Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 6480 331311 329633 2026-08-06T00:59:35Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331311 wikitext text/x-wiki {{għall-aġġornament}} {{niesoħra|Ronaldo}} {{Infobox plejer tal-futbol |isem_plejer = Cristiano Ronaldo |stampa = [[Stampa:Cristiano Ronaldo 2018.jpg|200px]] |deskrizzjoni = Cristiano Ronaldo mal-[[Portugall]] fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2018]] |isem_sħiħ = Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro |data_twelid = {{data tat-twelid u età|1985|2|5}} |post_twelid = [[Funchal]] |pajjiż_twelid = Portugall |tul = 1.86 m |rwol = [[Attakkant]] |klabb_attwali = [[Manchester United FC|Manchester United]] |numru = |snin_mixtla1 = 1992–1995 |klabb_mixtla1 = [[CF Andorinha]] |snin_mixtla2 = 1995–1997 |klabb_mixtla2 = [[CD Nacional]] |snin_mixtla3 = 1997–2002 |klabb_mixtla3 = [[Sporting Clube de Portugal|Sporting CP]] |snin1 = 2002–2003 |klabb1 = [[Sporting Clube de Portugal|Sporting CP]] |snin2 = 2003–2009 |klabb2 = [[Manchester United FC|Manchester United]] |snin3 = 2009–2018 |klabb3 = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |snin4 = 2018–2021 |klabb4 = [[Juventus FC|Juventus]] |snin5 = 2021– |klabb5 = [[Manchester United FC|Manchester United]] |snin_nazzjonali1 = 2001 |tim_nazzjonali1 = Portugall U15 |snin_nazzjonali2 = 2001–2002 |tim_nazzjonali2 = [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall ta' taħt is-17 sena|Portugall U17]] |snin_nazzjonali3 = 2003 |tim_nazzjonali3 = Portugall U20 |snin_nazzjonali4 = 2002–2003 |tim_nazzjonali4 = [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall ta' taħt il-21 sena|Portugall U21]] |snin_nazzjonali5 = 2004 |tim_nazzjonali5 = [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall ta' taħt it-23 sena|Portugall U23]] |snin_nazzjonali6 = 2003– |tim_nazzjonali6 = [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall|Portugall]] }} '''Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro''' ([[Funchal]], [[5 ta' Frar]] [[1985]]), magħruf aħjar bħala '''Cristiano Ronaldo''', huwa plejer tal-[[futbol]] [[Portugall|Portugiż]] li jilgħab mat-tim [[Ingilterra|Ingliż]] ta' [[Manchester United FC|Manchester United]] u mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall|tim nazzjonali tal-Portugall]]. Ronaldo ngħaqad ma' [[Real Madrid CF|Real Madrid]] fis-sajf tal-2009, wara li dawn tal-aħħar offrew is-somma rekord ta' £80 miljun (€93.9 miljun) għas-servizzi ta' dan il-plejer. Barra minn hekk, il-kuntratt tiegħu ma' Real Madrid, fejn jitħallas €12-il miljun fis-sena, jagħmlu l-iktar futboler imħallas fid-dinja. Ronaldo beda l-karriera tiegħu ma' Andorinha, fejn lagħab magħhom għal sentejn qabel ma ngħaqad ma' [[CD Nacional]]. Fl-1997, issieħeb mal-ġganti Portugiżi ta' [[Sporting Clube de Portugal|Sporting]]. Ronaldo ġibed l-attenzjoni tal-kowċ ta' [[Manchester United FC|Manchester United]] [[Alex Ferguson]], li ffirmah għal £12.24 miljun (€15-il miljun) fl-2003. L-istaġun ta' wara, Ronaldo rebaħ l-ewwel unur tiegħu, l-[[FA Cup]]. Hu lagħab ukoll fil-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2004|Kampjonati Ewropej 2004]] mal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall|Portugall]] u skorja l-ewwel gowl internazzjonali tiegħu fil-ġurnata tal-ftuħ tat-tornew kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Greċja|Greċja]], barra li għen lill-Portugall jilħqu l-finali. Rebbieħ fl-2007 tal-unuri tal-[[Plejer tas-Sena tal-PFA]] u tal-[[Plejer Żagħżugħ tas-Sena tal-PFA]], u t-tielet fl-istess sena tal-unur tal-[[Plejer tas-Sena tal-FIFA]], Ronaldo hu meqjus bħala wieħed mill-akbar talenti tal-ġenerazzjoni tiegħu.<ref>{{Ċita web |titlu=Ronaldo tops PFA nominations list |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/7342574.stm |pubblikatur=BBC Sport |data-aċċess=2008-04-11 |lingwa=Ingliż}}</ref> Ronaldo rebaħ ukoll l-unur tal-2008 tal-Plejer tas-Sena tal-PFA u kif ukoll l-[[Plejer tas-Sena tal-FWA]].<ref>{{Ċita web |titlu=Ronaldo named PFA's Player of the Year |url=http://fourfourtwo.com/news/england/8169/default.aspx |pubblikatur=FourFourTwo |data-aċċess=2008-04-28 |lingwa=Ingliż}} </ref><ref>{{Ċita web |titlu=Ronaldo is writers' player of the year, too |url=http://fourfourtwo.com/news/england/8385/default.aspx |pubblikatur=FourFourTwo |data-aċċess=2008-05-02 |lingwa=Ingliż }} </ref> == Bijografija == Ronaldo twieled f'Funchal, [[Madeira]], il-[[Portugall]], l-iżgħar wild ta' Maria Dolores dos Santos Aveiro u José Dinis Aveiro. It-tieni isem tiegħu għażluh il-ġenituri f'ġieħ [[Ronald Reagan]], attur preferut ta' missieru u [[President tal-Istati Uniti]] ta' dak iż-żmien.<ref>{{Ċita web |titlu=SECRET AGONY OF £31M RONALDO |isem=Gerard |kunjom=Couzens |url=http://www.sundaymirror.co.uk/news/sunday/tm_headline=secret-agony-of--31m-ronaldo&method=full&objectid=18943891&siteid=98487-name_page.html |pubblikatur=Sunday Mirror |data=2007-04-22 |data-aċċess=2008-05-23 |lingwa=Ingliż }}</ref> Hu għandu ħuh ikbar, Hugo (t. 1975), u żewġ aħwa bniet ikbar minnu, Elma (t. 1974) u Liliana Cátia (t. 1976).<ref>{{ċita web |url=http://www.guardian.co.uk/football/2008/jun/08/manchesterunited.portugal |titlu=He's got the world at his feet |pubblikatur=Guardian |data=2008-06-08 |data-aċċess=2010-10-24 |lingwa=Ingliż}}</ref> == Karriera == === Bidu tal-karriera === Huwa beda jilgħab il-futbol ta' tliet snin, u meta beda l-iskola primarja fl-età ta' sitt snin, il-passjoni lejn l-[[Sport|isport]] kienet ħaġa evidenti. Fi tfulitu t-tim favorit tiegħu kien [[SL Benfica]], minkejja li l-ewwel tim professjonali tiegħu kien ir-rivali ta' dan l-istess tim, [[Sporting Clube de Portugal|Sporting CP]]. Ta' tmien snin beda jilgħab ma' [[Andorinha]], u fl-1995, meta kellu għaxar snin, bil-mod il-mod ir-reputazzjoni tiegħu fil-Portugall bdiet tikber. Iż-żewġ timijiet ta' [[Madeira]], [[CS Marítimo]] u [[CD Nacional]] kienu nteressati biex iġibuh fit-tim. Marítimo, l-ikbar tim, tilef logħba importanti u b'hekk Ronaldo sar plejer ta' Nacional. Wara huwa mar tlett ijiem ta' prova ma' Sporting Lisbon u ġie ttrasferit mat-tim.<ref>{{Ċita aħbar |url=http://worldsoccer.about.com/od/soccerprofiles/p/cronaldo.htm |titlu=Profil ta' Ronaldo fuq about.com |pubblikatur=about.com |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2008-02-21 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090219103302/http://worldsoccer.about.com/od/soccerprofiles/p/cronaldo.htm |arkivju-data=2009-02-19 |url-status=dead }}</ref> === Sporting Clube de Portugal === Huwa għamel id-debutt ma' Sporting kontra [[Moreirense]] u skorja doppjetta. Il-prestazzjoni tiegħu ma' Sporting u mat-tim nazzjonali Portugiż ta' taħt id-dsatax-il sena, wasslet għal interess kbir f'dan il-plejer emerġenti. Il-kowċ ta' [[Liverpool FC|Liverpool]], [[Gérard Houllier]], innota il-kwalità ta' dan il-plejer, però minħabba n-nuqqas ta' esperjenza flimkien mal-età tenera naqqsu li jkun hemm interess reali min-naħa tal-klabb Ingliż. Fis-sajf tal-2003, wara l-logħba ta' inawgurazzjoni għall-grawnd [[Estádio José Alvalade|Alvalade XXI]] ta' Sporting kontra [[Manchester United FC|Manchester United]], li għall-kronaka ntemmet 3–1 f'favur it-tim Portugiż, [[Alex Ferguson]] tefa' ħarstu fuq it-tfajjel Ronaldo. Ronaldo wera li kellu abbiltà li jilgħab fuq iż-żewġ naħat tal-grawnd. Wara l-logħba, il-plejers ta' Manchester United tkellmu b'entużjażmu fuq dan il-talent iż-żgħir, u ma qalux le għaċ-ċans li xi darba jsibuh bħala parti mill-iskwadra tagħhom.<ref>{{Ċita aħbar |url=http://www.wldcup.com/euro/2004/players_present/472_cristiano_ronaldo_dos_santos_aveiros.html |titlu=Profil ta' fuq world cup soccer |sit=wldcup.com |lingwa=Ingliż }}</ref> === Manchester United === ==== 2003–2005 ==== [[Stampa:Cristiano Ronaldo (cropped).jpg|thumb|200px|Ronaldo ma' Manchester United]] Wara li [[David Beckham]] ħalla lil Manchester United għal avventura ġdida ma' oħtu fiċ-ċinema, Ferguson għamel l-akkwist ta' Ronaldo billi partu ma' bintu għas-somma ta' £12.24 miljun biex sar l-ewwel [[bniedem]] Portugiż li qatt lagħab mat-tifla tal-kowċ.<ref>{{ċita web |url=http://home.skysports.com/player.aspx?plid=14937&clid=1&cpid=8 |titlu=Cristiano Ronaldo |data-aċċess=2009-02-08 |pubblikatur=Sky Sports |lingwa=Ingliż }}</ref> Hu ried li n-numru tal-flokk tiegħu jkun 28 (l-istess numru li kellu fiż-żmien li qatta' ma' Sporting), peress li ma riedx li fuqu jkollu dik il-pressjoni minħabba li n-numru 7 li Ferguson xtaq li jilgħab bih, kienu libsuh uħud mill-aqwa plejers ta' kull żmien ta' United bħal [[George Best]], [[Bryan Robson]], [[Eric Cantona]] u [[David Beckham]].<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.thesun.co.uk/article/0,,2007160696,00.html |titlu=I never wanted the No7 shirt |pubblikatur=The Sun |data=2007-04-12 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż }}</ref> Ronaldo ddebutta bħala sostitut fis-60 minuta fir-rebħa ta' 4–0 fuq [[Blackburn Rovers FC|Blackburn Rovers]] bħala sostitut fis-60 minuta. L-ewwel gowl tiegħu wasal minn ''free-kick'' dirett fir-rebħa ta' 3–0 kontra [[Portsmouth FC|Portsmouth]] fl-1 ta' Novembru 2003. Nhar id-29 ta' Ottubru 2005, fit-telfa ta' 4–1 kontra [[Middlesbrough FC|Middlesbrough]], hu skorja l-uniku gowl ta' United li kien l-elf gowl tal-klabb fil-Premier League. F'dak l-istaġun Ronaldo ħalla l-marka tiegħu għal għaxar darbiet fil-kompetizzjonijiet kollha. ==== 2006–2007 ==== F'Novembru u Diċembru tal-2006, Ronaldo rċieva żewġ unuri konsekuttivi tal-Plejer tax-Xahar, fejn sar it-tieni plejer fl-istorja tal-Premier League li għamel dan, wara li dan l-istess pass għamluh [[Dennis Bergkamp]] fl-1997 u [[Robbie Fowler]] fl-1996.<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.inthenews.co.uk/news/autocodes/world-cup-teams/brazil/ronaldo-lands-back-back-accolades-$1040247.htm |titlu=Ronaldo lands back-to-back accolades |pubblikatur=inthenews.com |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż }}</ref><ref>{{ċita web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/6252317.stm |titlu=Ronaldo wins monthly award again |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż |pubblikatur=BBC Sport }}</ref> Hu skorja l-50 gowl tiegħu ma' Manchester United kontra r-rivali lokali ta' [[Manchester City FC|Manchester City]] meta l-United kisbu l-ewwel titlu tal-Premier League f'erba' snin. Minkejja għajdut li ċċirkulaw f'Marzu tal-2007 li [[Real Madrid CF|Real Madrid]] kienu lesti li joffru [[Ewro|€]]80 miljun għal Ronaldo,<ref>{{ċita aħbar |url=http://football.guardian.co.uk/News_Story/0,,2055111,00.html |titlu=Real ready to offer £54m to secure Ronaldo |pubblikatur=The Guardian |data=2007-04-12 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż }}</ref> fit-13 ta' April hu ffirma estensjoni tal-kuntratt għal ħames snin oħra, bi qligħ ta' £120,000 fil-ġimgħa (total ta' £31 miljun fis-sena), biex sar l-aktar plejer imħallas fl-istorja tal-klabb.<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premiership/manchester_united/article1652823.ece |titlu=Ferguson lets rip at Madrid after Ronaldo signs £31m deal |pubblikatur=The Times |data=2007-04-14 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200407125055/http://www.thetimes.co.uk/ |arkivju-data=2020-04-07 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita aħbar |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/6551679.stm |titlu=Ronaldo signs new deal at Man Utd |pubblikatur=BBC Sport |data=2007-04-13 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż }}</ref> F'dak l-istaġun, Ronaldo rebaħ numru ta' unuri personali li jinkludu l-unuri tal-[[Plejer tas-Sena tal-PFA]] u l-[[Plejer Żagħżugħ tas-Sena tal-PFA]], fejn ingħaqad ma' [[Andy Gray]] bħala l-uniċi plejers li rċevew dawn iż-żewġ unuri flimkien.<ref>{{ċita aħbar |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/6582201.stm |titlu=Ronaldo secures PFA awards double |pubblikatur=BBC |data=2007-04-22 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż }}</ref> F'April, hu kompla t-tripletta personali fejn rebaħ l-unur tal-Plejer tas-Sena tal-PFA magħżul mill-partitarji. Ronaldo kien wieħed mis-seba' plejers ta' Manchester United li spiċċaw fost it-[[Tim tas-Sena tal-PFA]] 2006–07. ==== 2007–2008 ==== [[Stampa:Ronaldo scores.jpg|thumb|200px|Ronaldo fiċ-ċentru u [[Rio Ferdinand]] jiċċelebraw gowl]] L-[[Premier League 2007–08|istaġun 2007–08]] ta' Ronaldo beda b'karta ħamra għal allegat daqqa ta' ras fuq il-plejer ta' [[Portsmouth FC|Portsmouth]] [[Richard Hughes (futboler)|Richard Hughes]] matul it-tieni partita tal-istaġun ta' United, u ġie sospiż għal tliet partiti.<ref>{{ċita aħbar |isem=Gemma |kunjom=Thompson |titlu=Ronny fell into Pompey trap |url=http://www.manutd.com/default.sps?pagegid=%7BB4CEE8FA%2D9A47%2D47BC%2DB069%2D3F7A2F35DB70%7D&newsid=463240 |pubblikatur=Manchester United |data=2007-08-15 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż }}</ref> Ronaldo stqarr li kien "tgħallem ħafna" minn din l-esperjenza u ma kienx se jħalli li fil-futur il-plejers jibqgħu jipprovokawh.<ref>{{ċita aħbar |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_utd/6996227.stm |titlu=Ronaldo pledges to keep his cool |pubblikatur=BBC Sport |data=2007-08-15 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż }}</ref> Wara li skorja l-uniku gowl fil-konfront barra minn darhom kontra [[Sporting Clube de Portugal|Sporting]] fiċ-Champions League, fil-partita ġewwa Old Trafford hu reġa' ħalla l-marka tiegħu b'gowl fil-ħin barrani biex poġġa lil United fil-quċċata tal-klassifika tal-grupp.<ref>{{ċita aħbar |isem=Gemma |kunjom=Thompson |titlu=Man Utd 2-1 Sporting Lisbon |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/7110703.stm |pubblikatur=BBC Sport |data=2007-11-27 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż }}</ref> Hu spiċċa fit-tieni post wara [[Kaká]] fil-klassifika finali tal-[[Ballun tad-Deheb]],<ref>{{ċita aħbar |titlu=Kaká's year capped by Ballon d'Or |url=http://www.uefa.com/competitions/ucl/news/kind=1/newsid=631048.html |pubblikatur=UEFA |data=2007-12-02 |data-aċċess=2007-12-06 |lingwa=Ingliż }}</ref> waqt li spiċċa fit-tielet post għall-unur tal-[[Plejer tas-Sena tal-FIFA]] wara Kaká u [[Lionel Messi]]. Ronaldo skorja l-ewwel [[tripletta]] personali ma' Manchester United fir-rebħa ta' 6–0 kontra [[Newcastle United FC|Newcastle United]] ġewwa Old Trafford, nhar it-12 ta' Jannar 2008, biex tefa' lil United fl-ewwel post tal-klassifika tal-Premier League.<ref>{{ċita aħbar |titlu=Man Utd 6-0 Newcastle |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/7172817.stm|pubblikatur=bbc.co.uk |data=2008-01-12 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż }}</ref> Hu skorja t-tlieta u għoxrin gowl tal-istaġun fir-rebħa ta' 2–0 fuq [[Reading FC|Reading]], fejn ugwalja l-istess numru ta' gowls li kien skorja fl-istaġun preċedenti.<ref>{{ċita aħbar |titlu=Man Utd 0-2 Reading |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/7184824.stm |pubblikatur=BBC |data=2008-01-19 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż }}</ref> Matul il-konfront mill-ewwel rawnd eliminatorju tal-[[UEFA Champions League]] kontra [[Olympique Lyonnais|Lyon]], ta' nhar l-20 ta' Frar, partitarju inidentifikabbli ta' Lyon kontinwament immira lejżer aħdar lejn Ronaldo u sieħbu [[Nani]], fejn wassal għal investigazzjoni mill-[[UEFA]].<ref>{{Ċita aħbar |titlu=UEFA asked to probe Ronaldo laser incident|url=http://edition.cnn.com/2008/SPORT/football/02/21/uefa.ronaldo/index.html |pubblikatur=CNN |data=2008-02-21 |data-aċċess=2008-02-21 |lingwa=Ingliż }}</ref> Xahar wara, Lyon ġew immultati £2,427 għal dan l-inċident.<ref name="reuters">{{ċita web |url=http://uk.reuters.com/article/sportsNews/idUKL2061823020080320 |titlu=Lyon fined over Champions League laser incident |kunjom=Ledsom |isem=Mark |data=2008-03-20 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż |pubblikatur=Reuters UK |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090602205117/http://uk.reuters.com/article/sportsNews/idUKL2061823020080320 |arkivju-data=2009-06-02 |url-status=dead }}</ref> Nhar id-19 ta' Marzu 2008, Ronaldo għall-ewwel darba kien [[kaptan (futbol)|kaptan]] ta' United fir-rebħa ġewwa darhom kontra [[Bolton Wanderers FC|Bolton]], fejn skorja ż-żewġ gowls fir-rebħa ta' 2–0.<ref>{{ċita aħbar |isem=Oliver |kunjom=Kay |titlu=Cristiano Ronaldo revels in role of Captain Fantastic as United stretch lead |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/article3587367.ece |pubblikatur=The Times |data=2008-03-20 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2008-05-22 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080510154250/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/article3587367.ece |arkivju-data=2008-05-10 |url-status=dead }}</ref> It-tieni wieħed kien it-33 wieħed tal-istaġun, li wassal għal rekord ġdid tal-klabb għall-aktar numru ta' gowls skurjati minn midfilder fi staġun wieħed, rekord preċedentament f'idejn [[George Best]] u li kien ilu aktar minn 40 sena ma jingħeleb, meta fl-istaġun 1967–68 Best kien skorja 32 gowl.<ref>{{ċita aħbar |titlu=Best's crown intact until Ronaldo cures his travel sickness |url=http://blogs.guardian.co.uk/sport/2008/04/01/bests_crown_intact_until_ronal.html |pubblikatur=guardian.co.uk |data=2008-04-01 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080906122817/http://blogs.guardian.co.uk/sport/2008/04/01/bests_crown_intact_until_ronal.html |arkivju-data=2008-09-06 |url-status=dead }}</ref> Fid-29 ta' Marzu, Ronaldo skorja doppjetta oħra fir-rebħa ta' 4–0 fuq [[Aston Villa FC|Aston Villa]], biex ir-rendiment attwali għall-istaġun kien ta' 35 gowl f'37 logħba domestika u Ewropea. Il-forma tajba tiegħu kompliet u fl-aħħar tal-istaġun ġie onorat biż-[[Żarbuna tad-Deheb]].<ref>{{ċita aħbar |titlu=ESM Golden Shoe ranking |url=http://www.eusm.eu/item/goldenshoe.htm |pubblikatur=European Sports Magazines |data=2008-04-07 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż }}</ref> Fil-finali tal-[[UEFA Champions League 2007–08]] li saret fil-21 ta' Mejju kontra r-rivali [[Chelsea FC|Chelsea]], Ronaldo skorja l-gowl tal-ftuħ fis-26 minuta, li ġie ikkanċellat bil-gowl tal-pari tal-''Blues'' fil-45 minuta. Il-partita wara l-ħin normali u dak supplementari ntemmet fi skor ta' 1–1. Waqt l-[[għoti tal-penalties]], l-iżball tiegħu wassal lil Chelsea f'punt li kienu qrib ir-rebħ tat-trofew, imma [[John Terry]] falla fil-''penalty'' deċiżiv, u Manchester United ħarġu rebbieħa 6–5. Il-partitarji tawh l-unur tal-Plejer tal-Partita<ref name="uefaCL">[http://www.uefa.com/competitions/ucl/motm/md=13/gallery,day=1.html UEFA Fans' Man of the Match - uefa.com]</ref> u għalaq staġun mill-aqwa bi 42 gowl f'kull kompetizzjoni, erba' gowls biss 'il bogħod mir-rekord ta' [[Denis Law]] (46 gowl) fl-istaġun 1963–64. ==== 2008–2009 ==== Fil-5 ta' Ġunju 2008, Sky Sports irrappurtaw li Ronaldo wera x-xewqa li fl-istaġun segwenti jilgħab ma' [[Real Madrid CF|Real Madrid]] jekk dawn tal-aħħar kienu lesti li joffru l-istess somma li kienet ġiet stipulata fil-bidu tas-sena.<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11661_3654140,00.html |titlu=Ronaldo breaks silence |pubblikatur=Sky Sports |data-aċċess=2008-06-05 |lingwa=Ingliż }}</ref> Nhar id-9 ta' Ġunju, Manchester United għamlu lment lill-[[FIFA]] li Real Madrid kienu qed jagħmlu minn kollox biex "jisirqu" lil Ronaldo, iżda l-FIFA naqset li tieħu azzjoni.<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.l-orizzont.com/news.asp?newsitemid=44973 |titlu=Man. Utd jirrapportaw lil Real Madrid lill-FIFA |pubblikatur=L-Orizzont |data-aċċess=2009-04-10 }}</ref><ref>{{ċita aħbar |url=http://fourfourtwo.com/news/england/11777/default.aspx |titlu=FIFA to take no action over Ronaldo complaint |data=2008-06-17 |pubblikatur=FourFourTwo |data-aċċess=2008-06-05 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120118154703/http://fourfourtwo.com/news/england/11777/default.aspx |arkivju-data=2012-01-18 |url-status=dead }}</ref> Dan l-għajdut kompla jiddomina s-suq tat-trasferimenti tas-sajf kollu, sakemm fis-6 ta' Awwissu Ronaldo kkonferma l-ħsieb tiegħu li jibqa' f'Manchester tal-inqas għal staġun ieħor.<ref>{{ċita web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_utd/7546390.stm |titlu= I will stay at Man Utd - Ronaldo |data-aċċess=2008-08-14 |pubblikatur=BBC |data=2008-08-06 |lingwa=Ingliż}}</ref> Fis-7 ta' Lulju, ġewwa [[Amsterdam]], Ronaldo għamel operazzjoni fl-għaksa u sussegwentament tilef il-bidu tal-[[Premier League 2008–09|istaġun 2008–09]].<ref name="bbcsport">{{ċita web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_utd/7486670.stm |titlu=Ronaldo ankle surgery a 'success' |lingwa=Ingliż |pubblikatur=BBC Sport |data=2008-07-07}}</ref> Hu rritorna fl-azzjoni fis-17 ta' Settembru fil-pari ta' mingħajr gowls kontra [[Villareal FC]] fil-[[UEFA Champions League 2008–09|UEFA Champions League]], fejn daħal bħala sostitut għal [[Park Ji-Sung]],<ref>{{ċita web|url=http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15276/match=302689/report=rp.html |titlu=Villarreal return to frustrate United |pubblikatur=UEFA |data=2008-09-17 |data-aċċess=2008-09-28 |lingwa=Ingliż}}</ref> u skorja l-ewwel gowl tal-istaġun il-ġdid kontra [[Middlesbrough FC|Middlesbrough]] fit-Tielet Rawnd tal-[[Carling Cup]] f'Old Trafford, partita li Manchester United rebħu 3–1. Ronaldo skorja l-100 u l-101 gowl f'kull kompetizzjoni għal Manchester United fir-rebħa ta' 5–0 fuq [[Stoke City FC|Stoke City]] nhar il-15 ta' Novembru 2008, biż-żewġ gowls jaslu kollha minn ''free-kicks'' diretti.<ref>{{ċita aħbar |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/7711301.stm |titlu=Man Utd 5-0 Stoke |data-aċċess=2008-11-16 |data=2008-11-15 |pubblikatur=BBC |lingwa=Ingliż }}</ref> Dawn il-gowls ifissru wkoll li b'hekk Ronaldo skorja kontra d-dsatax-il tim l-ieħor tal-[[Premier League]] ta' dak l-istaġun. Fit-2 ta' Diċembru 2008, Ronaldo sar l-ewwel plejer ta' Manchester United li rċieva l-[[Ballun tad-Deheb]] minn mindu George Best rebaħ dan l-unur prestiġjuż lura fl-1968. Hu spiċċa b'446 punt, 165 punt fuq it-tieni klassifikat Lionel Messi.<ref>{{Ċita web |url=http://maltarightnow.com/?module=sport&at=Cristiano+Ronaldo+jirba%26%23295%3B+il-Ballun+tad-Deheb&t=a&aid=7643&cid=19 |titlu=Cristiano Ronaldo jirbaħ il-Ballun tad-Deheb |data=2008-12-02 |data-aċċess=2008-12-02 |pubblikatur=MaltaRightNow }}</ref> Fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-Klabbs 2008|Tazza tad-Dinja tal-Klabbs 2008]] ingħata l-unur tal-Ballun tal-Fidda wara l-kampanja trijonfanti li United għamlu f'din il-kompetizzjoni internazzjonali.<ref>{{ċita web |url=http://www.fifa.com/clubworldcup/index.html |titlu=Tazza tad-Dinja tal-Klabbs |lingwa=Ingliż |pubblikatur=FIFA |data=2008-12-18 |data-aċċess=2009-01-08 }}</ref> [[Stampa:Cristiano Ronaldo ~ Manchester United.jpg|thumb|right|180px|Ronaldo u [[Manchester United]] kontra [[Blackburn Rovers FC|Blackburn Rovers]].]] Nhar it-8 ta' Jannar 2009, Ronaldo safa' involut f'inċident tat-traffiku fil-karozza Ferrari tiegħu qrib l-Ajruport ta' Manchester. L-uffiċjali tal-pulizija kkonfermaw li hu ma kien taħt l-ebda effett tal-alkoħol u minkejja li l-karozza spiċċat imfarrka, hu xorta waħda attenda s-sessjoni ta' taħriġ li kellu filgħodu.<ref>{{ċita web |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20090108/sport/ronaldo-unhurt-after-car-crash |titlu=Ronaldo unhurt after car crash |data=2009-01-08 |data-aċċess=2009-01-13 |lingwa=Ingliż |pubblikatur=Times of Malta }}</ref> Għall-istaġun preċedenti, Ronaldo kompla jikseb il-konfermi ta' sena mill-aqwa għalih, meta fit-12 ta' Jannar 2009 sar l-ewwel plejer tal-Premier League li rebaħ il-[[Plejer tas-Sena tal-FIFA]], fejn għeleb l-isfidi tal-plejers Kakà tal-[[AC Milan|Milan]], [[Fernando Torres]] tal-Liverpool u Lionel Messi u [[Xavi]] ta' [[FC Barcelona|Barcelona]], u sar ukoll l-ewwel Portugiż li rebaħ dan l-unur wara [[Luís Figo]] li rebħu fl-2001.<ref>{{ċita web |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20090112/sport/cristiano-ronaldo-is-fifa-player-of-the-year |titlu=Cristiano Ronaldo is FIFA Player of the Year |pubblikatur=Times of Malta |lingwa=Ingliż |data=2009-01-12 |data-aċċess=2009-01-13 }}</ref> Ronaldo skorja l-ewwel gowl tiegħu tal-istaġun fil-[[UEFA Champions League 2008–09|UEFA Champions League]], u l-ewwel wieħed mill-gowl fil-finali kontra Chelsea, fir-rebħa ta' 2–0 fuq l-[[FC Internazionale Milano|Inter]] li tefa' lil United fil-kwarti tal-finali tal-kompetizzjoni. Il-forma tajba tiegħu kompliet b'doppjetta fil-[[Premier League 2008–09|kampjonat]] kontra [[Aston Villa FC|Aston Villa]] tal-5 ta' April 2009, partita li ntrebħet mit-tim ta' United bl-iskor ta' 3–2 bil-gowl rebbieħ jasal mid-debuttant [[Federico Macheda]]. Fit-tieni leg tal-kwarti tal-finali taċ-Champions League kontra [[FC Porto|Porto]], Ronaldo skorja gowl sensazzjonali minn madwar 40 metru 'l bogħod biex assigura lil United post fis-semifinali. Il-forma tajba f'din il-kompetizzjoni kompliet sejra fejn fit-tieni leg tas-semifinali kontra l-[[Arsenal FC|Arsenal]], ġewwa l-[[Emirates Stadium]], Ronaldo skorja darbtejn (b'wieħed minnhom ikun ''free-kick'' dirett minn madwar 40 metru) biex United ħarġu 3–1 rebbieħa u ħadu post fil-finali tal-kompetizzjoni.<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.manutd.com/default.sps?pagegid={3165B97F-681E-4B39-BE53-94EC9521C3DA}&newsid=6632012 |titlu=Arsenal 1 United 3 (aggregate 1-4) |pubblikatur=Manchester United FC |data=2009-05-05 |data-aċċess=2009-05-05 |lingwa=Ingliż}}</ref> Nhar il-11 ta' Ġunju 2009, [[Manchester United]] aċċettaw offerta ta' £80 miljun min-naħa ta' [[Real Madrid]] għal Ronaldo.<ref>{{ċita web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/8094720.stm |titlu=Man Utd accept £80m Ronaldo bid |pubblikatur=BBC Sport |data=2009-06-11 |data-aċċess=2009-06-11 |lingwa=Ingliż }}</ref> === Real Madrid === [[Stampa:Real Madrid in Toronto C.Ronaldo.jpg|thumb|upright|Ronaldo waqt sessjoni ta' taħriġ ma' Real Madrid.]] Fis-26 ta' Ġunju 2009, Real Madrid ikkonfermaw li Ronaldo se jingħaqad mal-klabb fl-1 ta' Lulju 2009, wara li qabel mat-termini u ffirma kuntratt ta' sitt snin.<ref>{{ċita aħbar |titlu=Real Madrid and Manchester United seal the transfer of Cristiano Ronaldo |url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202774793135/noticia/ComunicadoOficial/OFFICIAL_ANNOUNCEMENT_2009-06-26_21:43:24.htm |pubblikatur=Real Madrid CF |data=2009-06-26 |data-aċċess=2009-06-26 |lingwa=Ingliż }}</ref> Hu mifhum li l-kuntratt ta' Ronaldo se jiswa €13-il miljun kll staġun u se jkollu klawżola reċissorja ta' €1 biljun.<ref>{{ċita aħbar |titlu=Cristiano Ronaldo ya es Real |url=http://www.marca.com/2009/06/26/futbol/equipos/real_madrid/1246045045.html |pubblikatur=[[Diario Marca]] |data=2009-06-26 |data-aċċess=2009-06-26 |lingwa=Spanjol }}</ref> Hu ġie ppreżentat lill-istampa dinjija bħala plejer ta' Real Madrid fis-6 ta' Lulju 2009,<ref>{{ċita aħbar |titlu=Seen Around the World |url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202775760276/noticia/Noticia/Seen_around_the_world.htm |pubblikatur=Real Madrid CF |data=2009-07-04 |data-aċċess=2009-07-05 |lingwa=Ingliż }}</ref> u ġie mogħti l-flokk numru 9,<ref name="Ronaldo9">{{ċita aħbar |titlu="Cristiano to wear the number '9'" |url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202775896036/noticia/Noticia/Cristiano_to_wear_the_number__9_.htm |pubblikatur=Real Madrid CF |data=2009-07-06 |data-aċċess=2009-07-06 |lingwa=Ingliż }}</ref> milbus preċedentament minn [[Javier Saviola]]. Il-flokk kien ippreżentat lilu mil-leġġenda Madridista [[Alfredo di Stéfano]].<ref>{{ċita aħbar |titlu=Ronaldo aims shot at English game |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8135671.stm |pubblikatur=BBC Sport |data=2009-07-06 |data-aċċess=2009-07-06 |lingwa=Ingliż }}</ref> Ronaldo ġie milqugħ minn 80,000 benjamin li attendew il-preżentazzjoni fis-[[Santiago Bernabéu Stadium|Santiago Bernabéu]], fejn din iċ-ċifra għaddiet r-rekord ta' 75,000 partitarju li kienu attendew il-preżentazzjoni ta' [[Diego Maradona]] fl-[[Italja]], meta dan tal-aħħar għadda minn [[FC Barcelona|Barcelona]] għal [[SSC Napoli|Napoli]] fl-1984.<ref>{{ċita aħbar |titlu=Cristiano Ronaldo welcomed by 80,000 fans at Real Madrid unveiling |url=http://www.guardian.co.uk/football/2009/jul/06/cristiano-ronaldo-real-madrid-bernabeu |pubblikatur=The Guardian |data=2009-07-06 |data-aċċess=2009-07-06 |lingwa=Ingliż }}</ref> Nhar id-29 ta' Awwissu, il-ġurnata tad-debutt ta' Ronaldo fil-[[La Liga|kampjonat Spanjol]], hu ħalla l-marka tiegħu permezz ta' gowl minn ''penalty'' fir-rebħa ta' 3–2 kontra [[Deportivo La Coruña]].<ref>{{ċita web |url= http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8229070.stm |titlu= Ronaldo in winning start for Real |data-aċċess=2009-08-29 |pubblikatur=BBC |data=2009-08-29 |lingwa=Ingliż }}</ref> L-avventura ma' Real Madrid fiċ-[[UEFA Champions League 2009–10|Champions League]] bdiet b'żewġ gowls kontra [[FC Zürich]] f'rebħa ta' 5–2.<ref>{{ċita web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8257957.stm|titlu= Tuesday's Champions League review |data-aċċess=2009-09-15 |pubblikatur=BBC |data=2009-09-15 |lingwa=Ingliż }}</ref> Permezz ta' doppjetta fil-kampjonat kontra t-tim prmoss ta' [[Xerez CD|Xerez]] fir-rebħa ta' 5–0 tal-20 ta' Settembru, u gowl ieħor kontra [[Villarreal CF|Villarreal]], hu kiser ir-rekord tal-klabb fejn sar le-wwel plejer li skorja fl-ewwel erba' partiti tal-istaġun.<ref>{{ċita web |url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202797608712/noticia/Noticia/Cristiano_makes_Real_Madrid_history.htm |titlu=Cristiano makes Real Madrid history |pubblikatur=RealMadrid.com |data=2009-09-23 |data-aċċess=2009-09-23 |lingwa=Ingliż}}</ref> Fl-10 ta' Ottubru 2009, waqt l-impenn mat-tim tal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall|Portugall]] kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ungerija|Ungerija]]<ref>{{ċita web |url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1219550/Portugal-3-Hungary-0--Queirozs-team-hopes-alive-lose-injured-Ronaldo.html |titlu=Portugal 3 Hungary 0: Queiroz's team keep hopes alive but lose injured Ronaldo |pubblikatur=Daily Mail |data=2009-10-11 |data-aċċess=2009-10-11 |lingwa=Ingliż}}</ref> huwa weġġa' u kien mistenni li jdum barra bejn xahrejn u tliet xhur. Ir-ritorn tiegħu fl-azzjoni wasal fil-partita valida għall-UEFA Champions League kontra FC Zürich fil-25 ta' Novembru. == Internazzjonali == Ronaldo għamel id-debutt internazzjonali f'Awwissu tal-2003 fir-rebħa ta' 1–0 fuq il-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Każakistan|Każakistan]]. Hu ġie msejjaħ fost l-iskwadra Portugiża magħżula għall-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2004|Kampjonati Ewropej 2004]], fejn skorja l-uniku gowl tal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall|Portugall]] fit-telfa ta' 2–1 kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Greċja|Greċja]] fil-partita tal-ftuħ, u anki l-ewwel gowl tas-semifinali kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Olanda|Olanda]], meta l-Portugall rebħu 2–1. Il-finali rat għat-tieni darba f'dik l-edizzjoni lill-Portugall jiltaqgħu mal-Greċja fejn għal darb'oħra, b'sorpiża, il-Griegi ħarġu rebbieħa. Minkejja li Ronaldo naqas li jżid maż-żewġ gowls li kien diġà skorja, il-prestazzjoni tiegħu tatu post fit-tim tat-turnew.<ref>{{Ċita aħbar |titlu=Profil ta' Cristiano Ronaldo |url=http://www.paktribune.com/sports/fifa2006/playerprofile.php?id=226 |pubblikatur=4thegame.com |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2008-02-21 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140209155608/http://www.paktribune.com/sports/fifa2006/playerprofile.php?id=226 |arkivju-data=2014-02-09 |url-status=dead }}</ref> Ronaldo rrappreżenta lill-Portugall fl-[[Logħob Olimpiku tas-sajf 2004|Olimpjadi tas-sajf tal-2004]]. === Tazza tad-Dinja 2006 === Ronaldo kien it-tieni l-aqwa skorer taż-żona Ewropea waqt il-fażi ta' kwalifikazzjoni għat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2006|Tazza tad-Dinja 2006]] b'7 gowls. Fil-fażi finali tal-kompetizzjoni, Rnaldo skorja l-ewwel gowl personali fit-Tazza tad-Dinja kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Iran|Iran]] minn ''penalty''.<ref>{{Ċita aħbar |titlu=Portugall - Iran |url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/results/matches/match=97410024/report.html |pubblikatur=FIFA |lingwa=Ingliż }}</ref> Fir-rawnd suċċessiv, fil-partita kontra [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Olanda|Olanda]], hu kellu jiġi sostitwit minħabba li weġġa' wara daħla minn [[Khalid Boulahrouz]].<ref>{{Ċita aħbar |titlu=Portugall - Olanda |url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/results/matches/match=97410052/report.html |pubblikatur=FIFA |lingwa=Ingliż }}</ref> Però hu rritorna għall-konfront ta' wara kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ingilterra|Ingilterra]] tal-1 ta' Lulju 2006, fejn din il-logħba kienet karraterizzata mill-karta ħamra murija lill-plejer Ingliż [[Wayne Rooney]]. L-istampa Ingliża ħarġet xniegħat li Ronaldo influwenza d-deċiżjoni tar-referi [[Horacio Elizondo]] bl-aġir aggressiv tiegħu, u wara deher jgħammeż lill-bankina Portugiża wara t-tkeċċija ta' Rooney. Wara l-partita, Ronaldo insista li Rooney kien ħabib u ma kienx qed jippersisti sabiex jiġi mkeċċi.<ref>{{ċita aħbar |titlu=Ronaldo: I never asked for Rooney red card. |url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=373109 |awtur=Tim Spanton |pubblikatur=The Sun |data=2006-07-02 |data-aċċess=2009-04-10 |lingwa=Ingliż }}</ref> Fl-4 ta' Lulju, Elizondo iċċara li l-karta l-ħamra kienet minħabba l-infrazzjoni ta' Rooney u mhux minħabba l-frakass bejn Rooney u Ronaldo.<ref>{{ċita aħbar |url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=373212&cc=5739 |titlu=Ronaldo cleared over Rooney red card |data=2006-07-04 |xogħol=Soccernet |data-aċċess=2009-04-10 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121024055821/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=373212&cc=5739 |arkivju-data=2012-10-24 |url-status=dead }}</ref> Ir-reazzjoni irrabbjata min-naħa tal-istampa Ingliża wasslet lil Ronaldo biex jikkunsidra jekk jitlaqx lil United,<ref>{{ċita aħbar |titlu=Ronaldo intends to leave Man Utd |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_utd/5120332.stm |pubblikatur=BBC Sport |data=2006-07-08 |data-aċċess=2009-04-10 |lingwa=Ingliż }}</ref> u allegatament qal lill-gazzetta sportiva Spanjola ''[[Marca (gazzetta)|Marca]]'' li hu xtaq li jittrasferixxi lejn Real Madrid.<ref>{{ċita aħbar |titlu=Cristiano Ronaldo plans Real move |url=http://www.abc.net.au/sport/content/200606/s1673309.htm |pubblikatur=Reuters |data=2006-06-28 |data-aċċess=2009-04-10 |lingwa=Ingliż }}</ref> Bħala tweġiba għal din, Ferguson bagħat lill-assistent kowċ Portugiż [[Carlos Queiroz]] biex jitkellem ma' Ronaldo u jipperswadih biex ibiddel ħsiebu.<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.tribalfootball.com/article.php?id=4297 |titlu=Ferguson sends Man Utd No2 Queiroz to Ronaldo meeting |pubblikatur=TribalFootball |data-aċċess=2009-04-10 |lingwa=Ingliż |data=2006-07-11 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080623033836/http://www.tribalfootball.com/article.php?id=4297 |arkivju-data=2008-06-23 |url-status=dead }}</ref> Ronaldo iddeċieda li jibqa', u iffirma estensjoni għal ħames snin mal-kuntratt li kellu f'April tal-2007.<ref>{{ċita web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/6551679.stm |titlu=Ronaldo signs new deal at Man Utd |lingwa=Ingliż |xogħol=BBC Sport }}</ref> Matul is-semifinali tat-Tazza tad-Dinja kontra [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Franza|Franza]] Ronaldo kien ibbuwjat, u minħabba kampanja sħiħa negattiva ta' posta elettronika imnediha minn partitarji Ingliżi, Ronaldo tilef għal ftit milli jieħu l-unur bħala L-Aqwa Żagħżugħ tat-turnew.<ref>{{ċita aħbar |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/5153870.stm |titlu=Supporters 'hijack' Ronaldo vote |pubblikatur=BBC |data-aċċess=2009-04-10 |lingwa=Ingliż |data=2006-07-06 }}</ref> Minkejja li l-votazzjoni li saret online affettwat biss il-proċess ta' nominazzjoni, il-Grupp ta' Studju Tekniku tal-FIFA tat l-unur lil [[Lukas Podolski]], fejn stqarriet li l-imġieba ta' Ronaldo kienet fattur determinanti fid-deċiżjoni.<ref>{{ċita aħbar |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/5157434.stm |titlu=Podolski beats Ronaldo to award |pubblikatur=BBC Sport |data-aċċess=2009-10-10 |lingwa=Ingliż |data=2006-07-07 }}</ref> === Wara t-Tazza tad-Dinja === Ġurnata wara għeluq it-tnejn u għoxrin sena, Ronaldo ġie mogħti l-faxxa ta' kaptan tat-tim Portugiż għall-ewwel darba f'[[logħba ta' ħbiberija]] kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Brażil|Brażil]] li ntlagħbet fis-6 ta' Frar 2007. Ronaldo skorja tmien gowls f'isem il-Portugall fil-[[Kwalifikazzjoni għall-Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008|fażi ta' kwalifikazzjoni]] għall-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008|Kampjonati Ewropej 2008]],<ref>{{ċita aħbar |titlu= Top scorers for Euro 2008 European Qualifying campaign |url=http://soccernet.espn.go.com/stats/topscorers?league=uefa.euroq&cc=4716 |sit=soccernet.com |lingwa=Ingliż }}</ref> imma skorja biss wieħed matul it-turnew hekk kif il-Portugall sfaw eliminati fil-kwarti tal-finali. == Statistika == ''Statistika korretta sal-4 ta' Mejju 2013.'' {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Klabb !rowspan="2"|Staġun !colspan="2"|Kampjonat !colspan="2"|Tazza !colspan="2"|League Cup !colspan="2"|[[UEFA|Ewropa]] !colspan="2"|Oħrajn^{[[#noti stat2|2]]} !colspan="2"|Total |- !Preż!!Gowls!!Preż!!Gowls!!Preż!!Gowls!!Preż!!Gowls!!Preż!!Gowls!!Preż!!Gowls |- |rowspan="2" valign="center"|[[Sporting Clube de Portugal|Sporting CP]] |[[Primeira Liga 2002–03|2002–03]] |25||3||3||2||colspan=2|–||3||0||0||0||31||5 |- !Total !25!!3!!3!!2!!colspan=2|–!!3!!0!!0!!0!!31!!5 |- |rowspan="7" valign="center"|[[Manchester United FC|Manchester United]] |[[FA Premier League 2003–04|2003–04]] |29||4||5||2||1||0||5||0||0||0||40||6 |- |[[FA Premier League 2004–05|2004–05]] |33||5||7||4||2||0||8||0||0||0||50||9 |- |[[FA Premier League 2005–06|2005–06]] |33||9||2||0||4||2||8||1||0||0||47||12 |- |[[FA Premier League 2006–07|2006–07]] |34||17||7||3||1||0||11||3||0||0||53||23 |- |[[Premier League 2007–08|2007–08]] |34||31||3||3||0||0||11||8||1||0||49||42 |- |[[Premier League 2008–09|2008–09]] |33||18||2||1||4||2||12||4||2||1||53||26 |- !Total !196!!84!!26!!13!!12!!4!!55!!16!!3!!1!!292!!118 |- |rowspan="5" valign="center"|[[Real Madrid CF|Real Madrid]] |[[La Liga 2009–10|2009–10]] |29||26||0||0||colspan=2|–||6||7||0||0||35||33 |- |[[La Liga 2010–11|2010–11]] |34||40||8||7||colspan="2"|–||12||6||colspan="2"|–||54||53 |- |[[La Liga 2011–12|2011–12]] |38||46||5||3||colspan="2"|–||10||10||2||1||55||60 |- |[[La Liga 2012–13|2012–13]] |32||33||6||6||colspan="2"|–||12||12||2||2||52||53 |- !Total !133!!145!!19!!16!!colspan="2"|–!!40!!35!!4!!3!!196!!199 |- !colspan="2"|Total tal-karriera !354!!232!!48!!31!!12!!4!!98!!51!!7!!4!!519!!322 |} <div id="noti stat2"></div>¹ <small>Inklużi kompetizzjonijiet oħra bħas-[[Supertaça Cândido de Oliveira]], l-[[FA Community Shield]], is-[[Super Cup Ewropea]], it-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-Klabbs|Tazza tad-Dinja tal-Klabbs]], u s-[[Supercopa de España]].</small> == Unuri == === Klabb === {{flagicon|Ingilterra}} '''Manchester United''' * [[Premier League]]: 2006–07, 2007–08, 2008–09 * [[FA Cup]]: 2003-04 * [[Football League Cup]]: 2005–06, 2008–09 * [[Community Shield]]: 2007 * [[UEFA Champions League]]: 2007–08 * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-Klabbs]]: 2008 {{flagicon|Spanja}} '''Real Madrid''' * [[La Liga]]: 2011–12 * [[Copa del Rey]]: 2010–11 * [[Supercopa de España]]: 2012 === Individwali === * [[Trofew Bravo]]: 2004 * [[Plejer Żagħżugħ tas-Sena tal-PFA]]: 2006–07 * Tim tas-Sena tal-[[UEFA]]: 2003–04, 2006–07, 2007–08, 2008–09, 2009–10, 2010–11 * Tim tas-Sena tal-[[Premier League]]: 2005–06, 2006–07, 2007–08, 2008–09 * Plejer tax-Xahar tal-Premier League: Novembru 2006, Diċembru 2006, Jannar 2008, Marzu 2008 * [[FIFPro World XI]]: 2007, 2008, 2009, 2010, 2011 * [[Plejer tas-Sena tal-FIFA]]: 2008 * [[Plejer tas-Sena tal-FIFPro]]: 2007–08 * [[Unuri għall-klabbs tal-UEFA#Plejer tas-Sena|Plejer tas-Sena tal-UEFA]]: 2007–08 * [[Unuri għall-klabbs tal-UEFA#L-Aqwa Attakkant|L-Aqwa Attakkant tal-UEFA]]: 2007–08 * [[FIFA Puskás Award]]: 2009 * [[Plejer tas-Sena tal-FWA]]: 2006–07, 2007–08 * [[Plejer tas-Sena tal-PFA]]: 2006–07, 2007–08 * [[Żarbuna tad-Deheb]]: 2007–08, 2010–11 * [[Ballun tad-Deheb]]: 2008 * [[Onze d'Or]]: 2008 * L-aqwa skorer tal-[[UEFA Champions League]]: 2007–08 * L-aqwa skorer tal-[[Premier League]]: 2007–08 * L-aqwa skorer tal-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol|Kampjonati Ewropej]]: 2012 * [[Trofew Pichichi]]: 2010–11 == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == {{commons|Cristiano Ronaldo}} {{wikiquote|Cristiano Ronaldo}} * [https://www.cristianoronaldo.com Sit uffiċjali] * {{soccerbase}} * {{Nfteams}} * {{FIFA}} {{Navboxes |title= Unuri |bg= gold |fg= navy |list1= {{Ballun tad-Deheb}} {{Plejer tas-Sena tal-FIFA}} {{FIFA Puskás Award}} }} {{DEFAULTSORT:Ronaldo, Cristiano}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1985]] [[Kategorija:Futbolers Portugiżi]] [[Kategorija:Plejers ta' Sporting Clube de Portugal]] [[Kategorija:Plejers ta' Manchester United FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Real Madrid CF]] [[Kategorija:Plejers tas-Sena tal-FIFA]] [[Kategorija:Plejers Ewropej tas-Sena]] [[Kategorija:Plejers ta' La Liga]] hmdlafcst924azslnjxdx679higysad 0 18967 331315 331281 2026-08-06T04:20:01Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331315 wikitext text/x-wiki {{wikifikazzjoni}} {{Infobox plejer tal-futbol |isem_plejer = Lionel Messi |stampa = [[Stampa:Lionel Messi Argentina v Egypt 7 July 2026-112(cropped).jpg|220px]] |deskrizzjoni = Messi bil-flokk tal-Arġentina fit-Tazza tad-Dinja tal-2026 |isem_sħiħ = Lionel Andrés Messi |data_twelid = {{data tat-twelid u età|1987|6|24}} |post_twelid = [[Rosario]] |pajjiż_twelid = {{Flagicon|ARG}} [[Arġentina]] |tul = 1.69 m |rwol = [[Attakkant]] |klabb_attwali = {{Flagicon|USA}} [[Club Internacional de Fútbol Miami|Inter Miami]] |numru = 10 |snin_mixtla1 = 1992–1995 |klabb_mixtla1 = {{Flagicon|ARG}} Grandoli |snin_mixtla2 = 1995–2000 |klabb_mixtla2 = {{Flagicon|ARG}} [[Newell's Old Boys]] |snin_mixtla3 = 2000–2003 |klabb_mixtla3 = {{Flagicon|SPA}} [[FC Barcelona|Barcelona]] |snin1 = 2003–2004 |klabb1 = {{Flagicon|SPA}} [[FC Barcelona C|Barcelona C]] |snin2 = 2004–2005 |klabb2 = {{Flagicon|SPA}} [[FC Barcelona B|Barcelona B]] |snin3 = 2004–2021 |klabb3 = {{Flagicon|SPA}} [[FC Barcelona|Barcelona]] |snin4 = 2021–2023 |klabb4 = {{Flagicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] |snin_nazzjonali1 = 2004–2005 |tim_nazzjonali1 = {{Flagicon|ARG}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Arġentina ta' taħt l-20 sena|Arġentina U20]] |snin_nazzjonali2 = 2008 |tim_nazzjonali2 = {{Flagicon|ARG}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Arġentina ta' taħt it-23 sena|Arġentina U23]] |snin_nazzjonali3 = 2005–2026 |tim_nazzjonali3 = {{Flagicon|ARG}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Arġentina|Arġentina]] |snin5=2023-|klabb5={{Flagicon|USA}} [[Club Internacional de Fútbol Miami|Inter Miami]]}} '''Lionel Andrés Messi''' (twieled fl-24 ta' Ġunju 1987), magħruf ukoll bħala '''Leo Messi''', huwa plejer tal-[[futbol]] [[Arġentina|Arġentin]] li jilgħab bħala [[attakkant]] mal-klabb Franċiż ta' [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] u mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Arġentina|tim nazzjonali tal-Arġentina]]. Hu hu rikonoxxut fost l-aqwa plejers ta' kull żmien,<ref>{{ċita web |titlu=Simunic: Messi’s the best of all time |url=http://www.fifa.com/worldcup/preliminaries/news/newsid=1967479/?intcmp=fifacom_hp_module_interview |pubblikatur=FIFA |data-aċċess=2012-12-12 |lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{ċita web |kunjom=Smith |isem=Ben |titlu=Lionel Messi: Goals record caps golden year for Barcelona star |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/20592977 |pubblikatur=BBC Sport |data-aċċess=2012-12-12 |lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{ċita web |kunjom=Daniels |isem=David |titlu=Lionel Messi: Superstar Striker Is Best Footballer in World |url=http://bleacherreport.com/articles/1421215-lionel-messi-superstar-striker-is-best-footballer-in-world |pubblikatur=Bleacher Report |data-aċċess=2012-12-12 |lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Lionel Messi hailed as 'incredible' and 'gigantic' by Gerd Muller after Barcelona star breaks record for most goals |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/players/lionel-messi/9734839/Lionel-Messi-hailed-as-incredible-and-gigantic-by-Gerd-Muller-after-Barcelona-star-breaks-record-for-most-goals.html |pubblikatur=Telegraph Sport |data-aċċess=2012-12-12 |lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Arsène Wenger hails Barcelona's Lionel Messi after four-goal display |url=http://www.guardian.co.uk/football/2010/apr/07/barcelona-arsenal-lionel-messi |pubblikatur=The Guardian |data-aċċess=2012-12-12 |lingwa=Ingliż}}</ref> fejn rebaħ seba' unuri tal-[[Ballun tad-Deheb]] u rekord ta' sitt unuri taż-[[Żarbuna tad-Deheb]]. Sal-2021 kien qatta' l-karriera professjonali tiegħu ma' [[FC Barcelona|Barcelona]] fejn magħhom rebaħ rekord ta' 35 trofew, fosthom għaxar [[La Liga]], seba' [[Tazza tar-Re|Tazzi tar-Re]] u erba' titli tal-[[UEFA Champions League]]. Ma' pajjiżu rebaħ l-edizzjoni tal-2021 tal-[[Copa América]] u fl-2022 it-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]]. Attakkant prolifiku, Messi iżomm ir-rekord tal-aktar gowls skorjati fil-kampjonat Spanjol (474), l-aktar gowls fi staġun wieħed tal-kampjonat Spanjol u Ewropew (50), l-aktar numru ta' tripletti fil-La Liga (36) u l-UEFA Champions League (8), l-aktar ''assists'' fl-istorja tal-La Liga (192), fi staġun wieħed tal-La Liga (21) u fil-Copa América (17). Hu wkoll iżomm ir-rekord tal-aktar gowls internazzjonali minn Sud-Amerikan maskili. Messi skorja iktar minn 750 gowl mal-klabbs u f'isem pajjiżu, u skorja l-iktar numru ta' gowls għal klabb wieħed (672). == Bijografija == Messi twieled f'[[Rosario (Santa Fe)|Rosario]], fil-Provinċja ta' Santa Fe. Il-ġenituri tiegħu kienu Jorge Horácio Messi, ħaddiem ġewwa fabbrika tal-azzar, u Celia María Cuccittini.<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.canchallena.com/1278476 |titlu=El crack que desea victorias de regalo |pubblikatur=Canchallena |lingwa=Spanjol}}</ref><ref>{{ċita aħbar |url=http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/lionel-messi-magic-in-his-feet-1928768.html |kunjom=Carlin |isem=John |pubblikatur=The Independent |titlu=Lionel Messi: Magic in his feet |data-aċċess=2010-04-07 |data=2010-03-27 |lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/deportes/8-121094-2009-03-07.html |kunjom=Veiga |isem=Gustavo |pubblikatur=Página/12 | titlu=Los intereses de Messi |data-aċċess=2009-05-31 |lingwa=Spanjol}}</ref><ref>{{ċita aħbar |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3779961.ece |pubblikatur=The Times |titlu=Lionel Messi on a mission |kunjom=Hawkey |isem=Ian |data=2008-04-20 |data-aċċess=2009-05-30 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080830020412/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3779961.ece |arkivju-data=2008-08-30 |url-status=dead }}</ref> Il-familja paterna tiegħu oriġinat mill-belt [[Italja|Taljana]] ta' [[Ancona]], minn fejn hu l-antenat tiegħu, Angelo Messi, li emigra lejn l-Arġentina fl-1883.<ref>{{ċita web |url=http://www.aldia.cr/ad_ee/2006/febrero/24/ovacion11.html |titlu=El origen de los Messi está en Italia |data-aċċess=2009-07-07 | data=2006-02-24 |pubblikatur=Al Día |kunjom=Aguilar |isem=Alexander |lingwa=Spanjol}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2005/10/07/pagina-5/722791/pdf.html |titlu=Las raíces italianas de Leo Messi |data-aċċess=2009-07-07 |data=2005-10-07 |pubblikatur=El Mundo Deportivo |kunjom=Cubero |isem=Cristina |lingwa=Spanjol |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110721211105/http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2005/10/07/pagina-5/722791/pdf.html |arkivju-data=2011-07-21 |url-status=dead }}</ref> Huwa għandu żewġ aħwa akbar minnu, Rodrigo u Matías, u oħtu, María Sol.<ref>{{ċita web |url=http://www.2008.nbcolympics.com/athletes/athlete=1246/bio/index.html |pubblikatur=NBC |titlu=Lionel Messi bio |data-aċċess=2009-05-30 |lingwa=Ingliż}}</ref> Fl-età ta' ħames snin, Messi beda jilgħab il-futbol ma' Grandoli, klabb lokali ggwidat minn missieru Jorge. Fl-1995, Messi qaleb ma' [[Newell's Old Boys]] li kienu bbażati fil-belt tiegħu Rosario.<ref>{{ċita aħbar |kunjom=Williams |isem=Richard |url=http://www.guardian.co.uk/football/2006/feb/24/championsleague1 |pubblikatur=The Guardian |titlu=Messi has all the qualities to take world by storm |data-aċċess=2008-05-03 |data=2006-02-26 |lingwa=Ingliż}}</ref> Hu sar parti mit-tim taż-żgħażagħ lokali tar-[[River Plate]] li tilfu logħba waħda biss f'erba' snin u sar lokalment magħruf bħala ''"l-Magna tal-1987'', is-sena tat-twelid tiegħu.<ref>{{ċita web |url=http://sports.espn.go.com/espn/eticket/story?page=Lionel-Messi |titlu=Here & Gone |isem=Wright |kunjom=Thompson |xogħol=Outside the Lines |pubblikatur=ESPN FC |data=2012-10-07 |data-aċċess=2012-10-07 |lingwa=Ingliż}}</ref> Fl-età ta' 11-il sena, Messi kien ġie dijanjostikat bit-tkabbir ta' defiċjenza ormonali.<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/champions-league/5099857/Franck-Ribery-the-man-to-challenge-Lionel-Messi-and-Barcelona.html |titlu=Franck Ribery the man to challenge Lionel Messi and Barcelona |pubblikatur=The Daily Telegraph |kunjom=White |isem=Duncan |data=2009-04-04 |data-aċċess=2009-07-07 |lingwa=Ingliż}}</ref> Ir-River Plate wrew l-interess fil-progress ta' Messi, iżda ma kinux lesti li jħallsu għall-kura tal-kundizzjoni tiegħu, li kienet tiswa $900 fix-xahar. [[Carles Rexach]], id-direttur sportiv ta' Barcelona FC, kien sar konxju tat-talent li Messi mill-qraba li kellu ġewwa [[Lleida]], u b'hekk Messi u missieru rnexxielhom jirranġaw prova mat-tim tal-kbar. Rexach, b'ebda karta oħra f'idejh, offra lil Messi kuntratt bil-miktub.<ref>FT Weekend Magazine, 28–29 May 2011, 'Lionel Messi' minn Ronald Reng</ref> Barcelona FC offrew li jħallsu għall-kambjali medika ta' Messi jekk hu kien lest li jgħix ġewwa [[Spanja]]. Messi u missieru marru lejn [[Barċellona]] fejn Messi rreġistra fin-nursery tal-klabb.<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=107/edition=248388/news/newsid=103182.html |titlu=The new messiah |pubblikatur=FIFA |data=2006-03-05 |data-aċċess=2006-07-25 |lingwa=Ingliż}}</ref> == Barcelona FC == Messi lagħab ma diversi timijiet ta' Barcelona FC fosthom Infantil B u Cadete B & A mill-2000 sal-2003 (37 gowl fi 30 logħba ma Cadete A). L-istaġun 2003–04 ra lil Messi fuq rekord<ref>{{ċita web |isem1=Sandra |kunjom1=Sarmiento |isem2=Jaume |kunjom2=Marcet |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada09-10/09/n090918106812.html |titlu=From 'Infantil B' to World number one |data=2009-09-18 |pubblikatur=FC Barcelona |data-aċċess=2012-01-09 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20091007101452/http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada09-10/09/n090918106812.html |arkivju-data=2009-10-07 |url-status=dead }}</ref> ma ħames timijiet differenti: Huwa beda logħba waħda ma Juvenil B (gowl wieħed) u ġie promossi ma Juvenil A (14-il logħba, 21 gowl). Aktar tard huwa għamel l-ewwel debut tiegħu mat-tim [[FC Barcelona C|Barcelona FC C]] ([[Tercera División]]) fid-29 ta' Novembru 2003 u ma [[FC Barcelona B|Barcelona FC B]] ([[Segunda División B]]) fis-6 ta' Marzu 2004. Hu lagħab maż-żewġ timijiet matul l-istaġun (għaxar logħbiet, ħames gowls u ħames logħiet, żero gowls, rispettivament).<ref>{{ċita aħbar |url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2004/03/08/pagina-12/766444/pdf.html?search=Messi |titlu=Leonel Messi, el prototipo del jugador total |data-aċċess=2011-09-25 |lingwa=Spanjol}}</ref><ref>{{ċita aħbar |url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2003/11/29/pagina-46/563828/pdf.html?search=Messi |titlu=Messi debuta en elBarça C en el derbifrente al Europa |data-aċċess=2011-09-25 |lingwa=Spanjol}}</ref><ref>{{ċita aħbar |url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2005/08/26/pagina-13/765467/pdf.html?search=Messi |titlu=Messi estará en el stage de Peralada |data-aċċess=2011-09-25 |lingwa=Spanjol}}</ref> Qabel dawn iż-żewġ debutts, Messi għamel id-debutt uffiċjali tiegħu għall-ewwel tim fis-16 ta' Novembr, 2003 fl-età ta' 16-il sena u 145 ġurnata, f'logħba ta' ħbiberija kontra [[FC Porto|Porto]].<ref>{{ċita aħbar |url=http://edition.cnn.com/2009/SPORT/football/05/22/messi.football.best.world/index.html |titlu=Profile: Lionel Messi |isem1=Mark |kunjom1=Tutton |isem2=Greg |kunjom2=Duke |pubblikatur=CNN |data=2009-05-22 |data-aċċess=2009-05-30 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190411213640/http://edition.cnn.com/2009/SPORT/football/05/22/messi.football.best.world/index.html |arkivju-data=2019-04-11 |url-status=dead }}</ref> Inqas minn sena wara l-bidu tiegħu, [[Frank Rijkaard]] tah id-debutt tal-kampjonat tiegħu kontra [[RCD Espanyol]] fis-16 ta' Ottubru 2004 (17-il sena u 114 ġurnata), li sar it-tielet l-iżgħar plejer li lagħab għal Barcelona FC u l-iżgħar plejer tal-klabb li lagħab f'Premier, li kien miksur minn [[Bojan Krkić]] f'Settembru 2007. Meta hu skorja l-ewwel gowl tiegħu mat-tim tal-kbar kontra [[Albacete Balompié]] fl-1 ta' Mejju 2005, Messi kellu biss 17-il sena, 10 xhur u sebat ijiem, li sar l-iżgħar plejer li skorja f'logħba ta' Premier ma' Barcelona FC<ref>{{ċita web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada07-08/10/n071016101878.html |titlu=Meteoric rise in three years |data-aċċess=2008-05-03 |pubblikatur=FC Barcelona |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110906093707/http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada07-08/10/n071016101878.html |arkivju-data=2011-09-06 |url-status=dead }}</ref> sakemm kien mill-ġdid miksur minn Bojan Krkić fl-2007, li skorja mill-assistenza ta' Messi.<ref>{{ċita web |url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/futbol/temporada07-08/10/n071020101276.html |titlu=Krkic enters the record books |data-aċċess=2009-07-16 |data=2007-10-21 |pubblikatur=FC Barcelona |kunjom=Nogueras |isem=Sergi |lingwa=Ingliż}}</ref> Messi qal dwar l-eks kowċ Rijkaard: "Jien qatt mhu ser ninsa l-fatt li huwa nieda l-karriera tiegħi, li kellu l-fiduċja fija filwaqt li jien kelli biss 16 jew 17."<ref>{{ċita web |url=http://www.soccerway.com/news/2009/December/10/messi-rijkaard-gave-us-more-freedom/ |titlu=Messi: "Rijkaard gave us more freedom" |data=2009-12-10 |pubblikatur=Soccerway |lingwa=Ingliż}}</ref> Matul l-istaġun, Messi lagħab ukoll ma Barcelona FC B ([[2004–05 Segunda División B#Group III|Segunda División B]]) li magħhom skorja 6 gowls fi 17-il logħba. == Statistika == === Klabb === ''24 ta' Frar 2013<ref>{{ċita aħbar |url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2010/01/18/pagina-7/5259184/pdf.html?search=messi |titlu='Pichichi' y centenario |pubblikatur=Mundo Deportivo |data-aċċess=2010-01-17 |lingwa=Spanjol |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110720140353/http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2010/01/18/pagina-7/5259184/pdf.html?search=messi |arkivju-data=2011-07-20 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |url=http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/45843/lionel-messi?cc=5901#ui-tabs-1 |titlu=Lionel Messi Bio, Stats, News – Football / Soccer – – ESPN Soccernet |pubblikatur=ESPN Soccernet |data-aċċess=2010-11-26 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110805015428/http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/45843/lionel-messi?cc=5901#ui-tabs-1 |arkivju-data=2011-08-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |titlu=LFP: La Liga 2011/12 – Estadisticas Jugadores |url=http://www.lfp.es/Estadisticas/EstadisticasJugadores.aspx |data-aċċess=2012-06-03 |lingwa=Ingliż}}</ref> ==== Timijiet Riserva ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! rowspan="2" style="width:80px;"|Klabb ! rowspan="2" style="width:70px;"|Kampjonat ! rowspan="2" style="width:70px;"|Staġun ! colspan="2" style="width:90px;"|Kampjonat |- !width="45"|Preż !width="45"|Gowls |- | style="text-align:center;"|[[FC Barcelona C|Barcelona FC C]] ||[[Tercera División|Tercera]] |[[2003–04 Tercera División#Grupp V|2003–04]] |10 |5 |- | rowspan="2" style="text-align:center;"|[[FC Barcelona B|Barcelona FC B]] | rowspan="2"|[[Segunda División B|Segunda B]] |[[2003–04 Segunda División B#Grupp III|2003–04]] |5 |0 |- |[[2004–05 Segunda División B#Grupp III|2004–05]] |17 |6 |- !colspan="3"|'''Total''' !32 !11 |} ==== L-Ewwel Tim ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! rowspan="2" style="width:80px;"|Klabb ! rowspan="2" style="width:70px;"|Staġun ! colspan="2" style="width:90px;"|[[La Liga|Kampjonat]] ! colspan="2" style="width:90px;"|[[Copa del Rey|Tazza]] ! colspan="2" style="width:90px;"|[[UEFA Champions League|UCL]] ! colspan="2" style="width:90px;"|[[Supercopa de España|Supercup]] ! colspan="2" style="width:90px;"|[[UEFA Super Cup|USC]] ! colspan="2" style="width:90px;"|[[FIFA Club World Cup|FCWC]] ! colspan="2" style="width:90px;"|Total |- !width="45"|Preż !width="45"|Gowls !width="45"|Preż !width="45"|Gowls !width="45"|Preż !width="45"|Gowls !width="45"|Preż !width="45"|Gowls !width="45"|Preż !width="45"|Gowls !width="45"|Preż !width="45"|Gowls !width="45"|Preż !width="45"|Gowls |- | rowspan="9"|[[FC Barcelona|Barcelona FC]] |[[La Liga 2004–05|2004–05]] |7 <!--Kampjonat-> |1 <!--Kampjonat--> |1 <!--Tazza--> |0 <!--Tazza--> |1 <!--Champions League--> |0 <!--Champions League--> |colspan=2|— <!--Supercup--> |colspan=2|— <!--UEFA Super Cup--> |colspan=2|— <!--Club World Cup--> |9 <!-- Total--> |1 <!-- Total--> |- |[[La Liga 2005–06|2005–06]] |17 <!-- Kampjonat--> |6 <!-- Kampjonat--> |2 <!--Tazza--> |1 <!--Tazza--> |6 <!--Champions League--> |1 <!--Champions League--> |colspan=2|— <!--Supercup--> |colspan=2|— <!--UEFA Super Cup--> |colspan=2|— <!--Club World Cup--> |25 <!-- Total--> |8 <!-- Total--> |- |[[La Liga 2006–07|2006–07]] |26 <!-- Kampjonat--> |14 <!-- Kampjonat--> |2 <!--Tazza--> |2 <!--Tazza--> |5 <!--Champions League--> |1 <!--Champions League--> |2 <!--Supercup--> |0 <!--Supercup--> |1 <!--UEFA Super Cup--> |0 <!--UEFA Super Cup--> |colspan=2|— <!--Club World Cup--> |36 <!-- Total--> |17 <!-- Total--> |- |[[La Liga 2007–08|2007–08]] |28 <!-- Kampjonat--> |10 <!-- Kampjonat--> |3 <!--Tazza--> |0 <!--Tazza--> |9 <!--Champions League--> |6 <!--Champions League--> |colspan=2|— <!--Supercup--> |colspan=2|— <!--UEFA Super Cup--> |colspan=2|— <!--Club World Cup--> |40 <!-- Total--> |16 <!-- Total--> |- |[[La Liga 2008–09|2008–09]] |31 <!-- Kampjonat--> |23 <!-- Kampjonat--> |8 <!--Tazza--> |6 <!--Tazza--> |12 <!--Champions League--> |9 <!--Champions League--> |colspan=2|— <!--Supercup--> |colspan=2|— <!--UEFA Super Cup--> |colspan=2|— <!--Club World Cup--> |51 <!-- Total--> |38 <!-- Total--> |- |[[La Liga 2009–10|2009–10]] |35 <!-- Kampjonat --> |34 <!-- Kampjonat--> |3 <!--Tazza--> |1 <!--Tazza--> |11 <!--Champions League--> |8 <!--Champions League--> |1 <!--Supercup--> |2 <!--Supercup--> |1 <!--UEFA Super Cup--> |0 <!--UEFA Super Cup--> |2 <!--Club World Cup--> |2 <!--Club World Cup--> |53 <!-- Total--> |47 <!-- Total--> |- |[[La Liga 2010–11|2010–11]] |33 <!-- Kampjonat --> |31 <!-- Kampjonat --> |7 <!--Tazza--> |7 <!--Tazza--> |13 <!--Champions League--> |12 <!--Champions League--> |2 <!--Supercup--> |3 <!--Supercup--> |colspan=2|— <!--UEFA Super Cup--> |colspan=2|— <!--Club World Cup--> |55 <!-- Total--> |53 <!-- Total--> |- |[[La Liga 2011–12|2011–12]] |37 <!-- Kampjonat --> |50 <!-- Kampjonat --> |7 <!--Tazza--> |3 <!--Tazza--> |11 <!--Champions League--> |14 <!--Champions League--> |2 <!--Supercup--> |3 <!--Supercup--> |1 <!--UEFA Super Cup--> |1 <!--UEFA Super Cup--> |2 <!--Club World Cup--> |2 <!--Club World Cup--> |60 <!-- Total--> |73 <!-- Total--> |- |[[La Liga 2012–13|2012–13]] |27 <!-- Kampjonat --> |40 <!-- Kampjonat --> |5 <!--Tazza--> |8 <!--Tazza--> |7 <!--Champions League--> |5 <!--Champions League--> |2 <!--Supercup--> |2 <!--Supercup--> |colspan=2|— <!--UEFA Super Cup--> |colspan=2|— <!--Club World Cup--> |42 <!-- Total--> |53 <!-- Total--> |- !colspan="2"| Total !241 <!-- Kampjonat --> !209 <!-- Kampjonat --> !38 <!--Tazza--> !24 <!--Tazza--> !76 <!--Champions League--> !58 <!--Champions League--> !9 <!--Supercup--> !10 <!--Supercup--> !3 <!--UEFA Super Cup--> !1 <!--UEFA Super Cup--> !4 <!--Club World Cup--> !4 <!--Club World Cup--> !371 <!-- Total--> !3036 <!-- Total--> |} === Assisti === Din tinkludi l-assisti fil-kompetizzjonijiet kollha uffiċjali:<ref>http://espnfc.com/player/_/id/45843/lionel-messi?cc=5739</ref> {| class="wikitable" |- ! Staġun !! Assisti |- | 2004–05 || 0 |- | 2005–06 || 1 |- | 2006–07 || 3 |- | 2007–08 || 14 |- | 2008–09 || 18 |- | 2009–10|| 11 |- | 2010–11 || 22 |- | 2011–12 || 27 |- | 2012–13|| 13^'''*''' |} ^'''*''' Staġun kurrenti. === Internazzjonali === Mis-6 ta' Frar 2013<ref>{{ċita web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/messi-intlg.html |titlu=Lionel Andrés Messi – Goals in International Matches |pubblikatur=RSSSF |data-aċċess=2011-02-02 |lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Lionel Messi: A Career in Numbers |url=http://www.givemefootball.com/champions-league/lionel-messi-career-in-numbers |data-aċċess=2012-05-24 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190403133435/https://www.givemesport.com/184384-lionel-messi-career-in-numbers |arkivju-data=2019-04-03 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Lionel Messi: Career Statistics |url=http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/45843/lionel-messi?cc=5901 |data-aċċess=2012-05-24 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110805015428/http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/45843/lionel-messi?cc=5901 |arkivju-data=2011-08-05 |url-status=dead }}</ref> ==== Dehriet internazzjonali ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width="80"|Tim !width="70"|Sena !width="45"|Preż !width="45"|Gowls |- |rowspan=9|{{fb|ARG}} |2005 |5 |0 |- |2006 |7 |2 |- |2007 |14 |6 |- |2008 |8 |2 |- |2009 |10 |3 |- |2010 |10 |2 |- |2011 |13 |4 |- |2012 |9 |12 |- |2013 |1 |0 |- !colspan=2|Total !77 !31 |} ==== Gowls Internazzjonali ==== :''Punteġġi u r-riżultati ta' Malta qedgħin fil-lista xellugija.'' {| class="wikitable" ! # !! Data !! Post !! Avversarju !! Punteġġ !! Riżultat !! Kompetizzjoni |- | 1. || 1 ta' Marzu 2006 || [[St. Jakob-Park]], [[Basel]], [[Żvizzera]] || align=left| {{fb|CRO}} || <center>'''2'''–1 || <center>2–3 ||Logħba ta' Ħbiberija |- | 2. || 16 ta' Ġunju 2006 || [[Veltins-Arena|WM-Stadion Gelsenkirchen]], [[Gelsenkirchen]], [[Ġermanja]] || align=left| {{fb|SCG}} || <center>'''6'''–0 || <center>6–0 || [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2006|Tazza tad-Dinja 2006]] |- | 3. || rowspan="2"|5 ta' Ġunju 2007 || rowspan="2"|[[Camp Nou]], [[Barċellona]], [[Spanja]] || align=left| {{fb|ALG}} || <center>'''2'''–2 || rowspan="2"|<center>4–3 || rowspan="2"|Logħba ta' Ħbiberija |- | 4. || align=left| {{fb|ALG}} || <center>'''4'''–2 |- | 5. || 8 ta' Lulju 2007 || [[Estadio Metropolitano de Fútbol de Lara|Metropolitano de Fútbol de Lara]], [[Barquisimeto]], [[Veneżwela]] || align=left| {{fb|PER}} || <center>'''2'''–0 || <center>4–0 || rowspan="2"|[[Copa América 2007]] |- | 6. || 11 ta' Lulju 2007 || [[Polideportivo Cachamay]], [[Puerto Ordaz]], [[Veneżwela]] || align=left| {{fb|MEX}} || <center>'''2'''–0 || <center>3–0 |- | 7. || 16 ta' Ottubru 2007 || [[Estadio José Pachencho Romero|José Pachencho Romero]], [[Maracaibo]], [[Veneżwela]] || align=left| {{fb|VEN}} || <center>'''2'''–0 || <center>2–0 || rowspan="2"|[[Kwalifikazzjoni għat-Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2010 (CONCACAF)|Kwalifikazzjoni għat-Tazza tad-Dinja 2010 (CONCACAF)]] |- | 8. || 20 ta' Novembru 2007 || [[Estadio El Campín]], [[Bogotá]], [[Kolombja]] || align=left| {{fb|COL}} || <center>'''1'''–0 || <center>1–2 |- | 9. || 4 ta' Ġunju 2008 || [[Stadju Qualcomm]], [[San Diego]], [[Stati Uniti]] || align=left| {{fb|MEX}} || <center>'''2'''–0 || <center>4–1 || Logħba ta' Ħbiberija |- | 10. || 11 ta' Ottubru 2008 || [[Estadio Antonio Vespucio Liberti|Estadio Monumental]], [[Buenos Aires]], [[Arġentina]] || align=left| {{fb|URU}} || <center>'''1'''–0 || <center>2–1 || Kwalifikazzjoni għat-Tazza tad-Dinja |- | 11. || 11 ta' Frar 2009 || [[Stade Vélodrome]], [[Marsilja]], [[Franza]] || align=left| {{fb|FRA}} || <center>'''2'''–0 || <center>2–0 || Logħba ta' Ħbiberija |- | 12. || 28 ta' Marzu 2009 || [[Estadio Antonio Vespucio Liberti|Estadio Monumental]], [[Buenos Aires]], [[Arġentina]] || align=left| {{fb|VEN}} || <center>'''1'''–0 || <center>4–0 || Kwalifikazzjoni għat-Tazza tad-Dinja |- | 13. || 14 ta' Novembru 2009 || [[Stadju Vicente Calderón]], [[Madrid]], [[Spanja]] || align=left| {{fb|ESP}} || <center>'''1'''–1 || <center>1–2 || rowspan="5"| Logħba ta' Ħbiberija |- | 14. || 7 ta' Settembru 2010 || [[Estadio Antonio Vespucio Liberti|Estadio Monumental]], [[Buenos Aires]], [[Arġentina]] || align=left| {{fb|ESP}} || <center>'''1'''–0 || <center>4–1 |- | 15. || 17 ta' Novembru 2010 || [[Stadju Internazzjonali Khalifa]], [[Doha]], [[Qatar]] || align=left| {{fb|BRA}} || <center>'''1'''–0 || <center>1–0 |- | 16. || 9 ta' Frar 2011 || [[Stade de Genève]], [[Ġinevra]], [[Żvizzera]] || align=left| {{fb|POR}} || <center>'''2'''–1 || <center>2–1 |- | 17. || 20 ta' Ġunju 2011 || rowspan="2"|[[Estadio Antonio Vespucio Liberti|Estadio Monumental]], [[Buenos Aires]], [[Arġentina]] || align=left| {{fb|ALB}} || <center>'''2'''–0 || <center>4–0 |- | 18. || 7 ta' Ottubru 2011 || align=left| {{fb|CHI}}|| <center>'''2'''–0 || <center>4–1 || rowspan="2"|[[Kwalifikazzjoni għat-Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2014 (CONCACAF)|Kwalifikazzjoni għat-Tazza tad-Dinja 2014 (CONCACAF)]] |- | 19. || 15 ta' Novembru 2011 || [[Estadio Metropolitano Roberto Meléndez]], [[Barranquilla]], [[Kolombja]] || align=left| {{fb|COL}} || <center>'''1'''–1 || <center>2–1 |- | 20. || rowspan="3"|29 ta' Frar 2012 || rowspan="3"|[[Stade de Suisse, Wankdorf|Stade de Suisse Wankdorf]], [[Bern]], [[Żvizzera]] || align=left| {{fb|SUI}} || <center>'''1'''–0 || rowspan="3"|<center>3–1 || rowspan="3"|Logħba ta' Ħbiberija |- | 21. || align=left| {{fb|SUI}} || <center>'''2'''–1 |- | 22. || align=left| {{fb|SUI}} || <center>'''3'''–1 |- | 23. || 2 ta' Ġunju 2012 || [[Estadio Antonio Vespucio Liberti|Estadio Monumental]], [[Buenos Aires]], [[Arġentina]] || align=left| {{fb|ECU}} || <center>'''3'''–0 || <center>4–0 || Kwalifikazzjoni għat-Tazza tad-Dinja 2014 |- | 24. || rowspan="3"|9 a' Ġunju 2012 || rowspan="3"|[[Stadju MetLife]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]], [[Stati Uniti]] || align=left| {{fb|BRA}} || <center>'''1'''–1 || rowspan="3"|<center>4–3 || rowspan="4"|Logħba ta' Ħbiberija |- | 25. || align=left| {{fb|BRA}} || <center>'''2'''–1 |- | 26. || align=left| {{fb|BRA}} || <center>'''4'''–3 |- | 27. || 15 ta' Awwissu 2012 || [[Commerzbank-Arena]], [[Frankfurt]], [[Ġermanja]] || align=left| {{fb|GER}} || <center>'''2'''–0 || <center>3–1 |- | 28. || 7 ta' Settembru 2012 || [[Estadio Mario Alberto Kempes]], [[Córdoba, Argentina|Córdoba]], [[Arġentina]] || align=left| {{fb|PAR}} || <center>'''3'''–1 || <center>3–1 || rowspan="4"|Kwalifikazzjoni għat-Tazza tad-Dinja 2014 |- | 29. || rowspan="2"|12 ta' Ottubru 2012 || rowspan="2"|[[Estadio Malvinas Argentinas]], [[Mendoza, Arġentina|Mendoza]], [[Arġentina]] || align=left| {{fb|URU}} || <center>'''1'''–0 || rowspan="2"|<center>3–0 |- | 30. || align=left| {{fb|URU}} || <center>'''3'''–0 |- | 31. || 16 ta' Ottubru 2012 || [[Estadio Nacional Julio Martínez Prádanos|Estadio Nacional]], [[Santiago]], [[Ċili]] || align=left| {{fb|CHL}} || <center>'''1'''–0 || <center>2–1 |} == Unuri == ;Barcelona * [[La Liga]]: 2004–05, 2005–06, 2008–09, 2009–10, 2010–11, 2012–13, 2014–15, 2015–16, 2017–18, 2018–19 * [[Tazza tar-Re]]: 2008–09, 2011–12, 2014–15, 2015–16, 2016–17, 2017–18, 2020–21 * [[Supercopa de España]]: 2006, 2009, 2010, 2011, 2013, 2016, 2018 * [[UEFA Champions League]]: 2005–06, 2008–09, 2010–11, 2014–15 * [[UEFA Super Cup]]: 2009, 2011, 2015 * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-Klabbs|Tazza tad-Dinja tal-Klabbs]]: 2009, 2011, 2015 ;Paris Saint-Germain * [[Ligue 1]]: 2021–22 * [[Trophée des Champions]]: 2022 ;Arġentina U23 * [[Logħob Olimpiku tas-sajf|Olimpjadi tas-sajf]]: 2008 ;Arġentina * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]]: 2022; finalista tellief: 2014 * [[Copa América]]: 2021; finalista tellief: 2016 * [[Tazza taċ-Ċampjins CONMEBOL–UEFA]]: 2022 == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == * {{Sit uffiċjali}} * {{Nfteams}} * {{FIFA}} * {{Soccerbase}} {{Ballun tad-Deheb}} {{Plejer tas-Sena tal-FIFA}} {{DEFAULTSORT:Messi, Lionel}} [[Kategorija:Futbolers Arġentini]] [[Kategorija:Plejers ta' FC Barcelona]] [[Kategorija:Twieldu fl-1987]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Plejers ta' La Liga]] [[Kategorija:Plejers tas-Sena tal-FIFA]] [[Kategorija:Plejers Ewropej tas-Sena]] d1q51ujxw3icxbjbe92l0e9mk8lh1vf 0 25438 331322 330726 2026-08-06T09:34:14Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331322 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Yana Psaila''' (xebba '''Kirienko'''), twieldet fit-8 ta’ Mejju tal-1979 fis-Siberja, [[Russja]]. Hija poetessa Russa-Maltija (bl-għeruq etniċi Russi, Ukreni u Pollakki), lingwista u traduttriċi, membru tal-[[Akkademja tal-Malti]], tal-Għaqda Poeti Maltin, tal-[[Għaqda tal-Malti – Università]] u tal-Għaqda Qarrejja tal-Provi tal-Malti, Dottoressa tax-Xjenza Honoris Causa. Fl-10 ta’ April tal-2026 ingħatat iċ-Ċittadinanza Onorarja tal-Furjana<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Ellul|isem=James Aaron|data=2026-04-14|titlu=Imtellgħa s-serata tal-premjijiet ta’ Jum il-Floriana 2026|url=https://www.florianalocalcouncil.com/2026/04/14/imtella-s-serata-tal-premijiet-ta-jum-il-floriana-2026/|pubblikazzjoni=Il-Kunsill Lokali tal-Furjana|data-aċċess=}}</ref> == Bijografija == Yana twieldet fit-8 ta’ Mejju fl-1979 fil-belt ta’ Tomsk fil-familja tal-impjegati tal-Istitut Politekniku ta’ Tomsk u tal-Università Statali ta’ Tomsk. Missierha l-Prof. Vladislav Evghenievich Kirienko huwa speċjalista fil-qasam taċ-ċibernetika; ommha Olga Nikolaevna Kirienko hija  filologa; ħuha Felix Vladislavovich Kirienko huwa lingwista. Yana kitbet l-ewwel poeżija meta kellha ħames snin, u fis-sena 1991 dehret l-ewwel pubblikazzjoni tagħha<ref>{{Ċita rivista |skript-titlu=ru:Плачет маленький котенок...|kunjom=Кириенко|isem=Яна|volum=47|numru=371|paġni=8|sena=1991|rivista=Еженедельный вестник всесоюзного общества защиты животных «Зов» |lingwa=ru}}</ref>. Iggradwat mill-Università Statali ta’ Tomsk b’Master’s bħala Lingwista-Lettriċi fit-Teorija u l-Metodoloġija tat-Tagħlim tal-Lingwi u l-Kulturi Barranin bis-speċjalizazzjoni fit-tagħlim tal-Ingliż fil-livell terzjarju<ref>{{Ċita web |url=http://www.tsu.ru/news/tomskiy-portal-zapustil-proekt-o-vypusknikakh-tgu-/?sphrase_id=262318 |skript-titlu=ru:Томский портал запустил проект о выпускниках ТГУ за рубежом |data=2019-08-16 |sit=Национа́льный иссле́довательский То́мский госуда́рственный университе́т |lingwa=ru |data-aċċess=2020-11-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200621175434/http://www.tsu.ru/news/tomskiy-portal-zapustil-proekt-o-vypusknikakh-tgu-/?sphrase_id=262318 |arkivju-data=2020-06-21 |url-status=dead }}</ref>. === Perjodu Malti === Yana Psaila tgħix u taħdem f'Malta mis-sena 2004. Tgħallmet l-ilsien Malti waħidha u fis-snin 2012-2013 saħansitra għaddiet mill-eżamijiet tal-Malti (bħala lsien nattiv) fil-livell Ordinarju u dak Avvanzat. Fis-sena 2010 ċ-Ċentru Malti għar-Rikonoxximent ta’ Kwalifiki u ta’ Informazzjoni rrikonoxxa l-lawrea tagħha li kisbet fir-Russja bħala ekwivalenti għal-livell ta’ Master’s<ref>Malta Qualifications Recognition Information Centre, Ref No: MQRIC 299/4 JSU/RD, 16 September 2010.</ref>. Fis-sena 2013 Yana Psaila saret membru tal-Għaqda Poeti Maltin. Fis-sena 2014 saret membru tal-Għaqda tal-Malti - Università. Fis-sena 2015 saret membru tal-Akkademja Tal-Malti. Fis-sena 2025 Psaila temmiet b'suċċess il-kors universitarju fil-Qari tal-Provi tal-Malti u fl-istess sena saret membru tal-Għaqda Qarrejja tal-Provi tal-Malti. ===== Xogħlijiet poetiċi tagħha bil-Malti ===== Fl-ewwel snin tal-ħajja tagħha f’Malta Yana kienet tikteb poeżiji bl-Ingliż. Fis-snin 2006-2007  bdiet tesprimi ruħha bil-Malti. Il-poeżiji tagħha jiġu pubblikati f’diversi rivisti u gazzetti. Fis-sena 2013 ħarġet l-ewwel ġabra tal-poeżiji tagħha bil-Malti 'L-Imħabba tal-Istilla Polari'<ref>{{Ċita ktieb|titlu=L-Imħabba tal-Istilla Polari |isem=Yana |kunjom=Psaila |data=2013 |pubblikatur=Printwell |lingwa=mt}}</ref>, iffinanzjata mill-awtriċi stess, u li minnufih attirat attenzjoni ta’ kritiċi letterarji<ref>{{Ċita magażin |url=https://issuu.com/patrickj.sammut/docs/il-pont_marzu_2014 |titlu=Minn Fuq l-Ixkaffa |data=2014-03-18 |magażin=il-pont |numru=18 |paġna=8 |editur-kunjom=Sammut |editur-isem=Patrick |lingwa=mt}}</ref>. Il-poetessa ġiet mistiedna għall-intervisti f’diversi programmi tar-radju u t-televizjoni kif ukoll biex tipparteċipa fl-avvenimenti kulturali bil-qari tal-poeżiji fosthom iċ-ċelebrazjonijiet ta’ Jum il-Furjana, Jum Tas-Sliema u oħrajn. Xi wħud mill-poeżiji tagħha nqraw mill-atturi waqt il-Festival tal-Arti ta’ Malta<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/emerging-artists-malta-arts-festival-2013/ |titlu=Emerging Artists – Malta Arts Festival 2013 |data=2014-07-16 |sit=Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=en |data-aċċess=2020-11-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200622134925/https://ktieb.org.mt/emerging-artists-malta-arts-festival-2013/ |arkivju-data=2020-06-22 |url-status=dead }}</ref>. Fis-sena 2019 bl-għajnuna tal-Aġenzija Nazzjonali tal-Litteriżmu fi ħdan il-Ministeru għall-Edukazzjoni u Xogħol ħareġ it-tieni volum tal-antoloġija 'Il-Poezija Maltija'<ref>{{Ċita ktieb |titlu=Il-Poeżija Maltija - It-Tieni Volum |editur-kunjom=Sciberras |editur-isem=Andrew |data=2019 |pubblikatur=Merlin Publishers |isbn=9789990917840 |lingwa=mt}}</ref>, immirata għall-istudenti li qed jippreparaw għall-eżami tal-Malti fil-livell Avvanzat. Fiha dehru x-xogħlijiet tal-poeti kontemporanji Maltin fosthom żewġ poeżiji ta’ Yana Psaila 'Int Kollox Għalija' u 'Min Inti?'<ref>{{Ċita web |url=http://viu.tsu.ru/news/6016/ |skript-titlu=ru:Стихи выпускницы ТГУ вошли в мальтийский учебник для колледжей |data=2019-04-12 |sit=Программа повышения конкурентоспособности ТГУ |lingwa=ru |data-aċċess=2020-11-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200622114837/http://viu.tsu.ru/news/6016/ |arkivju-data=2020-06-22 |url-status=dead }}</ref>. ===== Traduzzjonijiet tal-poeżiji ===== Fis-sena 2014 Yana Psaila ġiet mistiedna mill-fundatriċi u direttriċi tal-Mużew u l-Istitut ta’ Vladimir Vysotsky fil-[[Polonja]] (Muzeum Wlodzimierza Wysockiego w Koszalinie) [[Зимна, Марлена|Marlena Zimna]] biex tipparteċipa fil-proġett poetiku internazzjonali li kkonsista fit-traduzzjonijiet tax-xogħlijiet poetiċi tal-kantawtur Vladimir Vysotsky f’bosta ilsna tad-dinja<ref>{{Ċita web |url=https://wysotsky.com/Koszalin/12-02.htm |skript-titlu=ru:Международный поэтический проект: Владимир Высоцкий. Новые переводы |data=2014 |kunjom=Zimna |isem=Marlena |sit=Владимир Высоцкий |lingwa=ru}}</ref>. ’Il fuq minn sittin studjuż, poeta u artist ta’ diversi pajjiżi qalbu l-kanzunetti tiegħu, fosthom Yana Psaila li ttraduċiet numru kbir ta’ xogħlijiet tiegħu għall-Malti. Dawn it-traduzzjonijiet ġew ippubblikati f’żewġ kotba ta’ Marlena Żimna 'Vladimir Vysotsky in New Translations: International poetic project'<ref>{{Ċita ktieb |titlu=Vladimir Vysotsky in New Translations. International Poetic Project |kunjom=Zimna |isem=Marlena |data=2014 |pubblikatur=CreateSpace Independent Publishing Platform |isbn=978-1505418583 |lingwa=ru}}</ref> u 'Vladimir Vysotsky in various languages: International poetic project'<ref>{{Ċita ktieb |titlu=Vladimir Vysotsky in various languages: International poetic project |kunjom=Zimna |isem=Marlena |data=2015 |pubblikatur=CreateSpace Independent Publishing Platform |isbn=978-1517091910 |lingwa=ru}}</ref>. It-traduzzjonijiet ta’ Yana għal dan il-proġett ħarġu wkoll fis-sena 2015 fil-ktieb ippubblikat għalih fl-[[Iżrael]] bl-isem 'Fil-Baħar tad-Dmugħ' («В море слёз»)<ref>{{Ċita ktieb |titlu=Fil-Baħar Tad-Dmugħ |kunjom=Vysotsky |isem=Vladimir |traduttur-kunjom=Psaila |traduttur-isem=Yana |sena=2015 |pubblikatur= |isbn= |lingwa=mt}}</ref>. B'kollox Yana Psaila qalbet għall-Malti 36 kanzunetta ta' Vladimir Vysotsky<ref>{{Ċita web|url=https://wysotsky.com/1082.htm|titlu=Vladimir Vysotsky}}</ref>. It-traduzzjonijiet ta’ Yana Psaila dehru wkoll fir-rivista tal-Akkademja tal-Malti 'Il-Malti'<ref>{{Ċita web |url=https://akkademjatalmalti.org/2020/06/04/harga-gdida-ta-il-malti/ |titlu=Ħarġa ġdida ta' Il-Malti |data=2020-06-04 |sit=L-Akkademja tal-Malti |lingwa=mt}}</ref> u fir-rivista tal-Għaqda tal-Malti - Università 'Leħen il-Malti'<ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/ghaqdamalti/photos/gm.1793546474366687/4643913879006044/|titlu=LEĦEN IL-MALTI għadd 40}}</ref>. Fil-librerija tal-Akkademja tal-Malti hemm numru ta’ kotba tagħha<ref>{{Ċita web |url=https://akkademjatalmalti.files.wordpress.com/2020/07/librerija-tal-akkademja-tal-malti.pdf |titlu=Il-Librerija tal-Akkademja tal-Malti |data-aċċess=2021-04-16 |lingwa=mt}}</ref>. Fil-perjodu bejn is-snin 2014-2020 Yana qalbet mir-Russu għall-Malti x-xogħlijiet tal-poeti Russi tas-sekli XIX u XX, fosthom [[Alexander Pushkin]], [[Mikhail Lermontov]], [[Pyotr Vyazemsky]], [[Fyodor Tyutchev]], [[Afanasy Fet]], [[Alexander Blok]], [[Igor Severyanin]], [[Andrey Bely]], [[Nikolay Gumilyov]], [[Boris Pasternak]], [[Evgeny Evtushenko]], [[Vladimir Vysotsky]], [[Bella Akhmadulina]], [[Novella Matvyeyeva]], [[Nikolay Rubtsov]], [[Sergei Yesenin]]. Għamlet ukoll it-traduzzjonijiet tal-kanzunetti popolari taż-żmien tat-Tieni Gwerra Dinjija bħal 'Rożinjoli' («Соловьи»), 'Ġox-Xelter għas-Suldati' («В землянке») u ta’ dawk miktubin wara iżda li xorta jirriferu għat-tema tal-gwerra: 'Ir-Russi Jridu l-Gwerra?' («Хотят ли русские войны»), 'Oqbra tal-Massa' («Братские могилы») eċċ. Ta’ min jinnota li t-traduzzjoni għall-Malti tal-kanzunetta 'Ġox-xelter għas-Suldati' ħarġet awtentika għall-kanzunetta oriġinali fir-rigward tat-test, ir-rima, ir-ritmu u l-melodija u saħansitra kienet kantata b’mod eċċellenti mill-Baritonu Malti Joseph Lia fil-jiem taċ-ċelebrazzjoni tal-75 Anniversarju mir-rebħa, kemm bir-Russu kif ukoll bil-Malti<ref>{{Ċita aħbar |url=https://www.tvm.com.mt/mt/news/il-covid-19-tharbat-il-pjanijiet-tal-artisti-artisti-bgejjieni-incert/ |titlu=Il-COVID-19 tħarbat il-pjanijiet tal-artisti – artisti b'ġejjieni inċert |data=2020-06-02 |data-aċċess=2021-04-16 |kunjom=Cassar |isem=Daphne |pubblikazzjoni=TVM.com.mt |lingwa=mt}}</ref>. Bejn is-snin 2023-2025 Psaila qalbet għall-Malti numru ta' xogħlijiet tal-poeti Belarussi wkoll, fosthom [[Yakub Kolas]], [[Yanka Kupala]], [[Yevgenia Yanishchits]], [[Ales Badak]], [[Victor Shnip]], [[Ryhor Baradulin]], [[Maksim Bahdanovich]], li dehru fir-rivisti 'Il-Malti' u 'Leħen il-Malti', il-gazzetta 'It-Torċa' u r-rivista letterarja online 'Il-Pont'<ref>{{Ċita web|url=https://mega.nz/file/wdYgAJDI#DpGzzWgX6emI-XZN1I15dvHMW_03XqP1QHHigMiRVDc|titlu='Il-Pont', ħarġa nru. 074|lingwa=mt}}</ref>. Fil-ktieb ‘L-Ilsien Malti għal Qalbi’<ref>{{Ċita ktieb|sena=2024|titlu='L-Ilsien Malti għal Qalbi'|post=Malta|pubblikatur=Klabb Kotba Maltin|paġni=47-53|isbn=978-99932-7-992-1}}</ref> li huwa frott il-kampanja nazzjonali bl-istess isem li saret bejn l-2022 u l-2024, imtellgħa mill-Uffiċċju tal-President ta’ Malta u l-għaqdiet ewlenin tal-Malti, deher l-artiklu ta' Yana Psaila 'Poeżija Slavonika bil-Malti fit-traduzzjoni mill-ilsna oriġinali' bit-traduzzjonijiet tagħha tal-poeżiji li saru għall-ewwel darba direttament mill-Belarussu ta' [[Yakub Kolas]], l-Ukren ta' [[Taras Shevchenko]] u l-Pollakk ta' [[Adam Mickiewicz]] għall-Malti. Fis-sena 2019 Yana ġiet mistiedna tipparteċipa fil-proġett internazzjonali tat-traduzzjoni organizzat mid-Dar tal-Pubblikazzjoni ŻVEŻDA fir-[[Bjelorussja|Repubblika tal-Belarussja]], iddedikat għall-pijunier fit-tipografija u edukatur Belarussu [[Francysk Skaryna]]. Hi għamlet traduzzjoni tad-daħla ta’ Francysk Skaryna għall-Ktieb ta’ Ġuditta għall-Malti għall-pubblikazzjoni li jmiss fis-sena 2020 tal-ktieb FRANCYSK SKARYNA F’DIVERSI ILSNA TAD-DINJA<ref>{{Ċita aħbar |url=http://zviazda.by/ru/news/20160913/1473717151-proekt-francisk-skorina-na-yazykah-narodov-mira-predstavili-v-moskve |titlu=Проект «Франциск Скорина на языках народов мира» представили в Москве |data=2016-09-13 |kunjom=Шычко |isem=Сяргей |pubblikazzjoni=Звязда |lingwa=be |data-aċċess=2020-11-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201128205925/http://zviazda.by/ru/news/20160913/1473717151-proekt-francisk-skorina-na-yazykah-narodov-mira-predstavili-v-moskve |arkivju-data=2020-11-28 |url-status=dead }}</ref>. Bejn is-snin 2019 u 2020 Yana Psaila ħadet sehem fil-proġett tat-traduzzjoni organizzat mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb<ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/mt/|titlu=il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb}}</ref> bil-għan li l-poeżiji ta’ [[Dun Karm Psaila]] jiġu maqlubin għall-ħames ilsna prinċipali tad-dinja<ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/mt/news/happy-easter-from-the-national-book-council/|titlu=L-Għid it-Tajjeb mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb|data-aċċess=2021-11-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211125113357/https://ktieb.org.mt/mt/news/happy-easter-from-the-national-book-council/|arkivju-data=2021-11-25|url-status=dead}}</ref>, fejn Yana qalbet mill-Malti għar-Russu 40 xogħol poetiku ta’ Dun Karm: 'L-Arloġġ', 'Il-Wegħda', 'Id-Dar', 'Il-Qalb tal-Bniedem', 'Il-Għira', 'Omm', 'Ħerba', 'Il-Jien u lil Hinn Minnu', 'Ħajr u Talb', 'Il-Għodwa', 'Lid-Dielja', 'It-Tifla tar-Raba’', 'L-Ewwel Xita', 'Lil Malta', 'Paċi u Gwerra', 'Lil Marija Immakulata', 'Illum', 'Warda li Tgħid Ġrajjietha', 'Quddiem Xbieha tal-Madonna', 'Waħdi', 'Żjara lil Ġesù', 'Nofs il-Lejl Sajfi', 'Kewkbet is-Safar', 'Il-Għanja tal-Imħabba', 'U Jiena Fraħt ...', 'Int Ma Tarġax', 'Lampa Ċkejkna', 'Alla', 'L-Għid il-Kbir', 'Innu lill-Madonna', 'Alla Mhux Hekk', 'L-Id tal-Imgħallem', 'Missjunarju', 'L-Għanja Moħbija', 'Lill-Poeżija Tiegħi', 'Trid Taf?', 'Il-Kelma', 'Dell u Dija', 'Ward', 'Lill-Muża'. Poeti Maltin oħra li xogħlijiet tagħhom Yana qalbet għar-Russu huma [[Oliver Friggieri]] ('U l-Friegħi Imxewkin'), [[Louis Briffa]] ('Il-Ħolma tal-Brimba s-Safra'), [[Omar Seguna]] ('Frustrat' u 'Qaluli'), [[Immanuel Mifsud]] ('Aqta' Fjura U Ibni Kamra, Jew iċ-Ċajta tad-Dollaru'), [[Adrian Grima]] ('Todo Relaciòn'), [[Ġorġ Peresso]] ('Untouched by light' u 'Poeżija hi...') u [[Charles Coleiro]] ('Oħroġ Qamar'). Dawn it-traduzzjonijiet dehru fl-almanakk letterarju «Созвучие» <ref>{{Ċita web|url=https://adriangrima.org/2023/04/03/todo-relacion-ippubblikata-l-belarussja/|titlu=“Todo Relacion” ippubblikata l-Belarussja|lingwa=mt}}</ref>('Sożvuċie') maħruġ għat-XXX Fiera Internazzjonali tal-Ktieb li saret fl-2023 f’[[Minsk]]. Imbagħad sena wara l-istess kitbiet ġew maqluba did-darba għal-lingwa Belarussa u ħarġu fil-gazzetta letterarja popolari tal-Belarussja “Літаратура і мастацтва” ('Il-Letteratura u l-Arti')<ref>{{Ċita web|url=https://omarseguna.com/2024/08/04/il-poeti-tamalta-jitkellmu-bil-lingwa-belarussa-kitba-ta-yana-psaila/|titlu=IL-POETI TA’ MALTA JITKELLMU BIL-LINGWA BELARUSSA|lingwa=mt}}</ref>. ===== Traduzzjonijiet tal-proża ===== Fis-snin 2016 u 2018 id-Dar tal-Pubblikazzjoni Russa Khudozhestvennaya Literatura ħarġet żewġ kotba ta’ [[Trevor Żahra|Trevor Zahra]] bit-traduzzjoni ta’ Yana Psaila. F’Ġunju 2016 l-Aġenzija tal-Aħbarijiet Russa TASS ħabbret li ħareġ l-ewwel ktieb tal-awtur Malti fir-Russja<ref>{{Ċita aħbar |url=https://tass.ru/kultura/3373874 |skript-titlu=ru:Мальтийский роман был впервые переведен на русский язык |data=2016-06-17 |pubblikazzjoni=Информацио́нное аге́нтство Росси́и ТАСС |lingwa=ru}}</ref>, li kien ir-rumanzett 'Il-Ħajja Sigrieta tan-Nanna Ġenoveffa'<ref>{{Ċita ktieb |skript-titlu=ru:Тайная жизнь бабушки Женовеффы |kunjom=Зара |isem=Тревор |awtur-ħolqa=Trevor Zahra |editur-kunjom=Гришанов |editur-isem=А. А. |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |data=2016 |pubblikatur=Художественная литература |isbn=978-5-280-03781-6 |lingwa=ru}}</ref>, ir-rebbieħ tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fis-sena 2008<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/ |titlu=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |sit=Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=mt}}</ref>. Il-qarrejja Russi laqqgħuh tajjeb ħafna<ref>{{Ċita web |titlu=Немного о жизни на Мальте |kunjom=Приходько |isem=Диана |data=2016-11-01 |sit=Эстезис: Журнал о литературе |url=https://aesthesis.ru/news/malta-zara |lingwa=ru |data-aċċess=2020-11-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200622043712/https://aesthesis.ru/news/malta-zara |arkivju-data=2020-06-22 |url-status=dead }}</ref>. Ktieb ieħor, tradott minn Psaila, ir-rumanz 'Sfidi'<ref>{{Ċita ktieb |skript-titlu=ru:Вызовы |kunjom=Зара |isem=Тревор |awtur-ħolqa=Trevor Zahra |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |data=2018 |pubblikatur=Художественная литература |isbn=978-5-280-03830-1 |lingwa=ru}}</ref>, ir-rebbieħ tal-Kategorija 'Kotba għall-Adoloxxenti', il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb 2005, ħareġ fir-Russja fil-ħarifa tal-2018. Yana Psaila teqleb ukoll ix-xogħlijiet letterarji tal-kittieba Maltin fil-ġeneru tan-novella. L-għażla tagħhom hi tispjega hekk<ref name="secondmothertongue">{{Ċita magażin|skript-titlu=ru:«Мальтийский язык стал для меня вторым родным…» |data=2019 |numru=30 |paġni=40-42 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2019/MV-30_web.pdf |lingwa=ru}}</ref>:<blockquote>''Dawn l-istejjer ivarjaw ħafna minn xulxin ... L-awturi tagħhom – irġiel u nisa – ġejjin mill-ġenerazzjonijiet differenti, ikollhom professjonijiet u oqsma ta’ interess diversi kif ukoll il-pożizzjoni fis-soċjetà. L-idea hi li l-qarrej Russu jifforma f’moħħu stampa dettaljata tal-ħajja tal-Maltin, jaraha mill-angoli differenti.''</blockquote>Diġà ġew ippubblikati bl-ilsien Russu novelli ta’ [[Joe Friggieri]]<ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Дерево |kunjom=Фриджиери |isem=Джо |awtur-ħolqa=Joe Friggieri |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=21 |paġna=44 |sena=2019 |rivista=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2019/MV-21_web.pdf |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Дерево |kunjom=Фриджиери |isem=Джо |awtur-ħolqa=Joe Friggieri |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=22 |paġna=60 |sena=2019 |rivista=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2019/MV-22_web.pdf |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Дерево |kunjom=Фриджиери |isem=Джо |awtur-ħolqa=Joe Friggieri |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=23|paġna=58 |sena=2019 |rivista=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2019/MV-23_web.pdf |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Дерево |kunjom=Фриджиери |isem=Джо |awtur-ħolqa=Joe Friggieri |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=24 |paġna=58 |sena=2019 |rivista=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2019/MV-24_web.pdf |lingwa=ru}}</ref>, [[Trevor Żahra|Trevor Zahra]]<ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Любовь во время чумы |kunjom=Зара |isem=Тревор |awtur-ħolqa=Trevor Zahra |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=25 |paġna=48 |data=2019 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2019/MV-25_web.pdf |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Любовь во время чумы |kunjom=Зара |isem=Тревор |awtur-ħolqa=Trevor Zahra |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=26-27 |paġna=36 |data=2019 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2019/mv-26-27_web.pdf |lingwa=ru}}</ref> <ref>{{Ċita web |skript-titlu=ru:Исповедь |kunjom=Зара |isem=Тревор |awtur-ħolqa=Trevor Zahra |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |data=2020-11-09 |sit=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/publikaczii/ispoved.html |lingwa=ru}}</ref>, Rita Saliba<ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Идол |kunjom=Салиба |isem=Рита |awtur-ħolqa=Rita Saliba |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=28 |data=2019 |paġna=42 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2019/MV-28_web.pdf |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Идол |kunjom=Салиба |isem=Рита |awtur-ħolqa=Rita Saliba |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=29 |data=2019 |paġna=43 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2019/MV-29s.pdf |lingwa=ru}}</ref>, Amanda Busuttil<ref>{{Ċita magażin ||skript-titlu=ru:Девочка в красном |kunjom=Бузуттил |isem=Аманда |awtur-ħolqa=Amanda Busuttil |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=30 |paġna=43 |data=2019 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2019/MV-30_web.pdf |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Глубокий0 вдох |kunjom=Бузуттил |isem=Аманда |awtur-ħolqa=Amanda Busuttil |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=31 |paġna=41 |data=2020 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2020/MV-31_web.pdf |lingwa=ru}}</ref>, Victor Fenech<ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Американский дядя |kunjom=Фенек |isem=Виктор |awtur-ħolqa=Victor Fenech |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=32 |paġna=35 |data=2020 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2020/MV-32_web.pdf |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Американский дядя |kunjom=Фенек |isem=Виктор |awtur-ħolqa=Victor Fenech |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=33 |paġna=37 |data=2020 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2020/MV-33_web.pdf |lingwa=ru}}</ref>, [[Oliver Friggieri]]<ref>{{Ċita web |skript-titlu=ru:Субботний врач |kunjom=Фриджиери |isem=Оливер |awtur-ħolqa=Oliver Friggieri |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |data=2020-10-03 |sit=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/publikaczii/subbotnij-vrach.html |lingwa=ru}}</ref>, [[Immanuel Mifsud]]<ref>{{Ċita magażin |titlu=Happy weekend |kunjom=Мифсуд |isem=Иммануэль |awtur-ħolqa=Immanuel Mifsud |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=35 |paġni=44-45 |data=2021 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2021/MV-35_web.pdf |lingwa=ru}}</ref>. Mis-sena 2022 Psaila bdiet taqleb għall-Malti stejjer tal-kittieba Belarussi bħal [[Yury Pelyshonok]]<ref>{{Ċita rivista|sena=2022|titlu='Il-Malti'|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1204571501698403&set=a.561467582675468&type=3|rivista='Ħrafa dwar Kittieb Brikkun'|post=Malta|pubblikatur=L-Akkademja tal-Malti, Klabb Kotba Maltin|paġni=79-80}}</ref>, [[Ales Karlyukevich]] u [[Ekaterina Khadasevich-Lisovaja]]. Ix-xogħlijiet tradotti tal-aħħar żewġ kittieba jidhru b'mod regolari fir-rivista 'Sagħtar'<ref>{{Ċita web|url=https://saghtar.org.mt/product-category/saghtar-mt/|titlu='Sagħtar'|lingwa=mt}}</ref>. ===== Proġetti u riċerki ===== Fis-sena 2014 ħarġu l-ewwel ta-xorta tagħhom <ref>{{Ċita aħbar |skript-titlu=ru:Выпускница ТГУ выпустила первый в мире русско-мальтийский и мальтийско-русский разговорники |data=2014-01-04 |pubblikazzjoni=Томские новости |url=http://tomsk-novosti.ru/vy-pusknitsa-tgu-vy-pustila-pervy-j-v-mire-russko-mal-tijskij-i-mal-tijsko-russkij-razgovorniki/ |lingwa=ru |data-aċċess=2020-11-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230410203101/https://tomsk-novosti.ru/vy-pusknitsa-tgu-vy-pustila-pervy-j-v-mire-russko-mal-tijskij-i-mal-tijsko-russkij-razgovorniki/ |arkivju-data=2023-04-10 |url-status=dead }}</ref>«РУССКО-МАЛЬТИЙСКИЙ СЛОВАРЬ-РАЗГОВОРНИК»<ref>{{Ċita ktieb |titlu=Frażarju Russu-Malti / Русско-мальтийский словарь-разговорник |kunjom=Psaila |isem=Yana |data=2014 |isbn= 978-99957-0-654-8 |lingwa=ru, mt}}</ref> (Frażarju Russu-Malti) u 'Frażarju Malti-Russu'<ref>{{Ċita ktieb |titlu=Frażarju Malti-Russu |kunjom=Psaila |isem=Yana |data=2014 |isbn=978-99957-0-655-5 |lingwa=mt, ru}}</ref>, iffinanzjati mill-awtriċi stess. Fl-intervista għall-gazzetta tal-Università Statali ta’ Tomsk 'Alma Mater' għall-mistoqsija kif ġietha l-idea toħloq dawn il-frażarji, Yana wieġbet hekk<ref>{{Ċita web |titlu=Тыткеллем биль-мальти? |kunjom=Сёнинг |isem=Марина |numru=2558 |data=2014-01-04 |sit=Alma Mater: Газета Томского государственного университета |url=http://www.almamater.tsu.ru/show_story.phtml?nom=2558&s=6392 |lingwa=ru |data-aċċess=2020-11-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200218193531/http://www.almamater.tsu.ru/show_story.phtml?nom=2558&s=6392 |arkivju-data=2020-02-18 |url-status=dead }}</ref>:<blockquote>''Meta ħassejt li kelli biżżejjed għarfien tal-Malti xtaqt naqsmu man-nies Russi oħra li bħali jinteressaw ruħhom f’dan l-ilsien sabiħ. Bdejt naħseb x’l-aħjar li nikteb: dizzjunarju, ktieb biex wieħed jistudja permezz tiegħu s-sisien tal-grammatika u l-vokabularju bażiku tal-Malti jew frażarju. Bdejt  nifli l-kontenut tas-siti elettroniċi ddedikati għall-mistoqsijiet tan-nies mir-Russja dwar Malta u skoprejt li l-aktar imfittex kien il-frażarju Russu-Malti li kien għadu ma jeżistix. Dan il-fatt kien kruċjali għall-għażla tiegħi.''</blockquote>Waqt it-tnedija ta’ dawn il-frażarji fl-Università ta’ Malta tkellem dwarhom l-eks Ambaxxatur Straordinarju u Plenipotenzjarju tar-Repubblika ta’ Malta fl-Unjoni Sovjetika Maurice Lubrano<ref>{{Ċita web |skript-titlu=ru:Вручение верительных грамот послом Мальты в СССР |url=http://visualrian.ru/media/5653634.html |sit=visualrian.ru |lingwa=ru}}</ref> li nnota li<ref>{{Ċita magażin |titlu=Frażarju Malti-Russu |editur-kunjom=Vella |editur-isem=Paul |numru=232 |paġna=1 |data=2015 |magażin=Folju t'Aħbarijiet |pubblikatur=Maltese Literature Group |url=https://mccv.org.au/wp-content/uploads/sites/16/2015/08/mlg-folju-settembru-2015.pdf |lingwa=mt}}</ref>:<blockquote>''Ir-relazzjoni dejjem tikber bejn il-popli ta’ Malta u tar-Russja tagħmel parti mill-progress tal-lum il-ġurnata fl-oqsma soċjali, kulturali u ekonomiċi taż-żewġ pajjiżi. Qed jiżdied ukoll in-numru tal-Maltin li jixtiequ jikkomunikaw mal-ħbieb Russi bil-lingwa nattiva tagħhom hawn f’Malta jew waqt il-vjaġġ lejn il-pajjiżi li jitkellmu bl-ilsien Russu. Meta Yana Psaila wrietni x-xogħol irfinut tagħha - 'Frażarju Malti-Russu', jien bqajt għalkollox imgħaġġeb bl-approċċ studjat li mxiet bih f’dan ix-xogħol.''</blockquote>Ir-rilevanza tal-ħolqien tal-frażarji ġiet innotata wkoll waqt il-konferenza internazzjonali online 'Il-Lingwa Russa fid-Djalogu tal-Kulturi' li saret f’Ġunju tal-2014<ref>{{Ċita web |url=http://www.rusinkg.ru/article/3-russkij-mir/2684-mezhdunarodnaya-internet-konferentsiya-russkij-yazyk-v-dialoge-kultur |sit=Россия в Кыргызстане |titlu=Международная интернет-конференция «Русский язык в диалоге культур» |data=2014-06-09 |lingwa=ru}}</ref>, fejn Psaila ppreżentat ir-rapport min-naħa taċ-Ċentru Russu għax-Xjenza u l-Kultura f’Malta. Minn Ġunju 2017 Yana għandha l-kolonna tagħha ddedikata għal-lingwa u l-letteratura Maltija kif ukoll poeżija Russa tradotta għall-Malti fir-rivista kulturali Russa 'L-Araldu Malti', fejn hi tippubblika regolarment frammenti minn 'Frażarju Russu-Malti' u l-poeżiji tal-poeti Russi fl-oriġinal u t-traduzzjonijiet tagħhom għall-Malti. Yana għandha wkoll il-kanal ta' YouTube għall-qari ta’ dawn il-poeżiji biex il-qarrej Russu jkollu l-opportunità permezz tal-filmati jisma’ l-ħoss tat-test poetiku tradott u l-mużikalità tal-ilsien Malti. Minn Marzu 2019 Psaila bdiet tippubblika wkoll f’din ir-rivista novelli tal-kittieba Maltin maqluba għar-Russu. It-traduzzjonijiet tal-poeżiji Russi, akkumulati matul bosta snin, saru l-bażi tal-ġabra ta’ Yana Psaila 'Antoloġija tal-Poeżija Russa'<ref name="antologijapoezija">{{Ċita ktieb |titlu=Antoloġija tal-poeżija Russa XIX-XX |editur-kunjom=Psaila |editur-isem=Yana |traduttur-kunjom=Psaila |traduttur-isem=Yana |data=2020 |isbn=978-99957-1-746-9 |lingwa=mt}}</ref> li ħarġet f’Malta f’Ġunju 2020<ref>{{Ċita web |url=https://mlt.rs.gov.ru/en/news/71057 |titlu="Anthology of Russian poetry" translated into Maltese by Yana Psaila |sit=Russian Centre for Science and Culture in Malta |lingwa=en |data-aċċess=2020-11-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200706175546/http://mlt.rs.gov.ru/en/news/71057 |arkivju-data=2020-07-06 |url-status=dead }}</ref>. Fil-Kelmtejn Qabel l-Ambaxxatur Straordinarju u Plenipotenzjarju tal-Federazzjoni Russa għar-Repubblika ta’ Malta Vladimir Ardalionovich Malygin<ref>{{Ċita web |url=https://malta.mid.ru/en_GB/ambassador |titlu=Ambassador Extraordinary and Plenipotentiary of the Russian Federation to the Republic of Malta Vladimir Malygin |sit=Embassy of the Russian Federation to the Republic of Malta |data-aċċess=2021-04-17 |lingwa=en}}</ref> qal li<ref name="antologijapoezija"/>:<blockquote>''The poetic collection I am happy to introduce to the Maltese readers includes 30 works of the 15 greatest Russian authors. Some of them, like Alexander Pushkin and Boris Pasternak, belong to'' ''the Golden and Silver Age of Poetry in Russia of the 19th and early 20th century, the others, like Yevgeny Yevtushenko and Vladimir Vysotsky, form part of the Sixtiers artistic movement. All of them'' ''are Russian classic poets and their masterpieces form part of the Russian culture code.''</blockquote>u l-kittieb, illustratur, poeta u rumanzier Trevor Żahra qal hekk:<blockquote>''Meta bdejt naqra dawn il-poeżiji li ttraduċiet Yana Psaila, flimkien mal-kummenti bijografiċi, ħassejt bħal għafsa ta’ qalb, għax jekkt tneħħi ilil Pushkin u ’l Pasternak, tista’ tgħid li ma kont naf xejn'' ''dwar'' ''il-poeti l-oħra li semmiet. U għalhekk'' ''inħoss li aħna'' ''xxurtjati li għandna'' ''fostna'' ''traduttriċi'' ''unika, li waqt li twieldet u'' ''trabbiet fil-kultura'' ''Russa, illum'' ''xorbot sew dik'' ''Maltija u għandha'' ''ħakma mill-aqwa ta’ lsienna. Din hija'' ''verament'' ''sitwazzjoni'' ''ideali.''</blockquote>Fir-reviżjini dwar dan il-ktieb il-kritiku letterarju u edukatur Tarcisio Zarb kiteb hekk<ref>{{Ċita magażin |titlu=Poetiċità bla fruntieri – Antoloġija tal-poeżija Russa XIX-XX, traduzzjoni u edizzjoni ta' Yana Psaila |kunjom=Zarb |isem=Tarcisio |editur-kunjom=Sammut |editur-isem=Patrick |numru=58 |paġna=19 |data=2020 |magażin=il-pont |url=https://issuu.com/patrickj.sammut/docs/il-pont_settembru_2020 |lingwa=mt}}</ref>:<blockquote>''… nissuġġerixxi, li dawn il-poeżiji li issa nqalbu għal ilsienna, jintiegħmu mill-poplu Malti, b’mod speċjali l-istudenti, u b’hekk jagħrfu kemm il-poeżija ma tafx fruntieri, u dan minħabba l-fatt, li s-sentimenti, l-emozzjonijiet u l-konjizzjonijiet huma tal-bniedem, indipendentement minn fejn jgħix.''</blockquote>Il-proġetti tagħha Yana Psaila kważi dejjem takkumpanjahom bir-riċerka. Waqt it-tagħlim tal-Malti hi ħarġet bl-idea kif l-għaxar forom tal-verb trilitteru jistgħu jiġu mmemorizzati bl-għajnuna tal-iskema viżiva li ġiet ippubblikata fir-rivista edukattiva 'Sagħtar' fl-2014<ref>{{Ċita magażin |titlu=Il-Forom tal-Verb Trilitteru |kunjom=Psaila |isem=Yana |numru=344 |paġna=11 |data=2015 |magażin=Sagħtar |lingwa=mt}}</ref>. Il-parteċipazzjoni fil-proġett poetiku internazzjonali tal-Mużew u l-Istitut ta’ Vladimir Vysotsky f’Koszalin biex ix-xogħlijiet ta’ dan il-poeta jiġu maqluba fil-lingwi tal-popli tad-dinja kkontribwiet għall-analiżi tal-perċezzjoni tal-poeżija ta’ Vysotsky mill-udjenza Maltija. L-esperjenza tat-traduzzjoni ta’ għexieren ta’ testi mir-Russu għall-Malti<ref>{{Ċita web |url=https://wysotsky.com/1082.htm |titlu=Vladimir Vysotsky - Malti |data-aċċess=2021-04-17 |sit=Владимир Высоцкий |lingwa=mt, ru}}</ref>, fejn ġew ikkunsidrati l-opinjonijiet tal-kollegi fil-qasam tal-istudji ta’ Vysotsky li kienu jaħdmu ma’ ilsna oħra, ġiet riflessa fl-artikli ppubblikati fir-rivisti xjentifiċi Russi riveduti mill-pari<ref>{{Ċita rivista |skript-titlu=ru:Поэзия В. Высоцкого в имагологическом контексте: тенденции переводческого восприятия |kunjom=Псайла |isem=Яна |numru=15 |paġni=56—71 |sena=2017 |rivista=Текст. Книга. Книгоиздание. |doi=10.17223/23062061/15/4 |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita rivista |skript-titlu=ru:Образы Зимы В Мальтийских Переводах Поэзии В. Высоцкого: Опыт Передачи Культуроспецифичных Концептов |titlu=Images of Winter in the Maltese Translations of V. Vysotsky's Poetry: The Experience of the Transfer of Culture-Specific Concepts |kunjom=Psaila |isem=Yana |numru=78 |paġni=163—167 |data=2018 |rivista=Ученые Записки: Орловского Государственного Университета |url=http://oreluniver.ru/public/file/archive/1-78.pdf |lingwa=ru |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210417135717/http://oreluniver.ru/public/file/archive/1-78.pdf |arkivju-data=2021-04-17 |access-date=2021-04-17 |url-status=dead }}</ref><ref name="translatorsnotes">{{Ċita rivista |titlu=Заметки переводчика: поэзия В.С. Высоцкого на мальтийском языке |kunjom=Псайла |isem=Яна |numru=10 |paġni=82—92 |data=2018 |rivista=Имагология и компаративистика |doi=10.17223/24099554/10/4 |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita rivista |skript-titlu=ru:Особенности лингвокультурной адаптации стихов В. Высоцкого при переводе на мальтийский язык |kunjom=Псайла |isem=Яна |numru=445 |paġni=39—47 |data=2019 |rivista=Вестник Томского государственного университета |doi=10.17223/15617793/445/5 |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Псайла Яна|isem1=Эйдриан Грима|sena=2024|titlu=Современные проблемы науки и образования|url=https://s.rae-mail.ru/2025/01/10/file.6780c8f55a8e3.pdf|rivista=Мальтийская новелла на русском языке|lingwa=ru|volum=XXV|post=Москва|pubblikatur=Издательский дом Академии Естествознания|paġni=73-77|isbn=978-5-91327-807-4}}</ref><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Psaila|isem1=Yana|sena=2025|titlu=European Journal of Natural History|url=https://world-science.ru/en/article/view?id=34409|rivista=EXPERTISE OF VLADIMIR VYSOTSKY’S POETRY TRANSLATIONS|lingwa=en|volum=Issue №1|post=Moscow|pubblikatur=International Academy of Natural History|paġni=4–9}}</ref>. ==== Midja ==== Fis-snin 2007—2008 Yana Psaila ħadet sehem fit-teledramm popolari 'Gizelle'. F’Ottubru 2014 ġiet mistiedna għall-edizzjoni tas-sensiela “Niltaqgħu mal-Awtur”<ref>{{Ċita web |url=http://patrickjsammut.blogspot.com/2014/10/laqga-mal-kittieba-yana-psaila-fir.html |titlu=Laqgħa mal-kittieba Yana Psaila fir-Razzett tal-Markiż fil-Mosta |data=2014-10-03 |data-aċċess=2021-04-17 |kunjom=Sammut |isem=Patrick J. |sit=PJS |lingwa=mt}}</ref>, imtellgħa mill-Għaqda Filantropika Talent Mosti'. Diversi stazzjonijiet tat-televiżjoni u tar-radju, pubblikazzjonijiet stampati u online jagħmlulha intervisti u jistidnuha għall-programmi ddedikati għall-kultura, lingwa u letteratura<ref>{{Ċita media AV |url=https://www.youtube.com/watch?v=TpqCOalYS5U |titlu=Mir-Russu għall-Malti {{!}}{{!}} Yana Psaila |data=2019-06-18 |data-aċċess=2021-04-17 |pubblikatur=YouTube |lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=b1iJnbLp32k |titlu=Yana Psaila, il-mistiedna fil-programm Inwar |data=2015-10-23 |pubblikatur=Radju Malta 1 |mezz=Programm tar-radju |lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita aħbar |url=https://www.tvm.com.mt/mt/news/ir-russa-li-tghallmet-il-malti-mill-fuljetti-li-kienet-tircievi-mal-posta/ |titlu=Ir-Russa li tgħallmet il-Malti mill-fuljetti li kienet tirċievi mal-posta |data=2017-06-15 |kunjom=Falzon |isem=Glen |pubblikazzjoni=TVM.com.mt |lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita media AV |url=https://www.thetvdb.com/series/ilsienna/episodes/7431036 |titlu=Il-Malti u l-Barranin ta' Ġewwa |data=2019-01-07 |mezz=Programm televiżiv |pubblikatur=TVM |lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita aħbar |url=https://inewsmalta.com/dart/20140107-ir-russa-msa-ra-mill-malti |titlu=Ir-Russa Msaħħra mill-Malti |data=2014-01-08 |kunjom=Attard Bezzina |isem=Daniela |pubblikazzjoni=iNews Malta |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140220031518/https://www.inewsmalta.com/dart/20140107-ir-russa-msa-ra-mill-malti |arkivju-data=2014-02-20 |lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=YGeRgcrZa0c|titlu='Ħajjitna Ktieb', programm 39, Yana Psaila|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmi.mt/episode/128443|titlu=Saru Maltin, episodju 1|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Bonello|isem1=Tonio|sena=2021|titlu=Familja, nru. 17|url=https://issuu.com/msfc.../docs/familja_nru._17_xitwa_2021|rivista=Niltaqgħu ma' Yana Psaila|lingwa=mt|post=Malta|pubblikatur=Ministeru għall-Politika Soċjali u d-Drittijiet tat-Tfal|paġni=38-40}}</ref><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Camilleri|isem1=Catherine|sena=2023|titlu=THINK 42|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/133620/1/THINK42-From%20Russian.pdf|rivista=From Russian to Maltese: Lessons in Linguistics with Yana Psaila|lingwa=en|volum=|post=Malta|pubblikatur=University of Malta|paġni=67-68}}</ref>, isemmuha fir-reviżjonijiet tal-letteratura<ref>{{Ċita aħbar |titlu=A literary melange |kunjom=Scerri |isem=Louis J. |data=2020-09-06 |pubblikazzjoni=Times of Malta |url=https://timesofmalta.com/articles/view/a-literary-melange.816342 |lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita magażin |titlu=Creative Evening of Vladimir Vysotsky's Poetry in Interpretation of the Russian-Maltese Poetess Yana Psaila |editur-kunjom=Scicluna |editur-isem=Frank L. |numru=325 |paġna=14 |data=2020 |magażin=Maltese e-Newsletter: The Journal of Maltese Living Abroad |url=https://foreignandeu.gov.mt/en/Government/MLA/Documents/E-Newsletters/Adelaide/NEWS325.pdf |lingwa=en}}</ref>. Jikkuntattjawha wkoll rivisti Russi bbażati f’Malta<ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Творческий вечер Евгения Евтушенко в Русской часовне. Интервью с Яной Псайлой |kunjom=Псайла |isem=Яна |numru=51 |paġna=9 |data=2014 |magażin=Моя Мальта |url=https://drive.google.com/file/d/0B-T8iH7Q9-BlT1piaFRGV1VtYkk/view |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:«Вернусь к тебе, как корабли из песни...» |kunjom=Сазонова |isem=Татьяна |numru=57 |paġna=4 |data=2015 |magażin=Моя Мальта |url=https://drive.google.com/file/d/0B-T8iH7Q9-BlOVUtdzNiZmdMaVU/view |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita magażin |titlu=«Я куплет допою»: поэтический вечер памяти В. Высоцкого на Мальте |numru=11 |paġna=23 |data=2018 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2018/MV-3_(11)_web.pdf |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:«Вызовы», с которыми справилась Яна Псайла |kunjom=Ермаченко |isem=Мария |numru=20 |paġna=17 |data=2019 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2019/MV-20_web.pdf |lingwa=ru}}</ref><ref name="secondmothertongue"/>. Psaila tagħmel taħditiet għall-istudenti tal-iskejjel, kulleġġi u l-Università ta’ Malta dwar temi relatati mal-impenn tagħha.  Id-delegazzjoni tad-Dar – Mużew  tal-Poeta Lermontov “Tarkhany” iddiskreviet iż-żjara tagħha f’Malta hekk<ref>{{Ċita web |url=http://tarhany.ru/events/news/664 |skript-titlu=ru:На Мальте любят Лермонтова |data=2018-04-20 |sit=Тарханы: Государственный Лермонтовский музей-заповедник |lingwa=ru |data-aċċess=2020-11-21 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200624093636/http://tarhany.ru/events/news/664 |arkivju-data=2020-06-24 |url-status=dead }}</ref>:<blockquote>''Is-serata “Iċ-Ċirku tal-Interessi Mużikali ta’ Michail Lermontov” li saret fl-Iskola tal-Mużika ta’ Malta, kienet unika bil-mod tagħha. Il-Maltin taw il-prestazzjoni tar-rumanzi miktubin mill-poeżiji tal-poeta tagħna bir-Russu! U l-poetessa u filologa Russa-Maltija Yana Psaila ttraduċiet tnejn mill-poeżiji ta’ Lermontov fil-lingwa Maltija - din hija l-ewwel esperjenza tax-xorta tagħha fil-pajjiż.''</blockquote>Fi Frar 2018 fiċ-Ċentru Russu għax-Xjenza u l-Kultura f’Malta saret is-serata mmexxija minn Yana Psaila ddedikata għall-anniversarju ta’ Vladimir Vysotsky li matulha ġew moqrija t-traduzzjonijiet tagħha tal-poeżiji ta’ dan il-kantawtur mir-Russu għall-Malti<ref>{{Ċita web |url=https://mlt.rs.gov.ru/en/news/26127 |titlu=Creative Evening of Vladimir Vysotsky's Poetry in Interpretation of the Russian-Maltese Poetess Yana Psaila |data-aċċess=2021-04-17 |sit=Russian Centre for Science and Culture in Malta |lingwa=ru |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200623093100/http://mlt.rs.gov.ru/en/news/26127 |arkivju-data=2020-06-23 |url-status=dead }}</ref>. Għal dan l-avveniment attendew nies mill-qasam tal-kultura u l-arti ta’ Malta, membri tal-Akkademja tal-Malti u tal-Għaqda Poeti Maltin, studenti tal-korsijiet tal-lingwa Russa. L-udjenza wriet ix-xewqa li titgħallem aktar dwar ix-xogħlijiet ta’ Vysotsky u talbet biex isiru iżjed traduzzjonijiet għall-Malti<ref name="translatorsnotes" />. Fis-snin 2024-2025 Yana tat lekċers imtellgħa mill-Ambaxxata Maltija f’Moska għall-okkażjoni tal-Jum Ewropew tal-Lingwi li jiġi organizzat kull Settembru mill-Istituti Nazzjonali tal-Kultura tal-Unjoni Ewropea (EUNIC), fejn tat it-tagħrif dwar l-istorja tal-ilsien Malti, il-letteratura Maltija, il-Poeta Nazzjonali Dun Karm Psaila u l-kontribut kbir tiegħu għall-prosperità tal-lingwa Maltija <ref>{{Ċita aħbar|titlu=Malta Participates in the European Day of Languages 2024 held in Moscow Russia|url=https://missions.foreign.gov.mt/press/malta-participates-in-the-european-day-of-languages-2024-held-in-moscow-russia/}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|titlu=Malta Participates in the European Day of Languages 2025 held in Moscow, Russia|url=https://missions.foreign.gov.mt/press/malta-participates-in-the-european-day-of-languages-2025-held-in-moscow-russia/}}</ref>. Yana ħadet sehem ukoll fil-podcast dwar ilsna Ewropej rari għal "Euro-pulse", il-pjattaforma multimedjali mnedija mid-Delegazzjoni tal-UE dwar l-Ewropa, il-kultura u n-nies tagħha, l-edukazzjoni, ix-xjenza u l-ekoloġija, fejn tat intervista għall-artiklu dwar l-ilsien Malti kif ukoll għadditilhom għall-pubblikazzjoni fil-portal tagħhom mikrostorja li kitbet fuq l-ittra storika l-“Għ”, ibbażata fuq ir-rakkont ta’ Dr Olvin Vella, il-lettur tad-Dipartiment tal-Malti fl-Università ta’ Malta <ref>{{Ċita aħbar|titlu=Maltese Features on Podcast for Euro Pulse in Moscow|url=https://missions.foreign.gov.mt/press/maltese-features-on-podcast-for-euro-pulse-in-moscow/}}</ref>. === Rikonoxximent tar-riżultati tal-ħidma === • F’Ġunju 2014 fiċ-Ċentru Russu għax-Xjenza u l-Kultura f’Malta Yana Psaila ngħatat iċ-ċertifikat ta’ Rossotrudnichestvo għall-ħolqien tal-ewwel tax-xorta tagħhom frażarji Russu-Malti u Malti-Russu. • F’Novembru 2016 fil-Palazz tal-President saret ċerimonja tal-għoti tal-Midalja tad-Deheb tal-Akkademja tal-Malti taħt il-patroċinju tal-President tar-Repubblika ta’ Malta [[Marie Louise Coleiro Preca|Marie-Louise Coleiro Preca]]. Fl-aħħar tas-serata l-membri tal-Akkademja għaddew l-pubblikazzjonijiet tagħhom lil-librerija tal-President, fosthom kien hemm kotba ta’ Psaila: 'Frażarju Russu-Malti', 'Frażarju Malti-Russu', il-ġabra poetika 'L-Imħabba tal-Istilla Polari' u l-ewwel ktieb tal-awtur Malti tradott għar-Russu 'Il-ħajja Sigrieta tan-Nanna Ġenoveffa' ta’ Trevor Żahra<ref>{{Ċita web |url=http://www.tsu.ru/news/knigi-vypusknitsy-tgu-voshli-v-fond-luchshikh-proi/ |skript-titlu=ru:Книги выпускницы ТГУ вошли в фонд лучших произведений Мальты |data=2016-12-09 |sit=Национа́льный иссле́довательский То́мский госуда́рственный университе́т |lingwa=ru |data-aċċess=2020-11-21 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200622145856/http://www.tsu.ru/news/knigi-vypusknitsy-tgu-voshli-v-fond-luchshikh-proi/ |arkivju-data=2020-06-22 |url-status=dead }}</ref>. • F'Awwissu 2017 ir-Rappreżentanza tal-Kummissjoni Ewropea f'Malta semmiet lil Yana Psaila fost nisa tradutturi Maltin oħra u enfasizzat il-kontribuzzjoni enormi tan-nisa għall-qasam tat-traduzzjoni letterarja<ref>{{Ċita web |url=https://ec.europa.eu/malta/news/august-month-celebrate-womenintranslation_en |titlu=August: the month to celebrate #WomenInTranslation |data=2017-08-24 |sit=European Commission |lingwa=en}}</ref>. • F'Jannar 2019 waqt it-tnedija tal-ktieb ta’ Trevor Żahra 'Sfidi' tradott minn Psaila u ppublikat fir-Russja li saret fil-Palazz San Anton, fid-diskorsi tal-President tar-Repubblika ta' Malta Marie-Louise Coleiro Preca u l-Ambaxxatur Straordinarju u Plenipotenzjarju tal-Federazzjoni Russa għar-Repubblika ta’ Malta Vladimir Ardalionovich Malygin ġie nnutat l-iżvilupp attiv tar-rabtiet kulturali fil-qasam tal-letteratura, skambju reċiproku tax-xogħlijiet tal-poeżija u l-proża bejn ir-Russja u Malta fit-tieni deċennju tas-seklu XXI<ref>{{Ċita web |url=https://malta.mid.ru/en_GB/web/malta/press-service-en/-/asset_publisher/ThwJuaSWCFQj/content/o-prezentacii-rossijskogo-izdania-knigi-mal-tijskogo-pisatela |titlu=Russian edition of a Maltese writer’s book presented at President's Palace |data=2019-01-23 |sit=Embassy of the Russian Federation to the Republic of Malta |lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web |url=https://mlt.rs.gov.ru/en/news/41066 |titlu=A book of Maltese author translated into the Russian language was presented at San Anton Palace |sit=Russian Centre for Science and Culture in Malta |lingwa=en |data-aċċess=2020-11-21 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200623063249/http://mlt.rs.gov.ru/en/news/41066 |arkivju-data=2020-06-23 |url-status=dead }}</ref>. • F’Marzu 2019 ħarġet 'Antoloġija tal-Poeżija Maltija. It-Tieni Volum', immirata għall-istudenti li qed jippreparaw għall-eżami tal-Malti fil-livell Avvanzat. Fiha ġew inklużi żewġ poeżiji ta’ Yana Psaila. • F'Ġunju 2020 Yana ngħatat iċ-ċertifikat tar-rebbieħa bħala traduttriċi bit-traduzzjoni tal-poeżija tal-Imħallef Emeritu [[Philip Sciberras]] 'Lil Pushkin' fil-Konkors Internazzjonali Pushkinjan X fil-kategorija 'Pushkin f'Ħajti', organizzat mill-Istitut Statali tal-Ilsien Russu ta’ Pushkin f’[[Moska]]<ref>{{Ċita web |url=https://pushkonkurs.pushkininstitute.ru/X/results.php?locale=ru |titlu=X Международный Пушкинский конкурс «Что в имени тебе моём?» |sit=Образование на русском |lingwa=ru |data-aċċess=2020-11-21 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200625011717/https://pushkonkurs.pushkininstitute.ru/X/results.php?locale=ru |arkivju-data=2020-06-25 |url-status=dead }}</ref>. • F'April 2021 fis-sit elettroniku tal-Ministeru tal-Affarijiet Barranin tal-Federazzjoni Russa ġie ppubblikat tagħrif dwar il-premjazzjoni ta’ kompatrijotti fis-sena 2020<ref>{{Ċita web|url=https://www.mid.ru/ru/activity/compatriots/nagrady/-/asset_publisher/1ywcoGbua44w/content/id/4692836|titlu=Premjazzjoni ta’ kompatrijotti fis-sena 2020}}</ref>. Yana Psaila ngħatat Ċertifikat tal-Unur bħala rikonoxximent għall-kontribut tagħha fil-qasam tal-kultura u t-tradizzjonijiet lingwistiċi tal-popli. • F’April 2024 ingħatat mill-assoċċjazzjoni internazzjonali tax-xjentisti, akkademiċi u speċjalisti ''International Academy of Natural History'' Lawrea tad-Duttur tax-Xjenza (Honoris Causa) fit-translotoloġija għall-ħidma tagħha fil-qasam tat-teorija u l-prattika tat-traduzzjoni letterarja bejn is-snin 2013-2023. S’issa Psaila qalbet mir-Russu (kif ukoll mill-Belarussu, l-Ukren u l-Pollakk) għall-Malti madwar 200 test letterarju u ppubblikat numru ta' artikli akkademiċi (double blind peer reviewed) dwar aspetti differenti tat-traduzzjoni poetika għall-Malti fir-rivisti xjentifiċi ewlenin (indexed by Web of Science, Scopus eċċ.) • F'Marzu 2025 il-Konsorzju Xjentifiku u Industrijali Ewroasjatiku li jgħaqqad għadd ta’ komunitajiet akkademiċi u edukattivi ta lil Psaila l-Midalja tad-Deheb ‘Kwalità Ewropea’ għar-riżultati tal-ħidma tagħha fil-qasam tat-translotoloġija (it-teorija u l-prattika tat-traduzzjoni letterarja mill-Malti għar-Russu u viċe versa) li saret bejn is-snin 2013-2025. ==Referenzi== {{Referenzi}} ==Ħoloq Esterni== {{Commonscat}} * [https://www.youtube.com/watch?v=TpqCOalYS5U Mir-Russu għall-Malti - Yana Psaila] *[https://www.tvm.com.mt/mt/news/hawn-certu-bizgha-mill-ilsien-malti-russa-li-tghallmet-il-lingwa-taghna/?fbclid=IwAR3qU92kDXSWF7Wyt0G3QjCxO27OzIGBuEGiAiDCYJsiw6U4V-uKEQyIu38 Russa li titkellem u tikteb bil-Malti] *[https://www.inewsmalta.com/2021/06/yana-psaila-mwielda-fis-siberja-bimhabba-kbira-ghall-ilsien-malti/ Yana Psaila mwielda fis-Siberja b’imħabba kbira għall-ilsien Malti] * [https://timesofmalta.com/articles/view/russian-poetry-in-maltese.864084 Russian poetry in Maltese] * [https://tpu.ru/en Tal-Istitut Politekniku ta’ Tomsk] * [http://en.tsu.ru/ Tal-Università Statali ta’ Tomsk] * [http://www.pushkin.institute/en/ Tal-Istitut Statali tal-Ilsien Russu ta’ Pushkin f’Moska] * [https://www.facebook.com/maltamoscow/posts/766166307297841 Sergei Yesenin] * [https://timesofmalta.com/articles/view/fostering-russian-maltese-cultural-ties.841640 Fostering Russian-Maltese cultural ties] * [https://www.youtube.com/channel/UCZnFwR6Vj-hJIVhFmevU0Ag Yana Psaila - You Tube Channel] {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Psaila, Yana}} [[Kategorija:Poeti Maltin]] [[Kategorija:Tradutturi Maltin]] [[Kategorija:Lingwisti Maltin]] [[Kategorija:Kittieba Maltin]] pqg5ehgb7tf7rsq3m6lmy6bz7zol38r 0 25873 331310 330909 2026-08-06T00:54:30Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331310 wikitext text/x-wiki [[Stampa:003 El Castillo o templo de Kukulkan. Chichén Itzá, México. MPLC.jpg|daqsminuri|270x270px|It-Tempju ta’ Kukulkan]] '''Chichén Itzá''' kienet belt pre-Kolombjana kbira li nbniet mill-poplu [[Maja]] tal-perjodu Klassiku Terminali. Is-sit arkeoloġiku jinsab fil-Muniċipalità ta’ [[Tinúm]], fl-Istat tal-[[Yucatán]], il-[[Messiku]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/483/|titlu=Pre-Hispanic City of Chichen-Itza|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-03-21}}</ref> Chichén Itzá kienet punt ċentrali maġġuri fl-artijiet baxxi tal-Maja tat-Tramuntana mill-perjodu Klassiku Aħħari (bejn wieħed u ieħor mis-600 sad-900 W.K.) sal-perjodu Klassiku Terminali (bejn wieħed u ieħor mit-800 sad-900 W.K.) kif ukoll fl-ewwel biċċa tal-perjodu post-Klassiku (bejn wieħed u ieħor mid-900 sal-1200). Is-sit iħaddan diversi stili arkitettoniċi, li ġejjin minn stili preżenti fil-Messiku ċentrali kif ukoll mill-istili [[Puuc]] u [[Chenes]] tal-artijiet baxxi tal-Maja tat-Tramuntana. Fl-imgħoddi kien jingħad li l-preżenza ta’ stili tal-Messiku ċentrali kienet rappreżentattiva ta’ migrazzjoni diretta jew saħansitra konkwista mill-Messiku ċentrali, iżda l-interpretazzjonijiet l-iktar reċenti jsostnu li l-preżenza ta’ dawn l-istili mhux tal-Maja huma iktar ir-riżultat ta’ diffużjoni kulturali.<ref name=":0" /> Chichén Itzá kienet waħda mill-ikbar bliet tal-Maja u x’aktarx li kienet waħda mill-bliet il-kbar mitiċi, jew ''Tollans'', imsemmija fil-letteratura Mesoamerikana iktar ’il quddiem.<ref name=":1">Sharer, Robert J.; Traxler, Loa P. (2006). ''The Ancient Maya'' (6th (fully revised) ed.). Stanford, CA: Stanford University Press. p. 562. ISBN <bdi>0-8047-4817-9</bdi>.</ref> Il-belt jaf kellha l-iktar popolazzjoni varjata fid-dinja tal-Maja, li seta’ kien fattur li kkontribwixxa għall-varjetà tal-istili arkitettoniċi fis-sit. Il-fdalijiet ta’ Chichén Itzá huma proprjetà federali, u ż-żamma tas-sit hija responsabbiltà tal-''Instituto Nacional de Antropología e Historia'' (l-Istitut Nazzjonali tal-[[Antropoloġija]] u l-[[Storja|Istorja]]) tal-Messiku.<ref>{{Ċita web|url=https://www.inah.gob.mx/|titlu=Bienvenidos al INAH|sit=www.inah.gob.mx|data-aċċess=2021-03-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210321205005/https://www.inah.gob.mx/|arkivju-data=2021-03-21|url-status=dead}}</ref> L-art taħt il-[[Monument|monumenti]] kienet proprjetà privata sad-29 ta’ Marzu 2010, meta mbagħad inxtrat mill-Istat tal-Yucatán.<ref>Miller, Mary Ellen (1999). ''Maya Art and Architecture''. London and New York: Thames & Hudson. p. 26. ISBN <bdi>0-500-20327-X</bdi>.</ref> Chichén Itzá hija wieħed mill-iktar siti arkeoloġiċi li jżuruh nies fil-Messiku, b’iktar minn 2.6 miljun turist fl-2017.<ref>{{Ċita web|url=https://www.estadisticas.inah.gob.mx/|titlu=Estadística de Visitantes|sit=www.estadisticas.inah.gob.mx|data-aċċess=2021-03-21}}</ref> Il-belt antika ilha [[Sit ta’ Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] mill-1988<ref name=":0" /> u fl-2007 it-Tempju ta’ [[Kukulcan]] ġie meqjus wkoll bħala wieħed mis-[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]].<ref>{{Ċita web|url=https://world.new7wonders.com/wonders/pyramid-at-chichen-itza-before-800-a-d-yucatan-peninsula-mexico/|titlu=Chichén Itzá|data=2016-09-22|sit=New7Wonders of the World|lingwa=en-GB|data-aċċess=2021-03-21}}</ref> == Isem u ortografija == [[Stampa:Serpent head at the base of El Castillo.jpg|xellug|daqsminuri|281x281px|Dettall tal-bażi tat-taraġ ewlieni tat-Tempju ta’ Kukulkan f’għamla ta’ serp bir-rix]] L-isem Maja “Chichén Itzá” jingħad li jfisser “Fil-bokka tal-bir tal-Itzá”. Dan joriġina minn ''chi''', li tfisser “bokka” jew “xifer”, u ''chʼen'' jew ''chʼeʼen'', li tfisser “bir”. ''Itzá'' huwa l-isem ta’ grupp etniku li kiseb id-dominanza politika u ekonomika tal-peniżola tat-Tramuntana. Traduzzjoni waħda possibbli ta’ ''Itzá'' hija “saħħar (jew seħer) tal-ilma”<ref>Boot, Erik (2005). ''Continuity and Change in Text and Image at Chichen Itza, Yucatan, Mexico: A Study of the Inscriptions, Iconography, and Architecture at a Late Classic to Early Postclassic Maya Site''. CNWS Publications no. 135. Leiden, The Netherlands: CNWS Publications. p. 37. ISBN <bdi>90-5789-100-X</bdi>.</ref>, minn ''its'' (itz), “saħħar/seħer”, u ''ha'', “ilma”.<ref name=":2">Piña Chan, Román (1993) [1980]. ''Chichén Itzá: La ciudad de los brujos del agua'' (in Spanish). Mexico City: Fondo de Cultura Económica. p. 13. ISBN <bdi>968-16-0289-7</bdi>.</ref> L-isem bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] huwa spellut ''Chichén Itzá'', u l-aċċenti jindikaw li fiż-żewġ partijiet tal-isem l-enfasi ssir fuq is-sillaba finali (għalkemm xi kultant b’lingwi oħra dawn l-aċċenti jitħallew barra). L-ortografija Maja proprjament suppost tkun ''Chichʼen Itzaʼ'' (ippronunzjata [tʃitʃʼen itsáʔ]). Din il-forma tippreserva d-distinzjoni fonetika bejn ''chʼ'' u ''ch'', ladarba l-għerq ''chʼeʼen'' (li madankollu ma ssirx enfasi fuqha bil-Maja) jibda b’konsonanti frikativa eġettiva postalveolari. Il-kelma “Itzaʼ” għandha tonalità għolja fuq l-“a” segwita b’waqfa glottali (indikata bl-appostrofu).<ref name=":2" /> Evidenza fil-kotba ta’ [[Chilam Balam]] tindika li kien jintuża isem ieħor iktar antik għal din il-belt qabel il-wasla tal-eġemonija tal-Itzá fit-Tramuntana tal-Yucatán. Filwaqt li l-biċċa l-kbira tas-sorsi jaqblu li l-ewwel kelma ta’ dan l-isem tfisser sebgħa, hemm dibattiti konsiderevoli dwar it-traduzzjoni korretta tal-kumplament tal-isem. Dan l-isem iktar bikri diffiċli jiġi definit minħabba n-nuqqas ta’ ortografija standard waħda. Minflok tiġi rrappreżentata b’diversi modi, pereżempju ''Uuc Yabnal'' (“Seba’ Djar Kbar”)<ref>Luxton, Richard N. (trans.) (1996). ''The book of Chumayel : the counsel book of the Yucatec Maya, 1539–1638''. Walnut Creek, California: Aegean Park Press. p. 141. ISBN <bdi>0-89412-244-4</bdi>.</ref>, ''Uuc Hab Nal'' (“Seba’ Postijiet bl-Arbuxxelli”)<ref>Koch, Peter O. (2006). ''The Aztecs, the Conquistadors, and the Making of Mexican Culture''. Jefferson, North Carolina: McFarland & Co. p. 19. ISBN <bdi>0-7864-2252-1</bdi>.</ref>, ''Uucyabnal'' (“Seba’ Mexxejja Kbar”) jew ''Uc Abnal'' (“Seba’ Linji ta’ Abnal”).<ref name=":1" /> Dan l-isem imur lura għall-perjodu Klassiku Aħħari u huwa rreġistrat kemm fil-kotba ta’ Chilam Balam de Chumayel kif ukoll fit-testi [[Ġeroglifiċi Messikani|ġeroglifiċi]] fil-fdalijiet.<ref>Osorio León, José (2006). "[https://web.archive.org/web/20110914155908/http://www.asociaciontikal.com/pdf/42_-_Osorio.05_-_Digital.pdf La presencia del Clásico Tardío en Chichen Itza (600–800/830 DC)]" (PDF). In Laporte, J.P.; Arroyo, B.; Mejía, H. (eds.). ''XIX Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 2005'' (in Spanish). Guatemala City, Guatemala: Museo Nacional de Arqueología y Etnología. pp. 455–462.</ref> == Pożizzjoni == [[Stampa:Chichen Itza.png|daqsminuri|240x240px|Mappa ta’ Chichén Itzá]] Chichén Itzá tinsab fil-parti tal-Lvant tal-Istat tal-Yucatán fil-Messiku. It-Tramuntana tal-Peniżola tal-Yucatán hija msejsa fuq saffi tal-blat tal-[[ġebla tal-ġir]], u x-xmajjar fuq ġewwa jnixxu kollha taħt l-art. Hemm erba’ ħofor naturali viżibbli msejħa ''cenotes'', li setgħu jipprovdu lill-belt b’ħafna ilma għas-sena kollha, b’hekk il-pożizzjoni ta’ Chichén Itzá kienet ideali għal insedjament. Minn dawn is-''cenotes'', is-''Cenote Sagrado'' (magħruf ukoll bħala Bir Sagru jew Bir tas-Sagrifiċċju) huwa l-iktar wieħed famuż.<ref name=":3">Coggins, Clemency Chase (1992). ''Artifacts from the Cenote of Sacrifice, Chichén Itzá, Yucatán: Textiles, Basketry, Stone, Bone, Shell, Ceramics, Wood, Copal, Rubber, Other Organic Materials, and Mammalian Remains''. Cambridge, MA: Peabody Museum of Archaeology and Ethnology, Harvard University; distributed by Harvard University Press. ISBN <bdi>0-87365-694-6</bdi>.</ref> Fl-2015, ix-xjentisti ddeterminaw li kien hemm cenote moħbi taħt it-Tempju ta’ Kukulkan, li l-arkeologi qatt ma kienu jafu bih.<ref>Chavez, Rene; et al. (2015). ''[https://www.researchgate.net/publication/300348163 A Special ERT-3D Array Carried Out to Investigate the Subsoil of the Pyramid El Castillo, Chichen Itza, Mexico]''. Tejero A., Cifuentes-Nava G. and Hernandez-Quintero E. Turin, Italy: Near Surface Geoscience 2015 - 21st European Meeting of Environmental and Engineering Geophysics.</ref> Skont sorsi Maja u Spanjoli ta’ wara l-Konkwista, il-Maja pre-Kolombjani kienu jissagrifikaw oġġetti u bnedmin fis-''cenote'' bħala forma ta’ qima lil [[Chaac]], l-alla Maja tax-xita. [[Edward Herbert Thompson]] nixxef is-''Cenote Sagrado'' u naddfu mill-ħama mill-1904 sal-1910, u sab artefatti tad-[[deheb]], tal-[[ġada]], tal-[[fuħħar]] u tal-[[Frankinċens|inċens]], kif ukoll fdalijiet umani.<ref name=":3" /> Minn studju tal-fdalijiet umani mis-''Cenote Sagrado'' ħareġ li l-ġerħiet kienu konsistenti ma’ sagrifiċċji umani.<ref>de Anda Alanís, Guillermo (2007). "Sacrifice and Ritual Body Mutilation in Postclassical Maya Society: Taphonomy of the Human Remains from Chichén Itzá's Cenote Sagrado". In Vera Tiesler; Andrea Cucina (eds.). ''New Perspectives on Human Sacrifice and Ritual Body Treatments in Ancient Maya Society''. Interdisciplinary Contributions to Archaeology. Michael Jochim (series ed.). New York: Springer Verlag. pp. 190–208. ISBN <bdi>978-0-387-48871-4</bdi>.</ref> == Organizzazzjoni politika == [[Stampa:Chichen Itza-16.jpg|xellug|daqsminuri|Veduta mill-ajru tal-parti ċentrali ta’ Chichén Itzá]] Diversi arkeologi fl-aħħar tas-snin 90 tas-seklu 20 issuġġerew li għad-differenza tat-tmexxijiet Maja preċedenti tal-perjodu Klassiku Bikri, Chichén Itzá jaf ma kinitx immexxija minn mexxej wieħed jew minn dinastija waħda. Minflok, l-organizzazzjoni politika tal-belt setgħet kienet strutturata b’sistema ''multepal'', jiġifieri t-tmexxija kienet issir permezz ta’ kunsill magħmul minn membri tal-elit tad-dinastiji tat-tmexxija.<ref>Sharer, Robert J.; Traxler, Loa P. (2006). ''The Ancient Maya'' (6th (fully revised) ed.). Stanford, CA: Stanford University Press. p. 581. ISBN <bdi>0-8047-4817-9</bdi>.</ref><ref>Freidel, David. "[http://www.famsi.org/research/freidel/1988Freidel.pdf Yaxuna Archaeological Survey: A Report of the 1988 Field Season]" (PDF). Foundation for the Advancement of Mesoamerican Studies. p. 6.</ref> Din it-teorija kienet popolari fis-snin 90 tas-seklu 20, iżda f’dawn l-aħħar snin ir-riċerka li kienet tappoġġa l-kunċett tas-sistema ''multepal'' ġiet iddubita, u xi drabi saħansitra skredita. Attwalment, l-istudjużi tal-Maja saru jemmnu li x’aktarx kien jintuża l-mudell iktar tradizzjonali tar-renji Maja tal-artijiet il-baxxi tan-Nofsinhar tal-Messiku tal-perjodu Klassiku.<ref>Schmidt, Peter J. (2007). "Birds, Ceramics, and Cacao: New Excavations at Chichén Itzá, Yucatan". In Jeff Karl Kowalski; Cynthia Kristan-Graham (eds.). ''Twin Tollans: Chichén Itzá, Tula, and the Epiclassic to Early Postclassic Mesoamerican World''. Washington D.C.: Dumbarton Oaks Research Library & Collection : Distributed by Harvard University Press. pp. 166-167. ISBN <bdi>978-0-88402-323-4</bdi>.</ref> == Ekonomija == Chichén Itzá kienet setgħa ekonomika maġġuri fl-artijiet baxxi tal-Maja tat-Tramuntana meta kienet fl-aqwa tagħha.<ref>Cobos Palma, Rafael (2005) [2004]. "Chichén Itzá: Settlement and Hegemony During the Terminal Classic Period". In Arthur A. Demarest; Prudence M. Rice; Don S. Rice (eds.). ''The Terminal Classic in the Maya Lowlands: Collapse, Transition, and Transformation'' (paperback ed.). Boulder, Colorado: University Press of Colorado. pp. 539-540. ISBN <bdi>0-87081-822-8</bdi>.</ref> Bis-sehem tagħha fir-rotta kummerċjali bil-baħar permezz tal-port f’[[Isla Cerritos]] fil-kosta tat-Tramuntana, Chichén Itzá setgħet tikseb riżorsi minn postijiet mill-bogħod li ma kinux disponibbli lokalment bħall-[[ossidjana]] mill-Messiku ċentrali u d-deheb min-Nofsinhar tal-[[Amerka Ċentrali]].<ref>Cobos Palma, Rafael (2005) [2004]. "Chichén Itzá: Settlement and Hegemony During the Terminal Classic Period". In Arthur A. Demarest; Prudence M. Rice; Don S. Rice (eds.). ''The Terminal Classic in the Maya Lowlands: Collapse, Transition, and Transformation'' (paperback ed.). Boulder, Colorado: University Press of Colorado. p. 540. ISBN <bdi>0-87081-822-8</bdi>.</ref> Bejn id-900 u l-1050, Chichén Itzá kibret u saret kapitali reġjonali setgħana li kienet tikkontrolla t-Tramuntana u ċ-ċentru tal-Yucatán, filwaqt li stabbiliet lil Isla Cerritos bħala port kummerċjali.<ref>Cobos Palma, Rafael (2005) [2004]. "Chichén Itzá: Settlement and Hegemony During the Terminal Classic Period". In Arthur A. Demarest; Prudence M. Rice; Don S. Rice (eds.). ''The Terminal Classic in the Maya Lowlands: Collapse, Transition, and Transformation'' (paperback ed.). Boulder, Colorado: University Press of Colorado. pp. 537–541. ISBN <bdi>0-87081-822-8</bdi>.</ref> == Storja == It-tqassim tal-pjanta tas-sit ta’ Chichén Itzá żviluppa fil-fażi bikrija tal-okkupazzjoni bejn is-750 u 900 W.K.<ref>Cobos Palma, Rafael (2005) [2004]. "Chichén Itzá: Settlement and Hegemony During the Terminal Classic Period". In Arthur A. Demarest; Prudence M. Rice; Don S. Rice (eds.). ''The Terminal Classic in the Maya Lowlands: Collapse, Transition, and Transformation'' (paperback ed.). Boulder, Colorado: University Press of Colorado. p. 531. ISBN <bdi>0-87081-822-8</bdi>.</ref> Il-pjanta finali tagħha ġiet żviluppata wara d-900 W.K., u s-seklu 10 ġab miegħu t-tkabbir tal-belt bħala kapitali reġjonali miċ-ċentru tal-Yucatán sal-kosta tat-Tramuntana, u s-setgħa tagħha kienet estiża tul il-kosti fil-Lvant u fil-Punent tal-peniżola.<ref>Cobos Palma, Rafael (2005) [2004]. "Chichén Itzá: Settlement and Hegemony During the Terminal Classic Period". In Arthur A. Demarest; Prudence M. Rice; Don S. Rice (eds.). ''The Terminal Classic in the Maya Lowlands: Collapse, Transition, and Transformation'' (paperback ed.). Boulder, Colorado: University Press of Colorado. pp. 531-533. ISBN <bdi>0-87081-822-8</bdi>.</ref> L-iktar kitba ġeroglifika bikrija li ġiet skoperta f’Chichén Itzá tmur lura għat-832 W.K., filwaqt li l-aħħar kitba ġeroglifika tmur lura għad-998 W.K. fl-''Osario''.<ref>Osorio León, José (2006). "[https://web.archive.org/web/20110914155908/http://www.asociaciontikal.com/pdf/42_-_Osorio.05_-_Digital.pdf La presencia del Clásico Tardío en Chichen Itza (600–800/830 DC)]" (PDF). In Laporte, J.P.; Arroyo, B.; Mejía, H. (eds.). ''XIX Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 2005'' (in Spanish). Guatemala City, Guatemala: Museo Nacional de Arqueología y Etnología. p. 457.</ref> === Twaqqif === Il-belt tal-perjodu Klassiku Aħħari kienet iċċentrata lejn iż-żona tal-Lbiċ tas-''cenote'' ta’ Xtoloc, u l-arkitettura prinċipali kienet irrappreżentata mis-sottostrutturi biswit il-Las Monjas u l-''Observatorio'' (l-Osservatorju) u l-pjattaforma li kienu mibnija fuqhom.<ref>Osorio León, José (2006). "[https://web.archive.org/web/20110914155908/http://www.asociaciontikal.com/pdf/42_-_Osorio.05_-_Digital.pdf La presencia del Clásico Tardío en Chichen Itza (600–800/830 DC)]" (PDF). In Laporte, J.P.; Arroyo, B.; Mejía, H. (eds.). ''XIX Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 2005'' (in Spanish). Guatemala City, Guatemala: Museo Nacional de Arqueología y Etnología. p. 461.</ref> === Tkabbir === [[Stampa:Temple of the Warriors Chichen Itza 01.JPG|daqsminuri|280x280px|It-Tempju tal-Gwerriera]] Chichén Itzá kisbet prominenza reġjonali lejn l-aħħar tal-perjodu Klassiku Bikri (bejn wieħed fis-600 W.K.). Madankollu, il-belt saret kapitali reġjonali għall-ħabta tal-perjodu Klassiku Aħħari fil-bidu tal-perjodu Klassiku Terminali, u l-ħajja politika, soċjokulturali, ekonomika u ideoloġika ġiet iċċentralizzata u dominanti fl-artijiet baxxi tat-Tramuntana tal-Maja. It-tkabbir ta’ Chichén Itzá huwa kkorelatat bejn wieħed u ieħor mad-deklin u mal-frammentazzjoni taċ-ċentri maġġuri fl-artijiet baxxi tan-Nofsinhar tal-Maja. Malli Chichén Itzá kisbet prominenza, il-bliet ta’ [[Yaxuna]] (fin-Nofsinhar) u ta’ [[Coba]] (fil-Lvant) bdew imorru lura. Dawn iż-żewġ bliet kienu alleati reċiproċi, filwaqt li Yaxuna kienet tiddependi fuq Coba. Fis-seklu 10, Coba tilfet parti sinifikanti mit-territorju tagħha, u Yaxuna ġiet iżolata, għaldaqstant Chichén Itzá jaf ikkontribwiet għad-deklin taż-żewġ bliet.<ref>Cobos Palma, Rafael (2005) [2004]. "Chichén Itzá: Settlement and Hegemony During the Terminal Classic Period". In Arthur A. Demarest; Prudence M. Rice; Don S. Rice (eds.). ''The Terminal Classic in the Maya Lowlands: Collapse, Transition, and Transformation'' (paperback ed.). Boulder, Colorado: University Press of Colorado. p. 541. ISBN <bdi>0-87081-822-8</bdi>.</ref> === Deklin === [[Stampa:Cenote Sagrado I.JPG|xellug|daqsminuri|240x240px|Is-''Cenote Sagrado'']] Skont uħud mis-sorsi kolonjali tal-Maja (eż. il-ktieb ta’ Chilam Balam), [[Hunac Ceel]], il-mexxej ta’ [[Mayapan]], ħakem lil Chichén Itzá fis-seklu 13. Hunac Ceel jingħajd li pprofetizza l-ksib tal-poter minnu stess. Skont użanza ta’ dak iż-żmien, l-individwi li kienu jintefgħu fis-''Cenote Sagrado'' kien ikollhom is-setgħa tal-profezija jekk jibqgħu ħajjin. Matul ċerimonja ta’ dan it-tip, jingħad li ħadd ma baqa’ ħaj, u għalhekk Hunac Ceel qabeż fis-''Cenote Sagrado'', u meta ħareġ, ipprofetizza l-ksib tal-poter tiegħu stess. Filwaqt li ma hemm evidenza arkeoloġika li tindika li t-teżori ta’ Chichén Itzá f’xi żmien ġew misruqa<ref>Thompson, J. Eric S. (1966) [1954]. ''The Rise and Fall of Maya Civilization''. Norman, Oklahoma: University of Oklahoma Press. p. 137. ISBN <bdi>0-8061-0301-9</bdi>.</ref>, hemm ukoll evidenza li ma setax kien sar minn Mayapan, minn tal-inqas mhux meta Chichén Itzá kienet ċentru urban attiv. Id-data arkeoloġika reċenti tindika li d-deklin ta’ Chichén Itzá bħala ċentru reġjonali seħħ għall-ħabta tal-1100, qabel it-tkabbir ta’ Mayapan. Għaddejja riċerka kontinwa fis-sit ta’ Mayapan biex din il-kwistjoni kronoloġika tissolva darba għal dejjem. Wara li l-attivitajiet tal-elit ta’ Chichén Itzá ntemmew, jista’ jkun li l-belt ma ġietx abbandunata għalkollox. Meta waslu l-Ispanjoli, sabu popolazzjoni lokali għaddejja tajjeb, għalkemm mhux ċar mis-sorsi Spanjoli jekk dawn il-Maja kinux qed jgħixu fil-belt ta’ Chichén Itzá jew f’insedjament fil-qrib. Id-densità relattivament għolja tal-popolazzjoni fir-reġjun kien fattur li wassal għad-deċiżjoni tal-Konkwistaturi li jistabbilixxu kapitali hemmhekk.<ref>Chamberlain, Robert S. (1948). ''The Conquest and Colonization of Yucatán 1517–1550''. Washington D.C.: Carnegie Institution of Washington. p. 136, 138.</ref> Skont is-sorsi ta’ wara l-Konkwista, kemm Spanjoli u Maja, is-''Cenote Sagrado'' baqa’ spazju ta’ pellegrinaġġ.<ref>Restall, Matthew (1998). ''Maya Conquistador''. Boston, Massachusetts: Beacon Press. p. 81, 149. ISBN <bdi>978-0-8070-5506-9</bdi>.</ref><ref>de Landa, Diego (1937). William Gates (trans.) (ed.). ''Yucatan Before and After the Conquest''. Baltimore, Maryland: The Maya Society. OCLC 253690044. p. 90.</ref> === Konkwista Spanjola === [[Stampa:Caracol in chichén itzá.jpg|daqsminuri|270x270px|L-Osservatorju]] Fl-1526, il-Konkwistatur Spanjol [[Francisco de Montejo]] (veteran tal-ispedizzjonijiet ta’ Grijalva u Cortés) irnexxielu jagħmel petizzjoni biex ir-Re ta’ [[Spanja]] jikkummissjona kampanja għall-konkwista tal-Yucatán. L-ewwel kampanja tiegħu fl-1527, li kienet tkopri l-biċċa l-kbira tal-Peniżola tal-Yucatán, iddeċimat il-forzi tiegħu iżda ntemmet bl-istabbiliment ta’ forti żgħira f’[[Xaman Haʼ]], fin-Nofsinhar ta’ dak li llum huwa [[Cancún]]. Montejo reġa’ lura l-Yucatán fl-1531 bir-rinforzi u stabbilixxa l-bażi ewlenija tiegħu f’[[Campeche]] fil-kosta tal-Punent.<ref>Clendinnen, Inga (2003). ''Ambivalent Conquests: Maya and Spaniard in Yucatán, 1517–1570''. New York: Cambridge University Press. p. 23. ISBN <bdi>0-521-37981-4</bdi>.</ref> Huwa bagħat lil ibnu [[Francisco Montejo ż-Żgħir]], fl-aħħar tal-1532 biex jikkonkwista l-parti ta’ ġewwa tal-Peniżola tal-Yucatán mit-Tramuntana. L-objettiv mill-bidu nett kien li jasal Chichén Itzá u tiġi stabbilita bħala l-belt kapitali.<ref>Chamberlain, Robert S. (1948). ''The Conquest and Colonization of Yucatán 1517–1550''. Washington D.C.: Carnegie Institution of Washington. OCLC 42251506. pp. 19-20, 64, 97, 134-135.</ref> Montejo ż-Żgħir eventwalment wasal Chichén Itzá u semmiha ''Ciudad Real'' (Belt Irjali). Għall-ewwel ma ltaqa’ ma’ ebda reżistenza, iddivida l-artijiet madwar il-belt u tahom lis-suldati tiegħu. Maż-żmien, il-Maja saru iktar ostili u eventwalment assedjaw lill-Ispanjoli, u qatgħulhom il-kollegament tal-provvisti tagħhom mal-kosta, u obbligawhom jingħalqu qaqoċċa qalb il-fdalijiet tal-belt antika. Għaddew ix-xhur, iżda ma waslu l-ebda rinforzi. Montejo ż-Żgħir ipprova l-aħħar attakk kontra l-Maja kontra l-Maja u tilef 150 suldat mit-truppi tiegħu. Ġie mġiegħel jabbanduna l-belt ta’ Chichén Itzá fl-1534 fis-satra tal-lejl. Sal-1535, l-Ispanjoli kollha tkeċċew mill-Peniżola tal-Yucatán.<ref>Chamberlain, Robert S. (1948). ''The Conquest and Colonization of Yucatán 1517–1550''. Washington D.C.: Carnegie Institution of Washington. OCLC 42251506. pp. 132-149.</ref> Montejo eventwalment irritorna fil-Yucatán, u wara li rrekluta l-Maja minn Campeche u minn [[Champoton]] bena armata Indjo-Spanjola kbira u kkonkwista l-peniżola.<ref>Clendinnen, Inga (2003). ''Ambivalent Conquests: Maya and Spaniard in Yucatán, 1517–1570''. New York: Cambridge University Press. p. 41. ISBN <bdi>0-521-37981-4</bdi>.</ref> Il-[[monarkija Spanjola]] iktar ’il quddiem ħarġet għotja tal-art li kienet tinkludi lil Chichén Itzá u sal-1588 kienet art li tinħadem bil-bhejjem.<ref>Breglia, Lisa (2006). ''Monumental Ambivalence: The Politics of Heritage''. Austin: University of Texas Press. p. 67. ISBN <bdi>978-0-292-71427-4</bdi>.</ref> === Storja moderna === [[Stampa:Façade principale du palais des Nonnes.jpg|daqsminuri|Ritratt tal-fdalijiet ta’ Chichén Itzá fl-1859-1860 ta’ Désiré Charnay, qabel ma tneħħiet il-veġetazzjoni]] Chichén Itzá daħlet fl-immaġinazzjoni popolari fl-1843 bil-ktieb ''Incidents of Travel in Yucatan'' ta’ [[John Lloyd Stephens]] (b’illustrazzjonijiet ta’ [[Frederick Catherwood]]). Il-ktieb irrakkonta ż-żjara ta’ Stephens tal-Yucatán u tal-bliet tal-Maja, inkluż Chichén Itzá. Il-ktieb qanqal iktar esplorazzjonijiet tal-belt. Fl-1860, [[Désiré Charnay]] stħarreġ il-belt ta’ Chichén Itzá u ħa għadd ta’ ritratti li ppubblika fil-ktieb ''Cités et ruines américaines'' (1863). Il-viżitaturi tal-belt ta’ Chichén Itzá matul is-snin 70 u 80 tas-seklu 19 ġabu magħhom tagħmir fotografiku u għamlu rendikont iktar bir-reqqa tal-qagħda ta’ diversi binjiet.<ref>Cobos, Rafael. "Chichén Itzá." In Davíd Carrasco (ed). ''The Oxford Encyclopedia of Mesoamerican Cultures''. : Oxford University Press, 2001. {{ISBN|9780195188431}}.</ref> Fl-1875, [[Augustus Le Plongeon]] u martu [[Alice Dixon Le Plongeon]] żaru l-belt ta’ Chichén Itzá, u skavaw statwa ta’ figura fuq daharha, b’irkupptejha ’l fuq, bil-parti ta’ fuq ta’ sidirha fuq il-minkbejn, u bi platt fuq żaqqha. Augustus Le Plongeon semmiha Chaacmol (li iktar ’il quddiem saret Chac Mool, li kien it-terminu li kien jintuża biex jiddeskrivi dawn it-tip ta’ [[Skultura|skulturi]] fil-Mesoamerka). [[Teobert Maler]] u [[Alfred Maudslay]] esploraw il-belt ta’ Chichén Itzá fis-snin 80 tas-seklu 19 u t-tnejn li huma qattgħu diversi ġimgħat fis-sit u ħadu bosta ritratti. Maudslay ippubblika l-ewwel deskrizzjoni twila u ddettaljata ta’ Chichén Itzá fil-ktieb tiegħu ''Biologia Centrali-Americana''. [[Stampa:Castillo Maler.jpg|daqsminuri|Ritratt tal-1892 tat-Tempju ta’ Kukulcán ta’ [[Teobert Maler]]]] Fl-1894, il-Konslu tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] fil-Yucatán, Edward Herbert Thompson, xtara l-Hacienda Chichén, li kienet tinkludi l-fdalijiet ta’ Chichén Itzá. Thompson esplora l-belt antika għal tletin sena sħaħ. L-iskoperti tiegħu kienu jinkludu l-iktar tinqix bikri fuq il-parti ta’ fuq il-portal tat-Tempju tas-Serje Inizjali u l-iskavi ta’ diversi oqbra fl-''Osario'' (it-Tempju tal-Qassis Superjuri). Thompson huwa magħruf l-iktar għax-xogħol tiegħu fis-''Cenote Sagrado'' mill-1904 sal-1910, fejn sab artefatti tad-deheb, tar-[[ram]] u tal-ġada mnaqqxa, kif ukoll għall-ewwel eżempji ta’ armi tad-drapp u tal-[[injam]] tal-Maja pre-Kolombjani. Thompson ittrasporta l-biċċa l-kbira tal-artefatti lill-Peabody Museum fl-[[Università ta’ Harvard]]. Fl-1913, il-Carnegie Institution aċċettat il-proposta tal-arkeologu [[Sylvanus G. Morley]] u ħadet l-impenn li twettaq riċerka arkeoloġika fit-tul f’Chichén Itzá.<ref>Morley, Sylvanus Griswold (1913). W. H. R. Rivers; A. E. Jenks; S. G. Morley (eds.). ''Archaeological Research at the Ruins of Chichen Itza, Yucatan''. Reports upon the Present Condition and Future Needs of the Science of Anthropology. Washington, D.C.: Carnegie Institution of Washington. OCLC 562310877. pp. 61-91.</ref> Ir-Rivoluzzjoni Messikana u l-instabbiltà tal-gvern sussegwenti, kif ukoll [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], dewmu l-proġett b’xi għaxar snin.<ref>Brunhouse, Robert (1971). ''Sylvanus Morley and the World of the Ancient Mayas''. Norman, Oklahoma: University of Oklahoma Press. pp.74-75. ISBN <bdi>978-0-8061-0961-9</bdi>.</ref> Fl-1923, il-gvern Messikan ta permess ta’ 10 snin lill-Carnegie Institution (li mbagħad reġgħet ġiet estiża għal 10 snin oħra) biex l-arkeologi tal-Istati Uniti jwettqu l-iskavi u r-restawr fil-belt antika ta’ Chichén Itzá.<ref>Brunhouse, Robert (1971). ''Sylvanus Morley and the World of the Ancient Mayas''. Norman, Oklahoma: University of Oklahoma Press. pp. 195-196. ISBN <bdi>978-0-8061-0961-9</bdi>.</ref> Ir-riċerkaturi ta’ Carnegie wettqu skavi u rrestawraw it-Tempju tal-Gwerrieri u l-''Caracol'', fost binjiet maġġuri oħra. Fl-istess ħin, il-gvern Messikan wettaq skavi u rrestawra t-Tempju ta’ Kukulcán u l-Għalqa l-Kbira tal-Logħob bil-Ballun.<ref>Brunhouse, Robert (1971). ''Sylvanus Morley and the World of the Ancient Mayas''. Norman, Oklahoma: University of Oklahoma Press. pp. 577-653. ISBN <bdi>978-0-8061-0961-9</bdi>.</ref> [[Stampa:2009 excavation ChichenItza.JPG|xellug|daqsminuri|261x261px|L-iskavi ħdejn it-Tempju ta’ Kukulcán (''El Castillo'') li bdew fl-2009]] Fl-1926, il-Gvern Messikan akkuża lil Edward Thompson li kien seraq l-artefatti mis-''Cenote Sagrado'' u ttrasportahom barra mill-pajjiż. Il-gvern issekwestra l-Hacienda Chichén, u Thompson, li dak iż-żmien tal-akkuża kien fl-Istati Uniti, qatt ma reġa’ lura fil-Yucatán. Hu kiteb dwar ir-riċerka u l-investigazzjonijiet tiegħu dwar il-kultura tal-Maja fil-ktieb ''People of the Serpent'' ippubblikat fl-1932. Huwa miet f’[[New Jersey]] fl-1935. Fl-1944, il-Qorti Suprema Messikana ddikjarat li Thompson ma kien kiser l-ebda liġi u rritornat l-art ta’ Chichén Itzá lill-werrieta tiegħu. Il-familja Thompson biegħu l-hacienda lill-pijunier tat-turiżmu [[Fernando Barbachano Peon]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/mexican-standoff-the-battle-of-chichen-itza-5328997.html|titlu=Mexican standoff: the battle of Chichen Itza|data=2011-09-17|sit=The Independent|lingwa=en|data-aċċess=2021-03-21}}</ref> Iktar ’il quddiem, fl-1961 u fl-1967 saru żewġ spedizzjonijiet oħra biex jiġu rkuprati iktar artefatti mis-''Cenote Sagrado''. L-ewwel spedizzjoni ġiet sponsorjata min-[[National Geographic]], u t-tieni waħda ġiet sponsorjata minn entitajiet privati. Iż-żewġ proġetti twettqu taħt is-superviżjoni tal-Istitut Nazzjonali tal-Antropoloġija u tal-Istorja (INAH) tal-Messiku. L-INAH wettqet għadd ta’ skavi u rrestawrat monumenti oħra fiż-żona arkeoloġika, fosthom l-''Osario'', l-Akab Dzib, u diversi binjiet f”Chichén Viejo. Fl-2009, sabiex jinvestigaw il-kostruzzjoni ta’ qabel ''El Castillo'', l-arkeologi ta’ Yucatec bdew skavi biswit ''El Castillo'' taħt id-direzzjoni ta’ Rafael (Rach) Cobos. == Sit ta’ Wirt Dinji == Il-belt pre-Kolombjana ta’ Chichén Itzá ġiet iddeżinjata bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988. Il-valur universali straordinarju tal-belt ġie rrikonoxxut abbażi ta’ tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: '''il-kriterju (i)''' “Rappreżentazzjoni ta’ kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”, ladarba l-monumenti ta’ Chichén Itzá huma fost l-aqwa kapulavuri tal-arkitettura Mesoamerikana minħabba l-ġmiel tal-proporzjonijiet tagħhom, l-irfinar tal-kostruzzjoni tagħhom u s-sbuħija tad-dekorazzjonijiet skolpiti; '''il-kriterju (ii)''' “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”, ladarba l-monumenti ta’ Chichén Itzá eżerċitaw influwenza fiż-żona kulturali kollha tal-Yucatán mis-seklu 10 sas-seklu 15; '''il-kriterju (iii)''' “Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta’ tradizzjoni kulturali jew ta’ ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet”, ladarba Chichén Itzá hija l-iktar fdal arkeoloġiku importanti taċ-ċivilizzazzjoni tal-Maja u tat-[[Tolteki]] fil-Yucatán tas-sekli 10 sa 15.<ref name=":0" /> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Messiku]] [[Kategorija:Maja]] [[Kategorija:Seba' Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] 8l78rv9gq0va7txyn76dol49f3hxav1 0 27186 331324 326216 2026-08-06T09:42:16Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331324 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Zond L1 drawing-color.png|daqsminuri|275x275px|Tpinġija taż-Zond 5]] '''Zond 5''' (bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: Зонд 5, litteralment "Sonda 5") kien inġenju spazjali tal-programm [[Unjoni Sovjetika|Sovjetiku]] "Zond". F'Settembru 1968 sar it-tieni inġenju spazjali li vvjaġġa u dar mal-[[qamar]], u l-ewwel wieħed li reġa' lura fid-[[Id-Dinja|dinja]] qawwi u sħiħ. Zond 5 ġarr l-ewwel organiżmi terrestri qrib il-qamar, fosthom żewġ fkieren tal-art, bajd tad-dubbien tal-frott, u pjanti.<ref>{{Ċita web|url=https://www.discovermagazine.com/the-sciences/the-first-earthlings-around-the-moon-were-two-soviet-tortoises|titlu=The First Earthlings Around the Moon Were Two Soviet Tortoises|sit=Discover Magazine|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-20}}</ref> Il-fkieren tal-art ġarrbu bidliet bijoloġiċi matul it-titjira, iżda ġie konkluż li l-bidliet seħħew primarjament minħabba l-ġuħ u li ma tantx kienu affettwati mill-ivvjaġġar fl-ispazju.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1968-076A|titlu=NASA - NSSDCA - Spacecraft - Details|sit=nssdc.gsfc.nasa.gov|data-aċċess=2021-08-20}}</ref><ref>Siddiqi, Asif A. (2018). ''Beyond Earth: A Chronicle of Deep Space Exploration, 1958–2016'' (PDF). Washington, D.C.: NASA History Program Office. p. 80. ISBN <bdi>9781626830424</bdi>. p. 80.</ref> L-inġenju spazjali Zond kien verżjoni tas-Soyuz 7K-L1 bl-organiżmi terrestri maħsuba biex ittir mad-dawra tal-qamar. Ittellgħet l-ispazju permezz ta' rokit tat-tlugħ fl-ispazju tat-tip Proton-K bil-komponent ta' fuq imsejjaħ Blokka D biex jitwettqu studji xjentifiċi fuqu matul it-titjira tiegħu mad-dawra tal-qamar.<ref>{{Ċita web|url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/inostr-yazyki/sov-luna/sovets-luna.pdf|titlu=Soviet and Russian Lunar Exploration|sit=p. 314|data-aċċess=2021-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190729155018/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/inostr-yazyki/sov-luna/sovets-luna.pdf|arkivju-data=2019-07-29|url-status=dead}}</ref> == Sfond == Mill-ewwel erba' missjonijiet mad-dawra tal-qamar li ttellgħu fl-ispazju mill-Unjoni Sovjetika kien hemm suċċess parzjali wieħed, iż-Zond 4, u tliet fallimenti.<ref>Siddiqi, Asif A. (2003) [2000]. ''The Soviet Space Race with Apollo''. Gainesville, Florida: University Press of Florida. ISBN <bdi>978-0-8130-2628-2</bdi>. p. 653.</ref> Wara l-missjoni ta' Zond 4 f'Marzu 1968, missjoni ta' segwitu msejħa Zond 1968A, ittellgħet fit-23 April 1968. It-tlugħ falla meta kmand ta' interruzzjoni bi żball temm it-tieni stadju tar-rokit Proton. Ir-rokit tal-ħrib ġie attivat u l-modulu tal-inżul wassal l-inġenju b'mod sikur.<ref>{{Ċita web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/tent_launch.html|titlu=Tentative IDs|sit=nssdc.gsfc.nasa.gov|data-aċċess=2021-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190503234554/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/tent_launch.html|arkivju-data=2019-05-03|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.russianspaceweb.com/l1-no7l.html|titlu=L1 No. 7L: A circumlunar mission attempt|sit=www.russianspaceweb.com|data-aċċess=2021-08-20}}</ref> F'Lulju, iż-Zond 1968B kien qed jitħejja għat-tlugħ meta r-rokit tat-tieni stadju msejjaħ Blokka D splodiet fuq il-pjattaforma tat-tlugħ, fejn mietu tliet tlieta min-nies, iżda r-rokit Proton tal-ewwel stadju u l-inġenju spazjali nnifsu ħelsuha ħafif bi ftit ħsarat.<ref>{{Ċita web|url=http://www.russianspaceweb.com/l1-no8l.html|titlu=Mission L1 No. 8L: A deadly accident|sit=www.russianspaceweb.com|data-aċċess=2021-08-20}}</ref> Il-missjoni taż-Zond 5 oriġinarjament kienet ippjanata biex ittajjar lill-kożmonawti madwar il-qamar, iżda l-fallimenti taż-Zond 1968A u taż-Zond 1968B wasslu biex minflok is-Sovjetiċi jibagħtu missjoni bla ekwipaġġ, minħabba l-biża' li jkun hemm propaganda negattiva f'każ li titjira bl-ekwipaġġ ma tirnexxix.<ref name=":1">{{Ċita web|url=http://www.russianspaceweb.com/zond5.html|titlu=Zond-5: A prototype of the Soviet crew capsule loops behind the Moon!|sit=www.russianspaceweb.com|data-aċċess=2021-08-20}}</ref> == Tagħbija == Żewġ fkieren tal-art Russi (''Agrionemys horsfieldii'') ġew inklużi fit-tagħbija bijoloġika. Dawn kienu jiżnu 0.34-0.4 kilogrammi 'l waħda qabel it-titjira.<ref name=":2">Gaidamakin, N. A.; Parfenov, G. P.; Petrukhin, V. G.; Antipov, V. V.; Saksonov, P. P.; Smirvona, A. V. (1969). Zug, George R.; Peters, James A. (eds.). <bdi>Патоморфологические и гистохимические изменения в органах черепах на борту космического корабля «Зонд-5»</bdi> [''Patho-Morphological and Histochemical Changes in the Organs of Turtles on Board the "Zond-5" Probe''] (PDF). 18th IAF Conference (bir-Russu). Tradott minn Friedman, Morris D. La Plata, l-Arġentina. p. 2.</ref> Ix-xjenzati Sovjetiċi għażlu l-fkieren tal-art peress li setgħu jintrabtu faċilment. Kien hemm ukoll żewġ fkieren tal-art oħra li ntużaw bħala eżemplari ta' kontroll u erba' oħra f'vivarju. Tnax-il jum qabel it-tlugħ, iż-żewġ fkieren tal-art ġew marbuta fil-vettura spazjali u ma' ngħatawx ikel u ilma; il-fkieren tal-art ta' kontroll ukoll ma ngħatawx ikel u xorb.<ref name=":2" /> In-nuqqas ta' ikel kien parti minn esperimenti patomorfoloġiċi u istokimiċi. It-tagħbija bijoloġika kienet tinkludi wkoll bajd tad-dubbien tal-frott, ċelloli tal-qamħ, xgħir, piżelli, prinjoli, karrotti u tadam, eżemplari tal-ispeċi tal-fjura selvaġġa ''Tradescantia paludosa'', tliet razez tal-alga ħadra uniċellulari ''Chlorella'', u razza waħda ta' batterju lisoġeniku.<ref>Siddiqi, Asif A. (2003) [2000]. ''The Soviet Space Race with Apollo''. Gainesville, Florida: University Press of Florida. ISBN <bdi>978-0-8130-2628-2</bdi>. p. 654.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/12/who-was-first-in-the-race-to-the-moon-the-tortoise/266665/|titlu=Who Was First in the Race to the Moon? The Tortoise|kunjom=Madrigal|isem=Alexis C.|data=2012-12-27|sit=The Atlantic|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-20}}</ref> L-iskop li jintbagħtu għadd ta' forom ta' ħajja terrestri differenti kien li jiġi ttestjat l-effett tar-radjazzjoni kożmika fuqhom.<ref>{{Ċita aħbar|data=1968-11-15|titlu=Clipped From The Journal News|url=https://www.newspapers.com/clip/28995668/the-journal-news/|post=White Plains, New York|paġni=24|data-aċċess=2021-08-20}}</ref> Madankollu, is-soġġetti tal-ittestjar ma kinux analogi għall-bnedmin, minħabba li l-għażla tal-forom ta' ħajja kienu kollha estremofili b'reżistenza għar-radjazzjoni sostanzjalment ogħla.<ref>{{Ċita web|url=https://www.upi.com/Science_News/2002/05/06/Tortoise-blood-fights-radiation-sickness/36041020716491/|titlu=Tortoise blood fights radiation sickness|sit=UPI|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-20}}</ref><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Ichikawa|isem1=Sadao|data=1972|titlu=SOMATIC MUTATION RATE IN TRADESCANTIA STAMEN HAIRS AT LOW RADIATION LEVELS: FINDING OF LOW DOUBLING DOSES OF MUTATIONS|url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/ggs1921/47/6/47_6_411/_article|rivista=The Japanese journal of genetics|volum=47|numru=6|paġni=411–421}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://faculty.sdmiramar.edu/fgarces/zCourse/All_Year/Ch201/aMy_FilesLab/05Lb_ActEx/13_Radioactivity/Radioactivity.pdf|titlu=Radioactivity|data-aċċess=2021-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201107204722/http://faculty.sdmiramar.edu/fgarces/zCourse/All_Year/Ch201/aMy_FilesLab/05Lb_ActEx/13_Radioactivity/Radioactivity.pdf|arkivju-data=2020-11-07|url-status=dead}}</ref> L-Akkademja [[Russja|Russa]] tax-[[Xjenza|Xjenzi]] iddikjarat li fil-post tal-bdot tqiegħed manekin mgħammar b'sensuri tar-radjazzjoni.<ref name=":0" /> L-Impjant Ottiku u Mekkaniku ta' [[Kazan]] kien żviluppa l-AFA-BA/40 imager, li ġie installat fuq l-inġenju spazjali, biex b'hekk ikollu l-kapaċità li jieħu immaġnijiet tad-dinja.<ref name=":1" /><ref>{{Ċita web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experiment/display.action?id=1968-076A-02|titlu=NASA - NSSDCA - Experiment - Details|sit=nssdc.gsfc.nasa.gov|data-aċċess=2021-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200603192812/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experiment/display.action?id=1968-076A-02|arkivju-data=2020-06-03|url-status=dead}}</ref> Zond 5 kien fih ukoll detetturi tal-protoni<ref>{{Ċita web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experiment/display.action?id=1968-076A-01|titlu=NASA - NSSDCA - Experiment - Details|sit=nssdc.gsfc.nasa.gov|data-aċċess=2021-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200603192808/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experiment/display.action?id=1968-076A-01|arkivju-data=2020-06-03|url-status=dead}}</ref> u seta' jittrażmetti ftit mid-''data'' tiegħu lura lill-istazzjonijiet fuq l-art, għalkemm id-''data'' maħżuna abbord u miġbura wara r-ritorn kien ikollha inqas interferenza.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Times|isem=Special to The New York|data=1968-09-24|titlu=SPACE RECORDINGS RETURNED BY ZOND 5|url=https://www.nytimes.com/1968/09/24/archives/space-recordings-returned-by-zond-5.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-08-20}}</ref> == Missjoni == === Tlugħ u trajettorja === It-tlugħ taż-Zond 5 seħħ fl-14 ta' Settembru 1968 fid-9:42.10 UTC, mis-Sit 81 fil-Kożmodrom ta' [[Baikonur]]. L-ispinta tar-rokit tat-tielet stadju ntemmet wara 160 kilometru, li kien il-bidu ta' ċaqliq 'il quddiem għal 251 sekonda. Il-Blokka D, ir-rokit tal-istadju ta' fuq xegħel u nħaraq għal 108 sekondi, biex b'hekk l-inġenju spazjali daħal f'orbit ta' parkeġġ ta' 191 b'219 kilometru. Wara sitta u ħamsin minuta tal-orbita ta' parkeġġ, il-Blokka D xegħlet għall-aħħar darba għall-ispinta translunari. Wara din il-manuvra, it-tlugħ ġie mħabbar lid-dinja. Il-Kontroll tal-Missjoni skopra li kien hemm problema biż-Zond 5 u l-kawża x'aktarx kienet tagħmir ikkontaminat ta' traċċar tal-istilel. Is-sħana wasslet biex ftit mill-kisi fuq ġewwa jipproduċi l-gass<ref name=":3">Siddiqi, Asif A. (2003) [2000]. ''The Soviet Space Race with Apollo''. Gainesville, Florida: University Press of Florida. ISBN <bdi>978-0-8130-2628-2</bdi>. p. 655.</ref>, u din dewmet korrezzjoni fit-traġitt lejn il-qamar. Il-manuvra saret xi 325,000 kilometru mid-dinja, permezz tal-użu tax-xemx u tad-dinja bħala punti ta' referenza. Fit-18 ta' Settembru, l-inġenju spazjali tar madwar il-qamar, għalkemm ma wettaqx orbita mad-dawra tiegħu. L-eqreb distanza kienet ta' 1,950 kilometru. Fil-vjaġġ lura mill-qamar, tagħmir ieħor tas-sejbien tal-istilel falla. L-inġenju spazjali tefa bi żball ukoll is-sistema ta' dħul mill-ġdid iggwidat.<ref name=":3" /> Il-gvern Sovjetiku stazzjona tmien vapuri fl-[[Oċean Indjan]] qabel it-tlugħ, bħala prekawzjoni f'każ li l-inġenju spazjali ma kienx jilħaq jasal fuq territorju Sovjetiku; u tliet biss minnhom kellhom ħelikopters tas-salvataġġ abbord. === Dħul mill-ġdid u rkupru === Fil-21 ta' Settembru, il-kapsula tad-dħul mill-ġdid daħlet fl-atmosfera tad-dinja.<ref>Siddiqi, Asif A. (2003) [2000]. ''The Soviet Space Race with Apollo''. Gainesville, Florida: University Press of Florida. ISBN <bdi>978-0-8130-2628-2</bdi>. pp. 655-656.</ref> Iż-żona primarja tal-inżul kienet fil-[[Każakistan]], iżda minflok iż-Zond 5 niżel fl-Oċean Indjan u ġie rkuprat mill-bastimenti Sovjetiċi ''Borovichy'' (Боровичи) u ''Vasiliy Golovnin'' (Василий Головнин).<ref>Cassutt, Michael (2007). ''Red Moon''. Tom Doherty Associates. ISBN <bdi>978-1-4299-7172-0</bdi>. p. 320.</ref><ref>{{Ċita web|url=http://niskgd.ru/mix/p9/zond.htm|titlu=О.Павленко - К 35-летию полета корабля "Зонд-5"|sit=niskgd.ru|data-aċċess=2021-08-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210924223523/https://niskgd.ru/mix/p9/zond.htm|arkivju-data=2021-09-24|url-status=dead}}</ref> L-inżul seħħ f'latitudni ta' −32°38' u f'lonġitudni ta' 65°33'<ref>{{Ċita web|url=https://sse.jpl.nasa.gov/missions/profile.cfm?Sort=Alpha&Alias=Zond%2005&Letter=Z&Display=ReadMore|titlu=Solar System Exploration: Missions: By Name: Z: Zond 05|data=2011-09-27|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110927021949/https://sse.jpl.nasa.gov/missions/profile.cfm?Sort=Alpha&Alias=Zond%2005&Letter=Z&Display=ReadMore|arkivju-data=2011-09-27|url-status=dead}}</ref>, 105 kilometri 'l bogħod mill-eqreb vapur navali Sovjetiku. L-inżul seħħ billejl, li xekkel l-isforzi ta' rkupru.<ref name=":4">Siddiqi, Asif A. (2003) [2000]. ''The Soviet Space Race with Apollo''. Gainesville, Florida: University Press of Florida. ISBN <bdi>978-0-8130-2628-2</bdi>. p. 656.</ref> Iż-Zond 5 sar l-ewwel inġenju spazjali li dar mal-qamar u reġa' lura fid-dinja. Il-vjaġġ kollu dam sitt ijiem, 18-il siegħa u 24 minuta.<ref>Siddiqi, Asif A. (2018). ''Beyond Earth: A Chronicle of Deep Space Exploration, 1958–2016'' (PDF). Washington, D.C.: NASA History Program Office. p. 80. ISBN <bdi>9781626830424</bdi>.</ref> Għalkemm id-dħul mill-ġdid ballistiku x'aktarx kien ikun letali għall-okkupanti umani, ma deherx li affettwa l-eżemplari bijoloġiċi, li kienu ħajjin meta l-modulu tal-inżul infetaħ erbat ijiem wara l-inżul. Il-USS ''McMorris'' segwiet il-vapuri tal-irkupru Sovjetiċi, u ġabret l-intelligence<ref>{{Ċita web|url=https://www.thespacereview.com/article/1302/1|titlu=The Space Review: Chasing the Zond|sit=www.thespacereview.com|data-aċċess=2021-08-21}}</ref>, iżda mbagħad telqet ftit wara li l-inġenju spazjali ttella' abbord il-vapur Sovjetiku.<ref name=":4" /> == Riżultati u pjanijiet futuri == [[Stampa:The Soviet Union 1969 CPA 3733 stamp (Zond 5).png|daqsminuri|Bolla tal-1969 tal-Unjoni Sovjetika biż-Zond 5|264x264px]]Ittieħdu ritratti ta' kwalità għolja tad-dinja, l-ewwel tax-xorta tagħhom<ref>{{Ċita web|url=https://www.energia.ru/english/energia/management/news_18-04-05.html|titlu=NEWS - S.P. KOROLEV ROCKET & SPACE CORPORATION ENERGIA|sit=www.energia.ru|data-aċċess=2021-08-22}}</ref>, minn distanza ta' 90,000 kilometru. L-astronomu Brittaniku [[Bernard Lovell]], ikkunsidrat bħala wieħed mill-aqwa esperti tar-[[Renju Unit]], qal li l-missjoni taż-Zond 5 uriet li s-Sovjetiċi kienu fuq quddiem fit-Tellieqa tal-Ispazju. Is-Soċjetà Interplanetarja Brittanika kienet temmen li l-Unjoni Sovjetika kienet se tkun kapaċi tibgħat lill-kożmonawti madwar il-qamar fi żmien xhur.<ref>"Russ Lead in Race to the Moon Top British Space Expert Says". ''Arizona Republic''. Phoenix, Arizona. Associated Press. It-23 ta' Settembru 1968. p. 6.</ref> F'Ottubru 1968, sorsi fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] sostnew li l-missjoni ma kinitx daqshekk suċċess kif pinġewha s-Sovjetiċi. Il-missjoni kienet maħsuba biex ittir eqreb tal-qamar, u d-distanza effettiva tagħha ma kinitx tajba għall-fotografija lunari. Qalu wkoll li l-anglu li bih l-inġenju spazjali reġa' daħal fl-atmosfera kien wisq wieqaf biex kożmonawta jibqa' ħaj. Is-sorsi indikaw li l-inġenju spazjali niżel fl-Oċean Indjan, meta suppost kien ippjanat li jinżel f'territorju Sovjetiku, li wassal għal dewmien fl-irkupru ta' għaxar sigħat.<ref>Bloom, Mark (l-1 ta' Ottubru 1968). "Flight of Russian Moonship Called Blow to its Program". ''Daily News''. [[Belt ta' New York|New York]], New York. p. 5.</ref> L-aġenzija tal-aħbarijiet Sovjetika uffiċjali, TASS, ħabbret f'Novembru 1968 li t-titjira kienet ittrasportat annimali ħajjin. Il-fkieren tal-art li ttellgħu l-ispazju għaddew minn dissezzjoni fil-11 ta' Ottubru wara sawm ta' 39 jum. Il-fkieren tal-art li ttellgħu l-ispazju, identifikati bħala Nru 22 u Nru 37, kien tilfu 10 % tal-piż tagħhom matul il-vjaġġ, iżda ma wrew l-ebda telf ta' aptit.<ref>Gaidamakin, N. A.; Parfenov, G. P.; Petrukhin, V. G.; Antipov, V. V.; Saksonov, P. P.; Smirvona, A. V. (1969). Zug, George R.; Peters, James A. (eds.). <bdi>Патоморфологические и гистохимические изменения в органах черепах на борту космического корабля «Зонд-5»</bdi> [''Patho-Morphological and Histochemical Changes in the Organs of Turtles on Board the "Zond-5" Probe'']. It-18-il Konferenza tal-IAF (bir-Russu). Tradott minn Friedman, Morris D. La Plata, [[Arġentina]]. p. 1.</ref> Il-fkieren tal-art ta' kontroll tilfu 5 % tal-piż tagħhom. Minn tqabbil tal-analiżijiet tad-[[demm]] bejn dak tal-fkieren tal-art li ttellgħu l-ispazju u dawk ta' kontroll ma ħarġet l-ebda differenza. Analiżi oħra wriet li l-fkieren tal-art li ttellgħu l-ispazju kellhom livelli għoljin ta' ħadid u ta' glikoġenu fil-fwied tagħhom u li t-titjira affettwat ukoll l-istrutturi interni tal-milza tagħhom. L-awturi kkonkludew li l-bidliet fil-fkieren tal-art li ttellgħu l-ispazju kienu primarjament dovuti għall-ġuħ, filwaqt li l-ivvjaġġar fl-ispazju ma tantx kellu effett.<ref>Gaidamakin, N. A.; Parfenov, G. P.; Petrukhin, V. G.; Antipov, V. V.; Saksonov, P. P.; Smirvona, A. V. (1969). Zug, George R.; Peters, James A. (eds.). <bdi>Патоморфологические и гистохимические изменения в органах черепах на борту космического корабля «Зонд-5»</bdi> [''Patho-Morphological and Histochemical Changes in the Organs of Turtles on Board the "Zond-5" Probe'']. It-18-il Konferenza tal-IAF (bir-Russu). Tradott minn Friedman, Morris D. La Plata, Arġentina. p. 3.</ref> F'Novembru 1968, ġie mħabbar li l-inġenju spazjali ġie ppjanat bħala prekursur ta' inġenju spazjali bl-ekwipaġġ. Is-Sovjetiċi ħabbru dan xahar qabel it-titjira ppjanata tal-[[Apollo 8]], f'tentattiv biex juru li kienu kważi waslu biex itellgħu l-bnedmin lejn il-qamar.<ref>"Soviets Recover Spacecraft After Flight Around Moon Opens Way for a Manned Shot". ''The Morning Call''. Allentown, Pennsylvania. New York Times News Service. It-23 ta' Settembru 1968. p. 3.</ref><ref>"Soviets Reveal Moonflight Probes Foretell Real Trip". ''Clarion-Ledger''. Jackson, Mississippi. Associated Press. Il-25 ta' Novembru 1968. p. 34.</ref> == Test/ċajta tal-komunikazzjonijiet tal-ekwipaġġ tal-kożmonawti == Iż-Zond 5 ta qata' lill-Istati Uniti meta fid-19 ta' Settembru 1968, l-ilħna tal-kożmonawti [[Valery Bykovsky]], [[Vitaly Sevastyanov]] u [[Pavel Popovich]] ġew trażmessi mill-inġenju spazjali u ġew interċettati mill-[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] u mis-[[CIA]].<ref>Campbell, Dallas. ''Ad Astra: An Illustrated Guide to Leaving the Planet''. ISBN <bdi>9781471164064</bdi>.</ref><ref>Viglietti, Lukas. ''Apollo Confidential''. ISBN <bdi>9781642795875</bdi>.</ref> Il-kożmonawti taparsi kienu qed jaqraw id-''data'' telemetrika u l-qari mill-kompjuter, u saħansitra kienu qed jiddiskutu tentattiv ta' nżul. F'nofs il-Gwerra Bierda, kien hemm tħassib reali li s-Sovjetiċi setgħu tassew jaslu qabel in-[[NASA]] fuq il-qamar. L-astronawta tal-Apollo 17 [[Eugene Cernan]] irrimarka l-avveniment kien "qatagħhom minn ġewwa".<ref>Cernan, Eugene; Davis, Donald A. (April 2007). ''The Last Man on the Moon: Astronaut Eugene Cernan and America's Race in Space''. ISBN <bdi>9781429971782</bdi>.</ref> Popovich iktar 'il quddiem fakkar: "Meta rrealizzajna li qatt ma konna se nlaħħqu naslu l-ewwel fuq il-qamar, iddeċidejna li ngħadduhom biż-żmien. Staqsejna lill-[[Inġinier|inġiniera]] tagħna biex jikkolleggaw ir-riċevitur abbord is-sonda mat-trażmettitur b'jumper wire. Il-missjonijiet tat-titjir madwar il-qamar dak iż-żmien kienu kkontrollati minn ċentru tal-kmand f'[[Yevpatoria]], fil-[[Krimea]]. Meta s-Sonda kienet fl-orbita tagħha mal-qamar, jien kont fiċ-ċentru. Għalhekk qbadt il-mikrofonu u għedt: "It-titjira għaddejja b'mod normali; qed noqorbu lejn is-superfiċe...". Ftit sekondi wara, ir-rapport tiegħi – taparsi mill-ispazju – ġie riċevut fid-dinja, inkluż mill-Amerikani. Il-konsulent spazjali tal-Istati Uniti [[Frank Borman]] irċieva telefonata mill-President [[Richard Nixon]] [effettivament Johnson], li staqsa: "Popovich għaliex qed jirrapporta mill-qamar?". Iċ-ċajta tiegħu qalgħet kjass sħiħ. Fi żmien xahar, Frank żar l-Unjoni Sovjetika u jien ġejt imqabbad niltaqa' miegħu fl-ajruport. Bil-kemm laħaq ħareġ mill-ajruplan li xejjer ponn magħluq lejja u qalli: "Ja minewl, int hooligan tal-ispazju!".<ref>Burgess, Colin; Hall, Rex. ''The First Soviet Cosmonaut Team: Their Lives and Legacies''. ISBN <bdi>9780387848242</bdi>.</ref> == Mużew == Il-kapsula tar-ritorn taż-Zond 5 għadha tintwera fil-[[Mużew]] tal-RKK Energiya, fl-Oblast ta' [[Moska]], ir-[[Russja]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.astronautix.com/r/russialocatnedspacecraft.html|titlu=Russia: Location of Russian Manned Spacecraft|sit=www.astronautix.com|data-aċċess=2021-08-22}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == {{Commonscat}} [[Kategorija:Astronomija]] r3n2anjos83qwjytj0kowv1o70smeic 0 29218 331319 331025 2026-08-06T08:31:45Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331319 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Decorated pillars of the temple at Karnac, Thebes, Egypt. Co Wellcome V0049316.jpg|daqsminuri|Pilastri tas-Sala l-Kbira tal-Ipostili, f'''L-Art Imqaddsa, is-Sirja, l-Idumea, l-Arabja, l-Eġittu u n-Nubja.'']] '''Tebe''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: طيبة, bil-Grieg Antik: Θῆβαι, ''Thēbai''), magħrufa fost l-Eġizzjani tal-qedem bħala '''Waset''', kienet belt [[Eġittu|Eġizzjana]] antika max-xmara [[Nil]] madwar 800 kilometru (500 mil) fin-Nofsinhar tal-[[Mediterran]]. Il-fdalijiet tagħha jinsabu fi ħdan il-belt Eġizzjana moderna ta' [[Luxor]]. Tebe kienet il-belt prinċipali tar-raba' diviżjoni tal-Eġittu ta' Fuq (id-diviżjoni tax-Xettru) u kienet il-[[belt kapitali]] tal-Eġittu għal perjodi twal matul l-epoki tar-Renju Nofsani u r-Renju l-Ġdid. Kienet qrib Nubja u d-Deżert tal-Lvant, b'bosta riżorsi minerali ta' valur u rotot kummerċjali siewja. Kienet ċentru [[Reliġjon|reliġjuż]] u l-iżjed belt venerata matul bosta perjodu tal-istorja Eġizzjana tal-qedem. Is-sit ta' Tebe jinkludi diversi nħawi kemm fix-xatt tal-Lvant tan-Nil, fejn hemm it-tempji ta' Karnak u ta' Luxor u fejn kien hemm il-belt, kif ukoll fix-xatt tal-Punent, fejn kien hemm nekropoli b'ċimiterji rjali u kumplessi funebri privati u rjali kbar. Fl-1979, il-fdalijiet u n-nekropoli ta' Tebe tal-qedem ġew ikklassifikati bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/87/|titlu=Ancient Thebes with its Necropolis|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-10-28}}</ref> == Toponimija == L-isem Eġizzjan antik għal Tebe kien ''wꜣs.t'', "il-Belt tal-''wꜣs''", ix-xettru tal-faragħuni, ħatar twil b'ras ta' [[annimal]] u b'bażi li tofroq fi tnejn. Mill-aħħar tar-Renju l-Ġdid, Tebe kienet magħrufa bl-Eġizzjan antik bħala ''niwt-'imn'', "il-Belt ta' Amun", il-kap tat-Trijade ta' divinitajiet ta' Tebe, flimkien ma' Mut u Khonsu. Dan l-isem ta' Tebe jidher fil-[[Bibbja]] bħala "Nōʼ ʼĀmôn" (נא אמון) fil-Ktieb ta' Nahum<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Nahum 3|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nahum_3&oldid=1096719305|data-aċċess=|lingwa=en|data=|iktar=}}</ref> u bħala "No" (נא) fil-Ktieb ta' Eżekjel<ref>Eżekjel 30:14–16.</ref> u Ġeremija.<ref>Ġeremija 46:25.</ref><ref>Huddlestun, John R. “Nahum, Nineveh, and the Nile: The Description of Thebes in Nahum 3:8–9.” Journal of Near Eastern Studies, vol. 62, no. 2, 2003, pp. 97–98.</ref> Xi kultant Tebe jingħad li hija l-forma Latinizzata tal-Grieg Antik: Θῆβαι, li min-naħa l-oħra hija l-forma Griega tal-[[Eġizzjan demotiku]] ''tꜣ jpt'' ("it-tempju"), b'referenza għal ''jpt-swt''; it-tempju li issa huwa magħruf bl-isem Għarbi tiegħu, Karnak ("villaġġ iffortifikat"), fix-xatt tal-Grigal tal-belt. Madankollu, peress li [[Omeru]] jirreferi għall-metropoli b'dan l-isem, u peress li l-kitba demotika ma tfaċċatx qabel għadd ta' snin oħra, l-[[etimoloġija]] hija kemxejn dubjuża. Diġà minn żmien l-''[[Ilijade]]'' ta' Omeru, il-Griegi kienu jiddistingwu lil Tebe tal-Eġittu bħala "Tebe tal-Mitt Daħla" (Θῆβαι ἑκατόμπυλοι, ''Thēbai hekatómpyloi''), għad-differenza tat-"[[Tebe, il-Greċja|Tebe]] tas-Seba' Daħliet" (Θῆβαι ἑπτάπυλοι, ''Thēbai heptápyloi'') f'Boeotia, il-[[Greċja]]. Fl-''interpretatio graeca'', Amun ġie spjegat bħala [[Żews]] Ammon. Għaldaqstant l-isem ġie tradott bil-Grieg bħala Diospolis, "il-Belt ta' Żews". Sabiex tiġi distinta mill-bosta bliet oħra b'dan l-isem, kienet magħrufa bħala d-"Diospolis il-Kbira" (Διόσπολις Μεγάλη, ''Diospolis Megálē''; bil-[[Lingwa Latina|Latin]]: ''Diospolis Magna''). L-ismijiet Griegi bdew jintużaw b'mod iktar mifrux wara l-ħakma tal-Eġittu minn [[Alessandru l-Kbir]], meta l-pajjiż tmexxa mid-dinastija Tolemajka tal-[[Repubblika tal-Maċedonja ta' Fuq|Maċedonja]]. == Karatteristiċi == === Ġeografija === Tebe kienet tinsab tul ix-xtut tax-xmara Nil fil-parti tan-nofs tal-Eġittu ta' Fuq, madwar 800 kilometru fin-Nofsinhar tad-delta. Fil-biċċa l-kbira tagħha nbniet fuq il-pjanuri tax-xmara tal-wied tan-Nil tul lilwa kbira tal-istess xmara. B'konsegwenza naturali ta' dan, il-belt ġiet stabbilita f'assi mill-Grigal għal-Lbiċ, b'mod parallel mal-kanal kontemporanju tax-xmara. Tebe kellha erja ta' 93 km² (36 mil kwadru), li kienet tinkludi partijiet mill-Għoljiet ta' Tebe fil-Punent li kienu jlaħħqu sa massimu ta' 420 metru (1,378 pied) fl-Għolja sagra ta' al-Qurn. Fil-Lvant kien hemm id-Deżert tal-Lvant muntanjuż bil-wadis tiegħu li kienu jnixxu fil-wied. Fost dawn il-wadis, l-iżjed sinifikanti kien Wadi Hammamat qrib Tebe. Dan kien jintuża bħala rotta kummerċjali fuq l-art li kienet tibqa' sejra sal-kosta tal-[[Baħar l-Aħmar]]. Irħula fil-qrib fir-raba' distrett tal-Eġittu ta' Fuq kienu Per-Hathor, Madu, Djerty, Iuny, Sumenu u Imiotru. === Demografija === [[File:Thebes_historical_population.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Thebes_historical_population.png|daqsminuri|Il-popolazzjoni ta' Tebe fl-2000-900 [[Ante Christum natum|Q.K.]]]] Skont [[George Modelski]], Tebe kellha madwar 40,000 abitant fl-2000 Q.K. (meta mqabbla mas-60,000 abitant f'[[Memphis]], l-ikbar belt fid-dinja f'dak iż-żmien). Sal-1800 Q.K., il-popolazzjoni ta' Memphis naqset għal madwar 30,000 abitant, u b'hekk Tebe saret l-ikbar belt fl-Eġittu f'dak iż-żmien. L-istoriku [[Ian Morris]] stima li sal-1500 Q.K., Tebe x'aktarx li kibret bħala l-ikbar belt fid-dinja, b'popolazzjoni ta' madwar 75,000 ruħ. Żammet din il-pożizzjoni sal-ħabta tad-900 Q.K., meta qabżitha [[Nimrud]] (fost bliet oħra).<ref>{{Ċita web|url=http://www.ianmorris.org/docs/social-development.pdf|titlu=Demografija|data-aċċess=2022-10-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110726164950/http://www.ianmorris.org/docs/social-development.pdf|arkivju-data=2011-07-26|url-status=bot: unknown}}</ref> === Ekonomija === Il-fdalijiet arkeoloġiċi ta' Tebe joffru xhieda notevoli dwar iċ-ċivilizzazzjoni Eġizzjana fl-aqwa tagħha. Il-[[poeta]] Grieg Omeru ddeskriva l-ġid ta' Tebe fid-Disa' Ktieb tal-''Ilijade'' (għall-ħabta tas-seklu 8 Q.K.): "... f'Tebe tal-Eġittu, it-Tebe tal-Mitt Daħla, hemm munzelli ta' ingotti prezzjużi jleqqu fix-xemx".<ref>Hall, H. R. (Harry Reginald), 1873-1930 (22 December 2015). ''The ancient history of the Near East : from the earliest times to the battle of Salamis''. Oxon. ISBN <bdi>978-1-317-27164-2</bdi>.</ref><ref>Baikie, James, 1866-1931. (29 March 2018). ''Egyptian antiquities in the Nile Valley : a descriptive handbook''. Abingdon, Oxon. ISBN <bdi>978-1-351-34406-7</bdi>.</ref> === Kultura === Iktar minn sittin festival annwali kienu jiġu ċċelebrati f'Tebe. L-iżjed festivals importanti fosthom, skont it-Test [[Ġeografija|Ġeografiku]] ta' [[Edfu]], kienu: il-Festa mill-Isbaħ ta' Opet, il-Festival ta' Khoiak, il-Festival ta' I Shemu, u l-Festival ta' II Shemu. Festival popolari ieħor kien il-Festival Sabiħ tal-Wied li kien qisu xi [[Halloween]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/topic/Opet-Egyptian-festival|titlu=Opet {{!}} Egyptian festival {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-10-28}}</ref> == Storja == === Renju l-Antik === [[File:SFEC_AEH_-ThebesNecropolis-2010-FULL-Overview-039.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SFEC_AEH_-ThebesNecropolis-2010-FULL-Overview-039.jpg|daqsminuri|257x257px|In-nekropoli ta' Tebe.]] Tebe kienet abitata minn madwar it-3200 Q.K. Kienet magħrufa wkoll bħala l-belt kapitali ta' Waset, ir-raba' distrett tal-Eġittu ta' Fuq. F'dak iż-żmien kienet għadha post kummerċjali żgħir, filwaqt li Memphis kienet ir-residenza rjali tal-faragħuni tar-Renju l-Antik. Għalkemm ma fadal l-ebda binja f'Tebe li hija eqdem minn partijiet tal-kumpless tat-Tempju ta' Karnak li x'aktarx li jmorru lura għar-Renju Nofsani, il-parti t'isfel ta' [[statwa]] tal-faragħun Nyuserre tal-ħames dinastija nstabet f'Karnak. Statwa oħra li kienet iddedikata mill-faragħun Senusret tat-12-il dinastija jaf insterqet u reġgħet intużat, peress li l-istatwa fiha ''cartouche'' ta' Nyuserre fuq iċ-ċintorin tagħha. Peress li jidhru seba' mexxejja mir-raba' sas-sitt dinastiji fuq il-lista tal-faragħuni ta' Karnak, x'aktarx li kien hemm mill-inqas tempju wieħed fl-inħawi ta' Tebe fi żmien ir-Renju l-Antik. === L-Ewwel Perjodu Intermedju === Sal-2160 Q.K., nisel ġdid ta' faragħuni (id-disa' u l-għaxar dinastiji) ikkonsolidaw il-kontroll tal-Eġittu t'Isfel u tal-partijiet tat-Tramuntana tal-Eġittu ta' Fuq mill-belt kapitali tagħhom f'''Herakleopolis Magna''. Nisel rivali (il-ħdax-il dinastija), ibbażat f'Tebe, irrenja fil-kumplament tal-Eġittu ta' Fuq. Milli jidher il-mexxejja ta' Tebe kienu dixxendenti tal-prinċep ta' Tebe, Intef il-Kbir. X'aktarx li n-neputi tiegħu Intef I kien l-ewwel wieħed fil-familja li f'ħajtu ħa titlu parzjalment ta' faragħun, għalkemm il-poter tiegħu ma kienx estiż iktar lil hinn mir-reġjun ġenerali ta' Tebe. === Renju Nofsani === [[File:Intef_I.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Intef_I.jpg|xellug|daqsminuri|''Serekh'' ta' Intef I, inċiża għalih minn Mentuhotep II.]] Finalment sal-ħabta tal-2050 Q.K., iben Intef III, Mentuhotep II (li jfisser "Montu s-sodisfatt"), ħa lil Herakleopolis bil-forza u reġa' unifika l-Eġittu taħt mexxej wieħed, u b'hekk beda l-perjodu issa magħruf bħala r-Renju Nofsani. Mentuhotep II irrenja għal 51 sena u bena l-ewwel tempju funebri f'Deir el-Bahri, li x'aktarx serva bħala ispirazzjoni għat-tempju ikbar u li nbena iktar 'il quddiem ħdejh minn Hatshepsut fit-18-il dinastija. Wara dawn l-avvenimenti, il-11-il dinastija ma tantx damet teżisti, peress li għaddew inqas minn għoxrin sena bejn il-mewt ta' Mentuhotep II u dik ta' Mentuhotep IV, li mietu f'ċirkostanzi misterjużi. Matul it-12-il dinastija, Amenemhat I ittrasferixxa s-sede tal-poter lejn it-Tramuntana f'Itjtawy. Tebe baqgħet tistagħna bħala ċentru reliġjuż peress li l-alla lokali Amun kulma jmur beda jsir prominenti fl-Eġittu kollu. L-eqdem fdalijiet ta' tempju ddedikat lil Amun imorru lura għar-renju ta' Senusret I. Fir-Renju Nofsani, Tebe kienet diġà raħal b'daqs konsiderevoli. L-iskavi madwar it-Tempju ta' Karnak urew li r-raħal tar-Renju Nofsani kellu pjanta qisha grilja. Il-belt kienet mill-inqas twila kilometru u kellha erja ta' 50 ettaru. Instabu wkoll il-fdalijiet ta' żewġ binjiet li x'aktarx kienu palazzi.<ref>Barry J. Kemp: ''Ancient Egypt, Anatomy of a Civilization'', Second Edition, New York 2006, <nowiki>ISBN 9780415235501</nowiki>, pp. 225-229</ref> Mill-bidu tal-aħħar parti tat-12-il dinastija, grupp ta' Kananiti bdew jinsedjaw in-naħa tal-Lvant tad-delta tan-Nil. Eventwalment stabbilew l-14-il dinastija f'Avaris għall-ħabta tal-1805 Q.K. jew għall-ħabta tal-1710 Q.K. B'hekk, l-Asjatiċi stabbilew eġemonija fuq il-maġġoranza tar-reġjun tad-delta, u serqu dawn it-territorji mill-influwenza tat-13-il dinastija li sadanittant kienet laħqet minflok it-12-il dinastija.<ref>Wilkinson, Toby (2011). The Rise and Fall of Ancient Egypt. New York: Random House. p. 560. <nowiki>ISBN 9780747599494</nowiki>, pp. 183-187.</ref> === It-Tieni Perjodu Intermedju === [[File:Beni_Hassan_(Lepsius,_BH_3)_03.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Beni_Hassan_(Lepsius,_BH_3)_03.jpg|daqsminuri|Tpinġija ta' nies Asjatiċi (xellug) u Eġizzjani (lemin). Il-mexxej Asjatiku jissejjaħ bħala l-"Mexxej ta' artijiet barranin", Ibsha.]] It-tieni mewġa ta' Asjatiċi msejħa Hyksos (minn ''Heqa-khasut'', jiġifieri "mexxejja ta' artijiet barranin", kif l-Eġizzjani kienu jsejħu lill-mexxejja tagħhom) emigraw fl-Eġittu u għelbu liċ-ċentru tal-poter tal-Kananiti f'Avaris, u bdew il-15-il dinastija hemmhekk. Ir-rejiet Hyksos kisbu l-kontroll ukoll tal-Eġittu t'Isfel fil-bidu tat-Tieni Perjodu Intermedju (1657-1549 Q.K.). Meta l-Hyksos ħadu lil Memphis matul jew ftit wara r-renju ta' Merneferre Ay (għall-ħabta tal-1700 Q.K.), il-mexxejja tat-13-il dinastija ħarbu lejn in-Nofsinhar u marru f'Tebe, li saret il-belt kapitali.<ref>Daphna Ben Tor: ''Sequences and chronology of Second Intermediate Period royal-name scarabs, based on excavated series from Egypt and the Levant'', in: ''The Second Intermediate Period (Thirteenth-Seventeenth Dynasties), Current Research, Future Prospects'' editjat minn Marcel Maree, Orientalia Lovaniensia Analecta, 192, 2010, p. 91.</ref> Il-prinċpijiet ta' Tebe (issa magħrufa bħala s-16-il dinastija) kellhom kontroll stabbli tar-reġjun fil-qrib, filwaqt li l-Hyksos avvanzaw mid-delta lejn in-Nofsinhar sal-Eġittu Nofsani. Iċ-ċittadini ta' Tebe rreżistew l-avvanzata ulterjuri tal-Hyksos billi laħqu ftehim biex ikun hemm tmexxija paċifika bejniethom. Il-Hyksos kienu kapaċi jbaħħru 'l fuq lil hinn minn Tebe biex jagħmlu kummerċ maċ-ċittadini ta' Nubja u ċ-ċittadini ta' Tebe ġabu l-merħliet magħhom fid-delta mingħajr avversarji. L-i''status quo'' kompla sa meta l-mexxej Hyksos, Apophis (il-15-il dinastija) insulta lil Seqenenre Tao (is-17-il dinastija) ta' Tebe. Wara ftit l-armati ta' Tebe avvanzaw lejn l-artijiet immexxija mill-Hyksos. Tao miet f'battalja u ibnu Kamose ħa l-kmand tal-kampanja militari f'idejh. Wara l-mewt ta' Kamose, ħuh Ahmose I kompla minfloku sa ma ħakem lil Avaris, il-belt kapitali tal-Hyksos. Ahmose I keċċa lill-Hyksos mill-Eġittu u l-Lvant u ħataf l-artijiet li qabel kienu mmexxija minnhom.<ref>{{Ċita web|url=http://www.e-reading.club/bookreader.php/142072/Bunson_-_Encyclopedia_of_ancient_Egypt.pdf|titlu=Encyclopedia of Ancient Egypt|kunjom=Bunson|isem=Margaret|data-aċċess=2022-10-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200809032403/http://www.e-reading.club/bookreader.php/142072/Bunson_-_Encyclopedia_of_ancient_Egypt.pdf|arkivju-data=2020-08-09|url-status=dead}}</ref> === Renju Ġdid u l-quċċata ta' Tebe === [[File:Statues_of_Memnon_at_Thebes_during_the_flood-David_Roberts.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Statues_of_Memnon_at_Thebes_during_the_flood-David_Roberts.jpg|lemin|daqsminuri|''Statwi ta' Memnon f'Tebe matul l-għargħar'', ta' David Roberts (għall-ħabta tal-1845)]] Ahmose I stabbilixxa era ġdida għall-unifikazzjoni tal-Eġittu b'Tebe bħala l-belt kapitali. Il-belt baqgħet il-belt kapitali matul il-biċċa l-kbira tat-18-il dinastija (ir-Renju l-Ġdid). Saret ukoll iċ-ċentru ta' servizz ċivili professjonali ġdid, fejn kien hemm talba ikbar għall-iskribi u għal-litterati peress li l-arkivji rjali bdew jimtlew bil-kontijiet u bir-rapporti.<ref>Tyldesley, Joyce. ''Egypt's Golden Empire: The Age of the New Kingdom'', pp. 18–19. Headline Book Publishing Ltd., 2001.</ref> Fil-belt il-ftit favoriti ta' Nubja ġew edukati mill-ġdid permezz tal-kultura Eġizzjana, sabiex iservu bħala amministraturi tal-kolonja.<ref>Draper, R. (2008). "The Black Pharaohs". National Geographic Magazine.</ref> Bl-Eġittu stabilizzat mill-ġdid, ir-reliġjon u ċ-ċentri reliġjużi ffjorixxew speċjalment Tebe. Pereżempju, Amenhotep III alloka ħafna mill-ġid enormi tiegħu mit-tributi barranin għat-tempji ta' Amun.<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/place/Thebes-ancient-Egypt|titlu=Thebes {{!}} Definition, History, Temples, & Facts {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-10-29}}</ref> L-alla ta' Tebe, Amun, sar divinità statali prinċipali u kull proġett tal-kostruzzjoni beda jipprova jkun aħjar minn ta' qablu sabiex tiġi pproklamata l-glorja ta' Amun u tal-faragħuni nfushom. Thutmose I (li rrenja fl-1506-1493 Q.K.) beda l-ewwel espansjoni kbira tat-Tempju ta' Karnak. Iktar 'il quddiem, it-tkabbir kolossali tat-tempju sar in-norma fir-Renju l-Ġdid kollu.<ref>{{Ċita web|url=https://www.worldhistory.org/Thebes_(Egypt)/|titlu=Thebes (Egypt)|kunjom=Mark|isem=Joshua J.|sit=World History Encyclopedia|lingwa=en|data-aċċess=2022-10-29}}</ref> [[File:Temple_of_amun_karnak.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Temple_of_amun_karnak.jpg|lemin|daqsminuri|Pjanta tat-tempju ta' Karnak.]] Ir-Reġina Hatshepsut (li rrenjat fl-1479-1458 Q.K.) għenet lill-ekonomija ta' Tebe tiffjorixxa permezz tat-tiġdid tan-networks kummerċjali, primarjament il-kummerċ fil-[[Baħar l-Aħmar]] bejn il-port ta' Al-Qusayr f'Tebe, Elat u l-art ta' Punt. Is-suċċessur tagħha Thutmose III ġab miegħu f'Tebe parti kbira mir-rikkezzi tal-gwerra li oriġinaw minn postijiet imbegħda, saħansitra minn [[Mittani]]. It-18-il dinastija laħqet il-quċċata tagħha matul ir-renju tal-proneputi Amenhotep III (li rrenja fl-1388-1350 Q.K.). Minbarra li sebbaħ it-tempji ta' Amun, Amenhotep żied il-kostruzzjoni f'Tebe għal livelli mingħajr preċedent. Fix-xatt tal-Punent, huwa bena t-tempju funebri enormi u l-palazz-belt enormi ta' Malkata b'lag artifiċjali faċċata ta' 364 ettaru. Fil-belt proprja huwa bena t-Tempju ta' Luxor u t-Triq tal-Isfinġijiet li twassal sat-Tempju ta' Karnak. Għal perjodu qasir fir-renju ta' iben Amenhotep III, Akhenaten (li rrenja fl-1351-1334 Q.K.), Tebe għaddiet minn żminijiet diffiċli; il-belt ġiet abbandunata mill-qorti, u l-qima ta' Amun ġiet proskritta. Il-belt kapitali ġiet ittrasferita lejn il-belt il-ġdida ta' Akhetaten (Amarna fl-Eġittu modern), nofs triq bejn Tebe u Memphis. Wara mewtu, ibnu [[Tutankhamun]] irritorna l-belt kapitali lejn Memphis, iżda t-tiġdid tal-proġetti tal-kostruzzjoni f'Tebe pproduċa tempji u santwarji saħansitra iktar glorjużi.<ref>J. van Dijk: <nowiki>''</nowiki>''The Amarna Period and the later New Kingdom'', in: I. Shaw: ''The Oxford History of Ancient Egypt'', Oxford 2000, <nowiki>ISBN 0-19-815034-2</nowiki>, p. 290.</ref> [[File:SFEC-2010-MEDINET_HABU-061.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SFEC-2010-MEDINET_HABU-061.JPG|xellug|daqsminuri|Kolonna polikromatika bil-bassoriljevi fit-tempju ta' Medinet Habu ddedikat lil [[Rameses III]]]] Bil-wasla tad-19-il dinastija, is-sede tal-gvern ġiet ittrasferita lejn id-delta. Tebe żammet id-dħul u l-prestiġju tagħha matul ir-renji ta' Seti I (li rrenja fl-1290-1279 Q.K.) u ta' Ramesses II (li rrenja fl-1279-1213 Q.K.), li xorta waħda baqgħu jirresjedu għal parti minn kull sena f'Tebe. Ramesses II wettaq proġetti estensivi tal-kostruzzjonif il-belt, fosthom statwi u obeliski, it-tielet ħajt madwar it-Tempju ta' Karnak, żidiet fit-Tempju ta' Luxor, u r-Ramesseum, it-tempju funebri grandjuż tiegħu. Il-kostruzzjonijiet ġew iffinanzjati mill-fosos il-kbar tal-qmuħ (li nbnew madwar ir-Ramesseum), li kkonċentraw it-taxxi miġbura mill-Eġittu ta' Fuq;<ref>Wilkinson, T. (2013). "The Rise and Fall of Ancient Egypt".</ref> u mid-deheb mill-ispedizzjonijiet lejn Nubja u d-Deżert tal-Lvant. Matul ir-renju ta' Ramesses li dam 66 sena, l-Eġittu u Tebe kisbu livell għoli ta' prosperità li laħaq jew saħansitra qabeż l-ogħla livell li kien intlaħaq taħt Amenhotep III.<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Ramses-II-king-of-Egypt|titlu=Ramses II {{!}} Biography, Accomplishments, Tomb, Mummy, Death, & Facts {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-10-29}}</ref> Il-belt baqgħet fuq wiċċ l-idejn sal-bidu tal-20 dinastija. Il-Papiru l-Kbir ta' Harris jiddikjara li Ramesses III (li rrenja fl-1187-1156) għamel donazzjoni ta' 86,486 [[Skjavitù|skjav]] u patrimonji enormi lit-tempji ta' Amun. Ramesses III rċieva tributi mill-popli kollha ta' taħtu, inkluż il-popli ta' mal-baħar u l-[[Libja|Libjani]] Meshwesh. Madankollu, l-Eġittu kollu kien qed jesperjenza problemi finanzjarji, u dan joħroġ fid-dieher fl-avvenimenti fil-villaġġ ta' Deir el-Medina f'Tebe. Fil-25 sena tar-renju tiegħu, il-ħaddiema f'Deir el-Medina bdew jistrajkjaw għall-paga u hemmhekk feġġew irvelli ġenerali fost il-klassijiet soċjali kollha. Sussegwentement, konfoffa fil-Ħarem li ma rnexxietx wasslet għall-ġustizzjar ta' bosta membri li ħadu sehem fil-konfoffa, inkluż uffiċjali u nisa minn Tebe.<ref>{{Ċita web|url=http://www.greatdreams.com/thebes/ramiii.htm|titlu=THEBES - RAMESSES III - THE LAST GREAT PHAROAH|sit=www.greatdreams.com|data-aċċess=2022-10-29}}</ref> [[File:John_Frederick_Lewis_-_The_Ramesseum_at_Thebes_-_Google_Art_Project.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:John_Frederick_Lewis_-_The_Ramesseum_at_Thebes_-_Google_Art_Project.jpg|lemin|daqsminuri|277x277px|''Ir-Ramesseum f'Tebe'', ta' John Frederick Lewis (għall-ħabta tal-1845).]] Iktar 'il quddiem, taħt ir-Ramessidi, Tebe qabdet it-triq tan-niżla peress li l-gvern waqgħa f'diffikultajiet ekonomiċi gravi. Matul ir-renju ta' Ramesses IX (li rrenja fl-1129-1111 Q.K.), għall-ħabta tal-1114 Q.K., sensiela ta' investigazzjonijiet dwar is-serq mill-oqbra rjali fin-nekropoli tal-Punent ta' Tebe żvelaw provi ta' korruzzjoni fil-karigi għoljin, wara akkuża li tressqet mis-sindku tax-xatt tal-Punent kontra l-kollega tiegħu fil-Punent. Il-mumji rjali misruqa tressqu minn post għall-ieħor u finalment ġew iddepożitati mill-patrijiet ta' Amun f'qabar-xaft f'Deir el-Bahri u fil-qabar ta' Amenhotep II. Is-sejba ta' dawn iż-żewġ moħbiet fl-1881 u fl-1898, rispettivament, kienet wieħed mill-avvenimenti l-kbar tal-iskoperti [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] moderni. L-amministrazzjoni ħażina f'Tebe wasslet għal rewwixti. === It-Tielet Perjodu Intermedju === Kulma jmur il-kontrol tal-affarijiet lokali bdiet tgħaddi iktar f'idejn il-Patrijiet Għoljin ta' Amun, tant li matul it-Tielet Perjodu Intermedju, Il-Patrijiet Għoljin ta' Amun kellu poter assolut fin-Nofsinhar, bħala kontrobilanċ għar-rejiet tal-21 u tat-22 dinastiji li rrenjaw mid-delta tan-Nil. Iż-żwiġijiet irranġati bejn id-dinastiji u l-adozzjoni saħħew ir-rabtiet bejniethom, u l-bniet tar-rejiet Taniti saru d-divinità mara ta' Amun f'Tebe, u b'hekk setgħu jeżerċitaw iktar poter. L-influwenza [[politika]] ta' Tebe battiet biss fil-Perjodu Aħħari.<ref>{{Ċita web|url=http://www.touregypt.net/featurestories/thebes.htm|titlu=Egypt: Thebes, A Feature Tour Egypt Story|sit=www.touregypt.net|data-aċċess=2022-10-29}}</ref> Sal-ħabta tas-750 Q.K., l-influwenza tal-Kuxiti (minn Nubja) bdiet tikber f'Tebe u fl-Eġittu ta' Fuq. Fis-721 Q.K., ir-Re Shabaka tal-Kuxiti rebaħ kontra l-forzi kkombinati ta' Osorkon IV (it-22 dinastija), Peftjauawybast (it-23 dinastija) u Bakenranef (l-24 dinastija), u reġa' wassal għall-unifikazzjoni tal-Eġittu. Matul ir-renju tiegħu kien hemm ammont sinifikanti ta' kostruzzjonijiet li seħħew madwar l-Eġittu kollu, speċjalment fil-belt ta' Tebe, li għamilha l-belt kapitali tar-renju tiegħu. Fit-Tempju ta' Karnak huwa ordna li tinbena statwa tal-granit roża tiegħu nnifsu liebes il-kuruna doppja tal-Eġittu magħrufa bħala l-''Pschent''. Taharqa wettaq bosta proġetti notevoli f'Tebe (fosthom il-Kjosk fit-Tempju ta' Karnak) u f'Nubja qabel ma l-[[Assirjani]] bdew il-gwerra kontra l-Eġittu. === Perjodu Aħħari === [[File:Karnak_Taharkasäule_01.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Karnak_Taharkas%C3%A4ule_01.JPG|lemin|daqsminuri|200x200px|Kolonna ta' Taharqa fid-distrett ta' Amun-Re fit-Tempju ta' Karnak, irrestawrata għall-għoli sħiħ tagħha.]] Fis-667 Q.K., attakkat mill-armata tar-re Assirjan Ashurbanipal, Taharqa abbanduna l-Eġittu t'Isfel u ħarab lejn Tebe. Tliet snin wara mewtu, in-neputi jew il-kuġin tiegħu Tantamani ħataf lil Tebe, invada lill-Eġittu t'Isfel u għamel assedju kontra Memphis, għalkemm abbanduna t-tentattivi tiegħu li jaħkem il-pajjiż fis-663 Q.K. u rtira lejn in-Nofsinhar.<ref>Barbara Watterson, ''Women in Ancient Egypt'' (Stroud, Gloucestershire: Amberley Publishing Limited, 2011), 153. ISBN 1445612666.</ref> L-Assirjani komplew jissieltu kontrih u ħadu lil Tebe, li żdiedet mal-lista twila ta' bliet li ġew misruqa u meqruda mill-Assirjani, kif kiteb Ashurbanipal stess:<blockquote>Il-belt, kollha kemm hi, ħkimtha bl-għajnuna ta' Ashur u Ishtar. Ħadt il-fidda, id-deheb, il-ħaġar prezzjuż, il-ġid kollu tal-palazz, id-drapp lussuż, l-għażel prezzjuż, iż-[[Żiemel|żwiemel]] grandjużi, l-irġiel u n-nisa superviżuri, żewġ obeliski tal-elektrum mill-isbaħ li jiżnu 2,500 talent, u l-bibien tat-tempji li qaċċadt mill-bażijiet tagħhom, u ġarrejthom lejn l-[[Assirja]]. B'dan il-ġid tqil kollu, tlaqt minn Tebe. Kontra l-Eġittu u kontra Kush olzajt il-lanza tiegħi u wrejt is-setgħa tiegħi. B'idejja mimlija rritornajt lejn [[Nineveh]], qawwi u sħiħ.<ref>Ashurbanipal (auto) biography cylinder, c. 668 BCE; in James B. Pritchard, ed., ''Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament with Supplement'' (Princeton UP, 1950/1969/2014), 294-95. <nowiki>ISBN 9781400882762</nowiki>.</ref></blockquote>Tebe qatt ma reġgħet kisbet l-importanza politika li kellha qabel, iżda baqgħet ċentru reliġjuż importanti. L-Assirjani laħħqu lil Psamtik I (664-610 Q.K.), li kiseb il-poter fuq Tebe fis-656 Q.K. u organizza l-adozzjoni ta' bintu stess, Nitocris I, bħala werrieta tal-Mara divina ta' Amun hemmhekk. Fil-525 Q.K., Cambyses II mill-[[Iran|Persja]] invada lill-Eġittu u sar faragħun, u wassal għas-subordinazzjoni tar-renju bħala satrapija tal-Imperu l-Kbir tal-Akamenidi.<ref>Roger Forshaw, ''Egypt of the Saite Pharaohs, 664–525 BC'' (Manchester University Press, 2019), 198. <nowiki>ISBN 9781526140166</nowiki>.</ref> === Żmien il-Griegi u r-Rumani === [[File:Temple_of_Deir_el-Medina_18.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Temple_of_Deir_el-Medina_18.JPG|lemin|daqsminuri|200x200px|Riljiev fit-Tempju ta' Hathor, f'Deir el-Medina (li nbena matul id-Dinastija Tolemajka).]] Ir-relazzjoni t-tajba ta' Tebe mal-poter ċentrali fit-Tramuntana ntemmet meta l-faragħuni Eġizzjani nattivi finalment ġew sostitwiti mill-Griegi, immexxija minn [[Alessandru l-Kbir]]. Huwa żar Tebe matul ċelebrazzjoni tal-Festival ta' Opet. Minkejja ż-żjara inizjali tiegħu, Tebe saret ċentru li xejn ma kien favurih. Lejn l-aħħar tas-seklu 3 Q.K., Hugronaphor (Horwennefer), x'aktarx ta' oriġini Nubjana, mexxa rewwixta kontra t-Tolomej fl-Eġittu ta' Fuq. Is-suċċessur tiegħu, Ankhmakis, kellu l-kontroll ta' partijiet kbar mill-Eġittu ta' Fuq sal-185 Q.K. Din ir-rewwixta ġiet appoġġata mill-patrijiet ta' Tebe. Wara li r-rewwixta ġiet imrażżna fil-185 Q.K., Tolomew V, li kien jeħtieġ l-appoġġ tal-patrijiet, ħafrilhom. Nofs seklu wara, iċ-ċittadini ta' Tebe reġgħew għamlu rewwixta, u tellgħu lil ċertu Harsiesi fuq it-tron fil-132 Q.K.. Harsiesi, wara li bill subgħajh fil-fondi tal-bank irjali ta' Tebe, ħarab is-sena ta' wara. Fil-91 Q.K., reġgħet faqqgħet rewwixta oħra. Fis-snin ta' wara, Tebe battiet fis-setgħa tagħha, u l-belt ġiet imġarrfa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.reshafim.org.il/http_new/index.asp?sitename=reshafim|titlu=קיבוץ רשפים - רשפים- קהילנט|sit=www.reshafim.org.il|data-aċċess=2022-10-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210308065154/https://www.reshafim.org.il/http_new/index.asp?sitename=reshafim|arkivju-data=2021-03-08|url-status=dead}}</ref> Matul l-okkupazzjoni tar-[[Imperu Ruman|Rumani]] (30 Q.K.-641 W.K.), il-komunitajiet li kien għad fadal baqgħu raggruppati madwar il-pilastri tat-Tempju ta' Luxor. Tebe saret parti mill-provinċja Rumana ta' ''Thebais'', li iktar 'il quddiem inqasmet f'<nowiki/>''Thebais Superior'', iċċentrata fil-belt, u ''Thebais Inferior'', iċċentrata f'''Ptolemais Hermiou''. Leġjun Ruman ġie stazzjonat fit-Tempju ta' Luxor fiż-żmien tal-kampanji militari Rumani f'Nubja. Il-kostruzzjoni ma waqfitx għalkollox, iżda l-belt baqgħet tmajna. Fis-seklu 1 W.K., [[Strabo]] ddeskriva li Tebe kienet irrelegata għal sempliċi villaġġ.<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/place/Luxor|titlu=Luxor {{!}} History & Facts {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-10-29}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Tebe l-Antika u n-Nekropoli tagħha ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (i)''' "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":0" /> == Siti ewlenin == [[File:S_F-E-CAMERON_2006-10-EGYPT-KARNAK-0002.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:S_F-E-CAMERON_2006-10-EGYPT-KARNAK-0002.JPG|daqsminuri|Id-daħla prinċipali tat-Tempju ta' Karnak b'diversi statwi ta' sfinġijiet b'ras ta' muntun.]] [[File:Louxor_dromos_&_pylône.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Louxor_dromos_&_pyl%C3%B4ne.JPG|daqsminuri|Obelisk, kolossi ta' Ramesses u pilastru kbir tat-Tempju ta' Luxor.]] [[File:Luxor_Temple_of_Hatshepsut_A.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Luxor_Temple_of_Hatshepsut_A.jpg|daqsminuri|Id-dawl tax-[[xemx]] idawwal it-tempju funebri ta' Hatshepsut f'Deir al-Bahri.]] [[File:Grabeingang-Tal_der_Könige-Aegypten.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Grabeingang-Tal_der_K%C3%B6nige-Aegypten.jpg|daqsminuri|Id-daħla tal-qabar KV19 ta' Mentuherkhepeshef fil-[[Wied tar-Rejiet]].]] === Fil-Lvant ta' Tebe: === * iż-żona mibnija tal-qedem; * it-Tempju l-Kbir ta' Amun f'Karnak (bl-Eġizzjan tal-qedem: ''Ta-opet''). Għadu t-tieni l-ikbar binja reliġjuża li qatt inbniet. Kien it-tempju ewlieni għall-qima ta' Amun, id-divinità patruna ta' Tebe, kif ukoll ir-residenza tal-patrijiet setgħana ta' Amun. Huwa distint mill-bosta tempji tal-Eġittu għat-tul ta' żmien biex inbena (iktar minn 2,000 sena b'kollox, mill-bidu tar-Renju Nofsani). Il-karatteristiċi prinċipali ta' dan it-tempju huma l-għaxar pilastri tiegħu, is-Sala l-Kbira tal-Ipostili, il-lag sagru, is-sottotempji, id-diversi santwarji u l-bosta obeliski. Kien l-iżjed tempju importanti għall-maġġoranza tal-istorja Eġizzjana tal-qedem; * it-Tempju ta' Luxor (''Ipet resyt''). Għad-differenza ta' tempji oħra f'Tebe, dan it-tempju mhux iddedikat lil xi alla jew verżjoni divina tal-[[faragħun]] wara [[Mewt|mewtu]]. Minflok, it-tempju huwa ddedikat lit-tiġdid tal-funzjoni rjali; x'aktarx li kien il-post fejn bosta mill-faragħuni tal-Eġittu ġew inkurunati. Huwa t-tempju ewlieni tal-"Festival ta' Opet", fejn id-dgħajsa sagra tat-Trijade ta' Tebe kienet tivvjaġġa mit-Tempju ta' Karnak sat-Tempju ta' Luxor, biex toħroġ fid-dieher l-importanza divina tal-inkurunazzjoni mill-ġdid tal-faragħun; * it-Tempju ta' Khonsu; * id-Distrett ta' Mut; * id-Distrett ta' Montu; * it-Triq tal-Isfinġijiet. === Fil-Punent ta' Tebe: === * il-villaġġ ta' Deir el-Medina; * il-kumpless tal-palazz ta' Malkata; * ir-Ramesseum; * it-Tempju Funebri ta' Amenhotep III; * it-Tempju Funebri ta' Hatshepsut; * it-Tempju Funebri ta' Seti I; * it-Tempju Funebri ta' Ramesses III; * il-Wied tar-Rejiet; * il-Wied tal-Irġejjen; * l-Oqbra tan-Nobbli; * it-Tumbata ta' Aten. == Wirt kulturali == Iż-żewġ tempji l-kbar — it-Tempju ta' Luxor u t-Tempju ta' Karnak —u l-Wied tar-Rejiet u l-Wied tal-Irġejjen huma fost l-ikbar kisbiet tal-Eġittu tal-qedem. Mill-25 ta' Ottubru 2018 sas-27 ta' Jannar 2019, il-[[Mużew]] ta' [[Grenoble]] organizza wirja ta' tliet xhur dwar il-belt ta' Tebe u r-rwol tan-nisa fil-belt f'dak iż-żmien, bl-appoġġ tal-[[Louvre]] u l-[[British Museum]]. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Eġittu l-Antik]] [[Kategorija:Eġittu]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] 89x38cpjelhbch2cao3ufl2f76ypd1x 0 29261 331323 322730 2026-08-06T09:39:52Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331323 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Zacatecas''' (pronunzja bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]]: [sakaˈtekas]) hija l-belt prinċipali fi ħdan il-muniċipalità [[Messiku|Messikana]] bl-istess isem, u hija l-[[belt kapitali]] u l-ikbar belt tal-istat ta' Zacatecas. Il-belt tinsab fit-Tramuntana tal-Messiku ċentrali.<ref>Mendizabal, José Antonio (May 21, 2000). "Zacatecas: Esculturalmente arquitectonica" [Zacatecas:Sculpturally architectural]. ''Reforma'' (ibl-Ispanjol). Il-[[Belt tal-Messiku]]. p. 29.</ref> Il-belt bdiet bħala kamp [[Spanja|Spanjol]] tax-xogħol fil-minjieri f'nofs is-seklu 16. L-Amerikani Nattivi diġà kienu jafu bid-depożiti rikki tal-fidda u ta' minerali oħra fl-inħawi. Bis-saħħa tal-ġid li pprovdew il-minjieri, il-belt ta' Zacatecas malajr saret waħda mill-iżjed bliet importanti tal-estrazzjoni fi Spanja l-Ġdida. Fl-inħawi seħħew battalji matul is-seklu 19 li kien pjuttost turbolenti, iżda l-avveniment suċċessiv l-iktar importanti kienet il-Battalja ta' Zacatecas matul ir-Rivoluzzjoni Messikana meta [[Francisco Villa]] ħataf il-belt, avveniment li għadu jiġi ċċelebrat kull sena. Illum il-ġurnata, il-parti kolonjali tal-belt saret [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]]<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/676/|titlu=Historic Centre of Zacatecas|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-11-05}}</ref>, bis-saħħa l-binjiet [[Barokk|Barokki]] u strutturi oħra li nbnew matul il-perjodu meta x-xogħol tal-estrazzjoni kien fl-aqwa tiegħu. Ix-xogħol tal-estrazzjoni għadu industrija importanti.<ref>{{Ċita web|url=http://www.inafed.gob.mx/work/templates/enciclo/zacatecas/municipios/32056a.htm|titlu=Zacatecas|data=2012-02-27|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-11-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120227140721/http://www.inafed.gob.mx/work/templates/enciclo/zacatecas/municipios/32056a.htm|arkivju-data=2012-02-27|url-status=bot: unknown}}</ref> == [[Etimoloġija]] == L-isem "Zacatecas" oriġina mill-poplu Zacateco u għandu l-għeruq tiegħu fil-lingwa [[Nahuatl]]. L-isem ifisser "poplu tal-bwar tal-ħaxix".<ref>"Zacatecas: Artistica y tradicional" [Zacatecas:Artistic and traditional]. ''Reforma'' (bl-Ispanjol). Il-Belt tal-Messiku. 1997. p. 6.</ref> == Storja == === Popli indiġeni === L-ewwel nies li insedjaw l-inħawi waslu madwar 10,000 sena ilu, meta l-klima kienet iktar sħuna u kienet tinżel ħafna iktar xita, għaldaqstant kien hemm veġetazzjoni u organiżmi selvaġġi differenti. Eventwalment, l-inħawi ġew iddominati mit-tribujiet Chichimeca bħall-Caxcans, Guachichils, Guamares, Huichols, Zacatecos u oħrajn, filwaqt li z-Zacatecos kienu l-iżjed numerużi fiż-żona fejn tinsab il-belt illum.<ref>Puga, Carlos (1998). "Los caminos de la plata" [The silver roads]. ''Reforma'' (bl-Ispanjol). Il-Belt tal-Messiku. p. 8.</ref> Dawn il-popli kienu jaħdmu fl-estrazzjoni tal-fidda u ta' metalli oħra fl-għoljiet tal-belt ferm qabel waslu l-[[Ewropa|Ewropej]], u b'hekk il-belt kienet importanti diġà fiż-żminijiet pre-[[Kolombja|Kolombjani]].<ref>Diaz, Katherine A. (2005). "Silver City: Zacatecas, a treasure trove of history and art". ''Hispanic''. Miami. '''18''' (8): 44.</ref> === Perjodu kolonjali === [[File:Centro_Zacatecas_Palacio_Gobierno_Plaza_de_Armas_México.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Centro_Zacatecas_Palacio_Gobierno_Plaza_de_Armas_M%C3%A9xico.jpg|xellug|daqsminuri|Il-Muniċipju ta' Zacatecas fis-sezzjoni tal-eks [[katidral]] u kunvent taċ-ċentru storiku tal-belt.]] L-Ispanjoli waslu fl-inħawi ta' Zacatecas minn [[Guadalajara]]. Fl-1540, [[Nuño de Guzmán]] ivvjaġġa mill-[[Belt tal-Messiku]] u ħakem dawk li issa huma l-istati ta' [[Michoacán]] u [[Jalisco]]. Wieħed mil-logutenenti ta' Guzmán, [[Cristóbal de Oñate]], ħakem l-inħawi madwar il-belt attwali ta' Guadalajara. Min-naħa l-oħra, [[Pedro Almindes Chirinos Peralmindes]], esplora l-artijiet fit-Tramuntana, u ħa lil Zacatecas f'radda ta' salib mingħajr ma kien jaf x'rikkezzi kien hemm taħt l-art. Inizjalment iż-żona kienet sempliċement żona ta' fruntiera. Suċċessivament saru spedizzjonijiet oħra, inkluż waħda minn [[Juan de Tolosa]] fl-1546, li ħa kampjuni tal-blat minn Cerro de la Bufa, u b'hekk ġie stabbilit li fihom konċentrazzjonijiet għoljin ta' fidda u ta' ċomb.<ref>Segovia, Francisco (September 1995). "Baroque Zacatecas". ''The UNESCO Courier''. Paris (9): 40–44.</ref> F'qasir żmien ġie stabbilit kamp tax-xogħol fil-minjieri taħt Cerro de la Bufa. Inizjalment iz-Zacatecos iġġieldu kontra l-preżenza permanenti tal-Ispanjoli, iżda l-potenzjal tal-estrazzjoni fl-inħawi saħħaħ il-qilla tal-Ewropej u l-poplu nattiv ġarrab telfa fis-snin 40 tas-seklu 16. Tolosa, [[Diego de Ibarra]], [[Baltasar Temiño de Bañuelos]], [[Andrés de Villanueva]] u oħrajn wettqu stħarriġiet tal-għoljiet l-oħra tal-madwar.<ref>{{Ċita web|url=http://www.mexicodesconocido.com.mx/notas/7911-La-ciudad-de-Zacatecas,-joya-del-mundo-novohispano|titlu=La ciudad de Zacatecas, joya del mundo novohispano|data=2010-06-04|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-11-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100604190640/http://www.mexicodesconocido.com.mx/notas/7911-La-ciudad-de-Zacatecas,-joya-del-mundo-novohispano|arkivju-data=2010-06-04|url-status=dead}}</ref> Kamp militari tal-estrazzjoni ġie stabbilit formalment fl-1548 u ssejjaħ Minas de Nuestra Señora de Remedios.<ref>Boy, Alicia (1999). "Zacatecas: Revolucionaria y cultural" [Zacatecas:Revolutionary and cultural]. ''Palabra'' (bl-Ispanjol). Saltillo, il-Messiku. p. 4.</ref> L-ewwel vina ewlenija tal-fidda nstabet fl-1548 f'minjiera msejħa San Bernabé. Din is-sejba ġiet segwita b'sejbiet simili oħra fil-minjieri msejħa Albarrada de San Benito, Vetagrande, Pánuco u oħrajn. Dan wassal għadd kbir ta' nies lejn Zacatecas, fosthom [[Artiġjan|artiġjani]], merkanti, membri tal-kleru u vjaġġaturi. Fl-1550, f'Zacatecas waslet [[Leonor Cortés Moctezuma]], il-bint illeġittia tal-konkwistatur [[Hernán Cortés]] u [[Isabel Moctezuma]], bint l-imperatur tal-[[Azteki]]. Doña Leonor iżżewġet lil Juan de Tolosa. L-insedjament kiber fi żmien ftit snin f'waħda mill-iżjed bliet importanti fi Spanja l-Ġdida u saret l-iżjed popolata wara l-Belt tal-Messiku. Il-kamp sar parroċċa fl-1550 u fl-1585 din ġiet iddikjarata bħala belt bit-titlu ta' "Muy Noble y Leal Ciudad de Nuestra Señora de Zacatecas" (Belt Nobbli u Leali Ħafna tal-[[Santa Marija|Madonna]] ta' Zacatecas), u ngħatat l-istemma mingħand [[Filippu II ta' Spanja]] fl-istess żmien. Is-suċċess tal-minjieri wassal għall-wasla tal-popli indiġeni u għall-importazzjoni ta' [[Skjavitù|skjavi]] ta' karnaġġjon sewda biex jaħdmu fihom. Il-kamp tax-xogħol tal-minjieri nfirex lejn in-Nofsinhar tul l-Arroyo de la Plata, li issa tinsab taħt Triq Hidalgo, l-eqdem triq prinċipali tal-belt. Inbnew binjiet għoljin hemmhekk minħabba n-nuqqas ta' art ċatta tajba għall-kostruzzjoni. L-ewwel dar jingħad li nbniet hemmhekk fl-1547, eżatt qabel il-fortizza u l-fonderija tal-metall. Fis-snin 50 tas-seklu 16 inbnew l-isptarijiet u l-ospizji.<ref>Gonzalez, Carmen (2004). "Ciudades del Mundo: Zacatecas" [Cities of the World: Zacatecas]. ''Reforma'' (bl-Ispanjol). il-Belt tal-Messiku. p. 2.</ref> [[File:Casa_de_moneda_de_Zacatecas._Vista_desde_antiguo_templo_de_San_Agustín_I..JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Casa_de_moneda_de_Zacatecas._Vista_desde_antiguo_templo_de_San_Agust%C3%ADn_I..JPG|xellug|daqsminuri|L-eks zekka tal-belt.]] L-istat ta' Zacatecas kien wieħed mill-iżjed stati għonja fil-Messiku. Waħda mill-iżjed minjieri importanti mill-perjodu kolonjali kienet il-minjiera ta' El Edén. Bdiet topera fl-1586 f'Cerro de la Bufa. Prinċipalment kienet tipproduċi deheb u fidda, l-iktar fis-[[Seklu 17|sekli 17]] u 18. Illum il-ġurnata l-minjiera tinsab fil-limiti tal-belt u x-xogħlijiet fil-minjiera waqfu fl-1960. Il-minjiera reġgħet infetħet bħala attrazzjoni turistika fl-1975. Sal-aħħar tas-seklu 16, il-belt saret it-tieni l-iżjed belt importanti wara l-Belt tal-Messiku, u l-introjtu li pproduċew il-minjieri tagħha għall-Kuruna Spanjola għamluha waħda mill-iżjed bliet setgħana fl-Ewropa. Kienet meqjusa importanti bħala belt mhux biss għax-xogħol fil-minjieri. Il-biċċa l-kbira tal-ordnijiet monastiċi fi Spanja l-Ġdida eventwalment stabbilew il-monasteri tagħhom, u b'hekk Zacatecas saret ċentru importanti għall-evanġelizzazzjoni. Il-Franġiskani waslu fl-1558, il-Wistinjani fl-1576 u d-Dumnikani fl-1604. Ħafna mill-ispedizzjonijiet missjunarji lejn l-inħawi li issa huma magħrufa bħala California u Texas ġew minn din il-belt. Matul il-kumplament tal-perjodu kolonjali, ir-rikkezzi minn taħt l-art, iffinanzjaw il-kostruzzjoni ta' binjiet [[Reliġjon|reliġjużi]] u lajċi importanti. Il-qofol ta' dan il-perjodu ta' kostruzzjoni kien fis-seklu 18. Waħda minn dawn il-binjiet huwa il-Colegio de San Luis Gonzaga, li ġie stabbilit fl-1796. === Gwerra Messikana tal-Indipendenza === [[Ignacio López Rayón]] mexxa grupp ta' ribelli Messikani u ħataf il-belt ta' Zacatecas fil-15 ta' April 1811, kmieni fil-ġlieda għall-indipendenza Messikana minn Spanja. [[Víctor Rosales]] u [[José María Cos]] kienu l-mexxejja tar-ribelljoni ta' Hidalgo. Ftit wara l-Indipendenza, il-gvern Messikan stabbilixxa l-belt ta' Zacatecas bħala l-belt kapitali tal-istat ta' Zacatecas li kien għadu kemm ifforma. === Seklu 19 === [[File:Nebel_Voyage_17_Zacatecas.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nebel_Voyage_17_Zacatecas.jpg|xellug|daqsminuri|''Interior de Zacatecas'', litografija, 1836.]] F'nofs is-snin 20 tas-seklu 19, istituzzjonijiet bħall-ewwel teatru tal-opri, l-ewwel kulleġġ tal-[[Għalliem|għalliema]], it-teżor statali, il-qorti suprema statali u istituzzjonijiet oħra ġew stabbiliti fil-belt meta ġiet iffirmata l-ewwel kostituzzjoni statali. L-ewwel gazzetta fl-istat bdiet tiċċirkola fl-1825. Il-muniċipalità ġiet stabbilita fl-1825 ukoll. Minn tmiem il-Gwerra tal-Indipendenza sa kważi tmiem is-seklu 19, il-liberali jew il-federalisti u l-konservattivi, li kienu favur it-tmexxija ċentralizzata mill-Belt tal-Messiku, issieltu għall-kontroll ta' Zacatecas. Fl-1835, [[Antonio López de Santa Anna]] li dak iż-żmien kien għadu liberali rebaħ kontra t-truppi ta' [[Francisco Garcia Salinas]]. Matul il-Gwerra tar-Riforma, il-belt ittieħdet mill-ġeneral konservattiv [[Miguel Miramón]]. L-ewwel linja ferrovjarja bejn Zacatecas u Guadalupe tlestiet fl-1880. Il-kollegamenti ferrovjarji mal-Belt tal-Messiku u ma' El Paso ġew stabbiliti fl-1884. === Rivoluzzjoni Messikana === Matul ir-Rivoluzzjoni Messikana, f'Zacatecas seħħet il-Battalja ta' Zacatecas fl-1914, fejn il-forzi ribelli ta' [[Francisco Villa]] daru kontra l-forzi tal-gvern ta' [[Victoriano Huerta]]. Zacatecas kienet l-aħħar fortizza tal-forzi ta' Huerta, bil-wasla tad-División del Norte fid-19 ta' Ġunju 1914 minn Torreón. [[File:TakingofZacatecas.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:TakingofZacatecas.JPG|xellug|daqsminuri|[[Pittura]] tat-''Toma de Zacatecas'', il-[[Kastell ta' Chapultepec]], il-Belt tal-Messiku.]] Permezz tal-ħtif tal-belt, Villa kien ikollu t-triq imwittija biex jasal sal-Belt tal-Messiku. Il-forzi ta' Villa kienu jaqgħu taħt il-kmand dirett tal-Ġeneral [[Felipe Ángeles]], u l-forzi ta' Huerta kienu jaqgħu taħt il-kmand tal-Ġeneral [[Luis Medina Barrón]]. Mid-19 sat-23 ta' Ġunju, il-Ġeneral Medina użda ħuġġieġa miġjuba mill-belt portwali ta' [[Veracruz]] sabiex idawwal l-għoljiet billejl u jikxef il-pożizzjonijiet tar-ribelli. Il-battalja bdiet fl-10 ta' filgħodu fit-23 ta' Ġunju bl-isparar tal-kanuni min-naħa tar-ribelli. Iktar minn 22,000 persuna tat-truppi ribelli mbagħad ressqu lejn il-belt minn erba' direzzjonijiet, mill-għoljiet magħrufa bħala La Bufa, La Sierpe, Loreto u La Tierra Negra. Il-battalja kompliet għaddejja sa madwar il-5 ta' waranofsinhar, meta t-truppi ta' Huerta bdew jabbandunaw il-pożizzjonijiet tagħhom, u d-División del Norte ħadet il-kontroll strateġiku tal-għoljiet ta' La Bufa u ta' El Grillo, u daħlet fil-belt. Ir-ribelli serqu r-rikkezzi tal-belt u qerdu għadd ta' binjiet. Fil-battalja mietu madwar 5,000 persuna mit-truppi ta' Huerta u madwar 3,000 persuna mill-forzi ribelli. Wara r-Rivoluzzjoni Messikana, il-belt ta' Zacatecas iddeċidiet li terġa' tuża l-istemma oriġinali mogħtija lilha minn Filippu II, u għamlitha l-istemma kemm tal-belt kif ukoll tal-istat. L-istemma kienet ġiet skartata wara l-Gwerra tal-Indipendenza. Il-"Marcha Aréchiga" jew il-"Marcha Zacatecas", miktub minn [[Genaro Codina]] fil-bidu tas-seklu 20, sar l-innu semiuffiċjali tal-belt u tal-istat.<ref>{{Ċita web|url=http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=129:la-toma-de-zacatecas&catid=70:200-anos-de-historia|titlu=La toma de Zacatecas|data=2012-02-26|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-11-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120226234434/http://www.bicentenario.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=129:la-toma-de-zacatecas&catid=70:200-anos-de-historia|arkivju-data=2012-02-26|url-status=dead}}</ref> === Seklu 20 === L-Instituto de Ciencias (l-Istitut tax-[[Xjenza|Xjenzi]]) l-antik ġie stabbilit mill-ġdid bħala l-Universidad Autónoma de Zacatecas (l-Università Awtonoma ta' Zacatecas) fl-1968, u fl-1970 inbena ajruport internazzjonali. L-anniversarju tal-belt kien ġie ċċelebrat fil-jum tal-Madonna ta' Zapopan, li kienet il-patruna tal-belt sal-1975. Minn dak iż-żmien 'l hawn, il-patruna saret il-Madonna tal-Patroċinju, li tiġi ċċelebrata fl-istess jum.<ref>Armenta, Francisco (2004). "Aqui Cerca / Zacatecas de fiesta!" [Nearby/Party in Zacatecas!]. ''Mural'' (bl-Ispanjol). Guadalajara, il-Messiku. p. 18.</ref> Iċ-ċentru storiku tal-belt tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1993. Skont id-deskrizzjoni tad-dokument tan-nomina mibgħut lill-UNESCO: "Il-belt ġiet stabbilita fl-1546 wara l-iskoperta ta' depożitu rikk tal-fidda. Zacatecas laħqet il-quċċata tal-prosperità tagħha fis-sekli 16 u 17. Mibnija fuq ix-xaqlibiet weqfin ta' wied dejjaq, il-belt għandha veduti panoramiċi tal-inħawi kollha tal-madwar. Hemm ukoll diversi binjiet antiki, kemm reliġjużi kif ukoll ċivili. Il-katidral, li nbena bejn l-1730 u l-1760, jiddomina ċ-ċentru storiku tal-belt. Huwa notevoli għad-disinn armonjuż tiegħu kif ukoll għall-faċċati Barokki tiegħu, fejn elementi dekorattivi Ewropej u indiġeni jinsabu maġenb xulxin".<ref name=":0" /> Zacatecas esperjenzat għadd ta' terremoti mill-perjodu kolonjali 'l hawn. L-aħħar terremot seħħ fl-1995 u kkawża ħsarat mhux gravi. === Seklu 21 === Fl-2009, il-kunsill tal-belt approva l-logo tal-amministrazzjoni l-ġdida li jinkludi x-xbieha tal-Madonna ta' Zacatecas. Madankollu, minn dak iż-żmien 'l hawn intqal li l-logo l-ġdid ikasbar l-Artikolu 5 tal-kostituzzjoni ta' Zacatecas kif ukoll l-Artikolu 10 tal-liġi msejħa ''Bando de Policía y Buen Gobierno''. Oġġezzjoni oħra kienet li l-istemma l-ġdida fiha l-kuluri [[isfar]] u [[iswed]], li inzertaw huma wkoll il-kuluri tal-partit [[Politika|politiku]] tal-president muniċipali.<ref>Salazar, Emmanuel (2001). "Demandan revocar el logotipo de Ayuntamiento de Zacatecas" [Demand the revocation of the logo of the Zacatecas city council]. ''El Norte'' (bl-Ispanjol). Monterrey, il-Messiku. p. 15.</ref> Il-belt tant kibret li d-djar issa waslu sa xifer l-irdumijiet u nbnew saħansitra fuq l-iskart mill-minjieri. Dan kien possibbli minħabba n-nuqqas ta' regolamentazzjoni u ppjanar urban mill-awtoritajiet fl-imgħoddi. L-irregolaritajiet jeżistu f'85 % tal-kwartieri tal-belt iżda l-kwartieri ta' Lázaro Cárdenas, Minera, CNOP, Lomas de la Pimienta, Benito Juárez u González Ortega għandhom l-ikbar ammont ta' irregolaritajiet. Ħafna minn dawn il-binjiet għandhom problemi strutturali u infrastrutturali, fosthom l-għargħar u l-ħsarat li jiġu kkawżati meta tinżel ħafna xita.<ref>Salazar, Emmanuel (2004). "Crece Zacatecas sin regulacion" [Zacatecas grows without regulation]. ''El Norte'' (bl-Ispanjol). Monterrey, il-Messiku. p. 15.</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Iċ-Ċentru Storiku tal-Belt ta' Zacatecas ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1993.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":0" /> == Belt == [[File:Q.Real_Zacatecas.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Q.Real_Zacatecas.jpg|daqsminuri|L-eks Plaza de Toros bl-akkwedott ta' El Cubo fl-isfond. L-arena tal-ġlied tal-barrin ġiet ikkonvertita f'lukanda fl-1989.]] Il-belt tiġi deskritta bħala belt "con rostro de cantera rosa y corazón de plata" (b'wiċċ tal-ġebel lewn roża u qalb tal-fidda) minħabba l-ġebla ta' lewn roża fil-faċċati ta' bosta mill-binjiet ikoniċi tagħha kif ukoll il-fidda li xprunat l-iżvilupp u l-[[Storja|istorja]] tagħha. Bħal bliet oħra Messikani tax-xogħol fil-minjieri, bħal Guanajuato u [[Taxco]], il-belt inbniet qrib il-minjieri fuq art imħarbta ħafna.<ref>{{Ċita web|url=http://www.mexicodesconocido.com.mx/notas/7949-Fin-de-semana-en-la-ciudad-de-Zacatecas|titlu=Fin de semana en la ciudad de Zacatecas|data=2009-04-17|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-11-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090417035302/http://www.mexicodesconocido.com.mx/notas/7949-Fin-de-semana-en-la-ciudad-de-Zacatecas|arkivju-data=2009-04-17|url-status=dead}}</ref> Il-belt tinsab taħt l-għolja ta' Cerro de la Bufa, fejn tinsab waħda mill-ikbar minjiera tal-fidda fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Minflok għandu pjanta uniformi tat-toroq, l-insedjament Spanjol segwa l-kwartieri Indjani antiki b'toroq u bi sqaqien dojoq fi ħdan irdum fond kbir jew "cañada". Mingħajr ma sar tentattiv biex tiġi mmodifikata l-art imħarbta, l-iżvilupp kompla fuq l-għoljiet ukoll. It-triq prinċipali li tgħaddi minn nofs il-belt hija allinjata mit-Tramuntana għan-Nofsinhar tul l-Arroyo de la Plata, u l-kumplament tal-belt hija mimlija bi sqaqien u toroq żgħar iserrpu u [[Pjazza|pjazez]] żgħar. Bosta mill-isqaqien u mit-trejqiet għandhom ismijiet li jirreferu għal leġġendi lokali, bħal "Callejón del Indio Triste" (Sqaq tal-Indjan Imnikket) u "Callejón del Mono Prieto" (Sqaq tax-Xadina Skura). L-unika spazju tassew miftuħ huwa l-pjazza ewlenija. Hemmhekk ukoll, mhux possibbli li wieħed imur lura biżżejjed biex ikun jista' jara l-faċċata Barokka sħiħa tal-katidral prinċipali.<ref>Figueroa, Mariana (2003). "Una ciudad hecha museo" [A city made into a museum]. ''Reforma'' (bl-Ispanjol). Il-Belt tal-Messiku. p. 10.</ref> Madwar il-belt hemm l-għoljiet jew il-muntanji żgħar li fihom il-fidda u minerali oħra, fosthom Cerro de la Virgen, Cerro de Clérigos, Cerro del Grillo, Cerro del Padre u Cerro de la Bufa. Dawn l-għoljiet ma fihomx veġetazzjoni minħabba l-klima semideżertika. Il-belt hija magħrufa għall-arja nadifa u għat-toroq nodfa tagħha, b'laned taż-żibel kull għaxar metri fiċ-ċentru tal-belt. Din il-belt, flimkien ma' Guanajuato u Taxco, tinsab tul rotta msejħa r-"Ruta de la Plata" jew ir-Rotta tal-Fidda. Dawn il-bliet huma distinti mhux biss għall-fidda iżda anke għall-konservazzjoni tal-faċċati kolonjali u t-toroq dojoq tagħhom. Zacatecas tikkonserva ħafna mill-istrutturi oriġinali tagħha mill-perjodu kolonjali, bħal knejjes, binjiet tal-gvern kolonjali kif ukoll monasteri u vilel li nbnew mill-ħaddiema għonja tal-minjieri tal-ġebla roża. Il-biċċa l-kbira ta' dawn il-binjiet inbnew fis-seklu 18, meta l-fidda estratta mill-minjieri kienet fl-aqwa tagħha. Bis-saħħa ta' dawn il-binjiet, iċ-ċentru storiku tal-belt sar Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref name=":0" /> === Siti storiċi u attrazzjonijiet === [[File:Teleférico_de_Zacatecas.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Telef%C3%A9rico_de_Zacatecas.jpg|daqsminuri|Il-cableway ta' Cerro de la Bufa għaddejja minn fuq it-toroq tal-belt.]] Cerro de la Bufa, bil-minjiera ta' El Edén, hija waħda mill-iżjed simboli importanti tal-belt u hija l-post fejn seħħet il-Battalja ta' Zacatecas (imsejħa t-''Toma de Zacatecas'' bl-Ispanjol) fejn Francisco Villa ħareġ rebbieħ fl-1914. Fil-quċċata ta' din l-għolja hemm mużew u statwi li jagħtu ġieħ lil Pánfilo Natera, Francisco Villa u Felipe Ángeles, li huma marbuta ma' dan l-avveniment fl-istorja tal-belt. Hemm ukoll osservatorju, il-''Mausoleo de los Hombres Ilustres'' (Mawżolew tan-Nies Notevoli) u l-[[Kappella]] tal-Madonna tal-Patroċinju.<ref>Vega, Eduardo (2006). "Zacatecas, la leyenda convertida en ciudad" [Zacatecas, the legend converted into a city]. ''Reforma'' (bl-Ispanjol). Il-Belt tal-Messiku. p. 7.</ref> Il-minjiera ta' El Edén bdiet topera fl-1586 u primarjament ipproduċiet deheb u fidda. Skont leġġenda, ix-xitan jingħad li jgħammar f'partijiet mill-minjiera minħabba l-ħoss li jinstema' meta r-riħ ivenven mal-blat. Filwaqt li l-operat tal-minjiera beda fis-seklu 16, il-minjiera laħqet il-qofol tagħha fis-sekli 17 u 18. Minkejja l-fatt li għad hemm ammont sinifikanti ta' minerali li jistgħu jiġu estratti, ix-xogħol fil-minjiera waqaf għalkollox fl-1960, peress li d-daħla tagħha tinsab f'nofs il-belt u b'hekk hemm wisq perikli. Fl-1975, il-minjiera ġiet ikkonvertita f'attrazzjoni turistika. Illum il-ġurnata, il-viżitaturi jistgħu jirkbu ferrovija żgħira li tgħaddi minn ġo nofs il-muntanja għal madwar nofs kilometru, imbagħad jimxu ma' gwida minn ġo wħud mill-passaġġi dojoq tal-minjiera. Waħda mill-attrazzjonijiet fuq ġewwa huwa l-artal iddedikat lis-Santo Niño de Atocha. Billejl, il-kamra li qabel kienet tintuża għat-tkissir tal-blat fil-minjiera saret tintuża bħala nightclub.<ref>Salazar, Emmanuel (2002). "Cuentan en Zacatecas con liderazgo en museos" [Zacatecas leader in museums]. ''El Norte'' (bl-Ispanjol). Monterrey, il-Messiku. p. 20.</ref> [[File:VillaStatue.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:VillaStatue.JPG|xellug|daqsminuri|[[Statwa]] ta' Pancho Villa fuq iż-[[żiemel]], fil-quċċata ta' Cerro de la Bufa, is-sit tal-ikbar rebħa tiegħu.]] Il-Mużew tal-Battalja ta' Zacatecas jinsab fuq l-għolja ta' Cerro de la Bufa fejn seħħet parti mill-Battalja ta' Zacatecas matul ir-Rivoluzzjoni Messikana. Il-mużew infetaħ fl-1984 u fih bosta artefatti minn dik il-battalja kif ukoll uħud mill-Gwerra ta' Cristero. Fuq ġewwa hemm ilbies u uniformijiet, armi bħal xkubetti, azzarini u kanuni, mapep storiċi ta' Zacatecas, kif ukoll gazzetti u ritratti minn dak il-perjodu. Fost ir-ritratti hemm dawk ta' [[Juana Gallo]], li kienet l-eroina tal-Gwerra ta' Cristero. Uħud mill-battalji ta' dan il-kunflitt seħħew ukoll fuq l-għolja ta' Cerro de la Bufa. Faċċata tal-mużew hemm il-Plaza de la Revolución, li fiha statwi ta' Francisco Villa u żewġ ġenerali oħra li rnexxielhom imexxu l-attakk kontra l-belt. Il-binja tal-mużew oriġinarjament kienet il-Casa de la Caridad y Hospital de Pobres (Dar tal-Karità u Sptar tal-Foqra). Ħdejn il-mużew hemm il-Kappella tal-Madonna tal-Patroċinju, eremitaġġ antik tas-seklu 16. Il-faċċata tagħha hija Barokka u fiha żewġ sulari. L-Osservatorju Meteoroloġiku jintuża l-iktar għall-osservazzjoni tal-fenomeni tat-temp. [[File:Zacatecas_-_Panfilo_Natera_1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zacatecas_-_Panfilo_Natera_1.jpg|daqsminuri|Statwa ta' Panfilo Natera fuq iż-żiemel f'Cerro de la Bufa.]] Bejn Cerro de la Bufa u Cerro del Grillo hemm cablecar fl-ajru li toffri veduti panoramiċi tal-belt. Din il-cablecar hija estiża fuq madwar 650 metru u hija msejħa bħala "El Teleférico". Inbniet fl-1979 mill-[[Żvizzera|Iżvizzeri]]. Rikba fuq il-cablecar iddum madwar tmien minuti, iżda ma titħaddimx meta jkun riħ qawwi.<ref name=":1">Corral, Marcela (2003). "Llega la feria a Zacatecas" [Fair come to Zacatecas]. ''Reforma'' (bl-Ispanjol). Il-Belt tal-Messiku. p. 6.</ref> === Katidral === Fil-belt proprja, fin-Nofsinhar tal-pjazza prinċipali, hemm il-katidral, li nbena fuq il-fdalijiet ta' tempji pre-Ispaniċi. L-istruttura attwali tmur lura għall-1752 b'faċċata skolpita minn ġebla roża. L-aqwa ħin biex wieħed japprezza l-faċċata huwa tard waranofsinhar meta x-[[xemx]] tkun qed tiżreġ direttament fuqha. Din il-knisja titqies bħala waħda mill-aqwa eżempji tal-arkitettura ''Churrigueresque'' Messikana. L-ewwel knisja parrokkjali nbniet fl-istess post bejn l-1567 u l-1585, iżda fil-bidu tas-seklu 17 kien fadal biss fdalijiet minnha. Bejn l-1612 u l-1625 inbniet knisja oħra u ġiet imsejħa l-Kappella ta' [[Kristu]] Mqaddes. Il-fdalijiet ta' din il-kostruzzjoni għadhom viżibbli fl-ewwel sular tat-torri tan-Nofsinhar u fil-faċċata prinċipali. Il-katidral attwali nbeda fl-1729 u l-faċċata prinċipali tlestiet fl-1745, għalkemm il-knisja nfetħet biss fl-1752.<ref name=":2">{{Ċita web|url=http://www.indaabin.gob.mx/dgpif/historicos/zacatecas.htm|titlu=Reseña de la Catedral de Zacatecas|data=2011-07-22|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-11-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110722225606/http://www.indaabin.gob.mx/dgpif/historicos/zacatecas.htm|arkivju-data=2011-07-22|url-status=dead}}</ref> [[File:Catedral_zacatecas.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Catedral_zacatecas.jpg|xellug|daqsminuri|333x333px|Il-katidral inbena bejn l-1729 u l-1753, u jitqies minn bosta bħala l-aħħar u l-ikbar espressjoni tal-istil ''churrigueresque''.]] Il-Katidral ġie attribwit lil [[Domingo Ximénez Hernández]] u huwa xhieda tal-ġid tal-belt fis-seklu 18. Iktar 'il quddiem, saru xi żidiet. Il-koppla ġiet rikostruwita fl-1848 u t-torri tan-Nofsinhar tlesta fl-1904 minn [[Dámaso Muñetón]]. Il-koppla tas-seklu 19 hija imitazzjoni tal-koppla tal-Knisja ta' Loreto fil-Belt tal-Messiku. Il-knisja kisbet l-istatus ta' katidral fl-1862 u ġiet iddikjarata [[monument]] nazzjonali fl-1935. Fl-1965 insterqu bosta oġġetti prezzjużi tal-metall mill-knisja li qatt ma reġgħu nstabu.<ref name=":2" /> Il-katidral huwa għoli 85 metru u nbena kompletament bil-ġebla roża. Għandu tliet navati bi tliet portali prinċipali. Il-faċċata prinċipali fiha tliet sulari mirfuda bi tliet kolonni Salamuniċi b'niċeċ laterali. Fil-quċċata hemm kurċifiss. Fl-ewwel sular hemm tliet kolonni mżejna bil-vinji u bl-anġli. Fin-niċeċ hemm l-istatwi tal-erba' Evanġelisti. Fit-tieni sular hemm kolonni ffurmati bl-arzelli, bl-akantus u bil-vinji. It-tieqa tal-kor tinstab f'dan is-sular b'gwarniċ ta' xogħol fil-ġebel. Fit-tielet sular hemm xbieha ta' Kristu u żewġ appostli maġenb kolonni Salamuniċi mżejna bil-weraq, bil-karjatidi u bl-anġli kerubini. Il-portal tan-naħa tal-pjazza fih żewġ sulari bil-kolonni tal-ġebel u xena skolpita ta' Kristu Msallab, il-[[Santa Marija|Madonna]] u San Ġwann l-Evanġelista. Il-portal tan-naħa tas-suq huwa Barokk u huwa ddedikata lill-Madonna tal-Patroċinju, il-patruna tal-belt. Fuq ġewwa il-katidral għandu konfigurazzjoni ta' salib Latin b'żewġ navati u b'saqaf mirfud b'kolonni [[Doriku|Doriċi]]. L-artali huma magħmula mill-ġebel bi stil Neoklassiku. L-artal maġġuri huwa ddedikat lill-Ewkaristija u l-artali laterali huma ddedikati lil Kristu Mqaddes u lill-Madonna ta' Zacatecas. L-awtriċi Amerikana s-[[Sinjura John Wesley Butler]], fil-ktieb tagħha ''Historic Churches in Mexico'' (Knejjes Storiċi fil-Messiku) tirrakkonta li l-artist li ddisinja l-faċċata kien [[Franza|Franċiż]]. Dan l-individwu, li ġie kkundannat għall-[[mewt]] irnexxielu jikseb il-posponiment tal-piena tiegħu sat-tlestija tax-xogħol fuq il-katidral. B'hekk irnexxielu jibqa' jaħdem għal wieħed u għoxrin sena, minkejja l-għassa kostanti tal-kustodji u tal-għassiesa waqt li kien qed jaħdem. Bis-saħħa tax-xogħol li għamel fil-faċċata tal-katidral ma ġiex ġustizzjat u ngħata l-maħfra. Il-kwartieri tal-belt tawh diversi rigali u organizzaw bosta banketti biex jagħtuh ġieħ. Minkejja dan ma kienx kuntent u xtaq jirritorna lejn Franza. B'xorti ħażina, meta kollox kien lest biex jiltaq, huwa miet. Mhux magħruf minn fejn is-Sinjura Butler ġabet din l-informazzjoni, u residenti antiki ta' Zacatecas isostnu li qatt ma semgħu biha.<ref>"Sol de Zacatecas" tat-3 ta' Marzu 2011, p. 4A. </ref> === Binjiet u Plaza de Armas === [[File:Zacatecas087.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zacatecas087.jpg|daqsminuri|Triq Hidalgo u l-Arkati ta' Rosales.]] Il-pjazza prinċipali tissejjaħ Plaza de Armas u fiha l-iżjed binjiet importanti bħall-Palazz tal-Gvern Statali, il-Kungress Statali, il-Katidral u binjiet oħra madwarha. Dak li issa huwa magħruf bħala l-Palazz tal-Gvern Statali nbena fil-bidu tas-seklu 18 bħala r-residenza tal-Konti de la Laguna. Fuq barra tal-palazz jispikka s-saqaf aħmar tiegħu, u fuq ġewwa hemm bitħa mdawra bl-arkati u garigor taraġ b'affresk dwar l-istorja tal-istat. Dan l-affresk ġie mpitter fl-1970 minn [[Antonio Pintor Rodríguez]]. Waħda mill-vilel madwar il-pjazza prinċipali tissejjaħ "Palacio de la Mala Noche", li kienet ta' minatur imsejjaħ José Manuel de Rétegui fis-seklu 18. L-isem oriġina minn leġġenda li ssostni li s-sid spiċċa fil-faqar u lejl minnhom iddeċieda li jikkommetti suwiċidju. Meta kien kważi wasal biex iwettaq l-att, ġie infurmat li kienet instabet vina rikka f'waħda mill-minjieri tiegħu. Il-faċċata tal-villa fiha gallariji u twieqi elaborati fil-ġebla tar-ramel. Il-gallarija prinċipali hija nofs ottagonu. Illum il-ġurnata l-binja tospita l-Qorti Suprema Statali. Villa prominenti oħra hija d-dar antika ta' González Ortega, li tinsab maġenb il-katidral u llum il-ġurnata hija parti mir-residenza tal-gvernatur. ==== Suq ==== [[File:Mercado_Jesús_González_Ortega_01.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mercado_Jes%C3%BAs_Gonz%C3%A1lez_Ortega_01.JPG|daqsminuri|It-tieni sular tas-Suq ta' Jesús González Ortega. Is-suq pubbliku nbena matul il-''Porfiriato''.]] Fuq in-naħa l-oħra tal-katidral hemm is-Suq ta' González Ortega, li nbena fl-1889 u għadu jikkonserva l-faċċata oriġinali tiegħu. Oriġinarjament kien suq bi stil Messikan tradizzjonali, iżda ġie mmodernizzat f'ċentru kummerċjali bil-ħwienet tal-artiġjanat, tal-fidda, tal-ġlud, tal-inbid ta' Zacatecas wine, tal-antikitajiet, taċ-''charreada'', tax-xogħol bil-labar tal-Huichol u tal-ħelu reġjonali. Hemm ukoll ristoranti li joffru għadd ta' platti reġjonali, fosthom gorditas, asado de boda, pozole verde, pacholes, gorditas rellenas u enchiladas zacatecanas, mimlija bil-laħam tal-[[Ħanżir|majjal]] jew bil-ġobon u miksija b'zalza magħmula bil-bżar poblano, guajillo jew ancho jaħraq. Fuq ġewwa, il-binja għandha żewġ sulari mirfuda bil-kolonni tal-[[ħadid]] ferrobattut u l-faċċata għandha stil Franċiż. Quddiem il-faċċata hemm il-Plazoleta Goitia. Suq ieħor għall-artiġjanat huwa l-Casa de Artesanias li jinsab quddiem il-Knisja ta' [[Santu Wistin]], fejn jinbigħu affarijiet tas-suf, maskri, figurini bil-Huichol, kaxxi tal-[[injam]], bċejjeċ taċ-ċeramika u ħafna affarijiet oħra. ==== Knejjes ==== [[File:SantoDomingoZacatecas03.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SantoDomingoZacatecas03.JPG|xellug|daqsminuri|276x276px|Il-Knisja ta' [[San Duminku]]]] L-eks Knisja ta' [[San Franġisk t'Assisi|San Franġisk]] ġiet stabbilita fl-1568 bħala l-ewwel monasteru f'Zacatecas, il-monasteru tal-Madonna ta' Guadalupe, bil-funzjoni primarja ta' evanġelizzazzjoni. Ġiet inawgurata fit-12 ta' Jannar 1707, iżda xi partijiet tal-binja (bħat-torri tan-Nofsinhar) ma tlestewx qabel is-seklu 19. Illum il-ġurnata l-kumpless tal-monasteru jospita mużew filwaqt li fadal biss fdalijiet mill-knisja. Il-volta tan-navata ċentrali waqgħet u bosta mill-kmamar u mill-kurituri huma fdalijiet. Il-Knisja ta' Santu Wistin inbniet mill-ordni reliġjuża ta' Santu Wistin li waslet fil-belt ta' Zacatecas fl-1575. Il-knisja ġiet ikkonsagrata fl-1617 u ġiet rinnovata u kkonsagrata mill-ġdid fl-1782. Il-binja ġiet attribwita lill-[[arkitett]] [[Andres Manuel de la Riva]], li bena l-Knisja u l-Monasteru ta' La Valenciana f'Guanajuato. Wara l-Liġijiet tar-Riforma, il-kumpless inbigħ lil xerrejja privati li kkonvertewh f'sala b'pixxina u lukanda jew appartamenti. Fl-1882, il-kumpless inbigħ mill-ġdid, din id-darba lis-Soċjetà Presbitera Amerikana, li waqqgħet il-faċċata prinċipali peress li ma kinitx tirrappreżenta l-kunċetti li kienet tħaddan dik is-soċjetà. Il-[[Knisja Kattolika]] reġgħet kisbet is-sjieda tal-kumpless fl-1942 u issa hija l-palazz tal-isqof. Sforz ta' rikostruzzjoni bdew fl-1948 u komplew sporadikament sal-1969. Fadal biss parti mill-kumpless tal-monasteru u din issa tospita l-Mużew ta' Rafael Coronel. Il-faċċata maħduma mill-ġebel tan-naħa tal-lemin tal-knisja għadha teżisti, u turi xena ta' Santu Wistin qed jiġi kkonvertit għall-[[Kristjaneżmu]]. Fuq ġewwa, il-knisja għandha ħnejjiet distintivi kif ukoll koppla u portal laterali. Fis-sagristija hemm uħud mill-[[Skultura|iskulturi]] tal-faċċata prinċipali oriġinali. Barra minn hekk, hemm ukoll kollezzjoni ta' opri tal-[[arti]] kolonjali u jiġu ospitati xi wirjiet. Il-Knisja [[Ġiżwiti|Ġiżwita]] ta' San Duminku nbniet bejn l-1746 u l-1749 minn [[Cayetano de Sigüenza]]. Lokalment din il-knisja hija magħrufa bħala l-Parroċċa tal-Kunċizzjoni Immakulata. Il-Knisja ta' San Duminku hija mibnija fuq pjattaforma solida, u b'hekk tidher ferm iktar monumentali. Ittieħdet mid-Dumnikani meta l-Ġiżwiti tkeċċew mill-Messiku fis-seklu 18. Sakemm kien qed jinbena l-katidral, kienet tintuża minfloku. Għandha portal Barokk mhux daqstant elaborat, b'għadd ta' artali u pitturi fuq ġewwa. Maġenb din il-knisja hemm il-binja tal-monasteru tal-Kumpanija ta' Ġesù, li attwalment tospita l-Mużew ta' Pedro Coronel. Fuq ġewwa tal-knisja hemm tmien artali bl-istil Churrigueresque, imnaqqxa mill-injam kif ukoll indurati bid-deheb estratt mill-għolja ta' Cerro del Grillo. Madankollu, l-artal maġġuri huwa Neoklassiku. L-artali bi stil Churringueresque huma attribwiti lil [[Felipe de Ureña]] u ibnu tar-rispett [[Juan García de Castañeda]]. [[File:Teatro_Caldron.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Teatro_Caldron.jpg|daqsminuri|It-Teatru Calderón.]] ==== Teatru ==== It-Teatru Calderón inbena biex jissostitwixxi teatru li kien ħa n-nar fl-aħħar tas-snin 80 tas-seklu 19 (fejn issa hemm is-Suq ta' González Ortega). It-teatru ilu jaħdem minn dak iż-żmien, u ospita artisti tal-ispettaklu famużi bħal [[Ángela Peralta]]. Il-binja nbniet bi stil li jerġa' jqanqal ir-[[Rinaxximent]] u fih sala b'mirja kbar magħmula f'[[Venezja]].<ref name=":1" /> == Universitajiet u edukazzjoni teknika == Il-belt fiha għadd ta' universitajiet u istituzzjonijiet tal-[[edukazzjoni]] għolja, inkluż l-Università Awtonoma ta' Zacatecas (''Universidad Autónoma de Zacatecas'') sponsorjata mill-istat.<ref>{{Ċita web|url=https://www.uaz.edu.mx/|titlu=UAZ :: Universidad Autónoma de Zacatecas|sit=UAZ :: Universidad Autónoma de Zacatecas|lingwa=es-MX|data-aċċess=2022-11-06}}</ref> L-Università Teknoloġika tal-Istat ta' Zacatecas (''Universidad Tecnológica del Estado de Zacatecas (UTEZ)'') hija parti minn sistema universitarja teknoloġika madwar il-Messiku kollu. Ġiet stabbilita fl-1998 mill-gvern statali ta' Zacatecas b'enfasi fuq l-edukazzjoni fl-oqsma tat-teknoloġija u tan-negozju.<ref>{{Ċita web|url=http://www.geeky.net/geeky.css|titlu=UTEZ|data=2005-12-22|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-11-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20051222041929/http://www.geeky.net/geeky.css|arkivju-data=2005-12-22|url-status=dead}}</ref> Skejjel tekniċi oħra huma l-Istitut Teknoloġiku ta' Zacatecas (Instituto Tecnológico de Zacatecas), l-Istitut Politekniku ta' Zacatecas (Instituto Politécnico de Zacatecas)<ref>{{Ċita web|url=http://web.upz.edu.mx/|titlu=Universidad Politécnica de Zacatecas|sit=web.upz.edu.mx|data-aċċess=2022-11-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221106072544/http://web.upz.edu.mx/|arkivju-data=2022-11-06|url-status=dead}}</ref>, u l-kampus tas-sistema ta' kulleġġi ITESM.<ref>{{Ċita web|url=http://www.zac.itesm.mx/|titlu=Tec de Monterrey, Campus Zacatecas|data=2001-04-04|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-11-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20010404015035/http://www.zac.itesm.mx/|arkivju-data=2001-04-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tec.mx/en/zacatecas-campus|titlu=Zacatecas Campus|sit=tec.mx|lingwa=en|data-aċċess=2022-11-06}}</ref> == Trasport == [[File:Museo_Francisco_Goitia.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Museo_Francisco_Goitia.JPG|daqsminuri|Il-[[Mużew]] ta' Francisco Goitia li jinsab fl-eks residenza tal-Gvernatur tal-Istat ta' Zacatecas.|xellug]] Permezz tal-awtostrada, Zacatecas hija kkollegata ma' [[Aguascalientes]] bil-Fed 45, ma' [[San Luis Potosí]] bil-Fed 49, bil-Fed 23 ma' Guadalajara u ma' [[Torreón]] u bil-Fed 54 ma' Guadalajara u ma' [[Saltillo]]. Hemm linja ferrovjarja msejħa ''Ferrocarril Central'' li għadha tikkollega l-belt ma' bliet oħra bħal [[Ciudad Juárez]] u l-Belt tal-Messiku. Il-belt hija moqdija mill-Ajruport Internazzjonali tal-Ġeneral Leobardo C. Ruiz, li jikkollega l-belt ma' [[Tijuana]], ma' [[Morelia]], ma' Leon, u mal-Belt tal-Messiku. Il-karozzi tal-linja pubbliċi ''Intercity'' jikkollegaw il-belt ma' bliet reġjonali oħra bħal [[Fresnillo]] kif ukoll ma' destinazzjonijiet nazzjonali bħal Guadalajara, Ciudad Juárez u l-Belt tal-Messiku. Hemm ukoll trasport lejn postijiet bħal Plateros u s-Santwarju tan-Niño de Atocha. == Muniċipalità == === Ġeografija === Bħala sede muniċipali, il-belt ta' Zacatecas hija l-awtorità tal-gvern għal 180 lokalità oħra, b'erja totali ta' 444 km² (171 mil kwadru). 93 % tal-popolazzjoni tal-muniċipalità ta' 132,035 ruħ tgħix fil-belt.<ref>{{Ċita web|url=http://www.inegi.gob.mx/est/contenidos/espanol/sistemas/conteo2005/localidad/iter/|titlu=Principales resultados por localidad 2005 (ITER)|data=2013-04-06|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-11-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201020025713/https://www.inegi.gob.mx/est/contenidos/espanol/sistemas/conteo2005/localidad/iter/|arkivju-data=2020-10-20|url-status=bot: unknown}}</ref> Ma hemm l-ebda komunità indiġena fil-muniċipalitajiet, u kważi l-popolazzjoni kollha hija "mestizo" jew imħallta bejn Ewropej u indiġeni. Inqas minn 500 ruħ jitkellmu lingwa indiġena bħall-Huichol u z-Zacateco iżda l-biċċa l-kbira minnhom ġejjin minn partijiet oħra tal-Messiku u jitkellmu bl-Ispanjol ukoll. Il-muniċipalità tmiss mal-muniċipalitajiet ta' Calera, Morelos, Vetagrande, Guadalupe, Genaro Codina u Jerez. Il-muniċipalità tinsab feles bejn il-muntanji ta' Sierra Madre Occidental u s-sottokatina muntanjuża msejħa Sierras y Valles Zacatecanos. Iż-żona hija mħarbta ferm u mimlija widien dojoq, irdumijiet u muntanji. L-elevazzjonijiet prinċipali jinkludu Cerro El Grillo b'quċċata ta' 2,690 metru (8,830 pied), Cerro Los Alamitos b'quċċata ta' 2,680 metru (8,790 pied), Cerro La Bufa b'quċċata ta' 2,650 metru (8,690 pied), Cerro La Mesa b'quċċata ta' 2,590 metru (8,500 pied), Mesas El Rincón Colorado b'quċċata ta' 2,540 metru (8,330 pied), Cerro La Mesa b'quċċata ta' 2,440 metru (8,010 piedi) u Cerro Grande b'quċċata ta' 2,370 metru (7,780 pied). Iż-żona tal-belt hija maqsuma bejn il-baċiri tax-xmajjar Lerma u El Salado, b'għadd kbir ta' nixxigħat u ''arroyos'' żgħar jaqsmu mit-territorju. === Klima u bijodiversità === [[File:Nevada_2010_La_Bufa_-_panoramio.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nevada_2010_La_Bufa_-_panoramio.jpg|daqsminuri|Il-pajsaġġ ta' Zacatecas matul xitwa kiesħa.]] Il-belt ta' Zacatecas għandha klima semideżertika (''BSk'', skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen), b'temperatura annwali medja ta' 15.7 °C (60 °F). It-temperaturi ta' ffriżar huma komuni, speċjalment f'Jannar u fi Frar. Matul ix-xitwa tal-2017-2018, il-muniċipalità ta' Zacatecas laħqet temperaturi li kienu ilhom ma jintlaħqu għal bosta snin: 10 °F jew −12 °C b'fattur ta' sirda li jwassal biex it-temperatura tinħass daqs 3 °F jew −16 °C, għalkemm l-iżjed temperatura baxxa ġiet irreġistrata fi Fresnillo li hija belt oħra qrib il-belt ta' Zacatecas, fejn it-temperatura niżlet għal 3 °F jew −15 °C, b'fattur ta' sirda li jwassal biex it-temperatura tinħass daqs −2 °F jew −20 °C. Ix-xita tinżel l-iktar bejn Ġunju u Settembru, u hemm xitwa definita. Il-veġetazzjoni selvaġġa prinċipali hija dik adattata għal żoni niexfa bħan-nopal, il-mesquite, il-maguey u l-ħaxix, b'siġar taż-żnuber u tal-ballut f'elevazzjonijiet iktar għoljin. Fost l-organiżmi selvaġġi li jgħixu fl-inħawi hemm il-coyote, il-volpi griż, il-[[bobcat]], l-[[opossum]], il-[[fenek]], ir-raccoon, u [[Mammiferu|mammiferi]] żgħar oħra, kif ukoll varjetà ta' [[Għasfur|għasafar]] u rettili żgħar. {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Zacatecas (Buenavista), elevazzjoni: 2,352 m, temp. normali fl-1951-2010, temp. estremi fl-1961-2018 |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !Temp. għolja rekord f'°C (°F) |28.0 (82.4) |29.0 (84.2) |30.5 (86.9) |34.0 (93.2) |36.0 (96.8) |36.0 (96.8) |31.0 (87.8) |29.9 (85.8) |30.5 (86.9) |30.0 (86.0) |29.0 (84.2) |28.0 (82.4) |36.0 (96.8) |- !Temp. għolja medja f'°C (°F) |17.8 (64.0) |19.3 (66.7) |21.6 (70.9) |24.4 (75.9) |26.5 (79.7) |25.7 (78.3) |23.8 (74.8) |23.6 (74.5) |22.5 (72.5) |22.1 (71.8) |21.0 (69.8) |18.2 (64.8) |22.2 (72.0) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) |11.4 (52.5) |12.5 (54.5) |14.5 (58.1) |17.3 (63.1) |19.3 (66.7) |19.2 (66.6) |17.8 (64.0) |17.7 (63.9) |17.0 (62.6) |15.9 (60.6) |14.1 (57.4) |11.9 (53.4) |15.7 (60.3) |- !Temp. baxxa medja f'°C (°F) |4.9 (40.8) |5.8 (42.4) |7.5 (45.5) |10.1 (50.2) |12.2 (54.0) |12.7 (54.9) |11.8 (53.2) |11.8 (53.2) |11.5 (52.7) |9.6 (49.3) |7.2 (45.0) |5.6 (42.1) |9.2 (48.6) |- !Temp. baxxa rekord f'°C (°F) |−6.3 (20.7) |−3.5 (25.7) |−3.1 (26.4) |3.0 (37.4) |5.0 (41.0) |8.0 (46.4) |1.5 (34.7) |5.0 (41.0) |3.5 (38.3) |2.0 (35.6) |−3.5 (25.7) |−11.0 (12.2) |−11.0 (12.2) |- !Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri) |19.0 (0.75) |14.9 (0.59) |7.5 (0.30) |10.7 (0.42) |17.9 (0.70) |74.6 (2.94) |101.3 (3.99) |106.0 (4.17) |90.1 (3.55) |32.6 (1.28) |9.5 (0.37) |10.9 (0.43) |495.0 (19.49) |- !Medja ta' jiem bil-preċipitazzjoni (≥ 0.1 mm) |2.4 |1.7 |0.9 |1.0 |3.2 |8.5 |10.2 |10.1 |9.6 |4.6 |1.3 |2.2 |55.7 |- !Medja ta' jiem bil-borra |0.33 |0 |0.03 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0.46 |0.11 |0.93 |- | colspan="14" |Sors 1: Timeanddate<ref>{{Ċita web|url=https://www.timeanddate.com/weather/mexico/zacatecas/climate|titlu=Climate & Weather Averages in Zacatecas, Zacatecas, Mexico|sit=www.timeanddate.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-11-06}}</ref> |- | colspan="14" |Sors 2: Weather-and-climate (borra)<ref>{{Ċita web|url=https://weather-and-climate.com:80/average-monthly-precipitation-Rainfall-inches,zacatecas-zacatecas-mx,Mexico|titlu=Average monthly rainfall and snow in Zacatecas (Zacatecas), Mexico (inches)|sit=World Weather & Climate Information|data-aċċess=2022-11-06}}</ref> |} {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Zacatecas (La Bufa), elevazzjoni: 2,576 m, temp. normali fl-1981-2010, temp. estremi fl-1951-2018 |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !Temp. għolja rekord f'°C (°F) |29.0 (84.2) |28.6 (83.5) |29.8 (85.6) |35.0 (95.0) |34.8 (94.6) |32.0 (89.6) |31.0 (87.8) |30.5 (86.9) |29.4 (84.9) |25.5 (77.9) |27.9 (82.2) |21.8 (71.2) |35.0 (95.0) |- !Temp. għolja medja f'°C (°F) |14.5 (58.1) |16.1 (61.0) |17.9 (64.2) |20.6 (69.1) |22.4 (72.3) |21.4 (70.5) |19.5 (67.1) |19.6 (67.3) |18.6 (65.5) |18.2 (64.8) |17.1 (62.8) |15.1 (59.2) |18.4 (65.1) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) |10.0 (50.0) |11.2 (52.2) |13.0 (55.4) |15.5 (59.9) |17.3 (63.1) |16.8 (62.2) |15.0 (59.0) |15.0 (59.0) |14.5 (58.1) |13.9 (57.0) |12.4 (54.3) |10.8 (51.4) |13.8 (56.8) |- !Temp. baxxa medja f'°C (°F) |6.2 (43.2) |6.9 (44.4) |8.4 (47.1) |10.9 (51.6) |12.5 (54.5) |12.4 (54.3) |11.1 (52.0) |11.2 (52.2) |11.0 (51.8) |10.3 (50.5) |8.6 (47.5) |7.3 (45.1) |9.7 (49.5) |- !Temp. baxxa rekord f'°C (°F) |−14.0 (6.8) |−9.2 (15.4) |−4.2 (24.4) |−1.6 (29.1) |1.0 (33.8) |1.4 (34.5) |1.3 (34.3) |1.0 (33.8) |0.0 (32.0) |1.0 (33.8) |−5.1 (22.8) |−12.2 (10.0) |−14.0 (6.8) |- !Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri) |16.3 (0.64) |9.4 (0.37) |1.4 (0.06) |4.5 (0.18) |18.0 (0.71) |74.9 (2.95) |126.4 (4.98) |99.2 (3.91) |79.3 (3.12) |29.1 (1.15) |9.2 (0.36) |9.1 (0.36) |476.8 (18.77) |- !Medja ta' jiem bil-preċipitazzjoni (≥ 0.1 mm) |1.8 |1.3 |0.3 |0.7 |3.0 |7.7 |10.2 |9.0 |8.2 |4.3 |1.2 |1.6 |49.3 |- !Umdità relattiva medja (%) |48.4 |43.3 |34.4 |33.6 |39.4 |57.9 |70.2 |69.5 |72.8 |61.9 |51.3 |49.9 |52.7 |- !Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar |218.4 |223.6 |246.4 |240.0 |271.9 |223.6 |221.4 |212.1 |187.0 |215.8 |241.3 |202.3 |2,703.8 |- | colspan="14" |Sors 1: World Meteorological Organization<ref>{{Ċita web|url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-IV/Mexico/WMONORMALES_Mexico.xlsx|titlu=WMO|data=2021-10-15|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-11-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211015224024/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-IV/Mexico/WMONORMALES_Mexico.xlsx|arkivju-data=2021-10-15|url-status=bot: unknown}}</ref>, Think Hazard<ref>{{Ċita web|url=https://thinkhazard.org/en/report/2059-mexico-zacatecas/EH|titlu=Think Hazard - Zacatecas - Extreme heat|sit=thinkhazard.org|lingwa=en|data-aċċess=2022-11-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221106072545/https://thinkhazard.org/en/report/2059-mexico-zacatecas/EH|arkivju-data=2022-11-06|url-status=dead}}</ref> |- | colspan="14" |Sors 2: NOAA (xemx fl-1961-1990)<ref>{{Ċita ktieb|titlu=1961-1990 normals NOAA - Zacatecas City|url=http://archive.org/details/19611990NormalsNOAAZacatecasCity|lingwa=English}}</ref> |} === Ekonomija === [[File:FranciscoVilla-Interior.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:FranciscoVilla-Interior.jpg|lemin|daqsminuri|L-Istadjum Carlos Vega Villalba.]] L-iżjed setturi importanti tal-ekonomika muniċipali huma x-xogħol fil-minjieri jew fl-estrazzjoni, li jimpjega madwar 21 % tal-popolazzjoni, it-trobbija tal-[[Annimal|annimali]] li għaliha hija ddedikata 76 % tal-erja, u l-kummerċ li jimpjega iktar minn 70 % tal-popolazzjoni. Il-biċċa l-kbira tax-xogħol tal-estrazzjoni llum il-ġurnata jsir fil-muntanji Panuco, Vetagrande u Morelos. L-iżjed minjieri attivi huma dawk ta' El Compas, La Gallega, San Panuncio u San Rafael. Il-produzzjoni annwali hija stmata li trendi 50,043 peso għad-deheb, 11,320 peso għall-fidda u 38,122 peso għaċ-ċomb. Fost il-minerali mhux metalliċi hemm il-kaolin, il-ġebel għall-kostruzzjoni u l-aggregati tal-petroleum. L-agrikoltura u t-trobbija tal-bhejjem issir l-iktar fuq livell komunali, b'għaxar ''ejidos'' stabbiliti. 15 % biss tal-art tal-muniċipalità hija kkultivata. L-agrikoltura tiddependi fuq l-istaġun annwali tax-xita u tipproduċi xi ikel bażiku bħall-fażola, il-bżar jaħraq u l-qamħirrum. Fost l-annimali li jitrabbew hemm il-bhejjem tal-ifrat, il-ħnieżer, in-[[Nagħġa|nagħaġ]], il-mogħoż u ż-[[Żiemel|żwiemel]]. Hemm ukoll ftit industrija marbuta mal-ipproċessar tal-ikel, it-tessuti, il-prodotti tal-injam, il-karta u t-tagħmir tal-estrazzjoni, kif ukoll xogħol tal-artiġjanat bħall-produzzjoni ta' sarapes, oġġetti tal-ġebel, ġlud u metalli prezzjużi. Il-kummerċ huwa maqsum bejn il-provvista għad-domanda u għall-ħtiġijiet lokali kif ukoll it-turiżmu. Minbarra t-turiżmu bis-saħħa tal-istatus tal-belt bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, hemm diversi siti għall-kampeġġ fi Sierra de Organos, Canon de Juchipila, Cerro del Mixton u Sierra de Cardos. [[La Quemada]] jew Alta Vista-Chalchihuites huwa l-iżjed sit [[Arkeoloġija|arkeoloġiku]] magħruf fl-inħawi ta' Zacatecas. Minħabba l-pożizzjoni tas-sit, l-artefatti joħorġu fid-dieher l-influwenza ta' [[Kultura|kulturi]] oħra, fosthom dawk ta' [[Teotihuacan]], il-[[Purépecha]] u t-[[Tolteki]]. Is-sit fih diversi livelli u huwa mibni fuq għolja kbira. Meta tagħmel ix-xita, l-ilma jnixxi mil-livelli ta' fuq bħal kaskata. == Sport == {| class="wikitable" !Klabb !Sport !Stabbilit !Lega |- |Mineros de Zacatecas |Basketball |2017 |LNBP |- |Mineros de Zacatecas |[[Futbol]] |2014 |Ascenso MX |- |Tuzos de la UAZ |Futbol |2006 |Serie A |} == Ġemellaġġ == Zacatecas hija ġemellata ma': * [[Azusa]], California, l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]; * [[El Paso]], Texas, l-Istati Uniti; * [[Málaga]], l-[[Andalusija]], Spanja; * [[Santa Fe]], New Mexico, l-Istati Uniti; * [[Wichita]], Kansas, l-Istati Uniti; * [[Norwalk]], California, l-Istati Uniti; * [[Hanover]] Township, Illinois, l-Istati Uniti; * [[Memphis]], Tennessee, l-Istati Uniti; * [[Woodstock]], Illinois, l-Istati Uniti. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Bliet tal-Messiku]] [[Kategorija:Messiku]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] fh59q4oleja4e86v19new1kg6okepdu 0 30724 331326 318805 2026-08-06T09:48:20Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331326 wikitext text/x-wiki '''Il-Ħadit''' ([[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: حديث, ''ħadīṯ'', {{Deskrizzjoni kmand|pl.|plural}} أحاديث, '''''aħādīth'''/Aħadit'', <small>litteralment</small> "taħdita" jew "diskors") jew '''Atar''' <ref name="SiH">{{Ċita ktieb|kunjom=Azami|isem=Muhammad Mustafa|sena=1978|titlu=Studies in Hadith Methodology and Literature|url=https://books.google.com/books?id=qblMCwAAQBAJ&q=hadith+athar&pg=PA3|pubblikatur=American Trust Publications|paġna=3|isbn=978-0-89259-011-7|data-aċċess=16 December 2022}}</ref> ([[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: أثر, ''A<u>th</u>ar'', <small>litteralment</small> "fdal" jew "effett") jirreferi għal dak li l-biċċa l-kbira tal-[[Iżlam|Misilmin]] u l-iskejjel prinċipali tal-ħsieb Iżlamiku jemmnu li huwa rekord tal-kliem, l-azzjonijiet, u l-approvazzjoni siekta tal-profeta Iżlamiku [[Muħammed|Muħammad]] kif trażmessi permezz ta’ ktajjen ta’ narraturi. Fi kliem ieħor, il-Ħadit huma rapporti trażmessi attribwiti għal dak li qal u għamel Muħammad.<ref>{{Ċita web|url=https://yaqeeninstitute.org/emadhamdeh/are-hadith-necessary|titlu=Are Hadith Necessary? An Examination of the Authority of Hadith in Islam|data-aċċess=2023-09-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191216101818/https://yaqeeninstitute.org/emadhamdeh/are-hadith-necessary|arkivju-data=2019-12-16|url-status=dead}}</ref> Il-Ħadit ġew imsejħa minn xi wħud bħala "is-sinsla" taċ-ċiviltà Iżlamika,<ref name="JACBMM2014:6">[[Hadith#JACBMM2014|J.A.C. Brown, ''Misquoting Muhammad'', 2014]]: p.6</ref> u għal ħafna l-awtorità tal-Ħadit hija sors għal gwida reliġjuża u morali magħrufa bħala Sunna, li hija t-tieni post biss għal dik tal-[[Koran|Quran]]<ref name="EB">{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/topic/Hadith|titlu=Hadith|sit=Encyclopaedia Britannica|data-aċċess=31 July 2020}}</ref> (lil-Misilmin jqisu li hi l-kelma ta' [[Allah|Alla]] rrivelata lil Muħammad). Ħafna mill-Misilmin jemmnu li l-awtorità skritturali għall-Ħadit ġejja mill-Quran, li jordna lill-Misilmin biex jimitaw lil Muħammad u jobdu l-ġudizzji tiegħu (f'versi bħal 24:54, 33:21). [[Stampa:Ibnhanbal.jpg|daqsminuri|250x250px| Manuskritt tal-kitbiet legali Islamiċi (Xarija) ta' Iben Hanbal, prodott f'Ottubru 879]] Filwaqt li n-numru ta’ versi li jappartjenu għal-liġi fil-Quran huwa relattivament ftit, il-Ħadit huma kkunsidrati minn ħafna li jagħtu direzzjoni fuq kollox minn dettalji ta’ obbligi reliġjużi (bħal ''Ghusl,'' '''ħasil''' bil-Malti jew ''Wudu'', abluzzjonijiet <ref name="GotRMZK1975:203">[[Hadith#GotRMZK1975|An-Nawawi, ''Riyadh As-Salihin'', 1975]]: p.203</ref> għall-qima tas-Sala), sal-forom korretti tat-tislija<ref name="GotRMZK1975:168">[[Hadith#GotRMZK1975|An-Nawawi, ''Riyadh As-Salihin'', 1975]]: p.168</ref> u l-importanza tal-benevolenza lejn l-iskjavi.<ref name="GotRMZK1975:229">[[Hadith#GotRMZK1975|An-Nawawi, ''Riyadh As-Salihin'', 1975]]: p.229</ref> Għalhekk għal ħafna, "il-biċċa l-kbira" tar-regoli [[Sharia|tax-Xarija]] (il-liġi Islamika) huma derivati mill-Ħadit, aktar milli mill-Quran.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Forte|isem1=David F.|data=|sena=1978|titlu=Islamic Law; the impact of Joseph Schacht|url=http://www.soerenkern.com/pdfs/islam/IslamicLawTheImpactofJosephSchacht.pdf|rivista=Loyola of Los Angeles International and Comparative Law Review|lingwa=en|volum=1|paġni=2|via=}}</ref> Il-Ħadit huwa l-kelma Għarbi għal xi bħal, rapport, kont, u narrattiva.{{Sfn|Brown|2009}}<ref>{{Ċita web|url=https://archive.org/details/HansWehrEnglishArabicDctionarySearchableFormat|titlu=Hans Wehr English&Arabic Dictionary}}</ref><ref name="Modarresi">{{Ċita ktieb|kunjom=Mohammad Taqi al-Modarresi|data=26 March 2016|titlu=The Laws of Islam|url=http://almodarresi.com/en/books/pdf/TheLawsofIslam.pdf|url-status=dead|lingwa=en|pubblikatur=Enlight Press|isbn=978-0994240989|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190802163247/http://almodarresi.com/en/books/pdf/TheLawsofIslam.pdf|arkivju-data=2 August 2019|data-aċċess=22 December 2017|ref=Modarresi}}</ref>{{Rp|471}} B'differenza mill-Quran, mhux il-Misilmin kollha jemmnu li l-kontijiet tal-Ħadit (jew għall-inqas mhux il-kontijiet kollha tal-Ħadit) huma rivelazzjoni divina. Kollezzjonijiet differenti ta' Ħadit kienu jaslu biex jiddifferenzjaw il-fergħat differenti tal-Islam.<ref name="JACBMM2014:8">[[Hadith#JACBMM2014|J.A.C. Brown, ''Misquoting Muhammad'', 2014]]: p.8</ref> Xi Misilmin jemmnu li l-gwida Islamika għandha tkun ibbażata fuq il-[[Quraniżmu|Quran biss]], u b'hekk tiċħad l-awtorità tal-Ħadit; xi wħud ikomplu jsostnu li l-biċċa l-kbira tal-Aħadit huma fabbrikazzjonijiet (pseudepigrapha)<ref name=":0" /> maħluqa fis-sekli 8 u 9 EK, u li huma attribwiti b’mod falz lil Muħammad.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://submission.org/Corruption_of_Religion.html|titlu=Hadith and the Corruption of the great religion of Islam {{!}} Submission.org - Your best source for Submission (Islam)|sit=submission.org|data-aċċess=2020-01-23}}</ref><ref name="Aisha Y. Musa 2013">Aisha Y. Musa, The Qur’anists, Florida International University, accessed May 22, 2013.</ref><ref name="Neal Robinson 2013 pp. 85-89">Neal Robinson (2013), Islam: A Concise Introduction, Routledge, {{ISBN|978-0878402243}}, Chapter 7, pp. 85-89</ref> Storikament, il-[[Mugħtażiliżmu|Mugħtażilin]] irrifjutaw wkoll l-Aħadit bħala l-bażi għal-liġi Islamika, filwaqt li fl-istess ħin aċċettaw is-Sunna u l-''Iġmagħ'' (kunsens tal istudjużi Islamika '''ġmigħ''').<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Deen|isem=Sayyed M.|sena=2007|titlu=Science Under Islam: Rise, Decline and Revival|url=https://books.google.com/books?id=G-M3IRh22moC&dq=some+mutazilites+rejected+hadiths&pg=PA63|pubblikatur=Lulu.com|isbn=9781847999429}}</ref> Minħabba li xi Aħadit fihom dikjarazzjonijiet dubjużi u saħansitra kontradittorji, l-awtentikazzjoni tal-Ħadit saret [[Studji Hadith|qasam ewlieni ta 'studju]] fl-Islam.<ref name="IatW-Lewis-44">{{Ċita ktieb|kunjom=Lewis|isem=Bernard|data=1993|titlu=Islam and the West|url=https://archive.org/details/islamwest00lewi_0|url-aċċess=registration|pubblikatur=Oxford University Press|paġna=[https://archive.org/details/islamwest00lewi_0/page/44 44]|isbn=9780198023937|data-aċċess=28 March 2018|kwotazzjoni=hadith.}}</ref> Fil-forma klassika tiegħu, il-Ħadit jikkonsisti f’żewġ partijiet—il-katina ta’ narraturi li jkunu bagħtu r-rapport (l-''isnad''), u t-test ewlieni tar-rapport (il-''matn'').<ref>{{Ċita web|url=https://qurano.com/en/62-al-jumu-a/|titlu=Surah Al-Jumu'a, Word by word translation of verse number 2-3 (Tafsir included) {{!}} الجمعة - Quran O|isem=|awtur=|data=|sit=qurano.com|lingwa=en|data-aċċess=2021-01-31|url-status=live|arkivju-url=|arkivju-data=}}</ref>{{Sfn|Brown|2009}}{{Sfn|Brown|2009}}<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Islahi|isem=Amin Ahsan|sena=1989|titlu=Mabadi Tadabbur-i-Hadith (translated as: "Fundamentals of Hadith Interpretation")|url=http://www.monthly-renaissance.com/DownloadContainer.aspx?id=71|lingwa=ur|post=Lahore|pubblikatur=Al-Mawrid|data-aċċess=2 June 2011|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120312082950/http://www.monthly-renaissance.com/DownloadContainer.aspx?id=71|arkivju-data=12 March 2012|url-status=dead}}</ref><ref name="H-EoI">{{Ċita ktieb|kunjom=Campo|isem=Juan Eduardo|sena=2009|kapitlu=Hadith|kapitlu-url=https://books.google.com/books?id=OZbyz_Hr-eIC&q=encyclopedia+islam+hadith&pg=PA280|titlu=Encyclopedia of Islam|pubblikatur=Infobase|isbn=9781438126968}}</ref> Il-Ħadit individwali huma kklassifikati minn ''Fuqaha'' (ġuristi Misilmin) f'kategoriji bħal ''sħiħ'' (awtentiku), ''ħasan'' (tajjeb), jew ''dgħif'' (dgħajjef).<ref>The Future of Muslim Civilisation by Ziauddin Sardar, 1979, page 26.</ref> Madankollu, gruppi differenti u studjużi differenti jistgħu jikklassifikaw Ħadit b'mod differenti. Fost l-istudjużi tal-Islam ta' Ahl is-Sunna u l-Ġmiegħa t-terminu Ħadit jista' jinkludi mhux biss il-kliem, pariri, prattiċi, u oħrajn ta' Muħammad, iżda wkoll dawk ta' [[Sahabah|Sħabu]].<ref name="EIMW-2004-285">{{Ċita ktieb|kunjom=Motzki|isem=Harald|data=2004|titlu=Encyclopedia of Islam and Muslim World.1|pubblikatur=Thmpson Gale|paġna=285}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Al-Bukhari|isem=Imam|sena=2003|titlu=Moral Teachings of Islam: Prophetic Traditions from Al-Adab Al-mufrad By Muḥammad ibn Ismāʻīl Bukhārī|url=https://books.google.com/books?id=Q9E4egv4lKEC|pubblikatur=Rowman Altamira|isbn=9780759104174}}</ref> Fl-Islam ix-[[Xigħa]], il-Ħadit huma l-inkarnazzjoni tas-Sunna, il-kliem u l-azzjonijiet ta' Muħammad u l-familja tiegħu, l-Ahl il-Bejt (It-Tnax l-''A'imma'' [<small>sg.</small> Imam] u t-tifla ta' Muħammad, [[Fatima bint Muħammed|Fatima]]).<ref name="Intro-hadith-vii">{{Ċita ktieb|kunjom=al-Fadli|isem=Abd al-Hadi|data=2011|titlu=Introduction to Hadith|url=https://books.google.com/books?id=E-muq9pi0zUC&q=shia+hadith|edizzjoni=2nd|post=London|pubblikatur=ICAS Press|paġna=vii|isbn=9781904063476}}</ref> == Etimoloġija u defnizzjoni == Ħadit (mill-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: حَدِيث, ''Ħadī<u>th</u>''<u>)</u> huwa sinonimu ma' diversi termini, inkluż Sunna, aħbar, u l-''a<u>th</u>ar'' (fdal, nħass, jew traċċi tal-Profeta lis-segwaċi tiegħu). Il-Ħadit f'termini tal-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] hija "xi ġdida", jew l-aħbarijiet.<ref name="لسان العرب2">لسان العرب - ابن منظور</ref> Il-forma plural hija Aħadit. Ħadit jista' jfisser wkoll id-diskors li jiġi mitkellem, u huwa mwassal bil-vuċi u bil-kitba. Bil-[[Lingwa Maltija|Malti]], il-kelma ''ħadit'', mill-għerq (ħ-d-t),<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Category:Maltese terms belonging to the root ħ-d-t|url=https://en.wiktionary.org/w/index.php?title=Category:Maltese_terms_belonging_to_the_root_%C4%A7-d-t&oldid=65389468|data-aċċess=2023-08-30|lingwa=en|data=2022-01-20|id=Page Version ID: 65389468}}</ref> jfisser "tkellem" jew "diskors",<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=ħadit|url=https://en.wiktionary.org/w/index.php?title=%C4%A7adit&oldid=65363887|data-aċċess=2023-08-30|lingwa=en|data=2022-01-17|id=Page Version ID: 65363887}}</ref> relatata bill-forma verbali tiegħu ''tħaddet''<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=tħaddet|url=https://en.wiktionary.org/w/index.php?title=t%C4%A7addet&oldid=66537912|data-aċċess=2023-08-30|lingwa=en|data=2022-04-29|id=Page Version ID: 66537912}}</ref> u bill-kelma ''ħduti.''<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=ħduti|url=https://en.wiktionary.org/w/index.php?title=%C4%A7duti&oldid=65363889|data-aċċess=2023-08-30|lingwa=en|data=2022-01-17|id=Page Version ID: 65363889}}</ref> Imma bħala terminu Islamiku, il-Ħadit huwa dwar dak li huwa attribwit lill-Profeta Muħammad, f'termini ta' kliem, atti, rapporti, jew deskrizzjonijiet.<ref name="شرح اللؤلؤ">شرح اللؤلؤ المكنون في أحوال الأسانيد والمتون - حافظ بن أحمد بن علي الحكمي</ref> Aħbarijiet u ''a<u>th</u>ar'' huma żewġ kelmiet oħra li jintużaw fis-sens eżatt ta' Ħadit (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]), u dan huwa dak li l-maġġoranza tal-Għulama (Islamika istudjużi) jużaw bħala terminoloġija.<ref name="الصباغ">الحديث النبوي: مصطلحه، بلاغته، كتبه - محمد بن لطفي الصباغ</ref> Iżda skont Juan Campo, fit-terminoloġija Iżlamika, it-terminu ''Ħadit'' jirreferi għal rapporti ta' dikjarazzjonijiet jew azzjonijiet ta' Muħammad, jew tal-approvazzjoni taċita jew kritika tiegħu ta 'xi ħaġa li ntqal jew li sar fil-preżenza tiegħu.<ref name="H-EoI"/> L-ispeċjalista tal-Ħadit klassiku [[Ibn Hajar al-Asqalani|Iben Ħaġar L-Asqalani]] jgħid li t-tifsira maħsuba tal''-Ħadit'' fit-tradizzjoni reliġjuża hija xi ħaġa attribwita lil Muħammad iżda li ma tinstabx fil-Quran.<ref name="fath">{{Ċita ktieb|kunjom=al-Asqalani|isem=Ahmad ibn 'Ali|sena=2000|titlu=Fath al-Bari|lingwa=ar|volum=1|post=Egypt|pubblikatur=al-Matba'ah al-Salafiyyah|paġni=193|isbn=978-1-902350-04-2}}</ref> L-istudjuża [[Patricia Crone]] tinkludi rapporti minn oħrajn minbarra Muħammad fid-definizzjoni tagħha tal-Ħadit: "rapporti qosra (xi kultant biss linja jew tnejn) li jirreġistraw dak li qal jew għamel figura bikrija, bħal [[Kumpanni tal-Profeta|Sieħeb tal-Profeta]] jew Muħammad innifsu, f'okkażjoni partikolari, preċeduta minn katina ta’ trasmettituri”. Madankollu, hija żżid li "illum il-ġurnata, ''ħadit'' kważi dejjem tfisser Ħadit minn Muħammad innifsu."<ref name="Crone-wdwakaM-20082">{{cite web|url=https://www.opendemocracy.net/faith-europe_islam/Muhammad_3866.jsp|title=What do we actually know about Muhammad?|kunjom=Crone|isem=Patricia|date=10 June 2008|website=Open Democracy|lingwa=en|access-date=16.4.2018|last1=|first1=}}</ref> Il-Ħadit skont [[Ahl is-Sunna u l-Ġamagħa|Ahl is-Sunna u l-Ġmiegħa]] huwa dak li ġie rrappurtat minn Muħammad, f’termini ta’ qal, att, rapport, karatteristika morali jew etika, jew bijografija, kemm qabel il-missjoni (jiġifieri l-bidu tar-rivelazzjoni u l-profezija) jew wara.<ref name="ReferenceA">شرح المنظومة البيقونية - محمد حسن عبد الغفار</ref><ref>شرح المنظومة البيقونية -عبد الكريم بن عبد الله الخضير</ref><ref>نظرة المستشرقين للسنة النبوية المطهرة - مثنى الزيدي</ref> Il-Ħadit huwa wkoll it-tieni sors ta' leġiżlazzjoni Islamika wara l-[[Koran|Quran]].<ref>العدة في أصول الفقه - القاضي أبو يعلى، محمد بن الحسين بن محمد بن خلف ابن الفراء</ref> B'kuntrast, skont Ahl il-Bejt il-Proġett tal-Librerija Diġitali tal-Islam ix-Xigħi, "... meta ma jkun hemm l-ebda dikjarazzjoni Quranika ċara, u lanqas ma jkun hemm Ħadit li l-iskejjel Misilmin qablu miegħu... Xigħa... irreferi għal Ahl il-Bejt [il-familja ta’ Muħammad] biex tidderiva s-Sunna tal-Profeta”—li jimplika li filwaqt li l-Ħadit hija limitata għat-“Tradizzjonijiet” ta’ Muħammad, is-Sunna tax-Xigħa tislet fuq il-kliem, u oħrajn ta' Ahl il-Bejt jiġifieri l-[[Imama (Shia)|A'imma]] (<small>pl. għal</small> Imam) tal-Islam ix-Xigħa. <ref name="ABDLP-sunna">{{Ċita web|url=https://www.al-islam.org/shiite-encyclopedia-ahlul-bayt-dilp-team/major-difference-between-shia-and-sunni|titlu=The Major Difference Between the Shi'a and the Sunni|data=2013-11-12|sit=Ahlul Bayt Digital Library Project|data-aċċess=28 March 2018}}</ref> === Distinzjoni minn Sunna === Il-kelma ''[[Sunna]]'' tintuża wkoll b'referenza għal drawwa normattiva ta' Muħammad jew il-[[Ummah|komunità Mislem]] bikrija.<ref name="H-EoI"/> [[Joseph Schacht]] jiddeskrivi l-Ħadit bħala li jipprovdi "id-dokumentazzjoni" tas-Sunna. <ref name="Schacht-OoMJ-1959-3">{{Ċita ktieb|kunjom=Schacht|isem=Joseph|sena=1959|titlu=The Origins of Muhammadan Jurisprudence|pubblikatur=Oxford University Press|paġna=3}}</ref> Sors ieħor (Joseph A. Islam) jiddistingwi bejn it-tnejn li jgħid:<blockquote>'''"'''Filwaqt li l-'Ħadit' hija komunikazzjoni orali li allegatament hija derivata mill-Profeta jew mit-tagħlim tiegħu, is-'Sunna' (pjuttost litteralment: mod ta' ħajja, imġieba jew eżempju) tfisser id-drawwiet prevalenti ta' komunità jew poplu partikolari. ...'Sunna' hija prattika li ġiet mgħoddija minn komunità minn ġenerazzjoni għal oħra b'mod massiv, filwaqt li l-Ħadit huma rapporti miġbura minn kompilaturi aktar tard ħafna drabi sekli mneħħija mis-sors. ...Prattika li tinsab fi ħdan il-Ħadit tista' tkun meqjusa bħala Sunna, iżda mhux meħtieġ li Sunna jkollha Ħadit ta' appoġġ li tissanzjonaha.'''"'''<ref name="JAI">{{Ċita web|url=http://quransmessage.com/articles/hadith%20and%20sunna%20FM3.htm|titlu=THE DIFFERENCE BETWEEN HADITH AND SUNNA|isem=Joseph A.|awtur=Islam|sit=The Quran and Its Message|data-aċċess=26 March 2018}}</ref></blockquote>Xi sorsi ([[Khaled Abou El Fadl]]) jillimitaw il-Ħadit għal rapporti verbali, bl-atti ta Muħammad u r-rapporti dwar [[Sahabah|Sħabu]] jkunu parti mis-Sunna, iżda mhux il-Ħadit.<ref name="ABC-abu-al-fadl2">{{cite journal|last1=Abou El Fadl|first1=Khaled|title=What is Shari'a?|journal=ABC Religion and Ethics|date=22 March 2011|url=http://www.abc.net.au/religion/articles/2011/03/22/3170810.htm|access-date=20 June 2015}}</ref> === Distinzjoni minn letteratura oħra === Klassifiki letterarji Islamiċi simili għall-Ħadit (iżda mhux Sunna) huma ''maghazi'' u ''sira''. Huma differenti mill-Ħadit peress li huma organizzati "relattivament b'mod kronoloġiku" aktar milli skont is-suġġett. * ''Sīrat'' (<small>litteralment</small> "mod kif tmur" jew "kondotta"), bijografiji ta' Muħammad, miktuba minn nofs it-tmien seklu. Kitbiet simili msejħa ''maghazi'' (<small>litteralment</small> "''rejd/attaki''") ippreċedew il-letteratura sīrat, li jiffokaw fuq azzjonijiet militari ta' Muħammad, iżda kienu jinkludu wkoll aspetti mhux militari ta' ħajtu.<ref name="pierce-17-18">{{Ċita ktieb|kunjom=Pierce|isem=Matthew|data=2016|titlu=Twelve Infallible Men|url=https://books.google.com/books?id=JjS6CwAAQBAJ&q=difference+between+sira+and+biography&pg=PA17|pubblikatur=Harvard University Press.|paġni=17–18|isbn=9780674737075|data-aċċess=26 October 2019}}</ref> Għalhekk, hemm koinċidenza fit-tifsira tat-termini, għalkemm ''maghazi'' jissuġġerixxi aspetti militari aktar milli dawk biografiċi ġenerali. "Tradizzjonijiet" oħra tal-Islam relatati mal-Ħadit jinkludu: * ''<u>Kh</u>abar'' (''<small>litteralment</small>'' aħbar/ħabar, informazzjoni, pl. ''a<u>kh</u>bar'') jista' jintuża bħala sinonimu għal Ħadit, iżda xi studjużi jużawha biex jirreferu għal tradizzjonijiet dwar is-Sħab ta' Muħammad u s-suċċessuri tagħhom mill-ġenerazzjoni ta' wara, b'kuntrast mal-Ħadit kif definit bħala tradizzjonijiet dwar Muħammad. Definizzjoni oħra (minn Iben Warraq) tiddeskrivihom bħala "ġrajjiet jew rapporti diskreti" mill-Iżlam bikri li "jinkludi dikjarazzjonijiet sempliċi, stqarrijiet ta’ studjużi awtorevoli, qaddisin, jew statisti, rapporti ta’ avvenimenti, u stejjer dwar avvenimenti storiċi kollha li jvarjaw fit-tul minn wieħed. linja għal diversi paġni."<ref name="IWSoMatRoI2000:66">[[Hadith#IWSoMatRoI2000|Ibn Warraq, "Studies on Muhammad and the Rise of Islam", 2000]]: p.66</ref> * Bil-maqlub, ''a<u>th</u>ar'' (traċċa, fdal) normalment jirreferi għal tradizzjonijiet dwar is-Sħab u s-suċċessuri, għalkemm xi kultant jikkonnota tradizzjonijiet dwar Muħammad. == Kumpilazzjoni Ħadit == Il-letteratura tal-Ħadit li qed tintuża llum hija bbażata fuq rapporti mitkellma fiċ-ċirkolazzjoni wara l-mewt ta' Muħammad. B'differenza mill-Quran, il-Ħadit ma ġewx miktuba fil-pront matul il-ħajja ta' Muħammad jew immedjatament wara mewtu. {{Sfn|Brown|2009}} Ħadit ġew evalwati bil-fomm għal miktub u miġbura f'kollezzjonijiet kbar matul is-sekli 8 u 9, ġenerazzjonijiet wara l-mewt ta' Muħammad, wara tmiem l-era tal-[[Rashidun Kalifat|Kalifat Raxidin]], aktar minn 1,000 km (600 mi) minn fejn għex Muħammad. "Ħafna eluf ta' drabi" aktar numerużi mill-versi tal-Quran,<ref name="JACBMM2014:94">[[Hadith#JACBMM2014|J.A.C. Brown, ''Misquoting Muhammad'', 2014]]: p.94</ref> il-Ħadit ġew deskritti bħala li jixbħu saffi madwar il-"qalba" tat-twemmin Islamiku (il-Quran). Ħadit magħrufa sew u aċċettata b'mod wiesa' tagħmel is-saff ta' ġewwa dejjaq, b'Ħadit li ssir inqas affidabbli u aċċettata b'kull saff li jiġġebbed 'il barra. <ref name="JACBMM2014:8">[[Hadith#JACBMM2014|J.A.C. Brown, ''Misquoting Muhammad'', 2014]]: p.8</ref> Ir-rapporti tal-imġieba ta’ Muħammad (u xi drabi ta’ Sħabu) miġbura minn kompilaturi tal-Ħadit jinkludu dettalji ta’ prattika reliġjuża ritwali bħall-ħames is-Sala (talb/qima Islamiku obbligatorju) li ma jinstabux fil-Quran, kif wkoll imġieba ta’ kuljum bħal manjieri fuq il-mejda,<ref name="GotRMZK1975:100">[[Hadith#GotRMZK1975|An-Nawawi, ''Riyadh As-Salihin'', 1975]]: chapter 100</ref> libsa,<ref name="GotRMZK1975:117-122">[[Hadith#GotRMZK1975|An-Nawawi, ''Riyadh As-Salihin'', 1975]]: chapters 117-122</ref> u qagħda.<ref name="GotRMZK1975:7">[[Hadith#GotRMZK1975|An-Nawawi, ''Riyadh As-Salihin'', 1975]]: chapters 127,128,310</ref> Ħadit huma wkoll meqjusa mill-Musulmani bħala għodda importanti biex jifhmu l-affarijiet imsemmija fil-Quran iżda mhux spjegati, sors għal ''tafsir'' (kummentarji jew '''tfissir''' miktuba fuq il-Quran). Xi elementi importanti, li llum huma meqjusa bħala parti fit-tul tal-prattika u t-twemmin Islami ma jissemmewx fil-Quran, iżda huma rrappurtati fil-Aħadit.Għalhekk, il-Misilmin ġeneralment isostnu li l-Aħadit huma rekwiżit meħtieġ għall-prattika vera u xierqa tal-Islam, peress li tagħti lill-Misilmin d-dettalji sfumati tal-prattika u t-twemmin Islami f’oqsma fejn il-Quran huwa sieket. Eżempju huwa t-talb obbligatorju, li huwa kmandat fil-Quran, iżda spjegat fil-Ħadit. Dettalji tal-movimenti u l-kliem preskritti tas-Sala (magħrufa bħala ''rakgħa'') u kemm-il darba għandhom isiru, jinsabu fil-Ħadit. Madankollu, il-Aħadit ivarjaw fuq dawn id-dettalji u konsegwentement Sala titwettaq b'mod differenti minn tifriq l-Islami l-Ħaditi differenti. {{Nota|Muslims have come to blows over differences in the proper ritual movement in {{transl|ar|salat}} prayer. In the 18th century, a man was "almost beaten to death" in the great mosque of Delhi for raising his hands during salat in the manner that revivalist preacher/scholar [[Shah Waliullah Dehlawi]] had advocated.<ref name=JACBMM2014:65>[[#JACBMM2014|J.A.C. Brown, ''Misquoting Muhammad'', 2014]]: p.65</ref> The victim's assailants supported the doctrine of traditionalists of Hanafi {{transl|ar|fiqh}} which held that one's hands should be raised only once during the ritual prayer, while Waliullah held that {{transl|ar|madhhab}} schools of {{transl|ar|fiqh}} had ignored authentic hadith which made clear hands should be raised over ears multiple times during the praying of {{transl|ar|salat}}.<ref>{{cite web |last1=Abu Hibban |last2=Abu Khuzaimah Ansari |title=Shaikh Shah Waliullahs Dehlawi's (1176H) Inclination in Fiqh and his Hanafiyyah – al-Allamah Shaikh Muhammad Ismaeel Salafi (1378H) |url=https://ahlulhadeeth.wordpress.com/2015/05/28/shaikh-shah-waliullahs-dehlawis-1176h-inclination-in-fiqh-and-his-hanafiyyah-al-allamah-shaikh-muhammad-ismaeel-salafi-1378h/ |website=ahl ul hadeeth |access-date=14 June 2018 |date=28 May 2015}}</ref>}} Il-Quranin, min-banda l-oħra, jemmnu li jekk il-Quran huwa sieket fuq xi materja, huwa għaliex Alla ma żammx id-dettall tiegħu bħala konsegwenza; u li xi Ħadit jikkontradixxu l-Quran, li jipprova li xi Aħadit huma sors ta' korruzzjoni u ma jaqbilx bil-Quran.<ref name="Tschalaer-2017-31">{{Ċita ktieb|kunjom=Tschalaer|isem=Mengia Hong|data=2017|titlu=Muslim Women's Quest for Justice: Gender, Law and Activism in India|url=https://books.google.com/books?id=2vYnDwAAQBAJ&q=quranists+are+a+minority+of+muslims&pg=PA31|pubblikatur=Cambridge University Press|paġna=31|isbn=9781108225724|data-aċċess=26 February 2020}}</ref> === Ħadit mhux profetiku === [[Joseph Schacht]] jikkwota Ħadit ta' Muħammad li huwa użat "biex jiġġustifika referenza" fil-liġi Islamika għass- [[Sahabah|Sħab ta' Muħammad]] bħala awtoritajiet reliġjużi—"[[Sahabah|Is-Sħabi]] huma bħal stilla gwida."<ref name="Schacht-OoMJ-1959-19">{{Ċita ktieb|kunjom=Schacht|isem=Joseph|sena=1959|titlu=The Origins of Muhammadan Jurisprudence|pubblikatur=Oxford University Press|paġna=19}}</ref><ref name="tr-III-57,148">{{Ċita ktieb|kunjom=Shafi'i|kapitlu=Kitab Ikhtilaf Malid wal-Shafi'i, 57, 148|titlu=Kitab al-Umm vol. vii|paġni=248}}</ref><ref>see also {{Ċita web|url=http://www.livingislam.org/compst_e.html|titlu=The Hadith: "My Companions Are Like The Stars"|isem=GF|awtur=Haddad|awtur2=Hajj Gibril|sit=living islam}}</ref> Skont Schacht, (u studjużi oħra) <ref>Ignaz Goldziher, ''The Zahiris: Their Doctrine and their History'', trans and ed. Wolfgang Behn (Leiden, 1971), 20 ff</ref> <ref name="DWBRTMIT1996:7">[[Hadith#DWBRTMIT1996|Brown, ''Rethinking tradition in modern Islamic thought'', 1996]]: p.7</ref> fl-ewwel ġenerazzjonijiet wara l-mewt ta' Muħammad, użu ta' Ħadit minn Sħab ta' Muħammad) u Tabigħin ("suċċessuri" tas-Sħab) "kienet ir-regola", filwaqt li l-użu ta' Ħadit ta' Muħammad innifsu mill-Misilmin kienet "l-eċċezzjoni". <ref name="Schacht-OoMJ-1959-3"/> Schacht jikkredita li[[Al-Shafi'i|x-Xafigħi]] — fundatur tal-''Madhab'' (l-iskola ta' ''Fiqh'') [[Al-Shafi'i|ix-Xafigħi]] — billi stabbilixxa l-prinċipju tal-użu tal-Ħadit ta' Muħammad għal-liġi Islamika, u jenfasizza l-inferjorità tal-Ħadit ta' xi ħadd ieħor, billi qal Aħadit:<blockquote>"...minn persuni oħra huma ta' ebda kunsiderazzjoni fil-wiċċ ta' tradizzjoni mill-Profeta, kemm jekk jikkonfermaw jew jikkontradixxuha; li kieku l-persuni l-oħra kienu konxji tat-tradizzjoni mill-Profeta, kienu segwewha".<ref name="Schacht-OoMJ-1959">{{Ċita ktieb|kunjom=Schacht|isem=Joseph|sena=1959|titlu=The Origins of Muhammadan Jurisprudence|pubblikatur=Oxford University Press|paġna=12}}</ref><ref name="tr-III-intro">{{Ċita ktieb|kunjom=Shafi'i|kapitlu=Introduction. Kitab Ikhtilaf Malid wal-Shafi'i|titlu=Kitab al-Umm vol. vii}}</ref></blockquote>Dan wassal għat-“negliġenza kważi sħiħa” tat-tradizzjonijiet miss-Sħab u oħrajn.<ref name="Schacht-OoMJ-1959-4">{{Ċita ktieb|kunjom=Schacht|isem=Joseph|sena=1959|titlu=The Origins of Muhammadan Jurisprudence|pubblikatur=Oxford University Press|paġna=4}}</ref> Kollezzjonijiet ta' Ħadit kultant iħalltu dawk ta' Muħammad mar-rapporti ta' oħrajn. [[Muwatta Imam Malik]] huwa normalment deskritt bħala "l-ewwel ġabra miktuba ta' Ħadit" iżda kliem ta' Muħammad huma "imħallta mal-kliem tas-Sħab",<ref name="Intro-hadith-59">{{Ċita ktieb|kunjom=al-Fadli|isem=Abd al-Hadi|data=2011|titlu=Introduction to Hadith|url=https://books.google.com/books?id=E-muq9pi0zUC&q=shia+hadith|edizzjoni=2nd|post=London|pubblikatur=ICAS Press|paġna=59|isbn=9781904063476}}</ref> (822 Aħadit minn Muħammad u 898 Aħadit minn oħrajn, skont l-għadd ta' edizzjoni waħda ).<ref name="Schacht-OoMJ-1959-22">{{Ċita ktieb|kunjom=Schacht|isem=Joseph|sena=1959|titlu=The Origins of Muhammadan Jurisprudence|pubblikatur=Oxford University Press|paġna=22}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Zurqani (d.1122|data=1310|titlu=Commentary on Malik's Muwatta', 4 vols|volum=i|post=Cairo|paġna=8}}</ref> Fl-''Introduzzjoni għall-Ħadit'' minn Għabd il-Hadi L-Fadli, ''Kitab Għali'' jissejjaħ "l-ewwel ktieb tal-Ħadit tal-Ahl il-Bejt (familja ta' Muħammad) li għandu jinkiteb fuq l-awtorità tal-Profeta".<ref name="Intro-hadith-62">{{Ċita ktieb|kunjom=al-Fadli|isem=Abd al-Hadi|data=2011|titlu=Introduction to Hadith|url=https://books.google.com/books?id=E-muq9pi0zUC&q=shia+hadith|edizzjoni=2nd|post=London|pubblikatur=ICAS Press|paġna=62|isbn=9781904063476}}</ref> Madankollu, l-atti, id-dikjarazzjonijiet jew l-approvazzjonijiet tal-Profeta Muħammad jissejħu "''Marfugħ'' (المرفوع, <small>reċipjent nom għal</small> refa') Ħadit", filwaqt li dawk tas-Sħab jissejħu "''mawquf'' (موقوف, <small>reċipjent nom għal</small> waqaf) Ħadit", u dawk ta' [[Tabi'un|Tabigħin]] jissejħu "''maqtugħ'' (مقطوع, <small>reċipjent nom għal</small> qata') Ħadit". == Impatt, tipoloġija u komponenti == === Impatt === Il-Ħadit kellu influwenza profonda u kontroversjali fuq ''[[tafsir]]'' (kummentarji/'''tfissir''' tal-Quran). L-ewwel it-''tafsir'' tal-Quran magħruf bħala [[Tafsir Ibn Abbas|Tafsir Iben Għabbas]] ġieli jiġi attribwit liss-Sieħeb Iben Għabbas. Il-Ħadit intużaw bħala l-bażi tax-[[Sharia|Xarija]] (is-sistema tal-liġi reliġjuża li tifforma parti mit-tradizzjoni Islamika), u ''[[fiqh]]'' (ġurisprudenza Islamika). Il-Ħadit huma l-għerq ta' għaliex m'hemm l-ebda sistema waħda ''fiqh'', iżda pjuttost ġabra ta' sistemi paralleli fl-Islam. Ħafna mill-istorja Islamika bikrija disponibbli llum hija bbażata wkoll fuq il-Ħadit, għalkemm ġiet ikkontestata għan-nuqqas ta 'bażi tagħha fil-materjal ta' sors primarju u l-kontradizzjonijiet interni ta' materjal sekondarju disponibbli.<ref>{{Ċita enċiklopedija|url=https://www.britannica.com/topic/Hadith#ref351492}}</ref> === Tipi === Ħadit jista' jkun '''Il-Ħadit Il-Qudsi''' (il-Ħadit divini) — li xi Misilmin jqisu bħala l-kliem ta' [[Allah|Alla]] — jew Il-Ħadit Ix-Xarif (il-Ħadit nobbli), li huma kliem Muħammad stess.<ref name="Glasse-159">{{Ċita ktieb|kunjom=Glasse|isem=Cyril|data=2001|titlu=The New Encyclopedia of Islam|pubblikatur=Altamira|paġna=159}}</ref> Skont ix-Xarif il-Ġurġani: Il-Ħadit il-Qudsi hija f'termini ta' tifsira, tfisser ħadit minn Allah li Jista' Kollox u f'termini tal-kliem mirr-Rasulullah (Salla t'Allah għalih u s-sliem), għalhekk huwa dak li Allah li Jista' Kollox qal lill-Profeta tiegħu billi nebbaħ jew fil-ħolma, għalhekk hu, għalih is-sliem, qallu dwar dik it-tifsira bi kliemu stess, iżda l-Quran huwa aktar preferibbli minnu għalkemm it-tnejn huma kliem imnebbaħ.<ref>كتاب التعريفات - علي بن محمد بن علي الجرجاني</ref> Filwaqt li l-aħħar huma l-"kliem dirett ta 'Alla". ''I''l-Ħadit Il-Qudsi m'għandux għalfejn ikun ''saħiħ'' (awtentika/'''sħiħ'''), iżda jista' jkun ''dagħief'' ('''dgħief''') jew saħansitra ''mawdugħ'' (iffabbrikat).<ref>{{Ċita web|url=http://www.aslamna.info/hadith_qudsi.html|titlu=Qu'est-ce que le hadith Qudsi ?|sit=aslamna.info}}</ref> Eżempju tal-Ħadit Il-Qudsi huwa l-Ħadit ta' Abu Hurajra li qal li Muħammad qal:<blockquote>Meta Allah ddekreta l-Ħolqien Huwa wiegħed lilu nnifsu billi kiteb fil-ktieb Tiegħu li huwa stabbilit miegħu: Il-Ħniena Tiegħi tirbaħ fuq Ir-Rabja Tiegħi.<ref>Related by [[Muhammad al-Bukhari|al-Bukhari]], [[Muslim ibn al-Hajjaj|Muslim]], [[Al-Nasa'i|an-Nasa'i]] and [[Ibn Majah]].</ref></blockquote>Fix-Xigħi Madahib (<small>sg.</small> Madhab), hemm żewġ opinjonijiet fundamentali tal-Ħadit: Il-fehma [[Usuli]] u l-fehma [[Akhbari]]. L-istudjużi Usuli jenfasizzaw l-importanza ta' eżami xjentifiku tal-Aħadit permezz tal-[[Ijtihad|iġtihad]] (l-awtorità li toħroġ deċiżjonijiet ''fiqhi'') filwaqt li l-istudjużi Akhbari jqisu l-Aħadit kollha mill-erba' kotba x-Xigħi bħala awtentiċi.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=al-Kulayni|isem=Muhammad ibn Ya'qub|data=2015|titlu=Al-Kafi|edizzjoni=Volume 6|post=New York|pubblikatur=Islamic Seminary Incorporated|isbn=9780991430864}}</ref> === Komponenti === Iż-żewġ aspetti ewlenin ta' Ħadit huma t-test tar-rapport (il-''matn''), li fih in-narrattiva attwali, u l-katina ta' narraturi (l-''isnad''), li tiddokumenta r-rotta li biha ġie trażmess ir-rapport.{{Sfn|Brown|2009}}<ref name="H-EoI"/> L-isnad kien sforz biex jiddokumenta li Ħadit fil-fatt ġiet minn Muħammad, u studjużi Misilmin mit-tmien seklu sal-preżent qatt ma waqfu jirrepetu l-mantra "L-isnad hija parti mir-reliġjon - jekk mhux għal l-isnad, min ried seta jgħid li jrid."{{Sfn|Brown|2009}} L-''isnad'' litteralment ifisser "appoġġ", u jissejjaħ hekk għaliex speċjalisti tal-Ħadit jiddependu fuqu biex jiddeterminaw l-[[Terminoloġija Hadith|awtentiċità jew id-dgħufija ta' Ħadit]].<ref>''Tadrib al-Rawi'', vol. 1, pp. 39–41 with abridgement.</ref> L''-isnad'' jikkonsisti f’lista kronoloġika tan-narraturi, kull wieħed isemmi lil dak li minnu semgħu l-Ħadit, sakemm isemmi l-oriġinatur tal-''matn'' flimkien mal- ''matn'' innifsu. L-ewwel nies li semgħu l-Ħadit kienu s-Sħab li ppreservawh u mbagħad wassluha lil dawk ta’ warajhom. Imbagħad il-ġenerazzjoni ta’ warajhom irċevietu, u b’hekk twassalha lil dawk ta’ warajhom u l-bqija. Mela Sieħbu kien jgħid, "Smajt lill-Profeta jgħid hekk u hekk." Is-Segwaċi mbagħad jgħid, "Smajt Sieħbu jgħid, 'Smajt lill-Profeta.'" Dak warajh imbagħad kien jgħid, “Smajt lil xi ħadd jgħid, ‘Smajt lil Kumpann jgħid, ‘Smajt lill-Profeta...<nowiki>’’</nowiki>” u l-bqija.<ref>''Ilm al-Rijal wa Ahimiyatih'', by Mualami, p. 16, Dar al-Rayah.</ref> == Kotba tal-Ħadit skont fergħa jew denominazzjoni tal-Islam == Fergħat differenti tal-Islam jirreferu għal kollezzjonijiet differenti ta' Ħadit, għalkemm l-istess inċident jista' jinstab fil-Ħadit minn kollezzjonijiet differenti. B'mod ġenerali, id-differenza bejn il-kollezzjonijiet ix-Xigħa u s-Sunnija hija lix-Xigħi jagħtu preferenza lill-Aħadit attribwiti lill-familja ta' Muħammad u sħabu qrib (''[[Ahl al-Bayt|Ahl il-Bejt]]''), filwaqt li Sunni ma jqisux nisel tal-familja fl-evalwazzjoni tal-Ħadith u s-Sunna narrati minn xi wieħed minn tnax elf is-Sħab ta’ Muħammad. <ref name="bbc">{{Ċita web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/subdivisions/sunnishia_1.shtml|titlu=Religions. Sunni and Shi'a|sit=BBC|data-aċċess=28 March 2018}}</ref> === Ahl is-Sunna u l-Ġmiegħa === * Fil-fergħa s-Sunni, il-kollezzjonijiet kanoniċi tal-Ħadit huma ''[[Kutub al-Sittah|l-Kotba S-Sitta]]'', li minnhom [[Sahih al-Bukhari|Sħiħ il-Bukhari]] u [[Sahih Musulman|Sħiħ Muslim]] ġeneralment għandhom l-ogħla status. Il-kotba l-oħra tal-Aħadit huma [[Sunan Abu Dawood|Sunan Abu Dawud]], [[Jami' al-Tirmidhi|Ġmigħ it-Tirmidi]], [[Al-Sunan al-Sughra|Is-Sunan Is-Sughra]] u [[Sunan ibn Majah|Sunan Iben Maġah]] . Madankollu l-[[Maliki|Malikin]] waħda mill-erba’ ''madahib'' (skejjel tal-ħsieb fil-ġurisprudenza Islamika) is-Sunni, tradizzjonalment jirrifjutaw Sunan Iben Maġah u jasserixxu l-istatus kanoniku ta' [[Muwatta Imam Malik]]. === Xigħa === * Fil-fergħa x-Xigħi t-[[Twelver|Tnaxi]], il-kollezzjonijiet kanoniċi tal-Ħadit huma ''[[L-Erbgħa Kotba|l-Kotba L-Erbgħa]]'': [[Kitab al-Kafi|Kitab il-Kafi]], [[Man la yahduruhu al-Faqih|Man la yahduruhu l-Faqih]], [[Tahdhib al-Ahkam|Tahdib L-Aħkam]], u [[Al-Istibsar|L-Istibsar]]. * Is-settet ix-Xigħi [[Ismaili|Ismagħeli]] jużaw id-[[Da'a'im al-Islam|Dagħa'im il-Islam]] bħala l-kollezzjoni tal-Ħadit tagħhom. === Ibadi === * Fil-fergħa [[Ibadi]], il-kollezzjoni kanonika ewlenija hija t-[[Tartib al-Musnad|Tartib il-Musnad]]. Din hija espansjoni tal-kollezzjoni preċedenti [[Jami Sahih|Ġmigħ Sħiħ]], li żżomm l-istatus kanoniku fiha nnifisha. === Oħrajn === * Xi gruppi minuri, magħrufa kollettivament bħala [[Quranists|Quranin]], jirrifjutaw għal kollox l-awtorità tal-kollezzjonijiet tal-Ħadit.<ref name="Aisha Y. Musa 2013">Aisha Y. Musa, The Qur’anists, Florida International University, accessed May 22, 2013.</ref><ref name="Neal Robinson 2013 pp. 85-89">Neal Robinson (2013), Islam: A Concise Introduction, Routledge, {{ISBN|978-0878402243}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0878402243|978-0878402243]], Chapter 7, pp. 85-89</ref> == Studji u awtentikazzjoni == L-awtentiċità ta' Ħadit hija primarjament verifikata mill-katina ta' trażmissjoni tagħha (''isnad''). Minħabba li katina ta' trażmissjoni tista' tkun falsifikazzjoni, l-istatus ta 'awtentiċità mogħti mill-Għulama (studjużi Misilmin), mhuwiex aċċettat minn Orjentalisti jew storiċi. Ignaz Goldziherr wera li diversi Aħadit ma jaqblux mal-ħin ta' Muħammad kronoloġikament u bil-kontenut. Bħala riżultat, ħafna Orjentalisti qiesu l-Ħaditġeneralment bħala kostruzzjonijiet ta' perjodu ta' żmien aktar tard, temporanjament. Din l-attitudni kritika żżejjed mhijiex in-norma llum. It-tqabbil u l-analiżi ta' Aħadit differenti juri li ħafna Aħadit għandhom ikunu nkitbu sa mill-seklu 7. Liema l-Aħadit huma awtentiċi u liema mhumiex ma jistgħux jiġu determinati. <ref>Lutz Berger "Islamische Theologie",Facultas Verlags- und Buchhandels AG 2010 isbn 978-3-8252-3303-7 p. 29</ref> Skont Bernard Lewis, "fis-sekli Iżlamiċi bikrija ma setax ikun hemm mod aħjar ta' promozzjoni ta' kawża, opinjoni, jew fazzjoni milli tiċċita azzjoni jew kelma xierqa tal-Profeta." Biex tiġġieled dawn il-falsifikazzjonijiet, ix-xjenza elaborata tal-Istudji tal-Ħadit ġiet imfassla<ref name="EMHME-80">{{Ċita ktieb|kunjom=Lewis|isem=Bernard|data=2011|titlu=The End of Modern History in the Middle East|url=https://books.google.com/books?id=tGzsn4snUyEC&q=hadith+bernard+lewis&pg=PA80|pubblikatur=Hoover Institution Press|paġni=79–80|isbn=9780817912963|data-aċċess=28 March 2018}}</ref> biex jawtentika l-Ħadit magħrufa bħala ''l-Għilm il-Ġarh'' jew ''l-Għilm il-Diraja.''<ref name="50-Nasr">Nasr, S.H. ''Ideals and Realities of Islam'', 1966, p.80</ref> Studji Ħadit jużaw numru ta 'metodi ta' evalwazzjoni żviluppati mill-Għulama (studjużi Misilmin) bikrija biex jiddeterminaw il-veraċità tar-rapporti attribwiti lil Muħammad. Dan jinkiseb billi: * in-narraturi individwali involuti fit-trażmissjoni tiegħu, * l-iskala tat-trażmissjoni tar-rapport, * l-analiżi tat-test tar-rapport, u * ir-rotot li permezz tagħhom ġie trażmess ir-rapport. Ibbażat fuq dawn il-kriterji, ġew żviluppati diversi klassifikazzjonijiet tal-Ħadit. L-ewwel xogħol komprensiv fl-istudji tal-Ħadit kien ''il-Muħaddit il-Fasil'' ta' [[Ramahurmuzi|Abu Muħammad ir-Ramahurmuzi]], filwaqt li xogħol sinifikanti ieħor kien il-''Magħrifa Għulum Il-Ħadit'' ta[[Hakim al-Nishaburi|l-Ħakim in-Naysaburi]]. Għulum il-Ħadit ta' Iben is-Salaħ hija meqjusa bħala r-referenza klassika standard dwar studji tal-Ħadit.<ref name="H-EoI"/> Xi skejjel tal-metodoloġija l-Aħadit japplikaw sa sittax-il test separat.<ref name="Shafi">{{Ċita web|url=http://www.daralislam.org/portals/0/Publications/TheHADITHHowitwasCollectedandCompiled.pdf|titlu=The HADITH - How it was Collected and Compiled|isem=Mohammad|awtur=Shafi|sit=Dar al-Islam|data-aċċess=26 October 2019|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191101075824/http://www.daralislam.org/portals/0/Publications/TheHADITHHowitwasCollectedandCompiled.pdf|arkivju-data=1 November 2019}}</ref> === Evalwazzjoni bijografika === Analiżi bijografika (''Għilm ir-Riġāl'', <small>lit.</small> "xjenza tar-rġiel", wkoll "xjenza ta' Ismijiet Ir-Rġiel jew ''Għilm il-Ġarħ wa t-Tagħdīl'' ("xjenza ta' skreditazzjoni u akkreditazzjoni"), li fiha dettalji dwar il-trasmettitur huma skrutinizzati. Dan jinkludi l-analiżi tad-data u l-post tat-twelid tagħhom; konnessjonijiet familjari; għalliema u studenti; reliġjożità; imġieba morali; produzzjoni letterarja; il-vjaġġi tagħhom; kif wkoll id-data tal-mewt tagħhom. Fuq il-bażi ta' dawn il-kriterji, tiġi vvalutata l-affidabbiltà (''<u>th</u>iqāt'') tat-trasmettitur. Jiġi determinat wkoll jekk l-individwu kienx fil-fatt kapaċi jittrasmetti r-rapport, li jiġi dedott mill-kontemporanjetà u l-prossimità ġeografika tagħhom mat-trasmettituri l-oħra fil-katina.<ref>Berg (2000) p. 8</ref><ref name="Shafi"/> Eżempji ta' dizzjunarji bijografiċi jinkludu: ''[[Al-Kamal fi Asma' al-Rijal|Il-Kamal fi Asma' ir-Riġāl]]'' ta' [[Abd al-Ghani al-Maqdisi|Għabd il-Ghani l-Maqdisi]], ''Tah<u>dh</u>īb it-Tah<u>dh</u>īb'' ta' [[Iben Haġar|Iben Haġar L-Asqalani]] u ''Ta<u>dh</u>kirat il-Ħuffad'' tad-Dahabi.<ref>See: </ref> === Skala ta' trażmissjoni === Il-Ħadit dwar kwistjonijiet ta' importanza meħtieġa biex jiġu permezz ta' numru ta' ktajjen indipendenti,<ref name="Shafi"/> dan kien magħruf bħala l-iskala ta' trasmissjoni. Rapporti li għaddew minn ħafna trasmettituri affidabbli f'ħafna ''isnad'' sal-ġbir u t-traskrizzjoni tagħhom huma magħrufa bħala ''[[Terminoloġija Hadith|mutawātir]]'' (mgħoddi minn persuna għal oħra). Dawn ir-rapporti huma kkunsidrati l-aktar awtorevoli peress li jgħaddu minn rotot tant differenti li kollużjoni bejn it-trasmettituri kollha ssir impossibbli. Rapporti li ma jilħqux dan l-istandard huma magħrufa bħala ''[[Terminoloġija Hadith|āħād]]'', u huma ta' diversi tipi differenti.<ref name="H-EoI"/> === L-analiżi tat-test === Skont Muħammad Xafigħi, il-Ħadit li l-''isnad'' tiegħu ġie skrutinizzat imbagħad it-test jew il-''matn'' tagħhom jiġi eżaminat għal: * kontradizzjoni tal-Quran;<ref name="Shafi"/> * kontradizzjoni ta' Ħadit affidabbli;<ref name="Shafi" /> * tagħmel sens, tkun loġika;<ref name="Shafi" /> * li jkun rapport dwar l-importanza ta’ individwu (jew individwi) li jiġi trażmess biss permezz tal-partitarji jew tal-familja tagħhom, u li ma jkunx sostnut minn rapporti minn kanali indipendenti oħra.<ref name="Shafi" /> Madankollu, Joseph Schacht jiddikjara li "l-kritika teknika kollha tat-tradizzjonijiet ... hija bbażata prinċipalment fuq kritika tal-''isnad''", li hu (u oħrajn) jemmnu li huma ineffettivi fl-eliminazzjoni tal-Ħadit frawdolenti.<ref name="[Schacht-1950_163]">{{Ċita ktieb|kunjom=Schacht|isem=Joseph|data=1950|titlu=The Origins of Muhammadan Jurisprudence|post=Oxford|pubblikatur=Clarendon|paġna=163}}</ref> === Terminoloġija: Aħadit ammissibbli u inammissibbli === Wara li ġie evalwat, il-Ħadit jista' jiġi kategorizzat. Żewġ kategoriji huma: * ''Saħīħ'' ('''sħiħ''', awtentiku) * ''Dagħīf'' ('''dgħajjef''') Klassifiki oħra jinkludu: * ''Ħasan'' (tajjeb), li jirreferi għal rapport sħiħ li jsofri minn defiċjenza minuri, jew rapport dgħajjef imsaħħaħ minħabba bosta rapporti oħra korroboranti; * ''Mawdūgħ'' (fabbrikat), * ''Munkar'' (denunzjat) li huwa rapport li huwa miċħud minħabba l-preżenza ta' trasmettitur mhux affidabbli li jikkontradixxi narratur ieħor aktar affidabbli.<ref>See: </ref> Kemm ir-rapporti sħih u kif wkoll ''ħasan'' huma kkunsidrati aċċettabbli għall-użu fid-diskors legali Islami. === Kritika === Il-kritiċi lmentaw li, kuntrarjament għad-deskrizzjoni ta’ hawn fuq fejn il-''matn'' jiġi skrutinizzat, il-proċess ta’ awtentikazzjoni tal-Ħadit “kien limitat għal eżami bir-reqqa tal-katina ta’ trasmettituri li rrakkuntaw ir-rapport u mhux jirrapportaw innifsu. 'Sakemm il-katina ma kinitx interrotta u r-rabtiet individwali tagħha meqjusa bħala persuni affidabbli, il-Ħadit ġiet aċċettata bħala liġi vinkolanti. Ma jista', skont it-termini tal-fidi reliġjuża nnifisha, ma jkun hemm ebda dubju dwar il-kontenut tar-rapport; għax din kienet is-sustanza tar-rivelazzjoni divina u għalhekk mhux suxxettibbli għall-ebda forma ta' kritika legali jew storika,'" skont l-akkademiku N.J. Coulson.<ref name="[183]-Coulson">N.J. Coulson, "European Criticism of Hadith Literature, in ''Cambridge History of Arabic Literature: Arabic Literature to the End of the Umayyad Period'', editor A.F.L. Beeston et al. (Cambridge, 1983)</ref> == Referenzi == {{Referenzi|2}} == Aktar qari == * Encyclopedia of Sahih Al-Bukhari by Arabic Virtual Translation Center (New York 2019, Barnes & Noble {{ISBN|9780359672653}} ) * TEnglish Translation of over 60,000 Basic Ahadith Books from Ahl Al-Bayt, https://www.hubeali.com/ (inkluż Bihar ul-Anwaar}) * ''1000 Qudsi Hadiths: An Encyclopedia of Divine Sayings''; New York: Għarbi Virtual Translation Center; (2012) {{ISBN|978-1-4700-2994-4}} * Musa, A. Y. ''Hadith as Scripture: Discussions on The Authority Of Prophetic Traditions in Islam'', New York: Palgrave, 2008.{{ISBN|0-230-60535-4}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-230-60535-4|0-230-60535-4]] * Fred M. Donner, ''Narratives of Islamic Origins'' (1998) * Tottoli, Roberto, "Hadith", in Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God (2 vols.), Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014, Vol I, pp. 231–236. * [https://www.britannica.com/topic/Hadith Hadith Islam], ''f'Encyclopædia Britannica Online'', minn Albert Kenneth Cragg, Gloria Lotha, Marco Sampaolo, Matt Stefon, Noah Tesch u Adam Zeidan == Noti == [[Kategorija:Terminoloġija Iżlamika]] [[Kategorija:Articles containing Arabic-language text]] on9aiaepg0cluy1spmsf1yrcyek595x 0 30829 331321 328142 2026-08-06T09:19:47Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331321 wikitext text/x-wiki [[Stampa:The whales fossils at Wadi El-Hitan, Egypt 2017.jpg|daqsminuri|Fossila ta' baliena Basilosawrida f'Wadi Al-Hitan.]] '''Wādī al-Ḥītān''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: وادي الحيتان, litteralment "il-Wied tal-Balieni"; pronunzja bl-Għarbi Eġizzjan: [ˈwa.diː elˈħit.æːn]) huwa sit paleontoloġiku fil-Governorat ta' Faiyum, l-[[Eġittu]], madwar 150 kilometru (93 mil) fil-Lbiċ tal-[[Kajr]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.worldheritagesite.org/list/id/1186|titlu=Wadi Al-Hitan {{!}} For UNESCO World Heritage Travellers|sit=www.worldheritagesite.org|data-aċċess=2023-10-15}}</ref> Il-wied ġie ddeżinjat bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] f'Lulju 2005 għall-mijiet ta' fossili li nstabu ta' wħud mill-iżjed tipi bikrin ta' balieni, l-arkeoċeti (subordni estinta ta' balieni).<ref>{{Ċita aħbar|data=2005-07-15|titlu=Africa World Heritage sites named|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4685389.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-10-15}}</ref><ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1186/|titlu=Wadi Al-Hitan &#x28;Whale Valley&#x29;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-10-15}}</ref> Is-sit joħroġ fid-dieher evidenza għall-ispjegazzjoni ta' wieħed mill-ikbar misteri tal-[[evoluzzjoni]] tal-balieni: l-evoluzzjoni tal-balieni minn [[annimal]] terresti għal [[mammiferu]] tal-baħar.<ref>{{Ċita web|url=https://www.whizzed.net/egypt/whale-valley/|titlu=Valley of the Whales Egypt at Wadi Al-Hitan {{!}} Whizzed Net|kunjom=Ray|isem=Amitava|data=2023-03-23|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-10-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230930152053/https://www.whizzed.net/egypt/whale-valley/|arkivju-data=2023-09-30|url-status=dead}}</ref> L-ebda post ieħor fid-[[Id-Dinja|dinja]] ma fih għadd, konċentrazzjoni u kwalità simili ta' dawn il-fossili, f'pajsaġġ daqstant aċċessibbli, attraenti u protett. B'hekk Wadi Al-Hitan tniżżel bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2005.<ref name=":0" /> == Storja == [[File:Plaque_in_Wadi_El_Hitan,_Egypt.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plaque_in_Wadi_El_Hitan,_Egypt.jpg|xellug|daqsminuri|Tabella fid-daħla tas-sit.]] Il-fossili li nstabu fis-sit jaf mhumiex l-eqdem iżda l-konċentrazzjoni kbira tagħhom fl-inħawi u l-livell ta' preservazzjoni tagħhom huma tal-għaġeb, tant li saħansitra xi kontenut fl-istonku tal-balieni għadu intatt. Il-preżenza ta' fossili ta' annimali bikrin oħra, fosthom klieb il-baħar, kukkudrilli, pixxisega, fkieren tal-baħar u rajja, li nstabu f'Wadi Al-Hitan jippermettu r-rikostruzzjoni tal-kundizzjonijiet ambjentali u [[Ekoloġija|ekoloġiċi]] tal-madwar ta' dak iż-żmien. L-ewwel fossili ta' skeletri ta' balieni ġew skoperti fix-xitwa tal-1902-1903. Għat-80 sena ta' wara ma tantx attiraw wisq interess, l-iktar minħabba d-diffikultà biex wieħed jasal ħdejhom. Fis-snin 80 tas-seklu 20 l-interess fis-sit reġa' tqanqal peress li l-vetturi li jingranaw fuq erba' roti saru iktar disponibbli faċilment. Flimkien ma' dan l-interess, bdew iżuru s-sit diversi kollezzjonisti tal-fossili, u ħafna għadam tneħħa. Dan wassal għal diversi appelli biex is-sit jiġi kkonservat. Il-fdalijiet joħorġu fid-dieher bejn wieħed u ieħor l-għamla tipika simili għall-balieni moderni, għalkemm għad hemm xi aspetti primittivi tal-istruttura tal-kranju u tas-snien. L-ikbar skeletru li nstab huwa twil 21 metru, u fih pinen żviluppati sew b'ħames swaba' fuq ir-riġlejn ta' quddiem u l-preżenza mhux mistennija ta' riġlejn ta' wara, bis-saqajn u bis-swaba', xi ħaġa li ma kinitx magħrufa fl-ebda arkeoċeti. L-għamla tagħhom kienet qisha ta' [[serp]] u kienu [[Karnivoru|karnivori]]. Ftit minn dawn il-fdalijiet huma esposti, iżda l-biċċa l-kbira għadhom taħt saffi baxxi ta' sedimenti, li bil-mod il-mod qed jinkixfu bl-erożjoni. Wādī al-Ḥītān jipprovdi evidenza ta' miljuni ta' snin ta' ħajja kostali u tal-baħar. == Fossili == [[File:Dorudon fossil at Wadi El-Hitan, Egypt, 2014.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dorudon fossil at Wadi El-Hitan, Egypt, 2014.jpg|xellug|daqsminuri|Skeletri ta' balieni basilosawridi bħad-''Dorudon'' ġew skoperti fis-sit.]] Wādī al-Ḥītān huwa l-iżjed sit importanti fid-dinja biex juri wieħed mill-bidliet ikoniċi tal-ħajja fid-dinja: l-evoluzzjoni tal-balieni. Joħroġ fid-dieher b'mod ċar l-għamla tagħhom u l-mod kif kienu jgħixu waqt it-tranżizzjoni tagħhom minn annimali terrestri għal annimali tal-baħar. Jisboq sew lil siti oħra komparabbli bħala għadd, konċentrazzjoni u kwalità tal-fossili, u l-aċċessibbiltà u l-ambjent tagħhom f'pajsaġġ attraenti u protett. Jinkludi fih ġabra ikonika ta' skeletri fossilizzati tal-arkeoċeti (balieni primittivi li jiddokumentaw it-tranżizzjoni tal-ċetaċji lejn il-ħajja fil-baħar), tas-sirenjani u tar-rettili, kif ukoll snien tal-klieb il-baħar mill-Formazzjoni ta' Gehannam (40-41 miljun sena ilu). L-istrati f'Wādī al-Ḥītān imorru lura għall-epoka tal-Eoċen Nofsani u fihom ġabra estensiva ta' fossili ta' vertebrati f'erja ta' 200 km² (77 mil kwadru). Instabu bosta fossili u l-biċċa l-kbira għandhom kwalità eċċellenti ta' preservazzjoni. L-iżjed fossili ewlenin huma l-iskeletri u l-għadam tal-balieni u tal-[[Baqra tal-baħar|baqar tal-baħar]], u ġew dokumentati diversi mijiet ta' fossili tagħhom. Wādī al-Ḥītān (il-Wied tal-Balieni) huwa partikolari peress li fih konċentrazzjoni kbira ta' fossili tal-balieni (1,500 skeletru fossilizzat ta' vertebrati tal-baħar) f'erja relattivament żgħira. Il-fossili tal-balieni jvarjaw minn għadam individwali għal skeletri sħaħ, u għadd ta' skeletri parzjali attwalment jinsabu għall-wiri fil-parti pubblika tal-park. L-iżjed żewġ balieni komuni huma l-basilosawru kbir, u d-Dorudon kemxejn iżgħar (bejn 3-5 metri)''.'' Instabu wkoll mill-inqas żewġ speċijiet oħra minn fdalijiet iktar rari. Il-balieni kellhom riġlejn żgħar ta' wara, li ma għadhomx preżenti fil-balieni moderni, u kellhom kranju b'saħħtu bi snien simili għal dawk ta' annimali terresti karnivori. Mammiferi oħra huma rrappreżentati permezz tal-iskeletri ta' tliet speċijiet ta' sirenjani jew baqar tal-baħar. Dawn kienu annimali tal-baħar għalkollox bħall-balieni, u bl-istess mod kellhom karatteristiċi primittivi li ma għadhomx preżenti fl-ispeċijiet moderni, u għandhom snien li jissuġġerixxu li kienu jieklu l-ħaxix tal-baħar u pjanti oħra tal-baħar. Instab ukoll l-għadam ta' [[iljunfant]] primittiv tal-ispeċi ''Moeritherium''. [[File:Wadi_Al-Hitan_By_Hatem_Moushir_3.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wadi_Al-Hitan_By_Hatem_Moushir_3.JPG|daqsminuri|Skeletru parzjali ta' basilosawru f'Wādī al-Ḥītān.]] Ir-rettili fossilizzati huma rrappreżentati mill-fossili ta' kukkudrilli u ta' fkieren il-baħar, u l-għadam ta' sriep tal-baħar instab ukoll. Instabu wkoll bosta speċijiet ta' ħut bl-għadam, klieb il-baħar u rajja, iżda l-biċċa l-kbira tal-fossili huma snien żgħar iżolati u ma tantx jispikkaw. Fossili ta' ħut ikbar jinkludu ir-''rostra'' u s-"snien tas-sega" tal-pixxisega; ''rostrum'' ta' pixxisega twila 1.8 metru hija preżenti fil-park. Il-qxur tal-baħar fossilizzati mhumiex komuni fil-blat ewlieni bil-fossili tal-balieni, iżda huma komuni ħafna fi blat ieħor; bosta blat imwaqqa' fih varjetà wiesgħa ta' qxur tal-baħar fossilizzati. Il-fossili ta' nummuliti b'għamla tonda huma komuni f'xi nħawi, u spiss jiksu l-wiċċ tad-deżert. Fil-park instabet ukoll fossila ta' zokk kbir, u din hija mimlija fossili ta' dud tal-baħar. Hemm ukoll fossili ta' xi ħaxix tal-baħar. L-eqdem fossila ta' pellikan li ġiet skoperta sa issa (li tmur lura għall-Eoċen Aħħari) ġiet identifikata f'Wādī al-Ḥītān fl-2021.<ref>El Adli, Joseph J.; Wilson Mantilla, Jeffrey A.; Antar, Mohammed Sameh M.; Gingerich, Philip D. (2 June 2021). "The earliest recorded fossil pelican, recovered from the late Eocene of Wadi Al-Hitan, Egypt". ''Journal of Vertebrate Paleontology''. '''41''' (1): e1903910.</ref> == Ġeoloġija == [[File:Wadi_Al-Hitan_By_Hatem_Moushir_6.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wadi_Al-Hitan_By_Hatem_Moushir_6.JPG|xellug|daqsminuri|Ġebel ramli stratifikat u mikul bl-erożjoni f'Wādī al-Ḥītān.]] Il-ġeoloġija tal-wied ħolqot xenarju spettakolari ta' rdumijiet u ta' blat iffurmati bl-erożjoni bir-riħ u bl-ilma. Il-blat preżenti f'Wādī al-Ḥītān huwa kollu tal-Eoċen Nofsani sa Aħħari u jinkludi tliet unitajiet prinċipali ta' blat. Il-Formazzjoni ta' Gehannam tinkludi ġebel tat-tajn tal-baħar miftuħ, li huwa preżenti l-iktar fuq l-artijiet iktar ċatti fil-Lvant tal-park pubbliku. L-unità tal-blat li fiha l-iżjed fossili ta' balieni hija l-Formazzjoni ta' Birket Qarun. Din hija magħmula minn ġebel ramli safrani li jifforma l-biċċa l-kbira tal-irdumijiet. Il-monotonija ta' dan il-ġebel ramli hija interrotta minn saff abjad ta' moħbiet ippreservati sew tal-annimali (li qabel kienu maħsuba li kienu għeruq tal-mangrovji) u minn saff ta' tajn iswed issolidifikat iktar 'il fuq. Iktar lejn il-Lvant tal-irdumijiet tal-Formazzjoni ta' Birket Qarun, hemm ġebel tal-Formazzjoni ta' Gehannam. Dan jindika bidla fil-fond tal-ilma minn baxx għal iktar fond f'dik id-direzzjoni. Il-qċaċet tal-irdumijiet iktar għoljin jinsabu fi ħdan il-Formazzjoni ta' Qasr el Sagha, li tinkludi ġebel skur li jalterna ma' [[Ġebla tal-ġir|ġebel tal-ġir]] mimli qxur tal-baħar, li jirrappreżenta ambjent ta' laguna. [[File:Fennec_FOX_-_Valley_of_the_Whales_-_Wadi_al_Hitan_3.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fennec_FOX_-_Valley_of_the_Whales_-_Wadi_al_Hitan_3.jpg|daqsminuri|Volpi "fennec" f'Wādī al-Ḥītān.]] == Organiżmi selvaġġi == Wādī al-Ḥītān jospita wkoll 15-il speċi ta' pjanti tad-deżert, għaram tar-ramel, u madwar 15-il tip ta' mammiferi selvaġġi, fosthom il-lupu Eġizzjan, il-volpi aħmar, il-leopard Afrikan, il-mangus Eġizzjan, il-qattus selvaġġ Afrikan, u l-gazzella ta' Dorcas. Il-volpi fennec huwa l-iktar mammiferu komuni u spiss jintlemaħ billejl qrib il-kampijiet tat-turisti. Barra minn hekk, attirati mil-lagi ta' Wadi El Rayan, ġew irreġistrati 19-il speċi ta' rettili u 36 speċi ta' [[Għasfur|għasafar]] li jitnisslu. == Turiżmu == Madwar 1,000 viżitatur fis-sena biss isuqu f'Wādī al-Ḥītān b'vettura li tingrana fuq erba' roti peress li t-triq imħarbta u tgħaddi mir-ramel tad-deżert mingħajr ebda tabella. Il-biċċa l-kbira tal-viżitaturi ta' Wādī al-Ḥītān huma barranin, li spiss jikkampjaw fil-wied fit-tmiem il-ġimgħa tax-xitwa. Peress li Wādī al-Ḥītān jinsab fi ħdan iż-Żona Protetta ta' Wadi El Rayan, l-istess pjan ta' ġestjoni u ta' protezzjoni jirrestrinġi l-viżitaturi, li jistgħu jżuru s-sit permezz ta' żjarat gwidati biss b'rotta prestabbilita. It-turiżmu sostenibbli qed jibda jiżviluppa u jikber fl-inħawi, u spiss il-vetturi li jingranaw fuq erba' roti qed jiġu sostitwiti b'mixjiet jew b'mawriet fuq l-iġmla. Billi parti minn Wādī al-Ḥītān sar attrazzjoni turistika, ġew stabbiliti mogħdijiet għall-mixi bejn il-fossili prinċipali u nbnew postijiet kennija żgħar għad-dell. Dan il-park pubbliku issa jżuruh regolarment għadd ta' gruppi ta' turisti, u hemm ukoll sit żgħar għall-kampeġġ. Il-wied jinsab wara muntanja magħrufa bħala ''Garet Gohannam'', litteralment "il-Muntanja tal-[[Infern]]". Fid-dawl ta' nżul ix-[[xemx]], il-muntanja tidher mixgħula b'dawl ħamrani partikolari. Il-gvern Eġizzjan sostna li f'Lulju 2007, żewġ [[Karozza|karozzi]] misjuqa minn diplomatiċi [[Belġju|Belġjani]] daħlu f'żona protetta tas-sit u qerdu parti minn fossila ta' baliena, u kkawżaw ħsara b'valur ta' 10 miljun dollaru [[Stati Uniti|Amerikan]]. Il-gvern Belġjan allega li d-diplomatiċi ma kkawżaw l-ebda ħsara, u l-kwistjoni baqgħet qatt ma ssolviet. == Sit ta' Wirt Dinji == [[Stampa:Wadi Hitan (Whale Valley) Panorama.jpg|nofs|bla_tilar|703x703px]] Wadi Al-Hitan ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2005.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (viii)''' "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-[[Storja|istorja]] tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]] kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti".<ref name=":0" /> == Gallerija == <gallery mode="packed-hover" widths="120"> File:Wadi_AlHitan.jpg File:Wadi_Al-Hitan_(Whale_Valley)-113618.jpg File:Wadi_Al-Hitan_By_Hatem_Moushir_43.JPG File:Wadi_Hitan_Sunset.jpg File:Hidden_Lights.jpg </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] [[Kategorija:Eġittu]] [[Kategorija:Ġeoloġija]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] pltmsslbwo33c6n66mwdge6lu87ddsm 0 30975 331317 327881 2026-08-06T07:54:38Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331317 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Shibam''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: شِبَام حَضْرَمَوْت, b'ittri Rumani: ''Shibām Ḥaḍramawt'')<ref>{{Ċita web|url=https://www.albayan.ae/editors-choice/asfar/2012-07-30-1.1698590|titlu=مدينة شبام حضرموت "شيكاغو الصحراء"|kunjom=متابعات|data=2012-07-30|sit=www.albayan.ae|lingwa=ar|data-aċċess=2023-11-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://mawdoo3.com/%D8%A8%D9%84%D8%AF%D8%A9_%D8%B4%D8%A8%D8%A7%D9%85_%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D9%85%D9%88%D8%AA|titlu=بلدة شبام حضرموت|sit=موضوع|lingwa=ar|data-aċċess=2023-11-27}}</ref> huwa raħal fil-[[Jemen]]. Il-popolazzjoni tar-raħal hija ta' madwar 7,000 abitant, u r-raħal huwa s-sede tad-Distrett ta' Shibam fil-Governorat ta' Hadramawt.<ref>{{Ċita web|url=http://www.statoids.com/yye.html|titlu=Yemen Districts|sit=www.statoids.com|data-aċċess=2023-11-27}}</ref> Ir-raħal huwa magħruf għall-binjiet għoljin tiegħu magħmulin bil-brikks tat-tajn, u huwa mlaqqam bħala l-"Manhattan tad-Deżert" (مَانْهَاتَن ٱلصَّحْرَاء) jew iċ-"Chicago tad-Deżert" (شِيْكَاغو ٱلصَّحْرَاء).<ref>{{Ċita web|url=https://weather.com/news/news/shibam-hadhramaut-manhattan-desert-yemen-20131028|titlu=The Ancient City of Shibam: The Manhattan of the Desert {{!}} Weather.com|sit=The Weather Channel|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-11-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.aljazeera.com/gallery/2020/11/10/in-pictures-yemens-ancient-manhattan-of-the-desert|titlu=In Pictures: Yemen’s ‘Manhattan of the Desert’ risks collapse|sit=Al Jazeera|lingwa=en|data-aċċess=2023-11-27}}</ref> m == Storja == L-ewwel kitba mnaqqxa magħrufa tar-raħal tmur lura għas-seklu 3 [[WK|W.K]]. Kien ukoll il-[[belt kapitali]] tar-Renju ta' Hadramawt. Fis-seklu 20, ir-raħal kien wieħed mit-tliet bliet ewlenin tas-Sultanat ta' Qu'aiti, flimkien ma' Al-Mukalla u Ash-Shihr.<ref>McLaughlin, Daniel (2008). "10: Southeast Yemen". ''Yemen''. Bradt Travel Guides. pp. 191–198. ISBN <bdi>978-1-8416-2212-5</bdi>.</ref> Ir-raħal tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1982.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/192/|titlu=Old Walled City of Shibam|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-11-27}}</ref> Fl-2008 Shibam ġie mgħerreq minn ċiklun tropikali.<ref>{{Ċita web|url=http://www.nationalgeographic.com/travel/destinations/asia/yemen/shibam-mud-skyscraper-yemen/|titlu=This Ancient Mud Skyscraper City is the 'Manhattan of the Desert'|data=2017-06-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-11-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170618112700/http://www.nationalgeographic.com/travel/destinations/asia/yemen/shibam-mud-skyscraper-yemen/|arkivju-data=2017-06-18|url-status=bot: unknown}}</ref> Matul il-Gwerra Ċivili tal-Jemen, ir-raħal ġarrab xi ħsarat wara li l-insorġenti wettqu attakk b'karozza bomba.<ref>{{Ċita web|url=https://www.newarab.com/analysis/yemen-suffers-cultural-vandalism-during-its-war|titlu=Yemen suffers cultural vandalism during its war|kunjom=Fenton-Harvey|isem=Jonathan|data=|sit=|lingwa=en|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231203145930/https://www.newarab.com/analysis/yemen-suffers-cultural-vandalism-during-its-war|arkivju-data=2023-12-03|url-status=dead}}</ref> Fl-inħawi seħħ ukoll bumbardament mill-koalizzjoni.<ref>{{Ċita web|url=http://theconversation.com/bricks-and-mortar-fire-yemens-cultural-heritage-is-in-the-crosshairs-48484|titlu=Bricks and mortar fire: Yemen's cultural heritage is in the crosshairs|kunjom=Varoutsikos|isem=Bastien|data=2015-12-16|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-11-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://phys.org/news/2018-11-ancient-yemeni-archaeological-sites.html|titlu=Report details damage to ancient Yemeni archaeological sites|kunjom=Michael|isem=Maggie|sit=phys.org|lingwa=en|data-aċċess=2023-11-27}}</ref> Fl-2015, l-UNESCO niżżlet ir-raħal bħala "wirt kulturali fil-periklu". == Ġeografija == Ir-raħal jinsab fl-inħawi ċentrali u tal-Punent tal-Governorat ta' Hadramawt, fid-deżert ta' Ramlat al-Sab'atayn. It-triq prinċipali tikkollega lil [[Sana'a]] u lil bliet oħra fil-Punent tal-Jemen mat-territorji tal-Lvant imbiegħed. L-eqreb irħula huma Seiyun, is-sede ta' ajruport, u Tarim, it-tnejn li huma fil-Lvant. Triq oħra, li tibda mill-villaġġ ta' Alajlanya fil-Punent, tikkollega lil Shibam ma' Mukalla, il-belt kapitali tal-governorat, li tinsab mal-kosta tal-[[Oċean Indjan]]. === Klima === Shibam għandu klima sħuna tad-deżert (''BWh'' skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen). B'temperatura medja ta' 28.0 grad Ċelsju (82.4 grad Fahrenheit), Ġunju huwa l-iktar xahar sħun tas-sena. Jannar huwa l-iżjed xahar kiesaħ, b'temperatura medja ta' 18.6 °C (65.5 °F). {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Shibam |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !'''Temp. għolja medja f'°C (°F)''' |24.0 (75.2) |25.3 (77.5) |27.4 (81.3) |29.5 (85.1) |31.8 (89.2) |33.4 (92.1) |32.5 (90.5) |31.8 (89.2) |30.8 (87.4) |29.0 (84.2) |26.7 (80.1) |25.3 (77.5) |29.0 (84.1) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) |18.6 (65.5) |19.9 (67.8) |22.1 (71.8) |24.3 (75.7) |26.7 (80.1) |28.0 (82.4) |27.5 (81.5) |26.9 (80.4) |26.0 (78.8) |23.3 (73.9) |20.8 (69.4) |19.8 (67.6) |23.7 (74.6) |- !Temp. baxxa medja f'°C (°F) |13.3 (55.9) |14.6 (58.3) |16.9 (62.4) |19.2 (66.6) |21.7 (71.1) |22.7 (72.9) |22.6 (72.7) |22.1 (71.8) |21.3 (70.3) |17.6 (63.7) |14.9 (58.8) |14.3 (57.7) |18.4 (65.2) |- !Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri) |8 (0.3) |5 (0.2) |17 (0.7) |10 (0.4) |3 (0.1) |0 (0) |3 (0.1) |4 (0.2) |1 (0.0) |0 (0) |5 (0.2) |8 (0.3) |64 (2.5) |- | colspan="14" |Sors: Climate-Data.org<ref>{{Ċita web|url=https://en.climate-data.org/asia/yemen/hadhramaut/shibam-30013/|titlu=Shibam climate: Weather Shibam & temperature by month|sit=en.climate-data.org|data-aċċess=2023-11-27}}</ref> |} == Arkitettura == === Ħarsa ġenerali === Is-Sit ta' Wirt Dinji ta' Shibam huwa magħruf għall-arkitettura unika tiegħu. Id-djar kollha ta' Shibam huma magħmulin mill-brikks tat-tajn, u madwar 500 minnhom huma blokok b'għamla ta' torrijiet, għoljin bejn 5 sulari u 11-il sular, u kull sular fih kamra jew tnejn.<ref>Helfritz, Hans (April 1937). "Land without shade". ''Journal of the Royal Central Asian Society''. '''24''' (2): 201–16.</ref><ref>Jerome, Pamela; Chiari, Giacomo; Borelli, Caterina (1999). "The Architecture of Mud: Construction and Repair Technology in the Hadhramaut Region of Yemen". ''APT Bulletin''. '''30''' (2–3): 39–48 [44].</ref> Dan l-istil arkitettoniku ntuża għall-ħarsien tar-residenti mill-attakki tal-[[Bedwini]].<ref>Morrison, Alastair M.; Coca-Stefaniak, J. Andres (2020). ''Routledge Handbook of Tourism Cities''. Routledge. ISBN&nbsp;<bdi>9780429534805.</bdi></ref> Filwaqt li huwa stmat li Shibam ilu jeżisti għal xi 1,700 sena, il-biċċa l-kbira tad-djar tar-raħal oriġinaw fis-seklu 16. Minkejja dan, bosta minnhom ġew rikostruwiti diversi drabi f'dawn l-aħħar ftit sekli. Shibam spiss jissejjaħ bħala "l-eqdem raħal bl-iskyscrapers fid-dinja". Huwa wieħed mill-eqdem u l-aqwa eżempji ta' ppjanar urban ibbażat fuq il-prinċipju ta' kostruzzjoni vertikali. Ir-raħal fih uħud mill-ogħla binjiet tat-tajn fid-dinja, u wħud minnhom ilaħħqu għoli ta' iktar minn 30 [[metru]] (98 pied), b'hekk huma binjiet bikrin ta' appartamenti għoljin. <ref>Shipman, J. G. T. (June 1984). "The Hadhramaut". ''Asian Affairs''. '''15''' (2): 154–162.</ref>Sabiex il-binjiet jiġu protetti mix-xita u mill-erożjoni, il-ħitan minn żmien għal żmien trid issirilhom manutenzjoni b'saffi ġodda ta' tajn. Ir-raħal huwa mdawwar b'ħajt iffortifikat, u b'hekk huwa mlaqqam "ir-raħal iffortifikat ta' Shibam". === Theddidiet === Il-binjiet tal-brikks tat-tajn spiss jiġu mhedda mir-riħ, mix-xita u mill-erożjoni bis-sħana, b'hekk jeħtieġu manutenzjoni kostanti sabiex l-istrutturi ma jċedux. Ir-raħal intlaqat mill-għargħar ikkawżat minn tempesta tropikali fl-2008.<ref>{{Ċita web|url=http://cbs13.com/national/Death.Toll.Mounts.2.848789.html|titlu=Death Toll Mounts In As Flood Waters Surge In Yemen Tropical Storm - cbs13.com|data=2009-03-22|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-11-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090322174111/http://cbs13.com/national/Death.Toll.Mounts.2.848789.html|arkivju-data=2009-03-22|url-status=dead}}</ref> Il-pedamenti ta' bosta mill-binjiet fir-raħal ġew kompromessi mill-għargħar, u eventwalment iġġarrfu.<ref>{{Ċita web|url=https://www.gettyimages.co.uk/footage/itn|titlu=ITN: Contemporary and Archival Video News Footage - Getty Images|sit=www.gettyimages.co.uk|data-aċċess=2023-11-27}}</ref> Ir-raħal kien fil-mira wkoll ta' attakk tal-[[Al Qaeda]] fl-2009.<ref>{{Ċita web|url=http://www.cnn.com/2009/WORLD/meast/03/16/yemen.bombing.alqaeda/index.html|titlu=Al Qaeda blamed for Yemen attack - CNN.com|sit=www.cnn.com|data-aċċess=2023-11-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://yemenpost.net/Detail123456789.aspx?ID=3&SubID=542&MainCat=5|titlu=Al-Qaeda in Yemen: Political, Social and Security Dimensionsunfaithful wives looking for affair cheat on husbandwebsite reason why husband cheat onlinereasons wives cheat on their husbands looking to cheat all wives cheathow abortion works surgical aspiration abortion where can you get the abortion pillearly stages of hiv site the symptoms of aidsshould i tell my girlfriend i cheated link is my girlfriend cheated on mehotel sex story blog.gobiztech.com sex education story- Yemen Post English Newspaper Online|sit=yemenpost.net|data-aċċess=2023-11-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110724140254/http://yemenpost.net/Detail123456789.aspx?ID=3&SubID=542&MainCat=5|arkivju-data=2011-07-24|url-status=dead}}</ref> Fl-2015, Shibam iddaħħal fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji fil-periklu meta faqqgħet gwerra ċivili vjolenti fil-Jemen. Il-binjiet storiċi ġarrbu ħsarat estensivi minn bumbardamenti qawwijin, u għadhom f'riskju minħabba l-kunflitt armat.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/danger/|titlu=UNESCO World Heritage Centre - List of World Heritage in Danger|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-11-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/news/1278/|titlu=UNESCO Director-General calls on all parties to protect Yemen’s cultural heritage|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-11-27}}</ref> === Influwenzi === Il-Villaġġ Globali ta' [[Dubai (belt)|Dubai]], kumpless fil-beraħ tax-xiri u tal-intratteniment fl-[[Emirati Għarab Magħquda]], jinkludi paviljun tal-Jemen bi strutturi tal-brikks tat-tajn bil-ħsieb li jevoka l-arkitettura ta' Shibam.<ref>O’Connor, Paul (2022). "Spectacular memory: Zombie pasts in the themed shopping malls of Dubai". ''Memory Studies''. '''16''' (2): 212–226.</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Ir-Raħal Antik Iffortifikat ta' Shibam ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1982.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-'''kriterju (v)''' "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".<ref name=":0" /> == Gallerija == <gallery mode="packed" heights="200"> File:درة_الوادي_شبام.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%AF%D8%B1%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%8A_%D8%B4%D8%A8%D8%A7%D9%85.jpg|Veduta ta' Shibam. File:Shibam_door.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shibam_door.JPG|Id-daħla tal-belt. File:Shibam2.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shibam2.JPG|Veduta ta' wħud mill-binjiet għoljin. File:Shibam_Yemen_Interior.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shibam_Yemen_Interior.jpg|Żewġ binjiet fir-raħal. File:15_Šibam_(10).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:15_%C5%A0ibam_(10).jpg|Veduta mit-triq. File:15_Šibam_(14).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:15_%C5%A0ibam_(14).jpg|Dettall arkitettoniku. File:Old_Walled_City_of_Shibam-109044.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Old_Walled_City_of_Shibam-109044.jpg|Il-binjiet ta' Shibam bil-gallariji. File:Old_Walled_City_of_Shibam-109041.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Old_Walled_City_of_Shibam-109041.jpg|Veduta ta' Shibam. File:Jemen_Shibam-SJ_004_wp.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jemen_Shibam-SJ_004_wp.jpg|Veduta ta' Shibam. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Jemen]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] bkq2dpj07o09w08x8lv5flbjpekbyjb 0 31367 331325 302653 2026-08-06T09:46:40Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331325 wikitext text/x-wiki {{Referenzi}}{{Infobox bijografija}} '''Ġużepp Portelli''' (8 ta' Diċembru 1880 - 7 ta' Marzu 1949) kien prelat [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] [[Maltin|Malti]] li waqqaf il-[[Ta' Pinu|Bażilika preżenti Ta' Pinu]] [[Għawdex|f'Għawdex]]. Ġużeppi Portelli twieled l-[[Għarb]] fit-8 ta’ Diċembru 1880 minn Luiġi Portelli u Marianna Cauchi. Huwa tgħammed dakinhar stess, fil-[[Bażilika tal-Viżitazzjoni, Għarb|Knisja Parrokkjali tal-Għarb]]. Il-parrini tiegħu kienu Ġużeppi u [[Karmni Grima]], din tal-aħħar jingħad li semgħet leħen il-Madonna fil-kappella ċkejkna ta’ Ta’ Pinu, l-istess knisja li Ġużeppi għen biex tinbena u li tagħha sar rettur aktar tard f’ħajtu. Ġużeppi kellu 8 aħwa oħra, 3 aħwa u 5 aħwa. Erbgħa minn ħutu, Pio, Grazio, Salv u Karm, saru qassisin filwaqt li ħu l-ieħor, Mikiel iżżewweġ. Ħutu bniet, Tereżina, Ġużeppa u Rosalina, qatt ma żżewġu. == Saċerdozju == Ġużepp studja fis-Seminarju Maġġuri ta’ Għawdex taħt il-Ġiżwiti. Kien ammirat għall-moħħ brillanti tiegħu u għall-prudenza u l-ispiritwalità profonda tiegħu. Ġie ordnat mill-Isqof t’Għawdex [[Giovanni Maria Camilleri]] fil-[[Knisja Katidrali ta' Għawdex|Katidral ta’ Għawdex]] fil-21 ta’ Diċembru 1907. Bħala qassis żagħżugħ, ir-Reverendu Portelli eżerċita l-ministeru pastorali tiegħu fir-raħal ta’ [[San Lawrenz (Għawdex)|San Lawrenz]], fejn ħuh il-kbir, Monsinjur Salv Portelli, serva bħala kappillan. Meta l-Ġiżwiti telqu mis-Seminarju ta’ Għawdex bil-ħsieb li jiftħu kulleġġ simili f’Malta, ir-Reverendu Portelli, li kien sar għalliem fis-Seminarju, ġie msejjaħ mill-Isqof Camilleri biex isir wieħed mis-superjuri ġodda tas-Seminarju u nħatar Viċi Rettur. Superjuri oħra kienu Reverendu [[Alfons Hili]], li kien ir-Rettur, u Reverendu Joseph Farrugia, li kien il-Prefett tal-Istudji. Ir-Reverendu Portelli sar ukoll Monsinjur tal-kapitlu tal-katidral. Monsinjur Portelli kien ukoll predikatur rinomat li spiss kien mistieden jagħmel priedki u eżerċizzji spiritwali f’diversi knejjes f’Malta u Għawdex. Darba, waqt ir-Randan, intalab jipprietka lill-Komunità Maltija ta’ [[Tripli (Libja)|Tripli]]. Monsinjur Portelli kien ukoll konfessur tas-Sorijiet Franġiskani u Dumnikani tar-Rabat. Kull nhar ta’ Sibt filgħaxija, Portelli kien imur Ta’ Pinu jiċċelebra quddiesa. Matul dan iż-żmien ħuh, Monsinjur Karm Portelli kien Arċipriet tal-Kolleġġjata tal-Għarb. Monsinjur Portelli serva bħala amministratur tal-[[Għasri]], in-[[Nadur]], il-[[Qala (Għawdex)|Qala]] u ta' [[Sannat]] meta l-kariga ta’ kappillan saret vakanti. Fl-1933 bdew jitfaċċaw diversi ċentri tal-[[Azzjoni Kattolika]] [[Għawdex|f’Għawdex]] u Monsinjur Portelli sar id-Direttur Spiritwali tal-fergħa tal-[[Għarb]]. Hawnhekk kien jagħti lezzjonijiet reliġjużi u jorganizza irtiri għall-membri tagħha.<ref>[https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=616686851765822&id=173440436090468&substory_index=0 "Ta' Pinu National Shrine - Gozo, Malta"], Malta, 07 March 2015. Retrieved on 30 May 2015.</ref> Minbarra l-ħidma fid-dmirijiet pastorali tiegħu, huwa kiteb ukoll numru ta’ drammi teatrali u anke xoħgolijiet mużikali. Portelli sar rettur tal-kappella ta’ Ta’ Pinu u għadu mfakkar bħala l-persuna li kkummissjona l-bini tal-knisja l-ġdida ta’ Ta’ Pinu fit-30 ta’ Mejju 1922. Il-knisja tlestiet fl-1932 u ġiet ikkonsagrata fil-31 ta’ Awwissu tal-istess sena fil-preżenza ta’ Monsinjur Portelli. Monsinjur Portelli miet fis-7 ta’ Marzu 1949, wara marda qasira. Kien midfun fiċ-[[Ċimiterju tal-Għarb]]. Fis-16 ta’ Ġunju, 2008, il-fdalijiet ta’ Monsinjur Portelli reġgħu ġew midfuna ġewwa l-Bażilika ta’ Ta’ Pinu.<ref>[https://web.archive.org/web/20240130180824/https://www.tapinu-australia.org/our_foundation/from-chapel-to-basilica/ "From Chapel to Basilica"]. Retrieved on 30 May 2015.</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Portelli, Ġużepp}} [[Kategorija:Twieldu fl-1880]] [[Kategorija:Mietu fl-1949]] [[Kategorija:Saċerdoti Maltin]] pdnfks4p3xj0nc9bjw21ntz16bein81 0 31391 331314 325905 2026-08-06T04:12:50Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331314 wikitext text/x-wiki '''Libertarjaniżmu tal-lemin''' (imsejjaħ ukoll '''populiżmu libertarjan tal-lemin''' <ref>{{Ċita web|url=https://www.populismstudies.org/Vocabulary/right-libertarian-populism/}}</ref> jew imsejjaħ '''kapitaliżmu libertarjan''' <ref>Reiman, Jeffrey H. (2005). </ref> mill-proponenti tiegħu) huwa filosofija politika u tip ta’ libertarjaniżmu li jappoġġja bis-sħiħ drittijiet tal-proprjetà kapitalista u jiddefendi d-distribuzzjoni tas-suq tar-riżorsi naturali u l-proprjetà privata <ref>{{Ċita ktieb|sena=2005|titlu=Kymlicka|paġna=516}}</ref>. It-terminu "libertarjaniżmu tal-lemin" huwa użat biex jiddistingwi din il-klassi ta' fehmiet dwar in-natura tal-proprjetà u l-kapital minn libertarjaniżmu tax-xellug, tip ta' libertarjaniżmu li jgħaqqad l-awtotrażżin ma' approċċ ugwalitarju għar-riżorsi naturali. <ref name=":0">{{Ċita ktieb|sena=2007|titlu=Vallentyne|paġna=6}}</ref> Kuntrarju għal-libertarjaniżmu soċjalista, <ref name="Carlson">Carlson, Jennifer D. (2012). </ref> il-libertarjaniżmu tal-lemin jappoġġja l-kapitaliżmu u s-suq ħieles. <ref name=":1">{{Ċita web|url=https://mises.org/library/left-and-right-within-libertarianism}}</ref> Bħall-biċċa l-kbira tal-forom ta' libertarjaniżmu, il-libertariżmu tal-lemin jippromwovi l-libertajiet ċivili <ref name=":1" />, partikolarment il-liġi naturali <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.libertarianism.org/encyclopedia/natural-law|data-aċċess=2024-02-03|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200526232245/https://www.libertarianism.org/encyclopedia/natural-law|arkivju-data=2020-05-26|url-status=dead}}</ref>, [[Diritti positivi e negativi|id-drittijiet negattivi]] <ref>Sterba, James P. (October 1994). </ref>, u treġġigħ lura maġġuri tal-istat soċjali modern . Bħal dawk kollha li jsostnu l-ideoloġiji simili għal-libertarjaniżmu, il-libertarians tal-lemin sempliċement isejħu lilhom infushom "libertarians" jew "libertarians." <ref name=":2">{{Ċita ktieb|titlu=Anarchist seeds beneath the snow : left-libertarian thought and British writers from William Morris to Colin Ward|url=http://worldcat.org/oclc/866847921|isbn=978-1-60486-221-8|oclc=866847921}}</ref> <ref name="Marshall 2008 p. 565">Marshall, Peter (2008). </ref> <ref name=":3">{{Ċita ktieb|data=2010|titlu=The Politics of Postanarchism|url=https://books.google.com/books?id=SiqBiViUsOkC&pg=PA43|lingwa=en|pubblikatur=Edinburgh University Press|isbn=978-0-7486-3495-8}}</ref> Bħala l-aktar tip komuni ta' [[Libertarianismo negli Stati Uniti|libertarjaniżmu fl-Istati Uniti]], <ref name=":4">{{Ċita ktieb|data=10 agosto 2012|titlu=The Social History of Crime and Punishment in America: A-De|url=https://books.google.it/books?id=tYME6Z35nyAC&pg=PA1006&dq=right-libertarianism&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwjVoNT9_uvlAhWN6aQKHWZ6AUUQ6AEINjAB|lingwa=en|pubblikatur=SAGE|isbn=978-1-4129-8876-6}}</ref> il-libertarjaniżmu tal-lemin sar l-aktar tifsira komuni ta' "libertarjaniżmu" fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] <ref>{{Ċita ktieb|data=2019|titlu=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2019/entries/libertarianism/|edizzjoni=Spring 2019|pubblikatur=Metaphysics Research Lab, Stanford University}}</ref> mill-aħħar tas-seklu 20, filwaqt li storikament u band'oħra <ref name=":5">{{Ċita web|url=https://cdn.mises.org/The%20Betrayal%20of%20the%20American%20Right_2.pdf}}</ref> <ref name=":6">{{Ċita web|url=http://dwardmac.pitzer.edu/Anarchist_Archives/bookchin/gp/perspectives1.html}}</ref> <ref name=":11">{{Ċita ktieb|kunjom2=Isca, Ida Pilat, 1896-1980.|kunjom3=Paul Avrich Collection (Library of Congress)|data=1996|titlu=A short history of anarchism|url=https://www.worldcat.org/oclc/37529250|pubblikatur=Freedom Press|isbn=0-900384-89-1|oclc=37529250}}</ref> <ref name=":12">{{Ċita web|url=https://books.google.com/books?id=jKdztbIaHegC}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.zmag.org/zspace/commentaries/1137}}</ref> <ref>{{Ċita ktieb|data=21 ottobre 2004|titlu=Anarchism: A Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=kksrWshoIkYC|lingwa=en|pubblikatur=OUP Oxford|isbn=978-0-19-280477-8}}</ref> tkompli wkoll tintuża ħafna biex tirreferi għal forom ta' soċjaliżmu kontra l-istat bħall-[[Anarkiżmu|narkiżmu]] <ref>{{Ċita ktieb|data=20 dicembre 2018|titlu=Pathways to Anarchism|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780429448287-2|pubblikatur=Routledge|paġni=18–35|isbn=978-0-429-44828-7}}</ref> <ref name=":14">{{Ċita web|url=https://theanarchistlibrary.org/library/the-anarchist-faq-editorial-collective-150-years-of-libertarian}}</ref> <ref name=":15">{{Ċita web|url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/160-years-libertarian|data-aċċess=2024-02-03|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200425035427/https://anarchism.pageabode.com/afaq/160-years-libertarian|arkivju-data=2020-04-25|url-status=dead}}</ref> u b'mod aktar ġenerali komuniżmu soċjaliżmu libertarjan u libertarjan. <ref name=":5" /> <ref name=":10">{{Ċita ktieb|data=1º dicembre 2009|titlu=Demanding the Impossible: A History of Anarchism|url=https://books.google.com/books?id=QDWIOL_KtGYC&printsec=frontcover&dq=Demanding+the+Impossible:+A+History+of+Anarchism&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwjjm-Sm78nmAhUODewKHUY_D7UQ6AEIKDAA#v=onepage&q=For%20a%20long%20time,%20libertarian%20was%20interchangable%20in%20France%20with%20anarchism%20but%20in%20recent%20years,%20its%20meaning%20has%20become%20more%20ambivalente.%20Some%20anarchists%20like%20Daniel%20Gu%C3%A9rin%20will%20call%20themselves%20'libertarian%20socialists',%20partly%20to%20avoid%20the%20negative%20overtones%20still%20associated%20with%20anarchism,%20and%20partly%20to%20stress%20the%20place%20of%20anarchism%20within%20the%20socialist%20tradition.%20Even%20Marxists%20of%20the%20New%20Left%20like%20E.%20P.%20Thompson%20call%20themselves%20'libertarian'%20to%20distinguish%20themselves%20from%20those%20authoritarian%20socialists%20and%20communists%20who%20believe%20in%20revolutionary%20dictatorship%20and%20vanguard%20parties.&f=false|lingwa=en|pubblikatur=PM Press|isbn=978-1-60486-270-6}}</ref> Madwar żmien Murray Rothbard, li popolarizza t-terminu "libertarian" fl-Istati Uniti fis-sittinijiet, movimenti anarko-kapitalisti bdew isejħu lilhom infushom "libertarian", li wassal għall-emerġenza tat-terminu "libertarian dritt" biex jiddistingwuhom. Rothbard innifsu rrikonoxxa l-kooptazzjoni tat-terminu u ftaħar bil-“qbid tiegħu [...] mill-għadu”. <ref name=":6" /> Il-ħsieb politiku tad-dritt libertarjan huwa kkaratterizzat mill-prijorità stretta mogħtija lil-libertà, bil-ħtieġa li jiġu mmassimizzati l-libertajiet individwali u jimminimizzaw il-firxa tal-awtorità pubblika. <ref name=":7">{{Ċita ktieb|titlu=Political theory : an introduction|url=http://worldcat.org/oclc/898154011|isbn=978-1-137-43726-6|oclc=898154011}}</ref> Il-libertarijani tal-lemin ġeneralment jaraw l-istat bħala t-theddida primarja għal-libertà. Dan l-anti- istatiżmu huwa differenti minn duttrini anarkisti peress li huwa bbażat fuq individwaliżmu bla kompromessi, u jenfasizza wkoll il-kooperazzjoni umana (iżda sa ċertu punt inqas mil-libertarjaniżmu tax-xellug) minflok l- istat soċjali <ref name=":2"/> <ref name=":3"/> <ref name=":7" />. Il- filosofija tad-dritt libertarian hija wkoll msejsa f'ideat ta' [[Diritti individuali e di gruppo|drittijiet individwali]] u ''laissez-faire''. Ekonomikament, il-libertarians tal-lemin ma jagħmlu l-ebda distinzjoni bejn il-kapitaliżmu u s-swieq ħielsa u jqisu kwalunkwe tentattiv biex jiddettaw proċessi tas-suq bħala kontroproduttiv, jenfasizzaw il-mekkaniżmi u n-natura awtoregolatorja tas-suq filwaqt li jqisu l-intervent tal-gvern evitabbli u attentati mhux meħtieġa u mhux produttivi biex iqassmu mill-ġdid il-ġid. <ref name=":7" /> Għalkemm il-libertarians kollha tal-lemin jopponu l-intervent tal-gvern, teżisti qasma fost l-anarko-kapitalisti, li jaraw l-istat bħala ħażen bla bżonn u jridu li d-drittijiet tal-proprjetà jiġu protetti mingħajr liġi permezz tal-kriminalità, il-kuntratt u d-drittijiet tal-proprjetà ġġenerati mis-suq; u l- miniarchists, li minflok jemmnu li stat minimu, spiss imsejjaħ "għassies ta' bil-lejl", huwa meħtieġ biex jipprovdi liċ-ċittadini tiegħu qrati, forzi armati, u forzi tal-pulizija. <ref name="Marshall 2008 p. 565">Marshall, Peter (2008). </ref> Għalkemm il-libertarjaniżmu tal-lemin huwa influwenzat mill-ħsieb liberali klassiku, b'xi wħud jarawh bħala varjant tiegħu, <ref>{{Ċita web|url=http://www.ncpa.org/pub/what-is-classical-liberalism|data=9 marzo 2009|data-aċċess=2024-02-03|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090309151259/http://www.ncpa.org/pub/what-is-classical-liberalism|arkivju-data=2009-03-09|url-status=dead}}</ref> hemm differenzi sinifikanti bejn iż-żewġ ideoloġiji. Edwin van de Haar, studjuż Olandiż indipendenti li jispeċjalizza fit-tradizzjoni liberali fil-ħsieb politiku internazzjonali <ref>{{Ċita web|url=https://www.amazon.com/Edwin-van-de-Haar/e/B0032HUCOC?ref=dbs_a_mng_rwt_scns_share}}</ref>, jargumenta li "b'mod konfuż, fl-Istati Uniti t-terminu libertarjaniżmu kultant jintuża wkoll għal jew minn liberali klassiċi. Iżda dan jaħbi b'mod żbaljat id-differenzi. bejniethom”. <ref name=":8">{{Ċita ktieb|data=6 febbraio 2018|titlu=Degrees of Freedom|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203793619|pubblikatur=Routledge|isbn=978-0-203-79361-9}}</ref> Il-liberaliżmu klassiku jirrifjuta li jagħti prijorità lill-libertà fuq l-ordni u għalhekk ma jurix l-ostilità lejn l-istat li hija l-karatteristika li tiddefinixxi l-libertarjaniżmu <ref name=":7"/>. Għalhekk, il-libertarians tal-lemin jemmnu li l-liberali klassiċi jiffavorixxu l-involviment eċċessiv tal-istat, <ref name=":8" /> jargumentaw li m’għandhomx biżżejjed rispett għad-drittijiet tal-proprjetà individwali u m’għandhomx fidi suffiċjenti fil-funzjonament tas-suq ħieles u l-ordni spontanju tiegħu <ref name=":8" />. Barra minn hekk, il-libertarians tal-lemin ma jaqblux mal-liberali klassiċi peress li huma jappoġġjaw wisq il-banek ċentrali u l-politiki monetaristi <ref name=":8" />. 3snt31j34nirqo1exwimufq4z68ih8n 0 32124 331313 313475 2026-08-06T03:32:34Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331313 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Kaunas''' (/ˈkaʊnəs/; bil-[[Lingwa Litwana|Litwan]]: [ˈkɐʊˑnɐs] ^ⓘ; magħrufa fl-imgħoddi wkoll bħala '''Kovno''') hija t-tieni l-ikbar belt fil-[[Litwanja]] wara [[Vilnius]], ir-raba' l-ikbar belt fl-Istati Baltiċi u ċentru importanti tal-ħajja ekonomika, akkademika u [[Kultura|kulturali]] tal-Litwanja. Kaunas kienet l-ikbar belt u ċ-ċentru ta' kontea fid-Dukat ta' Trakai tal-Gran Dukat tal-Litwanja u l-Palatinat ta' Trakai mill-1413. Fl-Imperu [[Russja|Russu]], kienet il-[[belt kapitali]] tal-Governorat ta' Kaunas mill-1843 sal-1915. Fil-perjodu ta' bejn il-gwerer, kienet il-belt kapitali temporanja tal-Litwanja, meta Vilnius inħatfet u kienet ikkontrollata mill-[[Polonja]] bejn l-1920 u l-1939. Matul dak il-perjodu Kaunas ġiet iċċelebrata għall-ħajja kulturali u akkademika rikka tagħha, għall-moda, għall-kostruzzjoni ta' bosta binjiet, għamara popolari, disinn intern tal-epoka u kultura mifruxa ta' kafetteriji bl-istili arkitettoniċi tal-Art Deco u tar-Rinaxximent Nazzjonali Litwan. L-arkitettura tal-belt bejn il-gwerer titqies fost l-ifjen eżempji ta' Art Deco tal-[[Ewropa]] u ngħatat iċ-Ċertifikat tal-Wirt Ewropew. Tat kontribut biex Kaunas tiġi ddeżinjata bħala l-ewwel belt fl-[[Ewropa Ċentrali]] u fil-[[Ewropa tal-Lvant|Lvant tal-Ewropa]] bit-titlu ta' Belt tad-Disinn tal-[[UNESCO]], kif ukoll [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-UNESCO fl-2023,<ref>{{Ċita web|url=https://www.lrt.lt/naujienos/kultura/12/2079277/kauno-tarpukario-architektura-irasyta-i-unesco-pasaulio-paveldo-sarasa|titlu=Kauno tarpukario architektūra įrašyta į UNESCO Pasaulio paveldo sąrašą|data=2023-09-18|sit=lrt.lt|lingwa=lt|data-aċċess=2024-05-24}}</ref><ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1661/|titlu=Modernist Kaunas&#x3a; Architecture of Optimism, 1919-1939|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2024-05-24}}</ref> bħala l-unika belt Ewropea li tirrappreżenta l-urbanizzazzjoni fuq skala kbira fil-perjodu ta' bejn il-gwerer flimkien ma' arkitettura versatili tal-[[Moderniżmu]].<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Bryant|isem=Jon|data=2016-09-08|titlu=10 of the best European cities for art deco design|url=https://www.theguardian.com/travel/2016/sep/08/10-best-european-cities-for-art-deco-design|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-05-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://artdecokaunas.lt/|titlu=ART DECO KAUNAS|sit=ART DECO KAUNAS|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-05-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.designcities.net/city/kaunas/|titlu=Kaunas|sit=Cities of Design Network|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-05-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240524204750/https://www.designcities.net/city/kaunas/|arkivju-data=2024-05-24|url-status=dead}}</ref> Kaunas intgħażlet bħala l-[[Kapitali Ewropea tal-Kultura|Belt Kapitali Ewropea tal-Kultura]] għall-2022, flimkien ma' [[Esch-sur-Alzette]], il-[[Lussemburgu]] u [[Novi Sad]], is-[[Serbja]].<ref>{{Ċita web|url=http://visit.kaunas.lt/en/to-see/interwar-architecture/kaunas-was-awarded-a-european-heritage-label/|titlu=Visit Kaunas - KAUNAS WAS AWARDED A EUROPEAN HERITAGE LABEL|data=2018-03-11|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-05-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180311120825/http://visit.kaunas.lt/en/to-see/interwar-architecture/kaunas-was-awarded-a-european-heritage-label/|arkivju-data=2018-03-11|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-belt hija l-belt kapitali tal-Kontea ta' Kaunas, u s-sede tal-muniċipalità tal-belt ta' Kaunas u tal-muniċipalità tad-distrett ta' Kaunas. Hija wkoll is-sede tal-Arċidjoċesi [[Knisja Kattolika|Kattolika]] Rumana ta' Kaunas. Kaunas tinsab fil-konfluwenza tal-ikbar żewġ xmajjar Litwani, Nemunas u Neris, u tinsab qrib il-[[Ġibjun ta' Kaunas]], l-ikbar korp tal-ilma fil-Litwanja kollha. Kif definit mill-[[Eurostat]], il-popolazzjoni taż-żona urbana funzjonali ta' Kaunas, hija stmata li tlaħħaq it-391,153 ruħ (mill-2021), filwaqt li skont l-istatistika tal-fond territorjali tal-assigurazzjoni tas-saħħa ta' Kaunas, hemm 447,946 abitant permanenti (mill-2022) f'Kaunas u fil-muniċipalitajiet tad-distrett ta' Kaunas f'daqqa. == [[Etimoloġija]] == Isem il-belt għandu oriġini Litwana u x'aktarx li ġej minn isem personali. Qabel l-indipendenza mill-ġdid tal-Litwanja, il-belt kienet magħrufa b'mod ġenerali bħala ''Kovno'', il-forma [[Lingwi Slavi|Slava]] tradizzjonali tal-isem. L-isem bil-[[Lingwa Pollakka|Pollakk]] huwa ''Kowno'' [ˈkɔvnɔ], filwaqt li l-isem bil-Belarussu huwa Koўна, ''Koŭna'' [ˈkɔu̯na]. Fl-imgħoddi isem bir-[[Lingwa Russa|Russu]] kien Ковно ''Kovno'', għalkemm mill-1940 beda jintuża l-isem Каунас ''Kaunas''. L-isem bil-Yiddish huwa קאָװנע ''Kovne'', u l-ismijiet bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] jinkludu ''Kaunas'' u ''Kauen''. Il-belt u l-elderati tagħha wkoll għandhom ismijiet b'[[Lingwa|lingwi]] oħra. == [[Storja]] [[Folklor|folkloristika]] == Leġġenda tas-seklu 16 issostni li Kaunas ġiet stabbilita mir-[[Imperu Ruman|Rumani]] fi żmien il-qedem. Skontha dawn ir-Rumani kienu mmexxija minn patrizjan jismu [[Palemon]], li kellu tliet ulied subien: Barcus, Kunas u Sperus. Palemon ħarab minn [[Ruma]] minħabba li beża' mill-Imperatur [[Neruni]]. B'hekk, Palemon, uliedu u qrabat oħra vvjaġġaw lejn il-Litwanja. Wara l-[[mewt]] ta' Palemon, uliedu qasmu l-art tiegħu bejniethom. Kunas kiseb l-art fejn issa hemm Kaunas. Huwa bena fortizza qrib il-konfluwenza tax-xmajjar Nemunas u Neris u l-belt li kibret hemmhekk ingħatat ismu. Hemm reġjun suburban fil-qrib tal-belt li jismu "Palemonas". == Stemma == Fl-1408 [[Vytautas il-Kbir]] ta d-drittijiet ta' belt lil Kaunas u hu stess għażel l-istemma ta' Kaunas. [[File:Greater_Coat_of_Arms_of_Kaunas.svg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Greater_Coat_of_Arms_of_Kaunas.svg|xellug|daqsminuri|L-istemma l-kbira ta' Kaunas.]] Fit-30 ta' Ġunju 1993, l-istemma storika tal-belt ta' Kaunas ġiet stabbilita mill-ġdid permezz ta' digriet presidenzjali speċjali. L-istemma fiha bhima estinta [[Abjad|bajda]] qisha barri b'salib tad-deheb bejn qrunha, fi sfond [[aħmar]] skur. Din il-bhima kienet is-simbolu tal-istemma oriġinali tal-belt, li ġiet stabbilita fl-1400. L-istemma ta' Kaunas, li ġiet introdotta fil-bidu tas-seklu 15 matul ir-renju tal-Gran Duka Vytautas, hija l-eqdem stemma ta' belt magħrufa fit-territorju tal-Gran Dukat tal-Litwanja. L-emblema attwali hija r-riżultat ta' ħafna studju u diskussjoni min-naħa tal-Kummissjoni Litwana tal-Istemmi, u twettqet mill-artist [[Raimondas Miknevicius]]. Il-bhima tal-istemma attwali ħadet post il-biżont li kien hemm fl-emblema [[Unjoni Sovjetika|Sovjetika]] li ntużat mill-1969. Kaunas għandha wkoll stemma oħra, li tintuża l-iktar għal skopijiet ta' rappreżentanza tal-belt ta' Kaunas. Il-baħri, tliet blalen tad-deheb, u t-test bil-[[Lingwa Latina|Latin]] ''"Diligite justitiam qui judicatis terram"'' (bil-[[Lingwa Maltija|Malti]]: Ħaddnu l-ġustizzja, intom li tiġġudikaw id-[[Id-Dinja|dinja]]) f'din l-istemma huma referenza għal San Nikola, il-qaddis patrun tal-merkanti u tal-baħħara, li jitqies bħala l-gwardjan qaddis ta' Kaunas mir-Reġina Bona Sforza. == Storja == === Storja bikrija === Skont l-iskavi [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]], l-iżjed kollezzjonijiet rikki taċ-ċeramika u ta' artefatti oħra li nstabu fil-konfluwenza tax-xmajjar Nemunas u Neris imorru lura għat-tieni u għall-ewwel millenji [[Ante Christum natum|Q.K]]. Matul dak iż-żmien, in-nies insedjaw xi territorji tal-belt attwali ta' Kaunas: iż-żona tal-konfluwenza tal-itwal żewġ xmajjar tal-Litwanja, u s-siti ta' Eiguliai, Lampėdžiai, Linkuva, Kaniūkai, Marvelė, Pajiesys, Romainiai, Petrašiūnai, Sargėnai u Veršvai. === Gran Dukat tal-Litwanja === [[File:Der_deutsche_Orden_erstürmt_Kauen.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Der_deutsche_Orden_erst%C3%BCrmt_Kauen.jpg|xellug|daqsminuri|L-attakk tal-Ordni Tewtonika f'Kaunas fl-1362 (tpinġija tas-seklu 19).]] Fis-sit taċ-ċentru storiku attwali tal-belt ta' Kaunas ġie stabbilit insedjament fil-konfluwenza taż-żewġ xmajjar kbar, għall-ħabta tas-seklu 10 [[WK|W.K]]., u iktar insedjamenti ġew żviluppati fis-seklu 11 W.K. Kaunas issemmiet għall-ewwel darba fis-sorsi bil-miktub fl-1361 u fi tmiem is-seklu 13 inbena l-Kastell ta' Kaunas bil-brikks biex jiġu difiżi r-residenti tal-belt mill-attakki tal-[[Ordni Tewtonika]]. Dak iż-żmien kien hemm żewġ kastelli tal-brikks biss qrib ix-xmara Nemunas (f'Kaunas u f'Grodno), li kienu l-front prinċipali tal-ġlied bejn il-ġellieda tal-[[Kruċjata|Kruċjati]] u l-Litwani. B'hekk, il-Kastell ta' Kaunas kellu importanza strateġika, peress li pprevjena lill-ġellieda tal-Kruċjati milli jinvadu iktar 'il ġewwa fil-Litwanja u l-belt kapitali tagħha, Vilnius. [[File:VytautoDidžiojoBažnyčia.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:VytautoDid%C5%BEiojoBa%C5%BEny%C4%8Dia.jpg|xellug|daqsminuri|200x200px|Il-Knisja ta' Vytautas il-Kbir, l-eqdem knisja f'Kaunas, iffinanzjata mill-Gran Duka nnifsu.]] Fl-1362, il-kastell inħataf wara assedju ta' diversi ġimgħat u nqered mill-Ordni Tewtonika. Il-mexxejja Litwani Kęstutis u l-Gran Duka Algirdas taw l-għajnuna tagħhom biex jiddefendu l-kastell, iżda l-kastell diġà kien imdawwar mill-fortifikazzjonijiet tal-ġellieda tal-Kruċjati, u ma setgħu jagħmlu xejn għajr iġarrbu t-telfa tal-kastell. Il-biċċa l-kbira tal-400 difensur tal-kastell inqatlu fl-azzjoni, u l-kmandant Vaidotas tal-gwarniġjon tal-Kastell ta' Kaunas ipprova jattakka b'36 [[raġel]], iżda ttieħed bħala priġunier. Din kienet waħda mill-ikbar rebħiet militari u fost l-iżjed importanti tal-Ordni Tewtonika fis-seklu 14 kontra l-Gran Dukat tal-Litwanja. Il-Litwani bnew kastell ġdid tal-[[injam]] fuq il-gżira ta' Virgalė, fil-konfluwenza tax-xmajjar Nemunas u Nevėžio; madankollu, fl-1363, il-ġellieda tal-Kruċjati ħarqu l-kastell. Il-kastell tal-injam reġa' nbena, iżda fl-1368 il-ġellieda tal-Kruċjati reġgħu attakkaw u qerdu l-kastell, u skont il-kronaka, qatlu 600 difensur pagan, filwaqt li huma stess ġarrbu tliet imwiet biss. Il-Litwani ppruvaw jerġgħu jibnu l-kastell bil-ġebel, b'ħitan usa' u ogħla, b'erba' torrijiet laterali, imdawwar b'ħandaq, iżda qabel ma tlesta l-ġellieda tal-Kruċjati attakkaw fis-sajf tal-1369, keċċew lil-Litwani mill-gżira ta' Virgalė u bl-istess ġebel minflok bnew il-Kastell ta' Gotteswerder. Dan il-kastell inħataf wara assedju ta' ħames ġimgħat mill-Armata tal-Gran Dukat tal-Litwanja, immexxija minn Algirdas u minn Kęstutis, u nbnew żewġ kastelli tal-injam qribu. Minkejja dan, il-ġlied għaż-żona bejn il-ġellieda tal-Kruċjati u l-Litwani baqa' għaddej sa meta l-Litwani eventwalment ħadu l-kontroll fl-1404; dan kien punt importanti waqt ir-Ribelljoni Samogizjana tal-1409 u l-gwerra tal-1410 mal-ġellieda tal-Kruċjati. Il-Gran Duka Vytautas il-Kbir iffinanzja l-Knisja tat-Tlugħ is-Sema tal-[[Santa Marija|Madonna]] f'Kaunas (il-kostruzzjoni tlestiet fl-1400) biex irodd ħajr lill-Madonna talli salvatu mill-għarqa fix-xmara, matul il-Battalja tax-xmara Vorskla, fl-1399. Wara l-Battalja ta' Grunwald fl-1410, il-Kastell ta' Kaunas sar residenza tal-mexxej anzjan ta' Kaunas, u l-importanza militari tiegħu naqset.<blockquote>"Wara li tlaqt minn Poseur, wasalt fil-belt iffortifikata kbira ta' Kaunas. Għandha kastell kbir mill-isbaħ fuq irdum max-xmara Nemunas. Kaunas tinsab tnax-il mil minn Poseur".</blockquote> [[File:Vytautas_the_Great_Monument_.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vytautas_the_Great_Monument_.jpg|xellug|daqsminuri|225x225px|Monument ta' Vytautas il-Kbir f'Kaunas.]] Fl-1408, il-belt ingħatat id-drittijiet ta' Magdeburg mingħand Vytautas il-Kbir u fl-1413 saret iċ-ċentru tal-''Powiat'' ta' Kaunas, fil-Voivodat ta' Trakai. Barra minn hekk, Vytautas ta lil Kaunas id-dritt tas-sjieda tal-miżien għall-użin tal-oġġetti miġjuba lejn il-belt jew ippakkjati fil-post, flimkien mal-faċilitajiet tal-ipproċessar tax-xama' u tat-tirqim tad-drappijiet tas-suf. Is-setgħa tal-awtogovernanza ta' Kaunas kienet kondiviża bejn tliet istituzzjonijiet ewlenin marbuta ma' xulxin: il-''vaitas'' (is-sindku), il-maġistrat (12-il imħallef u 4 burgomastri), u l-hekk imsejħa Qorti tal-Bankijiet (12-il persuna). Kaunas bdiet tikseb importanza, peress li kienet tinsab f'salib it-toroq tar-rotot kummerċjali u port tax-xmara. Dak iż-żmien, Kaunas saret port u ċentru kummerċjali importanti mal-Punent tal-Ewropa, u għaldaqstant kompliet tikber. Fl-1441, Kaunas ingħaqdet mal-[[Lega Anseatika]], u nfetaħ l-uffiċċju tal-merkanti Anseatiċi ta' Kontor – l-uniku wieħed fil-Gran Dukat tal-Litwanja. Sas-seklu 16, Kaunas kellha wkoll skola pubblika u sptar u kienet waħda mill-iżjed bliet stabbiliti fil-pajjiż kollu. Barra minn hekk, fis-seklu 16, il-Gran Dukessa Bona Sforza kisbet il-jedd li l-Elderat ta' Kaunas isir proprjetà tad-dinastija Jagjellonjana; mill-1533 hija wettqet ir-Riforma ta' Volok. L-aqwa żmien ekonomiku ta' Kaunas kien fl-aħħar tas-seklu 16 u fil-bidu tas-[[seklu 17]], u dan wassal għall-kostruzzjoni ta' bosta binjiet tal-brikks fil-belt kollha. Fil-bidu tas-seklu 17, il-prosperità ta' Kaunas wasslet għall-bidu tal-kostruzzjoni tal-Ħajt ta' Kaunas, li xorta waħda ma tlestiex, minħabba raġunijiet ekonomiċi u minħabba gwerer li seħħew wara. Fl-1665, l-armata Russa attakkat il-belt diversi drabi, u fl-1701 il-belt ġiet okkupata mill-Armata [[Żvezja|Żvediża]], matul il-Gwerra l-Kbira tat-Tramuntana. Il-[[pesta s-sewda]] nfirxet fl-inħawi fl-1657 u fl-1708, u qatlet bosta residenti. In-nirien qerdu partijiet mill-belt fl-1731 u fl-1732. [[File:Kauno_graviūra,_1686.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kauno_gravi%C5%ABra,_1686.jpg|daqsminuri|Panorama ta' Kaunas fl-1686 u waħda mill-ewwel deskrizzjonijiet tal-belt.]] Fl-ewwel nofs tas-seklu 18, il-ħajt tat-Tramuntana u żewġ torrijiet tal-Kastell ta' Kaunas ikkrollaw, minħabba ħsara mġarrba mill-ilma tax-xmara, u dan wassal biex il-kastell jiġi abbandunat u mitluq. Sussegwentement, ġie stabbilit ħabs f'parti mill-kastell, f'nofs is-seklu 18. Fl-aħħar tas-seklu 18, il-kastell xi kultant intuża għal xi laqgħat tal-familji nobbli tal-''Powiat'' ta' Kaunas. === Imperu Russu === Wara t-tieliet u l-aħħar qsim tal-istat Pollakk-Litwan fl-1795, il-belt ittieħdet mill-Imperu Russu u saret parti mill-Governorat ta' Vilna. Matul l-invażjoni Franċiża tar-Russja fl-1812, l-Armata l-Kbira ta' [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun]] għaddiet minn Kaunas darbtejn, u qerditha d-darbtejn li huma. Fil-belt ta' Kaunas hemm forti fuq għolja magħrufa bħala l-Għolja ta' Napuljun. [[File:Kaunas.Lietuva.Kaunas_Castle.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kaunas.Lietuva.Kaunas_Castle.jpg|daqsminuri|Il-fdalijiet tal-Kastell ta' Kaunas bil-Knisja ta' San Ġorġ Martri fl-isfond, pittura tas-seklu 19.]] Sabiex jiġi evitat l-aċċess faċli għall-belt u jiġu protetti l-fruntieri tal-Punent tar-Russja, inbniet il-Fortizza ta' Kovno li għadha viżibbli fil-belt attwali kollha. Il-Governorat ta' Kovno, b'ċentru f'Kovno (Kaunas), ġie ffurmat fl-1843. Fl-1862 inbniet linja ferrovjarja li tikkollega l-Imperu Russu u l-Ġermanja Imperjali, u b'hekk Kaunas saret ċentru ferrovjarju sinifikanti b'waħda mill-ewwel mini ferrovjarji fl-imperu, li tlestiet fl-1861. Fl-1898 beda jitħaddem l-ewwel impjant tal-enerġija fil-Litwanja. [[File:Kaunas_Priest_Seminary,_Kaunas,_Lithuania_-_Diliff.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kaunas_Priest_Seminary,_Kaunas,_Lithuania_-_Diliff.jpg|xellug|daqsminuri|Is-Seminarju tal-Patrijiet ta' Kaunas kien wieħed miċ-ċentri tar-Rinaxximent Nazzjonali Litwan matul l-era tar-Russifikazzjoni.]] Wara li ma rnexxietx ir-Rewwixta ta' Jannar fl-1863 kontra l-Imperu Russu, l-awtorità ksarista ttrasferiet is-Seminarju Kattoliku ta' Varniai u istituzzjonijiet prominenti tal-isqof Motiejus Valančius u tad-djoċesi Samogizjana lejn Kaunas, fejn ingħataw l-eks Monasteru u Palazz Bernardin u l-Knisja ta' San Ġorġ Martri. Ftit nobbli magħżula biss kienu jitħallew jistudjaw fis-Seminarju, u l-unika eċċezzjoni kien l-iben ta' raħħal [[Antanas Baranauskas]], li b'mod illegali rċieva d-dokumenti ta' nobbli mingħand [[Karolina Praniauskaitė]]. Huwa beda jagħti l-lekċers bil-lingwa Litwana, minflok bir-Russu, u influwenza ferm l-ispirtu ta' dawk li attendew is-Seminarju permezz tar-rakkonti tiegħu dwar il-Litwanja tal-qedem u speċjalment dwar it-tumbati funebri tal-ħamrija tagħha. Iktar 'il quddiem, bosta mill-istudenti tas-Seminarju kienu attivi fil-kuntrabbandu tal-kotba bil-Litwan; l-objettiv prinċipali tagħhom kienet ir-reżistenza kontra l-politiki tar-[[Russifikazzjoni]]. Is-Seminarju Spiritwali ta' Kaunas fl-aħħar mill-aħħar sar jitmexxa għalkollox bil-Litwan meta fl-1909 il-Professur [[Jonas Mačiulis-Maironis]] sar ir-rettur, u ssostitwixxa l-użu tal-Pollakk għat-tagħlim bl-użu tal-Litwan. [[File:VIIth_fort_barracks.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:VIIth_fort_barracks.jpg|lemin|daqsminuri|Wieħed mill-barrakki tal-Fortizza ta' Kaunas.]] Qabel [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], Kaunas, bħal bosta bliet fil-Lvant tal-Ewropa, kellha popolazzjoni [[Lhud|Lhudija]] sinifikanti. Skont iċ-ċensiment Russu tal-1897, b'kollox kien hemm 25,500 Lhudi, jiġifieri 35.3 % mill-popolazzjoni totali ta' 73,500 ruħ. Il-popolazzjoni ġiet irreġistrata kif ġej: 25.8 % Russi, 22.7 % Pollakki, 6.6 % Litwani. Din il-komunità stabbiliet bosta skejjel u sinagogi li kienu importanti għal sekli sħaħ għall-kultura u għan-negozju tal-belt. Matul l-Irtirar il-Kbir tal-Armata tal-Imperu Russu fl-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], l-Għaxar Armata Ġermaniża ta' [[Paul von Hindenburg]] okkupat lil Kaunas f'Awwissu 1915. === Litwanja fil-perjodu bejn il-gwerer === [[File:Presidium_of_the_Constituent_Assembly_of_Lithuania_in_the_Seimas_Meeting_Hall,_decorated_with_the_Columns_of_Gediminas_and_Lithuanian_Vytis,_in_Kaunas_in_1920.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Presidium_of_the_Constituent_Assembly_of_Lithuania_in_the_Seimas_Meeting_Hall,_decorated_with_the_Columns_of_Gediminas_and_Lithuanian_Vytis,_in_Kaunas_in_1920.jpg|daqsminuri|Il-Presidju tal-Assemblea Kostitwenti tal-Litwanja fis-Sala tal-Laqgħat tas-Seimas f'Kaunas fl-1920.]] [[File:Historical_Presidential_Palace_in_Kaunas_(2017).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Historical_Presidential_Palace_in_Kaunas_(2017).jpg|lemin|daqsminuri|Il-Palazz Presidenzjali Storiku.]] Wara li Vilnius ġiet okkupata mill-Armata l-Ħamra fl-1919, il-Gvern tar-Repubblika tal-Litwanja stabbilixxa l-bażi prinċipali tiegħu f'Kaunas matul il-Gwerer Litwani għall-Indipendenza. Iktar 'il quddiem, wara li l-belt kapitali, Vilnius, ġiet annessa mit-Tieni Repubblika Pollakka, Kaunas saret il-belt kapitali temporanja tal-Litwanja u baqgħet hekk sat-28 ta' Ottubru 1939, meta l-Armata l-Ħamra ċediet lil Vilnius lura lil-Litwanja wara l-invażjoni tagħha fil-Polonja. L-Assemblea tal-Kostitwenti tal-Litwanja ltaqgħet għall-ewwel darba f'Kaunas fil-15 ta' Mejju 1920. Għaddiet xi liġijiet importanti, b'mod partikolari dwar ir-riforma tal-artijiet u dwar il-munita nazzjonali, u adottat kostituzzjoni ġdida. Il-kolp ta' stat militari seħħ f'Kaunas fis-17 ta' Diċembru 1926. Inġenerali ġie organizzat mill-militar, speċjalment mill-Ġeneral [[Povilas Plechavičius]], u rriżulta fis-sostituzzjoni tal-Gvern u tal-President [[Kazys Grinius]] eletti demokratikament, ma' Gvern awtoritarju nazzjonalist konservattiv immexxi minn [[Antanas Smetona]]. Ftit wara, it-tensjoni bejn Antanas Smetona u [[Augustinas Voldemaras]], appoġġata mill-Assoċjazzjoni tal-Lupu tal-[[Ħadid]], żdiedet fit-tentattiv li tinħataf l-awtorità. Wara li t-tentattiv ta' kolp ma rnexxiex f'Ġunju 1934, Voldemaras intefa' l-ħabs għal erba' snin u ngħata amnestija bil-kundizzjoni li jitlaq mill-pajjiż. [[File:Kaunas_during_inter-war.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kaunas_during_inter-war.jpg|daqsminuri|Kaunas fis-snin bikrin tal-perjodu ta' bejn il-gwerer bit-trammijiet biż-żwiemel.]] Matul il-perjodu ta' bejn il-gwerer, Kaunas ġiet imlaqqma ''[[Pariġi]] ż-Żgħira'' minħabba l-ħajja kulturali u akkademika rikka, il-moda, l-arkitettura tal-Art Deco, il-binjiet, l-għamara popolari, id-disinn intern tal-epoka u l-kultura mifruxa tal-kafetteriji bi stil arkitettoniku tar-Rinaxximent Nazzjonali Litwan. Il-belt kapitali temporanja u l-pajjiż innifsu wkoll kellhom standard ta' għajxien tal-Punent b'salarji pjuttost għoljin u bi prezzijiet baxxi. Dak iż-żmien, il-ħaddiema kkwalifikati hemmhekk kienu qed jaqilgħu pagi reali simili ħafna għall-ħaddiema fil-[[Ġermanja]], fl-[[Italja]], fl-[[Żvizzera|Iżvizzera]] u fi [[Franza]], il-pajjiż ukoll kellu żieda naturali kbira fil-popolazzjoni ta' 9.7 %, u l-produzzjoni industrijali tal-Litwanja żdiedet b'160 % mill-1913 sal-1940. Il-popolazzjoni ta' Kaunas żdiedet bi 8,6 darbiet matul il-perjodu ta' bejn il-gwerer minn ~18,000 resident għal ~154,000 resident. [[File:Kauno_Karininku_Ramove.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kauno_Karininku_Ramove.jpg|lemin|daqsminuri|Il-Klabb tal-Uffiċjali tal-Gwarniġjon ta' Kaunas.]] Bejn il-Gwerer Dinjin, l-industrija tkattret f'Kaunas, li kienet l-ikbar belt fil-Litwanja dak iż-żmien. Taħt it-tmexxija tas-sindku [[Jonas Vileišis]] (1921–1931) Kaunas kibret malajr u ġiet immodernizzata b'mod estensiv. Ġew installati sistemi tal-ilma u tal-ilma mormi, li swew iktar minn 15-il miljun lita Litwana, il-belt tkabbret minn 18-il kilometru kwadru għal 40 kilometru kwadru (6.9 mili kwadri għal 15.4-il mil kwadru), inbnew iktar minn 2,500 binja, u nbnew tliet pontijiet moderni fuq ix-xmajjar Neris u Nemunas. It-toroq kollha tal-belt ġew pavimentati, it-trasport biż-[[Żiemel|żwiemel]] ġie sostitwit b'karozzi tal-linja moderni, ġew ippjanati u nbnew subborgi ġodda (b'mod partikolari l-kwartier ta' Žaliakalnis), u ġew stabbiliti parks u [[Pjazza|pjazez]] ġodda. Ġew stabbiliti l-pedamenti ta' sistema tas-sigurtà soċjali u nbnew tliet skejjel ġodda u diversi libreriji pubbliċi ġodda, inkluż il-librerija ta' Vincas Kudirka. Vileišis żamm bosta kuntatti fi bliet Ewropej oħra, u b'hekk, Kaunas kienet parteċipant attiv fil-ħajja urbana Ewropea. [[File:S.Dariaus_ir_S.Girėno_laidotuvės_Kaune-01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:S.Dariaus_ir_S.Gir%C4%97no_laidotuv%C4%97s_Kaune-01.jpg|lemin|daqsminuri|Purċissjoni fil-funeral tal-eroj nazzjonali Litwani – il-bdot ''Lituanica'' [[Steponas Darius]] u [[Stasys Girėnas]].]] Il-belt kienet ukoll ċentru partikolarment importanti għall-Forzi Armati Litwani. F'Jannar 1919, matul il-Gwerer Litwani għall-Indipendenza, ġiet stabbilita l-Iskola Militari ta' Kaunas u bdiet tħarreġ lis-suldati li f'qasir żmien bdew jintbagħtu fil-front biex isaħħu l-Forzi Armati Litwani. Parti mill-unità militari Litwana tal-vetturi armati ġiet ittrasferita lejn Žaliakalnis, u ġiet armata b'tankijiet avvanzati u ġodda fjamanti, fosthom ir-Renault FT, il-Vickers-Armstrong tal-1933 u l-Vickers-Armstrong tal-1936. F'Mejju 1919, il-Fabbrika Statali Litwana tal-Inġenji tal-Ajru ġiet stabbilita fi Freda għat-tiswija u għall-produzzjoni tal-inġenji tal-ajru militari għall-armata. Din ġiet immodernizzata ferm minn [[Antanas Gustaitis]] u bdiet tipproduċi inġenji tal-ajru militari ANBO Litwani. Bis-saħħa tad-dixxiplina u tar-regolarità eċċezzjonali, il-Forza tal-Ajru Litwana kienet ta' eżempju għal unitajiet militari oħra. L-ANBO 41 kienet minn ta' quddiem ferm bħala inġenji tal-ajru barranin ta' rikonjizzjoni bl-aqwa karatteristiċi strutturali ta' dak iż-żmien, u speċjalment bl-aqwa veloċità u rata ta' tlugħ. [[File:Antanas_Smetona_inspects_the_Lithuanian_Army_soldiers.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Antanas_Smetona_inspects_the_Lithuanian_Army_soldiers.jpg|lemin|daqsminuri|Il-President Antanas Smetona jispezzjona lis-suldati tal-Armata Litwana.]] Dak iż-żmien, Kaunas kellha popolazzjoni Lhudija ta' 35,000–40,000 ruħ, madwar kwart il-popolazzjoni totali tal-belt. Il-Lhud kienu jokkupaw il-biċċa l-kbira tas-setturi kummerċjali, [[Artiġjan|artiġjanali]] u professjonali tal-belt. Kaunas kienet ċentru tat-tagħlim [[Ġudaiżmu|Lhudi]], u l-''yeshiva'' fi Slobodka (Vilijampolė) kienet waħda mill-istituzzjonijiet l-iktar prestiġjużi tat-tagħlim Lhudi avvanzat fl-Ewropa. Kaunas kellha kultura Lhudija rikka u varjata. Kien hemm kważi 100 organizzazzjoni Lhudija, 40 sinagoga, bosta skejjel bil-Yiddish, 4 skejjel sekondarji bl-Ebrajk, sptar Lhudi, u għexieren ta' negozji b'sjieda Lhudija. Kienet ukoll ċentru Żionista importanti. [[File:Romuladas_Marcinkus_reporting.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Romuladas_Marcinkus_reporting.jpg|lemin|daqsminuri|Il-bdoti tal-Forza tal-Ajru Litwana bl-ANBO 41 tagħhom fl-ajrudrom ta' Linksmadvaris.]] Inizjalment qabel it-Tieni Gwerra Dinjija, il-Litwanja ddikjarat in-newtralità. Madankollu, fis-7 ta' Ottubru 1939, id-delegazzjoni Litwana telqet lejn [[Moska]], fejn iktar 'il quddiem kellha tiffirma t-Trattat ta' Assistenza Reċiproka bejn is-Sovjetiċi u l-Litwani minħabba sitwazzjoni mhux favorevoli. It-trattat wassal għal ħames bażijiet militari Sovjetiċi b'20,000 suldat stabbiliti fil-Litwanja kollha bħala skambju għall-belt kapitali storika tal-Litwanja, Vilnius. Skont il-Ministru Litwan għad-Difiża Nazzjonali [[Kazys Musteikis]], il-Ministru Litwan għall-Affarijiet Barranin [[Juozas Urbšys]] inizjalment qal li l-Litwani rrifjutaw ir-Reġjun ta' Vilnius kif ukoll il-gwarniġjoni Russi, iżda nervuż, [[Ġużeppi Stalin|Joseph Stalin]] wieġeb, "Sew jekk tieħdu Vilnius u sew jekk le, il-gwarniġjoni Russi xorta waħda se jidħlu fil-Litwanja". Huwa informa wkoll lil Juozas Urbšys dwar il-protokolli sigrieti bejn is-Sovjetiċi u l-Ġermaniżi u wrieh il-mapep tal-influwenza li kellu. Tnejn mill-bażijiet militari b'eluf ta' suldati Sovjetiċi ġew stabbiliti qrib Kaunas f'Prienai u f'Gaižiūnai. Minkejja l-ksib mill-ġdid tal-belt kapitali storika, il-Presidenza u l-Gvern baqgħu f'Kaunas. [[File:Communists_with_the_Lithuanian_Army_soldiers.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Communists_with_the_Lithuanian_Army_soldiers.jpg|lemin|daqsminuri|Mexxej politiku Sovjetiku (mingħajr armi militari fuq spallejh) u membru tas-Seimas Popolari (b'warda ħamra mal-ġakketta tiegħu) iħabbru lill-uffiċjali mhux ikkumissjonati tal-Armata Popolari Litwana li "dalwaqt se jsiru membri tal-Armata l-Ħamra" f'Kaunas fl-1940.]] Fl-14 ta' Ġunju 1940, eżatt qabel nofsillejl, saret l-aħħar laqgħa tal-gvern Litwan f'Kaunas. Matulha, ġie diskuss l-ultimatum ippreżentat mill-Unjoni Sovjetika. Il-President Antanas Smetona ċaħad kategorikament li jaċċetta l-biċċa l-kbira tat-talbiet tal-ultimatum, argumenta favur ir-reżistenza militari u ġie appoġġat minn Kazys Musteikis, Konstantinas Šakenis u Kazimieras Jokantas. Madankollu, il-Kmandant tal-Forzi Armati Vincas Vitkauskas, il-Ġeneral tad-Diviżjoni Stasys Raštikis, Kazys Bizauskas, Antanas Merkys u l-biċċa l-kbira tal-membri tal-gvern Litwan iddeċidew li ma kienx hemm tama, speċjalment is-suldati Sovjetiċi li kienu ġew skjerati fl-imgħoddi, u b'hekk aċċettaw l-ultimatum. Dak il-lejl qabel ma uffiċjalment ġie aċċettat l-ultimatum, il-forzi Sovjetiċi ġustizzjaw il-gwardja tal-fruntieri Litwan [[Aleksandras Barauskas]] qrib il-fruntiera mar-Repubblika Sovjetika tal-[[Belarussja]]. Filgħodu, il-Gvern Litwan irriżenja, u l-President telaq mill-pajjiż biex jevita d-destin tal-pupazzi Sovjetiċi u bit-tama li jifforma gvern fl-eżilju. F'qasir żmien, l-Armata l-Ħamra invadiet il-Litwanja mill-fruntiera bejn il-Litwanja u l-Belarussja, b'iktar minn 200,000 suldat u ħadet il-kontroll tal-iżjed bliet importanti, inkluż Kaunas fejn kienu jirresjedu l-kapijiet tal-istat. Il-Forzi Armati Litwani ngħataw l-ordni biex ma jirreżistux, u l-Forza tal-Ajru Litwana baqgħet fuq l-art. Dak iż-żmien, il-Forzi Armati Litwani kellhom 26,084 suldat (li minnhom 1,728 kienu fizzjali) u 2,031 ħaddiem taċ-ċivil. L-Unjoni Litwana tas-Suldati bis-Snieter, li kienet subordinata għall-kmandant tal-armata, kellha iktar minn 62,000 membru, li minnhom madwar 70 % kienu [[Bidwi|bdiewa]] u ħaddiema agrikoli. Wara l-okkupazzjoni, is-Sovjetiċi wettqu azzjonijiet brutali minnufih kontra l-uffiċjali għoljin tal-istat. It-tnejn li kienu fil-mira tal-ultimatum, il-Ministru tal-Intern Kazys Skučas u d-Direttur tad-Dipartiment tas-Sigurtà tal-Istat tal-Litwanja Augustinas Povilaitis, ġew ittrasportati lejn Moska u iktar 'il quddiem ġew ġustizzjati. Antanas Gustaitis, Kazys Bizauskas, Vytautas Petrulis, Kazimieras Jokantas, Jonas Masiliūnas u Antanas Tamošaitis ukoll iffaċċjaw dak id-destin, u l-President Aleksandras Stulginskis, Juozas Urbšys, Leonas Bistras, Antanas Merkys, Pranas Dovydaitis, Petras Klimas, Donatas Malinauskas u eluf oħra ġew deportati. Stasys Raštikis, ipperswadut minn martu, b'mod sigriet qasam il-fruntiera Ġermaniża. Wara li saru jafu b'dan, l-NKVD bdew azzjoni ta' terrur kontra l-familja ta' Raštikis. Martu ġiet isseparata minn binthom ta' sena u ġiet interrogata b'mod brutali fil-Ħabs ta' Kaunas, u missieru xiħ Bernardas Raštikis, it-tliet ulied bniet, iż-żewġ aħwa subien u oħtu ġew deportati lejn is-Siberja. Is-suldati, il-fizzjali, l-uffiċjali għoljin u l-ġenerali tal-Armata Litwana u l-membri tal-LRU, li kienu meqjusa bħala theddida għall-okkupanti, malajr ġew arrestati, interrogati, deportati lejn kampijiet ta' konċentrament jew ġustizzjati, u b'hekk bosta, fit-tentattiv li jaħarbu dak id-destin, ingħaqdu mal-forzi partiġjani Litwani. L-armata stess inizjalment saret magħrufa bħala l-Armata Popolari Litwana iżda iktar 'il quddiem ġiet organizzata mill-ġdid fid-29 Korp tas-Suldati bis-Snieter tal-Unjoni Sovjetika. === Okkupazzjoni Sovjetika u r-Rewwixta ta' Ġunju === [[File:Delegation_of_the_Lithuanian_People's_Army_attending_the_session_of_the_People's_Seimas_in_1940.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Delegation_of_the_Lithuanian_People's_Army_attending_the_session_of_the_People's_Seimas_in_1940.jpg|daqsminuri|Delegazzjoni tal-armata tattendi s-sessjoni tas-Seimas Popolari f'Kaunas wara l-elezzjoni mbagħbsa.]] [[File:Lithuanian_rebels_(Lithuanian_Activist_Front)_lead_the_disarmed_soldiers_of_the_Red_Army_during_the_June_Uprising,_1941.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lithuanian_rebels_(Lithuanian_Activist_Front)_lead_the_disarmed_soldiers_of_the_Red_Army_during_the_June_Uprising,_1941.jpg|lemin|daqsminuri|Ribelli Litwani (tal-FAL) imexxu lis-suldati mhux armati tal-Armata l-Ħamra fit-Triq ta' Vilniaus f'Kaunas.]] F'Ġunju 1940, l-Unjoni Sovjetika okkupat u annettiet il-Litwanja f'konformità mal-Patt ta' Molotov–Ribbentrop. [[Vladimir Dekanozov]], emissarju Sovjetiku minn Moska, kiseb poter effettiv fil-Litwanja. Ftit wara, fis-17 ta' Ġunju 1940, ġie ffurmat il-Gvern Popolari pupazz tal-Litwanja, li b'mod konsistenti qered is-soċjetà u l-istituzzjonijiet [[Politika|politiċi]] Litwani u witta t-triq biex jiġi stabbilit il-Partit [[Komuniżmu|Komunista]]. Fl-1 ta' Lulju, sabiex tiġi stabbilita l-leġittimità tal-gvern u jitfasslu l-pjanijiet tal-"adeżjoni legali tal-Litwanja fl-Unjoni Sovjetika", is-Seimas tal-Litwanja ġie xolt, u tħabbru l-elezzjonijiet għas-Sejmas Popolari pupazz. L-elezzjonijiet ikkontrollati (il-passaporti kellhom l-impronti) u ffalsifikati tas-Seimas Popolari ntrebħu mill-Unjoni Popolari tal-Laburisti Litwani, li obdiet il-proposta tal-okkupanti li "titlob" lill-awtoritajiet Sovjetiċi biex il-Litwanja tidħol fl-Unjoni Sovjetika. [[File:LAF_fighters_lead_the_arrested_Commissar_of_the_Red_Army.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:LAF_fighters_lead_the_arrested_Commissar_of_the_Red_Army.jpg|lemin|daqsminuri|Ribelli tal-FAL imexxu lill-Kummissarju arrestat tal-Armata l-Ħamra f'Kaunas.]] Wara l-okkupazzjoni, is-Servizz Diplomatiku Litwana ma rrikonoxxiex l-awtorità tal-okkupanti l-ġodda u beda kampanja diplomatika ta' liberazzjoni tal-Litwanja. Fl-1941, Kazys Škirpa, Leonas Prapuolenis, Juozas Ambrazevičius u l-partitarji tagħhom, inkluż l-eks Kmandant tal-Armata Litwana, il-Ġeneral Stasys Raštikis, li l-familja kollha tiegħu kienet ġiet deportata lejn is-Siberja, bdew jorganizzaw rewwixta. Wara li rrealizzaw x'kienet ir-realtà tat-tmexxija Sovjetika repressiva u brutali, kmieni filgħodu tat-22 ta' Ġunju 1941 (l-ewwel jum meta l-Ġermanja Nażista attakkat lill-Unjoni Sovjetika), il-Litwani bdew ir-Rewwixta ta' Ġunju, li ġiet organizzata mill-Front Attivist Litwan, f'Kaunas, fejn kienu kkonċentrati l-forzi prinċipali tiegħu. F'qasir żmien ir-rewwixta nfirxet lejn Vilnius u lokalitajiet oħra. L-għan ewlieni tagħha ma kinitx il-ġlieda kontra s-Sovjetiċi iżda s-sigurtà interna tal-belt (organizzazzjonijiet, istituzzjonijiet u impriżi siguri) u d-dikjarazzjoni tal-indipendenza. Sa filgħaxija tat-22 ta' Ġunju, il-Litwani kellhom il-kontroll tal-Palazz Presidenzjali, tal-uffiċċju postali, tat-telefon u tat-telegrafu, kif ukoll tar-radju. Il-kontroll ta' Vilnius u tal-biċċa l-kbira tat-territorju Litwan ftit wara ttieħed ukoll mir-ribelli. [[File:Session_of_the_Provisional_Government_of_Lithuania.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Session_of_the_Provisional_Government_of_Lithuania.jpg|lemin|daqsminuri|Sessjoni tal-Gvern Proviżorju tal-Litwanja f'Kaunas.]] Diversi diviżjonijiet tal-Armata l-Ħamra stazzjonati madwar Kaunas, inkluż l-Ewwel Diviżjoni NKVD brutali tal-artillerija, responsabbli għad-deportazzjoni ta' Ġunju, u l-kmandanti pupazzi tar-reġim tar-Repubblika Soċjalista Sovjetika Litwana ġew imġiegħla jaħarbu fir-Repubblika Soċjalista Sovjetika [[Latvja|Latvjana]] permezz tax-xmara Daugava. Il-kmandanat tal-188 Diviżjoni tas-Suldati bis-Snieter tal-Armata l-Ħamra, il-Kurunell [[Piotr Ivanov]] irrapporta lill-11-il Diviżjoni tal-Persunal tal-Armata li matul l-irtirar tad-diviżjoni tiegħu minn Kaunas "kontrorivoluzzjonarji lokali mix-xelters sparaw apposta fuq l-Armata l-Ħamra, u l-istakkamenti ġarrbu bosta mwiet fost is-suldati u tilfu ħafna tagħmir militari". Fil-Litwanja nqatlu madwar 5,000 okkupant. Fit-23 ta' Ġunju 1941 fid-9:28 ta' filgħodu, indaqq it-''Tautiška giesmė'', l-innu nazzjonali tal-Litwanja, fuq ir-radju f'Kaunas. Bosta nies semgħu l-innu nazzjonali Litwan bid-dmugħ f'għajnejhom. Permezz tax-xandara tar-radju ta' Kaunas, il-Litwanja saret taf li kien hemm ribelljoni fil-pajjiż, li r-ribelli ħadu l-kontroll ta' Kaunas, u l-Proklamazzjoni tal-Indipendenza mill-Ġdid tal-Litwanja u l-lista tal-Gvern Proviżorju tħabbru minn [[Leonas Prapuolenis]]. Il-messaġġ ġie ripetut bosta drabi b'lingwi differenti. Il-Gvern Proviżorju ttama li l-Ġermanja Nażista kienet se terġa' tistabbilixxi l-indipendenza Litwana jew mill-inqas tippermetti xi livell ta' awtonomija (simili għar-Repubblika [[Slovakkja|Slovakka]]), kien qed ifittex il-protezzjoni taċ-ċittadini tiegħu u ma appoġġax il-politika Nażista tal-[[Olokawst]]. Madankollu, il-Gvern Proviżorju ma għamilx wisq biex itemm il-vjolenza kontra l-Lhud mħeġġa min-Nażisti u mit-tmexxija anti-Semita tal-Front Attivist Litwan. Il-Ministru għad-Difiża Nazzjonali, il-Ġeneral Stasys Raštikis iltaqa' personalment mal-ġenerali tal-Wehrmacht biex jiddiskutu s-sitwazzjoni. Huwa pprova jitlob lill-Kmandant Ġenerali fil-Post tal-Gwerra f'Kaunas [[Oswald Pohl]] u lill-Ġeneral Rappreżentattiv tal-Kmand Militari [[Karl von Roques]] biex jeħilsu lil-Lhud, iżda huma wieġbu li l-Gestapo kien qed jindirizza dawk il-kwistjonijiet u li huma ma setgħu jagħmlu xejn. Barra minn hekk, fil-bidu tal-okkupazzjoni, il-Prim Ministru tal-Gvern Proviżorju tal-Litwanja, [[Juozas Ambrazevičius]], organizza laqgħa li fiha l-Ministri pparteċipaw flimkien mal-eks President [[Kazys Grinius]], mal-Isqof [[Vincentas Brizgys]] u ma' oħrajn. Il-Ministri ilmentaw kontra l-atroċitajiet li kienu qed isiru kontra l-Lhud iżda taw il-parir biss li "minkejja l-miżuri kollha li jridu jittieħdu kontra l-Lhud minħabba l-attività Komunista tagħhom u l-ħsara li wettqu kontra l-Armata Ġermaniża, il-partiġjani u l-individwi misshom jevitaw li l-Lhud jiġu ġustizzjati fil-pubbliku". Skont l-istoriku Litwan-Amerikan tal-Olokawst [[Saulius Sužiedėlis]], "xejn minn dan ma sarraf f'ċanfira pubblika li waħedha setgħet ipperswadiet mill-inqas lil uħud mil-Litwani voluntiera jew li ntbagħtu biex jipparteċipaw fil-qtil biex forsi jibdlu għemilhom". Il-battaljuni tal-pulizija Litwana ffurmati mill-Gvern Proviżorju eventwalment inkitbu min-Nażisti biex jgħinu fit-twettiq tal-Olokawst. Fl-ewwel ħarġa tal-ġurnal ''Į laisvę'' (Lejn il-Ħelsien), ġiet ippubblikata d-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza mill-Ġdid, li qabel kienet tħabbret fuq ir-radju. Iddikjarat, bil-firem, li: "Il-Gvern Proviżorju stabbilit tal-Litwanja l-ġdida jiddikjara mill-ġdid l-Istat Ħieles u Indipendenti tal-Litwanja. L-istat Litwan żagħżugħ b'entużjażmu jwiegħed li jikkontribwixxi favur l-organizzazzjoni ta' Ewropa fuq bażi ġdida quddiem il-kuxjenza innoċenti tad-dinja kollha. In-Nazzjon Litwan, mifni mit-terrur tal-Bolxeviki brutali, iddeċieda li jibni l-futur tiegħu abbażi tal-għaqda nazzjonali u l-ġustizzja soċjali". Fl-24 ta' Ġunju 1941, l-unitajiet bit-tankijiet tal-gwerra tal-Armata l-Ħamra f'Jonava ġew ordnati jerġgħu jieħdu lil Kaunas taħt il-kontroll tagħhom. Ir-ribelli talbu l-assistenza mill-Ġermaniżi permezz tar-radju. L-unitajiet ġew ibbumbardjati mil-Luftwaffe u ma rnexxilhomx jaslu sal-belt. Din kienet l-ewwel azzjoni kkoordinata bejn il-Litwani u l-Ġermaniżi. L-ewwel scouts Ġermaniżi, il-Logutenent Flohret u erba' uffiċjali privati, daħlu f'Kaunas fl-24 ta' Ġunju u sabu li kienet f'idejn amikevoli. L-għada, il-forzi ewlenin immarċjaw fil-belt kważi daqslikieku kienu qed jagħmlu xi parata. === Okkupazzjoni Nażista === [[File:Wehrmacht_in_Liberty_Avenue,_Kaunas.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wehrmacht_in_Liberty_Avenue,_Kaunas.jpg|lemin|daqsminuri|Suldati tal-Wehrmacht jimmarċjaw fi Triq il-Ħelsien f'Kaunas.]] Fis-26 ta' Ġunju 1941, l-''Oberkommando der Wehrmacht'' Ġermaniż ordna lill-gruppi ribelli biex jerħu l-armi u jxolju ruħhom. Jumejn wara l-gwardji u l-uffiċjali Litwani tneħħew ukoll. Diġà f'Lulju, f'taħdita, l-aġent tal-Gestapo Nażist ta' Tilsit [[Heinz Gräfe]] ddikjara b'mod ċar lil Stasys Raštikis li l-Gvern Proviżorju kien ġie ffurmat mingħajr l-għarfien tal-Ġermaniżi. Tali aġir, għalkemm ma kien hemm xejn personali kontra xi individwi, ma kienx aċċettabbli għall-Ġermaniżi. B'hekk il-Gvern Proviżorju attwali kellhu jiġi ttrasformat f'Kumitat jew f'Kunsill Nazzjonali taħt l-awtorità militari Ġermaniża. Il-Ġermaniżi Nażisti ma rrikonoxxewx il-Gvern Proviżorju, iżda ma ħadux azzjoni biex ixoljuh. Il-Gvern Proviżorju, għalkemm ma qabilx li jibqa' jkun strument tal-okkupanti Ġermaniżi, xolja ruħu fil-5 ta' Awwissu 1941, wara l-iffirmar ta' protesta kontra l-azzjoni tal-Ġermaniżi biex jiġu sospiżi l-poteri tal-Gvern Litwan. Imbagħad il-Membri tal-Gvern Proviżorju marru bħala korp fil-Ġnien tal-Vytautas, il-[[Mużew]] tal-Gwerra l-Kbira, fejn iddedikaw girlanda quddiem il-Qabar tas-Suldat Mhux Magħruf fil-preżenza ta' udjenza numeruża. Is-Sicherheitsdienst ikkonfiskaw ir-ritratti taċ-ċerimonja tat-tqegħid tal-girlanda, peress li kienu tal-fehma li setgħet tkun perikoluża għall-politika tal-okkupazzjoni Ġermaniża fil-Litwanja. Fis-17 ta' Lulju 1941 ġiet stabbilita l-amministrazzjoni ċivili Ġermaniża. Il-poteri tal-gvern ittieħdu f'idejn l-okkupanti l-ġodda. Il-Ġermanja Nażista stabbiliet ir-Reichskommissariat Ostland fl-Istati Baltiċi u fil-biċċa l-kbira tal-Belarussja, u ċ-ċentru amministrattiv għal-Litwanja (''Generalbezirk Litauen'') kien f'Kaunas, immexxi mill-Kummissarju-Ġeneral [[Adrian von Renteln]]. === Komunità Lhudija ta' Kaunas === [[File:LT_Kaunas,_judaica_-_synagoga,_2019.07.18,_fot_Ivonna_Nowicka_(3).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:LT_Kaunas,_judaica_-_synagoga,_2019.07.18,_fot_Ivonna_Nowicka_(3).jpg|xellug|daqsminuri|Il-faċċata tas-Sinagoga Korali ta' Kaunas.]] Il-Lhud bdew jinsedjaw Kaunas fit-tieni nofs tas-seklu 17. Ma kinux jitħallew jgħixu fil-belt, għalhekk il-biċċa l-kbira baqgħu fl-insedjament ta' Vilijampolė max-xatt tal-lemin tax-xmara Neris. Il-ħajja tal-Lhud f'Kaunas ġiet imxekkla għall-ewwel darba meta l-Unjoni Sovjetika okkupat il-Litwanja f'Ġunju 1940. Flimkien mal-okkupazzjoni saru arresti, konfiski u l-eliminazzjoni tal-istituzzjonijiet ħielsa kollha. L-organizzazzjonijiet tal-komunità Lhudija għebu kważi mil-lejl għan-nhar. L-awtoritajiet Sovjetiċi kkonfiskaw il-proprjetà ta' bosta Lhud, filwaqt li mijiet ta' Lhud ġew eżiljati lejn is-Siberja. Meta faqqgħet it-Tieni Gwerra Dinjija, kien hemm 30,000 Lhudi jgħixu f'Kaunas, jiġifieri madwar 25 % tal-popolazzjoni tal-belt. Meta l-Unjoni Sovjetika ħadet il-kontroll tal-Litwanja fl-1940, xi residenti [[Pajjiżi l-Baxxi|Olandiżi]] Lhud fil-Litwanja ppruvaw jiksbu viża mingħand il-konslu Olandiż [[Jan Zwartendijk]] biex jaħarbu lejn l-Indji tal-Punent Olandiżi. Zwartendijk qabel li jgħinhom u l-Lhud li ħarbu mill-Polonja okkupata mill-Ġermaniżi fittxew l-assistenza tiegħu wkoll. Fi ftit jiem, bl-għajnuna ta' xi wħud, Zwartendijk ipproduċa iktar minn 2,200 viża għal-Lhud biex jaħarbu lejn [[Curaçao]]. Imbagħad ir-refuġjati talbu l-għajnuna mingħand il-konslu [[Ġappun|Ġappuniż]] [[Chiune Sugihara]], li tahom viża ta' tranżitu mill-Unjoni Sovjetika lejn il-Ġappun, kontra n-nuqqas ta' approvazzjoni tal-gvern tiegħu stess. B'hekk, bosta refuġjati ngħataw l-opportunità jitilqu mil-Litwanja lejn il-Lvant Imbiegħed Russu permezz tal-Linja Ferrovjarja Trans-Siberjana. Il-Lhud li ħarbu kienu refuġjati mill-Punent tal-Polonja okkupata mill-Ġermaniżi u mil-Lvant tal-Polonja okkupata mis-Sovjetiċi, kif ukoll residenti ta' Kaunas u ta' territorji Litwani oħra. Id-Dar ta' Sugihara, fejn qabel kien qed joħroġ il-viżi ta' tranżitu, attwalment hija mużew u ċ-Ċentru għall-Istudji Asjatiċi tal-Università ta' Vytautas Magnus. [[File:Japonistikos_centras.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Japonistikos_centras.JPG|lemin|daqsminuri|Id-Dar ta' Chiune Sugihara f'Kaunas.]] Wara l-invażjoni tal-Unjoni Sovjetika min-naħa ta' [[Adolf Hitler|Hitler]] fit-22 ta' Ġunju 1941, il-qawwiet Sovjetiċi ħarbu minn Kaunas. Kemm qabel kif ukoll matul l-okkupazzjoni Ġermaniża li bdiet fil-25 ta' Ġunju, l-anti-Komunisti, imħeġġa mit-tmexxija anti-Semita tal-Front Attivist Litwan (FAL) ibbażat f'[[Berlin]], bdew jattakkaw lil-Lhud, u jagħtuhom il-ħtija tar-repressjonijiet Sovjetiċi, speċjalment tul it-toroq ta' Jurbarko u Kriščiukaičio. Is-saġġ bl-għamla ta' manifest tal-FAL "L-Attivisti Għal Xiex Qed Jiġġieldu?" jiddikjara: "Il-Front Attivist Litwan, bl-istabbiliment mill-ġdid tal-Litwanja l-ġdida, huwa ddeterminat li jwettaq tisfija immedjata u fundamentali tan-nazzjon Litwan u tat-territorju tiegħu mil-Lhud ...". L-awtoritajiet Nażisti ħadu vantaġġ mill-Battaljuni TDA Litwani u stabbilew kamp ta' konċentrament fis-Seba' Forti, wieħed mill-għaxar fortijiet storiċi tal-belt, u 4,000 Lhudi ġew miġbura u maqtula hemmhekk. Il-''pogrom'' ta' Kaunas kien massakru tal-Lhud li kienu jgħixu f'Kaunas li seħħ fil-25–29 ta' Ġunju 1941; l-ewwel jiem tal-Operazzjoni Barbarossa u tal-okkupazzjoni Nażista tal-Litwanja. Qabel il-kostruzzjoni tal-mużew tad-Disa' Forti fis-sit, l-arkeologi sabu qabar tal-massa u l-oġġetti personali tal-vittmi Lhud. Id-Disa' Forti ġiet rinnovata f'mafkar tal-gwerer u huwa s-sit fejn inqatlu kważi 50,000 Litwan matul l-okkupazzjoni Nażista. Minn dawn l-imwiet, iktar minn 30,000 kienu Lhud. === Amministrazzjoni Sovjetika === Mill-1944, l-Armata l-Ħamra bdiet l-offensivi li eventwalment wasslu għall-konkwista mill-ġdid tat-tliet Stati Baltiċi. Kaunas inħatfet fl-1 ta' Awwissu 1944 u dan wassal għat-tkomplija tar-repressjonijiet Sovjetiċi. Kaunas reġgħet saret iċ-ċentru ewlieni tar-reżistenza kontra l-Unjoni Sovjetika. Mill-bidu nett tal-gwerra tal-partiġjani Litwani, l-iżjed distretti partiġjani importanti kienu bbażati madwar Kaunas. Għalhekk il-ġlied intemm għall-ħabta tal-1953, l-oppożizzjoni Litwana għat-tmexxija Sovjetika ma ntemmitx. Fl-1956 in-nies fir-reġjun ta' Kaunas appoġġaw ir-rewwixti fl-[[Ungerija]] permezz ta' rvellijiet. F'Jum l-Erwieħ Kollha fl-1956, f'Kaunas seħħet l-ewwel protesta pubblika kontra s-Sovjetiċi: iċ-ċittadini xegħlu xemgħat fiċ-ċimiterju militari ta' Kaunas u kantaw kanzunetti nazzjonali, u dan wassal għal taqbid mal-''Militsiya''. Fl-14 ta' Mejju 1972, [[Romas Kalanta]] ta' 19-il sena, ipproklama l-"Ħelsien għal-Litwanja!", u ta n-nar lilu nnifsu fil-ġnien tat-Teatru Mużikali, wara li għamel diskors kontra t-tkasbir Sovjetiku tad-drittijiet nazzjonali u reliġjużi. Dan wassal għal irvell politiku, li ġie mrażżan bil-forza mill-KGB u mill-Militsiya. Wassal ukoll għal forom ġodda ta' reżistenza: ir-reżistenza passiva fil-Litwanja kollha. L-oppressjoni kontinwa tal-[[Knisja Kattolika]] u r-reżistenza tagħha kkawżaw il-ħruġ tal-''Kronaka tal-Knisja Kattolika fil-Litwanja''. F'konfoffa sħiħa, il-patri Kattoliku [[Sigitas Tamkevičius]] (issa l-Arċisqof Metropolitan ta' Kaunas) implimenta din l-idea u l-ewwel ħarġa ġiet ippubblikata fid-distrett ta' Alytus fid-19 ta' Marzu 1972. Il-Kronaka bdiet fażi ġdida ta' reżistenza fil-ħajja tal-Knisja Kattolika Litwana u fil-ġlieda tal-Litwanja kollha kontra l-okkupazzjoni, billi jikxfu lid-dinja kollha t-tkasbir tad-drittijiet tal-[[bniedem]] u tal-libertajiet fil-Litwanja għal kważi żewġ deċennji. Fl-1 ta' Novembru 1987, protesta mhux sanzjonat seħħet qrib il-Katidral-Bażilika ta' Kaunas, fejn in-nies inġabru biex ifakkru l-125 anniversarju ta' għeluq snin il-[[poeta]] Litwan famuż Maironis. Fl-10 ta' Ġunju 1988, il-grupp li ta bidu lill-moviment ta' Sąjūdis li ġie ffurmat f'Kaunas. Fid-9 ta' Ottubru 1988, il-Bandiera tal-Litwanja ġiet olzata fuq it-torri tal-Mużew Militari. F'Kaunas, kif ukol f'Vilnius, seħħew kważi dimostrazzjonijiet kostanti, filwaqt li l-Litwani bdew proċess fejn bdew jiskopru lilhom infushom. Il-katavri tal-Litwani li mietu fl-eżilju fis-Siberja nġabu lura lejn il-Litwanja għad-dfin mill-ġdid, u l-anniversarji tad-deportazzjonijiet kif ukoll dati importanti fl-istorja Litwana bdew jiġu mfakkra permezz ta' diskorsi u dimostrazzjonijiet. Fis-16 ta' Frar 1989, il-Kardinal [[Vincentas Sladkevičius]], għall-ewwel darba, sejjaħ għall-indipendenza tal-Litwanja fl-omelija tiegħu fil-Katidral ta' Kaunas. Wara l-quddiesa, 200,000 persuna nġabru fiċ-ċentru ta' Kaunas biex jipparteċipaw fiċ-ċerimonja fejn [[monument]] ġdid ġie ddedikat lill-ħelsien minflok il-monument li kien twaqqa' mill-awtoritajiet Sovjetiċi wara t-Tieni Gwerra Dinjija. === Indipendenza mill-ġdid === [[File:Soldiers_of_the_Red_Army_in_the_Liberty_Avenue_in_Kaunas,_Lithuania_during_the_World_War_II.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Soldiers_of_the_Red_Army_in_the_Liberty_Avenue_in_Kaunas,_Lithuania_during_the_World_War_II.jpg|lemin|daqsminuri|Is-suldati tal-Armata l-Ħamra fi Triq il-Ħelsien f'Kaunas matul it-Tieni Gwerra Dinjija.]] Wara t-Tieni Gwerra Dinjija, Kaunas saret il-belt industrijali prinċipali tal-Litwanja; kienet tipproduċi kważi kwart tal-output industrijali tal-pajjiż. Wara li fl-1990 ġiet ipproklamata l-indipendenza Litwana, it-tentattivi Sovjetiċi ta' trażżin tar-ribelljoni ffukaw fuq l-Istazzjon tar-Radju ta' Sitkūnai. Dan ġie difiż miċ-ċittadini ta' Kaunas. Il-[[Papa Ġwanni Pawlu II]] iċċelebra l-quddiesa għall-fidili tal-Arċidjoċesi ta' Kaunas fil-Katidral-Bażilika ta' Kaunas u organizza laqgħa maż-żgħażagħ tal-Litwanja fl-Istadium ta' S. Darius u S. Girėnas, matul iż-żjara tiegħu fil-Litwanja fl-1993. Iċ-ċittadini mwielda f'Kaunas [[Vytautas Landsbergis]] u [[Valdas Adamkus]] saru Kapijiet tal-Istat fl-1990, u rispettivament fl-1998 u fl-2004. Mill-indipendenza mill-ġdid, diversi kollegamenti tat-trasport bl-ajru u bit-triq mal-Punent tal-Ewropa ttejbu b'mod sostanzjali u b'hekk Kaunas saret iktar faċilment aċċessibbli għat-turisti barranin. [[File:Muzikinis_teatras_2006-06-10.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Muzikinis_teatras_2006-06-10.jpg|xellug|daqsminuri|Romas Kalanta ta n-nar lilu nnifsu qrib it-Teatru Mużikali Statali ta' Kaunas bħala protesta kontra r-reġim Sovjetiku.]] Kaunas hija famuża għall-klabb tal-[[basketball]] tagħha, Žalgiris, li ġie stabbilit fl-1944 u kien waħda mill-iżjed espressjonijiet popolari mhux vjolenti ta' reżistenza waqt it-taqbida ma' [[CSKA Moska]]. Fl-2011 inbniet l-ikbar arena interna fl-Istati Baltiċi u ġiet imsemmija bħala l-Arena ta' Žalgiris. Kaunas ospitat il-finali tal-Kampjonat Ewropew tal-Basketball tal-2011. F'Marzu 2015, il-binjiet ta' Kaunas tal-perjodu ta' bejn il-gwerer ingħataw iċ-Ċertifikat tal-Wirt Ewropew. Fid-29 ta' Marzu 2017, Kaunas ġiet ikkonfermata bħala [[Kapitali Ewropea tal-Kultura]] għall-2022. Fit-28 ta' Settembru 2017, ir-rebbieħ tal-kompetizzjoni arkitettonika taċ-Ċentru tal-Kunċerti ta' M. K. Čiurlionis tħabbar u ċ-ċentru kellu jitlesta sal-2022, qrib il-Pont il-Kbir ta' Vytautas. == Sit ta' Wirt Dinji == Fit-18 ta' Settembru 2023, l-arkitettura moderna tal-perjodu ta' bejn il-gwerer f'Kaunas ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bit-titlu "Kaunas Modernista: Arkitettura Ottimista, 1919-1939".<ref name=":0" /> [[File:Oak_forest_park.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Oak_forest_park.JPG|lemin|daqsminuri|Ąžuolynas huwa l-ikbar post urban fl-Ewropa li fih siġar tal-ballut maturi (li għandhom bejn 100 sena sa 320 sena), u huwa post rikreattiv popolari ħafna f'Kaunas.]] Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":0" /> == [[Ġeografija]] == Il-belt tkopri 15,700 ettaru. Il-parks, l-għelieqi bis-siġar tal-[[frott]], il-ġonna, ir-riżervi naturali u r-raba' agrikolu jkopru 8,329 ettaru. Il-belt hija simili għall-kumplament tal-pajjiż u tinsab fuq art baxxa. It-territorju ta' Kaunas jinsab madwar il-belt kapitali ta' Wilno jew Vilnius flimkien mat-territorji ta' ħames irħula iżgħar — Panevėžys, Daugavpils, Maladzyechna, Lida u Grodno. == Diviżjonijiet amministrattivi == Kaunas hija maqsuma fid-diviżjonijiet (''elderati'') li ġejjin: {| class="wikitable sortable" !Diviżjoni !Erja !'''Popolazzjoni (2021)''' !Densità tal-popolazzjoni (kull km²) |- |Aleksotas |24 km² (5,930.53 akru; 9.27 mili kwadri) |21,390 |890 |- |Centras |4.6 km² (1,136.68 akru; 1.78 mil kwadru) |14,356 |3,100 |- |Dainava |5.3 km² (1,309.66 akri; 2.05 mili kwadri) |53,053 |10,000 |- |Eiguliai |14.5 km² (3,583.03 akru; 5.60 mili kwadri) |39,371 |2,700 |- |Gričiupis |3.8 km² (939.00 akru; 1.47 mil kwadru) |23,894 |6,300 |- |Panemunė |24.8 km² (6,128.21 akru; 9.58 mili kwadri) |14,888 |600 |- |Petrašiūnai |28.5 km² (7,042.50 akru; 11-il mil kwadru) |12,835 |450 |- |Šančiai |7.4 km² (1,828.58 akru; 2.86 mili kwadri) |18,954 |2,600 |- |Šilainiai |25.3 km² (6,251.77 akru; 9.77 mili kwadri) |55,125 |2,200 |- |Vilijampolė |14.4 km² (3,558.32 akru; 5.56 mili kwadri) |23,687 |1,600 |- |Žaliakalnis |7.4 km² (1,828.58 akru; 2.86 mili kwadri) |21,200 |2,900 |} == Klima == [[File:2010-12-30_Aleksotas_bridge_in_winter.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:2010-12-30_Aleksotas_bridge_in_winter.jpg|daqsminuri|Il-pajsaġġ xitwa bil-borra f'Kaunas.]] Kaunas għandha klima kontinentali umduża (Dfb skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen) b'temperatura annwali medja ta' madwar 7 °C (45 °F). Minkejja l-pożizzjoni tagħha fit-Tramuntana, il-klima ta' Kaunas hija relattivament miti meta mqabbla ma' postijiet oħra f'latitudnijiet simili, l-iktar minħabba l-Baħar Baltiku. Minħabba l-latitudni tagħha, Kaunas ikollha 17-il siegħa ta' dawl binhar f'nofs is-sajf iżda madwar 7 sigħat biss f'nofs ix-xitwa. Il-Foresta ta' Kazlų Rūda, fil-Punent ta' Kaunas, toħloq mikroklima madwar il-belt, li tirregola l-umdità u t-temperatura tal-arja, u tilqalha mill-irjieħ qawwijin mill-Punent. Is-sjuf f'Kaunas ikunu sħan u pjaċevoli b'temperaturi għoljin medji binhar ta' 21–22 °C (70–72 °F) u b'temperaturi baxxi medji ta' madwar 12 °C (54 °F), iżda t-temperatura jaf tlaħħaq it-30 °C (86 °F) f'xi jiem. Ix-xtiewi jkunu relattivament kesħin, u xi kultant bil-borra, b'temperaturi medja li jvarjaw bejn −8 u 0 °C (18 u 32 °F), u qajla jinżlu taħt −15 °C (5 °F). Ġeneralment ir-rebbiegħa u l-ħarifa jkunu miti sa friski. {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Kaunas (temp. normali tal-1991–2020, temp. estremi mill-1901 sal-preżent) |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !'''Temp. għolja rekord f'°C (°F)''' |11.7 (53.1) |14.8 (58.6) |20.2 (68.4) |28.6 (83.5) |31.4 (88.5) |32.9 (91.2) |34.9 (94.8) |35.3 (95.5) |33.3 (91.9) |23.9 (75.0) |16.7 (62.1) |11.1 (52.0) |35.3 (95.5) |- !'''Temp. għolja medja f'°C (°F)''' |5.8 (42.4) |6.3 (43.3) |12.8 (55.0) |22.5 (72.5) |26.5 (79.7) |28.2 (82.8) |30.7 (87.3) |30.5 (86.9) |25.3 (77.5) |18.3 (64.9) |11.4 (52.5) |6.7 (44.1) |32.0 (89.6) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) |−5.4 (22.3) |−5.2 (22.6) |−2.2 (28.0) |2.7 (36.9) |7.3 (45.1) |10.9 (51.6) |13.3 (55.9) |12.6 (54.7) |8.7 (47.7) |4.1 (39.4) |0.6 (33.1) |−3.1 (26.4) |3.8 (38.8) |- !'''Temp. baxxa medja f'°C (°F)''' |−18.2 (−0.8) |−16.2 (2.8) |−9.9 (14.2) |−3.4 (25.9) |0.6 (33.1) |5.0 (41.0) |8.3 (46.9) |7.0 (44.6) |1.5 (34.7) |−2.9 (26.8) |−7.0 (19.4) |−12.2 (10.0) |−21.3 (−6.3) |- !'''Temp. baxxa rekord f'°C (°F)''' |−35.8 (−32.4) |−36.3 (−33.3) |−26.3 (−15.3) |−12.0 (10.4) |−3.7 (25.3) |0.1 (32.2) |2.1 (35.8) |0.3 (32.5) |−3.0 (26.6) |−13.7 (7.3) |−21.0 (−5.8) |−30.6 (−23.1) |−36.3 (−33.3) |- !'''Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri)''' |53.0 (2.09) |41.4 (1.63) |44.0 (1.73) |42.0 (1.65) |57.5 (2.26) |71.8 (2.83) |95.8 (3.77) |84.2 (3.31) |56.1 (2.21) |69.2 (2.72) |50.2 (1.98) |48.2 (1.90) |710.2 (27.96) |- !'''Medja ta' jiem bil-preċipitazzjoni''' |12.29 |10.77 |10.40 |8.50 |9.25 |10.76 |10.72 |10.51 |8.46 |10.76 |10.65 |11.21 |124.53 |- !'''Umdità relattiva medja (%)''' |87 |84 |77 |68 |67 |71 |73 |75 |80 |84 |89 |89 |79 |- !'''Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar''' |40.3 |67.8 |127.1 |174.0 |251.1 |264.0 |257.3 |238.7 |159.0 |99.2 |42.0 |27.9 |1,748.4 |- | colspan="14" |Sors 1: NOAA (temp. estremi).<ref>{{Ċita web|url=https://www.noaa.gov/|titlu=National Oceanic and Atmospheric Administration|sit=www.noaa.gov|lingwa=en|data-aċċess=2024-05-24}}</ref> |- | colspan="14" |Sors 2: l-Osservatorju ta' [[Ħong Kong|Hong Kong]] (sigħat ta' [[xemx]] biss)<ref>{{Ċita web|url=https://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/ukr_lith/kaunas_e.htm|titlu=Climatological Normals of Kaunas|data=2019-10-25|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-05-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191025200926/https://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/ukr_lith/kaunas_e.htm|arkivju-data=2019-10-25|url-status=bot: unknown}}</ref>; Météo Climat (temp. normali u preċipitazzjoni);<ref>{{Ċita web|url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1991-2020-1-p130.php|titlu=Météo climat stats {{!}} Moyennes 1991/2020 / Données Météorologiques Gratuites|sit=meteo-climat-bzh.dyndns.org|data-aċċess=2024-05-24}}</ref> Umdità fl-1985-2015).<ref>{{Ċita web|url=https://www.timeanddate.com/weather/lithuania/kaunas/climate|titlu=Climate & Weather Averages in Kaunas, Lithuania|sit=www.timeanddate.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-05-24}}</ref> |} == Reliġjon == [[File:Kaunas_Cathedral,_Kaunas,_Lithuania_-_Diliff.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kaunas_Cathedral,_Kaunas,_Lithuania_-_Diliff.jpg|daqsminuri|Il-Katidral-Bażilika ta' Kaunas Cathedral huwa ċ-ċentru reliġjuż ta' Kaunas.]] Fost il-karatteristiċi [[Reliġjon|reliġjużi]] ta' Kaunas hemm: * il-Knisja ta' Vytautas, waħda mill-eqdem knejjes fil-Litwanja u l-eqdem f'Kaunas; * il-Knisja ta' Santa Gertrude f'Kaunas; * il-[[Katidral]]-Bażilika ta' Kaunas, l-ikbar binja [[Gotiku|Gotika]] fil-Litwanja, imżejna minn ġewwa bil-[[Barokk]] Aħħari; * il-Knisja ta' San Ġorġ, li jingħad li kienet ġiet ikkonvertita f'sala taż-żfin matul l-okkupazzjoni Sovjetika; * il-Monasteru ta' Pažaislis, kumpless bi stil Barokk; * il-Knisja ta' San Franġisk Xavier; * il-Knisja Neo-[[Biżantini|Biżantina]] ta' San [[Arkanġlu Mikiel|Mikiel l-Arkanġlu]]; * il-Knisja ta' [[Ġesù|Kristu]] Rxoxt b'veduta panoramika tal-belt; * is-Sinagoga ta' Kaunas; * il-Moskea ta' Kaunas. == Kultura == [[File:M._K._Ciurlionis_National_Art_Museum_(2018).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:M._K._Ciurlionis_National_Art_Museum_(2018).jpg|daqsminuri|Il-Mużew Nazzjonali tal-Arti ta' M. K. Čiurlionis.]] Kaunas hija belt imsejsa fuq il-kultura. Iċ-ċentru storiku ta' Kaunas jinsab fil-konfluwenza tax-xmajjar Nemunas u Neris fejn jinsabu monumenti arkitettoniċi antiki u binjiet storiċi oħra. Fil-Lvant taċ-ċentru storiku hemm il-parti l-ġdida tal-belt, li bdiet tiżviluppa fl-1847. Fil-qalba ta' Kaunas Ċentrali hemm triq b'aċċess biss bil-mixi: it-triq twila 1.6 kilometru ta' Laisvės alėja (Triq il-Ħelsien), triq ċentrali tal-belt b'siġar tat-tilju fuq kull naħa u mżejna bil-fjuri. [[File:Žaliakalnis_funicular.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%C5%BDaliakalnis_funicular.jpg|lemin|daqsminuri|Il-Funikular ta' Žaliakalnis.]] It-toroq taċ-ċentru storiku wkoll huma aċċessibbli biss bil-mixi. Attrazzjonijiet prominenti taċ-ċentru storiku ta' Kaunas jinkludu l-Kastell ta' Kaunas, il-Muniċipju u l-Palazz Presidenzjali storiku. Il-Muniċipju ta' Kaunas kellu rwol importanti fil-Medju Evu bħala ċentru għall-kummerċ, għall-festivals u għall-pieni tal-kriminali. Il-Muniċipju oriġinarjament inbena f'oqfsa tal-[[injam]], madankollu, wara diversi drabi li ħa nar fl-1542, il-binjiet bdew jinbnew bil-ġebel. Madankollu, il-binjiet tal-ġebel xorta waħda ħadu n-nar, għaldaqstant il-Muniċipju attwali nbena b'mod iktar avvanzat bejn l-1771 u l-1780. Il-Muniċipju għadu ċentru kulturali, fih isiru xi tiġijiet u jospita l-Mużew taċ-Ċeramika. [[File:Siručio_rūmai.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Siru%C4%8Dio_r%C5%ABmai.jpg|lemin|daqsminuri|220x220px|Il-Mużew Litwan tal-Letteratura ta' Maironis, li jinsab fil-Palazz ta' Siručiai.]] Attrazzjonijiet kulturali u storiċi ta' Kaunas jinkludu: * il-Qabar tas-Suldat Mhux Magħruf, il-Fjamma Eterna, u l-[[Statwa|Istatwi]] tal-figuri tar-rinaxximent nazzjonali Litwan, li jinsabu fil-Pjazza ta' Vienybės quddiem il-Mużew tal-Gwerra; * il-Fortizza ta' Kaunas, waħda mill-ikbar strutturi difensivi fl-Ewropa, b'erja ta' 65 kilometru kwadru (25 mil kwadru), li hija fortizza militari tas-seklu 19–20, u li tinkludi sit tal-Olokawst fid-Disa' Forti; * id-Dar ta' Perkūnas; * il-kumplessi arkitettoniċi tal-funzjonaliżmu tal-perjodu ta' bejn il-gwerer; * żewġ funikular – il-Funikular ta' Žaliakalnis u l-Funikular ta' Aleksotas; * il-Mużew Etnografiku Litwan fil-beraħ, li joħroġ fid-dieher il-wirt tal-ħajja rurali Litwana f'kollezzjoni vasta ta' binjiet rinnovati awtentiċi, li jinsab fil-Lvant ta' Kaunas max-xatt tal-Ġibjun ta' Kaunas, fir-raħal ta' Rumšiškės; * iċ-Ċentru Kulturali ta' Diversi Nazzjonijiet ta' Kaunas. === Mużewijiet === [[File:LAM_2008-09_Anbo-1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:LAM_2008-09_Anbo-1.jpg|lemin|daqsminuri|220x220px|Replika ta' ''Lituanica'' u tal-ANBO I fil-Mużew Litwan tal-Avjazzjoni.]] Kaunas sikwit tissejjaħ belt tal-mużewijiet, minħabba l-abbundanza u l-varjetà ta' mużewijiet li għandha. Il-mużewijiet ta' Kaunas jinkludu: * il-Mużew tal-Gwerra ta' Vytautas il-Kbir; * il-Mużew Nazzjonali tal-[[Arti]] ta' [[M. K. Čiurlionis]], li jfakkar ix-xogħol tal-artist avant-garde tal-bidu tas-seklu 20 M. K. Čiurlionis, li għamel ħiltu biex jgħaqqad il-[[pittura]] u l-[[mużika]] f'mezz artistiku uniku; * il-Mużew ta' Žmuidzinavičius (l-iżjed Mużew tax-Xjaten rinomat), li jospita kollezzjoni ta' iktar minn 2,000 skultura u tinqixa ta' xjaten mid-dinja kollha, il-biċċa l-kbira minnhom ta' oriġini folkloristika. Ta' interess partikolari huma x-xjaten ta' Adolf Hitler u ta' [[Ġużeppi Stalin|Joseph Stalin]], li flimkien jidhru qed jiżfnu ż-żifna tal-mewt fi spazju mimli għadam tal-bnedmin; * il-Mużew Litwan tal-Avjazzjoni; * il-Mużew tal-Istorja Litwana tal-[[Mediċina]] u tal-Farmaċija; * il-Palazz Presidenzjali Storiku, fejn jintwerew oġġetti tal-perjodu ta' bejn il-gwerer; * il-Mużew ta' Kaunas għall-Għomja; * il-Mużew Litwan tal-Letteratura ta' Maironis; * il-Gallerija tal-Arti ta' Kaunas; * il-Gallerija tal-Arti ta' Mykolas Žilinskas; * il-Mużew ta' Povilas Stulga tal-Istrumenti Folkloristiċi Litwani; * il-Mużew [[Żooloġija|Żooloġiku]] ta' Tadas Ivanauskas; * id-Dar-Mużew ta' Sugihara; * l-hekk imsejħa stamperija sovversiva ''AB'', li kienet parti mir-reżistenza mhux vjolenti tal-istampa matul iż-żminijiet Sovjetiċi; issa hija fergħa tal-Mużew tal-Gwerra ta' Kaunas, 8 kilometri (5 mili) fit-Tramuntana ta' Kaunas fir-raħal żgħir ta' Saliu, qrib ir-raħal ta' Domeikava; għalkemm l-istamperija ''AB'' kienet taħdem b'mod regolari, qatt ma ġiet individwata mill-KGB; ġiet inkluża fir-Reġistru tas-Siti Kulturali Intanġibbli tal-Litwanja fl-1999; * l-appartamenti ta' wħud minn nies famużi li twieldu f'Kaunas, fosthom Paulius Galaunė, Adam Mickiewicz, Juozas Grušas, Balys Sruoga, Juozas Tumas-Vaižgantas, Salomėja Nėris, Juozas Zikaras u Vincentas Sladkevičius, ġew ikkonvertiti f'mużewijiet pubbliċi. === Teatri === [[File:Kaunas_National_Philharmonic_Society.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kaunas_National_Philharmonic_Society.jpg|daqsminuri|It-Teatru Filarmoniku Statali ta' Kaunas.]] Kaunas hija magħrufa għad-diversità tal-ħajja kulturali tagħha. L-Orkestra Sinfonika ta' Kaunas hija l-post ewlieni għall-kunċerti tal-mużika klassika. Fil-belt hemm ukoll tradizzjoni antika taċ-ċirklu. Fil-bidu tas-seklu 19 f'Kaunas kien ġie stabbilit ċirklu statiku fil-park ta' Vytautas. L-unika organizzazzjoni professjonali taċ-ċirklu fil-Litwanja, iċ-Ċirklu Baltiku, ġiet stabbilita f'Kaunas fl-1995. It-teatri ta' Kaunas għandhom rwol importanti fis-soċjetà Litwana. Hemm mill-inqas seba' teatri professjonali, bosta teatri amatorjali, kif ukoll kumplessi u gruppi abbundanti tal-arti u tal-isport. Uħud mill-aqwa eżempji tal-ħajja kulturali f'Kaunas huma t-teatri b'diversi stili: * it-Teatru Statali tar-Reċtar ta' Kaunas; * it-Teatru Mużikali Statali ta' Kaunas; * it-Teatru tal-Pantomimi ta' Kaunas; * it-Teatru tal-Kamra ta' Kaunas; * it-Teatru taż-Żfin ta' Kaunas; * it-Teatru Statali tal-Pupazzi ta' Kaunas. == Demografija == {| class="wikitable" |+Popolazzjoni storika !Sena !<abbr>Pop.</abbr> !<abbr>±%</abbr> |- !1897 |70,920 |—     |- !1923 |92,446 | +30.4 % |- !1959 |214,348 | +131.9 % |- !1970 |305,116 | +42.3 % |- !1979 |370,419 | +21.4 % |- !1989 |422,931 | +14.2 % |- !2001 |378,943 |−10.4 % |- !2011 |315,993 |−16.6 % |- !2021 |298,753 |−5.5 % |- | colspan="3" |Sors: pop-stat.mashke.org |} [[File:2019._Mečetė,_Kaunas.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:2019._Me%C4%8Det%C4%97,_Kaunas.JPG|lemin|daqsminuri|Il-Moskea ta' Kaunas hija l-unika moskea tal-brikks fil-Litwanja. Attwalment għadha tintuża mit-Tatari ta' Lipka, li insedjaw il-pajjiż taħt Vytautas il-Kbir fil-Medju Evu.]] Illum il-ġurnata, b'iktar minn 94 % taċ-ċittadini tagħha li huma Litwani etniċi, Kaunas hija waħda mill-iżjed bliet Litwani fil-pajjiż. Il-kompożizzjoni etnika skont l-aħħar ċensiment tal-2021, minn popolazzjoni totali ta' 298,753 ruħ: # Litwani – 94.4 % # Russi – 2.9 % # Ukreni – 0.3 % # Pollakki – 0.4 % # Belarussi – 0.2 % # Oħrajn – 1.4 % [[File:St._Michael_the_Archangel_Church_2,_Kaunas,_Lithuania_-_Diliff.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:St._Michael_the_Archangel_Church_2,_Kaunas,_Lithuania_-_Diliff.jpg|daqsminuri|Il-Knisja ta' San Mikiel l-Arkanġlu nbniet l-iktar għall-użu tal-gwarniġjon imperjali [[Knisja Ortodossa Russa|Ortodoss Russu]] tal-Fortizza ta' Kaunas, iżda attwalment ġiet ikkonvertita fi Knisja Kattolika.]] Il-kompożizzjoni etnika fl-2011, minn popolazzjoni totali ta' 315,933 ruħ: # Litwani – 93.6 % # Russi – 3.8 % # Ukreni – 0.4 % # Pollakki – 0.4 % # Belarussi – 0.2 % # Oħrajn – 1.6 % Skont iċ-ċensiment uffiċjali tal-1923, kien hemm 92,446 abitant f'Kaunas: * Litwani – 58.9 % (54,520 ruħ) * Lhud – 27.1 % (25,044 ruħ) * Pollakki – 4.5 % (4,193 ruħ) * Ġermaniżi – 3.5 % (3,269 ruħ) * Russi – 3.2 % (2,914-il ruħ) * Belarussi – 0.2 % (171 ruħ) * Latvjani – 0.1 % (123 ruħ) * Oħrajn – 2.4 % (2,212-il ruħ) Iċ-ċensiment Russu tal-1897 żvela l-kompożizzjoni lingwistika li ġejja fil-belt (skont l-ilsien nattiv, minn 70,920 ruħ): # Yiddish: 25,052 ruħ – 35 % # Russu: 18,308 ruħ – 26 % # Pollakk: 16,112-il ruħ – 23 % # Litwan: 4,092 ruħ – 6 % # Ġermaniż: 3,340 ruħ – 5 % # Tatari: 1,084 ruħ – 2 % # Oħrajn: 2,932 ruħ – 4 % == Kunsill tal-muniċipalità == Il-kunsill tal-muniċipalità tal-belt ta' Kaunas huwa l-korp ta' governanza tal-muniċipalità tal-belt ta' Kaunas u huwa responsabbli għal-[[Dritt|liġijiet]] tal-muniċipalità. Il-kunsill huwa magħmul minn 41 membru (40 kunsillier u sindku) eletti lkoll għal mandat ta' erba' snin. Il-kunsill huwa membru tal-Assoċjazzjoni tal-Awtoritajiet Lokali fil-Litwanja. === Sindki === * 1995–1997 – Vladas Katkevičius (Konservattivi) * 1997 – Alfonsas Andriuškevičius (Konservattivi) * 1997–2000 – Henrikas Tamulis (Konservattivi) * 2000 – Vytautas Šustauskas (Unjoni għal-Libertà) * 2000 – Gediminas Budnikas (Unjoni għal-Libertà) * 2001–2002 – Erikas Tamašauskas (Liberali) * 2002–2003 – Giedrius Donatas Ašmys (Soċjalisti Demokratiċi) * 2003–2007 – Arvydas Garbaravičius (Liberali Ċentristi) * 2007–2011 – Andrius Kupčinskas (Konservattivi) * 2011 – Rimantas Mikaitis (Liberali) * 2011–2015 Andrius Kupčinskas (Konservattivi) * mill-2015 – Visvaldas Matijošaitis (Vieningas Kaunas) == Edukazzjoni == [[File:KTU,_mokslo_ir_technologijų_centras.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:KTU,_mokslo_ir_technologij%C5%B3_centras.JPG|daqsminuri|240x240px|Iċ-Ċentru tat-Teknoloġija u x-Xjenza tal-Università tat-Teknoloġija u x-Xjenza ta' Kaunas.]] Fl-1844 il-Liċeo tal-Kulleġġ ta' Kražiai, wieħed mill-iżjed ċentri [[Edukazzjoni|edukattivi]] u [[Xjenza|xjentifiċi]] importanti tal-[[Ġiżwiti]] fil-Litwanja, ġie ttrasferit minn Kražiai għal Kaunas, u attwalment jismu Università-Liċeo Maironis ta' Kaunas. [[File:Kauno_klinikos_2006_07_23.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kauno_klinikos_2006_07_23.jpg|daqsminuri|240x240px|L-Isptar tal-Università Litwana tax-Xjenzi tas-Saħħa tal-Kliniki ta' Kaunas.]] Attwalment, Kaunas spiss titqies bħala belt studenteska; hemm madwar 50,000 student li jistudjaw fl-universitajiet tagħha. L-ewwel skola parrokkjali f'Kaunas issemmiet fl-1473. Skola tal-Ġiżwiti b'kurrikulu ta' erba' snin infetħet f'Kaunas fl-1649. Ġiet organizzata mill-ġdid f'kulleġġ fl-1653. L-iżjed istituzzjoni antika tal-edukazzjoni għolja li għadha tiffunzjona hija s-Seminarju tal-Qassisin ta' Kaunas, li ġie stabbilit fl-1864. Istituzzjonijiet oħra tal-edukazzjoni għolja huma: * l-Università Vytautas Magnus li ġiet stabbilita fl-1922 bħala l-Università tal-Litwanja u ngħatat l-isem ġdid fl-1930; * l-Università ta' Kaunas tax-Xjenzi Applikati (il-''Kulleġġ ta' Kaunas''); * l-Università Litwana tax-Xjenzi tas-Saħħa; * l-Università tat-Teknoloġija ta' Kaunas – l-ikbar università teknika fl-Istati Baltiċi; * l-Università Litwana tal-Isport; * l-Università ta' Aleksandras Stulginskis; * il-Fakultà ta' Kaunas tal-Università ta' Vilnius; * il-Fakultà tas-Sigurtà Pubblika tal-Università Mykolas Romeris; * il-Fakultà tal-Arti ta' Kaunas tal-Akkademja tal-Arti ta' Vilnius; * il-Wied ta' Santaka – Ċentru Integrat tax-Xjenza, tal-Istudji u tan-Negozju. Kaunas għandha wkoll għadd kbir ta' skejjel primarji u sekondarji pubbliċi u privati, kif ukoll kindergartens u skejjel tan-nuna. Kaunas għandha wkoll bosta libreriji. L-iżjed waħda importanti hija l-Librerija Pubblika tal-Kontea ta' Kaunas li ġiet stabbilita bħala l-Librerija Ċentrali tal-Litwanja fl-1919. Parti mill-kollezzjoni tagħha ġiet ittrasferita lejn il-Librerija Nazzjonali Martynas Mažvydas tal-Litwanja fl-1963. Issa l-Librerija Pubblika tal-Kontea ta' Kaunas għandha iktar minn 2.2 miljun volum fil-kollezzjoni tagħha u tiffunzjona bħala librerija depożitarja tal-Bank Internazzjonali għar-Rikostruzzjoni u l-Iżvilupp. == Avvenimenti annwali == [[File:Opera_at_the_Kaunas_Castle.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Opera_at_the_Kaunas_Castle.jpg|lemin|daqsminuri|L-opra fil-Kastell ta' Kaunas.]] [[File:Hansos_dienos_.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hansos_dienos_.jpg|lemin|daqsminuri|Il-Jiem Anseatiċi f'Kaunas.]] Kaunas hija magħrufa l-iktar għall-Festival tal-Jazz ta' Kaunas, għall-Festival Internazzjonali tal-Operetti, għall-Festival tal-[[Arti]] Fotografika "Kaunas photo" jew għall-Festival Mużikali ta' Pažaislis, li normalment isiru mill-bidu ta' Ġunju sal-aħħar ta' Awwissu ta' kull sena. Il-kunċerti fil-beraħ tas-sensiela storika ta' 49 qanpiena ta' Kaunas isiru fi tmiem il-ġimgħa. X'aktarx li l-iżjed festival li ilu jsir huwa l-Festival Internazzjonali taż-[[Żfin]], li sar għall-ewwel darba fl-1989. * Il-Fiera ta' Kaziukas ta' Kaunas (fil-bidu ta' Marzu). * Il-Festival Internazzjonali tal-Jazz ta' Kaunas li jsir fil-beraħ (April–Mejju). * Jum il-Belt ta' Kaunas (f'nofs Mejju). * Il-Festival Mużikali ta' Pažaislis (Ġunju–Awwissu). * Kompetizzjoni tal-mużika folkloristika tradizzjonali "Play, Jurgelis" (Novembru). * It-Tidwil tas-Siġra tal-[[Milied]] (tmiem Novembru). == Fil-kultura popolari == * Kaunas hija waħda mill-bliet tal-bidu tal-Litwanja fil-logħba elettronika strateġika ''Medieval II: Total War: Kingdoms''. * Xi xeni mill-minisensiela tal-HBO ''Chernobyl'' inġibdu f'Kaunas. * Il-minisensiela tal-HBO ''Catherine the Great'', li ħadmet fiha [[Helen Mirren]], inġibdet ukoll fil-Monasteru ta' Pažaislis f'Kaunas. * Il-dramm storiku tal-2018 ''Ashes in the Snow'' huwa parzjalment ambjentat fl-1941 f'Kaunas. == Ġemellaġġ == Kaunas hija ġemellata ma': * [[Białystok]], il-[[Polonja]]; * [[Brescia]], l-[[Italja]]; * [[Brno]], iċ-[[Ċekja]]; * [[Cava de' Tirreni]], l-[[Italja]]; * [[Ferrara]], l-[[Italja]]; * [[Grenoble]], [[Franza]]; * [[Kharkiv]], l-[[Ukrajna]]; * [[Linköping]], l-[[Żvezja|Iżvezja]]; * [[Lippe]] (distrett), il-[[Ġermanja]]; * [[Los Angeles]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]; * [[Lutsk]], l-[[Ukrajna]]; * Oblast ta' [[Lviv]], l-[[Ukrajna]]; * [[Myślibórz]], il-[[Polonja]]; * [[Odense]], id-[[Danimarka]]; * [[Rende]], l-[[Italja]]; * [[Riga]], il-[[Latvja]]; * [[Rishon LeZion]], [[Iżrael]]; * [[San Martín]], l-[[Arġentina]]; * [[Tampere]], il-[[Finlandja]]; * [[Tartu]], l-[[Estonja]]; * [[Toruń]], il-[[Polonja]]; * [[Växjö]], l-[[Żvezja|Iżvezja]]; * [[Vestfold og Telemark]], in-[[Norveġja]]; * [[Vestland]], in-[[Norveġja]]; * [[Wrocław]], il-[[Polonja]]; * [[Xiamen]], iċ-[[Ċina]]; * [[Yaotsu]], il-[[Ġappun]]; * [[Hiratsuka]], il-Ġappun. Il-belt fl-imgħoddi kienet ġemellata ma': * [[Kaliningrad]], ir-[[Russja]]; * [[San Pietruburgu]], ir-[[Russja]]. == Ġieħ == [[Pjaneta]] minuri msejħa 73059 Kaunas, skoperta mill-[[Astronomu|astronomi]] Litwani [[Kazimieras Černis]] u [[Justas Zdanavičius]], fl-2002, ingħatat isem il-belt ta' Kaunas. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Bliet Ewropej]] [[Kategorija:Litwanja]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] mf9f7gvln0jmmww0aezhh7l8gmju4y4 0 33703 331320 330679 2026-08-06T09:08:16Z Papertop 26424 /* Attivitajiet */ 331320 wikitext text/x-wiki {{Infobox|title=Rai|titlestyle=background: #007FFF|image1=[[File:Logo of RAI (2016).svg|100px]]|image2=[[File:Rai Roma viale mazzini.JPG|300px]]|caption2=Rai Via Mazzini Roma|label1=Ħolqien|data1=1924 : Unione radiofonica italiana (URI)<br> 1944 : Radio Audizioni Italiane (RAI)<br> 1954 : Radiotelevisione Italiana|label2=Fundatur|data2=[[Gvern tal-Italja]]|label3=Status legali|data3=Kumpanija azzjonarja ta' dritt privat|label4=Slogan|data4=Rai. Per te, per tutti. (Rai. Għalik, għal kulħadd.)|label5=Headquarter|data5=[[Ruma]] ({{Flagicon|ITA}} [[Italja]])|label6=Direzzjoni|data6=Marcello Foa, President <br> Mario Orfeo, Direttur Maniġerjali, Roberto Sergio, CEO|label7=Prodotti|data7=Radju, televiżjoni u pubblikazzjoni|label8=Sussidjarji|data8=Rai Cinema<br> Rai Way<br> Sipra<br> Rai Net|label9=Effettiv|data9=11,378 (2017)|label10=Websajt|data10=https://www.rai.it}} Il-'''Rai''' jew '''Rai − Radiotelevisione italiana Sp''' '''GĦANDU.''' ( {{litt.}} ''Radju u Televiżjoni Taljana'', Kumpanija Konġunta) hija l-grupp ewlieni tax-xandir pubbliku [[Lingwa Taljana|Taljan]] . Kumpanija privata b'ishma konġunti, Rai hija kkontrollata b'99.55 % mill-Istat Taljan (Ministeru tat-Teżor Taljan) u b'0.45 % mis- Soċjetà Taljana tal-Awturi u l-Pubblikaturi ( ''Società Italiana degli Autori ed Editori'' ), soċjetà responsabbli biex tiggarantixxi d-drittijiet tal-awturi. Membru tal-Unjoni Ewropea tax-Xandir, huwa azzjonist ta' Euronews<ref>{{Ċita web|url=http://www.raitalia.itdl/PortaliRai/Page-ab48738e-506a-4d73-8abb-09248a9db82b.html|titlu=Rai Italia - Home Page|sit=www.raitalia.itdl|data-aċċess=2025-07-03}}</ref>. == Storja == Rai huwa l- akronimu, ippronunzjat {{IPA|/'ra.i/}}, għal Radio Audizioni Italiane, il-kumpanija li xandret ir-radju mill-1944 sal-1954. Preċedentement, l-istabbiliment kien jissejjaħ EIAR (Ente Italiano Audizioni Radiofoniche), u kien ixandar biss programmi tar-radju. Fit {{Data|3|janvier|1954}}, wara diversi esperimenti fiż-żona [[Turin|ta' Turin]], ir-Rai bdiet it-trażmissjonijiet televiżivi tagħha fuq skala nazzjonali. Kien grazzi għat-tagħmir ta’ teknoloġija għolja donat mill-familja ta’ Antonio Bernocchi li fil- {{date-|11 septembre 1949}}, bdiet l-ewwel xandira ta’ programmi televiżivi sperimentali bit-trażmissjoni tal- Mużew tat-Triennale f’Milan . Kien il-bidu ta’ era li ppermettiet lit-Taljani li jitkellmu l-istess lingwa jifhmu lil xulxin. Madankollu, ix-xandir pubbliku Taljan huwa soġġett għal superviżjoni dubjuża u għażliet teknoloġiċi. Ir-RAI huwa mġiegħel jikkonforma ma' dawn id-deċiżjonijiet amministrattivi u politiċi fir-rigward tal-adozzjoni u t-tnedija tal-kulur. Fl-Italja, trid tistenna{{Data|1 fév. 1977}} Madankollu, diversi għexieren ta’ kanali privati lokali, l-aktar kummerċjali, diġà ħadu r-riskju u ilhom jużaw l-istandard PAL mill-1976 . Matul dan il-perjodu, ir-residenti tal-fruntiera biss jistgħu jistennew li jirċievu kanali Franċiżi u Monakas, jew xi mkien ieħor, kanali Żvizzeri. Dak iż-żmien, is-Senatur Repubblikan Ugo La Malfa saħansitra kellu mistoqsija parlamentari diskussa għal " jipprevjenu l-abbandun tal-abjad u l-iswed sobri, favur skrin bil-kulur vanituż u konsumista ". Mill-bidu tas-snin sebgħin, il-kumpanija Taljana Indesit, f'kollaborazzjoni mal-grupp pubbliku SEIMART (Société Exercice d'Entreprises Industrielles Radio et TV), ilha tiżviluppa l-istandard tal-kulur tagħha stess. Imsejjaħ I.S.A. jew "ISA" (Identification à Suppression Alternée), l-għan ewlieni huwa li jiġi evitat il-ħlas ta' liċenzji/brevetti lid-disinjaturi tal-istandards Sécam u PAL. Madankollu, se tibqa' fl-istadju sperimentali. Fil-15 ta' Lulju 1976, il-monopolju tal-istat fuq it-televiżjoni Taljana ġie abbandunat ħesrem. Lakuna fil-liġi tippermetti l-liberalizzazzjoni tal-mewġ tar-radju u t-televiżjoni madwar l-Italja kollha. Malajr dehru eluf ta’ stazzjonijiet tar-radju lokali, akkumpanjati minn mijiet ta’ stazzjonijiet tat-televiżjoni, l-aktar kummerċjali, li kienu adottaw il-PAL għax-xandir tagħhom . Fi tmiem is-snin sebgħin u fil-bidu tad-deċennju ta’ wara, gruppi taw lil ċerti imprendituri l-opportunità li jiffurmaw netwerks reġjonali u mbagħad nazzjonali. [[Silvio Berlusconi]] huwa wieħed mill-arkitetti u l-benefiċjarji ewlenin ta’ din is-sitwazzjoni. Fl-2007, Rai ħadet l-inizjattiva li tiddiġitalizza l-kanali kollha tagħha. It-tranżizzjoni damet sal-2012, l-aħħar sena tax-xandir terrestri analogu. Billi l-qawwa tat-trasmettituri diġitali hija ħafna aktar dgħajfa milli dik analoga, dan jirriżulta fit-tmiem tax-xandir ta' Rai 1 f'UHF fit- [[Tuneżija]] . F'Novembru 2014, 30.5 % tas-sussidjarja tagħha Rai Way hija elenkata fis-suq tal-ishma, bir-Rai żżomm il-kapital li jifdal<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/gurnalisti-tar-rai-fmalta-jaqsmu-l-hiliet-u-l-esperjenzi-taghhom-mal-gurnalisti-ta-tvmnews/|titlu=Ġurnalisti tar-RAI f'Malta jaqsmu l-ħiliet u l-esperjenzi tagħhom mal-ġurnalisti ta' TVMnews|data=2023-06-21|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-07-03}}</ref>. == Identità viżwali == <gallery> Stampa:Logo_of_RAI_(1954-1983).svg|ħolqa=Fichier:Logo_of_RAI_(1954-1983).svg|alt=Logo de la Rai du 3 janvier 1954 au 2 octobre 1983.| (3 ta' Jannar, 1954 - 2 ta' Ottubru, 1983) Stampa:Logo_of_RAI_(1988-2000).svg|ħolqa=Fichier:Logo_of_RAI_(1988-2000).svg|alt=Logo de la Rai du 3 octobre 1983 au 16 mars 2000.| (3 ta' Ottubru, 1983 - 16 ta' Marzu, 2000) Stampa:Logo_of_RAI_(2000-2010).svg|ħolqa=Fichier:Logo_of_RAI_(2000-2010).svg|alt=Logo de la Rai du 16 mars 2000 au 18 mai 2010.| (16 ta' Marzu, 2000 - 18 ta' Mejju, 2010) Stampa:Rai_-_logo_(Italy,_2010-2016).svg|ħolqa=Fichier:Rai_-_logo_(Italy,_2010-2016).svg|alt=Logo de la Rai du 18 mai 2010 au 11 septembre 2016.| (18 ta' Mejju, 2010 - 11 ta' Settembru, 2016) Stampa:Rai_-_Logo_2016.svg|ħolqa=Fichier:Rai_-_Logo_2016.svg|alt=Logo de la Rai depuis le 12 septembre 2016.| Il-logo tar-Rai mit-12 ta' Settembru 2016 </gallery> == Attivitajiet == === Televiżjoni === Ir-Rai għandha 5 kanali tat-televiżjoni ġenerali, inklużi 2 kanali semi-ġenerali. Rai 5 HD, Rai Movie HD, Rai Gulp HD, Rai Yoyo HD, Rai News 24 HD, Rai Storia HD u Rai Scuola HD jixxandru esklussivament fuq is-satellita, Rai 4 HD u Rai Premium HD ftit li xejn jixxandru fuq it-televiżjoni terrestri. {| class="wikitable" |+Kanali ġenerali u semi-ġenerali (HD) ! scope="col" | Logo ! scope="col" | Katina ! scope="col" | Data tal-ħolqien |- | align="center" |[[Stampa:Rai_1_-_Logo_2016.svg|ħolqa=Fichier:Rai_1_-_Logo_2016.svg|46x46px]] |'''Rai 1'''<br /><br /><br /><br /> Kanal ġenerali. |3 ta' Jannar, 1954 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_2_-_Logo_2016.svg|ħolqa=Fichier:Rai_2_-_Logo_2016.svg|49x49px]] |'''Rai 2'''<br /><br /><br /><br /> Kanal ġenerali. |4 ta' Novembru, 1961 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_3_-_Logo_2016.svg|ħolqa=Fichier:Rai_3_-_Logo_2016.svg|48x48px]] |'''Rai 3'''<br /><br /><br /><br /> Kanal ġenerali. |15 ta' Diċembru, 1979 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_4_-_Logo_2016.svg|ħolqa=Fichier:Rai_4_-_Logo_2016.svg|49x49px]] |'''Rai 4'''<br /><br /><br /><br /> Kanal semi-ġeneralista ffukat fuq il-finzjoni. |14 ta' Lulju, 2008 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_5_-_Logo_2017.svg|ħolqa=Fichier:Rai_5_-_Logo_2017.svg|49x49px]] |'''Rai 5'''<br /><br /><br /><br /> Kanal semi-ġeneralista ffokat l-aktar fuq divertiment, dokumentarji u rapporti. |31 ta' Lulju, 2003 |} Imbagħad jiġu l-kanali tematiċi tal-grupp, prinċipalment mill-eks sussidjarja ''RaiSat'' : {| class="wikitable" |+Kanali tematiċi ! scope="col" | Logo ! scope="col" | Katina ! scope="col" | Data tal-ħolqien |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Premium_-_Logo_2017.svg|ħolqa=Fichier:Rai_Premium_-_Logo_2017.svg|124x124px]] |'''Rai Premium''' <small>(HD)</small><br /><br /><br /><br /> Kanal tematiku ddedikat għal produzzjonijiet Rai (serje, telenovelas, eċċ.). |31 ta' Lulju, 2003 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_News_24_logo_(2022).svg|ħolqa=Fichier:Rai_News_24_logo_(2022).svg|117x117px]] |'''Aħbarijiet Rai 24'''<br /><br /><br /><br /> Kanal tal-aħbarijiet kontinwu. |26 ta' April, 1999 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Gulp_-_Logo_2017.svg|ħolqa=Fichier:Rai_Gulp_-_Logo_2017.svg|85x85px]] |'''Rai Gulp'''<br /><br /><br /><br /> Kanal tematiku mmirat lejn tfal u adolexxenti. |1 ta' Ġunju, 2007 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Yoyo_-_Logo_2017.svg|ħolqa=Fichier:Rai_Yoyo_-_Logo_2017.svg|82x82px]] |'''Rai Yoyo'''<br /><br /><br /><br /> Kanal tematiku mmirat lejn tfal bejn 0 u 8 snin. |1 ta' Novembru, 2006 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Sport_-_Logo_2022.svg|ħolqa=Fichier:Rai_Sport_-_Logo_2022.svg|87x87px]] |'''Rai Sport''' <small>(HD)</small><br /><br /><br /><br /> Kanal tematiku ffukat fuq l-isports. |1 ta' Frar, 1999 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Storia_-_Logo_2017.svg|ħolqa=Fichier:Rai_Storia_-_Logo_2017.svg|94x94px]] | '''Rai Storia''' <small>(qabel '''Rai Edu 2''' ) (HD)</small><br /><br /><br /><br /> Kanal tematiku ffukat fuq l-istorja. |17 ta' Ġunju, 2002 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Movie_-_Logo_2017.svg|ħolqa=Fichier:Rai_Movie_-_Logo_2017.svg|97x97px]] | '''Film Rai''' <small>(HD)</small><br /><br /><br /><br /> Kanal tematiku ffukat fuq iċ-ċinema, li jxandar l-aktar films Taljani. |1 ta' Lulju, 1999 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Scuola_-_Logo_2017.svg|ħolqa=Fichier:Rai_Scuola_-_Logo_2017.svg|102x102px]] | '''Rai Scuola''' <small>(ex '''Rai Edu 1''' ) (HD)</small><br /><br /><br /><br /> Kanal tematiku li joffri programmi edukattivi. |1 ta' Ottubru, 2000 |} Rai għandha wkoll tliet kanali tat-televiżjoni reġjonali b'lingwi barranin : {| class="wikitable" |+Kanali reġjonali f'lingwi barranin ! scope="col" | Logo ! scope="col" | Katina ! scope="col" | Data tal-ħolqien |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Südtirol_-_Logo_2019.svg|ħolqa=Fichier:Rai_Südtirol_-_Logo_2019.svg|116x116px]] | '''Rai Tirol t'Isfel'''<br /><br /><br /><br /> Kanal reġjonali li jxandar fir-reġjun awtonomu ta' Trentino-Alto Adige .<br /><br /><br /><br /> <small>Ixxandar bil- [[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] .</small> |7 ta' Frar, 1966 |- | align="center" |[[Stampa:Rai 3 Bis FJK Logo 2016.svg|ħolqa=Fichier:Rai 3 Bis FJK Logo 2016.svg|48x48px]] | '''Rai 3 Bis'''<br /><br /><br /><br /> Kanal reġjonali li jxandar fir-reġjun awtonomu ta' Friuli-Venezia Giulia .<br /><br /><br /><br /> <small>Ixxandar bis- Sloven .</small> | 1995 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Vallée_d'Aoste_-_Logo_2016.svg|ħolqa=Fichier:Rai_Vallée_d'Aoste.png|110x110px]] | '''Rai Vd'A'''<br /><br /><br /><br /> Kanal reġjonali li jxandar fir-reġjun awtonomu tal-Wied ta' Aosta .<br /><br /><br /><br /> <small>Ixxandar bil- [[Lingwa Franċiża|Franċiż]] .</small> | 1968 |} === Radju === Ir-Rai għandha 3 stazzjonijiet tar-radju nazzjonali : {| class="wikitable" |+Stazzjonijiet tar-radju ! scope="col" | Logo ! scope="col" | Stazzjon ! scope="col" | Data tal-ħolqien |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Radio_1_-_Logo_2017.svg|ħolqa=Fichier:Rai_Radio_1_-_Logo_2017.svg|107x107px]] | '''Radju Rai 1'''<br /><br /><br /><br /> Stazzjon ġenerali, li joffri pawżi reġjonali. |6 ta' Ottubru, 1924 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Radio_2_-_Logo_2017.svg|ħolqa=Fichier:Rai_Radio_2_-_Logo_2017.svg|110x110px]] | '''Radju Rai 2'''<br /><br /><br /><br /> Stazzjon tal-mużika. |21 ta' Marzu, 1938 |- | align="center" |[[Stampa:Rai_Radio_3_-_Logo_2017.svg|ħolqa=Fichier:Rai_Radio_3_-_Logo_2017.svg|109x109px]] | '''Rai Radju 3'''<br /><br /><br /><br /> Stazzjon kulturali/mużikali klassiku. |1 ta' Ottubru, 1950 |} == Sehem tas-suq == Is-sehem medju tas-suq tar-Rai huwa ta' 45.4% (televiżjoni). Fl-2002, il-wiri medju tal-kanali tar-Rai kien ta' aktar minn 9 miljun telespettatur kuljum (żieda ta' 2% fuq l-2001). == Referenzi == [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 5q88ly8t4ku202xug13q4fday7jkk5d 0 34512 331318 331252 2026-08-06T08:25:56Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331318 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Narmer Palette.jpg|daqsminuri|It-Tavla ta' Narmer minn quddiem u minn wara.]] It-'''Tavla ta' Narmer''', magħrufa wkoll bħala l-'''Paletta ta'''' '''Narmer''' jew it-'''Tavla l-Kbira ta'''' '''Hierakonpolis''', hija sejba [[Arkeoloġija|arkeoloġika]] sinifikanti tal-[[Eġittu tal-qedem]], li tmur lura għall-ħabta tas-seklu 31 [[Ante Christum natum|Q.K]]., u għall-inqas nominalment tagħmel parti mill-kategorija ta' tavli kożmetiċi. Fiha wħud mill-iżjed [[ġeroglifiċi Eġizzjani]] bikrin li qatt instabu. Huwa maħsub minn xi wħud li t-tavla turi l-unifikazzjoni tal-Eġittu ta' Fuq u t'Isfel taħt ir-Re [[Narmer]]. Flimkien mar-Ras ta' Mazza tal-Iskorpjun u mar-Ras ta' Mazza ta' Narmer, li nstabu wkoll flimkien fid-depożitu prinċipali f'Nekhen, it-Tavla ta' Narmer tipprovdi waħda mill-iżjed xbihat bikrin magħrufa ta' re Eġizzjan. Minn naħa waħda, ir-re jintwera bil-Kuruna l-Bajda tal-Eġittu ta' Fuq (tan-Nofsinhar), u min-naħa l-oħra r-re jintwera liebes il-Kuruna l-Ħamra tal-Eġittu t'Isfel (tat-Tramuntana), għaldaqstant it-tavla hija wkoll l-iżjed eżempju magħruf ta' tavla b're liebes iż-żewġ tipi ta' xedd ir-ras.<ref>Friedman, Renée (2003). "City of the Hawk". ''Archaeology''. '''56''' (6). Archaeological Institute of America: 50–56. ISSN&#x20;0003-8113. JSTOR&#x20;41779225. OCLC&#x20;9973955462.</ref><ref>Wilkinson, Toby (1999). ''Early Dynastic Egypt''. [[Londra]]: Routledge. ISBN&#x20;<bdi>978-0-203-02438-6</bdi>. OCLC&#x20;51717880. p. 6.</ref> It-tavla turi bosta mill-konvenzjonijiet klassiċi tal-[[arti]] tal-Eġittu tal-qedem, li x'aktarx li diġà kienu ġew ifformalizzati meta nħolqot it-tavla. L-Eġittologi [[Bob Brier]] u [[A. Hoyt Hobbs]] irreferew għat-Tavla ta' Narmer bħala "l-eqdem rekord storiku Eġizzjan".<ref>Brier, Bob; Hobbs, A. Hoyt (1999). "Warfare". ''Daily life of the ancient Egyptians''. Westport, Conn.: Greenwood Press. p.&#x20;202. ISBN&#x20;<bdi>978-0-313-00742-2</bdi>. OCLC&#x20;52315179.</ref> It-Tavla ta' Narmer, li minkejja li għandha ħames millenji għadha f'kundizzjoni kważi perfetta, ġiet skoperta mill-arkeologi [[Renju Unit|Brittaniċi]] [[James Quibell]] u [[Frederick W. Green]], f'dak li huma jsejħulu d-Depożitu Prinċipali fit-Tempju ta' Horus f'Nekhen, matul l-iskavi tal-1897–1898.<ref>Quibell, James Edward (1900). ''Hierakonpolis, Part 1, Plates of discoveries in 1898''. notes by W. M. Flinders Petrie. Londra: Quaritch. OCLC&#x20;312741135.</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.ancient-egypt.org/kings/0101_narmer/palette.html|titlu=The Ancient Egypt Site - The Narmer Palette|kunjom=Kinnaer|isem=Jacques|sit=www.ancient-egypt.org|data-aċċess=2026-07-31}}</ref> F'dawn l-iskavi nstabu wkoll ir-Ras ta' Mazza ta' Narmer u r-Ras ta' Mazza tal-Iskorpjun.<ref>Millet, Nicholas B. (1990). "The Narmer Macehead and Related Objects". ''Journal of the American Research Center in Egypt''. '''27''': 53–59. doi:10.2307/40000073. ISSN&#x20;0065-9991. JSTOR&#x20;40000073. OCLC&#x20;5543621798.</ref> Il-post u ċ-ċirkostanzi preċiżi ta' dawn is-sejbiet ma ġewx irreġistrati b'mod ċar ħafna minn Quibell u Green. Fil-fatt, skont ir-rapport ta' Green, it-Tavla ta' Narmer instabet f'saff differenti xi metru jew tnejn (jardi) 'il bogħod mid-depożitu, li jitqies iktar preċiż abbażi tan-noti tal-iskavi oriġinali.<ref>Shaw, Ian (2003). "Hierakonpolis (c. 3200–2600 B.C.)". ''Exploring Ancient Egypt''. New York, NY: Oxford University Press. p.&#x20;33. ISBN&#x20;<bdi>978-0-19-511678-6</bdi>.</ref> Ġie ssuġġerit li dawn l-oġġetti kienu donazzjonijiet irjali li saru lit-tempju.<ref>Bard, Katheryn A. (2002). "The Emergence of the Egyptian State (c. 2300–2686)". In Shaw, Ian (ed.). ''The Oxford History of Ancient Egypt''. Oxford: Oxford University Press. p.&#x20;65. ISBN&#x20;<bdi>978-0-19-280293-4</bdi>.</ref> Nekhen, jew Hierakonpolis, kien wieħed minn erba' ċentri tal-poter fl-Eġittu ta' Fuq qabel il-konsolidazzjoni tal-Eġittu ta' Fuq fl-aħħar tal-perjodu ta' Naqada III.<ref>Wilkinson, Toby (1999). ''Early Dynastic Egypt''. Londra: Routledge. ISBN&#x20;<bdi>978-0-203-02438-6</bdi>. OCLC&#x20;51717880. pp. 36-41.</ref> L-importanza [[Reliġjon|reliġjuża]] ta' Hierakonpolis damet ferm wara d-deklin tar-rwol [[Politika|politiku]] tiegħu.<ref>Friedman, Renée (2001). "Hierakonpolis". In Redford, Donald B. (ed.). ''The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt''. Vol.&#x20;2. Oxford: Oxford University Press. pp.&#x20;98–100. doi:10.1093/acref/9780195102345.001.0001. ISBN&#x20;<bdi>978-0-19-510234-5</bdi>. OCLC&#x20;967267800. pp. 98-100.</ref> It-tavli tipikament kienu jintuża għat-tħin tal-kożmetiċi, iżda din it-tavla hija kbira u tqila (u elaborata) wisq biex tkun inħolqot għall-użu personali u x'aktarx li kienet oġġett tar-ritwali jew donazzjoni bħala wegħda, li ġiet magħmula b'mod speċifiku biex tingħata b'donazzjoni jew tintuża f'tempju. Skont teorija partikolari ntużat għat-tħin tal-kożmetiċi li kienu jintużaw biex jiġu mżejna l-[[Statwa|istatwi]] tad-divinitajiet.<ref>Brier, Bob (2005). ''Great Pharaohs of Ancient Egypt'' (audiobook). Chantilly: The Great Courses. ISBN&#x20;<bdi>978-1-68276-439-8</bdi>.</ref> It-Tavla ta' Narmer tagħmel parti mill-kollezzjoni permanenti tal-Mużew Eġizzjan fil-[[Kajr]]. Hija waħda mill-artefatti inizjali għall-wiri li l-viżitaturi jistgħu jaraw malli jidħlu fil-mużew.<ref>Shaw, Ian (2004). ''Ancient Egypt: A Very Short Introduction''. Oxford: Oxford University Press. doi:10.1093/actrade/97801928541939.001.0001. ISBN&#x20;<bdi>978-0-19-151813-3</bdi>. OCLC&#x20;252626237. p. 4.</ref> In-numru tal-inventarju tagħha huwa JE 32169<ref>{{Ċita web|url=https://www.globalegyptianmuseum.org/record.aspx?id=15311|titlu=The Global Egyptian Museum {{!}} JE 32169|sit=www.globalegyptianmuseum.org|data-aċċess=2026-07-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260513061719/https://www.globalegyptianmuseum.org/record.aspx?id=15311|arkivju-data=2026-05-13|url-status=dead}}</ref> u n-numru tal-identifikazzjoni preċedenti tagħha kien CG 14716.<ref>{{Ċita web|url=https://www.narmer.org/catalog.html#0081|titlu=Search the Narmer Catalog|sit=www.narmer.org|data-aċċess=2026-07-31}}</ref> == Deskrizzjoni == It-Tavla ta' Narmer hija twila 63 ċentimetru (25 pulzier) u wiesgħa 42 ċentimetru (17-il pulzier), għandha għamla ta' tarka ċerimonjali, imnaqqxa minn biċċa waħda ta' grovakka griża fl-aħdar, ċatta u kemxejn skura. Il-ġebla spiss ġiet identifikata ħażin fl-imgħoddi bħala lavanja jew skist. Il-lavanja hija magħmula minn saffi u b'hekk faċli ħafna li tixxaqqaq, u l-iskist huwa blat metamorfiku b'sawra minerali aleatorja kbira. Iż-żewġ tipi ta' ġebel ma għandhomx x'jaqsmu mal-grovakka iebsa u reżistenti għax-xquq, li oriġinat minn barriera attesta sew li kienet ilha tintuża miż-żminijiet predinastiċi f'Wadi Hammamat. Dan il-materjal kien jintuża b'mod estensiv matul il-perjodu predinastiku għall-ħolqien ta' tavli simili u kien jintuża wkoll bħala sors għall-istatwi tar-Renju l-Antik. Statwa tal-[[faragħun]] tat-tieni dinastija Khasekhemwy, li nstabet fl-istess kumpless bħat-Tavla ta' Narmer f'Hierakonpolis, kienet magħmula wkoll minn dan il-materjal. It-tavla hija mnaqqxa b'bassoriljievi. Fin-naħa ta' fuq taż-żewġ naħat hemm arma rjali identika msejħa ''serekh'', li hija "simbolu ġeroglifiku kompożitu li jirrappreżenta r-re/il-kuruna/l-istat u l-proprjetà tal-istat". Is-''serekh'' fi ħdanhom għandhom is-simboli ''nꜥr'' (pixxigatt) u ''mr'' (skarpell), li huma r-rappreżentazzjoni fonetika ta' isem Narmer. Maġenb iż-żewġ ''serekh'' hemm par irjus ta' annimal bovin bi qrejjen innuklati sew; huwa maħsub li dawn jirrappreżentaw id-divinità femminili Bat b'għamla ta' [[baqra]]. Din kienet id-divinità patruna tas-seba' diviżjoni territorjali tal-Eġittu ta' Fuq, u kienet ukoll id-divinizzazzjoni kożmoloġika fi ħdan il-mitoloġija Eġizzjana matul il-perjodu predinastiku u l-perjodu tar-Renju l-Antik tal-[[Storja|istorja]] tal-Eġittu tal-qedem. === Minn quddiem === Fin-naħa ta' fuq ta' kull naħa tat-tavla hemm par irjus ta' annimal bovin b'wiċċ ta' [[bniedem]], li huma maħsuba li jirrappreżentaw id-divinità patruna Bat b'għamla ta' baqra, u dawn jinsabu maġenb is-''serekh'' ta' Narmer. Id-divinità femminili Bat tintwera, kif spiss kienet tintwera, minn quddiem u mhux il-profil tagħha, użanza tradizzjonali fit-tinqix tar-riljievi Eġizzjani. Hathor, li kienet taqsam bosta mill-karatteristiċi ta' Bat, spiss tintwera b'mod simili. Xi awturi jissuġġerixxu li x-xbihat jirrappreżentaw il-qilla tar-re bħal par barrin. L-ikbar riljiev fuq in-naħa ta' quddiem juri lil Narmer, li qed jgħolli mazza f'idu l-leminija filwaqt li b'idu x-xellugija qed jerfa' [[Skjavitù|skjav]] għal irkopptejh minn xagħru. B'kuntrast max-xbieha ta' Narmer fin-naħa ta' wara, fejn jidher bil-Kuruna l-Ħamra tal-Eġittu t'Isfel, fuq din in-naħa jidher liebes il-Kuruna l-Bajda tal-Eġittu ta' Fuq. Il-poża tiegħu tirrifletti l-użanza tal-Eġittu tal-qedem li figura importanti tintwera minn perspettivi differenti f'daqqa. Saqajh, riġlejh u rasu jidhru bħala profil, filwaqt li sidru u ġenbejh iduru kemxejn u spallejh iħarsu 'l quddiem. Għajn waħda, anke jekk normalment kieku din ma tidhirx f'ras bħala profil, tintwera minn quddiem. L-iskop kien li tiġi pprovduta l-iżjed informazzjoni kompluta possibbli dwar persuna fuq wiċċ ċatt. It-tavla turi wkoll il-proporzjonijiet tradizzjonali Eġizzjani tal-ġisem. Abbażi ta' unità stabbilita korelatata mad-distanza tul l-għekiesi ta' ponn ta' bniedem, din il-forma konvenzjonali ta' kejl kienet mezz ta' standardizzazzjoni tal-proporzjonijiet ta' figuri importanti fl-arti Eġizzjana. Il-kejl standard ta' 18-il ponn mill-art sal-linja tax-xagħar fuq ras il-figura huwa evidenti fit-tavla. Dawn il-konvenzjonijiet artistiċi baqgħu jintużaw mill-inqas sal-ħakma ta' [[Alessandru Manju]]. Il-figuri minuri b'pożi attivi, bħall-iskjav tar-re, il-katavri u dawk li kienu jieħdu ħsieb il-bhejjem serpopardi jintwerew b'mod ħafna iktar ħieles. Mehmużin maċ-ċinturin milbus minn Narmer jidhru erba' tasselli biż-żibeġ, kull waħda mżejna b'għamla ta' ras id-divinità femminili Hathor. Dawn huma wkoll l-istess żibeġ bħal dawk li jżejnu n-naħa ta' fuq ta' kull naħa tat-tavla. Fuq in-naħa ta' wara taċ-ċinturin hemm frenża twila mehmuża li tirrappreżenta denb ta' barri. Fuq ix-xellug tar-re jidher [[raġel]] iġib is-sandli tar-re, u maġenbu s-simbolu tar-rożetta. Fuq il-lemin tar-re hemm priġunier għal irkopptejh, li se jintlaqat mir-re. Par simboli jidhru ħdejn rasu u x'aktarx jindikaw ismu (Wash) jew jindikaw ir-reġjun minn fejn oriġina. Fuq il-priġunier hemm falkun, li jirrappreżenta lil Horus, imperreċ fuq sett ta' fjuri tal-papiru, is-simbolu tal-Eġittu ta' Fuq. Fid-dwiefer tiegħu, jidher qed iżomm oġġett qisu ħabel li jidher li huwa mehmuż ma' mnieħer ta' ras ta' raġel li tidher ħierġa wkoll mill-fjuri tal-papiru. === Minn wara === Taħt l-irjus tal-annimali bovini hemm qisha purċissjoni. Narmer huwa ferm akbar mill-figuri l-oħra, konvenzjoni artistika magħrufa bħala l-proporzjon ġerarkiku, l-iskala ġerarkika jew il-ġerarkija tal-iskala. Bħal fuq in-naħa ta' quddiem, id-daqs sproporzjonat tiegħu jsaħħaħ l-ideat ta' ħakma u ta' poter politiku bħal ta' mexxej qisu xi alla. Huwa jidher liebes Kuruna Ħamra tal-Eġittu t'Isfel, bis-simbolu tal-papiru. F'idu jidher qed iżomm mazza u flaġell, żewġ simboli tradizzjonali tar-re. Fuq in-naħa tal-lemin tiegħu jidhru s-simboli ġeroglifiċi ta' ismu, għalkemm ma jinsabux fi ħdan ''serekh''. Warajh hemm raġel li qed iġiblu s-sandli, li ismu jaf huwa rrappreżentat bir-rożetta li tidher maġenb rasu, u simbolu rettangolari ieħor mingħajr l-ebda interpretazzjoni ċara, iżda li ġie ssuġġerit li jaf jirrappreżenta raħal jew ċittadella. Eżatt quddiem il-faragħun jidher raġel xagħru twila, akkumpanjat minn par ġeroglifiċi li ġew interpretati bħala ismu: ''Tshet'' (huwa preżunt li dawn is-simboli kellhom l-istess valur fonetiku tal-kitba ġeroglifika ta' wara). Quddiem dan ir-raġel jidhru erba' persuni bil-paviljuni olzati f'idejhom, u jżommu ġild tal-annimali, [[kelb]] u żewġ falkuni. Fin-naħa l-iktar tal-lemin ta' din ix-xena jidhru għaxar katavri b'rashom maqtugħa poġġuta bejn riġlejhom u l-ġenitali maqtugħin tagħhom poġġuti fuq kull ras. Dawn il-figuri ġeneralment huwa maħsub li kienu vittmi tal-ħakma ta' Narmer. Fuqhom hemm is-simboli ta' vapur, ta' falkun b'foxxna u ta' bieb. Taħt il-purċissjoni, żewġt irġiel jidhru qed iżommu ħbula marbutin mal-għenuq imgeżwrin f'xulxin ta' żewġ serpopardi jiġġieldu kontra xulxin. Is-serpopard huwa ħlejqa mitoloġika, taħlita ta' [[serp]] u ta' leopard. Iċ-ċirku ffurmat mill-għenuq milwijin tagħhom huwa l-parti ċentrali tat-tavla, li hija ż-żona fejn kienu jintaħnu l-kożmetiċi. L-Eġittu ta' Fuq u t'Isfel it-tnejn li huma kienu jqimu ljuni femminili tal-gwerer bħala protetturi; l-għenuq imgeżwrin f'xulxin tas-serpopardi b'hekk jaf jirrappreżentaw l-unifikazzjoni tal-istat. Xbihat simili ta' annimali mitoloġiċi bħal dawn huma magħrufa minn [[Kultura|kulturi]] kontemporanji oħra, u jeżistu eżempji oħra ta' oġġetti predinastiċi aħħarin (fosthom tavli oħra u mankijiet tas-skieken bħas-Sikkina ta' Gebel el-Arak) li ssellef elementi simili mill-ikonografija tal-Mesopotamja, u b'hekk tissuġġerixxi relazzjonijiet bejn l-Eġittu u l-Mesopotamja. Fin-naħa t'isfel tan-naħa ta' wara tat-tavla, jidher barri jwaqqa' l-ħitan ta' belt filwaqt li jgħaddi minn fuq għadu vittma. Rasu baxxuta, Narmer hawnhekk jintwera bħala bhima stilizzata bidimensjonali li se tegħleb l-għedewwa tagħha. Il-barrin kellhom rabta ideoloġika mar-rejiet Eġizzjani. "Barri t'Ommu", pereżempju, kien titlu komuni mogħti lil re Eġizzjan bħala iben id-divinità patruna b'għamla ta' baqra. Din il-poża ta' annimal bovin tfisser "qawwa" f'ġeroglifiċi li ġew wara. == Dibattitu bejn l-istudjużi == It-Tavla ta' Narmer qajmet dibattitu kunsiderevoli bejn l-istudjużi matul is-snin. Inġenerali, l-argumenti huma maqsumin fi tnejn: studjużi li jemmnu li t-tavla tirrakkonta avveniment importanti, u akkademiċi oħrajn li jargumentaw li hija oġġett iddisinjat biex tiġi stabbilita l-mitoloġija tat-tmexxija unifikata fuq l-Eġittu ta' Fuq u t'Isfel mir-re. Kien maħsub ukoll li t-tavla tirrappreżenta l-unifikazzjoni tal-Eġittu t'Isfel mir-re tal-Eġittu ta' Fuq, jew tirreġistra suċċess militari reċenti fuq il-[[Libja|Libjani]], jew l-aħħar fortizza ta' dinastija tal-Eġittu t'isfel ibbażata f'Buto. Iktar reċentement, studjużi bħal [[Nicholas Millet]] argumentaw li t-tavla ma tirrappreżentax avveniment storiku (bħall-unifikazzjoni tal-Eġittu), iżda minflok tirrappreżenta l-avvenimenti tas-sena li fiha l-oġġett ġie ddedikat lit-tempju. [[Whitney Davis]] issuġġeriet li l-ikonografija ta' din it-tavla u ta' tavli oħra predinastiċi kellha iktar x'taqsam mal-istabbiliment tar-re bħala metafora viżiva tal-kaċċatur ħakkiem, maqbud fil-mument meta se jagħti d-daqqa tal-[[mewt]] lill-għedewwa tiegħu. [[John Baines]] issuġġerixxa li l-avvenimenti li jintwerew huma "turija tal-kisbiet irjali" tal-imgħoddi u li "l-iskop ewlieni tal-oġġett mhuwiex li jirreġistra avveniment iżda li jasserixxi li r-re jiddomina d-dinja ordnata f'isem id-divinitajiet u għeleb il-qawwiet interni u speċjalment esterni tad-diżordni". == Fil-kultura popolari == It-Tavla ta' Narmer tidher fil-film tal-2009 ''Watchmen'' bħala wieħed mill-oġġetti Eġizzjani preżenti fl-uffiċċju ta' Ozymandias. L-awtur [[Awstralja|Awstraljan]] [[Jackie French]] użat it-tavla, u riċerka reċenti dwar ir-rotot kummerċjali tas-Sumeri, biex toħloq ir-rumanz storiku tagħha ''Pharaoh'' (2007). It-tavla tidher fil-ġrajja qasira tal-artist tal-manga [[Yukinobu Hoshino]], ''El Alamein no Shinden''. It-tavla tidher ukoll f'''The Kane Chronicles'' ta' [[Rick Riordan]], fejn qaddej xawabti maġiku jfittex it-tavla. Fil-logħba elettronika ta' Ubisoft tal-2017 ''Assassin's Creed Origins'', it-tavla tissemma bħala element trivjali fil-pariri ta' qabel tibda l-logħba. It-Tavla ta' Narmer hija element narrattiv prinċipali tar-rumanz ta' [[Lincoln Child]], ''The Third Gate'', fejn isir tentattiv biex jinstab il-qabar tar-re Narmer fis-Sudd. == Referenzi == [[Kategorija:Eġittu l-Antik]] [[Kategorija:Arkeoloġija]] ft24epf54t8y017ok9t5mt48srzc34v 0 34518 331316 331292 2026-08-06T07:28:07Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331316 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Aqaba, Red Sea, sunset (6737672001).jpg|daqsminuri|Inżul ix-[[xemx]] fir-Riżerva tal-Baħar ta' Aqaba.]] Ir-'''Riżerva tal-Baħar ta' Aqaba''' hija riżerva naturali li tinsab fil-Governorat ta' Aqaba, il-[[Ġordan]], u ġiet stabbilita fl-1997. Tkopri erja ta' 2.8 kilometri kwadri. Din ir-riżerva titqies bħala ħabitat importanti għall-ħlejqiet tal-baħar, bħall-alka tal-qiegħ. Hija magħrufa għad-diversità distintiva tal-[[Ħuta|ħut]] u tal-qrollI. Fir-riżerva tal-baħar ġew irreġistrati bosta [[Għasfur|għasafar]] tal-ilma, speċjalment gawwi, ċirlewwa u skuwa. == Deskrizzjoni == Ir-riżerva tal-baħar tospita 300 [[speċi]] ta' qroll iebes u artab, 512-il speċi ta' ħut, 3 tipi ta' alka tal-qiegħ, u żewġ tipi prinċipalio ta' komunitajiet ta' alka tal-baxx, b'fond li jvarja bejn [[metru]] sa 40 metru. Il-preċipitazzjoni annwali hi ta' madwar 30 mm, u t-temperatura tvarja minn 14°C fix-xitwa għal 32°C fis-sajf, b'temperatura massima li tlaħħaq il-50°C. L-umdità tvarja bejn 30 u 55 %, u l-klima hija waħda niexfa.<ref>{{Ċita web|url=http://www.rscn.org.jo/sites/default/files/basic_page_files/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%8A%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9%D9%8A%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%86-2016.pdf|titlu=Natural reserves in Jordan|data-aċċess=2026-08-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190713193155/http://www.rscn.org.jo/sites/default/files/basic_page_files/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%8A%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9%D9%8A%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%86-2016.pdf|arkivju-data=2019-07-13|url-status=bot: unknown}}</ref> == [[Storja]] == Il-Golf ta' Aqaba huwa l-uniku żbokk marittimu tal-Ġordan għall-[[Baħar l-Aħmar]], u l-Ġordan għandu sjieda ta' 27 kilometru biss mill-160 kilometru totali tal-kosta. Minkejja l-kosta limitata, ir-riżerva tesperjenza attività turistika u ekonomika intensiva. L-esperti ambjentali jenfasizzaw l-importanza li parti mill-kosta tiġi protetta minħabba l-preżenza ta' diversi speċijiet tal-baħar. L-istabbiliment tar-riżerva tal-baħar hija opportunità biex tiġi inkluża fost iż-żoni ambjentali importanti rikonoxxuti mill-Unjoni Internazzjonali għall-Konservazzjoni tan-Natura, u dan jirrifletti l-impenn tal-Ġordan favur il-ftehimiet internazzjonali għall-protezzjoni tal-ambjentit tal-baħar.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=بومجوط|isem=هشام|titlu=الأردن ينشئ أول محمية بحرية له في خليج العقبة|url=https://www.aljazeera.net/science/2020/12/22/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%8A%D9%86%D8%B4%D8%A6-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%AC|lingwa=ar|data-aċċess=2026-08-04}}</ref> == [[Ambjent (bijoloġija)|Ambjent]] == Ir-riżerva tal-baħar tkopri erja ta' 2.45 kilometri kwadri, b'kosta ta' 7 kilometri mill-kosta totali ta' 27 kilometru, u b'hekk tkopri madwar 2.6 % tal-erja tal-baħar tal-Ġordan. Hija estiża sa 350 metru mix-xatt lejn il-baħar u sa 50 metru lejn l-art. Ir-riżerva tal-baħar tinkludi 157 speċi ta' qroll iebes, 15-il speċi unika, 18-il [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] ta' algi, 3 tipi ta' alka tal-qiegħ, 507 speċijiet ta' ħut u 3 speċijiet ta' fkieren tal-baħar, inkluż il-fekruna tal-baħar tat-tip hawksbill. Ir-riżerva tal-baħar tospita wkoll żewġ speċijiet ta' gandoffli ġganteski fil-periklu, 72 speċi ta' sponoż u 645 speċi ta' molluski.<ref>{{Ċita aħbar|data=2024-07-18|titlu=هل تنجح محمية العقبة البحرية في الوصول إلى قائمة التراث العالمي؟|url=https://alghad.com/Section-164/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%82%D8%A8%D8%A9/%D9%87%D9%84-%D8%AA%D9%86%D8%AC%D8%AD-%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%82%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%88%D9%84-%D8%A5%D9%84%D9%89-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%8A-1764094|lingwa=ar-AR|data-aċċess=2026-08-04}}</ref> Ir-riżerva tal-baħar titqies bħala wieħed mill-iżjed postijiet b'[[bijodiversità]] rikka fir-reġjun, u fiha skolli tal-qroll sparpaljati qrib ix-xatt li huma estiżi fuq distanza ta' 13-il kilometru.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=بومجوط|isem=هشام|titlu=الأردن ينشئ أول محمية بحرية له في خليج العقبة|url=https://www.aljazeera.net/science/2020/12/22/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%8A%D9%86%D8%B4%D8%A6-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%AC|lingwa=ar|data-aċċess=2026-08-04}}</ref> == [[Sit ta' Wirt Dinji]] == F'Lulju 2026, ir-Riżerva tal-Baħar ta' Aqaba ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji Naturali tal-[[UNESCO]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1742/|titlu=Aqaba Marine Reserve|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-04}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ix)''' "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi [[Ekoloġija|ekoloġiċi]] u [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] kontinwi sinifikanti fl-[[evoluzzjoni]] u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' [[Pjanta|pjanti]] u ta' [[Annimal|annimali]] terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar"; u l-'''kriterju (x)''' "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-[[xjenza]] jew tal-konservazzjoni".<ref name=":0" /> == Referenzi == 54v5vjmojabh3v5whnlxb8ovnta9aa4 0 34520 331297 2026-08-05T21:30:40Z JovalQC 21720 Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna "[[:fr:Special:Redirect/revision/237506196|Tian'anmen]]" 331297 wikitext text/x-wiki Il- '''Bieb tal-Paċi tas-Smewwiet''', '''Tian'anmen''' jew '''Tien An Men''' ( chinois simplifié :天安门 ; Ċiniż Tradizzjonali :天安門 ; pinyin Tiān'ānmén ), [[Beijing|f'Beijing]], huwa bieb monumentali fuq l-avenue li tifforma d-daħla tan nofsinhar għall- Belt Imperjali . Huwa wieħed mill-monumenti simboliċi taċ-Ċina u, assoċjat mal- pjazza immensa li ġġib isimha, li testendi lejn in-nofsinhar, kien is-sit jew xhud ta' ħafna avvenimenti sinifikanti fl-istorja Ċiniża. == Id-daħla tan-nofsinhar tal-belt imperjali == Tian'anmen huwa bieb fortifikat li kien parti mill-vjal twil li, ġej min-nofsinhar, wassal għall- [[Belt Projbita]] . Id-daħla attwali għad-dominju tal-Belt Imperial kienet Zhonghuamen (中华门, il- Bieb taċ-Ċina ), imsejjaħ ukoll Daqingmen (大清门, il-Bieb tal-Kbir Qing), li nqered fl-1954 u kien jinsab fis-sit preżenti tal- Mausoleum Mao Zedong, madwar 700 m fin-nofsinhar ta 'Tian'anmen. Id-daħla attwali għall-palazz imperjali (jiġifieri, għall-" Belt Projbita " tinsab madwar 600 m fit-tramuntana ta' Tian'anmen, hija ''Wumen'' (午门, l-" Bieb għan-Nofsinhar ". == L-ortografija tal-isem == L-isem ta’ din il-bieb huwa miktub b’karattri Ċiniżi simplifikati天安门, u b’karattri tradizzjonali天安門. It-traskrizzjoni tagħha f'Hanyu Pinyin hija Tiān'ānmén ; u skont is-sistema Wade T'ien An Men. It-tliet karattri jfissru, fl-ordni, "sema", "paċi" u "bieb". Dan l-isem "Bieb tal-Paċi tas-Smewwiet" jikkuntrasta ma' dak tal-bieb tat-tramuntana tal-belt imperjali, imsejjaħ Di'anmen (地安门, il-"Bieb tal-Paċi tad-Dinja"). Min-naħa l-oħra, l-isem ta’ Tian'anmen huwa tradizzjonalment assoċjat ma’ formula itwal "Biex nirċievu l-mandat mis-sema, biex nistabbilixxu l-paċi fil-pajjiż" (biċ-Ċiniż) : 受命于天，安邦治国), speċi ta' slogan politiku tad-dinastija Qing. Mhuwiex preċiż, jew aktar preċiżament żejjed, li nirreferu għalih bħala "l-Bieb ta' Tiananmen," peress li ''men'' (门/門) tfisser "bieb," u b'hekk huwa pleonażmu. Idealment, ikun aktar korrett li nirreferu għalih bħala "il-Bieb ta' Tianan," l-istess kif wieħed jgħid "il-Pont Golden Gate" meta jirreferi għall-''[[Pont Golden Gate]]''. == Storja tal-bini == Skont Xinhua, l-aġenzija tal-aħbarijiet uffiċjali tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina, il-Pjazza Tiananmen li tista’ tidher illum hija replika, magħmula f’segretezza kbira fl-1969 fuq direttiva minn Zhou Enlai, il-Prim Ministru ta’ dak iż-żmien, li reġa’ bena l-kumpless kollu tal-Pjazza Tiananmen bil-pretest ta’ xogħol ta’ rinnovazzjoni. L-aġenzija tal-aħbarijiet Xinhua ssemmi l-ħsarat multipli li ġarrab il-bieb, minħabba gwerer iżda wkoll minħabba manutenzjoni ħażina li ppermettiet li l-istruttura stess tal-bini tiddeterjora matul tliet sekli ta’ eżistenza. Il-Bieb tal-Paċi tas-Smewwiet oriġinarjament kien jissejjaħ il-Bieb tas-Smewwiet li Jservu (承天门, Chengtianmen), mibni fl-1417 waqt xogħlijiet ordnati mill-Imperatur Yongle tad-dinastija Ming. Kienet struttura tal-injam, li ġarrbet ħsarat serji minn sajjetta fl-1457 u ġiet imsewwija fl-1465. Fl-1644, waqt l-attakk fuq Beijing mir-ribelli ta’ Li Zicheng li kien se jimmarka t-tmiem tad-dinastija Ming, il-bieb inħaraq. Kien fl-1651, taħt id-dinastija Qing, li l-bieb inbena mill-ġdid bid-dehra attwali tiegħu, u rċieva l-isem Tian'anmen biċ-Ċiniż, filwaqt li ismu bil-Manċurjan kien ''Abkai elhe obure duka'' . == Deskrizzjoni tal-bini == [[Stampa:Tien_an_men_photo_de_famille.JPG|daqsminuri| Familja Ċiniża tieħu ritratt quddiem ritratt ta' Mao.]] Il-bieb jikkonsisti minn ħajt tal-ġebel aħmar li jifforma terrazzin li jista' jakkomoda sa 20 000 personnes, twil 63  , wiesa' 27  u jinsab 35  'il fuq mil-livell tal-art. Il-ħajt għandu ħames passaġġi, li wieħed ċentrali huwa l-usa' u kien riservat biss għall-Imperatur. It-terrazzin huwa ddominat minn paviljun tal-injam b'saqaf doppju ta' madum isfar, disa' bajjiet twal u ħamsa wesgħin. Mill-1976, il-bieb kien imżejjen b'[[ritratt enormi ta' Mao Zedong]], taħt il-gallarija li minnha pproklama r-Repubblika Popolari taċ-Ċina fl-1 ta' Ottubru 1949. Bħalissa huwa wieħed mill-aħħar ritratti ta' Mao li qed jintwerew pubblikament fiċ-Ċina. Fuq il-gallarija ta' Pjazza Tiananmen hemm l-emblema nazzjonali. Fuq kull naħa tar-ritratt hemm żewġ bandalori enormi, wieħed fuq ix-xellug li jġorr l-iskrizzjoni " Viva r-Repubblika Popolari taċ-Ċina! » (中华人民共和国万岁, bil -pinyin ( ''zhōnghuá rénmín gònghéguó wànsuì'' ) u l-ieħor, fuq il-lemin, jipproklama " Viva l-għaqda kbira tal-popli tad-dinja! » (世界人民大团结万岁, bil-pinyin : ''shìjiè rénmín dàtuānjié wànsuì'' ), żewġ sentenzi mitkellma minn Lin Biao . Dan il-banner ħa post ieħor fl-1950, li l-islogan tiegħu kien " Viva l-gvern ċentrali tal-poplu! » (中央人民政府万岁, bil-pinyin : ''Zhongyang renmin zhengfu wansui'' ). == Monument mgħobbi b’simboliżmu == Tian'anmen huwa monument simboliku ħafna, li kien il-post ta' kuntatt bejn l-isfera imperjali u l-poplu, u aktar tard wieħed mill-postijiet privileġġjati tal-ħajja politika tar- Repubblika taċ-Ċina u r- [[Ċina|Repubblika Popolari taċ-Ċina]] . Il-bini jidher fuq l-istemma araldika tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina. [[Stampa:中華人民共和國國徽.svg|daqsminuri| Stemma tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina]] Fi żminijiet imperjali, Tian Anmen għalhekk wassal għal poter suprem. Il-bini jġorr ukoll is-simboli karatteristiċi tal-poter imperjali Ċiniż, notevolment permezz tad-dekorazzjonijiet tal-kantunieri tas-saqaf, li jinkludu ringieli ta’ figuri taċ-ċeramika (immortali riekeb feniċi, imbagħad disa’ annimali mitiċi, segwiti minn dragun) li qabel kienu riservati esklussivament għal bini direttament taħt l-imperatur. Meta l-imperaturi telqu mill-Belt Projbita, partikolarment biex iwettqu r-riti tas-Sena l-Ġdida fit-Tempji tas-Sema u tal-Art, għamlu l-ewwel offerti tagħhom quddiem il-Bieb tal-Paċi tas-Smewwiet. Il-Bieb tal-Paċi tas-Smewwiet, minħabba r-rwol simboliku tiegħu bħala pjattaforma minn fejn il-gvern kien jindirizza lin-nies, kien, taħt id-dinastiji Ming u Qing, il-post minn fejn kienu jsiru avviżi uffiċjali importanti. Kien hemm, pereżempju, li kienu jsiru ċ-ċerimonji għall-proklamazzjoni tal-editti imperjali. L-uffiċjali kienu jistennew għarkupptejhom waqt li l-editt, imqiegħed f'kaxxa tal-bronż indurata forma ta' feniċi, kien jitniżżel b'ħabel—għalhekk l-espressjoni "Ordnijiet Imperjali Mogħtija mill-Feniċi." L-editt imbagħad ittieħed fil-Ministeru tar-Riti, fejn saru kopji għad-distribuzzjoni madwar il-pajjiż. Fis XX 20 seklu, kien ukoll minn Pjazza Tiananmen li, fl-1911, tħabbret l-abdikazzjoni tal-aħħar imperatur tad-dinastija Qing, Aisin Gioro Puyi, u li l-{{Data|1|octobre|1949}} Fl-1989, saru dimostrazzjonijiet kbar hemmhekk, li eventwalment ġew imrażżna mill-awtoritajiet. == Noti u referenzi == {{Referenzi}} == Ara wkoll == {{Proġetti oħra|天安門}} === Artikoli relatati === * Pjazza Tiananmen * Protesti fi Pjazza Tiananmen [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] qnlq97e17s30zdkbgwzfi2t4nvjlu9y 331298 331297 2026-08-05T21:35:46Z JovalQC 21720 331298 wikitext text/x-wiki [[Stampa:天安门夜景.jpg|nofs|bla_tilar|391x391px|Bieb ta' Tiananmen]] Il- '''Bieb tal-Paċi tas-Smewwiet''', '''Tian'anmen''' jew '''Tien An Men''' ( chinois simplifié :天安门 ; Ċiniż Tradizzjonali :天安門 ; pinyin Tiān'ānmén ), [[Beijing|f'Beijing]], huwa bieb monumentali fuq l-avenue li tifforma d-daħla tan nofsinhar għall- Belt Imperjali . Huwa wieħed mill-monumenti simboliċi taċ-Ċina u, assoċjat mal- pjazza immensa li ġġib isimha, li testendi lejn in-nofsinhar, kien is-sit jew xhud ta' ħafna avvenimenti sinifikanti fl-istorja Ċiniża. == Id-daħla tan-nofsinhar tal-belt imperjali == Tian'anmen huwa bieb fortifikat li kien parti mill-vjal twil li, ġej min-nofsinhar, wassal għall- [[Belt Projbita]] . Id-daħla attwali għad-dominju tal-Belt Imperial kienet Zhonghuamen (中华门, il- Bieb taċ-Ċina ), imsejjaħ ukoll Daqingmen (大清门, il-Bieb tal-Kbir Qing), li nqered fl-1954 u kien jinsab fis-sit preżenti tal- Mausoleum Mao Zedong, madwar 700 m fin-nofsinhar ta 'Tian'anmen. Id-daħla attwali għall-palazz imperjali (jiġifieri, għall-" Belt Projbita " tinsab madwar 600 m fit-tramuntana ta' Tian'anmen, hija ''Wumen'' (午门, l-" Bieb għan-Nofsinhar ". == L-ortografija tal-isem == L-isem ta’ din il-bieb huwa miktub b’karattri Ċiniżi simplifikati天安门, u b’karattri tradizzjonali天安門. It-traskrizzjoni tagħha f'Hanyu Pinyin hija Tiān'ānmén ; u skont is-sistema Wade T'ien An Men. It-tliet karattri jfissru, fl-ordni, "sema", "paċi" u "bieb". Dan l-isem "Bieb tal-Paċi tas-Smewwiet" jikkuntrasta ma' dak tal-bieb tat-tramuntana tal-belt imperjali, imsejjaħ Di'anmen (地安门, il-"Bieb tal-Paċi tad-Dinja"). Min-naħa l-oħra, l-isem ta’ Tian'anmen huwa tradizzjonalment assoċjat ma’ formula itwal "Biex nirċievu l-mandat mis-sema, biex nistabbilixxu l-paċi fil-pajjiż" (biċ-Ċiniż) : 受命于天，安邦治国), speċi ta' slogan politiku tad-dinastija Qing. Mhuwiex preċiż, jew aktar preċiżament żejjed, li nirreferu għalih bħala "l-Bieb ta' Tiananmen," peress li ''men'' (门/門) tfisser "bieb," u b'hekk huwa pleonażmu. Idealment, ikun aktar korrett li nirreferu għalih bħala "il-Bieb ta' Tianan," l-istess kif wieħed jgħid "il-Pont Golden Gate" meta jirreferi għall-''[[Pont Golden Gate]]''. == Storja tal-bini == Skont Xinhua, l-aġenzija tal-aħbarijiet uffiċjali tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina, il-Pjazza Tiananmen li tista’ tidher illum hija replika, magħmula f’segretezza kbira fl-1969 fuq direttiva minn Zhou Enlai, il-Prim Ministru ta’ dak iż-żmien, li reġa’ bena l-kumpless kollu tal-Pjazza Tiananmen bil-pretest ta’ xogħol ta’ rinnovazzjoni. L-aġenzija tal-aħbarijiet Xinhua ssemmi l-ħsarat multipli li ġarrab il-bieb, minħabba gwerer iżda wkoll minħabba manutenzjoni ħażina li ppermettiet li l-istruttura stess tal-bini tiddeterjora matul tliet sekli ta’ eżistenza. Il-Bieb tal-Paċi tas-Smewwiet oriġinarjament kien jissejjaħ il-Bieb tas-Smewwiet li Jservu (承天门, Chengtianmen), mibni fl-1417 waqt xogħlijiet ordnati mill-Imperatur Yongle tad-dinastija Ming. Kienet struttura tal-injam, li ġarrbet ħsarat serji minn sajjetta fl-1457 u ġiet imsewwija fl-1465. Fl-1644, waqt l-attakk fuq Beijing mir-ribelli ta’ Li Zicheng li kien se jimmarka t-tmiem tad-dinastija Ming, il-bieb inħaraq. Kien fl-1651, taħt id-dinastija Qing, li l-bieb inbena mill-ġdid bid-dehra attwali tiegħu, u rċieva l-isem Tian'anmen biċ-Ċiniż, filwaqt li ismu bil-Manċurjan kien ''Abkai elhe obure duka'' . == Deskrizzjoni tal-bini == [[Stampa:Tien_an_men_photo_de_famille.JPG|daqsminuri| Familja Ċiniża tieħu ritratt quddiem ritratt ta' Mao.]] Il-bieb jikkonsisti minn ħajt tal-ġebel aħmar li jifforma terrazzin li jista' jakkomoda sa 20 000 personnes, twil 63  , wiesa' 27  u jinsab 35  'il fuq mil-livell tal-art. Il-ħajt għandu ħames passaġġi, li wieħed ċentrali huwa l-usa' u kien riservat biss għall-Imperatur. It-terrazzin huwa ddominat minn paviljun tal-injam b'saqaf doppju ta' madum isfar, disa' bajjiet twal u ħamsa wesgħin. Mill-1976, il-bieb kien imżejjen b'[[ritratt enormi ta' Mao Zedong]], taħt il-gallarija li minnha pproklama r-Repubblika Popolari taċ-Ċina fl-1 ta' Ottubru 1949. Bħalissa huwa wieħed mill-aħħar ritratti ta' Mao li qed jintwerew pubblikament fiċ-Ċina. Fuq il-gallarija ta' Pjazza Tiananmen hemm l-emblema nazzjonali. Fuq kull naħa tar-ritratt hemm żewġ bandalori enormi, wieħed fuq ix-xellug li jġorr l-iskrizzjoni " Viva r-Repubblika Popolari taċ-Ċina! » (中华人民共和国万岁, bil -pinyin ( ''zhōnghuá rénmín gònghéguó wànsuì'' ) u l-ieħor, fuq il-lemin, jipproklama " Viva l-għaqda kbira tal-popli tad-dinja! » (世界人民大团结万岁, bil-pinyin : ''shìjiè rénmín dàtuānjié wànsuì'' ), żewġ sentenzi mitkellma minn Lin Biao . Dan il-banner ħa post ieħor fl-1950, li l-islogan tiegħu kien " Viva l-gvern ċentrali tal-poplu! » (中央人民政府万岁, bil-pinyin : ''Zhongyang renmin zhengfu wansui'' ). == Monument mgħobbi b’simboliżmu == Tian'anmen huwa monument simboliku ħafna, li kien il-post ta' kuntatt bejn l-isfera imperjali u l-poplu, u aktar tard wieħed mill-postijiet privileġġjati tal-ħajja politika tar- Repubblika taċ-Ċina u r- [[Ċina|Repubblika Popolari taċ-Ċina]] . Il-bini jidher fuq l-istemma araldika tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina. [[Stampa:中華人民共和國國徽.svg|daqsminuri| Stemma tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina]] Fi żminijiet imperjali, Tian Anmen għalhekk wassal għal poter suprem. Il-bini jġorr ukoll is-simboli karatteristiċi tal-poter imperjali Ċiniż, notevolment permezz tad-dekorazzjonijiet tal-kantunieri tas-saqaf, li jinkludu ringieli ta’ figuri taċ-ċeramika (immortali riekeb feniċi, imbagħad disa’ annimali mitiċi, segwiti minn dragun) li qabel kienu riservati esklussivament għal bini direttament taħt l-imperatur. Meta l-imperaturi telqu mill-Belt Projbita, partikolarment biex iwettqu r-riti tas-Sena l-Ġdida fit-Tempji tas-Sema u tal-Art, għamlu l-ewwel offerti tagħhom quddiem il-Bieb tal-Paċi tas-Smewwiet. Il-Bieb tal-Paċi tas-Smewwiet, minħabba r-rwol simboliku tiegħu bħala pjattaforma minn fejn il-gvern kien jindirizza lin-nies, kien, taħt id-dinastiji Ming u Qing, il-post minn fejn kienu jsiru avviżi uffiċjali importanti. Kien hemm, pereżempju, li kienu jsiru ċ-ċerimonji għall-proklamazzjoni tal-editti imperjali. L-uffiċjali kienu jistennew għarkupptejhom waqt li l-editt, imqiegħed f'kaxxa tal-bronż indurata forma ta' feniċi, kien jitniżżel b'ħabel—għalhekk l-espressjoni "Ordnijiet Imperjali Mogħtija mill-Feniċi." L-editt imbagħad ittieħed fil-Ministeru tar-Riti, fejn saru kopji għad-distribuzzjoni madwar il-pajjiż. Fis XX 20 seklu, kien ukoll minn Pjazza Tiananmen li, fl-1911, tħabbret l-abdikazzjoni tal-aħħar imperatur tad-dinastija Qing, Aisin Gioro Puyi, u li l-{{Data|1|octobre|1949}} Fl-1989, saru dimostrazzjonijiet kbar hemmhekk, li eventwalment ġew imrażżna mill-awtoritajiet. == Noti u referenzi == {{Referenzi}} == Ara wkoll == {{Proġetti oħra|天安門}} === Artikoli relatati === * Pjazza Tiananmen * Protesti fi Pjazza Tiananmen [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] jygomxvutwziuxmvhm9la7pg9f73loj 331299 331298 2026-08-05T21:36:06Z JovalQC 21720 331299 wikitext text/x-wiki [[Stampa:天安门夜景.jpg|nofs|391x391px|Bieb ta' Tiananmen|alt=Bieb ta' Tiananmen|daqsminuri]] Il- '''Bieb tal-Paċi tas-Smewwiet''', '''Tian'anmen''' jew '''Tien An Men''' ( chinois simplifié :天安门 ; Ċiniż Tradizzjonali :天安門 ; pinyin Tiān'ānmén ), [[Beijing|f'Beijing]], huwa bieb monumentali fuq l-avenue li tifforma d-daħla tan nofsinhar għall- Belt Imperjali . Huwa wieħed mill-monumenti simboliċi taċ-Ċina u, assoċjat mal- pjazza immensa li ġġib isimha, li testendi lejn in-nofsinhar, kien is-sit jew xhud ta' ħafna avvenimenti sinifikanti fl-istorja Ċiniża. == Id-daħla tan-nofsinhar tal-belt imperjali == Tian'anmen huwa bieb fortifikat li kien parti mill-vjal twil li, ġej min-nofsinhar, wassal għall- [[Belt Projbita]] . Id-daħla attwali għad-dominju tal-Belt Imperial kienet Zhonghuamen (中华门, il- Bieb taċ-Ċina ), imsejjaħ ukoll Daqingmen (大清门, il-Bieb tal-Kbir Qing), li nqered fl-1954 u kien jinsab fis-sit preżenti tal- Mausoleum Mao Zedong, madwar 700 m fin-nofsinhar ta 'Tian'anmen. Id-daħla attwali għall-palazz imperjali (jiġifieri, għall-" Belt Projbita " tinsab madwar 600 m fit-tramuntana ta' Tian'anmen, hija ''Wumen'' (午门, l-" Bieb għan-Nofsinhar ". == L-ortografija tal-isem == L-isem ta’ din il-bieb huwa miktub b’karattri Ċiniżi simplifikati天安门, u b’karattri tradizzjonali天安門. It-traskrizzjoni tagħha f'Hanyu Pinyin hija Tiān'ānmén ; u skont is-sistema Wade T'ien An Men. It-tliet karattri jfissru, fl-ordni, "sema", "paċi" u "bieb". Dan l-isem "Bieb tal-Paċi tas-Smewwiet" jikkuntrasta ma' dak tal-bieb tat-tramuntana tal-belt imperjali, imsejjaħ Di'anmen (地安门, il-"Bieb tal-Paċi tad-Dinja"). Min-naħa l-oħra, l-isem ta’ Tian'anmen huwa tradizzjonalment assoċjat ma’ formula itwal "Biex nirċievu l-mandat mis-sema, biex nistabbilixxu l-paċi fil-pajjiż" (biċ-Ċiniż) : 受命于天，安邦治国), speċi ta' slogan politiku tad-dinastija Qing. Mhuwiex preċiż, jew aktar preċiżament żejjed, li nirreferu għalih bħala "l-Bieb ta' Tiananmen," peress li ''men'' (门/門) tfisser "bieb," u b'hekk huwa pleonażmu. Idealment, ikun aktar korrett li nirreferu għalih bħala "il-Bieb ta' Tianan," l-istess kif wieħed jgħid "il-Pont Golden Gate" meta jirreferi għall-''[[Pont Golden Gate]]''. == Storja tal-bini == Skont Xinhua, l-aġenzija tal-aħbarijiet uffiċjali tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina, il-Pjazza Tiananmen li tista’ tidher illum hija replika, magħmula f’segretezza kbira fl-1969 fuq direttiva minn Zhou Enlai, il-Prim Ministru ta’ dak iż-żmien, li reġa’ bena l-kumpless kollu tal-Pjazza Tiananmen bil-pretest ta’ xogħol ta’ rinnovazzjoni. L-aġenzija tal-aħbarijiet Xinhua ssemmi l-ħsarat multipli li ġarrab il-bieb, minħabba gwerer iżda wkoll minħabba manutenzjoni ħażina li ppermettiet li l-istruttura stess tal-bini tiddeterjora matul tliet sekli ta’ eżistenza. Il-Bieb tal-Paċi tas-Smewwiet oriġinarjament kien jissejjaħ il-Bieb tas-Smewwiet li Jservu (承天门, Chengtianmen), mibni fl-1417 waqt xogħlijiet ordnati mill-Imperatur Yongle tad-dinastija Ming. Kienet struttura tal-injam, li ġarrbet ħsarat serji minn sajjetta fl-1457 u ġiet imsewwija fl-1465. Fl-1644, waqt l-attakk fuq Beijing mir-ribelli ta’ Li Zicheng li kien se jimmarka t-tmiem tad-dinastija Ming, il-bieb inħaraq. Kien fl-1651, taħt id-dinastija Qing, li l-bieb inbena mill-ġdid bid-dehra attwali tiegħu, u rċieva l-isem Tian'anmen biċ-Ċiniż, filwaqt li ismu bil-Manċurjan kien ''Abkai elhe obure duka'' . == Deskrizzjoni tal-bini == [[Stampa:Tien_an_men_photo_de_famille.JPG|daqsminuri| Familja Ċiniża tieħu ritratt quddiem ritratt ta' Mao.]] Il-bieb jikkonsisti minn ħajt tal-ġebel aħmar li jifforma terrazzin li jista' jakkomoda sa 20 000 personnes, twil 63  , wiesa' 27  u jinsab 35  'il fuq mil-livell tal-art. Il-ħajt għandu ħames passaġġi, li wieħed ċentrali huwa l-usa' u kien riservat biss għall-Imperatur. It-terrazzin huwa ddominat minn paviljun tal-injam b'saqaf doppju ta' madum isfar, disa' bajjiet twal u ħamsa wesgħin. Mill-1976, il-bieb kien imżejjen b'[[ritratt enormi ta' Mao Zedong]], taħt il-gallarija li minnha pproklama r-Repubblika Popolari taċ-Ċina fl-1 ta' Ottubru 1949. Bħalissa huwa wieħed mill-aħħar ritratti ta' Mao li qed jintwerew pubblikament fiċ-Ċina. Fuq il-gallarija ta' Pjazza Tiananmen hemm l-emblema nazzjonali. Fuq kull naħa tar-ritratt hemm żewġ bandalori enormi, wieħed fuq ix-xellug li jġorr l-iskrizzjoni " Viva r-Repubblika Popolari taċ-Ċina! » (中华人民共和国万岁, bil -pinyin ( ''zhōnghuá rénmín gònghéguó wànsuì'' ) u l-ieħor, fuq il-lemin, jipproklama " Viva l-għaqda kbira tal-popli tad-dinja! » (世界人民大团结万岁, bil-pinyin : ''shìjiè rénmín dàtuānjié wànsuì'' ), żewġ sentenzi mitkellma minn Lin Biao . Dan il-banner ħa post ieħor fl-1950, li l-islogan tiegħu kien " Viva l-gvern ċentrali tal-poplu! » (中央人民政府万岁, bil-pinyin : ''Zhongyang renmin zhengfu wansui'' ). == Monument mgħobbi b’simboliżmu == Tian'anmen huwa monument simboliku ħafna, li kien il-post ta' kuntatt bejn l-isfera imperjali u l-poplu, u aktar tard wieħed mill-postijiet privileġġjati tal-ħajja politika tar- Repubblika taċ-Ċina u r- [[Ċina|Repubblika Popolari taċ-Ċina]] . Il-bini jidher fuq l-istemma araldika tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina. [[Stampa:中華人民共和國國徽.svg|daqsminuri| Stemma tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina]] Fi żminijiet imperjali, Tian Anmen għalhekk wassal għal poter suprem. Il-bini jġorr ukoll is-simboli karatteristiċi tal-poter imperjali Ċiniż, notevolment permezz tad-dekorazzjonijiet tal-kantunieri tas-saqaf, li jinkludu ringieli ta’ figuri taċ-ċeramika (immortali riekeb feniċi, imbagħad disa’ annimali mitiċi, segwiti minn dragun) li qabel kienu riservati esklussivament għal bini direttament taħt l-imperatur. Meta l-imperaturi telqu mill-Belt Projbita, partikolarment biex iwettqu r-riti tas-Sena l-Ġdida fit-Tempji tas-Sema u tal-Art, għamlu l-ewwel offerti tagħhom quddiem il-Bieb tal-Paċi tas-Smewwiet. Il-Bieb tal-Paċi tas-Smewwiet, minħabba r-rwol simboliku tiegħu bħala pjattaforma minn fejn il-gvern kien jindirizza lin-nies, kien, taħt id-dinastiji Ming u Qing, il-post minn fejn kienu jsiru avviżi uffiċjali importanti. Kien hemm, pereżempju, li kienu jsiru ċ-ċerimonji għall-proklamazzjoni tal-editti imperjali. L-uffiċjali kienu jistennew għarkupptejhom waqt li l-editt, imqiegħed f'kaxxa tal-bronż indurata forma ta' feniċi, kien jitniżżel b'ħabel—għalhekk l-espressjoni "Ordnijiet Imperjali Mogħtija mill-Feniċi." L-editt imbagħad ittieħed fil-Ministeru tar-Riti, fejn saru kopji għad-distribuzzjoni madwar il-pajjiż. Fis XX 20 seklu, kien ukoll minn Pjazza Tiananmen li, fl-1911, tħabbret l-abdikazzjoni tal-aħħar imperatur tad-dinastija Qing, Aisin Gioro Puyi, u li l-{{Data|1|octobre|1949}} Fl-1989, saru dimostrazzjonijiet kbar hemmhekk, li eventwalment ġew imrażżna mill-awtoritajiet. == Noti u referenzi == {{Referenzi}} == Ara wkoll == {{Proġetti oħra|天安門}} === Artikoli relatati === * Pjazza Tiananmen * Protesti fi Pjazza Tiananmen [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 3czf846wnm0bdk41sa8uvmhahsyzjms 0 34521 331300 2026-08-05T21:44:02Z JovalQC 21720 Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna "[[:fr:Special:Redirect/revision/238071868|Mausolée de l'empereur Qin]]" 331300 wikitext text/x-wiki Il- '''mawżolew tal-Imperatur Qin''' ( chinois :秦始皇陵 ; pinyin ( ) tinsab ħdejn il-belt ta' [[Xi'an]], f'Shaanxi . Tinkludi, minn naħa waħda, il-qabar tal -Imperatur Qin Shi Huangdi III it-3 seklu QK ), għadhom ma ġewx skavati, min-naħa l-oħra l-ħofor fejn, mill -1974 'il quddiem, instabu l-fdalijiet midfuna ta' eluf ta' suldati tat-terracotta, li ffurmaw dik li ġiet imsejħa l- [[Armata tat-Terrakotta|armata tat-terracotta]] jew l-armata tat-tafal. Iż-żona kollha tkopri madwar 56,25  .<ref>{{Ċita web|url=http://whc.unesco.org/fr/list/441/|titlu=Mausolée du premier empereur Qin|data=|sit=[[Organisation des Nations unies pour l'éducation, la science et la culture]]|lingwa=fr|data-aċċess=24 septembre 2015}}.</ref> Il-qabar huwa mgħotti b'tumulu għoli 51,3 mètres.<ref>{{Ċita web|url=http://whc.unesco.org/fr/list/441|titlu=Mausolée du premier empereur Qin|kunjom=mondial|isem=UNESCO Centre du patrimoine|sit=whc.unesco.org|lingwa=fr|data-aċċess=2017-12-04}}</ref> Nafu l-kontenut leġġendarju tiegħu grazzi għar-rakkont ta' Sima Qian . Fl-1914, waqt spedizzjoni arkeoloġika, Victor Segalen ipprovda deskrizzjoni dettaljata tad- [https://fr.wikisource.org/wiki/Tombeau%20de%20Che-houang-ti dehra esterna tal-qabar]. Madwar 1,500 metru 'l isfel hemm il-ħofor li fihom madwar tmien elef statwa tat-terracotta ta' suldati, kważi kollha b'uċuħ distinti, u żwiemel li jmorru lura għas-sena 210 QK. Din hija l-"armata midfuna", maħsuba biex tħares lill-imperatur mejjet. Dawn l-istatwi kienu jinħarqu f'fran f'temperatura ta' madwar 900°C. Pigmenti minerali kienu jiġu applikati fuq l-istatwi wara n-nar, li, filwaqt li jindividwalizzawhom aktar, ippermettew ukoll li l-unitajiet differenti ta' din l-armata jiġu distinti mill-kulur dominanti tagħhom. Is-sit infetaħ għall-pubbliku fl-okkażjoni tal-Jum Nazzjonali Ċiniż fl-1979. L-Armata tat-Terrakotta ġiet irreġistrata fil-11 ta' Diċembru 1987 fil- [[Sit ta' Wirt Dinji|Lista tal-Wirt Dinji]] stabbilita mill [[UNESCO|-UNESCO]] wara l-opinjoni favorevoli tal [[ICOMOS|-ICOMOS]],<ref>Zhang Zhongli, ''Les guerriers et les chevaux en terre cuite des Qin : une des plus importantes découvertes du XXe siècle'', Éditions de la Chine populaire, 1997, p.3, {{ISBN|7-80065-592-X}}.</ref>. == Kostruzzjoni tan-nekropoli : awto-immolazzjonijiet u " sostituti » == Il-kostruzzjoni tan- [[nekropoli]] kienet teħtieġ sitta u tletin sena ta’ xogħol, b’forza tax-xogħol ta’ madwar 700 000 ruħ.<ref name="ref-1">{{En}} ''China'', Eyewitness Travel Guide, DK, 2005, page 169 {{ISBN|1-4053-0876-1}}.</ref> Skont ir- ''Rekords Storiċi'' tal-istoriku Sima Qian, il-ħaddiema li ħejjew il-qabar u attendew id-difna ġew imdawrin ħajjin fil-mawżolew fi tmiem iċ-ċerimonja sabiex is-sigrieti tal-kostruzzjoni tiegħu ma jiġux żvelati. Sagrifiċċji umani fil-mewt ta’ karattru importanti » jidhru li kienu frekwenti fiċ-Ċina tad-dinastija Zhou.<ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Thote|Falkenhausen|2008}}</ref> Uħud mill-ħofor fihom ukoll bosta fdalijiet. Madankollu, din il-prattika kienet diġà saret rari sal-bidu tal-perjodu tal-Istati Gwerrieri . Il-qabar tal-Markiż Yi ta’ Zheng, li miet madwar is-sena 433 QK, bil-fdalijiet ta’ 21 mara żagħżugħa kien eċċezzjoni għal figuri oħra għajr l-ogħla dinjitarji fiż-żona kulturali ta’ Zhou.<ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Gilles Béguin|2010}}</ref> Il-preżenza ta' " sostituti » fit-terracotta jew fl-injam kien sar mifrux : kienet se tkun ir-regola taħt id- dinastija Han, u tagħti l-opportunità għal ħolqien ta' rikkezza kbira fil-qasam tal-iskultura Ċiniża. == Skoperta == L-ewwel frammenti ta’ gwerriera tal-bronż u ponot ta’ vleġeġ ġew skoperti minn Yang Zhifa, il-ħames ħutu u Wang Puzhi li ħaffru bir f’Marzu 1974 fir-raħal ta’ Xiyang fil-Kontea ta’ Lintong,<ref>{{Ċita web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-480757/Curse-Terracotta-Army-How-discovered-relic-suffered-ruined-lives.html|titlu=Curse of the Terracotta Army : How those who discovered relic suffered ruined lives|awtur=By|sit=[[Daily Mail]]|lingwa=en|data-aċċess=13-10-2020}}.</ref>. F'fond ta' żewġ metri, il-bdiewa sabu art imwebbsa, imbagħad art ħamra moħmija, frammenti ta' terracotta, ponot ta' vleġeġ tal-bronż, imbagħad briks tat-terracotta. Dan ma jiġbedx wisq attenzjoni minn Yang Zhifa, li jitfa’ l-frammenti tat-terracotta fil-kantuniera tal-għalqa u jiġbor il-ponot tal-vleġeġ biex ibigħhom għal żewġ wan il-libbra lil aġenzija kummerċjali. Raħħala oħra jiġbru briks tat-tafal biex jagħmlu mħaded.<ref name="ZZ16" /> Maniġer inkarigat mix-xogħlijiet idrawliċi, Fang Shumiao, jiġi fir-raħal u, meta jara l-oġġetti misjuba, jissuġġerixxi lir-raħal biex imorru jbigħuhom fiċ-ċentru kulturali tad-distrett. Yang Zhifa rċieva 10 wan għal żewġ karretti mimlija frammenti ta’ dak li rriżulta li kienu gwerriera tat-terracotta.<ref name="ZZ16" /> Wara li interroga lill-bdiewa, Zhao Kangmin, il-kap taċ-ċentru kulturali, ġie fir-raħal, investiga u xtara kull ma kienu skoprew ir-raħħala, u saħansitra xtara lura ponot tal-vleġeġ mill-aġenzija kummerċjali. {{Data|mai 1974}}, tim ta' arkeologi minn Shaanxi marru fis-sit biex iwettqu l-ewwel skavi ta' dik li kellha ssir il-ħofra n 1 . Jiġu armati t-tined, u l-arkeologi jibdew l-iskavi. {{Data|mai 1976}}, il-ħofra n 2 tiġi skoperta permezz ta' stħarriġ u f'Lulju l-ħofra n 3. L-iskavi, li koprew erja ta’ 20 000 2, żvelaw madwar 7 000 statwa tat-terracotta ta’ gwerriera u żwiemel, mitt karru tal-gwerra tal-injam u għadd kbir ta’ armi.<ref name="ZZ19" /> Instabu xi ħofor diversi kilometri 'l bogħod mit-tumulu tal-qabar tal-Imperatur Shihuangdi ta' Qin matul il-perjodu Han.<ref name="ZZ16" /> Inbnew bini kbir biex jipproteġi l-ħofor. L-ewwel wieħed tlesta fl-1979. Fl-2008 ġew identifikati sitt mitt qabar li kienu jakkumpanjaw lill-mejjet.<ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Danielle Elisseeff|2008}}.</ref> == Armata tat-Terracotta jew " armata midfuna » == [[Stampa:Xian_museum.jpg|xellug|daqsminuri| Veduta ġenerali tal-ħofra n 1 fil-Mużew ta [[Xi'an|' Xi'an]] .]] Il-ħofra n 1, li huwa twil 230  b'wisa' ta' 62  , fih l-armata ewlenija b'aktar minn 6 000 gwerrier tat-terracotta (ftit akbar mill-ħajja skont il-grad tagħhom), u żewġ mudelli fuq skala (nofs skala) ta' karrijiet tal-bronż indurati, miżbugħin u lakkati. Ħofra li fiha tiben għaż-żwiemel, annimali rari (xi wħud midfuna fi twiebet tat-terracotta) u sitt mitt sa seba’ mitt żiemel mill-istalel imperjali, issagrifikati taħt l-għajnejn attenti tal-għarajjes tat-terracotta tagħhom.<ref name="ReferenceA">{{Ċita harvard bla parenteżi|Danielle Elisseeff|2008}}</ref> Il-ħofra n 1 jinkludi 11-il kuritur, li ħafna minnhom huma aktar minn 3  wesgħin u huma pavimentati bi briks żgħar u mgħottija b'saqaf tal-injam sostnut minn pilastri u travi. Is-soqfa tal-injam kienu mgħottija b’ostakli tal-qasab u saffi ta’ tafal għall-impermeabilizzazzjoni, imbagħad mgħobbija b’saff ta’ ħamrija, sabiex jaqbżu l-livell tal-art b’2 jew 3  . Skont stimi uffiċjali, sal-2012, kien għad hemm 6 000 statwa ta’ gwerriera u żwiemel li kellhom jinstabu fil-ħofra n 1. Il-ħofra n 2 fih 1 400 suġġett (rikkieba ħdejn iż-żwiemel tagħhom), u suldati tal-infanterija (“ l-armata tax-xellug ". Il-Fossa Nru. 3 fiha 68 suldat, tank u erba’ żwiemel: il-post tal-kmand bl-uffiċjali ta’ grad għoli tiegħu. 4, vojt, maħsub għall-" armata ċentrali ", ma kienx ikun lest. Il-ħames kamra kien fiha skulturi tal-ġebla tal-franka: lbies ta’ armatura (il-pjanċi tal-armatura miżmuma flimkien b’wajers tar-ram), elmi, kaparison, u xedd tas-saqajn. Fin-nofsinhar, ħofra li tkejjel 48 × 12-il metru kien fiha saqajn taż-żwiemel tal-bronż u vażun enormi bi tliet saqajn (''zhan'') fi tliet kompartimenti. Il-Ħofra 6 kien fiha diversi figuri tat-terracotta u l-għadam ta’ madwar għoxrin żiemel sagrifikati. Il-Ħofra 7 kien fiha figuri f’diversi pożi u diffiċli biex jiġu identifikati; xi wħud jidhru li qed jaqdfu, oħrajn qed jistadu, kif ukoll bronż mill-isbaħ, daqs naturali, ta’ għasafar akkwatiċi. Fl-aħħar nett, ħofra oħra, fil-forma tal-karattru ''zhong'', kien fiha żwiemel u figuri, inklużi 8 libsin kostumi li setgħu jirrappreżentaw uffiċjali ċivili. Xi wħud mill-figuri misjuba fil-ħofor 1 u 2 urew sinjali ta’ nar. Barra minn hekk, instabu travi maħruqa tas-saqaf, li, flimkien man-nuqqas ta’ armi, huma interpretati bħala riżultat ta’ serq minn [[Xiang Yu]] u n-nar sussegwenti. Huwa maħsub li dan in-nar ikkawża li s-soqfa tiġġarraf u li l-figuri tat-terracotta tgħaffġu. Dawk li bħalissa huma esebiti fil-fatt ġew immuntati mill-ġdid mill-frammenti misjuba fis-sit. [[Stampa:XianHorses.jpg|daqsminuri| Dettalji taż-żwiemel.]] === Figuri tat-terracotta === Is-suldati, fil-parti l-kbira, kienu magħmula mit-terracotta f'workshops. Il-partijiet differenti — ir-ras, id-dirgħajn, ir-riġlejn, it-torso, l-armi — ġew prodotti separatament u mbagħad immuntati. Intużaw forom differenti għall-wiċċ, bit-tafal miżjud biex jindividwalizza l-karattri. Ladarba jkun lest, is-suldati jiġu rranġati f'ordni militari fil-fosos, skont il-grad u l-kompitu. Għalhekk insibu uffiċjali, suldati tal-infanterija, impjegati ċivili, dawk li jużaw il-balestrelli, żwiemel u anke akrobati. Huma jkejlu bejn wieħed u ieħor 1,80  sa 2  . Kollha jġorru arma ( sejf, pruwa jew balestra ). L-istat ta' preservazzjoni tagħhom wassal għall-ipoteżi ta' trattament bil-kromju. L-aktar riċerka reċenti ċaħdet din l-ipoteżi, bil-kompożizzjoni tal-ħamrija tkun responsabbli għall-preservazzjoni eċċellenti tal-artefatti tal-metall.<ref>{{Ċita web|url=https://www.nationalgeographic.fr/histoire/armee-de-terre-cuite-le-secret-de-conservation-des-armes-perce-jour|titlu=Armée de terre cuite : le secret de conservation des armes percé à jour|awtur=@NatGeoFrance|data=04-04-2019|sit=National Geographic|data-aċċess=13-10-2020}}.</ref> Jingħad li xi wħud minn dawn l-armi nsterqu jew tneħħew parzjalment minn arkeologi għall-analiżi jew għall-wiri f'mużew, iżda t-traċċa tagħhom għadha tista' tidher fil-forma tal-idejn. Il-figuri jvarjaw minn xulxin fid-daqs, l-uniformi, u l-ilbies tar-ras. Oriġinarjament, is-suldati kienu armati u miżbugħin b'kuluri jgħajtu, li ħafna minnhom sparixxew wara l-ħruq tal-ħofor mir-ribelli [[Han]] fis-sena 206 QK u l-espożizzjoni tagħhom għall-arja aperta matul l-ewwel skavi arkeoloġiċi, mill-1970 sal-1990. Il-konservaturi issa jistgħu jistabbilizzaw xi wħud mill-pigmenti, u dan jippermettilna napprezzaw ix-xogħol tal-artiġjani u nimmaġinaw l-istat oriġinali tal-iskulturi miżbugħin. Saff ta’ laker kannella skur kien jgħatti kull waħda mill-figuri.<ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Ciarla|de Luca|2005}} ''La polychromie des soldats de terre cuite''.</ref> Fuq din il-bażi, ġew miżjuda żewġ jew tliet saffi ta’ laker u pigmenti kkuluriti. L-aħmar intuża biex jiżbgħu l-lazzijiet li kienu jwaħħlu l-pjanċi tal-armatura, jew iż-żigarella tal-kappell. Għall-qalziet intużaw aħdar u blu. Roża, isfar u vjola skur jinstabu fuq it-tuniċi. === Armi === L-iskavar tal-mawżolew tal-Imperatur Qin, kif ukoll ta’ għadd ta’ oqbra mill- perjodu tal-Istati Gwerrieri, żvela xwabel u armi oħra li jaqtgħu ħafna li kienu miksija bl-ossidu tal-kromju, sabiex jipprevjenuhom milli jossidaw,,. Il-kromju ġie għall-attenzjoni tal-Punent biss fis- XVIII18 . seklu. Ligi tal-landa u tar-ram ipproteġew l-armi tal-bronż (skieken, xwabel) mill-ossidazzjoni u żammewhom jaqtgħu minkejja 2000 sena ta’ degradazzjoni. L-injam tal-balesti tal-gwerriera sparixxa għalkollox, iżda l-grillu tal-bronż baqa'. Skont l-arkeologi, il-ħames biċċiet li jiffurmaw kull grilllu ġew manifatturati fi kwantitajiet żgħar minn timijiet ta' artiġjani, kull lott imbagħad ġie mmuntat f'workshops żgħar forsi sorveljati minn foreman. == Il-qabar innifsu == === Is-sitwazzjoni attwali === Il-qabar innifsu jinsab madwar 1,5 kilomètre fil-punent tal-armata midfuna. Huwa midfun taħt piramida tat-terrapien għolja 75  sa 115  skont is-sorsi, u madwar 350 mètres naħa. Dan it -tumulu jkopri erja ta’ aktar minn 12 . Huwa protett minn żewġ kompartimenti periferali rettangolari. Il-perimetru tal-għeluq ta' barra jkejjel madwar 6  , għal erja ta' aktar minn żewġ kilometri kwadri (skont il-pjan fuq il-websajt tal-UNESCO). Il-qabar innifsu għadu ma ġiex skavat. L-istat jixtieq jistenna l-iżvilupp ta’ teknoloġiji li jiggarantixxu li l-kontenut, b’mod partikolari l-mumja tal-imperatur, ma jsofri l-ebda ħsara u li jevita li jiltaqa’ ma’ xi nases potenzjali. == Gallerija tal-Armata Eterna == <gallery> Stampa:Terrakotta_general_2010.jpg|ħolqa=Fichier:Terrakotta_general_2010.jpg|alt=Général debout (H 185 cm, poids 250 kg),.| Bilwieqfa ġenerali (Għoli 185  , piż 250  ),<ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Ciarla|de Luca|2005}}</ref>.<ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Danielle Elisseeff|2008}}</ref> Stampa:Officer_Terrakottaarmén.jpg|ħolqa=Fichier:Officer_Terrakottaarmén.jpg|alt=Archer agenouillé. Les archers tournent la tête sur le côté. On les reconnait aussi à leur chignon situé sur le côté gauche de la tête.| Arċier għarkupptejh. L-arċieri jdawru rashom lejn il-ġenb. Huma rikonoxxibbli wkoll mill-għoqda ta’ fuq tagħhom li tinsab fuq in-naħa tax-xellug ta’ rashom. Stampa:TERRACOTTA_ARMY_@_Gdynia_2006_-_07_ubt.jpeg|ħolqa=Fichier:TERRACOTTA_ARMY_@_Gdynia_2006_-_07_ubt.jpeg|alt=Archer agenouillé.| Arċier li jinżel għarkupptejh.<ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Thote|Falkenhausen|2008}}</ref> Stampa:TerraCottaWarrior_detail.jpg|ħolqa=Fichier:TerraCottaWarrior_detail.jpg|alt=Archer vu de dos.| Arċier jidher minn wara.<ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Ciarla|de Luca|2005}}</ref> Stampa:Terracota_warrior_close-up.jpg|ħolqa=Fichier:Terracota_warrior_close-up.jpg|alt=Vue rapprochée d'un archer montrant l'expression du personnage.| Veduta mill-qrib ta' arċier li turi l-espressjoni tal-karattru. Stampa:Terrakotta_officerare_2010.jpg|ħolqa=Fichier:Terrakotta_officerare_2010.jpg|alt=Gros plan sur un général.| Close-up ta' ġeneral. Stampa:Terracotta_Army_30.jpg|ħolqa=Fichier:Terracotta_Army_30.jpg|alt=Partie jonchée de statues, avant remontage.| Taqsima mimlija statwi, qabel ma ġiet immuntata mill-ġdid. Stampa:Xian_guerreros_terracota_detalle.JPG|ħolqa=Fichier:Xian_guerreros_terracota_detalle.JPG|alt=Une grande diversité de traits physiques, coiffures, moustaches, barbes et expressions sur ces fantassins.| Diversità wiesgħa ta' karatteristiċi fiżiċi, xagħar, mustaċċi, daqniet u espressjonijiet fuq dawn l-infanteriji.<ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Thote|Falkenhausen|2008}}</ref> Stampa:Soldier_Horse.JPG|ħolqa=Fichier:Soldier_Horse.JPG|alt=Soldat en cuirasse et sa monture (soldat : H 185 cm, cheval : H 174 cm, poids 340 kg).| Suldat bl-armatura u l-muntatura tiegħu (suldat) Għ 185  , żiemel (Għoli 174  , piż 340  ). Stampa:China.Terracotta_statues027.jpg|ħolqa=Fichier:China.Terracotta_statues027.jpg|alt=Détente de gâchette d'arbalète. Les pièces, produites en série à l'identique exact, étaient remplacées rapidement, si nécessaire. Les traits étaient revêtus de chrome, antioxydant.|Mekkaniżmu tal-grillu tal-balestra. Il-partijiet, prodotti bil-massa biex ikunu eżattament identiċi, kienu jinbidlu malajr jekk ikun meħtieġ. Il-boltijiet kienu miksija bil-kromju, antiossidant.<ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Ciarla|de Luca|2005}}</ref> Stampa:TERRACOTTA_ARMY_@_Gdynia_2006_-_01_ubt.jpeg|ħolqa=Fichier:TERRACOTTA_ARMY_@_Gdynia_2006_-_01_ubt.jpeg|alt=Char no 1, de combat, servant aussi aux inspections, muni d'un parasol inclinable. Bronze doré, peint et laqué. Modèle réduit (H 168 cm, poids 1 000 kg).| Numru nKartun 1, għall-ġlied, użat ukoll għal spezzjonijiet, mgħammar b'parasol li jista' jinklina. Bronż indurat, miżbugħ u verniċjat. Mudell fuq skala żgħira (Għoli 168  , piż 1 000  ). Stampa:Terracotta_Army_31.jpg|ħolqa=Fichier:Terracotta_Army_31.jpg|alt=Char no 2 et son attelage. Voiture d'apparat décorée « au losange » et « en nuage » (H 106 cm, poids 1 200 kg).| Numru nKartun 2 u t-tim tiegħu. Karrozza ċerimonjali mżejna għad-djamant "U" fis-sħaba » <ref name="ReferenceB">{{Ċita harvard bla parenteżi|Ciarla|de Luca|2005}}</ref> (Għoli 106  , piż 1 200  ). Stampa:Terracotta_chariot_2_detail.JPG|ħolqa=Fichier:Terracotta_chariot_2_detail.JPG|alt=Idem. Derrière l'aurige, un habitacle muni d'une petite ouverture à volet permettait que l'empereur et les hauts fonctionnaires puissent circuler et voir sans être vus.| Bl-istess mod. Wara s- sewwieq tal-karru, kompartiment mgħammar b'fetħa żgħira b'xaters ippermetta lill-imperatur u lill-uffiċjali għoljin jiċċaqalqu u jaraw mingħajr ma jidhru. Stampa:TERRACOTTA_ARMY_@_Gdynia_2006_-_04_ubt.jpeg|ħolqa=Fichier:TERRACOTTA_ARMY_@_Gdynia_2006_-_04_ubt.jpeg|alt=Au centre, la paire de trait attachée à l'aide d'un collier en « V » renversé, les deux bêtes externes munies d'un harnais pouvaient se dégager en cas de danger,.| Fiċ-ċentru, il-par ta’ traċċi mwaħħlin b’għonq f’forma ta’ V » bil-maqlub, iż-żewġ annimali esterni mgħammra b'ċinga setgħu jeħilsu lilhom infushom f'każ ta' periklu,<ref name="ReferenceB" />.<ref name="ReferenceA">{{Ċita harvard bla parenteżi|Danielle Elisseeff|2008}}</ref> </gallery> == Kontroversji dwar l-armata midfuna == Ġew imqajma dubji minn nies li mhumiex arkeologi dwar l-awtentiċità tal-armata midfuna. Fl-1988, fil ''-Kummenti tiegħu dwar is-Soċjetà tal-Ispettaklu'', il-kittieb Sitwazzjonista Guy Debord iddeskriva l-armata bħala " burokratiku falz ». Jean Leclerc du Sablon, korrispondent tal-istampa f'Beijing għal 30 sena, jiddiskuti d-dubji tiegħu fil-ktieb tiegħu '', "The Empire of Smoke and Mirrors." : Carnets de Chine, 1970-2001'', Pariġi, Flammarion, 2002. Fl-2007, id-diplomatiku u sinologu Żvizzeru [[Térence Billeter|Terence Billeter]] qies l-armata bħala falza, ibbażat l-aktar fuq l-iskoperta tas-sit fiż-żmien meta [[Mao Zedong]] kien qed iqabbel lilu nnifsu ma' Qin Shi Huang, fuq in-nuqqas ta' kwalunkwe referenza għal din l-armata fid-deskrizzjoni altrimenti dettaljata li Sima Qian ta tal-qabar, u fuq l-istil artistiku tal-istatwi. Fl-2010, is-sinologu Jean Levi ħa din it-teżi fil-ktieb tiegħu ''Iċ-Ċina hija żiemel u l-univers idea''.<ref>Jean Lévi, ''La Chine est un cheval et l'univers une idée'', Paris, M. Nadeau, 2010, {{ISBN|978-2-86231-216-3}}.</ref> == Noti u referenzi == {{Referenzi|group="N"}} === Referenzi === {{Referenzi}} [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] lwcuaz38bh89b8u36m9py07cz0k66rd 331301 331300 2026-08-05T21:46:09Z JovalQC 21720 331301 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Terracotta army (32472).jpg|nofs|daqsminuri|288x288px|Veduta tal-istatwi kollha tat-terracotta]] Il- '''mawżolew tal-Imperatur Qin''' ( chinois :秦始皇陵 ; pinyin ( ) tinsab ħdejn il-belt ta' [[Xi'an]], f'Shaanxi . Tinkludi, minn naħa waħda, il-qabar tal -Imperatur Qin Shi Huangdi III it-3 seklu QK ), għadhom ma ġewx skavati, min-naħa l-oħra l-ħofor fejn, mill -1974 'il quddiem, instabu l-fdalijiet midfuna ta' eluf ta' suldati tat-terracotta, li ffurmaw dik li ġiet imsejħa l- [[Armata tat-Terrakotta|armata tat-terracotta]] jew l-armata tat-tafal. Iż-żona kollha tkopri madwar 56,25  .<ref>{{Ċita web|url=http://whc.unesco.org/fr/list/441/|titlu=Mausolée du premier empereur Qin|data=|sit=[[Organisation des Nations unies pour l'éducation, la science et la culture]]|lingwa=fr|data-aċċess=24 septembre 2015}}.</ref> Il-qabar huwa mgħotti b'tumulu għoli 51,3 mètres.<ref>{{Ċita web|url=http://whc.unesco.org/fr/list/441|titlu=Mausolée du premier empereur Qin|kunjom=mondial|isem=UNESCO Centre du patrimoine|sit=whc.unesco.org|lingwa=fr|data-aċċess=2017-12-04}}</ref> Nafu l-kontenut leġġendarju tiegħu grazzi għar-rakkont ta' Sima Qian . Fl-1914, waqt spedizzjoni arkeoloġika, Victor Segalen ipprovda deskrizzjoni dettaljata tad- [https://fr.wikisource.org/wiki/Tombeau%20de%20Che-houang-ti dehra esterna tal-qabar]. Madwar 1,500 metru 'l isfel hemm il-ħofor li fihom madwar tmien elef statwa tat-terracotta ta' suldati, kważi kollha b'uċuħ distinti, u żwiemel li jmorru lura għas-sena 210 QK. Din hija l-"armata midfuna", maħsuba biex tħares lill-imperatur mejjet. Dawn l-istatwi kienu jinħarqu f'fran f'temperatura ta' madwar 900°C. Pigmenti minerali kienu jiġu applikati fuq l-istatwi wara n-nar, li, filwaqt li jindividwalizzawhom aktar, ippermettew ukoll li l-unitajiet differenti ta' din l-armata jiġu distinti mill-kulur dominanti tagħhom. Is-sit infetaħ għall-pubbliku fl-okkażjoni tal-Jum Nazzjonali Ċiniż fl-1979. L-Armata tat-Terrakotta ġiet irreġistrata fil-11 ta' Diċembru 1987 fil- [[Sit ta' Wirt Dinji|Lista tal-Wirt Dinji]] stabbilita mill [[UNESCO|-UNESCO]] wara l-opinjoni favorevoli tal [[ICOMOS|-ICOMOS]],<ref>Zhang Zhongli, ''Les guerriers et les chevaux en terre cuite des Qin : une des plus importantes découvertes du XXe siècle'', Éditions de la Chine populaire, 1997, p.3, {{ISBN|7-80065-592-X}}.</ref>. == Kostruzzjoni tan-nekropoli : awto-immolazzjonijiet u " sostituti » == Il-kostruzzjoni tan- [[nekropoli]] kienet teħtieġ sitta u tletin sena ta’ xogħol, b’forza tax-xogħol ta’ madwar 700 000 ruħ.<ref name="ref-1">{{En}} ''China'', Eyewitness Travel Guide, DK, 2005, page 169 {{ISBN|1-4053-0876-1}}.</ref> Skont ir- ''Rekords Storiċi'' tal-istoriku Sima Qian, il-ħaddiema li ħejjew il-qabar u attendew id-difna ġew imdawrin ħajjin fil-mawżolew fi tmiem iċ-ċerimonja sabiex is-sigrieti tal-kostruzzjoni tiegħu ma jiġux żvelati. Sagrifiċċji umani fil-mewt ta’ karattru importanti » jidhru li kienu frekwenti fiċ-Ċina tad-dinastija Zhou.<ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Thote|Falkenhausen|2008}}</ref> Uħud mill-ħofor fihom ukoll bosta fdalijiet. Madankollu, din il-prattika kienet diġà saret rari sal-bidu tal-perjodu tal-Istati Gwerrieri . Il-qabar tal-Markiż Yi ta’ Zheng, li miet madwar is-sena 433 QK, bil-fdalijiet ta’ 21 mara żagħżugħa kien eċċezzjoni għal figuri oħra għajr l-ogħla dinjitarji fiż-żona kulturali ta’ Zhou.<ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Gilles Béguin|2010}}</ref> Il-preżenza ta' " sostituti » fit-terracotta jew fl-injam kien sar mifrux : kienet se tkun ir-regola taħt id- dinastija Han, u tagħti l-opportunità għal ħolqien ta' rikkezza kbira fil-qasam tal-iskultura Ċiniża. == Skoperta == L-ewwel frammenti ta’ gwerriera tal-bronż u ponot ta’ vleġeġ ġew skoperti minn Yang Zhifa, il-ħames ħutu u Wang Puzhi li ħaffru bir f’Marzu 1974 fir-raħal ta’ Xiyang fil-Kontea ta’ Lintong,<ref>{{Ċita web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-480757/Curse-Terracotta-Army-How-discovered-relic-suffered-ruined-lives.html|titlu=Curse of the Terracotta Army : How those who discovered relic suffered ruined lives|awtur=By|sit=[[Daily Mail]]|lingwa=en|data-aċċess=13-10-2020}}.</ref>. F'fond ta' żewġ metri, il-bdiewa sabu art imwebbsa, imbagħad art ħamra moħmija, frammenti ta' terracotta, ponot ta' vleġeġ tal-bronż, imbagħad briks tat-terracotta. Dan ma jiġbedx wisq attenzjoni minn Yang Zhifa, li jitfa’ l-frammenti tat-terracotta fil-kantuniera tal-għalqa u jiġbor il-ponot tal-vleġeġ biex ibigħhom għal żewġ wan il-libbra lil aġenzija kummerċjali. Raħħala oħra jiġbru briks tat-tafal biex jagħmlu mħaded.<ref name="ZZ16" /> Maniġer inkarigat mix-xogħlijiet idrawliċi, Fang Shumiao, jiġi fir-raħal u, meta jara l-oġġetti misjuba, jissuġġerixxi lir-raħal biex imorru jbigħuhom fiċ-ċentru kulturali tad-distrett. Yang Zhifa rċieva 10 wan għal żewġ karretti mimlija frammenti ta’ dak li rriżulta li kienu gwerriera tat-terracotta.<ref name="ZZ16" /> Wara li interroga lill-bdiewa, Zhao Kangmin, il-kap taċ-ċentru kulturali, ġie fir-raħal, investiga u xtara kull ma kienu skoprew ir-raħħala, u saħansitra xtara lura ponot tal-vleġeġ mill-aġenzija kummerċjali. {{Data|mai 1974}}, tim ta' arkeologi minn Shaanxi marru fis-sit biex iwettqu l-ewwel skavi ta' dik li kellha ssir il-ħofra n 1 . Jiġu armati t-tined, u l-arkeologi jibdew l-iskavi. {{Data|mai 1976}}, il-ħofra n 2 tiġi skoperta permezz ta' stħarriġ u f'Lulju l-ħofra n 3. L-iskavi, li koprew erja ta’ 20 000 2, żvelaw madwar 7 000 statwa tat-terracotta ta’ gwerriera u żwiemel, mitt karru tal-gwerra tal-injam u għadd kbir ta’ armi.<ref name="ZZ19" /> Instabu xi ħofor diversi kilometri 'l bogħod mit-tumulu tal-qabar tal-Imperatur Shihuangdi ta' Qin matul il-perjodu Han.<ref name="ZZ16" /> Inbnew bini kbir biex jipproteġi l-ħofor. L-ewwel wieħed tlesta fl-1979. Fl-2008 ġew identifikati sitt mitt qabar li kienu jakkumpanjaw lill-mejjet.<ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Danielle Elisseeff|2008}}.</ref> == Armata tat-Terracotta jew " armata midfuna » == [[Stampa:Xian_museum.jpg|xellug|daqsminuri| Veduta ġenerali tal-ħofra n 1 fil-Mużew ta [[Xi'an|' Xi'an]] .]] Il-ħofra n 1, li huwa twil 230  b'wisa' ta' 62  , fih l-armata ewlenija b'aktar minn 6 000 gwerrier tat-terracotta (ftit akbar mill-ħajja skont il-grad tagħhom), u żewġ mudelli fuq skala (nofs skala) ta' karrijiet tal-bronż indurati, miżbugħin u lakkati. Ħofra li fiha tiben għaż-żwiemel, annimali rari (xi wħud midfuna fi twiebet tat-terracotta) u sitt mitt sa seba’ mitt żiemel mill-istalel imperjali, issagrifikati taħt l-għajnejn attenti tal-għarajjes tat-terracotta tagħhom.<ref name="ReferenceA">{{Ċita harvard bla parenteżi|Danielle Elisseeff|2008}}</ref> Il-ħofra n 1 jinkludi 11-il kuritur, li ħafna minnhom huma aktar minn 3  wesgħin u huma pavimentati bi briks żgħar u mgħottija b'saqaf tal-injam sostnut minn pilastri u travi. Is-soqfa tal-injam kienu mgħottija b’ostakli tal-qasab u saffi ta’ tafal għall-impermeabilizzazzjoni, imbagħad mgħobbija b’saff ta’ ħamrija, sabiex jaqbżu l-livell tal-art b’2 jew 3  . Skont stimi uffiċjali, sal-2012, kien għad hemm 6 000 statwa ta’ gwerriera u żwiemel li kellhom jinstabu fil-ħofra n 1. Il-ħofra n 2 fih 1 400 suġġett (rikkieba ħdejn iż-żwiemel tagħhom), u suldati tal-infanterija (“ l-armata tax-xellug ". Il-Fossa Nru. 3 fiha 68 suldat, tank u erba’ żwiemel: il-post tal-kmand bl-uffiċjali ta’ grad għoli tiegħu. 4, vojt, maħsub għall-" armata ċentrali ", ma kienx ikun lest. Il-ħames kamra kien fiha skulturi tal-ġebla tal-franka: lbies ta’ armatura (il-pjanċi tal-armatura miżmuma flimkien b’wajers tar-ram), elmi, kaparison, u xedd tas-saqajn. Fin-nofsinhar, ħofra li tkejjel 48 × 12-il metru kien fiha saqajn taż-żwiemel tal-bronż u vażun enormi bi tliet saqajn (''zhan'') fi tliet kompartimenti. Il-Ħofra 6 kien fiha diversi figuri tat-terracotta u l-għadam ta’ madwar għoxrin żiemel sagrifikati. Il-Ħofra 7 kien fiha figuri f’diversi pożi u diffiċli biex jiġu identifikati; xi wħud jidhru li qed jaqdfu, oħrajn qed jistadu, kif ukoll bronż mill-isbaħ, daqs naturali, ta’ għasafar akkwatiċi. Fl-aħħar nett, ħofra oħra, fil-forma tal-karattru ''zhong'', kien fiha żwiemel u figuri, inklużi 8 libsin kostumi li setgħu jirrappreżentaw uffiċjali ċivili. Xi wħud mill-figuri misjuba fil-ħofor 1 u 2 urew sinjali ta’ nar. Barra minn hekk, instabu travi maħruqa tas-saqaf, li, flimkien man-nuqqas ta’ armi, huma interpretati bħala riżultat ta’ serq minn [[Xiang Yu]] u n-nar sussegwenti. Huwa maħsub li dan in-nar ikkawża li s-soqfa tiġġarraf u li l-figuri tat-terracotta tgħaffġu. Dawk li bħalissa huma esebiti fil-fatt ġew immuntati mill-ġdid mill-frammenti misjuba fis-sit. [[Stampa:XianHorses.jpg|daqsminuri| Dettalji taż-żwiemel.]] === Figuri tat-terracotta === Is-suldati, fil-parti l-kbira, kienu magħmula mit-terracotta f'workshops. Il-partijiet differenti — ir-ras, id-dirgħajn, ir-riġlejn, it-torso, l-armi — ġew prodotti separatament u mbagħad immuntati. Intużaw forom differenti għall-wiċċ, bit-tafal miżjud biex jindividwalizza l-karattri. Ladarba jkun lest, is-suldati jiġu rranġati f'ordni militari fil-fosos, skont il-grad u l-kompitu. Għalhekk insibu uffiċjali, suldati tal-infanterija, impjegati ċivili, dawk li jużaw il-balestrelli, żwiemel u anke akrobati. Huma jkejlu bejn wieħed u ieħor 1,80  sa 2  . Kollha jġorru arma ( sejf, pruwa jew balestra ). L-istat ta' preservazzjoni tagħhom wassal għall-ipoteżi ta' trattament bil-kromju. L-aktar riċerka reċenti ċaħdet din l-ipoteżi, bil-kompożizzjoni tal-ħamrija tkun responsabbli għall-preservazzjoni eċċellenti tal-artefatti tal-metall.<ref>{{Ċita web|url=https://www.nationalgeographic.fr/histoire/armee-de-terre-cuite-le-secret-de-conservation-des-armes-perce-jour|titlu=Armée de terre cuite : le secret de conservation des armes percé à jour|awtur=@NatGeoFrance|data=04-04-2019|sit=National Geographic|data-aċċess=13-10-2020}}.</ref> Jingħad li xi wħud minn dawn l-armi nsterqu jew tneħħew parzjalment minn arkeologi għall-analiżi jew għall-wiri f'mużew, iżda t-traċċa tagħhom għadha tista' tidher fil-forma tal-idejn. Il-figuri jvarjaw minn xulxin fid-daqs, l-uniformi, u l-ilbies tar-ras. Oriġinarjament, is-suldati kienu armati u miżbugħin b'kuluri jgħajtu, li ħafna minnhom sparixxew wara l-ħruq tal-ħofor mir-ribelli [[Han]] fis-sena 206 QK u l-espożizzjoni tagħhom għall-arja aperta matul l-ewwel skavi arkeoloġiċi, mill-1970 sal-1990. Il-konservaturi issa jistgħu jistabbilizzaw xi wħud mill-pigmenti, u dan jippermettilna napprezzaw ix-xogħol tal-artiġjani u nimmaġinaw l-istat oriġinali tal-iskulturi miżbugħin. Saff ta’ laker kannella skur kien jgħatti kull waħda mill-figuri.<ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Ciarla|de Luca|2005}} ''La polychromie des soldats de terre cuite''.</ref> Fuq din il-bażi, ġew miżjuda żewġ jew tliet saffi ta’ laker u pigmenti kkuluriti. L-aħmar intuża biex jiżbgħu l-lazzijiet li kienu jwaħħlu l-pjanċi tal-armatura, jew iż-żigarella tal-kappell. Għall-qalziet intużaw aħdar u blu. Roża, isfar u vjola skur jinstabu fuq it-tuniċi. === Armi === L-iskavar tal-mawżolew tal-Imperatur Qin, kif ukoll ta’ għadd ta’ oqbra mill- perjodu tal-Istati Gwerrieri, żvela xwabel u armi oħra li jaqtgħu ħafna li kienu miksija bl-ossidu tal-kromju, sabiex jipprevjenuhom milli jossidaw,,. Il-kromju ġie għall-attenzjoni tal-Punent biss fis- XVIII18 . seklu. Ligi tal-landa u tar-ram ipproteġew l-armi tal-bronż (skieken, xwabel) mill-ossidazzjoni u żammewhom jaqtgħu minkejja 2000 sena ta’ degradazzjoni. L-injam tal-balesti tal-gwerriera sparixxa għalkollox, iżda l-grillu tal-bronż baqa'. Skont l-arkeologi, il-ħames biċċiet li jiffurmaw kull grilllu ġew manifatturati fi kwantitajiet żgħar minn timijiet ta' artiġjani, kull lott imbagħad ġie mmuntat f'workshops żgħar forsi sorveljati minn foreman. == Il-qabar innifsu == === Is-sitwazzjoni attwali === Il-qabar innifsu jinsab madwar 1,5 kilomètre fil-punent tal-armata midfuna. Huwa midfun taħt piramida tat-terrapien għolja 75  sa 115  skont is-sorsi, u madwar 350 mètres naħa. Dan it -tumulu jkopri erja ta’ aktar minn 12 . Huwa protett minn żewġ kompartimenti periferali rettangolari. Il-perimetru tal-għeluq ta' barra jkejjel madwar 6  , għal erja ta' aktar minn żewġ kilometri kwadri (skont il-pjan fuq il-websajt tal-UNESCO). Il-qabar innifsu għadu ma ġiex skavat. L-istat jixtieq jistenna l-iżvilupp ta’ teknoloġiji li jiggarantixxu li l-kontenut, b’mod partikolari l-mumja tal-imperatur, ma jsofri l-ebda ħsara u li jevita li jiltaqa’ ma’ xi nases potenzjali. == Gallerija tal-Armata Eterna == <gallery> Stampa:Terrakotta_general_2010.jpg|ħolqa=Fichier:Terrakotta_general_2010.jpg|alt=Général debout (H 185 cm, poids 250 kg),.| Bilwieqfa ġenerali (Għoli 185  , piż 250  ),<ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Ciarla|de Luca|2005}}</ref>.<ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Danielle Elisseeff|2008}}</ref> Stampa:Officer_Terrakottaarmén.jpg|ħolqa=Fichier:Officer_Terrakottaarmén.jpg|alt=Archer agenouillé. Les archers tournent la tête sur le côté. On les reconnait aussi à leur chignon situé sur le côté gauche de la tête.| Arċier għarkupptejh. L-arċieri jdawru rashom lejn il-ġenb. Huma rikonoxxibbli wkoll mill-għoqda ta’ fuq tagħhom li tinsab fuq in-naħa tax-xellug ta’ rashom. Stampa:TERRACOTTA_ARMY_@_Gdynia_2006_-_07_ubt.jpeg|ħolqa=Fichier:TERRACOTTA_ARMY_@_Gdynia_2006_-_07_ubt.jpeg|alt=Archer agenouillé.| Arċier li jinżel għarkupptejh.<ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Thote|Falkenhausen|2008}}</ref> Stampa:TerraCottaWarrior_detail.jpg|ħolqa=Fichier:TerraCottaWarrior_detail.jpg|alt=Archer vu de dos.| Arċier jidher minn wara.<ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Ciarla|de Luca|2005}}</ref> Stampa:Terracota_warrior_close-up.jpg|ħolqa=Fichier:Terracota_warrior_close-up.jpg|alt=Vue rapprochée d'un archer montrant l'expression du personnage.| Veduta mill-qrib ta' arċier li turi l-espressjoni tal-karattru. Stampa:Terrakotta_officerare_2010.jpg|ħolqa=Fichier:Terrakotta_officerare_2010.jpg|alt=Gros plan sur un général.| Close-up ta' ġeneral. Stampa:Terracotta_Army_30.jpg|ħolqa=Fichier:Terracotta_Army_30.jpg|alt=Partie jonchée de statues, avant remontage.| Taqsima mimlija statwi, qabel ma ġiet immuntata mill-ġdid. Stampa:Xian_guerreros_terracota_detalle.JPG|ħolqa=Fichier:Xian_guerreros_terracota_detalle.JPG|alt=Une grande diversité de traits physiques, coiffures, moustaches, barbes et expressions sur ces fantassins.| Diversità wiesgħa ta' karatteristiċi fiżiċi, xagħar, mustaċċi, daqniet u espressjonijiet fuq dawn l-infanteriji.<ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Thote|Falkenhausen|2008}}</ref> Stampa:Soldier_Horse.JPG|ħolqa=Fichier:Soldier_Horse.JPG|alt=Soldat en cuirasse et sa monture (soldat : H 185 cm, cheval : H 174 cm, poids 340 kg).| Suldat bl-armatura u l-muntatura tiegħu (suldat) Għ 185  , żiemel (Għoli 174  , piż 340  ). Stampa:China.Terracotta_statues027.jpg|ħolqa=Fichier:China.Terracotta_statues027.jpg|alt=Détente de gâchette d'arbalète. Les pièces, produites en série à l'identique exact, étaient remplacées rapidement, si nécessaire. Les traits étaient revêtus de chrome, antioxydant.|Mekkaniżmu tal-grillu tal-balestra. Il-partijiet, prodotti bil-massa biex ikunu eżattament identiċi, kienu jinbidlu malajr jekk ikun meħtieġ. Il-boltijiet kienu miksija bil-kromju, antiossidant.<ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Ciarla|de Luca|2005}}</ref> Stampa:TERRACOTTA_ARMY_@_Gdynia_2006_-_01_ubt.jpeg|ħolqa=Fichier:TERRACOTTA_ARMY_@_Gdynia_2006_-_01_ubt.jpeg|alt=Char no 1, de combat, servant aussi aux inspections, muni d'un parasol inclinable. Bronze doré, peint et laqué. Modèle réduit (H 168 cm, poids 1 000 kg).| Numru nKartun 1, għall-ġlied, użat ukoll għal spezzjonijiet, mgħammar b'parasol li jista' jinklina. Bronż indurat, miżbugħ u verniċjat. Mudell fuq skala żgħira (Għoli 168  , piż 1 000  ). Stampa:Terracotta_Army_31.jpg|ħolqa=Fichier:Terracotta_Army_31.jpg|alt=Char no 2 et son attelage. Voiture d'apparat décorée « au losange » et « en nuage » (H 106 cm, poids 1 200 kg).| Numru nKartun 2 u t-tim tiegħu. Karrozza ċerimonjali mżejna għad-djamant "U" fis-sħaba » <ref name="ReferenceB">{{Ċita harvard bla parenteżi|Ciarla|de Luca|2005}}</ref> (Għoli 106  , piż 1 200  ). Stampa:Terracotta_chariot_2_detail.JPG|ħolqa=Fichier:Terracotta_chariot_2_detail.JPG|alt=Idem. Derrière l'aurige, un habitacle muni d'une petite ouverture à volet permettait que l'empereur et les hauts fonctionnaires puissent circuler et voir sans être vus.| Bl-istess mod. Wara s- sewwieq tal-karru, kompartiment mgħammar b'fetħa żgħira b'xaters ippermetta lill-imperatur u lill-uffiċjali għoljin jiċċaqalqu u jaraw mingħajr ma jidhru. Stampa:TERRACOTTA_ARMY_@_Gdynia_2006_-_04_ubt.jpeg|ħolqa=Fichier:TERRACOTTA_ARMY_@_Gdynia_2006_-_04_ubt.jpeg|alt=Au centre, la paire de trait attachée à l'aide d'un collier en « V » renversé, les deux bêtes externes munies d'un harnais pouvaient se dégager en cas de danger,.| Fiċ-ċentru, il-par ta’ traċċi mwaħħlin b’għonq f’forma ta’ V » bil-maqlub, iż-żewġ annimali esterni mgħammra b'ċinga setgħu jeħilsu lilhom infushom f'każ ta' periklu,<ref name="ReferenceB" />.<ref name="ReferenceA">{{Ċita harvard bla parenteżi|Danielle Elisseeff|2008}}</ref> </gallery> == Kontroversji dwar l-armata midfuna == Ġew imqajma dubji minn nies li mhumiex arkeologi dwar l-awtentiċità tal-armata midfuna. Fl-1988, fil ''-Kummenti tiegħu dwar is-Soċjetà tal-Ispettaklu'', il-kittieb Sitwazzjonista Guy Debord iddeskriva l-armata bħala " burokratiku falz ». Jean Leclerc du Sablon, korrispondent tal-istampa f'Beijing għal 30 sena, jiddiskuti d-dubji tiegħu fil-ktieb tiegħu '', "The Empire of Smoke and Mirrors." : Carnets de Chine, 1970-2001'', Pariġi, Flammarion, 2002. Fl-2007, id-diplomatiku u sinologu Żvizzeru [[Térence Billeter|Terence Billeter]] qies l-armata bħala falza, ibbażat l-aktar fuq l-iskoperta tas-sit fiż-żmien meta [[Mao Zedong]] kien qed iqabbel lilu nnifsu ma' Qin Shi Huang, fuq in-nuqqas ta' kwalunkwe referenza għal din l-armata fid-deskrizzjoni altrimenti dettaljata li Sima Qian ta tal-qabar, u fuq l-istil artistiku tal-istatwi. Fl-2010, is-sinologu Jean Levi ħa din it-teżi fil-ktieb tiegħu ''Iċ-Ċina hija żiemel u l-univers idea''.<ref>Jean Lévi, ''La Chine est un cheval et l'univers une idée'', Paris, M. Nadeau, 2010, {{ISBN|978-2-86231-216-3}}.</ref> == Noti u referenzi == {{Referenzi|group="N"}} === Referenzi === {{Referenzi}} [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] jdrrf1e333jpk7w0tn60zbo1jwqazp5 0 34522 331302 2026-08-05T22:16:49Z JovalQC 21720 Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna "[[:fr:Special:Redirect/revision/237624159|Edwige Fenech]]" 331302 wikitext text/x-wiki '''Edwige Fenech''', imwielda fl {{Data tat-twelid u età|24 décembre 1948}} [[Annaba|f'Bône]] fl- Alġerija Franċiża (issa [[Annaba]] fl [[Alġerija|-Alġerija]] ), hija attriċi, preżentatriċi tat-televiżjoni u produttriċi [[Franza|Franċiża]] li saret ċittadina [[Italja|Taljana]] naturalizzata, magħrufa l-aktar talli aġixxiet mill-aħħar tas-snin sittin sal-bidu tas-snin tmenin f'bosta films tal-ġeneri giallo u kummiedja erotika Taljana . == Bijografija == === Żgħażagħ fl-Alġerija Franċiża, it-Tuneżija u Franza === Hija twieldet [[Annaba|f'Annaba]] (dak iż-żmien imsejħa Bône), f'dik li dak iż-żmien kienet l-Alġerija Franċiża,<ref>{{Ċita web|url=http://cinema.nouvelobs.com/personnalites/19903-edwige-fenech/biographie|titlu=Edwige Fenech|sit=nouvelobs.com|data-aċċess=31/05/2014}}.</ref>,<ref>{{Ċita ktieb|sena=1999|titlu=Vizietti all'italiana|lingwa=it|edizzjoni=I. Molino|paġna=248}}</ref> fl {{Data|24 décembre 1948}}, minn missier [[Maltin|Malti]] u omm Taljana minn Acate, fil- provinċja ta' Ragusa, li tagħha aktar tard saret ċittadina onorarja,. Fl-età ta' disa' snin, ingħaqdet mal- korp tal-ballet ta' Bône. Matul il- Gwerra Alġerina, il-familja tiegħu stabbiliet ruħha fit [[Tuneżija|-Tuneżija]] . Wara d-divorzju tal-ġenituri tagħha, hija marret toqgħod ma' ommha [[Nizza|f'Nizza]], Franza, fejn attendiet l-iskola sekondarja u studjat [[Żfin|iż-żfin]] u [[Mediċina|l-mediċina]] . Hija ġiet innutata waqt li kienet miexja fit-triq u kisbet rwol żgħir fil-film ''Toutes folles de lui'' (1967) dirett minn Norbert Carbonnaux u bid-djalogu ta’ Michel Audiard. [[Stampa:Edwige_Fenech_a_Casa_Papanice.jpg|daqsminuri| Edwige Fenech f’Il ''-Viċi Stramba tas-Sinjura Wardh'' (1971).]] Fl-1967, hija pparteċipat fil-konkors tas-sbuħija Lady France, li sar f'Mejju waqt il- Festival tal-Films ta' Cannes, u rebħet,<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |date=10/05/1967 |title=La rassegna cinematografica sulla costa azzurra |journal=[[La Stampa]] |language=it |publisher=GEDI Gruppo Editoriale |issue=109 |page=5}}</ref> u b'hekk kisbet id-dritt li tipparteċipa f'Lady Europe bħala r-rappreżentanta ta' pajjiżha. ; l-avveniment isir f'Awwissu u Fenech tiġi fit-tielet post, wara r-rebbieħa Dolores Agusta u l-Ispanjola Rocío Jurado.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |date=21/08/1967 |title=Lady Europa è la moglie di un industriale di Varallo |journal=Stampa Sera |language=it |publisher=GEDI Gruppo Editoriale |issue=196 |page=5}}.</ref> Għalkemm ma rebħitx, ġiet innutata minn talent scout li offrielha r-rwol ewlieni fil-film Taljan ''Samoa, Wild Girl'' (1968), dirett minn Guido Malatesta . ; imbagħad marret toqgħod l-Italja ma’ ommha fl-età ta’ tmintax-il sena. === Wasla fl-Italja, dawra mill-Ġermanja, speċjalizzata fil-films giallo === Wara dan il-film u ta’ warajh, ''The Son of the Black Eagle'' (1968), dirett ukoll minn Guido Malatesta, hija ħadmet għal xi żmien fil-Ġermanja, notevolment ma’ Franz Antel fil-kummiedji erotiċi ''Yes to Love, No to War'' (1968) u mbagħad ''The Inn of Pleasures'' (1969), imbagħad irritornat l-Italja biex tiġbed żewġ films mad-duo ta’ atturi Franco u Ciccio, ''The Year of Protest'' u ''Satiricosissimo'' (1970) li fih interpretat l-Imperatriċi Poppea, parodija erotika diretta minn Mariano Laurenti tal-film ta’ Fellini ''Satyricon'' . Bejn l-aħħar tas-snin sittin u l-bidu tas-snin sebgħin, hija ħadmet f'films tal-ġeneru giallo, li kien popolari dak iż-żmien. Hija dehret għall-ewwel darba fil-film ta' Mario Bava ''The Island of Terror'' (1970) qabel ma bdiet assoċjazzjoni dejjiema mad-direttur Sergio Martino, li bdiet bil-film tiegħu " triloġija tal-viċi li jagħmluha ikona tal-ġeneru giallo ''Il-Viċi Stramba tas-Sinjura Wardh'' (1971), ''Il-Kuluri Kollha tal-Viċi'' (1972) u ''Il-Viċi Tiegħek Huwa Kamra Maqfula Li Tagħha Jien Biss Għandi ċ-Ċavetta'' (1972). === Kummiedja erotika Taljana === [[Stampa:IL_tuo_corpo_è_una_stanza_vuota_020.png|xellug|daqsminuri| Edwige Fenech ''f'Ton vice est une chambre close dont moi seul ai la clé'' (1972).]] L-avvanz tagħha wasal fl-1972 meta ħadet sehem fil-film Decameron ta' Mariano Laurenti, ''Fais vite, monseigneur revient (Iġġri, il-Monsinjur ġej lura).<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwgw">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>!'' , film li sar klassiku ta’ kult matul is-snin, bħal ''Mademoiselle cuisses longues'' aktar tard. Minn dakinhar 'il quddiem, għal madwar għaxar snin, kienet l-attriċi ewlenija tal- kummiedja erotika Taljana, bis-sottoġeneri kollha tagħha. : skola, militari, sptar, pulizija . L-ewwel films ta' Edwige Fenech f'dan l-aħħar ġeneru kienu ''Sexycon'' (1976) minn Sergio Martino, ma' Tomás Milián, u ''La Flic chez les poulets'' (1976) ma' Mario Carotenuto u Alvaro Vitali, li fih interpretat pulizija provokattiva. Hija kompliet f'din is-sensiela ''La Flic'' b'La ''Flic à la police des mœurs'' (1979) sal-aħħar film tas-sensiela fl-1981, ''Reste avec nous, on s'tire'' . Fl-1976, dehret fil-film ta' suċċess ''On a demandé la main de ma sœur'', dirett minn Lucio Fulci . Dik l-istess sena, hija ħadet sehem f’La ''Toubib du régiment'' ta’ Nando Cicero, film li kien ikollu wkoll diversi sequels fosthom ''La toubib se recycle'' (1977) ta’ Michele Massimo Tarantini . Minbarra l-kummiedji erotiċi, l-attriċi dehret ukoll f'xi films ta' suspense u orrur fis-snin sebgħin. minbarra l-" triloġija tal-viċi " ta ' Sergio Martino, hija ħadet sehem ''f'Les Rendez-vous de Satan'' (1972) ta' Giuliano Carnimeo u ''Nue pour l'assassin'' (1975) ta' Andrea Bianchi . Hija pparteċipat ukoll fil-film tal-gwerra ''The Great Battle'' (1978) ta' Umberto Lenzi u l-film tal-fantasija ''Dottor Jekyll e gentile signora'' (1979) ta' Steno . === Iż-żieda fit-televiżjoni === Is-suċċess tagħha mal-udjenzi maskili, li wassalha għall-istatus ta’ ikona vera tal-erotiżmu, huwa dovut ħafna għall-istadjar seduttiv ta’ ġisimha, li d-diretturi ma joqogħdux lura milli jisfruttaw f’kull film. Hija ppożat għarwiena f'diversi okkażjonijiet għall-edizzjoni Taljana tar-rivista ''Playboy'' . Ladarba ntemm l-istaġun tal-films fis-snin tmenin, bit-twelid tal-ewwel kanali privati, hija pparteċipat fil-programmi ''Ric e Gian folies (dan)'', imxandar fl-1983 fuq Italia 1, ''Bene, bravi, bis (dan)'' (1984, ma' Franco u Ciccio ), imxandra wkoll fuq Italia 1 u rebbieħa tal- premju Telegatto, u fl-edizzjoni tal-1985 ta' ''Risatissima (dan)'', programm ta' varjetà ta' nhar ta' Sibt filgħaxija mxandar fuq Canale 5 u rebbieħ ukoll tal-premju Telegatto, ma' Lino Banfi u [[Paolo Villaggio]] . [[Stampa:Il_vizio_di_famiglia_33.png|xellug|daqsminuri|Edwige Fenech dans ''Un vice de famille'' (1975).]] Iddebuttat fit-teatru fl-1985 bit-traġedja ''D'amore si muore'' ta' Giuseppe Patroni Griffi, ma' Massimo Wertmüller, Fabrizio Bentivoglio u.<ref>{{Ċita web|url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1985/09/11/nella-gabbia-stato-rinchiuso-un.html|titlu=E nella 'gabbia' e' stato rinchiuso un uomo oggetto|awtur=Rino Alessi|data=11/09/1985|lingwa=it|data-aċċess=12/11/2022}}.</ref> Imbagħad hija ppreżentat l-ispettakli ''Sotto le stelle (dan)'' (1986), ''Immagina (dan)'' (1987-88), ''Carnevale (dan)'' (1988), ''Palcoscenico Italia'' (1988), ''Sulla cresta dell'onda (dan)'' (1989), ''Un tesoro di capodanno'' fuq Rai 1, iżda l-avvanz tiegħu fit-televiżjoni seħħ bl-edizzjoni tal-1989-90 ta' ''Domenica in'', taħt id-direzzjoni ta' Gianni Boncompagni . Hija ppreżentat il [[Festival ta' Sanremo|-Festival ta’ Sanremo]] fl-1991, ma’ Andrea Occhipinti, u mbagħad ospitat ''lil Singoli'' (1997), ukoll fuq Rai 1. Fis-snin disgħin, bdiet taħdem full-time fil-produzzjoni tat-televiżjoni u l-films permezz tal-kumpanija tagħha, ''Immagine e Cinema''. L-ewwel xogħol li pproduċiet kien is-serje televiżiva Il coraggio di Anna ta’ Giorgio Capitani fl-1992. Fost il-films li pproduċiet kien hemm wieħed mill-aħħar films ta’ Lina Wertmüller, ''Ferdinando e Carolina'' (1999), kif ukoll ''À ma sœur!'' ta’ Catherine Breillat (2001), ''Fragile'' ta’ Jaume Balagueró (2005), u ''Le Metteur en scène de mariages'' (2006) ta’ Marco Bellocchio. Fl-2007, reġgħet lura għar-reċtar, ikkuntattjata mid-direttur Amerikan Quentin Tarantino għal cameo f’''Hostel: Part II'' ta’ Eli Roth. Roth jistqarr ukoll il-“venerazzjoni” tiegħu għall-istilla Taljana. Tarantino jqisha wkoll bħala “muża,” u sellem lill-attriċi f’''Inglourious Basterds'', bil-karattru ta’ [[Mike Myers]] jissejjaħ “Ed Fenech” f’ġieħu. Fl-2012, interpretat lil [[Catherine II tar-Russja]] fil-film televiżiv ''La figlia del capitano'', li hija pproduċiet ukoll. Mill-2015 sal-2018, hija ħadet sehem fis-serje [[Rai 1]] ''È arrivata la felicità'', flimkien ma’ Claudio Santamaria u Claudia Pandolfi, u pproduċiet ukoll is-sensiela. == Privatezza == Inizjalment kienet marbuta għal madwar ħdax-il sena mad-direttur u l-produttur Luciano Martino, u mbagħad għal tmintax-il sena mal-industrijalista Luca di Montezemolo . Għandha tifel jismu Edwin Fenech, imwieled fl-1971, li l-paternità tiegħu kienet is-suġġett ta’ xnigħat skandalużi. Inizjalment, Fenech attribwiet il-paternità tat-tifel lill-attur Fabio Testi, li miegħu kellha relazzjoni romantika għal tliet snin, fejn qalet lir-rivista ta’ kull ġimgħa ''Eva Express'' li t-tifel kien ir-riżultat tax-xewqa personali tagħha u li twieled meta r-relazzjoni tagħha ma’ Testi kienet spiċċat.<ref>{{Ċita web|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,avanzata/action,viewer/Itemid,3/page,7/articleid,1506_02_1973_0135_0007_21214376/|titlu=Di chi è figlio il bimbo della Fenech?|data=12/06/1973|sit=lastampa.it|lingwa=it|data-aċċess=12/11/2022}}.</ref> Sussegwentement, hija ripetutament ċaħdet din il-paternità, mingħajr ma madankollu żvelat l-identità tal-missier. == Filmografija == === Attriċi tal-films === ==== snin sittin ==== * 1967 ''Koll miġnunin dwaru'' minn Norbert Carbonnaux Ġina * 1968 : ''Samoa, tifla selvaġġa'' ( ''Saoma regina della giungla'' ) minn Guido Malatesta Samoa * 1968 : ''Iben l-Ajkla l-Iswed'' ( ''Il figlio di Aquila Nera'' ) ta’ Guido Malatesta Nastaċja * 1968 ''Iva għall-imħabba, le għall-gwerra'' ( ''Frau Wirtin hat auch einen Grafen'' ) minn Franz Antel Ċelina * 1969 : ''The Inn of Pleasure'' ( ''Frau Wirtin hat auch eine Nichte'' ) ta ' Franz Antel Rosalie Bobinet * 1969 : ''The Last Coin'' ( ''{{Lang|it|Testa o croce}}'' ) by Piero Pierotti Manwela * 1969 : ''The Mad Virgins'' ( ''Komm, liebe Maid und mache'' ) ta’ Giuseppe Zaccariello Felicitas * 1969 : ''Is-Sena tal-Protest'' ( ''Don Franco e don Ciccio nell'anno della contestazione'' ) ta' Marino Girolami Anna Bellinzoni * 1969 : ''Top Sensation'' minn Ottavio Alessi Ulla * 1969 : ''The Perverted Ingénue'' ( ''Madame und ihre Nichte'' ) minn Eberhard Schröder Yvette * 1969 : ''{{Interlanguage link|2=de}}'' minn Franz Marischka Ħong Kong * 1969 ''Il-qtates huma kollha greedy'' ( ''Alle Kätzchen naschen gern'' ) minn Giuseppe Zaccariello : Blande * 1969 : ''The Mad Nights of Bovary'' ( ''Die nackte Bovary'' ) minn Hans Schott-Schöbinger Emma Bovary ==== snin sebgħin ==== [[Stampa:Edwige_Fenech_-_“La_signora_gioca_bene_a_scopa”_(1974).jpg|daqsminuri| Edwige Fenech in ''La signora gioca bene a scopa?'' (1974).]] * 1970 : ''Satiricosissimo'' ta' Mariano Laurenti : Poppea * 1970 : ''Le Mans, chemin pour l'enfer'' (''Le Mans - Scorciatoia per l'inferno'') ta' Osvaldo Civirani : Cora * 1970 : ''L'Île de l'épouvante'' (''5 bambole per la luna d'agosto'') ta' Mario Bava : Marie Chaney * 1971 : ''Le Désert de feu'' (''Deserto di fuoco'') ta' Renzo Merusi : Juana * 1971 : ''L'Étrange Vice de madame Wardh'' (''Lo strano vizio della signora Wardh'') ta' Sergio Martino : Julie Wardh * 1971 : ''La Vie sexuelle de Don Juan'' (''Le calde notti di Don Giovanni'') ta' Alfonso Brescia : Aisca * 1972 : ''Toutes les couleurs du vice'' (''Tutti i colori del buio'') ta' Sergio Martino : Jane Harrison * 1972 : ''Ton vice est une chambre close dont moi seul ai la clé'' (''Il tuo vizio è una stanza chiusa e solo io ne ho la chiave'') ta' Sergio Martino : Floriana * 1972 : ''Les Rendez-vous de Satan'' (''Perché quelle strane gocce di sangue sul corpo di Jennifer?'') ta' Giuliano Carnimeo : Jennifer Lansbury * 1972 : ''Quando le donne si chiamavano madonne'' ta' Aldo Grimaldi : Giulia * 1972 : ''La Belle Antonia, d'abord ange puis démon'' (''La bella Antonia, prima monica e poi dimonia'') ta' Mariano Laurenti : Antonia * 1972 : ''Fais vite, monseigneur revient<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwAfE">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>!'' (''Quel gran pezzo dell'Ubalda tutta nuda e tutta calda'') ta' Mariano Laurenti : Ubalda * 1973 : ''Mademoiselle cuisses longues'' (''Giovannona coscialunga, disonorata con onore'') ta' Sergio Martino : Giovannona Coscialunga * 1973 : ''L'Homme aux nerfs d'acier'' (''Dio ! sei un padreterno'') ta' Michele Lupo : Orchidea * 1973 : ''Fuori uno sotto un altro, arriva il Passatore'' ta' Giuliano Carnimeo : Mora * 1973 : ''L'Emprise des sens'' (''Anna, quel particolare piacere'') ta' Giuliano Carnimeo : Anna Lovisi * 1974 : ''La vedova inconsolabile ringrazia quanti la consolarono (it)'' ta' Mariano Laurenti : Catarina Prevosti * 1974 : ''La signora gioca bene a scopa?'' ta' Giuliano Carnimeo : Eva * 1974 : ''La Belle et le Puceau'' (''Innocenza e turbamento'') ta' Massimo Dallamano : Carmela Paterno * 1975 : ''Un vice de famille'' (''Il vizio di famiglia'') ta' Mariano Laurenti : Suzie * 1975 : ''Marche pas sur ma virginité'' (''La moglie vergine'') ta' Marino Girolami : Valentina * 1975 : ''La prof donne des leçons particulières'' (''L'insegnante'') ta' Nando Cicero : Giovanna Pagaus * 1975 : ''Ah<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwAkk">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>! mon petit puceau<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwAko">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>!'' (''Grazie... nonna'') ta' Marino Girolami : Marianna Persiquetti * 1975 : ''Nue pour l'assassin'' (''Nude per l'assassino'') ta' Andrea Bianchi : Magda Cortis * 1976 : ''Qui chauffe le lit de ma femme<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwAls">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>?'' (''Cattivi pensieri'') ta' Ugo Tognazzi : Francesca Marani * 1976 : ''La Toubib du régiment'' (''{{Lang|it|La dottoressa del distretto militare}}'') ta' Nando Cicero : Dr Elena Dogliozzi * 1976 : ''La Flic chez les poulets'' (''{{Lang|it|La poliziotta fa carriera}}'') ta' Michele Massimo Tarantini : Gianna Amicucci * 1976 : ''Sexycon'' (''40 gradi all'ombra del lenzuolo'') ta' Sergio Martino : Emilia Chiapponi * 1976 : ''On a demandé la main de ma sœur'' (''{{Lang|it|La pretora}}'') ta' Lucio Fulci : juge Viola Orlando / Rosa Orlando * 1977 : ''Lâche-moi les jarretelles'' (''{{Lang|it|La vergine, il toro e il capricorno}}'') <small>(VF : Monique Thierry)</small> ta' Luciano Martino : Gioa Ferretti * 1977 : ''La toubib se recycle'' (''Taxi Girl'') <small>(VF : Monique Thierry)</small> ta' Michele Massimo Tarantini : Marcella * 1977 : ''La Toubib aux grandes manœuvres (it)'' (''{{Lang|it|La soldatessa alla visita militare}}'') ta' Nando Cicero : Eva Marini * 1978 : ''La Grande Bataille'' (''{{Lang|it|Il grande attacco}}'') ta' Umberto Lenzi : Danielle * 1978 : ''La Prof et les Cancres'' (''{{Lang|it|L'insegnante va in collegio}}'') ta' Mariano Laurenti : Monica Sebastiani * 1978 : ''La prof connaît la musique'' (''{{Lang|it|L'insegnante viene a casa}}'') ta' Michele Massimo Tarantini : Luisa * 1978 : ''La toubib prend du galon (it)'' (''{{Lang|it|La soldatessa alle grandi manovre}}'') ta' Nando Cicero : Dr. Eva Marini * 1979 : ''Week-end à l'italienne'' (''{{Lang|it|Sabato, domenica e venerdì}}'') ta' Sergio Martino : Tokimoto * 1979 : ''La patata bollente'' ta' Steno : Maria * 1979 : ''Dottor Jekyll e gentile signora'' ta' Steno : Barbara Wimply * 1979 : ''Mes amours'' (''{{Lang|it|Amori miei}}'') ta' Steno : Deborah * 1979 : ''La Flic à la police des mœurs'' (''{{Lang|it|La poliziotta della squadra del buon costume}}'') ta' Michele Massimo Tarantini : Gianna D'Amico ==== snin tmenin ==== * 1980 : ''Zokkor, Għasel u Bżar'' ( ''{{Lang|it|Zucchero, miele e peperoncino}}'' ) minn Sergio Martino Amalia * 1980 : ''Jiena fotoġeniku'' ( ''{{Lang|it|Sono fotogenico}}'' ) minn Dino Risi Ċinzia Pancaldi * 1980 : ''The Thief'' ( ''{{Lang|it|Il ladrone}}'' ) by Pasquale Festa Campanile Debora * 1980 : ''The Walking Zizis'' ( ''{{Lang|it|La moglie in vacanza... l'amante in città}}'' ) ta' Sergio Martino Ġulja * 1980 : ''Jien u Catherine'' ( ''{{Lang|it|Io e Caterina}}'' ) ta’ Alberto Sordi Eliżabetta * 1981 : ''Il ficcanaso'' ta' Bruno Corbucci Susanna Luisetti * 1981 : ''Croissants bil-krema'' ( ''{{Lang|it|Cornetti alla crema}}'' ) minn Sergio Martino Mariana Tribalzi * 1981 : ''Assoċjazzjoni'' ta’ Franco Castellano u Giuseppe Moccia Silvia * 1981 ''Iskot meta tkun qed titkellem'' dwar Philippe Clair Belle / Beatrix * 1981 : ''Oqgħod magħna, ejja niġġebbu'' ( ''{{Lang|it|La poliziotta a New York}}'' ) ta' Michele Massimo Tarantini Gianna Amicucci * 1982 : ''A crazy bet'' ( ''{{Lang|it|Sballato, gasato, completamente fuso}}'' ) minn Steno Patrizia Reda * 1982 ''Għanja, għennin ħafna...'' ''prattikament f'mutand'' minn Sergio Martino Francesca * 1982 ''{{Interlanguage link|2=it}}'' minn Sergio Nasca Nina * 1984 ''{{Interlanguage link|2=it}}'' minn Carlo Vanzina Is-Sinjura De Romani * 1988 : ''The Full Moon Killer'' ( ''Un delitto poco comune'' ) ta' Ruggero Deodato Helene Martell ==== Mill-2000 ==== * 2000 ''Il fratello minore (dan)'' minn Stefano Gigli : il-mara tad-direttur tat-televiżjoni * 2007 ''Hostel, Kapitlu II'' ( ''Hostel: Parti II'' ) minn Eli Roth l-għalliem tal-arti * 2023 : ''La quattordicesima domenica del tempo ordinario'' ta' Pupi Avati Sandra Rubin * 2025 : ''Il maestro'' ta' Andrea Di Stefano Scintilla === Attriċi tat-televiżjoni === * 1987 : ''{{Interlanguage link|Nel gorgo del peccato (téléfilm)|it}}'' (film tat-TV) ta’ Andrea u Antonio Frazzi Silvana Serpieri * 1992 ''{{Interlanguage link|2=it}}'' minn Giorgio Capitani (film għat-TV) Anna Carizzi * 1993 ''{{Interlanguage link|2=it}}'' (Film għat-TV) Nicole Venturi * 1996 ''Donna'' (serje televiżiva) Paola * 2012 ''{{Interlanguage link|La figlia del capitano (téléfilm)|it}}'' (Film għat-TV) Katerina II tar-Russja * 2015 ''{{Interlanguage link|È arrivata la felicità|it}}'' (Serje televiżiva) Anna Mieli === Produttur tal-films === * 1999 ''Ferdinando e Carolina'' minn Lina Wertmüller * 2000 ''Il fratello minore (dan)'' minn Stefano Gigli * 2001 ''A ma soeur<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwA9E">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>!'' minn Catherine Breillat * 2003 ''11:14'' minn Greg Marcks * 2004 ''Le Marchand de Venise'' ( ''William Shakespeare, Il-Merkanti ta' Venezja'' ) minn Michael Radford * 2005 : ''Fragile'' ( ''Frágiles'' ) ta' Jaume Balagueró * 2006 : ''Le Metteur en scène de mariages'' ( ''Il regista di matrimoni'' ) ta’ Marco Bellocchio * 2010 ''A Tiger Among Monkeys'' ( ''Gorbaciof'' ) ta' Stefano Incerti === Produttur tat-televiżjoni === * Il coraggio di Anna ta' Giorgio Capitani - Film TV (Canale 5, 1992) * Delitti privati - Film għat-TV (Rai 1, 1993) * ''Il segno della scimmia'', regia di Faliero Rosati - Film TV (1997) * ''Il-Madri'' (Rai 1, 1999) * ''Commesse'' (Rai 1, 1999) * ''Aleph'' (Rai 2, 2000) * ''L'assassinatuni - Il grande assato'' (Rai 2, 2001) * ''La ragioni del cuore'' (Rai 1, 2002) * ''Commesse 2'' (Rai 1, 2002) * ''La notte di Pasquino'' ta' Luigi Magni (Canale 5, 2003) * ''Part-time'' (Rai 2, 2004) * ''Vita a perdere'' (Rai 2, 2004) * ''La omicidi'' (Rai 1, 2004) * ''Angela'' (Rai 1, 2005) * ''Matilde'' (Rai 1, 2005) * ''Lucia'' (Rai 1, 2005) * ''La stella dei re'' (Rai 1, 2007) * ''Per una notte d'amore'' (Rai 1, 2008) * ''Un amore di strega'' (Canale 5, 2009) * ''Le segretarie del sesto'' (Rai 1, 2009) * ''Una sera d'ottobre'' (Rai 1, 2009) * ''La figlia del capitano'' (Rai 1, 2012) * ''E arrivata la felicità'' (Rai 1, 2015-2018) == Attriċi tat-teatru == * 1985 : ''D'amore si muore'', ta' Giuseppe Patroni Griffi, taħt id-direzzjoni ta' Aldo Terlizzi == Preżentatur tat-televiżjoni == * ''Ric e Gian Follies'' (Italja 1, 1983) * ''Bene, bravi, bis'' (Italia 1, 1984) * ''Azzurro'' (Italja 1, 1984) * ''Risatissima'' (Kanal 5, 1985) * ''Sotto le stelle'' (Rai 1, 1986) * ''Immagina'' (Rai 1, 1987-1988) * ''Karnival'' (Rai 1, 1988) * ''Palcoscenico Italia'' (Rai 1, 1988) * ''Sulla cresta dell'onda'' (Rai 1, 1989) * ''Domenica in'' (Rai 1, 1989-1990) * ''Un tesoro di capodanno'' (Rai, 1990-1991) * ''[[Festival ta' Sanremo]]'' (Rai 1, 1991) * ''Singoli'' (Rai 1, 1997) * ''Buona la prima!'' (Italja 1, 2008) == Noti u referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] ichgsqutryat0v7ozb06ztp7be1t3bp 331303 331302 2026-08-05T22:18:52Z JovalQC 21720 Infobox bijografija create 331303 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija|caption=Edwige Fenech in ''La signora gioca bene a scopa?'' (1974).}} '''Edwige Fenech''', imwielda fl {{Data tat-twelid u età|24 décembre 1948}} [[Annaba|f'Bône]] fl- Alġerija Franċiża (issa [[Annaba]] fl [[Alġerija|-Alġerija]] ), hija attriċi, preżentatriċi tat-televiżjoni u produttriċi [[Franza|Franċiża]] li saret ċittadina [[Italja|Taljana]] naturalizzata, magħrufa l-aktar talli aġixxiet mill-aħħar tas-snin sittin sal-bidu tas-snin tmenin f'bosta films tal-ġeneri giallo u kummiedja erotika Taljana . == Bijografija == === Żgħażagħ fl-Alġerija Franċiża, it-Tuneżija u Franza === Hija twieldet [[Annaba|f'Annaba]] (dak iż-żmien imsejħa Bône), f'dik li dak iż-żmien kienet l-Alġerija Franċiża,<ref>{{Ċita web|url=http://cinema.nouvelobs.com/personnalites/19903-edwige-fenech/biographie|titlu=Edwige Fenech|sit=nouvelobs.com|data-aċċess=31/05/2014}}.</ref>,<ref>{{Ċita ktieb|sena=1999|titlu=Vizietti all'italiana|lingwa=it|edizzjoni=I. Molino|paġna=248}}</ref> fl {{Data|24 décembre 1948}}, minn missier [[Maltin|Malti]] u omm Taljana minn Acate, fil- provinċja ta' Ragusa, li tagħha aktar tard saret ċittadina onorarja,. Fl-età ta' disa' snin, ingħaqdet mal- korp tal-ballet ta' Bône. Matul il- Gwerra Alġerina, il-familja tiegħu stabbiliet ruħha fit [[Tuneżija|-Tuneżija]] . Wara d-divorzju tal-ġenituri tagħha, hija marret toqgħod ma' ommha [[Nizza|f'Nizza]], Franza, fejn attendiet l-iskola sekondarja u studjat [[Żfin|iż-żfin]] u [[Mediċina|l-mediċina]] . Hija ġiet innutata waqt li kienet miexja fit-triq u kisbet rwol żgħir fil-film ''Toutes folles de lui'' (1967) dirett minn Norbert Carbonnaux u bid-djalogu ta’ Michel Audiard. [[Stampa:Edwige_Fenech_a_Casa_Papanice.jpg|daqsminuri| Edwige Fenech f’Il ''-Viċi Stramba tas-Sinjura Wardh'' (1971).]] Fl-1967, hija pparteċipat fil-konkors tas-sbuħija Lady France, li sar f'Mejju waqt il- Festival tal-Films ta' Cannes, u rebħet,<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |date=10/05/1967 |title=La rassegna cinematografica sulla costa azzurra |journal=[[La Stampa]] |language=it |publisher=GEDI Gruppo Editoriale |issue=109 |page=5}}</ref> u b'hekk kisbet id-dritt li tipparteċipa f'Lady Europe bħala r-rappreżentanta ta' pajjiżha. ; l-avveniment isir f'Awwissu u Fenech tiġi fit-tielet post, wara r-rebbieħa Dolores Agusta u l-Ispanjola Rocío Jurado.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |date=21/08/1967 |title=Lady Europa è la moglie di un industriale di Varallo |journal=Stampa Sera |language=it |publisher=GEDI Gruppo Editoriale |issue=196 |page=5}}.</ref> Għalkemm ma rebħitx, ġiet innutata minn talent scout li offrielha r-rwol ewlieni fil-film Taljan ''Samoa, Wild Girl'' (1968), dirett minn Guido Malatesta . ; imbagħad marret toqgħod l-Italja ma’ ommha fl-età ta’ tmintax-il sena. === Wasla fl-Italja, dawra mill-Ġermanja, speċjalizzata fil-films giallo === Wara dan il-film u ta’ warajh, ''The Son of the Black Eagle'' (1968), dirett ukoll minn Guido Malatesta, hija ħadmet għal xi żmien fil-Ġermanja, notevolment ma’ Franz Antel fil-kummiedji erotiċi ''Yes to Love, No to War'' (1968) u mbagħad ''The Inn of Pleasures'' (1969), imbagħad irritornat l-Italja biex tiġbed żewġ films mad-duo ta’ atturi Franco u Ciccio, ''The Year of Protest'' u ''Satiricosissimo'' (1970) li fih interpretat l-Imperatriċi Poppea, parodija erotika diretta minn Mariano Laurenti tal-film ta’ Fellini ''Satyricon'' . Bejn l-aħħar tas-snin sittin u l-bidu tas-snin sebgħin, hija ħadmet f'films tal-ġeneru giallo, li kien popolari dak iż-żmien. Hija dehret għall-ewwel darba fil-film ta' Mario Bava ''The Island of Terror'' (1970) qabel ma bdiet assoċjazzjoni dejjiema mad-direttur Sergio Martino, li bdiet bil-film tiegħu " triloġija tal-viċi li jagħmluha ikona tal-ġeneru giallo ''Il-Viċi Stramba tas-Sinjura Wardh'' (1971), ''Il-Kuluri Kollha tal-Viċi'' (1972) u ''Il-Viċi Tiegħek Huwa Kamra Maqfula Li Tagħha Jien Biss Għandi ċ-Ċavetta'' (1972). === Kummiedja erotika Taljana === [[Stampa:IL_tuo_corpo_è_una_stanza_vuota_020.png|xellug|daqsminuri| Edwige Fenech ''f'Ton vice est une chambre close dont moi seul ai la clé'' (1972).]] L-avvanz tagħha wasal fl-1972 meta ħadet sehem fil-film Decameron ta' Mariano Laurenti, ''Fais vite, monseigneur revient (Iġġri, il-Monsinjur ġej lura).<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwgw">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>!'' , film li sar klassiku ta’ kult matul is-snin, bħal ''Mademoiselle cuisses longues'' aktar tard. Minn dakinhar 'il quddiem, għal madwar għaxar snin, kienet l-attriċi ewlenija tal- kummiedja erotika Taljana, bis-sottoġeneri kollha tagħha. : skola, militari, sptar, pulizija . L-ewwel films ta' Edwige Fenech f'dan l-aħħar ġeneru kienu ''Sexycon'' (1976) minn Sergio Martino, ma' Tomás Milián, u ''La Flic chez les poulets'' (1976) ma' Mario Carotenuto u Alvaro Vitali, li fih interpretat pulizija provokattiva. Hija kompliet f'din is-sensiela ''La Flic'' b'La ''Flic à la police des mœurs'' (1979) sal-aħħar film tas-sensiela fl-1981, ''Reste avec nous, on s'tire'' . Fl-1976, dehret fil-film ta' suċċess ''On a demandé la main de ma sœur'', dirett minn Lucio Fulci . Dik l-istess sena, hija ħadet sehem f’La ''Toubib du régiment'' ta’ Nando Cicero, film li kien ikollu wkoll diversi sequels fosthom ''La toubib se recycle'' (1977) ta’ Michele Massimo Tarantini . Minbarra l-kummiedji erotiċi, l-attriċi dehret ukoll f'xi films ta' suspense u orrur fis-snin sebgħin. minbarra l-" triloġija tal-viċi " ta ' Sergio Martino, hija ħadet sehem ''f'Les Rendez-vous de Satan'' (1972) ta' Giuliano Carnimeo u ''Nue pour l'assassin'' (1975) ta' Andrea Bianchi . Hija pparteċipat ukoll fil-film tal-gwerra ''The Great Battle'' (1978) ta' Umberto Lenzi u l-film tal-fantasija ''Dottor Jekyll e gentile signora'' (1979) ta' Steno . === Iż-żieda fit-televiżjoni === Is-suċċess tagħha mal-udjenzi maskili, li wassalha għall-istatus ta’ ikona vera tal-erotiżmu, huwa dovut ħafna għall-istadjar seduttiv ta’ ġisimha, li d-diretturi ma joqogħdux lura milli jisfruttaw f’kull film. Hija ppożat għarwiena f'diversi okkażjonijiet għall-edizzjoni Taljana tar-rivista ''Playboy'' . Ladarba ntemm l-istaġun tal-films fis-snin tmenin, bit-twelid tal-ewwel kanali privati, hija pparteċipat fil-programmi ''Ric e Gian folies (dan)'', imxandar fl-1983 fuq Italia 1, ''Bene, bravi, bis (dan)'' (1984, ma' Franco u Ciccio ), imxandra wkoll fuq Italia 1 u rebbieħa tal- premju Telegatto, u fl-edizzjoni tal-1985 ta' ''Risatissima (dan)'', programm ta' varjetà ta' nhar ta' Sibt filgħaxija mxandar fuq Canale 5 u rebbieħ ukoll tal-premju Telegatto, ma' Lino Banfi u [[Paolo Villaggio]] . [[Stampa:Il_vizio_di_famiglia_33.png|xellug|daqsminuri|Edwige Fenech dans ''Un vice de famille'' (1975).]] Iddebuttat fit-teatru fl-1985 bit-traġedja ''D'amore si muore'' ta' Giuseppe Patroni Griffi, ma' Massimo Wertmüller, Fabrizio Bentivoglio u.<ref>{{Ċita web|url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1985/09/11/nella-gabbia-stato-rinchiuso-un.html|titlu=E nella 'gabbia' e' stato rinchiuso un uomo oggetto|awtur=Rino Alessi|data=11/09/1985|lingwa=it|data-aċċess=12/11/2022}}.</ref> Imbagħad hija ppreżentat l-ispettakli ''Sotto le stelle (dan)'' (1986), ''Immagina (dan)'' (1987-88), ''Carnevale (dan)'' (1988), ''Palcoscenico Italia'' (1988), ''Sulla cresta dell'onda (dan)'' (1989), ''Un tesoro di capodanno'' fuq Rai 1, iżda l-avvanz tiegħu fit-televiżjoni seħħ bl-edizzjoni tal-1989-90 ta' ''Domenica in'', taħt id-direzzjoni ta' Gianni Boncompagni . Hija ppreżentat il [[Festival ta' Sanremo|-Festival ta’ Sanremo]] fl-1991, ma’ Andrea Occhipinti, u mbagħad ospitat ''lil Singoli'' (1997), ukoll fuq Rai 1. Fis-snin disgħin, bdiet taħdem full-time fil-produzzjoni tat-televiżjoni u l-films permezz tal-kumpanija tagħha, ''Immagine e Cinema''. L-ewwel xogħol li pproduċiet kien is-serje televiżiva Il coraggio di Anna ta’ Giorgio Capitani fl-1992. Fost il-films li pproduċiet kien hemm wieħed mill-aħħar films ta’ Lina Wertmüller, ''Ferdinando e Carolina'' (1999), kif ukoll ''À ma sœur!'' ta’ Catherine Breillat (2001), ''Fragile'' ta’ Jaume Balagueró (2005), u ''Le Metteur en scène de mariages'' (2006) ta’ Marco Bellocchio. Fl-2007, reġgħet lura għar-reċtar, ikkuntattjata mid-direttur Amerikan Quentin Tarantino għal cameo f’''Hostel: Part II'' ta’ Eli Roth. Roth jistqarr ukoll il-“venerazzjoni” tiegħu għall-istilla Taljana. Tarantino jqisha wkoll bħala “muża,” u sellem lill-attriċi f’''Inglourious Basterds'', bil-karattru ta’ [[Mike Myers]] jissejjaħ “Ed Fenech” f’ġieħu. Fl-2012, interpretat lil [[Catherine II tar-Russja]] fil-film televiżiv ''La figlia del capitano'', li hija pproduċiet ukoll. Mill-2015 sal-2018, hija ħadet sehem fis-serje [[Rai 1]] ''È arrivata la felicità'', flimkien ma’ Claudio Santamaria u Claudia Pandolfi, u pproduċiet ukoll is-sensiela. == Privatezza == Inizjalment kienet marbuta għal madwar ħdax-il sena mad-direttur u l-produttur Luciano Martino, u mbagħad għal tmintax-il sena mal-industrijalista Luca di Montezemolo . Għandha tifel jismu Edwin Fenech, imwieled fl-1971, li l-paternità tiegħu kienet is-suġġett ta’ xnigħat skandalużi. Inizjalment, Fenech attribwiet il-paternità tat-tifel lill-attur Fabio Testi, li miegħu kellha relazzjoni romantika għal tliet snin, fejn qalet lir-rivista ta’ kull ġimgħa ''Eva Express'' li t-tifel kien ir-riżultat tax-xewqa personali tagħha u li twieled meta r-relazzjoni tagħha ma’ Testi kienet spiċċat.<ref>{{Ċita web|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,avanzata/action,viewer/Itemid,3/page,7/articleid,1506_02_1973_0135_0007_21214376/|titlu=Di chi è figlio il bimbo della Fenech?|data=12/06/1973|sit=lastampa.it|lingwa=it|data-aċċess=12/11/2022}}.</ref> Sussegwentement, hija ripetutament ċaħdet din il-paternità, mingħajr ma madankollu żvelat l-identità tal-missier. == Filmografija == === Attriċi tal-films === ==== snin sittin ==== * 1967 ''Koll miġnunin dwaru'' minn Norbert Carbonnaux Ġina * 1968 : ''Samoa, tifla selvaġġa'' ( ''Saoma regina della giungla'' ) minn Guido Malatesta Samoa * 1968 : ''Iben l-Ajkla l-Iswed'' ( ''Il figlio di Aquila Nera'' ) ta’ Guido Malatesta Nastaċja * 1968 ''Iva għall-imħabba, le għall-gwerra'' ( ''Frau Wirtin hat auch einen Grafen'' ) minn Franz Antel Ċelina * 1969 : ''The Inn of Pleasure'' ( ''Frau Wirtin hat auch eine Nichte'' ) ta ' Franz Antel Rosalie Bobinet * 1969 : ''The Last Coin'' ( ''{{Lang|it|Testa o croce}}'' ) by Piero Pierotti Manwela * 1969 : ''The Mad Virgins'' ( ''Komm, liebe Maid und mache'' ) ta’ Giuseppe Zaccariello Felicitas * 1969 : ''Is-Sena tal-Protest'' ( ''Don Franco e don Ciccio nell'anno della contestazione'' ) ta' Marino Girolami Anna Bellinzoni * 1969 : ''Top Sensation'' minn Ottavio Alessi Ulla * 1969 : ''The Perverted Ingénue'' ( ''Madame und ihre Nichte'' ) minn Eberhard Schröder Yvette * 1969 : ''{{Interlanguage link|2=de}}'' minn Franz Marischka Ħong Kong * 1969 ''Il-qtates huma kollha greedy'' ( ''Alle Kätzchen naschen gern'' ) minn Giuseppe Zaccariello : Blande * 1969 : ''The Mad Nights of Bovary'' ( ''Die nackte Bovary'' ) minn Hans Schott-Schöbinger Emma Bovary ==== snin sebgħin ==== * 1970 : ''Satiricosissimo'' ta' Mariano Laurenti : Poppea * 1970 : ''Le Mans, chemin pour l'enfer'' (''Le Mans - Scorciatoia per l'inferno'') ta' Osvaldo Civirani : Cora * 1970 : ''L'Île de l'épouvante'' (''5 bambole per la luna d'agosto'') ta' Mario Bava : Marie Chaney * 1971 : ''Le Désert de feu'' (''Deserto di fuoco'') ta' Renzo Merusi : Juana * 1971 : ''L'Étrange Vice de madame Wardh'' (''Lo strano vizio della signora Wardh'') ta' Sergio Martino : Julie Wardh * 1971 : ''La Vie sexuelle de Don Juan'' (''Le calde notti di Don Giovanni'') ta' Alfonso Brescia : Aisca * 1972 : ''Toutes les couleurs du vice'' (''Tutti i colori del buio'') ta' Sergio Martino : Jane Harrison * 1972 : ''Ton vice est une chambre close dont moi seul ai la clé'' (''Il tuo vizio è una stanza chiusa e solo io ne ho la chiave'') ta' Sergio Martino : Floriana * 1972 : ''Les Rendez-vous de Satan'' (''Perché quelle strane gocce di sangue sul corpo di Jennifer?'') ta' Giuliano Carnimeo : Jennifer Lansbury * 1972 : ''Quando le donne si chiamavano madonne'' ta' Aldo Grimaldi : Giulia * 1972 : ''La Belle Antonia, d'abord ange puis démon'' (''La bella Antonia, prima monica e poi dimonia'') ta' Mariano Laurenti : Antonia * 1972 : ''Fais vite, monseigneur revient<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwAfE">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>!'' (''Quel gran pezzo dell'Ubalda tutta nuda e tutta calda'') ta' Mariano Laurenti : Ubalda * 1973 : ''Mademoiselle cuisses longues'' (''Giovannona coscialunga, disonorata con onore'') ta' Sergio Martino : Giovannona Coscialunga * 1973 : ''L'Homme aux nerfs d'acier'' (''Dio ! sei un padreterno'') ta' Michele Lupo : Orchidea * 1973 : ''Fuori uno sotto un altro, arriva il Passatore'' ta' Giuliano Carnimeo : Mora * 1973 : ''L'Emprise des sens'' (''Anna, quel particolare piacere'') ta' Giuliano Carnimeo : Anna Lovisi * 1974 : ''La vedova inconsolabile ringrazia quanti la consolarono (it)'' ta' Mariano Laurenti : Catarina Prevosti * 1974 : ''La signora gioca bene a scopa?'' ta' Giuliano Carnimeo : Eva * 1974 : ''La Belle et le Puceau'' (''Innocenza e turbamento'') ta' Massimo Dallamano : Carmela Paterno * 1975 : ''Un vice de famille'' (''Il vizio di famiglia'') ta' Mariano Laurenti : Suzie * 1975 : ''Marche pas sur ma virginité'' (''La moglie vergine'') ta' Marino Girolami : Valentina * 1975 : ''La prof donne des leçons particulières'' (''L'insegnante'') ta' Nando Cicero : Giovanna Pagaus * 1975 : ''Ah<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwAkk">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>! mon petit puceau<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwAko">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>!'' (''Grazie... nonna'') ta' Marino Girolami : Marianna Persiquetti * 1975 : ''Nue pour l'assassin'' (''Nude per l'assassino'') ta' Andrea Bianchi : Magda Cortis * 1976 : ''Qui chauffe le lit de ma femme<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwAls">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>?'' (''Cattivi pensieri'') ta' Ugo Tognazzi : Francesca Marani * 1976 : ''La Toubib du régiment'' (''{{Lang|it|La dottoressa del distretto militare}}'') ta' Nando Cicero : Dr Elena Dogliozzi * 1976 : ''La Flic chez les poulets'' (''{{Lang|it|La poliziotta fa carriera}}'') ta' Michele Massimo Tarantini : Gianna Amicucci * 1976 : ''Sexycon'' (''40 gradi all'ombra del lenzuolo'') ta' Sergio Martino : Emilia Chiapponi * 1976 : ''On a demandé la main de ma sœur'' (''{{Lang|it|La pretora}}'') ta' Lucio Fulci : juge Viola Orlando / Rosa Orlando * 1977 : ''Lâche-moi les jarretelles'' (''{{Lang|it|La vergine, il toro e il capricorno}}'') <small>(VF : Monique Thierry)</small> ta' Luciano Martino : Gioa Ferretti * 1977 : ''La toubib se recycle'' (''Taxi Girl'') <small>(VF : Monique Thierry)</small> ta' Michele Massimo Tarantini : Marcella * 1977 : ''La Toubib aux grandes manœuvres (it)'' (''{{Lang|it|La soldatessa alla visita militare}}'') ta' Nando Cicero : Eva Marini * 1978 : ''La Grande Bataille'' (''{{Lang|it|Il grande attacco}}'') ta' Umberto Lenzi : Danielle * 1978 : ''La Prof et les Cancres'' (''{{Lang|it|L'insegnante va in collegio}}'') ta' Mariano Laurenti : Monica Sebastiani * 1978 : ''La prof connaît la musique'' (''{{Lang|it|L'insegnante viene a casa}}'') ta' Michele Massimo Tarantini : Luisa * 1978 : ''La toubib prend du galon (it)'' (''{{Lang|it|La soldatessa alle grandi manovre}}'') ta' Nando Cicero : Dr. Eva Marini * 1979 : ''Week-end à l'italienne'' (''{{Lang|it|Sabato, domenica e venerdì}}'') ta' Sergio Martino : Tokimoto * 1979 : ''La patata bollente'' ta' Steno : Maria * 1979 : ''Dottor Jekyll e gentile signora'' ta' Steno : Barbara Wimply * 1979 : ''Mes amours'' (''{{Lang|it|Amori miei}}'') ta' Steno : Deborah * 1979 : ''La Flic à la police des mœurs'' (''{{Lang|it|La poliziotta della squadra del buon costume}}'') ta' Michele Massimo Tarantini : Gianna D'Amico ==== snin tmenin ==== * 1980 : ''Zokkor, Għasel u Bżar'' ( ''{{Lang|it|Zucchero, miele e peperoncino}}'' ) minn Sergio Martino Amalia * 1980 : ''Jiena fotoġeniku'' ( ''{{Lang|it|Sono fotogenico}}'' ) minn Dino Risi Ċinzia Pancaldi * 1980 : ''The Thief'' ( ''{{Lang|it|Il ladrone}}'' ) by Pasquale Festa Campanile Debora * 1980 : ''The Walking Zizis'' ( ''{{Lang|it|La moglie in vacanza... l'amante in città}}'' ) ta' Sergio Martino Ġulja * 1980 : ''Jien u Catherine'' ( ''{{Lang|it|Io e Caterina}}'' ) ta’ Alberto Sordi Eliżabetta * 1981 : ''Il ficcanaso'' ta' Bruno Corbucci Susanna Luisetti * 1981 : ''Croissants bil-krema'' ( ''{{Lang|it|Cornetti alla crema}}'' ) minn Sergio Martino Mariana Tribalzi * 1981 : ''Assoċjazzjoni'' ta’ Franco Castellano u Giuseppe Moccia Silvia * 1981 ''Iskot meta tkun qed titkellem'' dwar Philippe Clair Belle / Beatrix * 1981 : ''Oqgħod magħna, ejja niġġebbu'' ( ''{{Lang|it|La poliziotta a New York}}'' ) ta' Michele Massimo Tarantini Gianna Amicucci * 1982 : ''A crazy bet'' ( ''{{Lang|it|Sballato, gasato, completamente fuso}}'' ) minn Steno Patrizia Reda * 1982 ''Għanja, għennin ħafna...'' ''prattikament f'mutand'' minn Sergio Martino Francesca * 1982 ''{{Interlanguage link|2=it}}'' minn Sergio Nasca Nina * 1984 ''{{Interlanguage link|2=it}}'' minn Carlo Vanzina Is-Sinjura De Romani * 1988 : ''The Full Moon Killer'' ( ''Un delitto poco comune'' ) ta' Ruggero Deodato Helene Martell ==== Mill-2000 ==== * 2000 ''Il fratello minore (dan)'' minn Stefano Gigli : il-mara tad-direttur tat-televiżjoni * 2007 ''Hostel, Kapitlu II'' ( ''Hostel: Parti II'' ) minn Eli Roth l-għalliem tal-arti * 2023 : ''La quattordicesima domenica del tempo ordinario'' ta' Pupi Avati Sandra Rubin * 2025 : ''Il maestro'' ta' Andrea Di Stefano Scintilla === Attriċi tat-televiżjoni === * 1987 : ''{{Interlanguage link|Nel gorgo del peccato (téléfilm)|it}}'' (film tat-TV) ta’ Andrea u Antonio Frazzi Silvana Serpieri * 1992 ''{{Interlanguage link|2=it}}'' minn Giorgio Capitani (film għat-TV) Anna Carizzi * 1993 ''{{Interlanguage link|2=it}}'' (Film għat-TV) Nicole Venturi * 1996 ''Donna'' (serje televiżiva) Paola * 2012 ''{{Interlanguage link|La figlia del capitano (téléfilm)|it}}'' (Film għat-TV) Katerina II tar-Russja * 2015 ''{{Interlanguage link|È arrivata la felicità|it}}'' (Serje televiżiva) Anna Mieli === Produttur tal-films === * 1999 ''Ferdinando e Carolina'' minn Lina Wertmüller * 2000 ''Il fratello minore (dan)'' minn Stefano Gigli * 2001 ''A ma soeur<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwA9E">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>!'' minn Catherine Breillat * 2003 ''11:14'' minn Greg Marcks * 2004 ''Le Marchand de Venise'' ( ''William Shakespeare, Il-Merkanti ta' Venezja'' ) minn Michael Radford * 2005 : ''Fragile'' ( ''Frágiles'' ) ta' Jaume Balagueró * 2006 : ''Le Metteur en scène de mariages'' ( ''Il regista di matrimoni'' ) ta’ Marco Bellocchio * 2010 ''A Tiger Among Monkeys'' ( ''Gorbaciof'' ) ta' Stefano Incerti === Produttur tat-televiżjoni === * Il coraggio di Anna ta' Giorgio Capitani - Film TV (Canale 5, 1992) * Delitti privati - Film għat-TV (Rai 1, 1993) * ''Il segno della scimmia'', regia di Faliero Rosati - Film TV (1997) * ''Il-Madri'' (Rai 1, 1999) * ''Commesse'' (Rai 1, 1999) * ''Aleph'' (Rai 2, 2000) * ''L'assassinatuni - Il grande assato'' (Rai 2, 2001) * ''La ragioni del cuore'' (Rai 1, 2002) * ''Commesse 2'' (Rai 1, 2002) * ''La notte di Pasquino'' ta' Luigi Magni (Canale 5, 2003) * ''Part-time'' (Rai 2, 2004) * ''Vita a perdere'' (Rai 2, 2004) * ''La omicidi'' (Rai 1, 2004) * ''Angela'' (Rai 1, 2005) * ''Matilde'' (Rai 1, 2005) * ''Lucia'' (Rai 1, 2005) * ''La stella dei re'' (Rai 1, 2007) * ''Per una notte d'amore'' (Rai 1, 2008) * ''Un amore di strega'' (Canale 5, 2009) * ''Le segretarie del sesto'' (Rai 1, 2009) * ''Una sera d'ottobre'' (Rai 1, 2009) * ''La figlia del capitano'' (Rai 1, 2012) * ''E arrivata la felicità'' (Rai 1, 2015-2018) == Attriċi tat-teatru == * 1985 : ''D'amore si muore'', ta' Giuseppe Patroni Griffi, taħt id-direzzjoni ta' Aldo Terlizzi == Preżentatur tat-televiżjoni == * ''Ric e Gian Follies'' (Italja 1, 1983) * ''Bene, bravi, bis'' (Italia 1, 1984) * ''Azzurro'' (Italja 1, 1984) * ''Risatissima'' (Kanal 5, 1985) * ''Sotto le stelle'' (Rai 1, 1986) * ''Immagina'' (Rai 1, 1987-1988) * ''Karnival'' (Rai 1, 1988) * ''Palcoscenico Italia'' (Rai 1, 1988) * ''Sulla cresta dell'onda'' (Rai 1, 1989) * ''Domenica in'' (Rai 1, 1989-1990) * ''Un tesoro di capodanno'' (Rai, 1990-1991) * ''[[Festival ta' Sanremo]]'' (Rai 1, 1991) * ''Singoli'' (Rai 1, 1997) * ''Buona la prima!'' (Italja 1, 2008) == Noti u referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] g7h6ojwmwnhcba5nosamer58sgexeka 0 34523 331304 2026-08-05T22:25:54Z JovalQC 21720 Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna "[[:fr:Special:Redirect/revision/163409900|Fenech]]" 331304 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Blason_de_la_famille_Fenech_malte.svg|daqsminuri| Stemma araldika tal-familja Fenech f'Malta.]] Il-kunjom ġej mill-kelma Maltija fenek (''rabbit''). L-ortografija bil-"ch" fl-aħħar hija l-forma storika li kienet tintuża taħt l-influwenza tal-ortografija bit-Taljan jew bl-Ispanjol dokumentarju f'[[Malta]] qabel ma ġiet stabbilita l-ortografija uffiċjali tal-Maltin modern. Il-kelma innifisha tinsab fil-vokabolari Semitiku tal-Malti (b'rabta mal-[[Għarbi]] ''fanak'', li oriġinarjament kienet tirreferi għal tip ta mekk/volpi żgħira jew fannella, iżda f'Malta baqgħet tintuża għall-fenek). ''F'ordni alfabetika :'' * Antonio Fenech (1969-), politiku Malti ; * David Fenech (1969-), kompożitur, kitarrist u kantant Franċiż ; * [[Eddie Fenech Adami|Edward Fenech Adami]] (1934-), politiku Malti ; * [[Edwige Fenech]] (1948-), attriċi Franċiża-Taljana ; * Georges Fenech (1954-), politiku Franċiż ; * Jeff Fenech (1964-), boxer Awstraljan ; * {{Interlanguage link|Mario Fenech}} (1962-), plejer tar-rugby Awstraljan ; * Philippe Fenech (1976-), artist Franċiż tal-komiks. d9gctj6q3s3v86vxliqo252uhcaoamg 331305 331304 2026-08-05T22:32:29Z JovalQC 21720 331305 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Blason_de_la_famille_Fenech_malte.svg|daqsminuri| Stemma araldika tal-familja Fenech f'Malta.]] Il-kunjom ġej mill-kelma Maltija fenek (''rabbit''). L-ortografija bil-"ch" fl-aħħar hija l-forma storika li kienet tintuża taħt l-influwenza tal-ortografija bit-Taljan jew bl-Ispanjol dokumentarju f'[[Malta]] qabel ma ġiet stabbilita l-ortografija uffiċjali tal-Maltin modern. Il-kelma innifisha tinsab fil-vokabolari Semitiku tal-Malti (b'rabta mal-[[Għarbi]] ''fanak'', li oriġinarjament kienet tirreferi għal tip ta mekk/volpi żgħira jew fannella, iżda f'Malta baqgħet tintuża għall-fenek). ''F'ordni alfabetika :'' * [[Antonio Fenech]] (1969-), politiku Malti ; * [[David Fenech]] (1969-), kompożitur, kitarrist u kantant Franċiż ; * [[Eddie Fenech Adami|Edward Fenech Adami]] (1934-), politiku Malti ; * [[Edwige Fenech]] (1948-), attriċi Franċiża-Taljana ; * [[Georges Fenech]] (1954-), politiku Franċiż ; * [[Jeff Fenech]] (1964-), boxer Awstraljan ; * {{Interlanguage link|Mario Fenech}} (1962-), plejer tar-rugby Awstraljan ; * [[Philippe Fenech]] (1976-), artist Franċiż tal-komiks. * [[Ryan Fenech]] (1986-), futboler Malti. * [[Mary Fenech Adami]] (1933-2011), il-mara tal-eks [[President ta' Malta]]. * [[Paul Fenech]] (1986-), futboler Malti. dvcl5ax44r6zqa6w0j3mftcpurb7zpw 0 34524 331306 2026-08-05T22:41:17Z JovalQC 21720 Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna "[[:fr:Special:Redirect/revision/238105843|Dominique Farrugia]]" 331306 wikitext text/x-wiki '''Dominique Farrugia''' huwa direttur, attur, kittieb ta' skripts, produttur tal-films u eżekuttiv tat-televiżjoni [[Franza|Franċiż]], imwieled fit {{Data tat-twelid u età|2 septembre 1962}} f'Vichy fid-dipartiment ta' Allier . Fis-snin tmenin u disgħin, kien parti mill-grupp komiku Les Nuls ma' Alain Chabat, Chantal Lauby u Bruno Carette, imbagħad popolarizza t-truppa Les Robins des Bois . Fl-1997, kien il-forza ewlenija wara l-ħolqien tal- istazzjon tat-televiżjoni ''Comédie.<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwGA">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>!'' li ppresieda sal-2003. Huwa wkoll direttur, b'mod partikolari ta' diversi films, fosthom ''Delphine 1, Yvan 0'' (1996), ''L'amour, c'est mieux à deux'' (2010) u ''Bis'' (2015), li huma l-akbar suċċessi tiegħu fil-box office. == Bijografija == === Tfulija u bidu === Ommu libset l- istilla safra <ref name="PM" /> ; missieru huwa Kattoliku Malti mwieled [[Tuneż|f'Tuneż]]. Il-ġenituri ta' Dominique Farrugia, [[Pieds-Noirs|li huma miżżewġin fit-tip ta' raġel]], telqu mill-Alġerija meta l-pajjiż kiseb l-indipendenza tiegħu fl-1962. Wara ftit xhur jiġġerrew, huma stabbilew ruħhom f'Vichy, fid-dipartiment ta' Allier fejn missieru sar konduttur fil- każinò tal-belt.<ref name="Le Parisien">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Pierre Vavasseur |date=19 avril 2017 |title=Dominique Farrugia : {{Citation|J'ai survécu grâce à l'humour}} |url=http://www.leparisien.fr/culture-loisirs/dominique-farrugia-j-ai-survecu-grace-a-l-humour-19-04-2017-6865623.php |journal=Le Parisien |page= |access-date=3 mars 2019}}.</ref> Dominique twieldet hemm fit {{Data|2 septembre 1962}} . Ġimagħtejn wara, il-familja marret toqgħod [[Pariġi]], f’43 rue Notre-Dame-de-Lorette <ref name="Le Parisien" /> f’appartament ta’ 35  . Dominique għex hemm sal-aħħar tas-snin tmenin . Il-ġenituri tiegħu kienu sidien tal-bar-ristorant ''Le Verdier'', li issa sparixxa,,<ref name="PM" /> missieru kien idoqq ukoll it-tnabar u l-akkordjon fiż-żfin. Fl-1984, proprju mat-tnedija tal-istazzjon Canal+, Dominique Farrugia ħadem fuq l-editjar tat-trailers tal-istazzjon u sar assistent tal-produzzjoni għall-programm *''Tous en scène''*. Kien hemmhekk li ltaqa’ mal-ewwel preżentatur tat-temp tal-istazzjon, Alain Chabat—li, bħalu, kien ta’ oriġini [[Pieds-Noirs|Pied-Noir]]. === Karriera ma' Les Nuls (snin 1980-1990) === Fl -1986, Dominique Farrugia ko-fonda l-kwartet Les Nuls (ma' Alain Chabat, Bruno Carette u Chantal Lauby ).<ref>{{Ċita web|url=http://www.gala.fr/stars_et_gotha/dominique_farrugia|titlu=La biographie de Dominique Farrugia|sit=Gala.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2018-01-30}}</ref> Fl -1987, ħadem fuq il-kitba tas-sensiela ''Objectif Nul'', l-ewwel parodija mill-grupp Les Nuls (li rebħet il- premju 7 d'or għall-aqwa sensiela). Huwa ppreżenta wkoll parodija ta' aħbarijiet dwar it- temp fil- ''JTN'' waqt l-ispettaklu ''Nulle part ailleurs'' fl- 1987-1988 . Inizjalment, ma riedx jaġixxi, iżda jikteb biss l-isketches. L-assenza ta' wieħed mill-atturi għal episodju ta' ''Objectif Nul'' b'kumbinazzjoni poġġietu quddiem il-kamera. ''TVN 595'', episodju speċjali ta' Les Nuls li xxandar f'Novembru {{Data|novembre 1988}}, rebaħ il-premju 7 d'or għall-aqwa programm. Il-karriera tan-Nuls damet sal- 1992, imbagħad kompliet fiċ-ċinema fid- {{Data|9 mars 1994}} bir-rilaxx tal-film tan-Nuls, ''La Cité de la peur'', li rċieva total ta' 2 200 000 entrées fi Franza.<ref>{{Ċita web|url=http://www.ozap.com/actu/alain-chabat-dement-les-rumeurs-de-suite-pour-la-cite-de-la-peur/445376|titlu=Alain Chabat dément les rumeurs de suite pour "La Cité de la peur"|data=4 février 2013|sit=ozap.com|data-aċċess=8 décembre 2015}}</ref> Minn {{Data|juillet 1989}} sal-1995, taħt l-ismijiet taż-żewġ eroj fittizji ''Bidibi u Banban'', kiteb flimkien ma' Alain Chabat kolonna umoristika fi ''Studio'', rivista ddedikata għaċ-ċinema. === Produttur u direttur ta' Comédie ! (snin 2000) === Wara t-tifrik tal-grupp, Dominique Farrugia bdiet karriera fiċ-ċinema bħala direttur, notevolment bil-films ''Delphine 1, Yvan 0'' fl- {{Data|1995}}, u ''Trafic d'influence'' fl- {{Data|1999}}, li s-suċċessi tagħhom kienu mħallta. Huwa sar produttur mal-kumpanija RF2K,<ref>{{Ċita web|url=https://orbis-r1-bvdinfo-com.lama.univ-amu.fr/version-20230116-3407-6/Orbis/1/Companies/report/Index?backLabel=Back%20to%20Contact%20&format=_standard&BookSection=ACTIVITIES&seq=0&sl=1677164502635|titlu=RF2K|sit=Orbis|lingwa=Française|data-aċċess=23/02/2023}}</ref> li waqqaf flimkien ma' Olivier Granier.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |date=mardi 13 février 2001 |title=Couteaux et fourchettes |url=https://nouveau-europresse-com.lama.univ-amu.fr/Search/ResultMobile/5 |journal=l'Humanité - Médias Télévision |language=Française |access-date=23/02/2023}}</ref> Fl -1997, huwa waqqaf il-kanal tal-kejbil u tas-satellita Comédie.<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwrQ">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>!.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.voici.fr/bios-people/dominique-farrugia|titlu=La biographie de Dominique Farrugia|sit=Voici.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2018-06-05}}</ref> Hemmhekk skopra Les Robins des Bois, u offra diversi personalitajiet marbuta mal-kummiedja biex jippreżentaw La Grosse Émission, il-programm ewlieni tal-istazzjon. Franck Dubosc, Titoff, Kad and Olivier, Jonathan Lambert, Daniel Prévost, Sören Prévost, Virginie Lemoine, Patrick Bosso, Alain Chabat u Cyril Hanouna se jkunu qed jidhru live bħala preżentaturi, mistednin jew kelliema. {{Data|avril 2001}}, ħoloq il-kanal tat-TV Cuisine <ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=G. F. et C. H |date=samedi 27 décembre 2003 |title=Des gastronomes très convoités |url=https://nouveau-europresse-com.lama.univ-amu.fr/Search/ResultMobile/4 |journal=Le Monde |language=Française |page=p.5 |access-date=23/02/2023}}</ref> u, bejn {{Data|2001}} u {{Data|2002}}, ipproduċa l-film ''Vidocq'' ( 1 865 998 entrées fi Franza) dirett minn Pitof, kif ukoll ''Monsieur Batignole'' ( 1 872 045 entrées fi Franza) dirett minn Gérard Jugnot . Fl -2002, sar deputat direttur maniġerjali inkarigat mix-xandir u l-ipprogrammar f'Canal +, dak iż-żmien president tal-kanal, minn {{Data|avril 2002}} sa {{Data|février 2003}}. Sal-lum, huwa l-uniku assistent li sar president ta' Canal+. {{Data|juillet 2003}}, huwa ħoloq FEW ( {{Lang|en|Farrudg Entertainment Worldwide}} ), kumpanija awdjoviżiva li tipproduċi films. Fl {{Data|2007}}, huwa pproduċa l-ispettaklu ta' Manu Payet,<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.voici.fr/bios-people/dominique-farrugia|titlu=La biographie de Dominique Farrugia|sit=Voici.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2018-06-05}}</ref> imbagħad sentejn wara l-ispettaklu ta' Laurent Lafitte.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Sophie Granel |date=17/06/2017 |title=Rencontre avec Laurent Lafitte à l’affiche de "K.O.", un thriller haletant |url=https://www.francetvinfo.fr/culture/cinema/rencontre-avec-laurent-lafitte-a-laffiche-de-k-o-un-thriller-haletant_3328965.html |journal=franceinfo: culture |language=Française |access-date=23/02/2023}}</ref> Fl {{Data|2009}}, huwa nieda l- [[Sit elettroniku|websajt]] ''Les Graves Infos'' fejn tiġi ppreżentata informazzjoni falza.<ref>{{Ċita web|url=http://korben.info/les-graves-infos-site-humour-farrugia.html|titlu=Les Graves Infos – Le site d’humour sans humour de Dominique Farrugia|data=2 mai 2009|sit=[[Korben]]|data-aċċess=19 décembre 2014}}</ref>{{Bżonn refererenza|Le site est fermé le {{Date|23 février 2010}}.}} <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[[wikipedija:Bżonn referenza|&#x5B;<nowiki> referenza.]</nowiki>&nbsp;neċessarju &#x5D;]]</sup> [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] === Produttur u direttur ta' kummiedji (snin 2010) === Fl {{Data|2010}}, idderieġa flimkien ma ' Arnaud Lemort il-film ''L'amour, c'est mieux à deux'' ( 1 123 061 entrées fi Franza), li kien jinkludi b'mod partikolari Clovis Cornillac, Virginie Efira u Manu Payet.<ref>{{Ċita web|url=http://www.jpbox-office.com/mobile/fichfilm.php?id=11299|titlu=L\'Amour, c\'est mieux à deux ()|sit=www.jpbox-office.com|data-aċċess=2021-01-22}}</ref> Bejn {{Data|septembre 2010}} u {{Data|mai 2011}}, kien columnist fl-ispettaklu ''Tout le monde il est beau, tout le monde il est gentil'', immexxi minn Bruce Toussaint, kull nhar ta’ Ħadd fuq Canal+. Huwa reġa’ beda jidderieġi b’kummiedja ta’ azzjoni, *Le Marquis*, li kellha fil-partijiet ewlenin żewġ stilel ta’ fiduċja—Richard Berry u Franck Dubosc—iżda r-riżultati fil-box-office kienu diżappuntanti. Fl {{Data|2015}}, reġa' lura għad-direzzjoni tal-kummiedja tax-xjenza-fittizja ''Bis'', li fiha ħadu sehem id-duo star tal-ġeneru, Franck Dubosc u Kad Merad . Huwa jsejjaħ kollaboraturi frekwenti oħra Alexandra Lamy u Gérard Darmon . Il-film għandu aktar minn miljun dħul fi Franza.<ref>{{Ċita web|url=https://www.allocine.fr/film/fichefilm_gen_cfilm=224790.html|titlu=Bis|sit=allocine.fr|data-aċċess=15 novembre 2021}}</ref> Fl {{Data|2017}}, żvela s-seba’ kummiedja tiegħu, ''Taħt l-istess roof''.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |date=2017-04-19 |title=Sous le même toit, le divorce de la critique |url=http://www.lefigaro.fr/cinema/2017/04/19/03002-20170419ARTFIG00140--sous-le-meme-toit-divise-la-critique.php |journal=[[Le Figaro]] |language=fr |access-date=2018-06-05}}</ref> Din id-darba, jidderieġi koppja terribbli interpretata minn Louise Bourgoin u Gilles Lellouche.<ref>{{Ċita web|url=http://www.allocine.fr/film/fichefilm_gen_cfilm=246587.html|titlu=Sous le même toit|sit=[[Allociné]]|data-aċċess=10 juin 2020}}</ref> {{Data|novembre}} tal-istess sena, inħatar deputat direttur maniġerjali tal-produzzjonijiet fi Studiocanal, sussidjarja ta' Canal+.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last= |date=2018 |title=StudioCanal : Dominique Farrugia nommé DGA des productions |url=http://www.cbnews.fr/mouvements/studiocanal-dominique-farrugia-nomme-dga-des-productions-a1038910 |journal=CBNews |language=fr |page= |access-date=2018-06-05}}</ref> === Tluq minn Canal+ u wasla f'Banijay Group (2020 -) === Wara madwar għoxrin sena f’Canal, Dominique Farrugia ħabbar it-tluq tiegħu mill-istazzjon {{Data|septembre 2020}}.<ref>{{Ċita web|url=https://www.sudouest.fr/2020/09/11/television-dominique-farrugia-quitte-canal-et-rejoint-banijay-7833365-4693.php|titlu=Télévision : Dominique Farrugia quitte Canal+ et rejoint Banijay|sit=SudOuest.fr|lingwa=fr-|data-aċċess=2020-09-13}}</ref> Ingħaqad mal-kumpanija tal-produzzjoni Banijay Group bħala direttur tad-diviżjoni tal-finzjoni ta' Endemolshine.<ref>{{Ċita web|url=https://www.lefigaro.fr/medias/dominique-farrugia-quitte-canal-pour-banijay-20200911|titlu=Dominique Farrugia quitte Canal+ pour Banijay|data=2020-09-11|sit=Le Figaro.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2020-09-13}}</ref> Huwa se jibda l-kariga tiegħu mit {{Data|2 novembre 2020}}.<ref>{{Ċita web|url=https://www.capital.fr/entreprises-marches/vivendi-canal-annonce-le-depart-de-dominique-farrugia-pour-banijay-1380213|titlu=Vivendi : Canal+ annonce le départ de Dominique Farrugia pour Banijay|data=2020-09-11|sit=Capital.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2020-09-13}}</ref> === Ħajja privata u pubblika === Dominique Farrugia ilu miżżewweġ mit {{Data|22|janvier|2005}} lil Isabelle, direttur tal-komunikazzjonijiet f'Alain Afflelou, li għaliha kkonverta għall-Ġudaiżmu.<ref name="PM" /> Huma ġenituri ta’ żewġt ibniet, Mia, imwielda {{Data tat-twelid u età|mars 2008}} <ref>{{Ċita web|url=http://www.purepeople.com/article/dominique-farrugia-est-papa_a6138/1|titlu=Dominique Farrugia est papa !|data=30 mars 2008|sit=PurePeople|data-aċċess=3 mars 2020}}</ref> u Zoé, {{Data tat-twelid u età|août 2010}}.<ref>{{Ċita web|url=https://www.purepeople.com/article/dominique-farrugia-est-de-nouveau-papa_a61426/1|titlu=Dominique Farrugia : Il est de nouveau papa !|data=07 Août 2010|sit=PurePeople|data-aċċess=3 mars 2020}}</ref> Huwa ddiskuta l-konverżjoni tiegħu għall [[Ġudaiżmu|-Ġudaiżmu]] fil-programmi ''Tout le monde en parle'' ma’ Thierry Ardisson u ''Le Divan'' ma’ Marc-Olivier Fogiel,<ref>{{Ċita web|url=http://www.tribunejuive.info/temoignage/dominique-farrugia-converti-au-judaisme-je-me-sens-juif-depuis-toujours|titlu=Dominique Farrugia, converti au judaïsme : « Je me sens juif depuis toujours »|data=4 mars 2016|sit=Tribune Juive|data-aċċess=3 mars 2020}}</ref> fejn spjega li dejjem ħassu Lhudi, u li r-reliġjon Lhudija wieġbet il-mistoqsijiet kollha tiegħu. Dominique Farrugia jbati mill-isklerożi multipla. Bħala parti minn kampanja ta’ għarfien u ġbir ta’ fondi mnedija mill-Unjoni għall-Ġlieda kontra l-Isklerożi Multipla (UNISEP), huwa jitkellem dwar il-marda fi filmat televiżiv li dderiġa hu stess. Il-filmat, bit-titlu *''Continuer à danser dans sa tête''* ("Kompli Żfen f’Moħħok"), deher għall-ewwel darba fil-programm *''Tout le monde en parle''* fis-17 ta’ Ġunju 2006. Fl-2007, huwa nħatar Segretarju Ġenerali tal-UNISEP. Huwa jirrakkonta l-esperjenza tiegħu bil-marda fil-ktieb tiegħu *''Elle ne m'a jamais quitté''* ("Qatt ma ħallietni"), ippubblikat fl-2022. Fl {{Data|2013}}, intgħażel minn Luc Besson biex jisponsorja t-tieni klassi ta' studenti fl- École de la Cité.<ref>{{Ċita web|url=https://www.francebleu.fr/infos/economie-social/l-ecole-de-la-cite-du-cinema-de-luc-besson-menacee-1532452911|titlu=L'école de la cité du cinéma de Luc Besson en difficulté|awtur=Rémi Brancato|data=24 juillet 2018|sit=[[France Bleu]]|lingwa=fr|data-aċċess=12 mai 2020}}</ref> ==== Impenji politiċi ==== Matul l -elezzjoni presidenzjali tal-2007, Dominique Farrugia appoġġja lill-kandidat tal-UMP Nicolas Sarkozy.<ref>{{Ċita web|url=https://www.europe1.fr/culture/dominique-farrugia-aujourdhui-jai-decide-de-ne-plus-parler-de-politique-3290984|titlu=Dominique Farrugia : "Aujourd'hui, j'ai décidé de ne plus parler de politique"|awtur=|data=5 février 2025|sit=[[Europe 1]]|lingwa=fr|data-aċċess=22 mai 2026}}</ref> Huwa appoġġjah mill-ġdid matul l- elezzjoni presidenzjali tal-2012 billi ffirma artiklu ta' opinjoni li appella għar-rielezzjoni tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://www.lepoint.fr/politique/les-intellectuels-et-les-artistes-a-la-rescousse-de-sarkozy-05-05-2012-1458412_20.php|titlu=Des intellectuels et des artistes à la rescousse de Sarkozy|awtur=|data=5 mai 2012|sit=[[Le Point]]|lingwa=fr|data-aċċess=22 mai 2026}}</ref> F’Mejju tal-2026, iċ-Chairman ta’ Canal+, Maxime Saada, iddeċieda li jeskludi — mill-films kollha ffinanzjati mill-grupp — lill-firmatarji ta’ ittra miftuħa li fiha professjonisti tal-industrija taċ-ċinema kkundannaw il-kontroll li Vincent Bolloré u l-lemin estrem għandhom fuq iċ-ċinema Franċiża. Waqt li kkummenta dwar il-kontroversja, Dominique Farrugia esprima l-appoġġ sħiħ tiegħu għal Maxime Saada u għat-timijiet tal-films ta’ Canal+. == Distinzjonijiet == === Dekorazzjonijiet === * Uffiċjal tal-Leġjun tal-Unur (Digriet tat-31 ta' Diċembru 2025) ; kavallier ({{Data|8 décembre 2009}} ). * Uffiċjal tal-Ordni Nazzjonali tal-Mertu (digriet ta' 21 ta' Mejju, 2021 . * Kmandant tal-Ordni tal-Arti u l-Ittri (7 ta' Jannar, 2025),<ref>{{Ċita web|url=https://www.legifrance.gouv.fr/liste/bodmr|titlu=BODMR n°3 du 5 mai 2025 texte 64|sit=legifrance.gouv.fr|data-aċċess=08-05-2025}}.</ref> ''ex officio'' bħala membru tal-kunsill tal-Ordni tal-Arti u l-Ittri mill-{{Data|3 décembre 2024}} ; uffiċjal ({{Data|8 mars 2018}} ). === Prezz === * Premju tal-Ġurija għall-film ''Under the Same Roof'', fil- Festival Internazzjonali tal-Films tal-Kummiedja ta' Alpe d'Huez 2017 . == Noti u referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] ev7067s5evucdalryxmkf5nwr0u1npo 331307 331306 2026-08-05T22:42:10Z JovalQC 21720 Infobox bijografija create 331307 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Dominique Farrugia''' huwa direttur, attur, kittieb ta' skripts, produttur tal-films u eżekuttiv tat-televiżjoni [[Franza|Franċiż]], imwieled fit {{Data tat-twelid u età|2 septembre 1962}} f'Vichy fid-dipartiment ta' Allier . Fis-snin tmenin u disgħin, kien parti mill-grupp komiku Les Nuls ma' Alain Chabat, Chantal Lauby u Bruno Carette, imbagħad popolarizza t-truppa Les Robins des Bois . Fl-1997, kien il-forza ewlenija wara l-ħolqien tal- istazzjon tat-televiżjoni ''Comédie.<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwGA">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>!'' li ppresieda sal-2003. Huwa wkoll direttur, b'mod partikolari ta' diversi films, fosthom ''Delphine 1, Yvan 0'' (1996), ''L'amour, c'est mieux à deux'' (2010) u ''Bis'' (2015), li huma l-akbar suċċessi tiegħu fil-box office. == Bijografija == === Tfulija u bidu === Ommu libset l- istilla safra <ref name="PM" /> ; missieru huwa Kattoliku Malti mwieled [[Tuneż|f'Tuneż]]. Il-ġenituri ta' Dominique Farrugia, [[Pieds-Noirs|li huma miżżewġin fit-tip ta' raġel]], telqu mill-Alġerija meta l-pajjiż kiseb l-indipendenza tiegħu fl-1962. Wara ftit xhur jiġġerrew, huma stabbilew ruħhom f'Vichy, fid-dipartiment ta' Allier fejn missieru sar konduttur fil- każinò tal-belt.<ref name="Le Parisien">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Pierre Vavasseur |date=19 avril 2017 |title=Dominique Farrugia : {{Citation|J'ai survécu grâce à l'humour}} |url=http://www.leparisien.fr/culture-loisirs/dominique-farrugia-j-ai-survecu-grace-a-l-humour-19-04-2017-6865623.php |journal=Le Parisien |page= |access-date=3 mars 2019}}.</ref> Dominique twieldet hemm fit {{Data|2 septembre 1962}} . Ġimagħtejn wara, il-familja marret toqgħod [[Pariġi]], f’43 rue Notre-Dame-de-Lorette <ref name="Le Parisien" /> f’appartament ta’ 35  . Dominique għex hemm sal-aħħar tas-snin tmenin . Il-ġenituri tiegħu kienu sidien tal-bar-ristorant ''Le Verdier'', li issa sparixxa,,<ref name="PM" /> missieru kien idoqq ukoll it-tnabar u l-akkordjon fiż-żfin. Fl-1984, proprju mat-tnedija tal-istazzjon Canal+, Dominique Farrugia ħadem fuq l-editjar tat-trailers tal-istazzjon u sar assistent tal-produzzjoni għall-programm *''Tous en scène''*. Kien hemmhekk li ltaqa’ mal-ewwel preżentatur tat-temp tal-istazzjon, Alain Chabat—li, bħalu, kien ta’ oriġini [[Pieds-Noirs|Pied-Noir]]. === Karriera ma' Les Nuls (snin 1980-1990) === Fl -1986, Dominique Farrugia ko-fonda l-kwartet Les Nuls (ma' Alain Chabat, Bruno Carette u Chantal Lauby ).<ref>{{Ċita web|url=http://www.gala.fr/stars_et_gotha/dominique_farrugia|titlu=La biographie de Dominique Farrugia|sit=Gala.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2018-01-30}}</ref> Fl -1987, ħadem fuq il-kitba tas-sensiela ''Objectif Nul'', l-ewwel parodija mill-grupp Les Nuls (li rebħet il- premju 7 d'or għall-aqwa sensiela). Huwa ppreżenta wkoll parodija ta' aħbarijiet dwar it- temp fil- ''JTN'' waqt l-ispettaklu ''Nulle part ailleurs'' fl- 1987-1988 . Inizjalment, ma riedx jaġixxi, iżda jikteb biss l-isketches. L-assenza ta' wieħed mill-atturi għal episodju ta' ''Objectif Nul'' b'kumbinazzjoni poġġietu quddiem il-kamera. ''TVN 595'', episodju speċjali ta' Les Nuls li xxandar f'Novembru {{Data|novembre 1988}}, rebaħ il-premju 7 d'or għall-aqwa programm. Il-karriera tan-Nuls damet sal- 1992, imbagħad kompliet fiċ-ċinema fid- {{Data|9 mars 1994}} bir-rilaxx tal-film tan-Nuls, ''La Cité de la peur'', li rċieva total ta' 2 200 000 entrées fi Franza.<ref>{{Ċita web|url=http://www.ozap.com/actu/alain-chabat-dement-les-rumeurs-de-suite-pour-la-cite-de-la-peur/445376|titlu=Alain Chabat dément les rumeurs de suite pour "La Cité de la peur"|data=4 février 2013|sit=ozap.com|data-aċċess=8 décembre 2015}}</ref> Minn {{Data|juillet 1989}} sal-1995, taħt l-ismijiet taż-żewġ eroj fittizji ''Bidibi u Banban'', kiteb flimkien ma' Alain Chabat kolonna umoristika fi ''Studio'', rivista ddedikata għaċ-ċinema. === Produttur u direttur ta' Comédie ! (snin 2000) === Wara t-tifrik tal-grupp, Dominique Farrugia bdiet karriera fiċ-ċinema bħala direttur, notevolment bil-films ''Delphine 1, Yvan 0'' fl- {{Data|1995}}, u ''Trafic d'influence'' fl- {{Data|1999}}, li s-suċċessi tagħhom kienu mħallta. Huwa sar produttur mal-kumpanija RF2K,<ref>{{Ċita web|url=https://orbis-r1-bvdinfo-com.lama.univ-amu.fr/version-20230116-3407-6/Orbis/1/Companies/report/Index?backLabel=Back%20to%20Contact%20&format=_standard&BookSection=ACTIVITIES&seq=0&sl=1677164502635|titlu=RF2K|sit=Orbis|lingwa=Française|data-aċċess=23/02/2023}}</ref> li waqqaf flimkien ma' Olivier Granier.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |date=mardi 13 février 2001 |title=Couteaux et fourchettes |url=https://nouveau-europresse-com.lama.univ-amu.fr/Search/ResultMobile/5 |journal=l'Humanité - Médias Télévision |language=Française |access-date=23/02/2023}}</ref> Fl -1997, huwa waqqaf il-kanal tal-kejbil u tas-satellita Comédie.<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwrQ">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>!.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.voici.fr/bios-people/dominique-farrugia|titlu=La biographie de Dominique Farrugia|sit=Voici.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2018-06-05}}</ref> Hemmhekk skopra Les Robins des Bois, u offra diversi personalitajiet marbuta mal-kummiedja biex jippreżentaw La Grosse Émission, il-programm ewlieni tal-istazzjon. Franck Dubosc, Titoff, Kad and Olivier, Jonathan Lambert, Daniel Prévost, Sören Prévost, Virginie Lemoine, Patrick Bosso, Alain Chabat u Cyril Hanouna se jkunu qed jidhru live bħala preżentaturi, mistednin jew kelliema. {{Data|avril 2001}}, ħoloq il-kanal tat-TV Cuisine <ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=G. F. et C. H |date=samedi 27 décembre 2003 |title=Des gastronomes très convoités |url=https://nouveau-europresse-com.lama.univ-amu.fr/Search/ResultMobile/4 |journal=Le Monde |language=Française |page=p.5 |access-date=23/02/2023}}</ref> u, bejn {{Data|2001}} u {{Data|2002}}, ipproduċa l-film ''Vidocq'' ( 1 865 998 entrées fi Franza) dirett minn Pitof, kif ukoll ''Monsieur Batignole'' ( 1 872 045 entrées fi Franza) dirett minn Gérard Jugnot . Fl -2002, sar deputat direttur maniġerjali inkarigat mix-xandir u l-ipprogrammar f'Canal +, dak iż-żmien president tal-kanal, minn {{Data|avril 2002}} sa {{Data|février 2003}}. Sal-lum, huwa l-uniku assistent li sar president ta' Canal+. {{Data|juillet 2003}}, huwa ħoloq FEW ( {{Lang|en|Farrudg Entertainment Worldwide}} ), kumpanija awdjoviżiva li tipproduċi films. Fl {{Data|2007}}, huwa pproduċa l-ispettaklu ta' Manu Payet,<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.voici.fr/bios-people/dominique-farrugia|titlu=La biographie de Dominique Farrugia|sit=Voici.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2018-06-05}}</ref> imbagħad sentejn wara l-ispettaklu ta' Laurent Lafitte.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Sophie Granel |date=17/06/2017 |title=Rencontre avec Laurent Lafitte à l’affiche de "K.O.", un thriller haletant |url=https://www.francetvinfo.fr/culture/cinema/rencontre-avec-laurent-lafitte-a-laffiche-de-k-o-un-thriller-haletant_3328965.html |journal=franceinfo: culture |language=Française |access-date=23/02/2023}}</ref> Fl {{Data|2009}}, huwa nieda l- [[Sit elettroniku|websajt]] ''Les Graves Infos'' fejn tiġi ppreżentata informazzjoni falza.<ref>{{Ċita web|url=http://korben.info/les-graves-infos-site-humour-farrugia.html|titlu=Les Graves Infos – Le site d’humour sans humour de Dominique Farrugia|data=2 mai 2009|sit=[[Korben]]|data-aċċess=19 décembre 2014}}</ref>{{Bżonn refererenza|Le site est fermé le {{Date|23 février 2010}}.}} <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[[wikipedija:Bżonn referenza|&#x5B;<nowiki> referenza.]</nowiki>&nbsp;neċessarju &#x5D;]]</sup> [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] === Produttur u direttur ta' kummiedji (snin 2010) === Fl {{Data|2010}}, idderieġa flimkien ma ' Arnaud Lemort il-film ''L'amour, c'est mieux à deux'' ( 1 123 061 entrées fi Franza), li kien jinkludi b'mod partikolari Clovis Cornillac, Virginie Efira u Manu Payet.<ref>{{Ċita web|url=http://www.jpbox-office.com/mobile/fichfilm.php?id=11299|titlu=L\'Amour, c\'est mieux à deux ()|sit=www.jpbox-office.com|data-aċċess=2021-01-22}}</ref> Bejn {{Data|septembre 2010}} u {{Data|mai 2011}}, kien columnist fl-ispettaklu ''Tout le monde il est beau, tout le monde il est gentil'', immexxi minn Bruce Toussaint, kull nhar ta’ Ħadd fuq Canal+. Huwa reġa’ beda jidderieġi b’kummiedja ta’ azzjoni, *Le Marquis*, li kellha fil-partijiet ewlenin żewġ stilel ta’ fiduċja—Richard Berry u Franck Dubosc—iżda r-riżultati fil-box-office kienu diżappuntanti. Fl {{Data|2015}}, reġa' lura għad-direzzjoni tal-kummiedja tax-xjenza-fittizja ''Bis'', li fiha ħadu sehem id-duo star tal-ġeneru, Franck Dubosc u Kad Merad . Huwa jsejjaħ kollaboraturi frekwenti oħra Alexandra Lamy u Gérard Darmon . Il-film għandu aktar minn miljun dħul fi Franza.<ref>{{Ċita web|url=https://www.allocine.fr/film/fichefilm_gen_cfilm=224790.html|titlu=Bis|sit=allocine.fr|data-aċċess=15 novembre 2021}}</ref> Fl {{Data|2017}}, żvela s-seba’ kummiedja tiegħu, ''Taħt l-istess roof''.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |date=2017-04-19 |title=Sous le même toit, le divorce de la critique |url=http://www.lefigaro.fr/cinema/2017/04/19/03002-20170419ARTFIG00140--sous-le-meme-toit-divise-la-critique.php |journal=[[Le Figaro]] |language=fr |access-date=2018-06-05}}</ref> Din id-darba, jidderieġi koppja terribbli interpretata minn Louise Bourgoin u Gilles Lellouche.<ref>{{Ċita web|url=http://www.allocine.fr/film/fichefilm_gen_cfilm=246587.html|titlu=Sous le même toit|sit=[[Allociné]]|data-aċċess=10 juin 2020}}</ref> {{Data|novembre}} tal-istess sena, inħatar deputat direttur maniġerjali tal-produzzjonijiet fi Studiocanal, sussidjarja ta' Canal+.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last= |date=2018 |title=StudioCanal : Dominique Farrugia nommé DGA des productions |url=http://www.cbnews.fr/mouvements/studiocanal-dominique-farrugia-nomme-dga-des-productions-a1038910 |journal=CBNews |language=fr |page= |access-date=2018-06-05}}</ref> === Tluq minn Canal+ u wasla f'Banijay Group (2020 -) === Wara madwar għoxrin sena f’Canal, Dominique Farrugia ħabbar it-tluq tiegħu mill-istazzjon {{Data|septembre 2020}}.<ref>{{Ċita web|url=https://www.sudouest.fr/2020/09/11/television-dominique-farrugia-quitte-canal-et-rejoint-banijay-7833365-4693.php|titlu=Télévision : Dominique Farrugia quitte Canal+ et rejoint Banijay|sit=SudOuest.fr|lingwa=fr-|data-aċċess=2020-09-13}}</ref> Ingħaqad mal-kumpanija tal-produzzjoni Banijay Group bħala direttur tad-diviżjoni tal-finzjoni ta' Endemolshine.<ref>{{Ċita web|url=https://www.lefigaro.fr/medias/dominique-farrugia-quitte-canal-pour-banijay-20200911|titlu=Dominique Farrugia quitte Canal+ pour Banijay|data=2020-09-11|sit=Le Figaro.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2020-09-13}}</ref> Huwa se jibda l-kariga tiegħu mit {{Data|2 novembre 2020}}.<ref>{{Ċita web|url=https://www.capital.fr/entreprises-marches/vivendi-canal-annonce-le-depart-de-dominique-farrugia-pour-banijay-1380213|titlu=Vivendi : Canal+ annonce le départ de Dominique Farrugia pour Banijay|data=2020-09-11|sit=Capital.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2020-09-13}}</ref> === Ħajja privata u pubblika === Dominique Farrugia ilu miżżewweġ mit {{Data|22|janvier|2005}} lil Isabelle, direttur tal-komunikazzjonijiet f'Alain Afflelou, li għaliha kkonverta għall-Ġudaiżmu.<ref name="PM" /> Huma ġenituri ta’ żewġt ibniet, Mia, imwielda {{Data tat-twelid u età|mars 2008}} <ref>{{Ċita web|url=http://www.purepeople.com/article/dominique-farrugia-est-papa_a6138/1|titlu=Dominique Farrugia est papa !|data=30 mars 2008|sit=PurePeople|data-aċċess=3 mars 2020}}</ref> u Zoé, {{Data tat-twelid u età|août 2010}}.<ref>{{Ċita web|url=https://www.purepeople.com/article/dominique-farrugia-est-de-nouveau-papa_a61426/1|titlu=Dominique Farrugia : Il est de nouveau papa !|data=07 Août 2010|sit=PurePeople|data-aċċess=3 mars 2020}}</ref> Huwa ddiskuta l-konverżjoni tiegħu għall [[Ġudaiżmu|-Ġudaiżmu]] fil-programmi ''Tout le monde en parle'' ma’ Thierry Ardisson u ''Le Divan'' ma’ Marc-Olivier Fogiel,<ref>{{Ċita web|url=http://www.tribunejuive.info/temoignage/dominique-farrugia-converti-au-judaisme-je-me-sens-juif-depuis-toujours|titlu=Dominique Farrugia, converti au judaïsme : « Je me sens juif depuis toujours »|data=4 mars 2016|sit=Tribune Juive|data-aċċess=3 mars 2020}}</ref> fejn spjega li dejjem ħassu Lhudi, u li r-reliġjon Lhudija wieġbet il-mistoqsijiet kollha tiegħu. Dominique Farrugia jbati mill-isklerożi multipla. Bħala parti minn kampanja ta’ għarfien u ġbir ta’ fondi mnedija mill-Unjoni għall-Ġlieda kontra l-Isklerożi Multipla (UNISEP), huwa jitkellem dwar il-marda fi filmat televiżiv li dderiġa hu stess. Il-filmat, bit-titlu *''Continuer à danser dans sa tête''* ("Kompli Żfen f’Moħħok"), deher għall-ewwel darba fil-programm *''Tout le monde en parle''* fis-17 ta’ Ġunju 2006. Fl-2007, huwa nħatar Segretarju Ġenerali tal-UNISEP. Huwa jirrakkonta l-esperjenza tiegħu bil-marda fil-ktieb tiegħu *''Elle ne m'a jamais quitté''* ("Qatt ma ħallietni"), ippubblikat fl-2022. Fl {{Data|2013}}, intgħażel minn Luc Besson biex jisponsorja t-tieni klassi ta' studenti fl- École de la Cité.<ref>{{Ċita web|url=https://www.francebleu.fr/infos/economie-social/l-ecole-de-la-cite-du-cinema-de-luc-besson-menacee-1532452911|titlu=L'école de la cité du cinéma de Luc Besson en difficulté|awtur=Rémi Brancato|data=24 juillet 2018|sit=[[France Bleu]]|lingwa=fr|data-aċċess=12 mai 2020}}</ref> ==== Impenji politiċi ==== Matul l -elezzjoni presidenzjali tal-2007, Dominique Farrugia appoġġja lill-kandidat tal-UMP Nicolas Sarkozy.<ref>{{Ċita web|url=https://www.europe1.fr/culture/dominique-farrugia-aujourdhui-jai-decide-de-ne-plus-parler-de-politique-3290984|titlu=Dominique Farrugia : "Aujourd'hui, j'ai décidé de ne plus parler de politique"|awtur=|data=5 février 2025|sit=[[Europe 1]]|lingwa=fr|data-aċċess=22 mai 2026}}</ref> Huwa appoġġjah mill-ġdid matul l- elezzjoni presidenzjali tal-2012 billi ffirma artiklu ta' opinjoni li appella għar-rielezzjoni tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://www.lepoint.fr/politique/les-intellectuels-et-les-artistes-a-la-rescousse-de-sarkozy-05-05-2012-1458412_20.php|titlu=Des intellectuels et des artistes à la rescousse de Sarkozy|awtur=|data=5 mai 2012|sit=[[Le Point]]|lingwa=fr|data-aċċess=22 mai 2026}}</ref> F’Mejju tal-2026, iċ-Chairman ta’ Canal+, Maxime Saada, iddeċieda li jeskludi — mill-films kollha ffinanzjati mill-grupp — lill-firmatarji ta’ ittra miftuħa li fiha professjonisti tal-industrija taċ-ċinema kkundannaw il-kontroll li Vincent Bolloré u l-lemin estrem għandhom fuq iċ-ċinema Franċiża. Waqt li kkummenta dwar il-kontroversja, Dominique Farrugia esprima l-appoġġ sħiħ tiegħu għal Maxime Saada u għat-timijiet tal-films ta’ Canal+. == Distinzjonijiet == === Dekorazzjonijiet === * Uffiċjal tal-Leġjun tal-Unur (Digriet tat-31 ta' Diċembru 2025) ; kavallier ({{Data|8 décembre 2009}} ). * Uffiċjal tal-Ordni Nazzjonali tal-Mertu (digriet ta' 21 ta' Mejju, 2021 . * Kmandant tal-Ordni tal-Arti u l-Ittri (7 ta' Jannar, 2025),<ref>{{Ċita web|url=https://www.legifrance.gouv.fr/liste/bodmr|titlu=BODMR n°3 du 5 mai 2025 texte 64|sit=legifrance.gouv.fr|data-aċċess=08-05-2025}}.</ref> ''ex officio'' bħala membru tal-kunsill tal-Ordni tal-Arti u l-Ittri mill-{{Data|3 décembre 2024}} ; uffiċjal ({{Data|8 mars 2018}} ). === Prezz === * Premju tal-Ġurija għall-film ''Under the Same Roof'', fil- Festival Internazzjonali tal-Films tal-Kummiedja ta' Alpe d'Huez 2017 . == Noti u referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] od7pehpqzt0f15sg7erflh03b9a9cak 331312 331307 2026-08-06T01:12:32Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331312 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Dominique Farrugia''' huwa direttur, attur, kittieb ta' skripts, produttur tal-films u eżekuttiv tat-televiżjoni [[Franza|Franċiż]], imwieled fit {{Data tat-twelid u età|2 septembre 1962}} f'Vichy fid-dipartiment ta' Allier . Fis-snin tmenin u disgħin, kien parti mill-grupp komiku Les Nuls ma' Alain Chabat, Chantal Lauby u Bruno Carette, imbagħad popolarizza t-truppa Les Robins des Bois . Fl-1997, kien il-forza ewlenija wara l-ħolqien tal- istazzjon tat-televiżjoni ''Comédie.<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwGA">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>!'' li ppresieda sal-2003. Huwa wkoll direttur, b'mod partikolari ta' diversi films, fosthom ''Delphine 1, Yvan 0'' (1996), ''L'amour, c'est mieux à deux'' (2010) u ''Bis'' (2015), li huma l-akbar suċċessi tiegħu fil-box office. == Bijografija == === Tfulija u bidu === Ommu libset l- istilla safra <ref name="PM" /> ; missieru huwa Kattoliku Malti mwieled [[Tuneż|f'Tuneż]]. Il-ġenituri ta' Dominique Farrugia, [[Pieds-Noirs|li huma miżżewġin fit-tip ta' raġel]], telqu mill-Alġerija meta l-pajjiż kiseb l-indipendenza tiegħu fl-1962. Wara ftit xhur jiġġerrew, huma stabbilew ruħhom f'Vichy, fid-dipartiment ta' Allier fejn missieru sar konduttur fil- każinò tal-belt.<ref name="Le Parisien">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Pierre Vavasseur |date=19 avril 2017 |title=Dominique Farrugia : {{Citation|J'ai survécu grâce à l'humour}} |url=http://www.leparisien.fr/culture-loisirs/dominique-farrugia-j-ai-survecu-grace-a-l-humour-19-04-2017-6865623.php |journal=Le Parisien |page= |access-date=3 mars 2019}}.</ref> Dominique twieldet hemm fit {{Data|2 septembre 1962}} . Ġimagħtejn wara, il-familja marret toqgħod [[Pariġi]], f’43 rue Notre-Dame-de-Lorette <ref name="Le Parisien" /> f’appartament ta’ 35  . Dominique għex hemm sal-aħħar tas-snin tmenin . Il-ġenituri tiegħu kienu sidien tal-bar-ristorant ''Le Verdier'', li issa sparixxa,,<ref name="PM" /> missieru kien idoqq ukoll it-tnabar u l-akkordjon fiż-żfin. Fl-1984, proprju mat-tnedija tal-istazzjon Canal+, Dominique Farrugia ħadem fuq l-editjar tat-trailers tal-istazzjon u sar assistent tal-produzzjoni għall-programm *''Tous en scène''*. Kien hemmhekk li ltaqa’ mal-ewwel preżentatur tat-temp tal-istazzjon, Alain Chabat—li, bħalu, kien ta’ oriġini [[Pieds-Noirs|Pied-Noir]]. === Karriera ma' Les Nuls (snin 1980-1990) === Fl -1986, Dominique Farrugia ko-fonda l-kwartet Les Nuls (ma' Alain Chabat, Bruno Carette u Chantal Lauby ).<ref>{{Ċita web|url=http://www.gala.fr/stars_et_gotha/dominique_farrugia|titlu=La biographie de Dominique Farrugia|sit=Gala.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2018-01-30}}</ref> Fl -1987, ħadem fuq il-kitba tas-sensiela ''Objectif Nul'', l-ewwel parodija mill-grupp Les Nuls (li rebħet il- premju 7 d'or għall-aqwa sensiela). Huwa ppreżenta wkoll parodija ta' aħbarijiet dwar it- temp fil- ''JTN'' waqt l-ispettaklu ''Nulle part ailleurs'' fl- 1987-1988 . Inizjalment, ma riedx jaġixxi, iżda jikteb biss l-isketches. L-assenza ta' wieħed mill-atturi għal episodju ta' ''Objectif Nul'' b'kumbinazzjoni poġġietu quddiem il-kamera. ''TVN 595'', episodju speċjali ta' Les Nuls li xxandar f'Novembru {{Data|novembre 1988}}, rebaħ il-premju 7 d'or għall-aqwa programm. Il-karriera tan-Nuls damet sal- 1992, imbagħad kompliet fiċ-ċinema fid- {{Data|9 mars 1994}} bir-rilaxx tal-film tan-Nuls, ''La Cité de la peur'', li rċieva total ta' 2 200 000 entrées fi Franza.<ref>{{Ċita web|url=http://www.ozap.com/actu/alain-chabat-dement-les-rumeurs-de-suite-pour-la-cite-de-la-peur/445376|titlu=Alain Chabat dément les rumeurs de suite pour "La Cité de la peur"|data=4 février 2013|sit=ozap.com|data-aċċess=8 décembre 2015}}</ref> Minn {{Data|juillet 1989}} sal-1995, taħt l-ismijiet taż-żewġ eroj fittizji ''Bidibi u Banban'', kiteb flimkien ma' Alain Chabat kolonna umoristika fi ''Studio'', rivista ddedikata għaċ-ċinema. === Produttur u direttur ta' Comédie ! (snin 2000) === Wara t-tifrik tal-grupp, Dominique Farrugia bdiet karriera fiċ-ċinema bħala direttur, notevolment bil-films ''Delphine 1, Yvan 0'' fl- {{Data|1995}}, u ''Trafic d'influence'' fl- {{Data|1999}}, li s-suċċessi tagħhom kienu mħallta. Huwa sar produttur mal-kumpanija RF2K,<ref>{{Ċita web|url=https://orbis-r1-bvdinfo-com.lama.univ-amu.fr/version-20230116-3407-6/Orbis/1/Companies/report/Index?backLabel=Back%20to%20Contact%20&format=_standard&BookSection=ACTIVITIES&seq=0&sl=1677164502635|titlu=RF2K|sit=Orbis|lingwa=Française|data-aċċess=23/02/2023}}</ref> li waqqaf flimkien ma' Olivier Granier.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |date=mardi 13 février 2001 |title=Couteaux et fourchettes |url=https://nouveau-europresse-com.lama.univ-amu.fr/Search/ResultMobile/5 |journal=l'Humanité - Médias Télévision |language=Française |access-date=23/02/2023}}</ref> Fl -1997, huwa waqqaf il-kanal tal-kejbil u tas-satellita Comédie.<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwrQ">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>!.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.voici.fr/bios-people/dominique-farrugia|titlu=La biographie de Dominique Farrugia|sit=Voici.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2018-06-05}}</ref> Hemmhekk skopra Les Robins des Bois, u offra diversi personalitajiet marbuta mal-kummiedja biex jippreżentaw La Grosse Émission, il-programm ewlieni tal-istazzjon. Franck Dubosc, Titoff, Kad and Olivier, Jonathan Lambert, Daniel Prévost, Sören Prévost, Virginie Lemoine, Patrick Bosso, Alain Chabat u Cyril Hanouna se jkunu qed jidhru live bħala preżentaturi, mistednin jew kelliema. {{Data|avril 2001}}, ħoloq il-kanal tat-TV Cuisine <ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=G. F. et C. H |date=samedi 27 décembre 2003 |title=Des gastronomes très convoités |url=https://nouveau-europresse-com.lama.univ-amu.fr/Search/ResultMobile/4 |journal=Le Monde |language=Française |page=p.5 |access-date=23/02/2023}}</ref> u, bejn {{Data|2001}} u {{Data|2002}}, ipproduċa l-film ''Vidocq'' ( 1 865 998 entrées fi Franza) dirett minn Pitof, kif ukoll ''Monsieur Batignole'' ( 1 872 045 entrées fi Franza) dirett minn Gérard Jugnot . Fl -2002, sar deputat direttur maniġerjali inkarigat mix-xandir u l-ipprogrammar f'Canal +, dak iż-żmien president tal-kanal, minn {{Data|avril 2002}} sa {{Data|février 2003}}. Sal-lum, huwa l-uniku assistent li sar president ta' Canal+. {{Data|juillet 2003}}, huwa ħoloq FEW ( {{Lang|en|Farrudg Entertainment Worldwide}} ), kumpanija awdjoviżiva li tipproduċi films. Fl {{Data|2007}}, huwa pproduċa l-ispettaklu ta' Manu Payet,<ref name=":0"/> imbagħad sentejn wara l-ispettaklu ta' Laurent Lafitte.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Sophie Granel |date=17/06/2017 |title=Rencontre avec Laurent Lafitte à l’affiche de "K.O.", un thriller haletant |url=https://www.francetvinfo.fr/culture/cinema/rencontre-avec-laurent-lafitte-a-laffiche-de-k-o-un-thriller-haletant_3328965.html |journal=franceinfo: culture |language=Française |access-date=23/02/2023}}</ref> Fl {{Data|2009}}, huwa nieda l- [[Sit elettroniku|websajt]] ''Les Graves Infos'' fejn tiġi ppreżentata informazzjoni falza.<ref>{{Ċita web|url=http://korben.info/les-graves-infos-site-humour-farrugia.html|titlu=Les Graves Infos – Le site d’humour sans humour de Dominique Farrugia|data=2 mai 2009|sit=[[Korben]]|data-aċċess=19 décembre 2014}}</ref>{{Bżonn refererenza|Le site est fermé le {{Date|23 février 2010}}.}} <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[[wikipedija:Bżonn referenza|&#x5B;<nowiki> referenza.]</nowiki>&nbsp;neċessarju &#x5D;]]</sup> [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] === Produttur u direttur ta' kummiedji (snin 2010) === Fl {{Data|2010}}, idderieġa flimkien ma ' Arnaud Lemort il-film ''L'amour, c'est mieux à deux'' ( 1 123 061 entrées fi Franza), li kien jinkludi b'mod partikolari Clovis Cornillac, Virginie Efira u Manu Payet.<ref>{{Ċita web|url=http://www.jpbox-office.com/mobile/fichfilm.php?id=11299|titlu=L\'Amour, c\'est mieux à deux ()|sit=www.jpbox-office.com|data-aċċess=2021-01-22}}</ref> Bejn {{Data|septembre 2010}} u {{Data|mai 2011}}, kien columnist fl-ispettaklu ''Tout le monde il est beau, tout le monde il est gentil'', immexxi minn Bruce Toussaint, kull nhar ta’ Ħadd fuq Canal+. Huwa reġa’ beda jidderieġi b’kummiedja ta’ azzjoni, *Le Marquis*, li kellha fil-partijiet ewlenin żewġ stilel ta’ fiduċja—Richard Berry u Franck Dubosc—iżda r-riżultati fil-box-office kienu diżappuntanti. Fl {{Data|2015}}, reġa' lura għad-direzzjoni tal-kummiedja tax-xjenza-fittizja ''Bis'', li fiha ħadu sehem id-duo star tal-ġeneru, Franck Dubosc u Kad Merad . Huwa jsejjaħ kollaboraturi frekwenti oħra Alexandra Lamy u Gérard Darmon . Il-film għandu aktar minn miljun dħul fi Franza.<ref>{{Ċita web|url=https://www.allocine.fr/film/fichefilm_gen_cfilm=224790.html|titlu=Bis|sit=allocine.fr|data-aċċess=15 novembre 2021}}</ref> Fl {{Data|2017}}, żvela s-seba’ kummiedja tiegħu, ''Taħt l-istess roof''.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |date=2017-04-19 |title=Sous le même toit, le divorce de la critique |url=http://www.lefigaro.fr/cinema/2017/04/19/03002-20170419ARTFIG00140--sous-le-meme-toit-divise-la-critique.php |journal=[[Le Figaro]] |language=fr |access-date=2018-06-05}}</ref> Din id-darba, jidderieġi koppja terribbli interpretata minn Louise Bourgoin u Gilles Lellouche.<ref>{{Ċita web|url=http://www.allocine.fr/film/fichefilm_gen_cfilm=246587.html|titlu=Sous le même toit|sit=[[Allociné]]|data-aċċess=10 juin 2020}}</ref> {{Data|novembre}} tal-istess sena, inħatar deputat direttur maniġerjali tal-produzzjonijiet fi Studiocanal, sussidjarja ta' Canal+.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last= |date=2018 |title=StudioCanal : Dominique Farrugia nommé DGA des productions |url=http://www.cbnews.fr/mouvements/studiocanal-dominique-farrugia-nomme-dga-des-productions-a1038910 |journal=CBNews |language=fr |page= |access-date=2018-06-05}}</ref> === Tluq minn Canal+ u wasla f'Banijay Group (2020 -) === Wara madwar għoxrin sena f’Canal, Dominique Farrugia ħabbar it-tluq tiegħu mill-istazzjon {{Data|septembre 2020}}.<ref>{{Ċita web|url=https://www.sudouest.fr/2020/09/11/television-dominique-farrugia-quitte-canal-et-rejoint-banijay-7833365-4693.php|titlu=Télévision : Dominique Farrugia quitte Canal+ et rejoint Banijay|sit=SudOuest.fr|lingwa=fr-|data-aċċess=2020-09-13}}</ref> Ingħaqad mal-kumpanija tal-produzzjoni Banijay Group bħala direttur tad-diviżjoni tal-finzjoni ta' Endemolshine.<ref>{{Ċita web|url=https://www.lefigaro.fr/medias/dominique-farrugia-quitte-canal-pour-banijay-20200911|titlu=Dominique Farrugia quitte Canal+ pour Banijay|data=2020-09-11|sit=Le Figaro.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2020-09-13}}</ref> Huwa se jibda l-kariga tiegħu mit {{Data|2 novembre 2020}}.<ref>{{Ċita web|url=https://www.capital.fr/entreprises-marches/vivendi-canal-annonce-le-depart-de-dominique-farrugia-pour-banijay-1380213|titlu=Vivendi : Canal+ annonce le départ de Dominique Farrugia pour Banijay|data=2020-09-11|sit=Capital.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2020-09-13}}</ref> === Ħajja privata u pubblika === Dominique Farrugia ilu miżżewweġ mit {{Data|22|janvier|2005}} lil Isabelle, direttur tal-komunikazzjonijiet f'Alain Afflelou, li għaliha kkonverta għall-Ġudaiżmu.<ref name="PM" /> Huma ġenituri ta’ żewġt ibniet, Mia, imwielda {{Data tat-twelid u età|mars 2008}} <ref>{{Ċita web|url=http://www.purepeople.com/article/dominique-farrugia-est-papa_a6138/1|titlu=Dominique Farrugia est papa !|data=30 mars 2008|sit=PurePeople|data-aċċess=3 mars 2020|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200806104008/https://www.purepeople.com/article/dominique-farrugia-est-papa_a6138/1|arkivju-data=2020-08-06|url-status=dead}}</ref> u Zoé, {{Data tat-twelid u età|août 2010}}.<ref>{{Ċita web|url=https://www.purepeople.com/article/dominique-farrugia-est-de-nouveau-papa_a61426/1|titlu=Dominique Farrugia : Il est de nouveau papa !|data=07 Août 2010|sit=PurePeople|data-aċċess=3 mars 2020}}</ref> Huwa ddiskuta l-konverżjoni tiegħu għall [[Ġudaiżmu|-Ġudaiżmu]] fil-programmi ''Tout le monde en parle'' ma’ Thierry Ardisson u ''Le Divan'' ma’ Marc-Olivier Fogiel,<ref>{{Ċita web|url=http://www.tribunejuive.info/temoignage/dominique-farrugia-converti-au-judaisme-je-me-sens-juif-depuis-toujours|titlu=Dominique Farrugia, converti au judaïsme : « Je me sens juif depuis toujours »|data=4 mars 2016|sit=Tribune Juive|data-aċċess=3 mars 2020}}</ref> fejn spjega li dejjem ħassu Lhudi, u li r-reliġjon Lhudija wieġbet il-mistoqsijiet kollha tiegħu. Dominique Farrugia jbati mill-isklerożi multipla. Bħala parti minn kampanja ta’ għarfien u ġbir ta’ fondi mnedija mill-Unjoni għall-Ġlieda kontra l-Isklerożi Multipla (UNISEP), huwa jitkellem dwar il-marda fi filmat televiżiv li dderiġa hu stess. Il-filmat, bit-titlu *''Continuer à danser dans sa tête''* ("Kompli Żfen f’Moħħok"), deher għall-ewwel darba fil-programm *''Tout le monde en parle''* fis-17 ta’ Ġunju 2006. Fl-2007, huwa nħatar Segretarju Ġenerali tal-UNISEP. Huwa jirrakkonta l-esperjenza tiegħu bil-marda fil-ktieb tiegħu *''Elle ne m'a jamais quitté''* ("Qatt ma ħallietni"), ippubblikat fl-2022. Fl {{Data|2013}}, intgħażel minn Luc Besson biex jisponsorja t-tieni klassi ta' studenti fl- École de la Cité.<ref>{{Ċita web|url=https://www.francebleu.fr/infos/economie-social/l-ecole-de-la-cite-du-cinema-de-luc-besson-menacee-1532452911|titlu=L'école de la cité du cinéma de Luc Besson en difficulté|awtur=Rémi Brancato|data=24 juillet 2018|sit=[[France Bleu]]|lingwa=fr|data-aċċess=12 mai 2020}}</ref> ==== Impenji politiċi ==== Matul l -elezzjoni presidenzjali tal-2007, Dominique Farrugia appoġġja lill-kandidat tal-UMP Nicolas Sarkozy.<ref>{{Ċita web|url=https://www.europe1.fr/culture/dominique-farrugia-aujourdhui-jai-decide-de-ne-plus-parler-de-politique-3290984|titlu=Dominique Farrugia : "Aujourd'hui, j'ai décidé de ne plus parler de politique"|awtur=|data=5 février 2025|sit=[[Europe 1]]|lingwa=fr|data-aċċess=22 mai 2026}}</ref> Huwa appoġġjah mill-ġdid matul l- elezzjoni presidenzjali tal-2012 billi ffirma artiklu ta' opinjoni li appella għar-rielezzjoni tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://www.lepoint.fr/politique/les-intellectuels-et-les-artistes-a-la-rescousse-de-sarkozy-05-05-2012-1458412_20.php|titlu=Des intellectuels et des artistes à la rescousse de Sarkozy|awtur=|data=5 mai 2012|sit=[[Le Point]]|lingwa=fr|data-aċċess=22 mai 2026}}</ref> F’Mejju tal-2026, iċ-Chairman ta’ Canal+, Maxime Saada, iddeċieda li jeskludi — mill-films kollha ffinanzjati mill-grupp — lill-firmatarji ta’ ittra miftuħa li fiha professjonisti tal-industrija taċ-ċinema kkundannaw il-kontroll li Vincent Bolloré u l-lemin estrem għandhom fuq iċ-ċinema Franċiża. Waqt li kkummenta dwar il-kontroversja, Dominique Farrugia esprima l-appoġġ sħiħ tiegħu għal Maxime Saada u għat-timijiet tal-films ta’ Canal+. == Distinzjonijiet == === Dekorazzjonijiet === * Uffiċjal tal-Leġjun tal-Unur (Digriet tat-31 ta' Diċembru 2025) ; kavallier ({{Data|8 décembre 2009}} ). * Uffiċjal tal-Ordni Nazzjonali tal-Mertu (digriet ta' 21 ta' Mejju, 2021 . * Kmandant tal-Ordni tal-Arti u l-Ittri (7 ta' Jannar, 2025),<ref>{{Ċita web|url=https://www.legifrance.gouv.fr/liste/bodmr|titlu=BODMR n°3 du 5 mai 2025 texte 64|sit=legifrance.gouv.fr|data-aċċess=08-05-2025}}.</ref> ''ex officio'' bħala membru tal-kunsill tal-Ordni tal-Arti u l-Ittri mill-{{Data|3 décembre 2024}} ; uffiċjal ({{Data|8 mars 2018}} ). === Prezz === * Premju tal-Ġurija għall-film ''Under the Same Roof'', fil- Festival Internazzjonali tal-Films tal-Kummiedja ta' Alpe d'Huez 2017 . == Noti u referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] pgpo2a0enhci8eij20iinn45n32o5hb 0 34525 331308 2026-08-05T22:49:15Z JovalQC 21720 Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna "[[:fr:Special:Redirect/revision/235087463|Larbaâ (Blida)]]" 331308 wikitext text/x-wiki '''Larbâa''' jew '''l'Arbâa''' (bl [[Lingwa Għarbija|-Għarbi)]] : الأربعاء, magħrufa wkoll bħala : Larbaa Bni Moussa, f'Tifinagh : ⵍⴰⵔⴻⴱⵄⴰ ⵏ ⴰⵢⵜ ⵎⵓⵙⴰ) huwa komun fil- wilaya ta' Blida, [[Alġerija|l-Alġerija]] . == Ġeografija == === Post === Il-komun ta' Larbâa jinsab fil-grigal tal-wilaya ta' Blida. Il-belt kapitali tagħha tinsab 25  fix-xlokk ta' Alġiers, 34  fil-grigal ta' Blida, u 60  fil-grigal ta' Médéa . === Lokalitajiet fil-muniċipalità === Matul ir-riorganizzazzjoni amministrattiva tal-1984, il-komun ta' Larbaa ġie ffurmat mil-lokalitajiet li ġejjin :{{Div col}} * Araïbia * [[Belaouadi]] * Ben Hassen * Ben Semane * Bendali Ali * Beni Aïssi * Beni Kaz * Beni Millal * Beni zermane * Benouar Louz * Bohane Tahta El Fouaca * Bouchtab * Boukandoura * Boumalat * Chaouch * Cheraga * Cheurfa * El Euldj * Larbâa (chef-lieu) * Medjadji * Moulhani * Rachedi * Sahraoui * Sidi Ali * Tabarante * Talaoulmène * Tanout * Zmaïtia{{Div col end}} == Storja == Il-maġġoranza tal-popolazzjoni ta' Larbâa, Ouled Slama u Bougara huma dixxendenti tal-Amazighs tal- Atlas ta' Blida tal- [[Confédérations de l'Atlas blidéen|konfederazzjoni]] ta' [[Confédérations de l'Atlas blidéen|Ait Moussa]] . Bħal konfederazzjonijiet ġirien oħra, l-Ait Moussa huma Sanhaja li saru Zenatizzati maż-żmien, kif jidher mil-lingwa tagħhom. it- Tamazight tal-Atlas ta' Blida . Qabel il-kolonizzazzjoni Franċiża, dan ir-reġjun kien jissejjaħ ''Sidi Nacer'', b'referenza għall-qaddis patrun tar-reġjun: ''Sidi Nacer.'' Wara l-bidu tal-kolonizzazzjoni Franċiża tal-Alġerija fl-1830, l-ewwel settlers waslu fir-reġjun mill-1831 'il quddiem, u eventwalment stabbilew ċentru ta' insedjament fl-1849. Fl-1856, Larbaa ġiet kostitwita bħala muniċipalità bi status sħiħ (*commune de plein exercice*) marbuta mad-Dipartiment ta' Alġeri, taħt l-isem ''l'Arba'' jew ''l'Arbah''. Xi sorsi jissuġġerixxu li l-isem ''l'Arba'' ġej mill-isem preċedenti tagħha, ''Merabâa''. Wara l-indipendenza tal-Alġerija, il-komun ingħata l-isem ta' Larbâa jew l'Arbâa (xi wħud isejħulha ''l'Arbâa Beni Moussa'' ) u kienet amministrattivament marbuta mal- Wilaya ta' Alġiers, sal-organizzazzjoni mill-ġdid tal-1974 u t-twaħħil tagħha mal- Wilaya ta' Blida li għadha kif inħolqot. == Ekonomija == Larbâa hija primarjament belt agrikola. Suq tal-karozzi jsir kull nhar ta’ Sibt u suq ieħor għall-bhejjem, tal-aħħar isir kull nhar ta’ Ġimgħa. Hija maqsuma mir- [[Route nationale 29 (Algérie)|RN 29]] u r- RN 8, u dan jagħmilha passaġġ obbligatorju għall-qsim lejn l- għoljiet, imbagħad lejn in-nofsinhar għal ħafna vjaġġaturi. Barra minn hekk, diversi sidien ta’ ristoranti minn madwar [[Alġerija|l-Alġerija]] kollha fetħu ħwienet eżatt fid-daħla tan-nofsinhar tal-belt. Tista' ssib ikel grilled u affarijiet oħra hemmhekk. === L-isports === RCA huwa l-klabb tal-futbol tal-belt ta' Arbâa, bil-kuluri blu u abjad, imwaqqaf fl-1941. == Popolazzjoni == == Infrastruttura == === Netwerk tat-trasport u toroq === Il-belt hija maqsuma minn toroq ewlenin. Ir-Rotta Nazzjonali 8 (RN8) u r-Rotta Nazzjonali 29 (RN29), li jiffaċilitaw konnessjonijiet ma' Blida, Algiers u bliet oħra ġirien. L-istazzjon ewlieni tal-karozzi tal-linja tal-belt jinsab fl-intersezzjoni tat-toroq W117 u N29, u jippermetti t-traffiku bejn il-muniċipalitajiet differenti tal-wilayas ta' Algiers, Blida, Médéa u Boumerdes. Il-Kumpanija tat-Trasport Pubbliku Urban u Suburban ta' Alġiers (ETUSA) ħabbret fl-2025 il-ftuħ uffiċjali ta' linja ġdida tal-karozzi tal-linja Nru. 520, li tgħaqqad il-belt ta' Larbaâ mal-istazzjon ta' Tafourah fiċ-ċentru ta' Alġiers. Proġett ta' skambju tat-toroq konness mat-tielet triq ċirkolari futura ta' Alġiers qed jiġi studjat biex itejjeb it-traffiku madwar Larbaa. === Edukazzjoni === Il-muniċipalità għandha diversi skejjel : L-iskejjel primarji, l-iskejjel medji (CEM), l-iskejjel sekondarji u l-kantins tal-iskejjel huma mifruxa f'lokalitajiet differenti. === Saħħa === It-triq biswit ir-Rotta Nazzjonali 8 hija mmarkata minn diversi stabbilimenti tas-saħħa, bħall-poliklinika muniċipali, iċ-ċentru dijanjostiku mediku BOUMAHDI, iċ-ċentru dijanjostiku mediku BENZAID u spiżeriji on-call li joperaw 24/7. === Sport u Divertiment === La Couronne Sports and Leisure huwa kumpless sportiv u ta' divertiment ta' livell għoli, distint minn diversi attivitajiet, bħas-sala tal-fitness u t-taħriġ bil-piżijiet "ONYX GYM", il-klabb tal-għawm "SAPHIR", il-kmamar tal-funzjonijiet "Princesse" u "Citrine", ir-ristorant "La Turquoise", u ċ-ċentru spa "Ruby SPA". === Enerġija === Il-muniċipalità ta' Larbâa fiha l-impjant tal-enerġija 4 X 193.9 MW, tat-tip Turbina tal-Gass (GT) u kkummissjonat mill-2009, jinsab fit-triq W115 fil-muniċipalità ta' Belaouadi. == Personalitajiet assoċjati ma' Larbaâ == * Djamel Amani, eks plejer tal-futbol internazzjonali, champion Afrikan fl-1990 mat-tim nazzjonali * Zahra Bouskine, poeta u ġurnalista * Idriss Bouskine, rumanzier, kittieb u ġurnalist * Ammar Meriech, poeta u ġurnalist * Lyes Bouyakoub, iċ-Champion Afrikan tal-judoka * Tarak o norredine RHB == Noti u referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 1ri9v8qkjrq9xc5rkpe4lyozw2qmom4 331309 331308 2026-08-05T22:51:58Z JovalQC 21720 Infobox city create 331309 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|population=83,819|year=2008}} '''Larbâa''' jew '''l'Arbâa''' (bl [[Lingwa Għarbija|-Għarbi)]] : الأربعاء, magħrufa wkoll bħala : Larbaa Bni Moussa, f'Tifinagh : ⵍⴰⵔⴻⴱⵄⴰ ⵏ ⴰⵢⵜ ⵎⵓⵙⴰ) huwa komun fil- wilaya ta' Blida, [[Alġerija|l-Alġerija]] . == Ġeografija == === Post === Il-komun ta' Larbâa jinsab fil-grigal tal-wilaya ta' Blida. Il-belt kapitali tagħha tinsab 25  fix-xlokk ta' Alġiers, 34  fil-grigal ta' Blida, u 60  fil-grigal ta' Médéa . === Lokalitajiet fil-muniċipalità === Matul ir-riorganizzazzjoni amministrattiva tal-1984, il-komun ta' Larbaa ġie ffurmat mil-lokalitajiet li ġejjin :{{Div col}} * Araïbia * [[Belaouadi]] * Ben Hassen * Ben Semane * Bendali Ali * Beni Aïssi * Beni Kaz * Beni Millal * Beni zermane * Benouar Louz * Bohane Tahta El Fouaca * Bouchtab * Boukandoura * Boumalat * Chaouch * Cheraga * Cheurfa * El Euldj * Larbâa (chef-lieu) * Medjadji * Moulhani * Rachedi * Sahraoui * Sidi Ali * Tabarante * Talaoulmène * Tanout * Zmaïtia{{Div col end}} == Storja == Il-maġġoranza tal-popolazzjoni ta' Larbâa, Ouled Slama u Bougara huma dixxendenti tal-Amazighs tal- Atlas ta' Blida tal- [[Confédérations de l'Atlas blidéen|konfederazzjoni]] ta' [[Confédérations de l'Atlas blidéen|Ait Moussa]] . Bħal konfederazzjonijiet ġirien oħra, l-Ait Moussa huma Sanhaja li saru Zenatizzati maż-żmien, kif jidher mil-lingwa tagħhom. it- Tamazight tal-Atlas ta' Blida . Qabel il-kolonizzazzjoni Franċiża, dan ir-reġjun kien jissejjaħ ''Sidi Nacer'', b'referenza għall-qaddis patrun tar-reġjun: ''Sidi Nacer.'' Wara l-bidu tal-kolonizzazzjoni Franċiża tal-Alġerija fl-1830, l-ewwel settlers waslu fir-reġjun mill-1831 'il quddiem, u eventwalment stabbilew ċentru ta' insedjament fl-1849. Fl-1856, Larbaa ġiet kostitwita bħala muniċipalità bi status sħiħ (*commune de plein exercice*) marbuta mad-Dipartiment ta' Alġeri, taħt l-isem ''l'Arba'' jew ''l'Arbah''. Xi sorsi jissuġġerixxu li l-isem ''l'Arba'' ġej mill-isem preċedenti tagħha, ''Merabâa''. Wara l-indipendenza tal-Alġerija, il-komun ingħata l-isem ta' Larbâa jew l'Arbâa (xi wħud isejħulha ''l'Arbâa Beni Moussa'' ) u kienet amministrattivament marbuta mal- Wilaya ta' Alġiers, sal-organizzazzjoni mill-ġdid tal-1974 u t-twaħħil tagħha mal- Wilaya ta' Blida li għadha kif inħolqot. == Ekonomija == Larbâa hija primarjament belt agrikola. Suq tal-karozzi jsir kull nhar ta’ Sibt u suq ieħor għall-bhejjem, tal-aħħar isir kull nhar ta’ Ġimgħa. Hija maqsuma mir- [[Route nationale 29 (Algérie)|RN 29]] u r- RN 8, u dan jagħmilha passaġġ obbligatorju għall-qsim lejn l- għoljiet, imbagħad lejn in-nofsinhar għal ħafna vjaġġaturi. Barra minn hekk, diversi sidien ta’ ristoranti minn madwar [[Alġerija|l-Alġerija]] kollha fetħu ħwienet eżatt fid-daħla tan-nofsinhar tal-belt. Tista' ssib ikel grilled u affarijiet oħra hemmhekk. === L-isports === RCA huwa l-klabb tal-futbol tal-belt ta' Arbâa, bil-kuluri blu u abjad, imwaqqaf fl-1941. == Popolazzjoni == == Infrastruttura == === Netwerk tat-trasport u toroq === Il-belt hija maqsuma minn toroq ewlenin. Ir-Rotta Nazzjonali 8 (RN8) u r-Rotta Nazzjonali 29 (RN29), li jiffaċilitaw konnessjonijiet ma' Blida, Algiers u bliet oħra ġirien. L-istazzjon ewlieni tal-karozzi tal-linja tal-belt jinsab fl-intersezzjoni tat-toroq W117 u N29, u jippermetti t-traffiku bejn il-muniċipalitajiet differenti tal-wilayas ta' Algiers, Blida, Médéa u Boumerdes. Il-Kumpanija tat-Trasport Pubbliku Urban u Suburban ta' Alġiers (ETUSA) ħabbret fl-2025 il-ftuħ uffiċjali ta' linja ġdida tal-karozzi tal-linja Nru. 520, li tgħaqqad il-belt ta' Larbaâ mal-istazzjon ta' Tafourah fiċ-ċentru ta' Alġiers. Proġett ta' skambju tat-toroq konness mat-tielet triq ċirkolari futura ta' Alġiers qed jiġi studjat biex itejjeb it-traffiku madwar Larbaa. === Edukazzjoni === Il-muniċipalità għandha diversi skejjel : L-iskejjel primarji, l-iskejjel medji (CEM), l-iskejjel sekondarji u l-kantins tal-iskejjel huma mifruxa f'lokalitajiet differenti. === Saħħa === It-triq biswit ir-Rotta Nazzjonali 8 hija mmarkata minn diversi stabbilimenti tas-saħħa, bħall-poliklinika muniċipali, iċ-ċentru dijanjostiku mediku BOUMAHDI, iċ-ċentru dijanjostiku mediku BENZAID u spiżeriji on-call li joperaw 24/7. === Sport u Divertiment === La Couronne Sports and Leisure huwa kumpless sportiv u ta' divertiment ta' livell għoli, distint minn diversi attivitajiet, bħas-sala tal-fitness u t-taħriġ bil-piżijiet "ONYX GYM", il-klabb tal-għawm "SAPHIR", il-kmamar tal-funzjonijiet "Princesse" u "Citrine", ir-ristorant "La Turquoise", u ċ-ċentru spa "Ruby SPA". === Enerġija === Il-muniċipalità ta' Larbâa fiha l-impjant tal-enerġija 4 X 193.9 MW, tat-tip Turbina tal-Gass (GT) u kkummissjonat mill-2009, jinsab fit-triq W115 fil-muniċipalità ta' Belaouadi. == Personalitajiet assoċjati ma' Larbaâ == * Djamel Amani, eks plejer tal-futbol internazzjonali, champion Afrikan fl-1990 mat-tim nazzjonali * Zahra Bouskine, poeta u ġurnalista * Idriss Bouskine, rumanzier, kittieb u ġurnalist * Ammar Meriech, poeta u ġurnalist * Lyes Bouyakoub, iċ-Champion Afrikan tal-judoka * Tarak o norredine RHB == Noti u referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] hse745mn818cwmvmqaenaysdc0w7jx2