fil-25 ta' Diċembru 2024 infetaħ terminal ġdid tal-passiġġieri b'erja ta' 40,000 m². It-terminal żied il-kapaċità annwali tal-ajruport minn 800,000 għal sitt miljun passiġġier.<ref name="airport">{{Ċita web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru |titlu=L-ajruporti ta' Astana, Almaty, Shymkent u Aktobe se jsiru ċentri multimodali |pubblikatur=Ministeru tat-Trasport tal-Każakistan |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> Il-pjanijiet ta' żvilupp jinkludu l-bini ta' runway ġdida twila 3.5 km u ċentru multimodali tat-trasport u tal-loġistika konness maż-żona ekonomika speċjali Ońtústik.<ref name="airport"/> == Edukazzjoni u riċerka == Shymkent hija ċentru importanti tal-edukazzjoni għolja fin-Nofsinhar tal-Każakistan. Fil-belt hemm universitajiet, akkademji, kulleġġi tekniċi, skejjel vokazzjonali u istituti tar-riċerka. Fost l-istituzzjonijiet ewlenin tal-edukazzjoni għolja hemm: * l-'''Università tar-Riċerka tal-Każakistan tan-Nofsinhar Muchtar Auezov''', waħda mill-akbar universitajiet multidixxiplinari tal-pajjiż; * l-'''Akkademja Medika tal-Każakistan tan-Nofsinhar''', speċjalizzata fil-mediċina, il-farmaċija u x-xjenzi tas-saħħa; * l-'''Università Pedagoġika tal-Każakistan tan-Nofsinhar Özbekäli Jänibekov'''; * l-Università ta' Shymkent; * l-Università Miras; * l-Università Innovattiva tal-Asja Ċentrali. L-universitajiet tal-belt jilqgħu studenti minn madwar il-Każakistan kollu, mill-Użbekistan u minn pajjiżi oħra tal-Asja Ċentrali. == Saħħa == Shymkent hija ċentru mediku importanti għan-Nofsinhar kollu tal-Każakistan. Fil-belt hemm sptarijiet ġenerali, ċentri dijanjostiċi, kliniċi tal-kardjoloġija, tal-onkoloġija u tal-mard infettiv, sptarijiet tal-maternità, polikliniċi, servizzi tal-emerġenza u kliniċi privati. It-tradizzjoni farmaċewtika tal-belt bdiet fis-seklu 19 bil-produzzjoni tas-santonina. Illum titkompla minn fabbriki moderni tal-mediċini u mill-Akkademja Medika tal-Każakistan tan-Nofsinhar. == Kultura == F'Shymkent hemm teatri Każaki, Russi u Użbeki, mużewijiet, libreriji, swali tal-kunċerti, galleriji tal-arti u ċentri kulturali. Fost l-istituzzjonijiet kulturali ewlenin hemm: * it-Teatru Akkademiku tad-Drama Każaka Zhumat Shanin; * it-Teatru tad-Drama Russa; * it-Teatru tal-Opra u l-Ballet; * it-Teatru tad-Drama Użbeka; * it-Teatru tal-Pupazzi u taż-Żgħażagħ; * il-Mużew Storiku Reġjonali; * il-Mużew tal-Vittmi tar-Repressjoni Politika; * il-kumpless storiku u kulturali '''Shymqala'''. Fl-2020, Shymkent ġiet innominata bħala l-'''Kapitali Kulturali tal-Komunità tal-Istati Indipendenti'''. Fl-istess sena ġie ċċelebrat l-2,200 anniversarju tal-belt. == Turiżmu u postijiet ta' interess == L-aktar sit storiku importanti huwa l-kumpless '''Shymqala''', mibni fuq is-sit tal-insedjament antik u l-eks ċittadella ta' Kokand. Il-kumpless jinkludi żoni ta' skavi arkeoloġiċi, fortifikazzjonijiet rikostruwiti, swali tal-mużewijiet u punti panoramiċi. Fost il-postijiet l-oħra ta' interess hemm: * Pjazza Ordabasy; * il-monument “Zher-Ana”; * il-Park tal-Indipendenza; * il-monument ta' Baidibek-bi; * il-Park Abai; * il-Park Dendroloġiku Asanbai Askarov; * iż-Żoo ta' Shymkent; * iż-żona pedonali Arbat; * l-għejun u l-promenade ta' Koshkarata; * il-moskej, il-knejjes Ortodossi u l-binjiet storiċi taċ-ċentru. Shymkent hija wkoll punt tat-tluq għal żjarat lejn Sairam, il-Park Nazzjonali Sairam-Ugam, ir-Riżerva Naturali Aksu-Zhabagly, Turkistan u l-belt antika ta' Otrar. == Arkitettura u żvilupp urban == Il-pajsaġġ urban ta' Shymkent jgħaqqad iċ-ċentru storiku, il-kwartieri mibnija fil-perjodu Sovjetiku u żoni residenzjali ġodda b'bini modern. Wara l-espansjoni tal-konfini tal-belt fl-2014, il-kostruzzjoni żviluppat b'mod partikolari fit-Tramuntana, fil-Punent u fil-Majjistral. Fost il-kwartieri ġodda ewlenin hemm Turan, Shymkent City, Bozaryk u Tassay. L-iżvilupp urban jinkludi t-toroq, l-iskejjel, l-isptarijiet, in-netwerks tal-ilma u tal-gass, il-parks, il-faċilitajiet sportivi u ċ-ċentri kulturali ġodda. Fl-ewwel sitt xhur tal-2026 tlestew 558,600 m² ta' djar ġodda.<ref name="statistics"/> == Sport == F'Shymkent huma popolari l-[[futbol]], il-boxing, il-lotta, l-irfigħ tal-piżijiet, il-ġinnastika, it-tennis, l-għawm u ċ-ċikliżmu. Il-klabb ewlieni tal-futbol huwa '''Ordabasy''', li fl-2023 rebaħ il-kampjonat tal-Każakistan għall-ewwel darba. Il-klabb tan-nisa '''BIIK-Shymkent''' rebaħ il-kampjonat nazzjonali diversi drabi u ħa sehem f'kompetizzjonijiet Ewropej. L-aktar faċilità sportiva importanti hija l-Istadju Ċentrali Khadzhimukan Munaitpasov. Fil-belt hemm ukoll swali sportivi, ċentri tat-tennis, pixxini u kumpless tal-atletika. == Ambjent == Il-problemi ambjentali ewlenin ta' Shymkent huma marbuta mal-emissjonijiet industrijali u tat-traffiku, il-kwalità tal-arja, it-trattament tal-ilma mormi, il-ġestjoni tal-iskart u l-protezzjoni taż-żoni ħodor. Il-programmi urbani jinkludu l-modernizzazzjoni tal-fabbriki, l-espansjoni tal-provvista tal-gass naturali, l-użu ta' xarabankijiet inqas niġġiesa, ir-restawr tax-xmajjar u l-kanali, u t-tħawwil ta' siġar ġodda.<ref name="development"/> Fost l-aktar żoni naturali u rikreattivi importanti hemm ix-Xmara Badam, l-għejun ta' Koshkarata u Karasu, il-park dendroloġiku u ċ-ċinturin aħdar tal-belt. == Ara wkoll == * [[Każakistan]] * [[Astana]] * [[Almaty]] * [[Triq tal-Ħarir]] * [[Lista ta' bliet fil-Każakistan]] == Referenzi == <references /> == Ħoloq esterni == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Is-sit uffiċjali tal-amministrazzjoni ta' Shymkent] {{kk}} {{ru}} * [https://stat.gov.kz/region/shymkent/ Statistika uffiċjali ta' Shymkent] {{kk}} * [https://visit-shymkent.com/ Portal turistiku ta' Shymkent] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ Portal tal-investiment ta' Shymkent] * [[Commons:Category:Shymkent|Fajls multimedjali dwar Shymkent fuq Wikimedia Commons]] [[Kategorija:Każakistan]] [[Kategorija:Bliet]] 4x6rfgtmwkx75tdpmywb4ob5oack0tp 331285 331283 2026-08-04T07:16:26Z Vyacheslav Nasretdinov 13982 /* Ħoloq esterni */ 331285 wikitext text/x-wiki {{Infobox city |name = Shymkent |image = Shymkent independence square in 2023.jpg |caption = Pjazza tal-Indipendenza f'Shymkent |flag = Shymkent flag.svg |coatofarms = Shymkent logo.svg |country = Każakistan |kind of province2 = Status amministrattiv |province2 = Belt ta' importanza repubblikana |Head of government = [[Gabit Syzdyqbekov]] <small>(''akim'')</small> |Official name = Шымкент |original labels = Шымкент / Şymkent |population = 1 310 681 |year = 1 ta' Lulju 2026 |altitude = 506 m |foundation = Is-seklu 15 <small>(l-ewwel referenza miktuba)</small> |web = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent }} '''Shymkent''' (bil-[[Lingwa Każaka|Każak]]: '''Шымкент''', ''Şymkent''; bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: '''Шымкент'''; sal-1992 uffiċjalment '''Чимкент''', ''Chimkent'', bir-Russu) hija belt kbira fin-Nofsinhar tal-[[Każakistan]]. Hija waħda mit-tliet bliet ta' importanza repubblikana tal-pajjiż, flimkien ma' [[Astana]] u [[Almaty]]. Shymkent tifforma unità amministrattiva u territorjali separata u ma tagħmilx parti mir-Reġjun ta' Turkistan, li jdawwarha. Fid-19 ta' Ġunju 2018, il-belt ingħatat l-istatus ta' belt ta' importanza repubblikana.<ref name="status2018">{{Ċita web |url=https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan |titlu=Dwar ċerti kwistjonijiet tal-organizzazzjoni amministrattiva u territorjali tar-Repubblika tal-Każakistan |data=19 ta' Ġunju 2018 |pubblikatur=Is-sit uffiċjali tal-President tar-Repubblika tal-Każakistan |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> Fl-1 ta' Lulju 2026 kellha popolazzjoni ta' '''1,310,681 abitant''', u b'hekk kienet it-tielet l-aktar belt popolata fil-Każakistan, wara Almaty u Astana.<ref name="pop2026">{{Ċita web |url=https://stat.gov.kz/ru/region/?param=POPULATION |titlu=Statistika tar-reġjuni tar-Repubblika tal-Każakistan: popolazzjoni fl-1 ta' Lulju 2026 |pubblikatur=Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika tal-Każakistan |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> It-territorju amministrattiv tagħha għandu erja ta' 1,163 km².<ref name="development">{{Ċita web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru |titlu=Pjan ta' żvilupp tal-belt ta' Shymkent |pubblikatur=Amministrazzjoni tal-belt ta' Shymkent |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> Shymkent hija wieħed miċ-ċentri industrijali, kummerċjali, edukattivi, kulturali u tat-trasport ewlenin tan-Nofsinhar tal-Każakistan. Fost l-aktar setturi importanti tal-ekonomija tagħha hemm ir-raffinar taż-żejt, l-industrija farmaċewtika, il-metallurġija, il-produzzjoni tal-ikel, it-tessuti, il-kostruzzjoni, il-kummerċ u s-servizzi. Skavi arkeoloġiċi fiċ-ċentru storiku sabu saffi kulturali li jmorru lura għall-aħħar tas-seklu 3 u l-bidu tas-seklu 2 QK. Għalhekk, l-insedjament urban fil-post tal-belt attwali huwa stmat li għandu aktar minn 2,200 sena.<ref name="archaeology">{{Ċita web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru |titlu=L-insedjament antik ta' Shymkent |pubblikatur=Direttorat tat-Turiżmu tal-belt ta' Shymkent |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> == Etimoloġija == L-aktar interpretazzjoni mifruxa tqis li l-isem '''Shymkent''' huwa magħmul minn żewġ elementi. Il-kelma ''shym'' jew ''chim'' tista' tfisser “ħaxix”, “mergħa”, “sod” jew “post aħdar”, filwaqt li ''kent'', kelma ta' oriġini Iranjana, tfisser “belt” jew “insedjament”. Għalhekk, l-isem jista' jiġi interpretat bħala “belt ħadra”, “belt tal-mergħat” jew “belt li tiffjorixxi”. L-element ''-kent'' jidher ukoll f'ismijiet oħra ta' postijiet fl-Asja Ċentrali, fosthom [[Tashkent]], Zharkent u Mankent. Fis-sorsi Russi tas-sekli 19 u 20 kienet tintuża l-forma '''Chimkent'''. Fl-1914, il-belt ingħatat l-isem '''Chernyayev''' f'ġieħ il-ġeneral Russu Mikhail Chernyayev, li kien mexxa t-truppi Russi waqt il-ħakma tal-belt fl-1864. Fl-1924 reġa' ddaħħal l-isem Chimkent. Fit-8 ta' Settembru 1992, il-forma uffiċjali Russa nbidlet minn Чимкент għal Шымкент sabiex tkun eqreb lejn il-pronunzja Każaka.<ref name="rename1992">{{Ċita web |url=https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_ |titlu=Dwar it-tibdil tal-ismijiet u r-regolamentazzjoni tat-traskrizzjoni Russa ta' ċerti unitajiet amministrattivi u territorjali tal-Każakistan |data=8 ta' Settembru 1992 |pubblikatur=Sistema legali Ädilet |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> == Storja == === Żmien il-qedem u l-Medju Evu === It-territorju ta' Shymkent kien abitat sa minn żminijiet antiki. L-insedjament arkeoloġiku jinsab fiċ-ċentru storiku tal-belt moderna u jkopri erja ta' madwar 4.5 ettari. L-iskavi żvelaw sensiela ta' saffi kulturali bi ħxuna totali ta' sa 14-il metru. Iċ-ċeramika misjuba fl-aktar saffi fondi ġiet datata għall-aħħar tas-seklu 3 u l-bidu tas-seklu 2 QK.<ref name="archaeology"/> L-iżvilupp tal-insedjament kien marbut mal-pożizzjoni tiegħu fuq ir-rotot li kienu jgħaqqdu l-wied tas-Syr Darya, l-oażi tal-Asja Ċentrali u l-isteppi tal-Każakistan. Qrib Shymkent tinsab Sairam, magħrufa fil-Medju Evu bl-isem Ispidjab u meqjusa bħala wieħed miċ-ċentri importanti tat-[[Triq tal-Ħarir]]. L-isem ta' Shymkent jissemma fiż-''Zafar-name'' ta' Sharaf ad-Din Ali Yazdi, xogħol tas-seklu 15 li jiddeskrivi ġrajjiet li seħħew fl-1365 u l-1366.<ref name="zafar">{{Ċita web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru |titlu=Seba' raġunijiet biex iżżur Shymkent |pubblikatur=Direttorat tat-Turiżmu tal-belt ta' Shymkent |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> F'perjodi differenti, il-belt u l-inħawi tagħha kienu taħt l-influwenza ta' diversi stati tal-Asja Ċentrali, fosthom it-territorji tat-Timuridi u l-Khanat Każak. Fis-sekli 17 u 18, ir-reġjun intlaqat mill-gwerer bejn il-Każaki u d-Dzungari. === Il-Khanat ta' Kokand u l-Imperu Russu === Fil-bidu tas-seklu 19, Shymkent saret parti mill-Khanat ta' Kokand. Madwar l-1810 ġiet żviluppata bħala fortizza militari u ċentru amministrattiv. Iċ-ċittadella kienet tinsab fuq għolja fiċ-ċentru tal-insedjament u kienet tikkontrolla t-toroq lejn Tashkent, Turkistan u Sairam. F'Settembru 1864, il-fortizza nħakmet mit-truppi Russi taħt il-kmand ta' Mikhail Chernyayev. Wara l-ħakma Russa, Chimkent saret iċ-ċentru ta' distrett fl-Oblast tas-Syr Darya, fi ħdan il-Gvernatorat Ġenerali tat-Turkistan. Matul il-perjodu tal-Imperu Russu, l-ekonomija tal-belt kienet ibbażata fuq il-kummerċ, l-artiġjanat u l-ipproċessar tal-prodotti agrikoli. Fis-snin 1880 twaqqfet fabbrika għall-produzzjoni tas-santonina mill-artemisia. Din titqies bħala waħda mill-predeċessuri tal-industrija farmaċewtika moderna ta' Shymkent. Il-wasla tal-ferrovija fil-bidu tas-seklu 20 saħħet ir-rwol tal-belt bħala ċentru tal-kummerċ u tat-trasport. === Il-perjodu Sovjetiku === Wara r-[[Rivoluzzjoni Russa]], il-belt kienet parti mir-Repubblika Soċjalista Sovjetika Awtonoma tat-Turkistan, imbagħad mir-Repubblika Soċjalista Sovjetika Awtonoma Każaka u fl-aħħar mir-Repubblika Soċjalista Sovjetika Każaka. Fl-1932, Chimkent saret iċ-ċentru amministrattiv tar-Reġjun il-ġdid tal-Każakistan tan-Nofsinhar. Matul l-industrijalizzazzjoni Sovjetika nbnew fabbriki tal-metallurġija, tal-kimika, tal-farmaċewtika, tal-ikel, tat-tessuti u tal-materjali tal-kostruzzjoni. Waħda mill-aktar intrapriżi importanti kienet il-fabbrika taċ-ċomb ta' Chimkent. Matul it-[[Tieni Gwerra Dinjija]], ħafna fabbriki u istituzzjonijiet mir-reġjuni tal-Punent tal-[[Unjoni Sovjetika]] ġew ittrasferiti lejn Chimkent. Il-belt kienet tipproduċi metalli, munizzjon, partijiet għat-tankijiet, strumenti ottiċi u materjal ieħor għall-front. Il-popolazzjoni kibret malajr fis-snin ta' wara l-gwerra. Inbnew żoni residenzjali, skejjel, universitajiet, sptarijiet u impjanti industrijali ġodda. Fis-snin 1980 bdiet topera r-raffinerija taż-żejt ta' Shymkent. === Il-Każakistan indipendenti === Wara li l-Każakistan kiseb l-indipendenza fl-1991, Shymkent żammet ir-rwol tagħha bħala wieħed miċ-ċentri ekonomiċi ewlenin tan-Nofsinhar tal-pajjiż. Fl-2014, il-konfini amministrattivi tal-belt twessgħu b'mod konsiderevoli permezz tal-inkorporazzjoni ta' territorji u insedjamenti mid-distretti ġirien. Fl-istess sena nħoloq ir-raba' distrett urban, li ngħata l-isem Karatau.<ref name="karatau">{{Ċita web |url=https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836 |titlu=Dwar il-ħolqien tar-raba' distrett u l-istabbiliment tal-konfini tad-distretti ta' Shymkent |data=7 ta' Ottubru 2014 |pubblikatur=Sistema legali Ädilet |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> Fid-19 ta' Ġunju 2018, Shymkent ġiet separata mill-eks Reġjun tal-Każakistan tan-Nofsinhar u ngħatat l-istatus ta' belt ta' importanza repubblikana. Iċ-ċentru amministrattiv tar-reġjun ġie trasferit lejn [[Turkistan]], u r-reġjun ingħata l-isem Reġjun ta' Turkistan.<ref name="status2018"/> Fl-2022 inħoloq il-ħames distrett urban, imsejjaħ Turan.<ref name="turan">{{Ċita web |url=https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189 |titlu=Dwar il-ħolqien tad-distrett ta' Turan fil-belt ta' Shymkent |data=12 ta' Awwissu 2022 |pubblikatur=Sistema legali Ädilet |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> == Ġeografija == === Pożizzjoni === Shymkent tinsab fin-Nofsinhar tal-Każakistan, fuq pjanura qrib l-għoljiet tal-parti tal-Punent tat-[[Tian Shan]], mhux 'il bogħod mill-fruntiera mal-[[Użbekistan]]. Il-belt tinsab madwar 120 km fit-Tramuntana ta' Tashkent, 690 km fil-Punent ta' Almaty u aktar minn 1,400 km fin-Nofsinhar ta' Astana. It-territorju amministrattiv tagħha jkopri 116,300 ettaru, jiġifieri 1,163 km².<ref name="development"/> Ix-xmajjar ewlenin huma l-Badam u l-Koshkarata, flimkien mal-fergħa Karasu. Fil-belt hemm disa' kanali b'tul totali ta' madwar 91 km, fosthom il-kanali tal-Badam, ta' Shymkent, Yangichak, Tekesu u Koshkarata. Il-fond forestali pubbliku u ż-żona ħadra urbana jkopru flimkien madwar 5,333 ettaru.<ref name="development"/> === Klima === Shymkent għandha klima kontinentali, bi sjuf twal, sħan u xotti u xtiewi relattivament miti meta mqabbla mar-reġjuni tat-Tramuntana tal-Każakistan. Il-biċċa l-kbira tax-xita u l-borra taqa' fix-xitwa u fir-rebbiegħa, filwaqt li s-sajf ġeneralment ikun xott. Fix-xitwa tista' tinżel il-borra, iżda l-kisja tal-borra normalment ma ddumx għal perjodi twal. Minħabba l-pożizzjoni tagħha fin-Nofsinhar u l-qrubija tal-muntanji, Shymkent hija waħda mill-aktar bliet kbar sħan tal-Każakistan. == Amministrazzjoni == Shymkent hija maqsuma f'ħames distretti urbani:<ref name="akimat">{{Ċita web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent?lang=ru |titlu=Amministrazzjoni tal-belt ta' Shymkent |pubblikatur=Il-Gvern tar-Repubblika tal-Każakistan |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> # '''Abai'''; # '''Al-Farabi'''; # '''Enbekshi'''; # '''Karatau'''; # '''Turan'''. Id-distrett ta' Karatau nħoloq fl-2014, filwaqt li d-distrett ta' Turan nħoloq fl-2022. Fil-bidu tal-2026, il-popolazzjoni kienet imqassma bejn id-distretti kif ġej:<ref name="ethnic2026">{{Ċita web |url=https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/ |titlu=Il-popolazzjoni tar-Repubblika tal-Każakistan skont il-gruppi etniċi fil-bidu tal-2026, folja “Shymkent” |data=27 ta' Marzu 2026 |format=XLSX |pubblikatur=Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika tal-Każakistan |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! Distrett ! Popolazzjoni fil-bidu tal-2026 |- | Abai || 259,325 |- | Al-Farabi || 262,566 |- | Enbekshi || 206,679 |- | Karatau || 334,139 |- | Turan || 231,341 |} Il-kap tal-poter eżekuttiv tal-belt għandu t-titlu ta' '''''akim''''', pożizzjoni simili għal dik ta' sindku jew gvernatur. Mill-5 ta' Settembru 2023, l-''akim'' ta' Shymkent huwa '''Gabit Abdimazhituly Syzdyqbekov'''.<ref name="akim">{{Ċita web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/37043?lang=ru |titlu=Syzdyqbekov Gabit Abdimazhitovich |pubblikatur=Amministrazzjoni tal-belt ta' Shymkent |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> == Demografija == Shymkent hija waħda mill-ibliet tal-Każakistan li qed jikbru bl-aktar rata mgħaġġla. Il-popolazzjoni tagħha qabżet il-miljun abitant fl-2018. Fil-bidu tal-2026 kellha 1,294,050 abitant. Sal-1 ta' Lulju 2026, il-popolazzjoni kienet żdiedet għal 1,310,681 abitant.<ref name="pop2026"/><ref name="ethnic2026"/> Bejn Jannar u Mejju 2026, iż-żieda naturali tal-popolazzjoni kienet ta' 8,287 persuna. F'dan il-perjodu twieldu 10,261 persuna u mietu 1,974. Il-bilanċ tal-migrazzjoni kien pożittiv b'5,783 persuna.<ref name="statistics">{{Ċita web |url=https://stat.gov.kz/region/shymkent/ |titlu=Il-belt ta' Shymkent: riżultati ewlenin tal-iżvilupp soċjoekonomiku |pubblikatur=Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika tal-Każakistan |lingwa=kk |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> === Kompożizzjoni etnika === Shymkent hija belt multietnika u multikulturali. Skont l-istimi uffiċjali għall-bidu tal-2026, l-akbar gruppi etniċi kienu:<ref name="ethnic2026"/> {| class="wikitable sortable" ! Grupp etniku ! Popolazzjoni ! Perċentwal |- | Każaki || 929,724 || 71.85% |- | Użbeki || 203,098 || 15.69% |- | Russi || 74,404 || 5.75% |- | Ażerbajġani || 23,814 || 1.84% |- | Tatari || 11,346 || 0.88% |- | Gruppi oħra || 51,664 || 3.99% |} Il-[[Lingwa Każaka|Każak]] hija l-lingwa tal-istat. Ir-[[Lingwa Russa|Russu]] jintuża uffiċjalment flimkien mal-Każak fl-istituzzjonijiet tal-gvern u fl-amministrazzjoni lokali. Parti sinifikanti mill-popolazzjoni titkellem ukoll bl-[[Lingwa Użbeka|Użbek]]. == Ekonomija == Shymkent hija wieħed mill-akbar ċentri industrijali u kummerċjali tal-Każakistan. Is-setturi ekonomiċi ewlenin jinkludu: * ir-raffinar taż-żejt; * l-industrija farmaċewtika; * il-metallurġija; * il-produzzjoni tal-ikel u x-xorb; * l-industrija tat-tessuti u tal-ħwejjeġ; * il-produzzjoni tal-materjali tal-kostruzzjoni; * it-trasport u l-loġistika; * il-kummerċ bl-ingrossa u bl-imnut; * il-kostruzzjoni u s-servizzi. Fl-ewwel tliet xhur tal-2026, il-prodott gross reġjonali laħaq 1.351838 triljun [[tenge]], b'żieda reali ta' 8.9% meta mqabbla mal-istess perjodu tal-2025. Is-servizzi kienu jirrappreżentaw 61.6% tal-ekonomija, filwaqt li l-produzzjoni tal-oġġetti kienet tirrappreżenta 30.1%.<ref name="statistics"/> Bejn Jannar u Ġunju 2026, il-produzzjoni industrijali laħqet 817.4593 biljun tenge, 11% aktar mill-istess perjodu tal-2025. Il-produzzjoni fis-settur tal-manifattura żdiedet b'9.6%.<ref name="statistics"/> Fl-istess perjodu, ix-xogħlijiet tal-kostruzzjoni kellhom valur ta' 136.2557 biljun tenge u tlestew 558,600 m² ta' djar ġodda. L-investimenti fil-kapital fiss ammontaw għal 308.3848 biljun tenge.<ref name="statistics"/> Waħda mill-aktar intrapriżi importanti hija r-'''raffinerija taż-żejt ta' Shymkent''', li tipproduċi petrol, diżil, pitrolju tal-avjazzjoni u prodotti oħra taż-żejt. Il-belt għandha wkoll tradizzjoni twila fl-industrija farmaċewtika u fiha diversi fabbriki moderni tal-mediċini. Fit-territorju urban hemm iż-żona ekonomika speċjali '''Ońtústik''', diversi żoni industrijali u ċentri tat-trasport u tal-loġistika. Fl-1 ta' Lulju 2026 kien hemm 29,410 entità ġuridika rreġistrata fil-belt, li minnhom 24,907 kienu attivi. Il-maġġoranza l-kbira tal-intrapriżi attivi kienu kumpaniji żgħar.<ref name="statistics"/> == Trasport == Shymkent hija ċentru importanti tat-trasport fin-Nofsinhar tal-Każakistan. Hija konnessa bit-toroq, bil-ferroviji u bl-ajru ma' Tashkent, Turkistan, Taraz, Almaty u reġjuni oħra tal-pajjiż. Il-kurituri internazzjonali Tashkent–Shymkent–Taraz–Almaty u Tashkent–Shymkent–Turkistan–Samara jgħaddu mill-belt jew mill-inħawi tagħha.<ref name="development"/> === Trasport pubbliku === It-trasport pubbliku huwa bbażat prinċipalment fuq netwerk estensiv ta' [[xarabank]]ijiet. Ir-rotot jgħaqqdu ċ-ċentru mal-kwartieri periferiċi u mat-territorji li ġew inkorporati fil-belt wara l-espansjoni tal-2014. Il-ħlas tal-vjaġġ jista' jsir permezz ta' karti elettroniċi u sistemi diġitali oħra. === Ferroviji === L-istazzjon ferrovjarju ta' Shymkent jinsab fuq il-linja li tgħaqqad lil Tashkent, Arys, Taraz u Almaty. Minn hemm jitilqu ferroviji lejn l-ibliet ewlenin tal-Każakistan u lejn xi pajjiżi ġirien. Fil-Punent ta' Shymkent tinsab Arys, waħda mill-aktar junctions ferrovjarji importanti tal-pajjiż. === Ajruport === L-Ajruport Internazzjonali ta' Shymkent joffri titjiriet domestiċi u internazzjonali u huwa wieħed mill-bażijiet ewlenin tal-linja tal-ajru SCAT Airlines. Fil-25 ta' Diċembru 2024 infetaħ terminal ġdid tal-passiġġieri b'erja ta' 40,000 m². It-terminal żied il-kapaċità annwali tal-ajruport minn 800,000 għal sitt miljun passiġġier.<ref name="airport">{{Ċita web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru |titlu=L-ajruporti ta' Astana, Almaty, Shymkent u Aktobe se jsiru ċentri multimodali |pubblikatur=Ministeru tat-Trasport tal-Każakistan |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> Il-pjanijiet ta' żvilupp jinkludu l-bini ta' runway ġdida twila 3.5 km u ċentru multimodali tat-trasport u tal-loġistika konness maż-żona ekonomika speċjali Ońtústik.<ref name="airport"/> == Edukazzjoni u riċerka == Shymkent hija ċentru importanti tal-edukazzjoni għolja fin-Nofsinhar tal-Każakistan. Fil-belt hemm universitajiet, akkademji, kulleġġi tekniċi, skejjel vokazzjonali u istituti tar-riċerka. Fost l-istituzzjonijiet ewlenin tal-edukazzjoni għolja hemm: * l-'''Università tar-Riċerka tal-Każakistan tan-Nofsinhar Muchtar Auezov''', waħda mill-akbar universitajiet multidixxiplinari tal-pajjiż; * l-'''Akkademja Medika tal-Każakistan tan-Nofsinhar''', speċjalizzata fil-mediċina, il-farmaċija u x-xjenzi tas-saħħa; * l-'''Università Pedagoġika tal-Każakistan tan-Nofsinhar Özbekäli Jänibekov'''; * l-Università ta' Shymkent; * l-Università Miras; * l-Università Innovattiva tal-Asja Ċentrali. L-universitajiet tal-belt jilqgħu studenti minn madwar il-Każakistan kollu, mill-Użbekistan u minn pajjiżi oħra tal-Asja Ċentrali. == Saħħa == Shymkent hija ċentru mediku importanti għan-Nofsinhar kollu tal-Każakistan. Fil-belt hemm sptarijiet ġenerali, ċentri dijanjostiċi, kliniċi tal-kardjoloġija, tal-onkoloġija u tal-mard infettiv, sptarijiet tal-maternità, polikliniċi, servizzi tal-emerġenza u kliniċi privati. It-tradizzjoni farmaċewtika tal-belt bdiet fis-seklu 19 bil-produzzjoni tas-santonina. Illum titkompla minn fabbriki moderni tal-mediċini u mill-Akkademja Medika tal-Każakistan tan-Nofsinhar. == Kultura == F'Shymkent hemm teatri Każaki, Russi u Użbeki, mużewijiet, libreriji, swali tal-kunċerti, galleriji tal-arti u ċentri kulturali. Fost l-istituzzjonijiet kulturali ewlenin hemm: * it-Teatru Akkademiku tad-Drama Każaka Zhumat Shanin; * it-Teatru tad-Drama Russa; * it-Teatru tal-Opra u l-Ballet; * it-Teatru tad-Drama Użbeka; * it-Teatru tal-Pupazzi u taż-Żgħażagħ; * il-Mużew Storiku Reġjonali; * il-Mużew tal-Vittmi tar-Repressjoni Politika; * il-kumpless storiku u kulturali '''Shymqala'''. Fl-2020, Shymkent ġiet innominata bħala l-'''Kapitali Kulturali tal-Komunità tal-Istati Indipendenti'''. Fl-istess sena ġie ċċelebrat l-2,200 anniversarju tal-belt. == Turiżmu u postijiet ta' interess == L-aktar sit storiku importanti huwa l-kumpless '''Shymqala''', mibni fuq is-sit tal-insedjament antik u l-eks ċittadella ta' Kokand. Il-kumpless jinkludi żoni ta' skavi arkeoloġiċi, fortifikazzjonijiet rikostruwiti, swali tal-mużewijiet u punti panoramiċi. Fost il-postijiet l-oħra ta' interess hemm: * Pjazza Ordabasy; * il-monument “Zher-Ana”; * il-Park tal-Indipendenza; * il-monument ta' Baidibek-bi; * il-Park Abai; * il-Park Dendroloġiku Asanbai Askarov; * iż-Żoo ta' Shymkent; * iż-żona pedonali Arbat; * l-għejun u l-promenade ta' Koshkarata; * il-moskej, il-knejjes Ortodossi u l-binjiet storiċi taċ-ċentru. Shymkent hija wkoll punt tat-tluq għal żjarat lejn Sairam, il-Park Nazzjonali Sairam-Ugam, ir-Riżerva Naturali Aksu-Zhabagly, Turkistan u l-belt antika ta' Otrar. == Arkitettura u żvilupp urban == Il-pajsaġġ urban ta' Shymkent jgħaqqad iċ-ċentru storiku, il-kwartieri mibnija fil-perjodu Sovjetiku u żoni residenzjali ġodda b'bini modern. Wara l-espansjoni tal-konfini tal-belt fl-2014, il-kostruzzjoni żviluppat b'mod partikolari fit-Tramuntana, fil-Punent u fil-Majjistral. Fost il-kwartieri ġodda ewlenin hemm Turan, Shymkent City, Bozaryk u Tassay. L-iżvilupp urban jinkludi t-toroq, l-iskejjel, l-isptarijiet, in-netwerks tal-ilma u tal-gass, il-parks, il-faċilitajiet sportivi u ċ-ċentri kulturali ġodda. Fl-ewwel sitt xhur tal-2026 tlestew 558,600 m² ta' djar ġodda.<ref name="statistics"/> == Sport == F'Shymkent huma popolari l-[[futbol]], il-boxing, il-lotta, l-irfigħ tal-piżijiet, il-ġinnastika, it-tennis, l-għawm u ċ-ċikliżmu. Il-klabb ewlieni tal-futbol huwa '''Ordabasy''', li fl-2023 rebaħ il-kampjonat tal-Każakistan għall-ewwel darba. Il-klabb tan-nisa '''BIIK-Shymkent''' rebaħ il-kampjonat nazzjonali diversi drabi u ħa sehem f'kompetizzjonijiet Ewropej. L-aktar faċilità sportiva importanti hija l-Istadju Ċentrali Khadzhimukan Munaitpasov. Fil-belt hemm ukoll swali sportivi, ċentri tat-tennis, pixxini u kumpless tal-atletika. == Ambjent == Il-problemi ambjentali ewlenin ta' Shymkent huma marbuta mal-emissjonijiet industrijali u tat-traffiku, il-kwalità tal-arja, it-trattament tal-ilma mormi, il-ġestjoni tal-iskart u l-protezzjoni taż-żoni ħodor. Il-programmi urbani jinkludu l-modernizzazzjoni tal-fabbriki, l-espansjoni tal-provvista tal-gass naturali, l-użu ta' xarabankijiet inqas niġġiesa, ir-restawr tax-xmajjar u l-kanali, u t-tħawwil ta' siġar ġodda.<ref name="development"/> Fost l-aktar żoni naturali u rikreattivi importanti hemm ix-Xmara Badam, l-għejun ta' Koshkarata u Karasu, il-park dendroloġiku u ċ-ċinturin aħdar tal-belt. == Ara wkoll == * [[Każakistan]] * [[Astana]] * [[Almaty]] * [[Triq tal-Ħarir]] * [[Lista ta' bliet fil-Każakistan]] == Referenzi == <references /> == Ħoloq esterni == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Is-sit uffiċjali tal-amministrazzjoni ta' Shymkent] * [https://stat.gov.kz/region/shymkent/ Statistika uffiċjali ta' Shymkent] * [https://visit-shymkent.com/ Portal turistiku ta' Shymkent] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ Portal tal-investiment ta' Shymkent] * [[Commons:Category:Shymkent|Fajls multimedjali dwar Shymkent fuq Wikimedia Commons]] [[Kategorija:Każakistan]] [[Kategorija:Bliet]] ne4bzapctzvlu70124zrw6sttwf8t6t 331286 331285 2026-08-04T07:59:27Z Vyacheslav Nasretdinov 13982 331286 wikitext text/x-wiki {{Infobox city |name = Shymkent |image = Shymkent independence square in 2023.jpg |caption = Pjazza tal-Indipendenza f'Shymkent |flag = Shymkent flag.svg |coatofarms = Shymkent logo.svg |country = Każakistan |kind of province2 = Status amministrattiv |province2 = Belt ta' importanza repubblikana |Head of government = Gabit Syzdyqbekov <small>(''akim'')</small> |Official name = Шымкент |original labels = Шымкент / Şymkent |population = 1 310 681 |year = 1 ta' Lulju 2026 |altitude = 506 m |foundation = Is-seklu 15 <small>(l-ewwel referenza miktuba)</small> |web = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent }} '''Shymkent''' (bil-[[Lingwa Każaka|Każak]]: '''Шымкент''', ''Şymkent''; bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: '''Шымкент'''; sal-1992 uffiċjalment '''Чимкент''', ''Chimkent'', bir-Russu) hija belt kbira fin-Nofsinhar tal-[[Każakistan]]. Hija waħda mit-tliet bliet ta' importanza repubblikana tal-pajjiż, flimkien ma' [[Astana]] u [[Almaty]]. Shymkent tifforma unità amministrattiva u territorjali separata u ma tagħmilx parti mir-Reġjun ta' Turkistan, li jdawwarha. Fid-19 ta' Ġunju 2018, il-belt ingħatat l-istatus ta' belt ta' importanza repubblikana.<ref name="status2018">{{Ċita web |url=https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan |titlu=Dwar ċerti kwistjonijiet tal-organizzazzjoni amministrattiva u territorjali tar-Repubblika tal-Każakistan |data=19 ta' Ġunju 2018 |pubblikatur=Is-sit uffiċjali tal-President tar-Repubblika tal-Każakistan |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> Fl-1 ta' Lulju 2026 kellha popolazzjoni ta' '''1,310,681 abitant''', u b'hekk kienet it-tielet l-aktar belt popolata fil-Każakistan, wara Almaty u Astana.<ref name="pop2026">{{Ċita web |url=https://stat.gov.kz/ru/region/?param=POPULATION |titlu=Statistika tar-reġjuni tar-Repubblika tal-Każakistan: popolazzjoni fl-1 ta' Lulju 2026 |pubblikatur=Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika tal-Każakistan |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> It-territorju amministrattiv tagħha għandu erja ta' 1,163 km².<ref name="development">{{Ċita web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru |titlu=Pjan ta' żvilupp tal-belt ta' Shymkent |pubblikatur=Amministrazzjoni tal-belt ta' Shymkent |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> Shymkent hija wieħed miċ-ċentri industrijali, kummerċjali, edukattivi, kulturali u tat-trasport ewlenin tan-Nofsinhar tal-Każakistan. Fost l-aktar setturi importanti tal-ekonomija tagħha hemm ir-raffinar taż-żejt, l-industrija farmaċewtika, il-metallurġija, il-produzzjoni tal-ikel, it-tessuti, il-kostruzzjoni, il-kummerċ u s-servizzi. Skavi arkeoloġiċi fiċ-ċentru storiku sabu saffi kulturali li jmorru lura għall-aħħar tas-seklu 3 u l-bidu tas-seklu 2 QK. Għalhekk, l-insedjament urban fil-post tal-belt attwali huwa stmat li għandu aktar minn 2,200 sena.<ref name="archaeology">{{Ċita web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru |titlu=L-insedjament antik ta' Shymkent |pubblikatur=Direttorat tat-Turiżmu tal-belt ta' Shymkent |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> == Etimoloġija == L-aktar interpretazzjoni mifruxa tqis li l-isem '''Shymkent''' huwa magħmul minn żewġ elementi. Il-kelma ''shym'' jew ''chim'' tista' tfisser “ħaxix”, “mergħa”, “sod” jew “post aħdar”, filwaqt li ''kent'', kelma ta' oriġini Iranjana, tfisser “belt” jew “insedjament”. Għalhekk, l-isem jista' jiġi interpretat bħala “belt ħadra”, “belt tal-mergħat” jew “belt li tiffjorixxi”. L-element ''-kent'' jidher ukoll f'ismijiet oħra ta' postijiet fl-Asja Ċentrali, fosthom [[Tashkent]], Zharkent u Mankent. Fis-sorsi Russi tas-sekli 19 u 20 kienet tintuża l-forma '''Chimkent'''. Fl-1914, il-belt ingħatat l-isem '''Chernyayev''' f'ġieħ il-ġeneral Russu Mikhail Chernyayev, li kien mexxa t-truppi Russi waqt il-ħakma tal-belt fl-1864. Fl-1924 reġa' ddaħħal l-isem Chimkent. Fit-8 ta' Settembru 1992, il-forma uffiċjali Russa nbidlet minn Чимкент għal Шымкент sabiex tkun eqreb lejn il-pronunzja Każaka.<ref name="rename1992">{{Ċita web |url=https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_ |titlu=Dwar it-tibdil tal-ismijiet u r-regolamentazzjoni tat-traskrizzjoni Russa ta' ċerti unitajiet amministrattivi u territorjali tal-Każakistan |data=8 ta' Settembru 1992 |pubblikatur=Sistema legali Ädilet |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> == Storja == === Żmien il-qedem u l-Medju Evu === It-territorju ta' Shymkent kien abitat sa minn żminijiet antiki. L-insedjament arkeoloġiku jinsab fiċ-ċentru storiku tal-belt moderna u jkopri erja ta' madwar 4.5 ettari. L-iskavi żvelaw sensiela ta' saffi kulturali bi ħxuna totali ta' sa 14-il metru. Iċ-ċeramika misjuba fl-aktar saffi fondi ġiet datata għall-aħħar tas-seklu 3 u l-bidu tas-seklu 2 QK.<ref name="archaeology"/> L-iżvilupp tal-insedjament kien marbut mal-pożizzjoni tiegħu fuq ir-rotot li kienu jgħaqqdu l-wied tas-Syr Darya, l-oażi tal-Asja Ċentrali u l-isteppi tal-Każakistan. Qrib Shymkent tinsab Sairam, magħrufa fil-Medju Evu bl-isem Ispidjab u meqjusa bħala wieħed miċ-ċentri importanti tat-[[Triq tal-Ħarir]]. L-isem ta' Shymkent jissemma fiż-''Zafar-name'' ta' Sharaf ad-Din Ali Yazdi, xogħol tas-seklu 15 li jiddeskrivi ġrajjiet li seħħew fl-1365 u l-1366.<ref name="zafar">{{Ċita web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru |titlu=Seba' raġunijiet biex iżżur Shymkent |pubblikatur=Direttorat tat-Turiżmu tal-belt ta' Shymkent |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> F'perjodi differenti, il-belt u l-inħawi tagħha kienu taħt l-influwenza ta' diversi stati tal-Asja Ċentrali, fosthom it-territorji tat-Timuridi u l-Khanat Każak. Fis-sekli 17 u 18, ir-reġjun intlaqat mill-gwerer bejn il-Każaki u d-Dzungari. === Il-Khanat ta' Kokand u l-Imperu Russu === Fil-bidu tas-seklu 19, Shymkent saret parti mill-Khanat ta' Kokand. Madwar l-1810 ġiet żviluppata bħala fortizza militari u ċentru amministrattiv. Iċ-ċittadella kienet tinsab fuq għolja fiċ-ċentru tal-insedjament u kienet tikkontrolla t-toroq lejn Tashkent, Turkistan u Sairam. F'Settembru 1864, il-fortizza nħakmet mit-truppi Russi taħt il-kmand ta' Mikhail Chernyayev. Wara l-ħakma Russa, Chimkent saret iċ-ċentru ta' distrett fl-Oblast tas-Syr Darya, fi ħdan il-Gvernatorat Ġenerali tat-Turkistan. Matul il-perjodu tal-Imperu Russu, l-ekonomija tal-belt kienet ibbażata fuq il-kummerċ, l-artiġjanat u l-ipproċessar tal-prodotti agrikoli. Fis-snin 1880 twaqqfet fabbrika għall-produzzjoni tas-santonina mill-artemisia. Din titqies bħala waħda mill-predeċessuri tal-industrija farmaċewtika moderna ta' Shymkent. Il-wasla tal-ferrovija fil-bidu tas-seklu 20 saħħet ir-rwol tal-belt bħala ċentru tal-kummerċ u tat-trasport. === Il-perjodu Sovjetiku === Wara r-[[Rivoluzzjoni Russa]], il-belt kienet parti mir-Repubblika Soċjalista Sovjetika Awtonoma tat-Turkistan, imbagħad mir-Repubblika Soċjalista Sovjetika Awtonoma Każaka u fl-aħħar mir-Repubblika Soċjalista Sovjetika Każaka. Fl-1932, Chimkent saret iċ-ċentru amministrattiv tar-Reġjun il-ġdid tal-Każakistan tan-Nofsinhar. Matul l-industrijalizzazzjoni Sovjetika nbnew fabbriki tal-metallurġija, tal-kimika, tal-farmaċewtika, tal-ikel, tat-tessuti u tal-materjali tal-kostruzzjoni. Waħda mill-aktar intrapriżi importanti kienet il-fabbrika taċ-ċomb ta' Chimkent. Matul it-[[Tieni Gwerra Dinjija]], ħafna fabbriki u istituzzjonijiet mir-reġjuni tal-Punent tal-[[Unjoni Sovjetika]] ġew ittrasferiti lejn Chimkent. Il-belt kienet tipproduċi metalli, munizzjon, partijiet għat-tankijiet, strumenti ottiċi u materjal ieħor għall-front. Il-popolazzjoni kibret malajr fis-snin ta' wara l-gwerra. Inbnew żoni residenzjali, skejjel, universitajiet, sptarijiet u impjanti industrijali ġodda. Fis-snin 1980 bdiet topera r-raffinerija taż-żejt ta' Shymkent. === Il-Każakistan indipendenti === Wara li l-Każakistan kiseb l-indipendenza fl-1991, Shymkent żammet ir-rwol tagħha bħala wieħed miċ-ċentri ekonomiċi ewlenin tan-Nofsinhar tal-pajjiż. Fl-2014, il-konfini amministrattivi tal-belt twessgħu b'mod konsiderevoli permezz tal-inkorporazzjoni ta' territorji u insedjamenti mid-distretti ġirien. Fl-istess sena nħoloq ir-raba' distrett urban, li ngħata l-isem Karatau.<ref name="karatau">{{Ċita web |url=https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836 |titlu=Dwar il-ħolqien tar-raba' distrett u l-istabbiliment tal-konfini tad-distretti ta' Shymkent |data=7 ta' Ottubru 2014 |pubblikatur=Sistema legali Ädilet |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> Fid-19 ta' Ġunju 2018, Shymkent ġiet separata mill-eks Reġjun tal-Każakistan tan-Nofsinhar u ngħatat l-istatus ta' belt ta' importanza repubblikana. Iċ-ċentru amministrattiv tar-reġjun ġie trasferit lejn [[Turkistan]], u r-reġjun ingħata l-isem Reġjun ta' Turkistan.<ref name="status2018"/> Fl-2022 inħoloq il-ħames distrett urban, imsejjaħ Turan.<ref name="turan">{{Ċita web |url=https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189 |titlu=Dwar il-ħolqien tad-distrett ta' Turan fil-belt ta' Shymkent |data=12 ta' Awwissu 2022 |pubblikatur=Sistema legali Ädilet |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> == Ġeografija == === Pożizzjoni === Shymkent tinsab fin-Nofsinhar tal-Każakistan, fuq pjanura qrib l-għoljiet tal-parti tal-Punent tat-[[Tian Shan]], mhux 'il bogħod mill-fruntiera mal-[[Użbekistan]]. Il-belt tinsab madwar 120 km fit-Tramuntana ta' Tashkent, 690 km fil-Punent ta' Almaty u aktar minn 1,400 km fin-Nofsinhar ta' Astana. It-territorju amministrattiv tagħha jkopri 116,300 ettaru, jiġifieri 1,163 km².<ref name="development"/> Ix-xmajjar ewlenin huma l-Badam u l-Koshkarata, flimkien mal-fergħa Karasu. Fil-belt hemm disa' kanali b'tul totali ta' madwar 91 km, fosthom il-kanali tal-Badam, ta' Shymkent, Yangichak, Tekesu u Koshkarata. Il-fond forestali pubbliku u ż-żona ħadra urbana jkopru flimkien madwar 5,333 ettaru.<ref name="development"/> === Klima === Shymkent għandha klima kontinentali, bi sjuf twal, sħan u xotti u xtiewi relattivament miti meta mqabbla mar-reġjuni tat-Tramuntana tal-Każakistan. Il-biċċa l-kbira tax-xita u l-borra taqa' fix-xitwa u fir-rebbiegħa, filwaqt li s-sajf ġeneralment ikun xott. Fix-xitwa tista' tinżel il-borra, iżda l-kisja tal-borra normalment ma ddumx għal perjodi twal. Minħabba l-pożizzjoni tagħha fin-Nofsinhar u l-qrubija tal-muntanji, Shymkent hija waħda mill-aktar bliet kbar sħan tal-Każakistan. == Amministrazzjoni == Shymkent hija maqsuma f'ħames distretti urbani:<ref name="akimat">{{Ċita web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent?lang=ru |titlu=Amministrazzjoni tal-belt ta' Shymkent |pubblikatur=Il-Gvern tar-Repubblika tal-Każakistan |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> # '''Abai'''; # '''Al-Farabi'''; # '''Enbekshi'''; # '''Karatau'''; # '''Turan'''. Id-distrett ta' Karatau nħoloq fl-2014, filwaqt li d-distrett ta' Turan nħoloq fl-2022. Fil-bidu tal-2026, il-popolazzjoni kienet imqassma bejn id-distretti kif ġej:<ref name="ethnic2026">{{Ċita web |url=https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/ |titlu=Il-popolazzjoni tar-Repubblika tal-Każakistan skont il-gruppi etniċi fil-bidu tal-2026, folja “Shymkent” |data=27 ta' Marzu 2026 |format=XLSX |pubblikatur=Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika tal-Każakistan |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! Distrett ! Popolazzjoni fil-bidu tal-2026 |- | Abai || 259,325 |- | Al-Farabi || 262,566 |- | Enbekshi || 206,679 |- | Karatau || 334,139 |- | Turan || 231,341 |} Il-kap tal-poter eżekuttiv tal-belt għandu t-titlu ta' '''''akim''''', pożizzjoni simili għal dik ta' sindku jew gvernatur. Mill-5 ta' Settembru 2023, l-''akim'' ta' Shymkent huwa '''Gabit Abdimazhituly Syzdyqbekov'''.<ref name="akim">{{Ċita web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/37043?lang=ru |titlu=Syzdyqbekov Gabit Abdimazhitovich |pubblikatur=Amministrazzjoni tal-belt ta' Shymkent |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> == Demografija == Shymkent hija waħda mill-ibliet tal-Każakistan li qed jikbru bl-aktar rata mgħaġġla. Il-popolazzjoni tagħha qabżet il-miljun abitant fl-2018. Fil-bidu tal-2026 kellha 1,294,050 abitant. Sal-1 ta' Lulju 2026, il-popolazzjoni kienet żdiedet għal 1,310,681 abitant.<ref name="pop2026"/><ref name="ethnic2026"/> Bejn Jannar u Mejju 2026, iż-żieda naturali tal-popolazzjoni kienet ta' 8,287 persuna. F'dan il-perjodu twieldu 10,261 persuna u mietu 1,974. Il-bilanċ tal-migrazzjoni kien pożittiv b'5,783 persuna.<ref name="statistics">{{Ċita web |url=https://stat.gov.kz/region/shymkent/ |titlu=Il-belt ta' Shymkent: riżultati ewlenin tal-iżvilupp soċjoekonomiku |pubblikatur=Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika tal-Każakistan |lingwa=kk |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> === Kompożizzjoni etnika === Shymkent hija belt multietnika u multikulturali. Skont l-istimi uffiċjali għall-bidu tal-2026, l-akbar gruppi etniċi kienu:<ref name="ethnic2026"/> {| class="wikitable sortable" ! Grupp etniku ! Popolazzjoni ! Perċentwal |- | Każaki || 929,724 || 71.85% |- | Użbeki || 203,098 || 15.69% |- | Russi || 74,404 || 5.75% |- | Ażerbajġani || 23,814 || 1.84% |- | Tatari || 11,346 || 0.88% |- | Gruppi oħra || 51,664 || 3.99% |} Il-[[Lingwa Każaka|Każak]] hija l-lingwa tal-istat. Ir-[[Lingwa Russa|Russu]] jintuża uffiċjalment flimkien mal-Każak fl-istituzzjonijiet tal-gvern u fl-amministrazzjoni lokali. Parti sinifikanti mill-popolazzjoni titkellem ukoll bl-[[Lingwa Użbeka|Użbek]]. == Ekonomija == Shymkent hija wieħed mill-akbar ċentri industrijali u kummerċjali tal-Każakistan. Is-setturi ekonomiċi ewlenin jinkludu: * ir-raffinar taż-żejt; * l-industrija farmaċewtika; * il-metallurġija; * il-produzzjoni tal-ikel u x-xorb; * l-industrija tat-tessuti u tal-ħwejjeġ; * il-produzzjoni tal-materjali tal-kostruzzjoni; * it-trasport u l-loġistika; * il-kummerċ bl-ingrossa u bl-imnut; * il-kostruzzjoni u s-servizzi. Fl-ewwel tliet xhur tal-2026, il-prodott gross reġjonali laħaq 1.351838 triljun [[tenge]], b'żieda reali ta' 8.9% meta mqabbla mal-istess perjodu tal-2025. Is-servizzi kienu jirrappreżentaw 61.6% tal-ekonomija, filwaqt li l-produzzjoni tal-oġġetti kienet tirrappreżenta 30.1%.<ref name="statistics"/> Bejn Jannar u Ġunju 2026, il-produzzjoni industrijali laħqet 817.4593 biljun tenge, 11% aktar mill-istess perjodu tal-2025. Il-produzzjoni fis-settur tal-manifattura żdiedet b'9.6%.<ref name="statistics"/> Fl-istess perjodu, ix-xogħlijiet tal-kostruzzjoni kellhom valur ta' 136.2557 biljun tenge u tlestew 558,600 m² ta' djar ġodda. L-investimenti fil-kapital fiss ammontaw għal 308.3848 biljun tenge.<ref name="statistics"/> Waħda mill-aktar intrapriżi importanti hija r-'''raffinerija taż-żejt ta' Shymkent''', li tipproduċi petrol, diżil, pitrolju tal-avjazzjoni u prodotti oħra taż-żejt. Il-belt għandha wkoll tradizzjoni twila fl-industrija farmaċewtika u fiha diversi fabbriki moderni tal-mediċini. Fit-territorju urban hemm iż-żona ekonomika speċjali '''Ońtústik''', diversi żoni industrijali u ċentri tat-trasport u tal-loġistika. Fl-1 ta' Lulju 2026 kien hemm 29,410 entità ġuridika rreġistrata fil-belt, li minnhom 24,907 kienu attivi. Il-maġġoranza l-kbira tal-intrapriżi attivi kienu kumpaniji żgħar.<ref name="statistics"/> == Trasport == Shymkent hija ċentru importanti tat-trasport fin-Nofsinhar tal-Każakistan. Hija konnessa bit-toroq, bil-ferroviji u bl-ajru ma' Tashkent, Turkistan, Taraz, Almaty u reġjuni oħra tal-pajjiż. Il-kurituri internazzjonali Tashkent–Shymkent–Taraz–Almaty u Tashkent–Shymkent–Turkistan–Samara jgħaddu mill-belt jew mill-inħawi tagħha.<ref name="development"/> === Trasport pubbliku === It-trasport pubbliku huwa bbażat prinċipalment fuq netwerk estensiv ta' [[xarabank]]ijiet. Ir-rotot jgħaqqdu ċ-ċentru mal-kwartieri periferiċi u mat-territorji li ġew inkorporati fil-belt wara l-espansjoni tal-2014. Il-ħlas tal-vjaġġ jista' jsir permezz ta' karti elettroniċi u sistemi diġitali oħra. === Ferroviji === L-istazzjon ferrovjarju ta' Shymkent jinsab fuq il-linja li tgħaqqad lil Tashkent, Arys, Taraz u Almaty. Minn hemm jitilqu ferroviji lejn l-ibliet ewlenin tal-Każakistan u lejn xi pajjiżi ġirien. Fil-Punent ta' Shymkent tinsab Arys, waħda mill-aktar junctions ferrovjarji importanti tal-pajjiż. === Ajruport === L-Ajruport Internazzjonali ta' Shymkent joffri titjiriet domestiċi u internazzjonali u huwa wieħed mill-bażijiet ewlenin tal-linja tal-ajru SCAT Airlines. Fil-25 ta' Diċembru 2024 infetaħ terminal ġdid tal-passiġġieri b'erja ta' 40,000 m². It-terminal żied il-kapaċità annwali tal-ajruport minn 800,000 għal sitt miljun passiġġier.<ref name="airport">{{Ċita web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru |titlu=L-ajruporti ta' Astana, Almaty, Shymkent u Aktobe se jsiru ċentri multimodali |pubblikatur=Ministeru tat-Trasport tal-Każakistan |lingwa=ru |data-aċċess=4 ta' Awwissu 2026}}</ref> Il-pjanijiet ta' żvilupp jinkludu l-bini ta' runway ġdida twila 3.5 km u ċentru multimodali tat-trasport u tal-loġistika konness maż-żona ekonomika speċjali Ońtústik.<ref name="airport"/> == Edukazzjoni u riċerka == Shymkent hija ċentru importanti tal-edukazzjoni għolja fin-Nofsinhar tal-Każakistan. Fil-belt hemm universitajiet, akkademji, kulleġġi tekniċi, skejjel vokazzjonali u istituti tar-riċerka. Fost l-istituzzjonijiet ewlenin tal-edukazzjoni għolja hemm: * l-'''Università tar-Riċerka tal-Każakistan tan-Nofsinhar Muchtar Auezov''', waħda mill-akbar universitajiet multidixxiplinari tal-pajjiż; * l-'''Akkademja Medika tal-Każakistan tan-Nofsinhar''', speċjalizzata fil-mediċina, il-farmaċija u x-xjenzi tas-saħħa; * l-'''Università Pedagoġika tal-Każakistan tan-Nofsinhar Özbekäli Jänibekov'''; * l-Università ta' Shymkent; * l-Università Miras; * l-Università Innovattiva tal-Asja Ċentrali. L-universitajiet tal-belt jilqgħu studenti minn madwar il-Każakistan kollu, mill-Użbekistan u minn pajjiżi oħra tal-Asja Ċentrali. == Saħħa == Shymkent hija ċentru mediku importanti għan-Nofsinhar kollu tal-Każakistan. Fil-belt hemm sptarijiet ġenerali, ċentri dijanjostiċi, kliniċi tal-kardjoloġija, tal-onkoloġija u tal-mard infettiv, sptarijiet tal-maternità, polikliniċi, servizzi tal-emerġenza u kliniċi privati. It-tradizzjoni farmaċewtika tal-belt bdiet fis-seklu 19 bil-produzzjoni tas-santonina. Illum titkompla minn fabbriki moderni tal-mediċini u mill-Akkademja Medika tal-Każakistan tan-Nofsinhar. == Kultura == F'Shymkent hemm teatri Każaki, Russi u Użbeki, mużewijiet, libreriji, swali tal-kunċerti, galleriji tal-arti u ċentri kulturali. Fost l-istituzzjonijiet kulturali ewlenin hemm: * it-Teatru Akkademiku tad-Drama Każaka Zhumat Shanin; * it-Teatru tad-Drama Russa; * it-Teatru tal-Opra u l-Ballet; * it-Teatru tad-Drama Użbeka; * it-Teatru tal-Pupazzi u taż-Żgħażagħ; * il-Mużew Storiku Reġjonali; * il-Mużew tal-Vittmi tar-Repressjoni Politika; * il-kumpless storiku u kulturali '''Shymqala'''. Fl-2020, Shymkent ġiet innominata bħala l-'''Kapitali Kulturali tal-Komunità tal-Istati Indipendenti'''. Fl-istess sena ġie ċċelebrat l-2,200 anniversarju tal-belt. == Turiżmu u postijiet ta' interess == L-aktar sit storiku importanti huwa l-kumpless '''Shymqala''', mibni fuq is-sit tal-insedjament antik u l-eks ċittadella ta' Kokand. Il-kumpless jinkludi żoni ta' skavi arkeoloġiċi, fortifikazzjonijiet rikostruwiti, swali tal-mużewijiet u punti panoramiċi. Fost il-postijiet l-oħra ta' interess hemm: * Pjazza Ordabasy; * il-monument “Zher-Ana”; * il-Park tal-Indipendenza; * il-monument ta' Baidibek-bi; * il-Park Abai; * il-Park Dendroloġiku Asanbai Askarov; * iż-Żoo ta' Shymkent; * iż-żona pedonali Arbat; * l-għejun u l-promenade ta' Koshkarata; * il-moskej, il-knejjes Ortodossi u l-binjiet storiċi taċ-ċentru. Shymkent hija wkoll punt tat-tluq għal żjarat lejn Sairam, il-Park Nazzjonali Sairam-Ugam, ir-Riżerva Naturali Aksu-Zhabagly, Turkistan u l-belt antika ta' Otrar. == Arkitettura u żvilupp urban == Il-pajsaġġ urban ta' Shymkent jgħaqqad iċ-ċentru storiku, il-kwartieri mibnija fil-perjodu Sovjetiku u żoni residenzjali ġodda b'bini modern. Wara l-espansjoni tal-konfini tal-belt fl-2014, il-kostruzzjoni żviluppat b'mod partikolari fit-Tramuntana, fil-Punent u fil-Majjistral. Fost il-kwartieri ġodda ewlenin hemm Turan, Shymkent City, Bozaryk u Tassay. L-iżvilupp urban jinkludi t-toroq, l-iskejjel, l-isptarijiet, in-netwerks tal-ilma u tal-gass, il-parks, il-faċilitajiet sportivi u ċ-ċentri kulturali ġodda. Fl-ewwel sitt xhur tal-2026 tlestew 558,600 m² ta' djar ġodda.<ref name="statistics"/> == Sport == F'Shymkent huma popolari l-[[futbol]], il-boxing, il-lotta, l-irfigħ tal-piżijiet, il-ġinnastika, it-tennis, l-għawm u ċ-ċikliżmu. Il-klabb ewlieni tal-futbol huwa '''Ordabasy''', li fl-2023 rebaħ il-kampjonat tal-Każakistan għall-ewwel darba. Il-klabb tan-nisa '''BIIK-Shymkent''' rebaħ il-kampjonat nazzjonali diversi drabi u ħa sehem f'kompetizzjonijiet Ewropej. L-aktar faċilità sportiva importanti hija l-Istadju Ċentrali Khadzhimukan Munaitpasov. Fil-belt hemm ukoll swali sportivi, ċentri tat-tennis, pixxini u kumpless tal-atletika. == Ambjent == Il-problemi ambjentali ewlenin ta' Shymkent huma marbuta mal-emissjonijiet industrijali u tat-traffiku, il-kwalità tal-arja, it-trattament tal-ilma mormi, il-ġestjoni tal-iskart u l-protezzjoni taż-żoni ħodor. Il-programmi urbani jinkludu l-modernizzazzjoni tal-fabbriki, l-espansjoni tal-provvista tal-gass naturali, l-użu ta' xarabankijiet inqas niġġiesa, ir-restawr tax-xmajjar u l-kanali, u t-tħawwil ta' siġar ġodda.<ref name="development"/> Fost l-aktar żoni naturali u rikreattivi importanti hemm ix-Xmara Badam, l-għejun ta' Koshkarata u Karasu, il-park dendroloġiku u ċ-ċinturin aħdar tal-belt. == Ara wkoll == * [[Każakistan]] * [[Astana]] * [[Almaty]] * [[Triq tal-Ħarir]] * [[Lista ta' bliet fil-Każakistan]] == Referenzi == <references /> == Ħoloq esterni == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Is-sit uffiċjali tal-amministrazzjoni ta' Shymkent] * [https://stat.gov.kz/region/shymkent/ Statistika uffiċjali ta' Shymkent] * [https://visit-shymkent.com/ Portal turistiku ta' Shymkent] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ Portal tal-investiment ta' Shymkent] * [[Commons:Category:Shymkent|Fajls multimedjali dwar Shymkent fuq Wikimedia Commons]] [[Kategorija:Każakistan]] [[Kategorija:Bliet]] 1zb7443yumw93c53ljmopx4mkdap92p 14 34517 331284 2026-08-04T07:15:47Z Vyacheslav Nasretdinov 13982 Paġna vojta maħluqa 331284 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1