Dong Fangzhuo

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mt">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedija</sitename>
    <dbname>mtwiki</dbname>
    <base>https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.14</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medja</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speċjali</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Diskussjoni</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utent</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Diskussjoni utent</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedija</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Diskussjoni Wikipedija</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Stampa</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Diskussjoni stampa</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Diskussjoni MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Mudell</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Diskussjoni mudell</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Għajnuna</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Diskussjoni għajnuna</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorija</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Diskussjoni kategorija</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Diskussjoni portal</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Dong Fangzhuo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7761</id>
    <revision>
      <id>331362</id>
      <parentid>309207</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T01:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10477" sha1="juj6ecvw2br5ulajknsovketbnj9xle" xml:space="preserve">{{Infobox plejer tal-futbol
|isem_plejer = Dong Fangzhuo
|stampa = [[Stampa:Dong Fangzhuo In Hunan Billows (cropped).JPG|220px]]
|isem_sħiħ = 
|data_twelid = {{data tat-twelid u età|1985|1|23|df=yes}}
|post_twelid = [[Dalian]]
|pajjiż_twelid = [[Ċina]]
|tul = 1.83 m
|rwol = [[Attakkant]]
|klabb_attwali = 
|numru = 
|snin_mixtla1 = 
|klabb_mixtla1 = 
|snin1 = 2002
|klabb1 = [[Shanghai United FC|Dalian Saidelong]]
|snin2 = 2002–2004
|klabb2 = [[Dalian Haichang|Dalian Shide]]
|snin3 = 2004–2008
|klabb3 = [[Manchester United FC|Manchester United]]
|snin4 = 2004–2006
|klabb4 = → [[Royal Antwerp FC|Royal Antwerp]] (self)
|snin5 = 2008–2010
|klabb5 = [[Dalian Haichang]]
|snin6 = 2010
|klabb6 = [[Legia Warsaw]]
|snin7 = 2010–2011
|klabb7 = [[Portimonense SC|Portimonense]]
|snin8 = 2011
|klabb8 = [[FC Mika|Mika]]
|snin9 = 2012–2013
|klabb9 = [[Hunan Billows FC|Hunan Billows]]
|snin10 = 2014
|klabb10 = [[Hebei FC|Hebei Zhongji]]
|snin_nazzjonali1 = 2005–2008
|tim_nazzjonali1 = [[Tim nazzjonali tal-futbol taċ-Ċina|Ċina]]
}}
'''Dong Fangzhuo''' (twieled fit-23 ta' Jannar 1985) huwa eks-plejer tal-[[futbol]] [[Ċina|Ċiniż]] li kien jilgħab bħala [[attakkant]].

== Karriera ==

=== Ċina ===

Dong ġie fil-prominenza fis-sena 2000 meta hu ġie msejjaħ Plejer tat-Turnew f'kompetizzjoni tal-futbol għal taħt is-sbatax-il sena. Huwa ffirma mat-tim ta' [[Shanghai United FC|Dalian Saidelong]] u għenhom biex jispiċċaw it-tieni post tal-kampjonat Ċiniż B fl-2002. Din tagħtu ċ-ċans fit-tim Ċiniż ta' taħt it-tlieta u għoxrin sena. Hu mexa għal mat-tim [[Dalian Shide]], l-aktar klabb b'suċċessi fiċ-Ċina. Dong skorja l-ewwel gowl għal Dalian Shide fit-tieni partita tal-fażi ta' kwalifikazzjoni għall-[[AFC Champions League 2002–03]].

=== Ewropa ===

F'Jannar 2010, Dong ingħaqad mat-tim ta' [[Mancester United FC|Manchester United]] għal somma inizzjali ta' £500,000 li eventwalment setgħet titla' għal £3,500,000 skont in-numru ta' dehriet li jagħmel.&lt;ref&gt;{{ċita aħbar |titlu = Man Utd sign Shide striker Dong Fangzhuo |url = http://www.chinadaily.com.cn/en/doc/2004-01/13/content_298346.htm |pubblikatur = CHINAdaily |data = 2004-01-13 |data-aċċess = 2007-02-28 |lingwa = Ingliż}}&lt;/ref&gt; B'hekk hu sar l-ewwel Ċiniż li ngħaqad ma' Manchester United. Minħabba li ma kienx eleġibbli għal permess tax-xogħol, Dong ġie msellef lit-tim Belġjan ta' [[Royal Antwerp FC|Royal Antwerp]] fil-[[Belġju]] biex jakkwista aktar esperjenza mal-ewwel tim

Fl-ewwel staġun hu skorja gowl wieħed f'disa' apparenzi. It-tieni staġun (2004–05) beda tajjeb hekk kif hu irnexxielu jsib ix-xibka sitt darbiet minn seba' dehriet (kollha bħala sostitut). Madanakollu, minħabba li kien sofra xi problemi fiżiċi u anki minħabba dmirijiet mat-tim nazzjonali taċ-Ċina taż-żgħar, il-forma tiegħu iddeterjorat fl-aħħar parti tal-istaġun hekk kif hu skorja seba' gowls fi 22 dehra fil-kompetizzjonijiet kollha. Fil-bidu tal-istaġun ta' wara, hu ġie msejjaħ biex jingħaqad mat-tim ta' Manchester United għal xi logħob ta' ħbiberija ta' qabel l-istaġun li kienu se jintlagħbu ġewwa l-Asja u ngħata n-numru 43. Id-debutt wasal kontra [[Hong Kong XI]] u dan id-debutt immarkah b'gowl fir-rebħa ta' 2–0.

Fl-istaġun 2005–06 ma' Royal Antwerp, Dong impressjona hekk kif hu spiċċa l-aqwa skorer kemm għat-tim tiegħu kif ukoll fil-kampjonat Belġjan meta skorja 18-il gowl fosthom żewġ tripletti. Fl-2006, hu reġa' ngħaqad ma' Manchester United fil-logħob ta' qabel l-istaġun din id-darba fl-[[Afrika t'Isfel]]. Hu skorja l-gowl tar-rebħa kontra [[Kaiser Chiefs]]. Kien irrappurtat li Dong kellu ċ-ċans li jikseb iċ-ċittadinanza Belġjana, però din l-għażla kienet ittelfu ċ-ċittadinanza Ċiniżau b'hekk ma ġiet qatt ikkunsidrata.

Hu beda l-istaġun 2006–07 f'forma tajba ma' Antwerp hekk kif skorja ħdax-il gowl fi ħmistax-il preżenza. Fil-15 ta' Diċembru 2006, wara tliet snin mit-trasferiment għall-klabb ta' United, Dong finalment ingħata permess tax-xogħol fir-[[Renju Unit]] wara li għamel dehriet biżżejjed għat-tim nazzjonali Ċiniż fis-sentejn ta' qabel. Bl-eleġibbilità tiġi kkonfermata, hu ġie ngħata kuntratt ġdid sal-2010,&lt;ref&gt;{{ċita aħbar |titlu = New United deal for Dong |url = http://home.skysports.com/list.aspx?hlid=442230&amp;CPID=8&amp;clid=1&amp;lid=3&amp;title=New+United+deal+for+Dong |pubblikatur = Sky Sports
|data = 2007-01-17 |data-aċċess = 2007-02-28 |lingwa = Ingliż }}&lt;/ref&gt; u ngħaqad mal-ewwel tim ta' Manchester United fis-17 ta' Jannar 2007, fejn ingħata l-flokk numru 21.

Dong iddebutta f'[[Old Trafford]] għal Manchester United f'logħba ta' karità kontra Europe XI fit-13 ta' Marzu 2007. Hu ssostitwixxa lil [[Alan Smith]] fit-72 minuta fir-rebħa ta' 4–3. Hu kien plejer regolari fit-tim tar-riservi ta' Manchester United, u fid-9 ta' Mejju 2007, Dong għamel id-debutt fil-[[Premier League]] għal United kontra [[Chelsea FC|Chelsea]] fi [[Stamford Bridge]], fejn ma' [[Ole Gunnar Solskjær]] ifforma l-koppja offensiva tar-''Red Devils''.

Fit-12 ta' Diċembru 2007, Dong iddebuta fiċ-[[UEFA Champions League|Champions League]] fejn daħal bħala sostitut fl-aħħar partita tal-fażi ta' kwalifikazzjoni kontra [[AS Roma|Roma]], fejn ħa post l-attakkant [[Wayne Rooney]]. B'din id-dehra, Dong sar biss it-tieni plejer Ċiniż li qatt deher f'din il-kompetizzjoni tant prestiġjuża għall-klabb Ewropej; l-ewwel wieħed kien [[Sun Xiang]].

Qabel il-bidu tal-[[Premier League 2008–09|istaġun 2008–09]], Dong ma ngħatax numru tat-tim, bin-numru 21 jieħdu ż-żagħżugħ [[Rafael Pereira da Silva (twieled fl-1990)|Rafael Pereira da Silva]]. Fit-28 ta' Awwissu 2008, Dong u Manchester United qablu unanimament li l-kuntratt jiġi mħassar biex b'hekk ikunu jista' jsib tim ieħor biex jilgħab aktar mal-ewwel tim.&lt;ref&gt;{{ċita aħbar |url=http://www.manutd.com/default.sps?pagegid=%7BF9E570E6%2D407E%2D44BC%2D800F%2D4A3110258114%7D&amp;newsid=6617020 |titlu=Reds confirm Dong exit |pubblikatur=Manchester United FC |data=2008-08-28 |lingwa=Ingliż}}&lt;/ref&gt;

=== Lura ċ-Ċina ===

Fis-27 ta' Awwissu 2008, l-istampa Ċiniża ħabbret li Dong Fangzhuo kien se jingħaqad mal-klabb [[Dalian Haichang]], fejn ingħata n-numru 9. Madanakollu l-prestazzjonijiet tiegħu ftit li xejn tjiebu, minkejja aspettattivi kbar wara l-esperjenza tiegħu fl-Ingilterra. Riżultat t'hekk spiċċa relegat mat-tim tar-riservi.

=== Legia Warszawa ===

Wara li attenda kamp ta' taħriġ mal-klabb Pollakk ta' [[Legia Warsaw]] fi [[Spanja]] u [[Ċipru]], Dong iffirma kuntratt ta' tmintax-il xahar b'opzjoni għal sentejn oħra skont il-prestazzjonijiet mal-klabb.&lt;ref&gt;{{ċita aħbar |url = http://legia.com/www/index.php?akt=13201 |titlu = Aktualności - Sylwester Czereszewski: Dong to dobry transfer |data = 2010-02-23 |pubblikatur = Legia |lingwa = Pollakk |data-aċċess = 2010-06-03 |arkivju-url = https://web.archive.org/web/20110724120134/http://legia.com/www/index.php?akt=13201 |arkivju-data = 2011-07-24 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

=== Portimonense ===

Il-klabb mit-tieni diviżjoni Portugiża, [[Portimonense SC|Portimonense]], wara rakkomandazzjoni mill-eks-plejer ta' Manchester United [[Cristiano Ronaldo]], iffirmaw lil Dong f'kuntratt ta' sena f'Awwissu 2010.&lt;ref&gt;{{ċita aħbar |url = http://www.tribalfootball.com/ronaldo-helps-ex-man-utd-teammate-dong-clinch-portimonense-move-1069631 |titlu = Ronaldo helps ex-Man Utd teammate Dong clinch Portimonense move |pubblikatur = TribalFootball |data = 2010-08-25 |data-aċċess = 2010-08-25 |lingwa = Ingliż |arkivju-url = https://web.archive.org/web/20111109233854/http://www.tribalfootball.com/ronaldo-helps-ex-man-utd-teammate-dong-clinch-portimonense-move-1069631 |arkivju-data = 2011-11-09 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

== Internazzjonali ==

Dong kien fit-tim Ċiniż li pparteċipa fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol ta' taħt l-20 sena 2005|Tazza tad-Dinja ta' taħt l-20 sena 2005]]. Hu ħa sehem fi tliet partiti minn total ta' erbgħa, kollha ħala sostitut.

Dong skorja l-ewwel gowl għat-[[Tim nazzjonali tal-futbol taċ-Ċina|tim nazzjonali Ċiniż]] fit-telfa ta' 4–1 kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Iżvizzera|Iżvizzera]] f'logħba ta' ħbiberija qabel il-bidu tat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2006|Tazza tad-Dinja 2006]]. Dong ħa sehem riċentament fl-[[Logħob Olimpiku tas-sajf 2008|Olimpjadi tas-sajf 2008]] fejn fil-partita tal-ftuħ kontra [[Tim nazzjoali tal-futbol ta' New Zealand|New Zealand]] daħal bħala sostitut għal Han Peng fid-79 minuta, u kien hu li skorja l-gowl li kiseb pari importanti.

== Pronunzja tal-isem ==

Il-pronunzja korretta tal-isem ta' Dong hu &quot;Dong Fangzh'''uo'''&quot;, u mhux &quot;Dong Fangzh'''ou'''&quot;. Il-karattru Ċiniż 卓 fil-[[Pinyin]] hi ''zhuó''. Iż-''zhuo'' tal-[[Pinyin]] tista' tirreferi ta' wieħed min-numru ta' karattri Ċiniżi - 周 (zhōu), 軸 (zhóu), 肘 (zhǒu) jew 宙 (zhòu). L-iżball hu komunament magħmul minn aġenziji tal-aħbarijiet mill-Punent, bħal [[BBC]] u anki l-[[Premier League]], fil-lista tal-iskwadra qabel il-logħba.

== Statistika tal-karriera ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!rowspan=&quot;2&quot;|Klabb
!rowspan=&quot;2&quot;|Staġun
!colspan=&quot;2&quot;|Kampjonat
!colspan=&quot;2&quot;|Tazza
!colspan=&quot;2&quot;|Total
|-
!App !! Gowls !! App !! Gowls !! App !! Gowls
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Shanghai United FC|Dalian Saidelong]] || 2002
| 14 || 20 || 2 || 5 || 16 || 25
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Dalian Haichang|Dalian Shide]] || 2003 
| 8 || 0 || 0 || 0 || 8 || 0
|-
|align=&quot;left&quot; rowspan=&quot;4&quot; |[[Royal Antwerp FC|Royal Antwerp]] || 2003–04
| 9 || 1 || 0 || 0 || 9 || 1
|-
| 2004–05
| 19 || 6 || 3 || 1 || 22 || 7
|-
| 2005–06
| 28 || 18 || 1 || 0 || 29 || 18
|-
|2006–07
| 14 || 9 || 1 || 2 || 15 || 11
|-
|align=&quot;left&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Manchester United FC|Manchester United]] || [[Premier League 2006–07|2006–07]]
| 1 || 0 || 0 || 0 || 1 || 0
|-
|[[Premier League 2007–08|2007–08]]
| 0 || 0 || 2 || 0 || 2 || 0
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Dalian Haichang|Dalian Shide]] || 2008
| 5|| 0 || 0 || 0 || 5 || 0
|-
! colspan=&quot;2&quot;|Total
! 93 !! 54 !! 9 !! 8 !! 107 !! 62
|}

== Referenzi ==
{{referenzi}}

== Ħoloq esterni ==
* {{soccerbase}}

{{DEFAULTSORT:Dong, Fangzhuo}}
[[Kategorija:Nies ħajjin]]
[[Kategorija:Twieldu fl-1985]]
[[Kategorija:Futbolers Ċiniżi]]
[[Kategorija:Plejers ta' Manchester United FC]]
[[Kategorija:Plejers ta' Royal Antwerp FC]]
[[Kategorija:Plejers ta' Legia Warszawa]]</text>
      <sha1>juj6ecvw2br5ulajknsovketbnj9xle</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Veneżwela</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16260</id>
    <revision>
      <id>331376</id>
      <parentid>330952</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T09:12:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>257</id>
      </contributor>
      <comment>[[c:COM:CDC|Bot]]: sostituzzjoni tal-istampa minn M_7.5_-_23_km_SE_of_Yumare,_Venezuela.png għal M_7.5_-_17_km_W_of_Catia_La_Mar,_Venezuela.png</comment>
      <origin>331376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159573" sha1="hmjvw2qnx7yd4dw803q66bbqmnbsq7c" xml:space="preserve">{{Infobox Pajjiż
|isem_twil_konvenzjonali     = Repubblika Bolivarjana tal-Veneżwela
|isem_nattiv                 = &lt;small&gt;''República Bolivariana de Venezuela''&lt;/small&gt;
|isem_komuni                 = Veneżwela
|stampa_bandiera             = Flag of Venezuela.svg
|stampa_emblema              = Coat of arms of Venezuela.svg
|stampa_mappa                = VEN orthographic.svg 
|deskrizzjoni_mappa          =
|ħolqa_bandiera              = Bandiera tal-Veneżwela
|ħolqa_emblema               = Arma tal-Venezwela
|ħolqa_demografija           = Demografija tal-Veneżwela
|mottu_nazzjonali            =
|innu_nazzjonali             = ''[[Gloria al Bravo Pueblo]]''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''Glorja lill-Poplu Kuraġġuż''&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;center&gt;[[Stampa:United States Navy Band - Gloria al Bravo Pueblo.ogg]]&lt;/center&gt;
|lingwi_uffiċjali            = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]]
|gruppi_etniċi               = 
|kapitali                    = [[Caracas]]
|l-ikbar_belt                = [[Caracas]]
|latd=10 |latm=30 |latNS=N |lonġd=66 |lonġm=58 |lonġEW=W
|tip_gvern                   =  [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[repubblika federali|federali]] taħt [[dittatorjat|dittatorjat]] [[awtoritarjaniżmu|awtoritarju]]
|titlu_kap1                  = [[President tal-Veneżwela|President]]
|titlu_kap2                  = [[Viċi President tal-Veneżwela|Viċi President]]
|titlu_kap3                  = [[Lista ta' Kelliema tal-Assemblea Nazzjonali tal-Veneżwela|President tal-Assemblea Nazzjonali]]
|isem_kap1                   = [[Delcy Rodríguez]] (ikkontestat)
|isem_kap2                   = [[Delcy Rodríguez]] (ikkontestat)
|isem_kap3                   = 
|żona_kklassifika            = 33
|poż_erja                    = 33 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|erja_km2                    = 916,445
|erja_mi_kw                  = 353,841
|perċentwal_ilma             = 0.32
|sena_stima_popolazzjoni     = 2012
|stima_popolazzjoni          = 28,946,101&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{Ċita web |data-aċċess=2013-06-07 |titlu=Archive copy |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201230052534/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |arkivju-data=2020-12-30 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|poż_stima_popolazzjoni      = 44 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|ċensiment_popolazzjoni      =
|sena_ċensiment_popolazzjoni = 
|densità_popolazzjoni_km2    = 30.2
|densità_popolazzjoni_mi_kw  = 77
|poż_densità_popolazzjoni    = 181 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|sena_PGD_PSX                = 2013
|PGD_PSX                     = $396.848 biljun&lt;ref name=imf2&gt;{{ċita web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=32&amp;pr.y=1&amp;sy=2009&amp;ey=2013&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=299&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=|titlu=Venezuela|pubblikatur=Fond Monetarju Internazzjonali|data-aċċess=2012-04-01|lingwa=en}}&lt;/ref&gt;
|poż_PGD_PSX                 = 
|PGD_PSX_per_capita          = $13,633&lt;ref name=imf2/&gt;
|poż_PGD_PSX_per_capita      = 
|sena_IŻU                    = 2013
|IŻU                         = {{increase}} 0.748&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/en/mediacentre/humandevelopmentreportpresskits/2013report/ |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2013|sena=2013|pubblikatur=Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti|data=2013-03-14|data-aċċess=2013-03-14|lingwa=en}}&lt;/ref&gt;
|poż_IŻU                     = 71
|kategorija_IŻU              = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;għoli&lt;/span&gt;
|tip_sovranità               = [[Indipendenza]] {{nobold|mill-[[Spanja]]}}
|avveniment_stabbilit1       = minn [[Spanja]]
|data_stabbilit1             = 5 ta' Lulju 1811
|avveniment_stabbilit2       = mill-Gran Kolombja
|data_stabbilit2             = 13 ta' Jannar 1830
|avveniment_stabbilit3       = Rikonoxxuta
|data_stabbilit3             = 30 ta' Marzu 1845
|avveniment_stabbilit4       = [[Kostituzzjoni tal-Venezwela|Kostituzzjoni attwali]]
|data_stabbilit4             = 20 ta' Diċembru 1999
|valuta                      = [[bolívar tal-Veneżwela|Bolívar fuerte]]
|kodiċi_valuta               = VEF
|żona_ħin                    = [[Ħin fil-Veneżwela|VET]]
|differenza_ħku              = –4
|żona_ħin_legali             = 
|differenza_żona_ħin_legali  = 
|cctld                       = [[.ve]]
|kodiċi_telefoniku           = +58
|sena_PGD_nominali           = 2013
|PGD_nominali                = $345.651 biljun&lt;ref name=imf2/&gt;
|poż_PGD_nominali            = 
|PGD_nominali_per_capita     = $11,527&lt;ref name=imf2/&gt;
|poż_PGD_nominali_per_capita = 
|nota1                       =
}}
Il-'''Venezwela''' ({{awdjo|en-us-Venezuela.ogg|ˌvɛnəˈzweɪlə}}, uffiċjalment imsejħa r-'''Repubblika Bolivarjana tal-Venezwela''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República Bolivariana de Venezuela''), hi pajjiż li tinsab fil-kosta tat-tramuntana tal-[[Amerika t'Isfel]]. It-territorju tal-Venezwela jkopri madwar 916,445 kilometru kwadru (353,841 mi kw) b'popolazzjoni stmata ta' madwar 29,100,000. Il-Venezwela hija kkunsidrata bħala stat ma' [[Pajjiżi megadiversi|bijodiversità estremament għolja]]. Il-Venezwela hija fost l-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina; Il-maġġoranza l-kbira tal-Venezwelani jgħixu fl-ibliet tat-Tramuntana u l-kapitali.

Il-Venezwela hija pajjiż tropikali, imdawwar fit-Tramuntana bil-Baħar Karibew jew il-Baħar tal-Antilles, b'estensjoni ta' 2,813 km; fin-nofsinhar, mar-Repubblika Federattiva tal-[[Brażil]] b'fruntiera ta' 2,000 km; lejn il-Lvant, mal-Oċean Atlantiku u r-Repubblika tal-[[Gujana]], li magħhom għandha linja tal-fruntiera ta' 743 km; u lejn il-punent, mar-Repubblika tal-[[Kolombja]].

Il-Venezwela għandha fruntieri marittimi ma' Aruba, [[Curaçao]], [[Saint Kitts u Nevis]], [[Trinidad u Tobago]] u [[Stati Uniti]].

It-territorju tal-Venezwela kien ikkolonizzat minn Spanja fl-1522 fost reżistenza mill-popli indiġeni. Fl-1811, sar wieħed mill-ewwel territorji Spanjoli Amerikani li ddikjaraw l-indipendenza tiegħu mill-Ispanjoli u saru parti mill-ewwel Repubblika federali tal-Kolombja (Gran Colombia). Hija sseparat bħala pajjiż sovran sħiħ fl-1830. Matul is-seklu 19, il-Venezwela sofriet taqlib politiku u awtokrazija, u baqgħet iddominata minn dittaturi militari reġjonali sa nofs is-seklu 20. Mill-1958, il-pajjiż kellu serje ta' gvernijiet demokratiċi, bl-eċċezzjoni fejn il-biċċa l-kbira tar-reġjun kien iggvernat minn dittatorjati militari, u l-perjodu kien ikkaratterizzat minn prosperità ekonomika.

Il-kriżijiet ekonomiċi tas-snin 80 u 90 wasslu għal kriżijiet politiċi kbar u inkwiet soċjali mifrux, inklużi l-irvellijiet fatali ta' Caracazo tal-1989, żewġ attentati ta' kolp ta' stat fl-1992, u l-impeachment ta' president fuq akkużi ta' abbuż ta' fondi pubbliċi fl-1993 kollass tal-fiduċja fil-partiti eżistenti wassal għall-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-1998, il-katalist għar-Rivoluzzjoni Bolivarjana, li bdiet b'Assemblea Kostitwenti fl-1999, fejn ġiet imposta Kostituzzjoni ġdida tal-Venezwela. Il-politiki populisti tal-benesseri soċjali tal-gvern ġew imsaħħa biż-żieda fil-prezzijiet taż-żejt, iż-żieda temporanja tal-infiq soċjali, u t-tnaqqis tal-inugwaljanza ekonomika u l-faqar fl-ewwel snin tar-reġim. Madankollu, il-faqar beda jiżdied b'rata mgħaġġla fis-snin 2010 L-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-2013 kienet ikkontestata ħafna u qanqlet protesti mifruxa li qanqlet kriżi nazzjonali oħra li għadha sal-lum. Il-Venezwela esperjenzat ritorn demokratiku lura u saret stat awtoritarju. Tikklassifika baxx fuq il-miżuri internazzjonali tal-libertà tal-istampa u l-libertajiet ċivili u għandha livelli għoljin ta' korruzzjoni perċepita. Il-Venezwela hija pajjiż li qed jiżviluppa li għandu l-akbar riżervi taż-żejt magħrufa fid-dinja u kien wieħed mill-esportaturi ewlenin taż-żejt fid-dinja. Preċedentement, il-pajjiż kien esportatur sottożviluppat ta' rodotti agrikoli bħall-kafè u l-kawkaw, iżda ż-żejt malajr beda jiddomina l-esportazzjonijiet u d-dħul tal-gvern. L-eċċessi u l-politika ħażina tal-gvern eżistenti wasslu għall-kollass tal-ekonomija kollha tal-Venezwela. Il-pajjiż jissielet ma' iperinflazzjoni rekord, nuqqas ta' oġġetti bażiċi, qgħad, faqar, mard, mortalità għolja tat-trabi, malnutrizzjoni, problemi ambjentali, kriminalità serja u korruzzjoni. Dawn il-fatturi ppreċipitaw il-kriżi tar-refuġjati tal-Venezwela li fiha aktar minn 7.7 miljun ruħ kienu ħarbu mill-pajjiż sa Ġunju 2024. Fl-2017, l-aġenziji tal-klassifikazzjoni tal-kreditu ddikjaraw lill-Venezwela bħala inadempjenti fil-ħlasijiet tad-dejn. Il-kriżi fil-Venezwela kkontribwiet għal deterjorament rapidu tas-sitwazzjoni tad-drittijiet tal-bniedem.

L-elezzjoni presidenzjali tal-2024 saret fit-28 ta' Lulju, 2024 biex jiġi elett president għal terminu ta' sitt snin li jibda mill-10 ta' Jannar, 2025. Stħarriġ li sar qabel l-elezzjoni indikaw li l-kandidat tal-oppożizzjoni González se jirbaħ b'marġni wiesa'. Wara li l-Kunsill Elettorali Nazzjonali (CNE) ikkontrollat ​​mill-gvern ħabbar riżultati parzjali li juru rebħa dejqa għal Maduro, il-biċċa l-kbira tal-mexxejja tad-dinja esprimew xettiċiżmu dwar ir-riżultati mitluba u ma rrikonoxxewx it-talbiet tas-CNE. Kemm González kif ukoll Maduro iddikjaraw lilhom infushom rebbieħa tal-elezzjonijiet. Ir-riżultati elettorali ma ġewx rikonoxxuti miċ-Ċentru Carter u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani minħabba nuqqas ta' riżultati granulari, u ġew ikkontestati mill-oppożizzjoni, li ddikjarat rebħa kbira u tat aċċess għall-għadd tal-voti miġbura mill-osservaturi elettorali mill-biċċa l-kbira tal-voti. ċentri bħala evidenza. Wara t-tħabbir tar-riżultati mill-awtoritajiet elettorali, faqqgħu protesti madwar il-pajjiż.

== Etimoloġija ==
Skont l-aktar verżjoni popolari u aċċettata, fl-1499, spedizzjoni mmexxija minn Alonso de Ojeda żaret il-kosta tal-Venezwela. Il-stilts houses fiż-żona tal-Lag Maracaibo fakkru lin-navigatur Taljan Américo Vespucio tal-belt ta' Venezja, l-Italja, u għalhekk sejjaħ ir-reġjun Veneziola, jew “Little Venezja”. Il-verżjoni Spanjola ta' Veneziola hija l-Venezwela.

Martín Fernández de Enciso, membru tal-ekwipaġġ ta' Vespucci u Ojeda, ta' verżjoni differenti. Fix-xogħol tiegħu Summa de Geography, jistqarr li l-ekwipaġġ sab popli indiġeni li sejħu lilhom infushom Veneciuela. Għalhekk, l-isem &quot;Venezuela&quot; seta' evolva mill-kelma indiġena.

Preċedentement, l-isem uffiċjali kien l-Stat tal-Venezwela (1830–1856), ir-Repubblika tal-Venezwela (1856–1864), Stati Uniti tal-Venezwela (1864–1953), u għal darb'oħra r-Repubblika tal-Venezwela (1953–1999).

== Storja ==
=== Storja prekolombjana ===
[[File:IdolosRoques.jpg|thumb|left|Immaġni tal-kult skolpita fiċ-ċeramika, Arċipelagu Los Roques.]]
[[File:Petroglifo, Parque Waraira Repano.jpg|thumb|left|Petroglyph fil-Park Nazzjonali Waraira Repano.]]
Hemm evidenza li kien hemm preżenza umana fiż-żona bħalissa magħrufa bħala l-Venezwela madwar 15,000 sena ilu. Instabu għodod fuq it-terrazzi għoljin tax-xmara tax-Xmara Pedregal fil-punent tal-Venezwela.  Artifacts tal-kaċċa tal-Pleistocene tard, inklużi l-lanza, instabu f'serje simili ta' siti fil-majjistral tal-Venezwela; Skont id-dating bir-radjukarbonju, dawn iddataw għal bejn 13,000 u 7,000 QK.

Mhux magħruf kemm kienu jgħixu nies fil-Venezwela qabel il-konkwista Spanjola; Ġie stmat għal miljun. Minbarra l-popli indiġeni magħrufa llum, il-popolazzjoni kienet tinkludi gruppi bħall-Kalina (Karibs), Auaké, Caquetio, Mariche u Timoto-Cuicas. Il-kultura Timoto-Cuica kienet l-aktar soċjetà kumplessa fil-Venezwela prekolombjana, b'rħula permanenti ppjanati minn qabel imdawra b'għelieqi imwarrbin imsaqqija. Id-​djar tagħhom kienu magħmula mill-​ġebel u l-​injam b'soqfa tal-​pajm. Kienu paċifiċi u jiddependu fuq it-tkabbir tal-għelejjel. L-għelejjel reġjonali kienu jinkludu patata u ullucos. Ħallew l-arti, partikolarment fuħħar antropomorfiku, iżda l-ebda monumenti kbar. Huma mibrum fibri tal-pjanti biex jinsġu fi tessuti u twapet għad-djar. Huma akkreditati li ivvintaw l-arepa, staple fil-kċina Venezwelana.

Wara l-konkwista, il-popolazzjoni naqset b'mod sinifikanti, prinċipalment minħabba t-tixrid ta' mard infettiv mill-Ewropa. Kien hemm żewġ assi ewlenin tal-popolazzjoni pre-Kolombjana mit-tramuntana għan-nofsinhar: kienu jkabbru qamħ fil-punent u kassava fil-lvant. Partijiet kbar tal-pjanuri kienu kkultivati ​​b'taħlita ta' slash and burn u agrikoltura sedentarja permanenti.

=== Kolonizzazzjoni ===
[[File:Musterung-Welser-Armada.png|thumb|left|In-Navy Welser Ġermaniża qed tesplora l-Venezwela. Il-Welsers Ġermaniżi ħakmu l-Venezwela mill-1528 sal-1546, qabel ma reġgħet ittieħdet mill-Imperu Spanjol. Pittura mill-1560 minn Hieronymus Köler.]]
Fl-1498, matul it-tielet vjaġġ tiegħu lejn l-Ameriki, Kristofru Kolombu salpa ħdejn id-Delta tal-Orinoco u niżel fil-Golf ta' Paria. Sorpriż bil-kurrent marittimu kbir ta' ilma ħelu li ddevja l-kors tiegħu lejn il-lvant, Columbus esprima f’ittra lil Isabella u Ferdinand li żgur laħaq il-Ġenna fid-Dinja (ġenna terrestri):

Dawn huma sinjali kbar tal-Ġenna Terrestri. għax qatt ma qrajt jew smajt li hemm daqshekk ilma ħelu ġewwa u daqshekk qrib l-ilma mielaħ; It-temperatura ħafifa ħafna wkoll tikkorrobora dan; u jekk l-ilma li nitkellem dwaru ma ġejx mill-Ġenna, allura hija meravilja akbar, għax ma nemminx li xmara daqshekk kbira u fonda qatt kienet magħrufa li teżisti f'din id-dinja.

Il-kolonizzazzjoni Spanjola tal-Venezwela kontinentali bdiet fl-1522, u stabbilixxiet l-ewwel insedjament permanenti tagħhom fl-Amerika t'Isfel fil-belt attwali ta' Cumaná.

==== Kolonizzazzjoni Ġermaniża ====
Fis-seklu 16, ir-Re ta' Spanja ta għotja lill-familja Ġermaniża Welser. Klein-Venedig saret l-aktar inizjattiva estensiva fil-kolonizzazzjoni Ġermaniża tal-Ameriki mill-1528 sal-1546. Il-Welsers kienu bankiera tal-Habsburgs u finanziaturi ta' Karlu V, Imperatur Ruman Imqaddes, li kien sultan ta' Spanja u kien ħa self kbir mingħandhom biex iħallas tixħim għall-elezzjoni imperjali tiegħu.

Fl-1528, Karlu V ta lill-Welsers id-dritt li jesploraw, jiggvernaw u jikkolonizzaw it-territorju, kif ukoll li jfittxu l-belt mitika tad-deheb ta' El Dorado. L-ewwel expedition kienet immexxija minn Ambrosius Ehinger, li stabbilixxa Maracaibo fl-1529. Wara l-mewt tal-ewwel Ehinger (1533), imbagħad Nikolaus Federmann u Georg von Speyer (1540), Philipp von Hutten baqa' jesplora l-intern. Fl-assenza ta' von Hutten mill-kapitali provinċjali, il-kuruna ta' Spanja talbet id-dritt li taħtar gvernatur. Malli Hutten irritorna lejn il-kapitali, Santa Ana de Coro, fl-1546, il-gvernatur Spanjol Juan de Carvajal kellu maqtula lil Hutten u Bartholomeus VI. Welser. Charles V sussegwentement irrevoka l-għotja ta' Welser. Il-Welsers ittrasportaw minaturi Ġermaniżi, kif ukoll 4,000 skjav Afrikan, lejn il-kolonja biex iħawlu pjantaġġuni tal-kannamieli. Ħafna settlers Ġermaniżi mietu minn mard tropikali, li ma kellhom ebda immunità għalih, jew minn gwerer ma' l-abitanti indiġeni.

=== Tard tas-seklu 16 sal-bidu tas-seklu 18 ===
[[File:1562 Diego Gutierrez Amazonas.jpg|thumb|left|«Nova Andaluzia» u Paria fuq mappa Spanjola mill-1562]]
[[File:Mapa de Venezuela 1635.jpg|thumb|Il-provinċja tal-Venezwela u l-parti tan-nofsinhar ta' Nueva Andalucía. Mappa tal-1635.]]
Kaċikijiet indiġeni (mexxejja) bħal Guaicaipuro (c. 1530–1568) u Tamanaco (miet fl-1573) ippruvaw jirreżistu l-inkursjonijiet Spanjoli, iżda l-ġodda eventwalment irażżnuhom.

Fis-seklu 16, matul il-kolonizzazzjoni Spanjola, popli indiġeni bħall-Mariches, dixxendenti tal-Kalina, ikkonvertew għall-Kattoliċiżmu Ruman. Xi tribujiet jew mexxejja reżistenti huma mfakkar fl-ismijiet tal-postijiet, inklużi Caracas, Chacao, u Los Teques. L-ewwel insedjamenti kolonjali kienu ċċentrati fuq il-kosta tat-Tramuntana, iżda f'nofs is-seklu 18, l-Ispanjol avvanzat aktar 'l ġewwa tul ix-Xmara Orinoco. Hawnhekk, il-Ye'kuana organizzaw reżistenza fl-1775-76.

L-insedjamenti tal-Lvant tal-Venezwela ta' Spanja ġew inkorporati fil-provinċja ta' Nueva Andalucía. Amministrata mill-Qorti Rjali ta 'Santo Domingo mill-bidu tas-seklu 16, il-biċċa l-kbira tal-Venezwela saret parti mill-Viċiroyalty ta' New Granada fil-bidu tas-seklu 18, u mbagħad ġiet riorganizzata bħala Kaptanja Ġenerali awtonoma li bdiet fl-1777. Caracas, imwaqqfa fiċ-ċentru ċentrali. reġjun kostali fl-1567, kien jinsab tajjeb biex isir post ewlieni, li kien qrib il-port kostali ta 'La Guaira u f'wied, f'firxa muntanjuża, li pprovdiet fortizza difensiva kontra l-pirati u klima aktar sħuna.

[[File:Venezuela en 1810.jpg|thumb|left|Mappa tal-Kaptanja Ġenerali tal-Venezwela fl-1810, minn Agustín Codazzi.]]
=== Indipendenza u seklu 19 ===
[[File:Simón Bolívar by Ricardo Acevedo Bernal.jpg|thumb|Il-Liberatur, Simón Bolívar.]]
[[File:Martin Tovar y Tovar 02.jpg|thumb|left|L-iffirmar tal-indipendenza tal-Venezwela, pittura minn Martín Tovar y Tovar.]]
[[File:19 de abril.jpg|thumb|Rivoluzzjoni tad-19 ta' April, 1810, bidu ta' l-indipendenza tal-Venezwela, minn Martín Tovar y Tovar]]
[[File:John J. Peoli - General Jose Antonio Paez - 1910.10.4 - Smithsonian American Art Museum.jpg|thumb|left|José Antonio Páez Herrera, kap tal-armata nazzjonali u kap militari tad-dipartiment tal-Venezwela, mexxa fl-1826 il-moviment separatista magħruf bħala La Cosiata, li ssepara lill-Venezwela mill-Gran Kolombja fl-1830.]]
[[File:Combate de Maiquetia, el 2 de septiembre de 1859.jpg|thumb|Battalja ta' Maiquetia fit-2 ta' Settembru, 1859, parti mill-Gwerra Federali]]
Wara rewwixti falluti, il-Venezwela, taħt it-tmexxija ta' Francisco de Miranda, marixxall tal-Venezwela li kien iġġieled fir-rivoluzzjonijiet Amerikani u Franċiżi, iddikjarat l-indipendenza bħala l-Ewwel Repubblika tal-Venezwela fil-5 ta' Lulju, 1811. Din bdiet il-Gwerra tal-Indipendenza mill-Venezwela. Terremot devastanti ta' Caracas fl-1812, flimkien mar-ribelljoni tal-llaneros Venezwelani, għenu biex iwaqqgħu r-repubblika. Simón Bolívar, mexxej ġdid tal-forzi tal-indipendenza, nieda l-Kampanja Ammirabbli tiegħu fl-1813 minn New Granada, u ħa l-biċċa l-kbira tat-territorju u ġie pproklamat bħala Il-Liberatur. It-Tieni Repubblika tal-Venezwela ġiet ipproklamata fis-7 ta' Awwissu, 1813, iżda damet biss ftit xhur qabel ma' tgħaffeġ mill-mexxej tar-Royalist José Tomás Boves u l-armata personali tiegħu ta' llaneros.

It-tmiem tal-invażjoni Franċiża tal-patrija ta' Spanja fl-1814 ppermetta li tasal forza expeditionary kbira taħt il-kmand tal-Ġeneral Pablo Morillo, bil-għan li jirkupra t-territorju mitluf fil-Venezwela u New Granada. Meta l-gwerra laħqet staġnar fl-1817, Bolívar stabbilixxa mill-ġdid it-Tielet Repubblika tal-Venezwela f'territorju li għadu kkontrollat ​​mill-patrijotti, l-aktar fir-reġjuni ta' Guyana u Llanos. Din ir-repubblika ma damitx wisq peress li sentejn biss wara, waqt il-Kungress ta' Angostura tal-1819, l-għaqda tal-Venezwela ma' New Granada ġiet iddekretata biex tifforma r-Repubblika tal-Kolombja. Il-gwerra kompliet sakemm inkisbu r-rebħa u s-sovranità sħiħa wara l-Battalja ta' Carabobo fl-24 ta' Ġunju, 1821. Fl-24 ta' Lulju, 1823, José Prudencio Padilla u Rafael Urdaneta għenu biex jissiġillaw l-indipendenza tal-Venezwela bir-rebħa tagħhom fil-Battalja tal-Lag Maracaibo. Il-kungress ta' New Granada ta lil Bolívar il-kontroll tal-armata ta' Granada; Fil-kap tiegħu, huwa ħeles diversi pajjiżi u waqqaf ir-Repubblika tal-Kolombja (Gran Colombia).

Sucre ħeles lill-Ekwador u sar it-tieni president tal-Bolivja. Il-Venezwela baqgħet parti mill-Gran Kolombja sal-1830, meta ribelljoni mmexxija minn José Antonio Páez ppermettiet il-proklamazzjoni ta' Venezwela indipendenti ġdida, fit-22 ta' Settembru;  Páez sar l-ewwel president tal-Stat il-ġdid tal-Venezwela. Bejn kwart u terz tal-popolazzjoni tal-Venezwela ntilfet matul dawn l-għoxrin sena ta' gwerra (inklużi bejn wieħed u ieħor nofs il-Venezwelani ta' dixxendenza Ewropea), li sal-1830, kienet stmata għal 800,000. Fil-bandiera tal-Venezwela, isfar jirrappreżenta l-ġid tal-art, blu l-baħar li jifred il-Venezwela minn [[Spanja]], u aħmar id-demm imxerred mill-eroj tal-indipendenza.

[[File:Catedral de Caracas 1867.jpg|thumb|Katidral ta' [[Caracas]], fl-1867.]]
[[File:Road to Petare.jpg|thumb|left|Camino de Petare fl-aħħar tas-seklu 19]]
[[File:Cipriano Castro in Caracas, 1899.jpg|thumb|left|Dħul ta' Cipriano Castro f'[[Caracas]] fl-1899]]

L-iskjavitù fil-Venezwela ġiet abolita fl-1854. Ħafna mill-storja tal-Venezwela fis-seklu 19 kienet ikkaratterizzata minn taqlib politiku u ħakma dittatorjali, inkluż il-mexxej tal-indipendenza José Antonio Páez, li rebaħ il-presidenza tliet darbiet u serva 11-il sena bejn l-1830 u l-1863. Dan laħaq il-qofol tiegħu fil-Gwerra Federali (1859-1863). Fit-tieni nofs tas-seklu, Antonio Guzmán Blanco, kawdillo ieħor, serva 13-il sena, bejn l-1870 u l-1887, bi tliet presidenti oħra mxerrda.

Fl-1895, tilwima li ilha fit-tul l-[[Renju Unit]] dwar it-territorju Essequibo, li l-[[Renju Unit]] sostniet bħala parti mill-Gujana Brittanika u l-Venezwela meqjusa bħala territorju tal-Venezwela, faqqgħet fil-Kriżi tal-Venezwela tal-1895. It-tilwima saret kriżi diplomatika meta l-lobbyist tal-Venezwela, William L. Scruggs, ipprova jargumenta li l-kondotta Brittanika dwar il-kwistjoni kisret id-Duttrina Monroe tal-[[Stati Uniti]] tal-1823, u uża l-influwenza tiegħu f'[[Washington (Distrett ta' Columbia)|Washington D.C.]], biex isegwi l-kwistjoni. Il-President tal-[[Stati Uniti]] Grover Cleveland imbagħad adotta interpretazzjoni wiesgħa tad-duttrina li ddikjarat interess Amerikan fi kwalunkwe materja fl-emisfera. Il-[[Renju Unit]] eventwalment qablet mal-arbitraġġ, iżda fin-negozjati dwar it-termini tagħha kienet kapaċi tipperswadi lill-[[Istati Uniti]] fuq ħafna dettalji. Tribunal iltaqa' f'[[Pariġi]] fl-1898 biex jiddeċiedi l-kwistjoni u fl-1899 ta' l-biċċa l-kbira tat-territorju kkontestat lill-Gujana Brittanika.

Fl-1899, Cipriano Castro, megħjun minn ħabib tiegħu Juan Vicente Gómez, ħa l-poter f'[[Caracas]]. Castro naqas mid-djun barranin konsiderevoli tal-Venezwela u rrifjuta li jħallas kumpens lill-barranin li nqabdu fil-gwerer ċivili tal-Venezwela. Dan wassal għall-Kriżi tal-Venezwela tal-1902–1903, li fiha l-[[Renju Unit]], il-[[Ġermanja]] u l-[[Italja]] imponew imblokk navali qabel ma ġie miftiehem arbitraġġ internazzjonali fil-Qorti Permanenti tal-Arbitraġġ il-ġdida. Fl-1908, faqqgħet tilwima oħra mal-Pajjiżi l-Baxxi, li ġiet solvuta meta Castro mar il-Ġermanja għall-kura medika u malajr twaqqa' minn Juan Vicente Gómez (1908-1935).

=== seklu 20 ===
[[File:Ciudad de Valencia (1900).jpg|thumb|Valencia madwar is-sena 1900.]]
[[File:Beaches of Macuto, 1911.jpg|thumb|left|Bajja ta' Macuto fl-1911]]
[[File:Miramar Hotel, Macuto, 1922.jpg|thumb|Terrazzin tal-Lukanda Miramar f'Macuto fl-1929]]
[[File:Stadsgezicht met Hotel Majestica in Caracas in Venezuela, Bestanddeelnr 252-8437.jpg|thumb|left|[[Caracas]] matul l-1940s.]]
[[File:Antigua Catedral de El Tocuyo 03.jpg|thumb|El Tocuyo, Lara, qabel it-terremot tal-1950.]]
[[File:Rómulo Betancourt, 1961.jpg|thumb|left|Rómulo Betancourt (president 1945-1948 / 1959-1964), wieħed mill-mexxejja demokratiċi ewlenin tal-Venezwela.]]
[[File:Militares en la azotea del congreso de Venezuela en 1948.jpg|thumb|left|Militari fuq il-bejt tal-kungress waqt il-kolp ta' stat fil-Venezwela fl-1948]]
L-iskoperta ta' depożiti ta' żejt enormi fil-Lag Maracaibo matul l-[[Ewwel Gwerra Dinjija]] kienet kruċjali għall-Venezwela u ttrasformat l-ekonomija tagħha milli tiddependi ħafna fuq l-esportazzjonijiet agrikoli. Dan wassal għal boom li dam fis-snin tmenin; Fl-1935, il-prodott gross domestiku per capita tal-Venezwela kien l-ogħla fl-Amerika Latina. Gómez ibbenefika ħafna minn dan, hekk kif il-korruzzjoni ffjorixxiet, iżda fl-istess ħin, is-sors il-ġdid tad-dħul għenu jiċċentralizza l-istat u jiżviluppa l-awtorità tiegħu.

Huwa baqa' l-aktar bniedem b'saħħtu fil-Venezwela sal-mewt tiegħu fl-1935. Is-sistema tad-dittatorjat Gomecista (1935–1945) kompliet fil-biċċa l-kbira taħt Eleazar López Contreras, iżda bdiet fl-1941, taħt Isaías Medina Angarita, kienet rilassata. Angarita tat sensiela ta' riformi, fosthom il-legalizzazzjoni tal-partiti politiċi kollha. Wara t-[[Tieni Gwerra Dinjija]], l-immigrazzjoni min-Nofsinhar tal-Ewropa u l-pajjiżi ifqar tal-Amerika Latina ddiversifikaw b'mod partikolari s-soċjetà Venezwelana.

Fl-1945, kolp ta' stat ċivili-militari waqqa' lil Medina Angarita u wassal għal perjodu ta' gvern demokratiku (1945–1948) taħt il-partit Azzjoni Demokratika tas-sħubija tal-massa, inizjalment taħt Rómulo Betancourt, sakemm Rómulo Gallegos rebaħ l-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela fl-1947 (l-ewwel elezzjonijiet ħielsa u ġusti fil-Venezwela). Gallegos ħakem sakemm twaqqa' minn ġunta militari mmexxija mit-trijonvirat Luis Felipe Llovera Páez, Marcos Pérez Jiménez, u l-Ministru tad-Difiża ta' Gallegos Carlos Delgado Chalbaud, fil-kolp ta' stat tal-Venezwela tal-1948.

&lt;gallery&gt;
File:Marcos Pérez Jiménez 1952.JPG|Marcos Pérez Jiménez fid-diskors inawgurali tiegħu fl-1952.
File:Suárez Flamerich y PJ.jpg|Suárez Flamerich u Marcos Pérez Jiménez waqt l-ewwel xogħlijiet tal-Highway Caracas-La Guaira.
File:Inauguracicon del Centro Simon Bolivar, Venezuela 1954.png|Inawgurazzjoni taċ-Ċentru Simón Bolívar minn Marco Perez Jimenes fl-1954.
File:Marcos Pérez Jiménez en BAEL.jpg|Marcos Pérez Jiménez jirrevedi l-inawgurazzjoni tal-Bażi tal-Ajru El Libertador.
File:Protestas Contra MPJ en Noviembre de 1957 en Venezuela.jpg|Protesti kontra Marcos Pérez Jiménez fil-21 ta' Novembru, 1957.
File:Afiche contra la dictadura de Marcos Pérez Jiménez.jpg|Protesti kontra Marcos Pérez Jiménez fl-1958.
File:23 de Enero de 1958.png|Kolp ta' stat fil-Venezwela tal-1958.
&lt;/gallery&gt;

[[File:Raúl Leoni 1965.jpg|thumb|left|Raúl Leoni fl-1965 (Kien id-39 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-11 ta' Marzu, 1964 sal-11 ta' Marzu, 1969)]]
[[File:Carlos Andrés Pérez.jpg|thumb|Il-President Carlos Andrés Pérez]]

L-aktar raġel b'saħħtu fil-ġunta militari (1948-1958) kien Pérez Jiménez u kien suspettat li kien wara l-mewt ta' Chalbaud, li miet f'ħtif ħażin fl-1950. Meta l-ġunta tilfet b'mod mhux mistenni l-elezzjoni presidenzjali tal-1952, injorat il- riżultati u Jiménez ġie installat bħala president Jiménez tkeċċa fit-23 ta' Jannar, 1958. Fi sforz biex tiġi kkonsolidata demokrazija żagħżugħa, it-tliet partiti politiċi ewlenin (Accion Democratica (AD), COPEI u Unión Republicana Democratica (URD), bl-eċċezzjoni notevoli tal-Partit Komunista tal-Venezwela), iffirmaw il-ftehim dwar il-qsim tal-poter tal-Patt Puntofijo. AD u COPEI ddominaw il-pajsaġġ politiku għal erba' deċennji.

Matul il-presidenzi ta' Rómulo Betancourt (1959-64, it-tieni mandat tiegħu) u Raúl Leoni (1964-69), seħħew movimenti importanti ta' gwerillieri. Il-maġġoranza ħallew l-armi tagħhom taħt l-ewwel presidenza ta' Rafael Caldera (1969-74). Caldera kien rebaħ l-elezzjonijiet tal-1968 għall-COPEI, l-ewwel darba li partit minbarra Azzjoni Demokratika sar president permezz ta' elezzjoni demokratika. L-ordni demokratika l-ġdida kellha l-antagonisti tagħha. Betancourt sofra attakk ippjanat mid-dittatur Dumnikan Rafael Trujillo fl-1960, u xellugin esklużi mill-Patt bdew ribelljoni billi organizzaw ruħhom fil-Forzi Armati tal-Ħelsien Nazzjonali, sponsorjati mill-Partit Komunista u Fidel Castro. Fl-1962 ippruvaw jiddestabilizzaw il-militar, b'ribelli falluti. Betancourt ippromwova politika barranija, id-Duttrina Betancourt, li fiha rrikonoxxa biss gvernijiet eletti b'vot popolari.

[[File:Caracas Sabana Grande 1973.jpg|thumb|left|Distrett ta' Sabana Grande, Caracas (1973)]]
[[File:Luis Herrera Campins.jpg|thumb|Luis Herrera Campíns (Kien id-43 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-12 ta' Marzu, 1979 sal-2 ta' Frar, 1984)]]
[[File:Bancomaracaibo pierregb.jpg|thumb|left|Kwartieri ġenerali tal-Banco de Maracaibo fi Pjazza Venezwela (Plaza Venezuela), Caracas fl-1985 jew il-bidu tad-disgħinijiet.]]
[[File:Hotel Rasil y Centro Comercial Compostela -Puerto Ordaz.jpg|thumb|Il-belt ippjanata ta' Puerto Ordaz (imwaqqfa fl-1961) fil-bidu tas-snin tmenin.]]
[[File:Lusinchi 89.JPG|thumb|left|Jaime Lusinchi (Kien id-43 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-2 ta' Frar, 1984 sal-2 ta' Frar, 1989)]]
[[File:1972. Rafael Caldera - Los Causahabientes.jpg|thumb|Rafael Caldera kien l-40 u l-45 president tal-Venezwela fil-perjodi (11 ta' Marzu, 1969-12 ta' Marzu, 1974 u 2 ta' Frar, 1994-2 ta' Frar, 1999)]]

L-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-1973 ta' Carlos Andrés Pérez ħabtet ma' kriżi taż-żejt, li fiha d-dħul tal-Venezwela sploda hekk kif il-prezzijiet taż-żejt żdiedu; L-industriji taż-żejt ġew nazzjonalizzati fl-1976. Dan wassal għal żidiet massivi fl-infiq pubbliku, iżda wkoll żidiet fid-djun barranin, sakemm il-kollass tal-prezzijiet taż-żejt matul it-tmeninijiet iddgħajfet l-ekonomija. Meta l-gvern beda jiżvaluta l-munita fl-1983 biex jissodisfa l-obbligi finanzjarji tiegħu, l-istandards tal-għajxien naqsu b'mod drammatiku. Politiki ekonomiċi falluti u korruzzjoni dejjem tikber fil-gvern wasslu għal żieda fil-faqar u l-kriminalità, l-indikaturi soċjali għall-agħar, u żieda fl-instabilità politika.

Fis-snin tmenin, il-Kummissjoni Presidenzjali għar-Riforma tal-Istat (COPRE) ħarġet bħala mekkaniżmu għall-innovazzjoni politika. Il-Venezwela ddeċentralizzat is-sistema politika tagħha u diversifikat l-ekonomija tagħha, u naqqset id-daqs tal-Istat. Il-COPRE ħadmet bħala mekkaniżmu ta' innovazzjoni, anke billi inkorpora fl-aġenda politika kwistjonijiet li kienu ġew esklużi mid-deliberazzjoni pubblika mill-atturi ewlenin tas-sistema demokratika. L-aktar suġġetti diskussi ġew inkorporati fl-aġenda pubblika: id-deċentralizzazzjoni, il-parteċipazzjoni politika, il-muniċipalizzazzjoni, ir-riformi tal-ordni ġudizzjarja u r-rwol tal-Istat fi strateġija ekonomika ġdida. Ir-realtà soċjali għamlet il-bidliet diffiċli biex jiġu implimentati.

Il-kriżijiet ekonomiċi tas-snin 80 u 90 wasslu għal kriżi politika. Mijiet ta' nies inqatlu mill-forzi tas-sigurtà u l-militar fl-irvellijiet ta' Caracazo tal-1989, matul it-tieni mandat presidenzjali ta' Carlos Andrés Pérez (1989-1993) u wara l-implimentazzjoni ta' miżuri ta' awsterità ekonomika. Hugo Chávez, li fl-1982 kien wiegħed li jkeċċi gvernijiet b’żewġ partiti, uża rabja dejjem tikber fuq miżuri ta' awsterità ekonomika biex jiġġustifika attentat ta' kolp ta' stat fi Frar tal-1992;  It-tieni attentat ta' kolp ta' stat seħħ f'Novembru. Il-President Carlos Andrés Pérez (ri-elett fl-1988) tneħħa taħt akkużi ta' abbuż fl-1993, li wassal għall-presidenza interim ta' Ramón José Velásquez (1993-1994). Il-mexxej tal-kolp ta' stat Chávez kien maħfra f'Marzu 1994 mill-President Rafael Caldera (1994-1999, it-tieni mandat tiegħu), b'sala nadifa u d-drittijiet politiċi tiegħu rrestawrati, li ppermettielu jirbaħ u jżomm il-presidenza kontinwament mill-1999. sal-mewt tiegħu fl-2013. Chávez rebaħ l-elezzjonijiet tal-1998, 2000, 2006 u 2012 u r-referendum presidenzjali tal-2004.

=== Dittatorjat tax-Xellug Estrem ===
==== Il-gvern tax-xellug estrem ta' Chávez: 1999-2013 ====
Kollass ta' fiduċja fil-partiti eżistenti wassal biex Hugo Chávez jiġi elett president fl-1998 u t-tnedija sussegwenti ta' &quot;Rivoluzzjoni Bolivariana&quot;, li bdiet b'assemblea kostitwenti fl-1999 biex tikteb Kostituzzjoni ġdida. 

Hekk kif il-Venezwelani kienu qed jippreparaw biex jivvutaw fir-referendum dwar kostituzzjoni ġdida għall-pajjiż, skedat għall-għada, ix-xita qawwija kompliet tul il-kosta ċentrali. Il-pompieri fir-reġjun ikkunsidraw li jiddikjaraw stat ta' emerġenza. Ix-xita laħqet l-400 mm.

Wara li r-rapporters staqsew jekk ix-xita kinitx se twassal għas-sospensjoni tal-proċess elettorali, il-President Hugo Chávez ikkwota l-kliem ta' Simón Bolívar, mitkellem fis-26 ta’ Marzu 1812 (matul il-ġlieda għall-indipendenza), fuq il-fdalijiet ta' tempju minuti wara terremot qawwi f’Caracas: “Jekk in-natura topponina, aħna niġġieldu kontriha u nġegħluha tobdilna.”

Il-15 ta' Diċembru, 1999 jibqa' mfakkar bħala “l-jum li l-muntanja avvanzat lejn il-baħar.” Ix-xita qawwija tal-aħħar jiem wasslet għal valangi estensivi ta' art u tajn fuq l-għoljiet tal-muntanji tas-Serranía del Ávila, li kkawżaw għargħar immens u vjolenti tax-xmajjar, li l-fluss tagħhom normalment ikun żgħir minħabba t-tul qasir tagħhom (ix-Xmara San Julián, li toriġina fil-Pico Oriental de la Silla de Caracas, f'għoli ta' 2640 m ’il fuq mil-livell tal-baħar, u tisfa' fil-baħar f’Caraballeda, hija twila biss 9.82 km minkejja li hija waħda mill-itwal). U minħabba l-għoljiet weqfin tal-baċiri tagħhom, jibdew iġorru ammonti kbar ta' sediment, volumi immensi ta' ilma, u blat enormi sa 9 metri fid-dijametru (id-daqs ta' xarabank), u jilħqu veloċitajiet sa 60 km/h jew aktar u fond sa 9 metri. Dan kollu jikkawża għargħar u qerda kbira fl-ibliet li jinsabu fuq il-fannijiet alluvjali ffurmati minn dawn ix-xmajjar tul il-kosta tat-tramuntana tal-Venezwela. Naturalment, dawn l-ibliet ġew stabbiliti fuq dawn il-fannijiet alluvjali, li huma ż-żoni bl-aktar għoljiet ġentili fir-reġjun, sa mill-perjodu viċi-rejali. Iżda preċiżament minħabba dan, il-qerda tiżdied hekk kif il-materjal kollu li jġorr ix-xmajjar jakkumula hekk kif l-ilmijiet tagħhom jitilfu l-veloċità.

Il-pajjiż, f'nofs l-elezzjonijiet, fil-biċċa l-kbira mhux konxju tas-sitwazzjoni fl-istati milquta, u l-midja tibda tirrapporta dwar l-avveniment.

It-traġedja ta' Vargas, magħrufa wkoll bħala l-valanga ta' Vargas, tirreferi għas-sensiela ta' valangi ta' tajn, valangi ta' art, u għargħar li bdew fil-15 ta' Diċembru 1999, b'konsegwenzi devastanti għall-pajjiż. Filwaqt li l-għadd tal-imwiet mhux uffiċjali, l-istimi jvarjaw minn mijiet sa eluf (minn inqas minn 700 sa 30,000 skont is-sors), u l-għadd ta' nies milquta, ukoll mhux ikkonfermat, huwa stmat li huwa fl-għexieren ta' eluf. Dan l-avveniment huwa elenkat fil-Guinness Book of World Records bħala l-aktar valanga qattiela fl-istorja tal-Venezwela.

L-aktar żoni milquta mid-diżastru naturali tal-15, 16, u 17 ta' Diċembru kienu l-kosti tal-istati ta' Vargas, Miranda, u Falcón. Eluf ta' nies ġew spostati, u bliet sħaħ ġew devastati. L-infrastruttura mitlufa fid-diżastru inkludiet universitajiet, lukandi kbar, klabbs, komunitajiet importanti, u toroq, fost affarijiet oħra.

Kien hemm diversi lmenti dwar kif l-awtoritajiet immaniġġjaw id-diżastru u dwar ir-rifjut ta’ Chavez tal-għajnuna tal-Istati Uniti, il-ġestjoni ħażina tal-fondi pubbliċi u d-devjazzjoni tal-għajnuna umanitarja, il-ħin ta’ reazzjoni tat-timijiet ta' emerġenza, serqiet u għajbien furzat, fost affarijiet oħra.

&lt;gallery&gt;
File:Caraballeda 1999 Deposits and Damage.jpg|Depożiti u Ħsara ta' Caraballeda tal-1999
File:Los Corales (Vargas 2000).JPG|Los Corales, lokal 75% meqrud.
File:Caribe y Caraballeda diciembre 2000 007.jpg|Il-Karibew u Caraballeda fl-istat ta' Vargas sena wara l-valanga ta' Diċembru 1999 (2000)
File:Partially collapsed building, Vargas 1999.jpg|Il-bini waqa' parzjalment; iż-żona li waqgħet ġiet imminata meta flussi ta' debris qerdu s-sular t'isfel.
File:Caribe y Caraballeda Enero 2000 011.jpg|Caraballeda xahar wara l-Valla ta' Vargas (l-Ewwel Traġedja ta' Vargas) f'Jannar 2000.
File:Vargas debris flow deposits 1999.jpg|Depożitu ta' fluss ta' debris ta' 2.9 metri ħxuna minn Diċembru 1999 huwa espost minn inċiżjoni fix-xmara waqt għargħar fi stadju avvanzat.
File:Camuri Chico dicembre 2000 020.jpg|Bajja ta' Camuri Chico
File:Caribe y Caraballeda diciembre 2000 004.jpg|Dar Caraballeda
File:Carmen de Uria diciembre 2000 006.jpg|Carmen de Urea
File:La Guaira diciembre 2000 070.jpg|La Guaira
File:La Guaira diciembre 2000 021.jpg|La Guaira
File:Las Salinas diciembre 2007 001.jpg|Las Salinas
File:Macuto diciembre 2000 034.jpg|Macuto
File:Montañasdeslave.jpg|Parti mill-istat ta' Vargas wara d-diżastru, b'marki tat-tajn viżibbli fuq il-muntanji.
File:Vargas landslide scars 1999.jpg|(meħud kelma b'kelma mill-caption tal-USGS): Valangi baxxi li jingħaqdu flimkien mibdija fuq għoljiet weqfin f'ħamrija żviluppata fuq il-blat tal-Formazzjoni Tacagua. Valangi baxxi mibdija fuq għoljiet konkavi jew planari ngħaqdu flimkien ma' valangi oħra hekk kif ivvjaġġaw fil-kanali. Torri tat-trażmissjoni, għoli 30 m, (fuq il-lemin) għall-iskala.
File:Tdv vargas.JPG|Mappa tal-istat ta' Vargas, bl-aktar żoni milquta bl-aħmar.
File:Zonasafectadastragediavargas.jpg|Mappa li tagħti dettalji dwar iż-żoni affettwati (bl-aħmar).
&lt;/gallery&gt;
[[File:Demostration by the opposition against the reform - caracas.jpg|thumb|Protesti f'Caracas, 2007]]
Ir-Rivoluzzjoni tirreferi għal moviment soċjali populista u proċess politiku tax-xellug estrem immexxi minn Chávez, li waqqaf il-Moviment tal-Ħames Repubblika fl-1997 u l-Partit Soċjalista Magħqud tal-Venezwela fl-2007. Ir-&quot;Rivoluzzjoni Bolivarjana&quot; hija msemmija għal Simón Bolívar. Skont Chávez u partitarji oħra, ir-“Rivoluzzjoni Bolivarjana” fittxet li tibni moviment tal-massa biex timplimenta l-Bolivarianiżmu: demokrazija popolari, indipendenza ekonomika, distribuzzjoni ġusta tad-dħul, u tmiem il-korruzzjoni politika. Jinterpretaw l-ideat ta' Bolívar minn perspettiva populista, bl-użu ta' retorika soċjalista. Dan wassal għall-formazzjoni tal-Ħames Repubblika tal-Venezwela, komunement magħrufa bħala r-Repubblika Bolivarjana tal-Venezwela, li għadha sal-lum. Il-Venezwela ġiet ikkunsidrata bħala r-Repubblika Bolivarjana wara l-adozzjoni tal-Kostituzzjoni l-ġdida tal-1999. Wara l-elezzjoni ta' Chávez, il-Venezwela saret sistema ta' partiti dominanti, iddominata mill-Partit Soċjalista Magħqud tal-Venezwela. F'April 2002, Chávez tkeċċa għal żmien qasir mill-poter fl-attentat ta' kolp ta' stat tal-Venezwela tal-2002 wara dimostrazzjonijiet popolari mill-avversarji tiegħu, iżda Chávez irritorna wara jumejn bħala riżultat ta' dimostrazzjonijiet minn partitarji foqra ta' Chávez u azzjonijiet tal-militar. Chávez baqa' fil-poter wara strajk nazzjonali totali li dam minn Diċembru 2002 sa Frar 2003, inkluż strajk/lockout fil-kumpanija taż-żejt statali PDVSA. It-titjira tal-kapital qabel u matul l-istrajk wasslet għall-impożizzjoni mill-ġdid tal-kontrolli tal-kambju. Fl-għaxar snin ta' wara, il-gvern kien sfurzat jiżvaluta l-munita. Dawn l-iżvalutar ma tejbux is-sitwazzjoni tan-nies li jiddependu fuq prodotti importati jew prodotti prodotti lokalment li jiddependu fuq inputs importati, filwaqt li l-bejgħ taż-żejt iddenominat f'dollari jammonta għall-maġġoranza tal-esportazzjonijiet. Il-profitti mill-industrija taż-żejt intilfu għall-“inġinerija soċjali” u l-korruzzjoni, aktar milli jmorru lejn l-investimenti meħtieġa biex tinżamm il-produzzjoni taż-żejt. Chávez baqa' ħaj minn aktar testijiet politiċi, inkluż referendum ta' recall f'Awwissu 2004. Huwa ġie elett għal mandat ġdid f'Diċembru 2006 u għat-tielet mandat f'Ottubru 2012. Madankollu, qatt ma ħalu l-ġurament minħabba kumplikazzjonijiet mediċi; Miet f'Marzu tal-2013.

&lt;gallery&gt;
File:20021210-Toma-de-bomba4.jpg|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003
File:2002-2003 Colas paro petroleo 2.png|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003
File:2002-2003 Colas paro petroleo.png|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003
File:Protestas en la Universidad de Oriente Núcleo Nueva Esparta 1.jpg|thumb|Protesti f'Margarita, 2004
File:Marcha de RCTV de 2008 01.jpg||Protesti f'Caracas, 2007
&lt;/gallery&gt;

==== Il-gvern tax-xellug estrem ta' Maduro (2013-2026), u Delcy (2026-) ====
L-elezzjonijiet presidenzjali li saru f'April 2013 kienu l-ewwel minn meta Chávez ħa l-kariga fl-1999 li fihom ismu ma deherx fuq il-vot. Taħt il-gvern &quot;Bolivarian&quot;, il-Venezwela għaddiet minn wieħed mill-aktar pajjiżi sinjuri fl-Amerika Latina għal wieħed mill-ifqar. Il-politiki soċjoekonomiċi ta' Hugo Chávez li jiddependu fuq il-bejgħ taż-żejt u l-importazzjoni ta' oġġetti rriżultaw f'ammonti kbar ta' dejn, l-ebda bidla fil-korruzzjoni fil-Venezwela, u laħqet il-qofol tagħha fi kriżi fil-Venezwela. Bħala riżultat, il-kriżi tar-refuġjati tal-Venezwela, l-akbar emigrazzjoni ta' nies fl-istorja tal-Amerika Latina, seħħet, b'aktar minn 7 miljun, madwar 20% tal-popolazzjoni tal-pajjiż, emigraw. Chávez beda l-missjonijiet Bolivariani, programmi &quot;immirati biex jgħinu lill-foqra&quot;.

Il-faqar beda jiżdied fis-snin 2010. Nicolás Maduro ġie magħżul minn Chávez bħala s-suċċessur tiegħu, u fl-2013 insemmih viċi president.

Maduro ilu president tal-Venezwela mill-14 ta' April 2013, meta rebaħ l-elezzjoni presidenzjali wara l-mewt ta' Chávez, b'51% tal-voti, meta mqabbel ma' 49% ta' Henrique Capriles. Ir-Roundtable tal-Unità Demokratika sfidat l-elezzjoni ta' Maduro bħala frodi, iżda verifika ta' 56% tal-voti ma wriet l-ebda diskrepanzi, u l-Qorti Suprema tal-Venezwela ddeċidiet li Maduro kien il-president leġittimu. Il-mexxejja tal-Oppożizzjoni u xi midja internazzjonali jqisu lill-gvern ta' Maduro bħala dittatorjat. Minn Frar 2014, mijiet ta' eluf ta' nies ipprotestaw għal livelli għoljin ta' vjolenza kriminali, korruzzjoni, iperinflazzjoni, u skarsezza kronika ta' oġġetti bażiċi minħabba l-politiki tal-gvern. Id-dimostrazzjonijiet u l-irvellijiet irriżultaw f’aktar minn 40 mewt f'inkwiet bejn Chavista u dimostranti tal-oppożizzjoni. u mexxejja tal-oppożizzjoni, inklużi Leopoldo López u Antonio Ledezma, ġew arrestati. Gruppi tad-drittijiet tal-bniedem ikkundannaw l-arrest ta' López. L-elezzjonijiet parlamentari tal-2015, li saru fis-6 ta' Diċembru, 2015, irriżultaw fir-rebħa tar-Roundtable tal-Unità Demokratika (MUD), il-moviment ewlieni tal-oppożizzjoni għall-gvern tal-President Nicolás Maduro, b'56.3% tal-voti u 112 tal-voti il-167 deputat tal-Assemblea Nazzjonali (inklużi 3 deputati għar-Rappreżentanza Indiġena għall-Assemblea Nazzjonali), li jikkorrispondu għal maġġoranza kwalifikata.

Il-Venezwela żvalutat il-munita tagħha fi Frar 2013 minħabba skarsezza dejjem tikber, li kienet tinkludi ħalib u ħtiġijiet oħra. Dan wassal għal żieda fil-malnutrizzjoni, speċjalment fost it-tfal. L-ekonomija kienet saret dipendenti fuq l-esportazzjonijiet taż-żejt, biż-żejt mhux raffinat jammonta għal 86% tal-esportazzjonijiet, u prezz għoli għal kull barmil biex jappoġġja programmi soċjali. Fil-bidu tal-2014, il-prezz taż-żejt niżel minn aktar minn $100 għal $40 Dan poġġa pressjoni fuq l-ekonomija, li ma setgħetx taffordja aktar programmi soċjali kbar. Il-Gvern beda jieħu aktar flus mingħand PDVSA, il-kumpanija taż-żejt tal-istat, u rriżulta f'nuqqas ta' investiment mill-ġdid fl-għelieqi u l-impjegati. Il-produzzjoni naqset mill-quċċata tagħha ta' kważi 3 sa 1 miljun barmil (480 sa 160 elf metru kubu) kuljum. Fl-2014, il-Venezwela daħlet f'riċessjoni, u fl-2015, kellha l-ogħla inflazzjoni fid-dinja, li taqbeż il-100%. Fl-2017, l-amministrazzjoni ta' Donald Trump imponiet aktar sanzjonijiet ekonomiċi kontra PDVSA u uffiċjali tal-Venezwela. Il-problemi ekonomiċi, kif ukoll il-kriminalità, kienu l-kawżi tal-protesti tal-Venezwela mill-2014 sal-lum. Mill-2014, madwar 5.6 miljun ruħ ħarbu mill-Venezwela.

&lt;gallery&gt;
File:2014 Venezuelan Protests (12F).jpg|Protesti f'Caracas fl-2014
File:Marcha hacia el Palacio de Justicia de Maracaibo - Venezuela 06.jpg|Protesti f'Maracaibo fl-2014
File:People lines in Venezuela.JPG|Il-Venezweljani jagħmlu linja biex jixtru l-ikel f'ħanut
File:Escasez en Venezuela, Central Madeirense 8.JPG|Nuqqas fil-Venezwela
File:March of Empty Pots 24 January 2015.jpg|Protesti f'Caracas fl-2015
&lt;/gallery&gt;

[[File:Protestas en Caracas, 02Mar14 (14161205275).jpg|thumb|left|Protesti f'Caracas fl-2016]]
[[File:Venezuela protest 26 October.jpg|thumb|Protesti f'Caracas fl-2016]]
F'Jannar 2016, Maduro ddikjara &quot;emerġenza ekonomika&quot;, li żvela l-kobor tal-kriżi u kabbar il-poteri tiegħu. F'Lulju 2016, infetħu temporanjament il-qsim tal-fruntieri Kolombjani biex jippermettu lill-Venezwelani jixtru ikel u oġġetti bażiċi tas-saħħa. F'Settembru 2016, studju indika li 15% tal-Venezweli kienu qed jieklu &quot;skart tal-ikel mormi minn stabbilimenti kummerċjali.&quot; Sa Ottubru 2016 kienu seħħew 200 rewwixta fil-ħabs.

Il-Qorti Suprema allinjata ma' Maduro, li kienet qed taqleb id-deċiżjonijiet tal-Assemblea Nazzjonali minn meta l-oppożizzjoni ħadet il-kontroll, assumiet il-funzjonijiet tal-assemblea, u ħolqot il-kriżi kostituzzjonali tal-Venezwela tal-2017. F'Awwissu 2017, l-Assemblea Nazzjonali ġiet eletta Assemblea Kostitwenti tal-2017 u neħħa l-poteri tagħha lill-Assemblea Nazzjonali. L-elezzjoni qajmet tħassib dwar dittatorjat emerġenti. F'Diċembru 2017, Maduro ddikjara li l-partiti tal-oppożizzjoni ġew esklużi mill-elezzjonijiet presidenzjali tas-sena ta' wara wara li bojkottjaw l-elezzjoni tas-Sindku.

&lt;gallery&gt;
File:Escasez de gasolina en Venezuela.png|Nuqqas ta' petrol fil-Venezwela fl-2017
File:We Are Millions march Venezuela.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2017
File:Enfrentamiento en el Puente de Las Mercedes Venezuela 2017.jpg|Id-dimostranti jikkonfrontaw lill-GNB fuq il-pont Las Mercedes fis-26 ta' Mejju, 2017 f'Caracas, il-Venezwela.
File:Marcha Neomar Lander 06 Venezuela 2017.jpg|Marċ bil-lejl b'tifkira ta' Neomar Lander fit-8 ta' Ġunju 2017 f'Caracas
File:Escuderos 19 de junio 2017.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017
File:Venezuelan eating from garbage.jpg|Raġel Venezwelan jiekol miż-żibel
File:Mother of All Marches - Caracas.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017
File:Venezuelan Assembly special session 11.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017
File:Tank Woman.jpg|thumb|Il-“Mara Tank” waqt il-Omm tal-Marċi Kollha f'Caracas
File:Paola Ramírez body.jpg|Kadavru ta' Paola Ramírez wara li nqatlet waqt il-protesti fil-Venezwela fl-2017.
&lt;/gallery&gt;

[[File:©UNICEF-ECU-2018-Arcos.jpg|thumb|left|Mijiet ta' Venezweljani f'sitwazzjonijiet ta' mobilità umana jistennew fil-kju fid-Dwana fl-Ekwador biex jittimbraw il-passaporti tagħhom u jkomplu l-vjaġġ tagħhom. F'Awwissu ta' din is-sena, bejn 3,000 u 7,000 Venezwelan daħlu kuljum fl-Ekwador, ħafna minnhom qegħdin fi tranżitu lejn il-Perù. Xi familji jridu jqattgħu l-lejl fil-Pont Rumichaca, il-fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador, fejn it-temperaturi jinżlu għal 3 gradi Celsius.]]
Maduro rebaħ l-elezzjonijiet tal-2018 bi 68% tal-voti. Ir-riżultat ġie kkontestat mill-Arġentina, iċ-Ċilì, il-Kolombja, il-Brażil, il-Kanada, il-Ġermanja, Franza u Stati Uniti, li qiesuh frawdolenti u rrikonoxxew lil Juan Guaidó bħala president. Pajjiżi oħra komplew jirrikonoxxu lil Maduro, għalkemm iċ-Ċina, iffaċċjata bi pressjoni finanzjarja għall-pożizzjoni tagħha, bdiet tkopri lilha nnifisha billi naqqset is-self, ikkanċellat joint ventures u wriet ir-rieda tagħha li taħdem mal-partijiet kollha. F'Awwissu 2019, Trump impona embargo ekonomiku kontra l-Venezwela. F'Marzu 2020, Trump akkuża lil Maduro u lill-uffiċjali tal-Venezwela bi traffikar tad-droga, narkoterroriżmu, u korruzzjoni.

[[File:Venezuelan protests - 23 January 2019.jpg|thumb|left|Protesti f'Caracas, 2019]]
[[File:Uprising against Nicolás Maduro of 2019.png|thumb|Protesti f'Caracas, 2019]]
&lt;gallery&gt;
File:2018 Venezuelan protests 17 March 2018.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2018
File:Huelga trabajadores.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2018
File:Marcha Venezuela 12 de febrero de 2018.jpg|Konċentrazzjoni bħala ġieħ lil dawk li mietu waqt il-protesti tal-2018
&lt;/gallery&gt;

F'Ġunju 2020, rapport iddokumenta għajbien sfurzat li seħħew fl-2018-19. Ġew irrappurtati 724 għajbien furzat ta' detenuti politiċi. Ir-rapport sostna li l-forzi tas-sigurtà ssuġġettaw lill-vittmi għat-tortura. Ir-rapport sostna li l-gvern uża l-għajbien sfurzat biex isikket lill-avversarji u vuċijiet kritiċi oħra.

[[File:Protestas en Caracas contra la reelección de Nicolás Maduro, 2024.jpg|thumb|left|Id-dimostranti f'Caracas jiġġieldu kontra l-forza pubblika waqt il-protesti tal-Venezwela tal-2024.]]
[[File:Freedom ratings in Venezuela (1998 to 2017).png|thumb|Klassifikazzjonijiet tal-Venezwela mill-1998 sal-2017 mill-NGO Freedom House iffinanzjata mill-gvern tal-Istati Uniti (1 = b'xejn, 7 = mhux b'xejn)]]

Maduro ikkontesta għat-tielet mandat konsekuttiv fl-elezzjoni presidenzjali tal-2024, filwaqt li l-eks diplomatiku Edmundo González Urrutia rrappreżenta lill-Pjattaforma Unitaria ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: Plataforma Unitaria Democrástica; PUD), l-alleanza politika ewlenija tal-oppożizzjoni. Stħarriġ li ttieħdet qabel l-elezzjoni indikaw li González kien se jirbaħ b'marġni wiesa'. Wara li l-Kunsill Elettorali Nazzjonali (CNE) ikkontrollat ​​mill-gvern ħabbar riżultati parzjali li juru rebħa dejqa għal Maduro fid-29 ta' Lulju, il-mexxejja tad-dinja fil-biċċa l-kbira esprimew xettiċiżmu dwar ir-riżultati mitluba u ma rrikonoxxewx it-talbiet tas-CNE bi ftit eċċezzjonijiet biss. Kemm González kif ukoll Maduro iddikjaraw lilhom infushom rebbieħa tal-elezzjonijiet. Ir-riżultati elettorali ma' ġewx rikonoxxuti miċ-Ċentru Carter u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani minħabba nuqqas ta' riżultati granulari, u ġew ikkontestati mill-oppożizzjoni, li ddikjarat rebħa kbira u tat aċċess għall-għadd tal-voti miġbura mill-osservaturi elettorali mill-biċċa l-kbira tal-voti. ċentri bħala evidenza.

Wara t-tħabbir tar-riżultati mill-awtoritajiet elettorali, faqqgħu protesti madwar il-pajjiż.

Dan wassal għal arresti tal-massa, inklużi minorenni, u fil-maġġoranza l-kbira tal-każijiet, individwi mhux armati. Kien hemm ukoll imwiet u oħrajn li ġew ittorturati fil-jiem ta' wara biex jitrażżnu l-protesti fit-toroq. B'dan il-mod, Maduro żamm il-poter, u kkonsolida dak li l-midja internazzjonali, il-politiċi u l-organizzazzjonijiet madwar id-dinja sejħu dittatorjat.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/07/29/resumen-noticas-elecciones-presidenciales-en-venezuela-de-2024-29-jul-orix/|titlu=Resumen y resultados de las elecciones en Venezuela 2024 del 28 y el 29 de julio de 2024|kunjom=Amaya|isem=Sol|data=2024-07-29|lingwa=es|data-aċċess=2026-05-06}}&lt;/ref&gt;

Fis-sigħat bikrin tat-3 ta' Jannar 2026, il-President tal-Istati Uniti Donald Trump ħabbar li l-President Nicolás Maduro u martu Cilia Flores kienu ġew arrestati u mkeċċija mill-pajjiż wara attakk imwettaq mill-Istati Uniti. Dakinhar stess, il-Qorti Suprema tal-Ġustizzja ordnat lil Delcy Rodríguez biex tassumi l-presidenza tar-Repubblika bħala president aġent.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.clarin.com/mundo/delcy-rodriguez-figura-clave-linea-sucesion-maduro_0_aRVxDvHTyN.html|titlu=Proclaman a Delcy Rodríguez como presidenta de Venezuela tras la detención de Maduro|kunjom=Clarín|isem=Redacción|data=2026-01-03|sit=Clarín|lingwa=es|data-aċċess=2026-05-06}}&lt;/ref&gt;

[[File:M 7.2 - 24 km ENE of San Felipe, Venezuela.png|thumb|left|L-ewwel terremot (7.2)]]
[[File:M 7.5 - 17 km W of Catia La Mar, Venezuela.png|thumb|L-sekond terremot (7.5)]]
[[File:Sismos Venezuela Earthquake Venezuela.jpg|thumb|Infrastruttura bil-ħsara f'Caracas]]
Fl-24 ta' Ġunju 2026, seħħ terremot doppju b'epiċentri fl-istat ta' Yaracuy. L-ewwel terremot laqat fis-18:04:33 ħin lokali (22:04:33 UTC), 23 kilometru mill-belt ta' San Felipe, Yaracuy, f'fond ta' 20.3 kilometri u b'kobor ta' 7.2 fuq l-iskala tal-kobor tal-mument (Mw). It-tieni terremot, b'kobor ta' 7.5 Mw, seħħ 39 sekonda wara, 28 kilometru fix-Xlokk ta' Yumare f'fond ta' 10 kilometri. Iż-żewġ avvenimenti kkawżaw qerda u devastazzjoni mifruxa. Dakinhar u fil-jiem ta' wara, ħarġu rapporti dwar nuqqas ta' riżorsi biex jiġu megħjuna individwi maqbuda, mobilizzazzjoni ċivili biex tassisti fl-isforzi ta' salvataġġ u l-akkoljenza tal-feruti, u serq imwettaq kemm minn ċivili kif ukoll minn persunal militari.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.cbc.ca/news/world/venezuela-earthquake-photos-9.7248503|titlu=Venezuela earthquake before-and-after photos show 'catastrophic' destruction}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/america/agencias/2026/06/25/saquean-comercios-en-zonas-de-la-costa-central-de-venezuela-afectadas-por-terremotos/|titlu=saquean-comercios-en-zonas-de-la-costa-central-de-venezuela-afectadas-por-terremotos}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/venezuela/2026/06/25/reportan-saqueos-en-comercios-destruidos-de-la-guaira-tras-los-terremotos-en-venezuela/|titlu=reportan-saqueos-en-comercios-destruidos-de-la-guaira-tras-los-terremotos-en-venezuela}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.infobae.com/venezuela/2026/06/26/que-se-sabe-de-las-victimas-extranjeras-de-los-terremotos-en-venezuela/|titlu=que-se-sabe-de-las-victimas-extranjeras-de-los-terremotos-en-venezuela}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/devastadores-sismos-en-venezuela/a-77727808|titlu=Devastadores sismos en Venezuela}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/en-mapas-y-fotos-las-zonas-m%C3%A1s-afectadas-por-los-terremotos-en-venezuela/a-77721622|titlu=Antes y después: áreas afectadas por los sismos en Venezuela}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.dw.com/es/el-terremoto-que-venezuela-esperaba-pero-no-pudo-monitorear/a-77727996|titlu=El terremoto que Venezuela esperaba, pero no pudo monitorear}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
File:LCF-24- Ground Zero (9781949).jpg|Qerda f'La Guaira
File:Costa Rican mission to the 2026 Venezuela earthquakes relief efforts (13).jpg|Timijiet ta' salvataġġ tal-Kosta Rika jgħinu lill-vittmi tat-terremot
File:Depertment of State Urban Seach and Rescue Assist in Venezuela (9782036).jpg|Salvataġġi Amerikani jispezzjonaw bini mġarraf f'La Guaira
File:Lateral de un edificio en Chacao tras los terremotos del 24 de Junio de 2026.jpg|Veduta mill-ġenb ta' bini f'Chacao (Caracas) affettwat mit-terremot
File:Edificio Antiguo CUAM (Jun 2026).jpg|Struttura antika tal-Kulleġġ Universitarju tal-Amministrazzjoni u l-Kummerċjalizzazzjoni ġarrbet ħsara mit-terremot.
File:Incendios en La Guaira por terremotos.png|Nirien li dehru minn ħelikopter f'La Guaira minħabba t-terremot.
File:Catedral de Valencia, Venezuela (Jul 2026) 01.jpg|Ħsara lill-Katidral ta' Valencia, f'Carabobo.
File:LCF-24- Ground Zero (9781952).jpg|Ċittadin iżomm il-bandiera Venezwelana wara nar ikkawżat mit-terremot.
File:LCF-24- Disaster Assistance Coordination and Insert of USAR (9781827).jpg|Ħsara materjali li tidher mill-ajru.
File:LCF-24- MRF Search &amp; Rescue Efforts in Venezuela (9781661).jpg|Bini meqrud f'La Guaira.
File:Rescatistas en Altamira.png|Timijiet ta' salvataġġ qed ifittxu superstiti fil-bini Olimpo f'Altamira.
File:Equipos de rescate buscan sobrevivientes entre los escombros tras los terremotos en Venezuela (01).png|Ħaddiema jiġbru l-fdalijiet barra ħanut tal-ħwejjeġ.
File:Department of State Urban Seach and Rescue Assist in Venezuela (9782041).jpg|Persunal Amerikan mit-tim tat-tiftix u s-salvataġġ urban ta' Miami-Dade jistħarreġ iż-żona tad-diżastru f'La Guaira.
File:Equipos de rescate buscan sobrevivientes entre los escombros tras los terremotos en Venezuela (01).png|Ħaddiema jiġbru l-fdalijiet barra ħanut tal-ħwejjeġ.
File:Danos em El Paraíso, Av. Fuentes - 2026-06-26.png|Bini mġarraf f'Caracas
File:LCF-24- MRF Search &amp; Rescue Efforts in Venezuela (9781661).jpg|Timijiet ta' salvataġġ Venezwelani f’bini meqrud f’La Guaira
File:LCF-24- Disaster Assitance to the People of Venezuela (9777144).jpg|Il-Ġener tal-USMC Kevin Jarrard jistħarreġ il-ħsara fl-Ajruport Simón Bolívar f'Maiquetía, La Guaira
File:LCF-24- Ground Zero (9781959).jpg|Ċittadini Venezwelani jfittxu fost il-fdalijiet tal-bini meqrud f’La Guaira
File:LCF-24- MRF Search &amp; Rescue Efforts in Venezuela (9781671).jpg|Il-persunal tal-USMC u ċittadini Venezwelani jwettqu operazzjonijiet ta' tiftix u salvataġġ f’bini li waqa’ f’La Guaira
&lt;/gallery&gt;

== Ġeografija ==
[[File:Pico El Leon.jpg|thumb|left|Sierra Nevada de Mérida]]
[[File:Venezuela Topography.png|thumb|Mappa Topògrafika tal-Venezwela]]
[[File:Paramos de la culatas.jpg|thumb|left|Paramo de la Culata, Sierra Nevada de Mérida]]
[[File:Venezuela relief location map.jpg|thumb|Mappa Topògrafika tal-Venezwela]]
[[File:Serranía del Interior.JPG|thumb|left|Tributarju żgħir tax-Xmara San Juan (min-naħa tiegħu, tributarju tax-Xmara Guárico), li jappartjeni għall-baċin Orinoco, joħroġ mill-inklinazzjoni tan-Nofsinhar tas-Serranía del Interior.]]
Il-Venezwela tinsab fit-tramuntana tal-Amerika t'Isfel; Ġeoloġikament, it-territorju kontinentali tiegħu jistrieħ fuq il-pjanċa tal-Amerika t'Isfel. Għandha erja totali ta' 916,445 km² (353,841 sq mi) u żona territorjali ta' 882,050 km² (340,560 sq mi), li jagħmlu l-Venezwela t-33 l-akbar pajjiż fid-dinja. It-territorju li jikkontrolla jinsab bejn latitudnijiet 0° u 16°N u lonġitudnijiet 59° u 74°W.

Il-pajjiż, li huwa għamla ta' trijangolu, għandu kosta ta' 2,800 km (1,700 mi) fit-tramuntana, li tinkludi bosta gżejjer fil-Karibew u tmiss lejn il-Grigal mal-Oċean Atlantiku tat-Tramuntana. Il-biċċa l-kbira tal-osservaturi jiddeskrivu l-Venezwela f'termini ta' erba' reġjuni topografiċi definiti pjuttost tajjeb: l-artijiet baxxi ta' Maracaibo fil-majjistral, il-muntanji tat-tramuntana li jestendu f'ark wiesa' tal-lvant-punent mill-fruntiera mal-Kolombja tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Karibew, il-pjanuri wesgħin fil- ċentrali tal-Venezwela u l-għoljiet tal-Gujana fix-Xlokk.

Il-Muntanji tat-Tramuntana huma l-estensjonijiet estremi tal-Grigal tal-firxa tal-muntanji tal-Andes tal-Amerika t'Isfel. Pico Bolívar, l-ogħla punt fil-pajjiż f'4,979 m (16,335 pied), jinsab f'dan ir-reġjun. Fin-Nofsinhar, l-Artijiet Għolja tal-Guiana mqassma fihom it-truf tat-Tramuntana tal-Baċin tal-Amażonja u l-Angel Falls, l-ogħla kaskata tad-dinja, kif ukoll tepuis, muntanji kbar f'forma ta 'mejda. Iċ-ċentru tal-pajjiż huwa kkaratterizzat mill-llanos, li huma pjanuri estensivi li jestendu mill-fruntiera mal-[[Kolombja]] fil-punent estrem sad-delta tax-Xmara Orinoco fil-lvant. L-Orinoco, bil-ħamrija alluvjali rikka tiegħu, jgħaqqad l-akbar u l-aktar sistema importanti tax-xmajjar fil-pajjiż; Joriġina f'wieħed mill-akbar baċiri idrografiċi fl-Amerika Latina. Il-Caroní u l-Apure huma xmajjar importanti oħra.

[[File:GolfodeCariaco.jpg|thumb|left|Golf tal-Cariaco (Golfo de Cariaco)]]
[[File:Guanaguanare.JPG|thumb|Cayo de Agua, Arċipelagu Los Roques, Baħar Karibew]]

Il-Venezwela tmiss mal-Kolombja lejn il-punent, il-Gujana lejn il-lvant, u l-Brażil fin-nofsinhar. Ħdejn il-kosta tal-Venezwela hemm gżejjer tal-Karibew bħal Trinidad u Tobago, Grenada, Curaçao, Aruba u l-Antilles Leeward. Il-Venezwela għandha tilwim territorjali mal-Gujana, li qabel kienet ir-Renju Unit, fil-biċċa l-kbira relatati maż-żona Essequibo u mal-Kolombja fuq il-Golf tal-Venezwela. Fl-1895, wara snin ta' tentattivi diplomatiċi biex tissolva t-tilwima tal-fruntiera, faqqgħet it-tilwima tal-fruntiera tax-Xmara Essequibo. Din ġiet sottomessa lil kummissjoni &quot;newtrali&quot; (magħmula minn rappreżentanti Brittaniċi, Amerikani u Russi u mingħajr rappreżentant dirett tal-Venezwela), li fl-1899 iddeċidiet l-aktar kontra t-talba tal-Venezwela.

L-ogħla punt: Pico Bolívar 4,978 m.

L-aktar punt baxx: Baħar Karibew 0 m.

Elevazzjoni medja: 450 m.&lt;ref&gt;{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Klima ===
Il-Venezwela tinsab kompletament fit-tropiċi 'l fuq mill-ekwatur sa madwar 12° N. Il-klima tagħha tvarja minn pjanuri umda ta' elevazzjoni baxxa, fejn it-temperaturi medji annwali jilħqu 35 °C (95.0 °F), għal artijiet glaċjali u għolja (paramos) b'medja temperatura annwali ta '8 °C (46.4 °F). Il-preċipitazzjoni annwali tvarja minn 430 mm (16.9 pulzieri) fil-partijiet semi-aridi tal-majjistral għal aktar minn 1,000 mm (39.4 pulzieri) fid-Delta tal-Orinoco fil-lvant imbiegħed u l-foresti tropikali tal-Amażonja fin-nofsinhar. Il-livell ta 'preċipitazzjoni huwa aktar baxx fil-perjodu minn Awwissu sa April. Dawn il-perjodi huma magħrufa bħala staġuni sħun-imxarrab u kiesaħ-xott. Karatteristika oħra tal-klima hija din il-varjazzjoni fil-pajjiż kollu minħabba l-eżistenza ta' firxa ta' muntanji msejħa “Coast Range” li taqsam il-pajjiż mil-lvant għall-punent. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni tgħix f'dawn il-muntanji.

[[File:Venezuela Köppen.png|thumb|Mappa tal-Venezwela mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]]

Il-pajjiż huwa maqsum f'erba' żoni ta' temperatura orizzontali bbażati primarjament fuq l-elevazzjoni, bi klimi tropikali, niexfa, moderati bi xtiewi niexfa, u polari (tundra alpina), fost oħrajn. Fiż-żona tropikali, taħt it-800 m (2,625 pied), it-temperaturi huma sħan, b'medji annwali jvarjaw bejn 26 u 28 °C (78.8 u 82.4 °F). Iż-żona moderata tvarja minn 800 sa 2,000 m (2,625 sa 6,562 pied) b'medji ta' 12 sa 25 °C (53.6 sa 77.0 °F); Ħafna mill-ibliet tal-Venezwela, inkluża l-kapitali, jinsabu f’dan ir-reġjun. Kundizzjonijiet aktar kesħin b'temperaturi ta' 9 sa 11 °C (48.2 sa 51.8 °F) jinstabu fiż-żona kiesħa bejn 2,000 u 3,000 m (6,562 u 9,843 pied), speċjalment fl-Andes tal-Venezwela, fejn mergħat u għelieqi tas-silġ Temperaturi permanenti b'medji annwali taħt it-8 °C (46 °F) ikopru artijiet 'il fuq minn 3,000 metru (9,843 pied) fil-paramos.

L-ogħla temperatura rreġistrata kienet 42 °C (108 °F) f'Machiques, u l-inqas temperatura rreġistrata kienet -11 °C (12 °F), irrappurtata minn altitudni għolja diżabitata fil-Páramo de Piedras Blancas (l-istat ta' Mérida).

Il-klima tal-Venezwela hija tropikali; sħuna u umda; aktar moderata fl-artijiet għoljin.&lt;ref&gt;{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Użu tal-Art&lt;ref&gt;{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ===
Art agrikola: 24.4% (est. 2022)

Art li tinħarat: 2.9% (est. 2022)

Uċuħ tar-raba' permanenti: 0.8% (est. 2022)

Mergħa permanenti: 20.6% (est. 2022)

Foresti: 52.3% (est. 2022)

Oħrajn: 23.3% (est. 2022)

10,550 kilometru kwadru (2012)

=== Bijodiversità u konservazzjoni ===
[[File:Curacao-Icterus-Icterus-2013.JPG|thumb|L-annimal nazzjonali tal-Venezwela huwa t-turpial tal-Venezwela.]]
Il-Venezwela tinsab fi ħdan l-isfera Neotropikali; Porzjonijiet kbar tal-pajjiż kienu oriġinarjament koperti minn foresti tal-weraq wiesgħa niedja. Wieħed minn 17-il pajjiż megadiversi, il-ħabitats tal-Venezwela jvarjaw mill-Muntanji tal-Andes fil-punent sal-foresti tropikali tal-Baċir tal-Amażonja fin-nofsinhar, sa pjanuri estensivi u l-kosta tal-Karibew fiċ-ċentru u d-delta tax-xmara Orinoco fil-Lvant. Dawn jinkludu shrublands xeric fil-majjistral imbiegħed u foresti tal-mangrovja kostali fil-grigal. Il-foresti sħab tagħha u l-foresti tropikali tal-artijiet baxxi huma partikolarment sinjuri.

L-annimali tal-Venezwela huma diversi u jinkludu l-lamantini, it-tlett sabaq, il-bnadi b'żewġ sieba, id-delfini tax-Xmara Amazon, u l-kukkudrilli Orinoco, li ġew irrappurtati li jilħqu sa 6.6 m (22 pied) fit-tul. Il-Venezwela hija dar għal total ta' 1,417 speċi ta' għasafar, li 48 minnhom huma endemiċi. Għasafar importanti jinkludu ibises, ospreys, kingfishers, u t-turpial isfar-oranġjo tal-Venezwela, l-għasfur nazzjonali. Mammiferi notevoli jinkludu l-anteater ġgant, il-ġaguar, u l-capybara, l-akbar gerriema tad-dinja. Aktar minn nofs l-ispeċi tal-għasafar u l-mammiferi tal-Venezwela jinsabu fil-foresti tal-Amażonja fin-nofsinhar tal-Orinoco.

Fil-każ tal-fungi, RWG Dennis ipprovda kont li ġie diġitizzat u r-rekords saru disponibbli onlajn bħala parti mid-database Cybertruffle Robigalia. Dik id-database tinkludi kważi 3,900 speċi fungali rreġistrati fil-Venezwela, iżda hija' l bogħod milli tkun kompluta, u n-numru totali attwali ta' speċi fungali diġà magħrufa fil-Venezwela huwa probabbilment ogħla, minħabba l-istima ġeneralment aċċettata li s'issa Skopri biss madwar 7% tal-faqqiegħ kollu fid-dinja.

[[File:Shakira posando.JPG|thumb|Kukkudrill f'Hato El Cedral fl-stat Apure]]

Fost il-pjanti tal-Veneżwela, aktar minn 25,000 speċi ta 'orkidej jinstabu fil-foresta sħaba tal-pajjiż u l-ekosistemi tal-foresti tal-artijiet baxxi. Dawn jinkludu l-orkidea Mayflower (Cattleya mossiae), il-fjura nazzjonali. Is-siġra nazzjonali tal-Venezwela hija l-araguaney. L-uċuħ tat-tepuis jappoġġjaw ukoll diversi pjanti karnivori, inkluża l-pjanta tal-pitcher tal-swamp, Heliamphora, u l-bromeliad insettivori, Brocchinia reducta.

Il-Venezwela hija fost l-20 pajjiż bl-ogħla endemiżmu. Fost l-annimali tagħha, 23% tal-ispeċijiet tar-rettili u 50% tal-ispeċijiet ta' anfibji, inkluż iż-żrinġ tat-Trinidad poison dart, huma endemiċi. Għalkemm l-informazzjoni disponibbli għadha żgħira ħafna, sar l-ewwel sforz biex jiġi stmat in-numru ta’ speċi fungali endemiċi għall-Venezwela: 1334 speċi fungali ġew identifikati b'mod tentattiv bħala possibbilment endemiċi. Madwar 38% tal-aktar minn 21,000 speċi ta' pjanti magħrufa mill-Veneżwela huma uniċi għall-pajjiż.

Il-Veneżwela hija waħda mill-10 pajjiżi bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, madankollu hija waħda mill-mexxejja fid-deforestazzjoni minħabba fatturi ekonomiċi u politiċi. Kull sena, madwar 287,600 ettaru ta 'foresti jinqerdu b'mod permanenti, u żoni oħra huma degradati mill-minjieri, it-tħaffir taż-żejt u l-qtugħ tas-siġar. Bejn l-1990 u l-2005, il-Venezwela tilfet uffiċjalment 8.3% tal-kopertura tal-foresti tagħha, li hija madwar 4.3 miljun ettaru. Bi tweġiba, ġew implimentati protezzjonijiet federali għall-ħabitat kritiku; Pereżempju, bejn 20% u 33% tal-artijiet tal-foresti huma protetti. Il-Venezwela kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti fl-2019 ta' 8.78/10, u kklassifikaha fid-19-il post globalment fost 172 pajjiż. Ir-riżerva tal-bijosfera tal-pajjiż hija parti min-Netwerk Dinji tar-Riżervi tal-Biosfera; ħames artijiet mistagħdra huma reġistrati taħt il-Konvenzjoni Ramsar. Fl-2003, 70% tal-art tal-pajjiż kienet taħt ġestjoni ta' konservazzjoni f'aktar minn 200 żona protetta, inklużi 43 park nazzjonali. It-43 park nazzjonali tal-Venezwela jinkludu l-Park Nazzjonali ta' Canaima, il-Park Nazzjonali ta' Morrocoy, u l-Park Nazzjonali ta' Mochima. Fit-tarf tan-nofsinhar hemm riserva għat-tribujiet Yanomami tal-pajjiż. Li tkopri 32,000 mil kwadru (82,880 kilometru kwadru), iż-żona hija off-limiti għall-bdiewa, minaturi, u s-settlers kollha mhux Yanomami.

Il-Venezwela kienet waħda mill-ftit pajjiżi li ma ppreżentawx INDC fil-COP21.  Ħafna ekosistemi terrestri huma kkunsidrati fil-periklu, speċjalment il-foresta niexfa fir-reġjuni tat-Tramuntana tal-pajjiż u s-sikek tal-qroll fuq il-kosta tal-Karibew.

Fil-Venezwela hemm 105 żona protetta, li jkopru madwar 26% tal-wiċċ kontinentali, tal-baħar u tal-gżejjer tal-pajjiż.

=== Idrografija ===
[[File:LakeVal.jpg|thumb|Il-Lag ta' Valencia, darba mfaħħar minn Alexander von Humboldt għas-sbuħija tiegħu, huwa mniġġes bil-kbir minħabba għadd ta' sistemi tad-drenaġġ li jarmu l-iskart.]]
[[File:Río Apure 2.jpg|thumb|left|Xatt il-lemin tax-Xmara Apure, ħdejn il-belt ta' El Samán, l-Istat ta' Apure, Venezwela.]]
Il-pajjiż huwa magħmul minn tliet baċiri idrografiċi: il-Baħar Karibew, l-Oċean Atlantiku u l-Lag ta' Valencia, li jifforma baċin endorreiku.

Il-biċċa l-kbira tal-ilmijiet tax-xmara tal-Venezwela jbattu tul ix-xaqliba tal-Atlantiku. L-akbar baċin f’din iż-żona huwa l-baċin estensiv tal-Orinoco (2,101 km&lt;ref&gt;{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, kondiviż mal-Kolombja) li l-erja tal-wiċċ tiegħu, qrib il-miljun km 2, hija akbar minn dik tal-Venezwela kollha, għalkemm għandu preżenza ta' 65% fil-pajjiż.

Id-daqs ta' dan il-baċir – simili għal dak tad-Danubju – jagħmilha t-tielet l-akbar fl-Amerika t'Isfel, u jagħti lok għal fluss ta' madwar 33,000 m 3 /s, li jagħmel l-Orinoko it-tielet l-akbar fid-dinja, u wkoll wieħed minn l-aktar siewja mil-lat tar-riżorsi naturali rinnovabbli. Ix-xmara jew fergħa Casiquiare hija unika fid-dinja, peress li hija derivazzjoni naturali tal-Orinoco li, wara madwar 500 km fit-tul, tgħaqqadha max-Xmara Negro (2,250 km&lt;ref&gt;{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, kondiviż mal-Kolombja u l-Brażil), li min-naħa tagħha hija tributarja tal-Amażonja.

[[File:Erosión en El Samán del Apure.jpg|thumb|left|Erożjoni fuq ix-xellug tax-Xmara Apure, quddiem il-belt ta' El Samán.]]
[[File:Coro con el Mar Caribe de Fondo.JPG|thumb|Il-ġibjun ta' El Isiro huwa wieħed mill-ġibjuni ewlenin tal-ilma ħelu ta' Falcón.]]
[[File:Aguas violetas en el parque metropolitano laguna guaranao.jpg|thumb|left|Park metropolitan Laguna de Guaranao (Parque metropolitano Laguna de Guaranao), Falcón]]
[[File:Puente del Rio Chama El Vigia.jpg|thumb|Bridge Over the Xmara Chama (Río Chama), huwa parti mill-awtostrada ewlenija li tgħaqqad dan ir-Reġjun maċ-ċentru tal-pajjiż.]]
[[File:Rio Chama.JPG|thumb|left|Xmara Chama fil-livell ta' La Mucuy Park, Tabay, Mérida.]]
[[File:Paragliding Mérida.jpg|thumb|Veduta tas-sodda tax-Xmara Chama li taqsam il-Muniċipalità ta' Sucre tal-istat ta' Mérida.]]
[[File:Catatumbolightning.jpg|thumb|Ix-xmara tgħaddi mill-muniċipalità ta' Catatumbo, Zulia]]

L-Orinoco jirċievi direttament jew indirettament xmajjar bħall-Ventuari, il-Caura, il-Caroní, il-Meta, l-Arauca, l-Apure u ħafna oħrajn. Xmajjar oħra tal-Venezwela li joħorġu fl-Atlantiku huma l-ilmijiet tal-baċiri ta' San Juan u Cuyuní. Fl-aħħarnett, hemm ix-Xmara Amazon, li tirċievi l-Guainía, in-Negru u oħrajn. Baċiri oħra huma l-Golf ta' Paria u x-Xmara Essequibo. It-tieni baċin idrografiku l-aktar importanti huwa dak tal-Baħar Karibew. Ix-xmajjar f’dan ir-reġjun huma ġeneralment qosra u għandhom fluss baxx u irregolari, b'xi eċċezzjonijiet bħall-Catatumbo, li joriġina fil-Kolombja u jbattal fil-baċin tal-Lag Maracaibo. Fost ix-xmajjar li jilħqu l-baċin tal-Lag Maracaibo hemm il-Chama, l-Escalante, il-Catatumbo, u l-kontribuzzjonijiet mill-baċini iżgħar tax-xmajjar Tocuyo, Yaracuy, Neverí u Manzanares.

Minimu jgħaddi fil-baċin tal-Lag ta' Valencia. Mit-tul totali tax-xmajjar, total ta' 5400 km huma navigabbli. Xmajjar oħra ta' min isemmi huma l-Apure, Arauca, Caura, Meta, Barima, Portuguesa, Ventuari u Zulia, fost oħrajn.

Il-lagi ewlenin fil-pajjiż huma Maracaibo - l-akbar fl-Amerika t'Isfel - miftuħa għall-baħar permezz tal-kanal naturali, iżda b'ilma ħelu, u Valencia bis-sistema endorheic tagħha. Korpi ta 'ilma notevoli oħra huma l-ġibjun Guri, il-laguna Altagracia, il-ġibjun Camatagua u l-laguna Mucubají fl-Andes.

[[File:A day of fishing aground.jpg|thumb|left|Chacachacare, Margarita, Nueva Esparta]]
[[File:El Guamache Bay, Margarita island.jpg|thumb|Bajja ta' Guamache (Bahía de Guamache), Gżira Margarita, Nueva Esparta, Venezwela]]
[[File:Playa Puerto Cruz.JPG|thumb|left|Bajja fil-Gżira Margarita, Nueva Esparta, imsejħa Playa Puerto Cruz.]]
[[File:Cerro Wichuj(Cara de Indio) (12111191594).jpg|thumb|Il-foresti tropikali tal-Amażonja u x-xmara Autana, l-stat tal-Amazonas]]

==== Lagi ====
Il-lag ewlieni tal-ilma mielaħ huwa l-Lag Maracaibo - 13,010 kilometru kwadru.&lt;ref&gt;{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery&gt;
File:Lake Valencia, Venezuela.jpg|Ritratt bis-satellita tal-Lag Tacarigua (Lag Valencia) meħud minn astronawta tan-NASA
File:Panorama lagodeValencia.JPG|Veduta tal-lag ta' Valencia
File:Lake maracaibo.JPG|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida.
File:Lago de Maracaibo..JPG|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida.
File:Maracaibo MODIS 2004jun26.jpg|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida.
File:General Rafael Urdaneta Bridge view from the lake to Cabimas side.jpg|Veduta tal-Pont Ġenerali Rafael Urdaneta, Fuq il-Lag Maracaibo.
File:LA LAGUNA VICTORIA.JPG|Laguna Victoria, fl-Mérida
File:Tacarigua Lagoon, Miranda State, Venezuela.JPG|Il-laguna Tacarigua hija laguna kostali li tinsab fl-Miranda
File:Yapascua Carabobo 07-07-2019.jpg|Il-laguna Yapascua fl-Miranda
&lt;/gallery&gt;

[[File:SaltoAngel1.jpg|thumb|left|Angel Falls ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: Salto Ángel, Pemón: Kerepakupai vená li tfisser &quot;waqgħa mill-aktar post fonda&quot;), imsejħa wkoll id-dinja mitlufa, hija l-ogħla kaskata fid-dinja, b'għoli ta' 979 m (807 m) ta' waqgħa mingħajr interruzzjoni), li joriġinaw fl-Auyantepuy. Hija tinsab fil-park nazzjonali Canaima, stat Bolívar]]
[[File:PicoBolivar2.jpg|thumb|Bolívar Peak (Pico Bolívar) hija l-ogħla karatteristika ġeografika fil-Venezwela, b'altitudni ta' 5007 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m. Hija parti minn sett ta 'qċaċet li jinsabu fis-Sierra Nevada, fi ħdan il-park nazzjonali omonimu fil-firxa tal-muntanji ta' Mérida (l-Istat ta 'Mérida), filwaqt li l-iktar punt baxx tal-Venezwela jinsab fil-Baħar Karibew.]]
[[File:Paramos de la culatas.jpg|thumb|left|Páramo de La Culata, Sierra Névada, Mérida]]
[[File:Pico El Leon.jpg|thumb|Pico El León, Sierra Névada, Mérida]]

=== Eżenzjoni ===
[[File:Vistas desade el Cerro Galicia.JPG|thumb|left|Eżenzjoni tal-firxa tal-muntanji Falcón osservata mill-għoljiet tal-Galicia.]]
[[File:Flores para la Nieve.JPG|thumb|Pico Bolívar, l-ogħla muntanja fil-Venezwela, fis-Sierra Nevada de Mérida]]
[[File:CAYO SOMBRERO PARQUE NACIONAL MORROCOY FALCON 02.JPG|thumb|left|Cayo Sombrero, il-Park Nazzjonali ta' Morrocoy, Falcón.]]
Il-pajsaġġ naturali tal-Venezwela huwa l-prodott tal-interazzjoni tal-pjanċi tettoniċi li mill-Paleozoic ikkontribwew għad-dehra attwali tiegħu. Seba' unitajiet fiżiċi-naturali ġew immudellati fuq l-istrutturi ffurmati, differenzjati fl-eżenzjoni u r-riżorsi naturali tagħhom.

L-eżenzjoni tal-Venezwela għandha l-karatteristiċi li ġejjin: kosta b'diversi peniżoli u gżejjer, widien tal-firxa tal-muntanji tal-Andes (tramuntana u majjistral), Lake Maracaibo (bejn il-ktajjen, fuq il-kosta); delta tax-Xmara Orinoco, reġjun ta' penillanuras u plateaus (tepuis, fil-Lvant tal-Orinoco) li flimkien jiffurmaw il-massif Guayanas (plateaus, Xlokk tal-pajjiż).&lt;ref&gt;{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

L-eqdem formazzjonijiet tal-blat fl-Amerika t'Isfel jinstabu fil-kantina kumplessa tal-għoljiet tal-Gujana u fil-linja kristallina tal-meded marittimi u muntanjużi tal-Venezwela. Il-parti tal-Venezwela tal-Altiplano tal-Gujana tikkonsisti fi blokk granitiku kbir ta' gneiss u blat kristallin ieħor mill-Arkean, b'saffi sottostanti ta' ġebel ramli u tafal tax-shale.

Il-qalba tal-granit u l-firxa tal-muntanji hija, fil-biċċa l-kbira, akkumpanjata minn saffi sedimentarji tal-Kretaċeju, mitwija fi struttura antiklinali. Fost dawn is-sistemi orografiċi hemm pjanuri miksija b’saffi Terzjarji u Kwaternarji ta' żrar, ramel u marl tafal. Id-dipressjoni fiha laguni u lagi, fosthom Maracaibo, u tippreżenta, fil-wiċċ, depożiti alluvjali mill-Kwaternarju.

* Medda tal-Muntanji Kostali (Cordillera de las Montañas Costeras)

Magħruf ukoll bħala l-Medda tal-Muntanji Kostali, testendi tul il-kosta tat-tramuntana tal-Venezwela. Dan ir-reġjun huwa magħruf għall-foresti tropikali lush tiegħu, veduti kostali tal-isturdament u varjetà rikka ta' flora u fawna. Depressjonijiet intermontani, jew widien, bejn il-meded tal-muntanji ħafna drabi huma dar għal art agrikola fertili u komunitajiet vibranti. Dawn il-widien joffru kuntrast qawwi mal-muntanji imħatteb li jogħlew b'mod spettakolari mill-kosta.

[[File:La vegetación más abundante señala el canal de los ríos.jpg|thumb|Los Llanos, stat ta' Apure]]

* Lara-Falcón Highlands (Tierras Altas de Lara-Falcón)

Jinsabu fil-majjistral tal-Venezwela, is-Sierra Lara-Falcón tippreżenta eżenzjoni definita minn plateaus u għoljiet irrumblati. Dawn l-artijiet għolja jipprovdu kuntrast sinifikanti mal-artijiet baxxi u ż-żoni kostali tal-madwar. L-eżenzjoni hija kkaratterizzata minn plateaus bil-mod inklinati li jappoġġjaw l-agrikoltura, inkluża l-kultivazzjoni tal-kafè u l-kawkaw. Il-klima semi-arida ta' dan ir-reġjun u l-pajsaġġi pittoreski tiegħu jagħmluha ċentru importanti agrikolu u turistiku.

* Artijiet baxxi tal-Lag Maracaibo (Lago de Maracaibo)

Hija tkopri l-baċin tal-Lag Maracaibo u l-pjanuri madwar il-Golf tal-Venezwela. Dan ir-reġjun joffri żewġ pjanuri distinti: dik tat-Tramuntana hija relattivament niexfa, filwaqt li dik tan-Nofsinhar hija umda u bit-tikek bis-swamps. L-eżenzjoni hawnhekk hija prinċipalment ikkaratterizzata minn art ċatta, bl-eċċezzjoni ta' xi żoni elevati ħdejn il-lag. Il-Lag Maracaibo innifsu jinsab f'dipressjoni, imdawwar b'artijiet b'ħafna żejt u żoni agrikoli produttivi.

* L-Andes (Los Andes)

L-Andes tal-Venezwela, parti mill-firxa tal-muntanji tal-Andes, joffru solliev sorprendenti b'qċaċet imponenti, widien fondi u baċiri fertili intermontani. Iddominati minn dawn il-meded ta' muntanji burly, inkluż l-ogħla quċċata tal-Venezwela, Bolívar Peak, il-pajsaġġi imħatteb u pittoresk tar-reġjun huma definiti mit-terren ta' altitudni għolja tiegħu.

[[File:Playa Grande in Choroni.jpg|thumb|Medda tal-Muntanji Kostali fil-Venezwela]]
[[File:Playa Manaure.jpg|thumb|left|Veduta tal-Bajja ta' Manaure, Komunità Cardón (Punt Fijo).]]

L-eżenzjoni unika ta' din iż-żona għandha l-oriġini tagħha fl-Aħħar Età tas-Silġ, meta l-avvanz u l-irtirar tal-glaċieri skolpiw il-pajsaġġ, iffurmat mill-klima kiesħa ta' altitudni għolja. Dan il-wirt glaċjali ħalla impronta dejjiema, bil-glaċieri jaqtgħu widien fondi u jillustraw qċaċet miżgħuda, filwaqt li widien intramontani protetti joffru ħamrija fertili u mikroklima moderata, u joħolqu kundizzjonijiet ideali għall-agrikoltura u l-istabbiliment tal-bniedem.

* Il-Pjanuri (Las Pianuras)

Il-Llanos huma baċiri sedimentarji estensivi li huma kkaratterizzati minn eżenzjoni predominantement ċatta. Madankollu, il-Llanos tal-Lvant għandhom plateaus baxxi u d-depressjoni Unare, maħluqa mill-erożjoni tal-plateaux, li jżidu d-diversità mat-terren. Dan ir-reġjun huwa soġġett għal għargħar staġjonali, li jibdel il-pjanuri ċatti f'art mistagħdra vasta matul l-istaġun tax-xita. L-eżenzjoni hawn tinfluwenza l-ekosistemi uniċi tar-reġjun, li jinkludu mergħat estensivi u annimali selvaġġi abbundanti.

[[File:Vuelo Santa Elena-Canaima (2004) 23.jpg|thumb|Reġjun naturali Guayana fil-Venezwela]]

* Tarka tal-Gujana (Escudo Guayanés)

It-Tarka tal-Gujana tippreżenta eżenzjoni varjata, iffurmata minn proċessi ġeoloġiċi fuq miljuni ta' snin. Dan ir-reġjun jinkludi peniżoli, firxiet ta' muntanji imħatteb, għoljiet, u t-tepuis emblematiċi, jew muntanji b'wiċċ ċatt. Tepuis jogħlew bħala plateaus iżolati u ċatti li jogħlew b'mod spettakolari fuq it-terren tal-madwar. Dan l-eżenzjoni unika tikkontribwixxi għall-bijodiversità notevoli u l-importanza xjentifika tar-reġjun.

* Delta tal-Orinoco (Delta del orinoco)

L-eżenzjoni tad-Delta tal-Orinoco hija kkaratterizzata minn sistema kumplessa ta' art u ilma. Huwa magħmul minn kanali numerużi, gżejjer u depożiti sedimentarji mobbli. Filwaqt li l-ħelsien jista' jidher relattivament uniformi, jaħbi ambjent dinamiku influwenzat minn għargħar staġjonali u depożizzjoni tas-sediment. Dan il-ħelsien tad-deltaiku kumpless jappoġġja ħajja akkwatika diversa u l-għajxien tal-komunitajiet indiġeni adattati għall-pajsaġġi tiegħu li dejjem jinbidlu.

=== Widien ===
[[File:Venezuela - Caracas - Mirador de Valle Arriba.jpg|thumb|Il Wied ta' Caracas]]
[[File:Valle de Mifafí 2.jpg|thumb|left|Wied ta' Mifafí, Stat ta' Mérida]]
[[File:Colonia Tovar, estado Aragua, Venezuela.jpg|thumb|left|Chalets fuq ix-xtut tat-traċċi tal-muntanji li jkopru u jippreċedu d-daħla għal Colonia Tovar, Tovar, Aragua]]

Il-widien huma bla dubju l-aktar tip ta' pajsaġġ importanti fit-territorju tal-Venezwela, mhux minħabba l-estensjoni spazjali tagħhom, iżda minħabba li huma l-ambjent fejn huma kkonċentrati l-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni u l-attivitajiet ekonomiċi tal-pajjiż. Min-naħa l-oħra, hemm widien madwar kważi l-ispazju nazzjonali kollu, ħlief fil-baċini sedimentarji kbar tal-Llanos u d-dipressjoni tal-Lag Maracaibo, ħlief ukoll fil-penplains tal-Amażonja. Minħabba l-immudellar tagħhom, il-widien tat-territorju Venezwelan prinċipalment jappartjenu għal żewġ tipi: widien tat-tip tax-xmara u widien tat-tip glaċjali. Ħafna aktar frekwenti, tal-ewwel jiddominaw fil-biċċa l-kbira tal-aħħar, li huma ristretti għall-ogħla partijiet tal-Andes. Barra minn hekk, il-biċċa l-kbira tal-widien glaċjali huma fdalijiet ta' era ġeoloġika passata, li ntemmet madwar 10,000 sa 12,000 sena ilu.

Il-widien Andini fondi u dojoq huma differenti ħafna mid-depressjonijiet wesgħin ta' Aragua u Carabobo, fil-Muntanji Kostali, jew mill-widien nestled fil-Mesas de Monagas. Dawn l-eżempji jindikaw li l-konfigurazzjoni tal-eżenzjoni lokali hija deċiżiva fl-identifikazzjoni ta' tipi reġjonali ta' widien. Bl-istess mod, minħabba l-klima sħuna tagħhom, il-widien Gujaniżi huma distinti mill-widien Andini moderati jew kesħin minħabba l-ambjent umdu tagħhom. It-tnejn huma, min-naħa tagħhom, differenti mid-depressjonijiet semi-aridi tal-istati Lara u Falcón.

Il-widien Andini, essenzjalment agrikoli, popolati kmieni iżda llum jitilfu l-veloċità, ma jiffaċċjawx l-istess problemi ta' okkupazzjoni spazjali bħall-widien urbanizzati ħafna u industrijalizzati tas-sezzjoni ċentrali tal-Muntanji Kostali. Min-naħa l-oħra, il-widien tal-Gujana depopulati u prattikament verġni jikkostitwixxu kategorija oħra li tissejjaħ id-Dinja mitlufa.

Il-widien Andini huma bla dubju l-aktar impressjonanti fit-territorju tal-Venezwela minħabba l-enerġija tar-rilievi li jagħlquhom, li l-qċaċet tagħhom ħafna drabi jiddominaw il-qiegħ tal-widien bi 3,000 sa 3,500 metru ta' altitudni relattiva. Huma wkoll l-aktar pittoresk f'termini ta' stil ta' ħabitat, forom ta' użu tal-art, produzzjoni artiġjanali u t-tradizzjonijiet kollha marbuta ma' dawn l-attivitajiet.

=== Deżerti ===
[[File:Medanos de Coro Falcon.jpg|thumb|Il-Park Nazzjonali ta' Médanos de Coro, il-Peniżola ta' Paraguaná, l-Stat ta' Falcón, il-Venezwela.]]
Il-Venezwela għandha diversità kbira ta' pajsaġġi u klimi, inklużi żoni niexfa u niexfa. Id-deżert ewlieni tal-pajjiż jinsab fl-stat ta' Falcón ħdejn il-belt ta' Coro. Issa huwa park protett, il-Park Nazzjonali Médanos de Coro. Il-park huwa l-akbar tat-tip tiegħu fil-Venezwela, b'erja ta' 91 kilometru kwadru. Il-pajsaġġ huwa bit-tikek bil-kakti u pjanti xerofiti oħra li jistgħu jgħixu f'kundizzjonijiet mingħajr umdità ħdejn id-deżert.

Il-fawna tad-deżert hija magħmula prinċipalment minn gremxul, igwani u rettili oħra. Għalkemm inqas komuni, id-deżert huwa dar għal xi volpijiet, anteaters ġganti u fniek. Hemm ukoll xi popolazzjonijiet ta' għasafar indiġeni, bħall-isparra, l-għasafar tropikali, il-ħamiema skuża, u s-summien bil-kbir.

Żoni oħra tad-deżert tal-pajjiż jinkludu parti mid-Deżert tal-Guajira fil-Muniċipalità ta' Guajira fit-Tramuntana tal-Stat ta' Zulia u li qed tiffaċċja l-Golf tal-Venezwela, il-Médanos ta' Capanaparo fil-Park Nazzjonali ta' Santos Luzardo fl-Stat ta' Apure, il-Médanos tal-Gżira ta' Zapara fl-Stat ta' Zulia, l-hekk imsejħa Hundición de Yay fil-Muniċipalità ta' Andrés Eloy Blanco tal-Stat ta' Lara, u l-Formazzjoni Urumaco wkoll fl-Stat ta' Falcón.

== Xjenza u teknoloġija ==
Il-Venezwela kellha diversi xjentisti li kkontribwew b'mod sinifikanti għax-xjenzi naturali u mediċi, kif ukoll għall-avvanz teknoloġiku. L-ewwel vaċċin li jfejjaq il-lebbra u l-leishmaniasis ġie żviluppat minn Jacinto Convit, filwaqt li Baruj Benacerraf wettaq dimostrazzjonijiet dwar ir-risponsi immuni għall-antiġeni u l-varjazzjoni tagħhom f'kull persuna, li qalgħulu l-Premju Nobel fil-Fiżjoloġija jew il-Mediċina fl-1980. Fil-qasam tat-teknoloġija , Humberto Fernández Morán ikkontribwixxa għall-iżvilupp tal-mikroskopju elettroniku u l-iskalpell tad-djamanti, l-aħħar ta 'l-invenzjoni tiegħu stess, li kien l-ewwel li introduċa l-kunċett ta' cryoultramicrotomy.

Storikament, l-ewwel vestiġju tat-teknoloġija magħmula mill-Venezwelani jinstab fl-iżvilupp tal-morsa Rincones, li ppermetta li partijiet jiġu rkuprati mill-bjar taż-żejt. L-attivitajiet teknoloġiċi fil-pajjiż se jiksbu impetu ġdid lejn nofs is-seklu 20 bil-ħolqien. ta' istituti ġodda mmirati lejn il-promozzjoni u l-professjonalizzazzjoni tal-attività xjentifika u teknoloġika fil-pajjiż.​

Istituzzjonijiet bħal dawn, bħall-Kunsill Nazzjonali għar-Riċerka Xjentifika u Teknoloġika (CONICIT) u l-Istitut Venezwelan tar-Riċerka Xjentifika, huma r-referenzi ewlenin f'dawn il-kwistjonijiet. Kollha huma marbuta mal-Ministeru tax-Xjenza u t-Teknoloġija. Min-naħa l-oħra, hemm l-Osservatorju Astronomiku Nazzjonali ta' Llano del Hato li, f'3600 m 'l fuq mil-livell tal-baħar. n. m., hija waħda mill-ogħla li jinsabu fid-dinja.

== Demografija ==
Il-Venezwela hija fost l-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina il-maġġoranza l-kbira tal-Veneżweli jgħixu fi bliet tat-Tramuntana, speċjalment fil-kapitali Caracas, li hija wkoll l-aktar belt popolata. Madwar 93% tal-popolazzjoni tgħix f'żoni urbani fit-tramuntana tal-pajjiż; 73% jgħixu inqas minn 100 kilometru mill-kosta. Għalkemm kważi nofs l-art tal-Venezwela tinsab fin-Nofsinhar tal-Orinoco, 5% biss tal-Veneżweli jgħixu hemmhekk. L-akbar u l-aktar belt importanti fin-nofsinhar tal-Orinoco hija Ciudad Guayana (Belt ta' Guayana), li hija s-sitt agglomerazzjoni urbana l-aktar popolata.

Il-popolazzjoni tal-Venezwela fl-2011 qabżet it-28 miljun abitant, u kien stmat li se titla' għal 42 miljun sal-2050. Madankollu, il-kriżi soċjali, ekonomika u politika li esperjenza l-pajjiż matul l-għaxar snin tal-2010 ikkontribwiet għal kriżi enormi. eżodu tal-popolazzjoni tal-pajjiż, li jirriżulta fi tnaqqis sinifikanti fil-popolazzjoni tal-Venezwela, li sal-2020 reġgħet naqset għal 28.5 miljun ċittadin.

Minkejja li għandha rata għolja ta' twelid, il-Venezwela fl-istess ħin għandha l-ogħla rata ta' emigrazzjoni fir-reġjun kollu. Fl-2009, kien stmat li aktar minn miljun Venezwelan kienu emigraw minn meta Hugo Chávez ħa l-poter L-emigrazzjoni fuq skala kbira għadha għaddejja u żdiedet matul il-presidenza ta' Nicolás Maduro, b'madwar 6.5 miljun mill-1999. Il-Venezwelani telqu mill-pajjiż.

==== Evoluzzjoni storika taċ-ċensimenti tal-popolazzjoni fil-Venezwela ====
* 1873: (7 ta' Novembru): 1,732,411 (Densità: 1.9 abitant/km²)
* 1883: (27 ta' April) 2,005,139 (Densità: 2.2 abitant/km²)
* 1891: (15 ta' Jannar) 2,221,572 (Densità: 2.5 abitant/km²)
* 1920: (1 ta' Jannar) 2,479,525 (Densità: 2.8 abitant/km²)
* 1926: (31 ta' Jannar) 2,814,131 (Densità: 3.1 abitant/km²)
* 1936: (26 ta' Diċembru) 3,364,347 (Densità: 3.7 abitant/km²)
* 1941: (7 ta' Diċembru) 3,850,771 (Densità: 4.3 abitant/km²)
* 1950: (26 ta' Novembru) 5,034,838 (Densità: 5.6 abitant/km²)
* 1961: (26 ta' Frar) 7,523,999 (Densità: 8.4 abitant/km²)
* 1971: (2 ta' Novembru) 10,721,522 (Densità: 11.9 abitant/km²)
* 1981: (20 ta' Ottubru) 14,516,735 (Densità: 16.2 abitant/km²)
* 1990: (21 ta' Ottubru) 18,105,265 (Densità: 20.1 abitant/km²)
* 2001: (22 ta' Ottubru) 23,054,210 (Densità: 25.5 abitant/km²)
* 2011: (30 ta' Ottubru) 27,227,930 (Densità: 30.1 abitant/km²)

=== Bliet ewlenin ===
Il-popolazzjoni tal-Venezwela għandha t-tendenza li tikkonċentra l-aktar fiż-żoni kostali u muntanjużi, jew minħabba aċċess aktar faċli għall-portijiet, fil-każ tal-kosta; jew minħabba l-klima aktar moderata, fil-każ ta' żoni muntanjużi. L-aktar ċentru tal-popolazzjoni importanti barra ż-żona kostali/muntanji hija Ciudad Guayana, fil-konfluwenza tax-xmajjar Orinoco u Caroní, fil-Lvant tal-pajjiż. L-ibliet ewlenin tal-Venezwela huma elenkati hawn taħt f'termini ta' importanza, estensjoni u numru ta' abitanti. Id-dejta tal-popolazzjoni tappartjeni għall-aħħar Ċensiment tal-Popolazzjoni u tad-Djar tal-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika għall-2011.

=== Etnografija ===
[[Stampa:Boys in the river of Venezuela 2.jpg|thumb|Tfal mill-Gżira Margarita, l-istat ta' Nueva Esparta.]]
Il-Veneżweli għandhom taħlita rikka ta' wirt li jinkludi tliet familji etniċi, dawn ikunu Ewropej, Amerinjani u Afrikani, li l-integrazzjoni tagħhom bdiet bit-twaqqif tal-Kolonja. Fil-bidu tas-seklu 20, wara s-sejba taż-żejt u perjodi ta' gwerra fl-Ewropa, il-Venezwela rċeviet immigrazzjoni tal-massa importanti ta' Ewropej l-aktar minn Spanja, Italja u Portugall, li fiha l-proċess ta' taħlit kompla importanti, u llum Illum il-maġġoranza tal-popolazzjoni għandha antenati jew oriġini mħallta. Bħala fatt importanti, ta' min jinnota li, mill-perjodu kolonjali sa tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija, il-fluss ta' immigranti mill-Gżejjer Kanarji kien importanti ħafna, l-impatt kulturali tagħhom kien sinifikanti ħafna fl-iżvilupp tal-Ispanjol fl- il-gastronomija u d-drawwiet tiegħu. Skont studju ġenetiku tad-DNA awtosomali li sar fl-2008 mill-Università ta' Brażilja, il-kompożizzjoni tal-popolazzjoni tal-Venezwela hija: 60.60% tal-kontribuzzjoni Ewropea, 23% tal-kontribuzzjoni Amerindjana u 16.30% tal-kontribuzzjoni Afrikana.

Skont iċ-Ċensiment Nazzjonali XIV tal-Popolazzjoni u d-Djar, meta n-nies ġew mistoqsija dwar l-oriġini etnika-razzjali tagħhom, bl-għażliet: &quot;Iswed&quot;, &quot;Afro-dixxendenti&quot;, &quot;Kannella&quot;, &quot;Abjad&quot;, Oħrajn; 49.9% tal-popolazzjoni qalu li kienu ‘morena’ (jiġifieri ta' ġilda skura), filwaqt li 42.2% identifikaw lilhom infushom bħala ‘abjad’. 2.8% qalu li huma 'suwed', u 0.7% 'Afro-dixxendenti', filwaqt li 2.7% iddikjaraw li jappartjenu għal grupp ta' oriġini Amerindja, u l-bqija (1.1%) semmew li kienu minn' razez oħra' (b'referenza għal razez oħra). etniċi).282 Fost dawk li għarfu lilhom infushom bħala Amerindjani, 58% qalu li kienu mill-grupp etniku Wayúu, 7% Warao, 5% Kariña, 4% Pemón, 3% Piaroa, 3% Jivi, 3% Añu, 3% Cumanagoto. , 2% Yukpa, 2% Chaima, 1% Yanomami u popli oħra 9%.

==== Kompożizzjoni razzjali u etnika (Sors: INE, Ċensiment tal-2011) ====

* Moreno: 49.9%
* Abjad: 42.2%
* Iswed: 2.8%
* Indiġeni: 2.7%
* Oħrajn: 1.1%
* Afro-dixxendenti: 0.7%

=== Indiġeni ===
[[File:Alto orinoco5.jpg|thumb|Tfal tal-grupp etniku Yanomami fl-Amazonas.]]
Huma grupp ta' minoranza li fl-2011 irrappreżentaw 2.7% tal-popolazzjoni totali tal-pajjiż, b'total ta' 1,511,329 ruħ etniku skont iċ-Ċensiment tal-Venezwela tal-2011, li minnhom gruppi żgħar li jinsabu fl-aktar partijiet iżolati u remoti tal-pajjiż iżommu l-kultura tagħhom intatt Il-poplu indiġenu f'kuntatt mal-bniedem belt abjad u mestizo għandhom ċertu assimilazzjoni, li jqiegħdu l-kultura tagħhom fil-periklu li tisparixxi minħabba l-influwenzi tal-pajjiżi ġirien. L-influwenza indiġena hija limitata għall-vokabularju ta' xi kliem – bħall-ismijiet tal-postijiet – u għall-gastronomija.

=== Emigrazzjoni ===
Il-kriżi tal-migrazzjoni tal-Venezwela, imsejħa wkoll l-eżodu tal-Venezwela, hija kriżi umanitarja minħabba ż-żieda fil-fluss migratorju mill-Venezwela li tmur lura għall-2016. Fl-2015, kien hemm 697,562 Venezwelan barra l-pajjiż, li jirrappreżentaw 2.3 % tal-popolazzjoni totali. Fl-2017 kien kważi 5.4% tal-popolazzjoni tal-pajjiż, madwar miljun 421 elf ruħ Fl-2018, 2.3 miljun Venezwelan huma barra minn pajjiżhom, madwar 7% tal-popolazzjoni hija l-pajjiż bl-akbar popolazzjoni immigranti ta' oriġini Venezwela id-dinja, li tgħodd fl-2019 b'1,626,000 persuna.296 F'Ġunju 2024, l-Aġenzija tan-NU għar-Refuġjati, li tiċċita dejta mill-pjattaforma R4V, tiddikjara li diġà hemm 7 .7 miljun Venezwelan li emigraw mill-pajjiż.

=== Komunitajiet barranin ===
[[File:ColoniaTovarMountains.jpg|thumb|Colonia Tovar hija belt mwaqqfa fl-1843 minn settlers Kattoliċi mil-Lbiċ tal-Ġermanja. L-abitanti tagħha jitkellmu djalett imsejjaħ Colonist German.]]
Il-Venezwela hija dar għal kolonja importanti ta' Taljani, Spanjoli, Portugiżi, Għarab u Ċiniżi, minbarra għadd kbir ta' nies mill-Kolombja u wkoll mill-Konu tan-Nofsinhar u mill-Karibew. Bil-bidu tal-isfruttament taż-żejt fl-1914, ġew stabbiliti kumpaniji u ċittadini, l-aktar mill-Stati Uniti. Aktar tard, matul il-perjodu ta' wara l-gwerra, il-Venezwela rċeviet it-tielet l-akbar mewġa ta' immigrazzjoni Ewropea fl-Amerika 16 Immigranti li ġejjin prinċipalment mill-Italja u Spanja, u immigranti ġodda mill-Portugall, il-Lvant Nofsani, Ġermanja, Kroazja, Żvizzera, Pajjiżi l-Baxxi, Ċina, Ungerija, Turkija, Ukrajna, Polonja, Armenja, u Russja, fost l-oħrajn, imħeġġa fl-istess ħin mill-programm ta' immigrazzjoni u kolonizzazzjoni implimentat mill-Gvern Dan il-proċess ħoloq komunitajiet kbar li fosthom jispikkaw it-Taljani-Venezwelani, l-Ispaniċi-Venezwelani u l-Luso-Venezwelani. Skont dejta uffiċjali minn Spanja, il-Venezwela hija t-tielet pajjiż fid-dinja li għandha l-akbar komunità ta' Spanjoli L-istess pożizzjoni tinżamm fil-każ tal-komunità Taljana, iżda biss fil-livell tal-Amerika Latina. Il-komunità Lusitana hija t-tieni wara lsigno de menos
l-Brażil.

Matul is-snin sebgħin, il-Venezwela rċeviet immigrazzjoni minn diversi pajjiżi tal-Amerika Latina, primarjament il-Kolombja, il-Perù u l-Ekwador. Ma' dan żdiedet l-immigrazzjoni mill-Konu tan-Nofsinhar ta' nies li qed jaħarbu mid-dittatorjati u li raw fil-Venezwela mod kif joħorġu mis-sitwazzjoni diffiċli tagħhom. Dawn il-mewġ kontinwu ta' migrazzjoni żiedu l-mużajk razzjali kumpless tal-pajjiż. Il-popolazzjoni Venezwelana mwielda f'pajjiżi oħra kienet tirrappreżenta 4.4% tat-total nazzjonali. L-akbar immigrazzjoni ġejja mill-Kolombja, Spanja, il-Portugall u l-Italja, fost pajjiżi oħra bħal Ħaiti, ir-Repubblika Dominicana, Trinidad u Tobago, bil-Venezwela tkun it-tieni pajjiż fl-Amerika Latina li għandu l-aktar immigrazzjoni kemm mill-Ewropa kif ukoll mill-Amerika stess, wara Arġentina.

=== Edukazzjoni ===
[[File:Biblioteca de la Universidad Central de Venezuela.jpg|thumb|Il-Belt Università ta' Caracas ġiet iddikjarata Sit ta' Wirt Dinji tal-Umanità fl-2000.]]
L-edukazzjoni ilha b’xejn u obbligatorja mis-27 ta’ Ġunju 1870, b’digriet tal-President Antonio Guzmán Blanco, filwaqt li fit-3 ta’ Awwissu 1910, fi żmien il-gvern ta’ Juan Vicente Gómez, ġiet ippubblikata fil-Gazzetta Uffiċjali Nru 11,068, 11,069 u 11,070, il-kodiċi tal-Istruzzjoni Pubblika tal-25 ta’ Ġunju, li jistabbilixxi li l-istruzzjoni fil-Venezwela hija maqsuma f’pubbliku, sussidjat u privat.

Fil-Venezwela, l-edukazzjoni hija strutturata fil-livelli preskolastiċi, bażiċi, diversifikati u ogħla. Hija rregolata mil-Liġi Organika tal-Edukazzjoni, li tagħmilha obbligatorja minn qabel l-iskola sal-livell sekondarju diversifikat (minn 6 sa 15-il sena), u b’xejn fl-iskejjel immexxija direttament mill-Istat sal-livell undergraduate.​ F’din il-materja , l-Istat għandu s-setgħa li joħloq is-servizzi rilevanti biex jiffaċilita u jżomm l-aċċess għat-tipi kollha ta’ edukazzjoni.

Skont dejta uffiċjali, għall-perjodu akkademiku 2005-2006, total ta’ 1,010,946 tifel u tifla kienu rreġistrati fl-edukazzjoni ta' qabel l-iskola. L-edukazzjoni bażika kellha madwar 4,885,779 irreġistrati għal dak l-istess perjodu, filwaqt li 671,140 student kienu reġistrati f'ċentri ta' edukazzjoni medju jew sekondarju, diversifikati u professjonali Il-pajjiż kellu wkoll 25,835 skola u units edukattivi.

L-evoluzzjoni tal-litteriżmu kienet qed tikber u speċjalment aċċellerata matul il-perjodu 1950-2005. Fis-snin sebgħin, meta l-Venezwela kienet qed tesperjenza tkabbir enormi minħabba l-bejgħ taż-żejt, ir-rata tal-litteriżmu żdiedet minn 77% għal 93% sal-1999, u b'hekk kienet waħda mill-ogħla rati ta' litteriżmu fir-reġjun. 14-il sena telgħet minn 52.2% fl-1950 għal 95.39% fl-2015. Fl-2005, il-Venezwela ddikjarat lilha nnifisha bħala territorju ħieles mill-illitteriżmu, wara li rreġistra miljun u nofs ruħ bejn l-2003 u l-2005. Din l-aħbar, madankollu, kienet tikkontradixxi statistika uffiċjali u projezzjonijiet dwar is-suġġett.

=== Saħħa ===
Il-gvern tal-Venezwela jamministra sistema tas-sigurtà soċjali li tkopri, fost oħrajn, inċidenti tax-xogħol, mard u pensjonijiet. L-istennija tal-għomor hija 71.5 snin għall-irġiel u 77.8 snin għan-nisa, skont stimi għall-2006, għalkemm naqset konsiderevolment f'dawn l-aħħar snin.

Il-maġġoranza tal-imwiet u l-imwiet fil-vaganzi huma kkawżati minn inċidenti kkaġunati mit-teħid tal-alkoħol, u min-nuqqas ta' konformità mar-regolamenti tas-sigurtà bħaċ-ċinturini tas-sigurtà, fost oħrajn.

Ċertu mard jinsab prinċipalment f'żoni rurali tal-Venezwela, minħabba n-nuqqas ta 'sanità f'dawn iż-żoni. Fl-1940s, saret kampanja intensa biex isir fumigazzjoni bid-DDT u jiġu eliminati n-nemus li jittrasmettu l-malarja, id-deni isfar u l-marda ta' Chagas. Madankollu, mis-snin sebgħin, dan il-mard li jinġarr min-nemus reġa żdied.

Mill-2007 u l-2008 'l hawn, bosta indikaturi tas-saħħa wrew deterjorament sinifikanti. Għalhekk, il-mortalità tat-trabi kibret minn 4,747 mewt fi tfal taħt sena fl-2007 għal 11,466 mewt fl-2016 u l-mortalità materna fl-istess perjodu minn 198 mewta materna għal 756. Filwaqt li fl-2008 ġew irreġistrati 31,719 każ ta' malarja, dan in-numru żdied. għal 240,613 fl-2016.

=== Lingwi ===
[[File:Dialectos del español venezolano (2).png|thumb|Djaletti Spanjoli Venezwelan]]
Il-Kostituzzjoni tal-Venezwela tirrikonoxxi l-Ispanjol u l-lingwi tal-popli indiġeni tal-Venezwela bħala uffiċjali. L-Spanjol huwa l-lingwa materna tal-maġġoranza tal-Venezwelani. Il-varjant tal-Ispanjol użat huwa l-Ispanjol Venezwelan, li min-naħa tiegħu huwa maqsum f'diversi djaletti.

Il-lingwi tal-Veneżweljani indiġeni huma mitkellma minn inqas minn 1% tal-popolazzjoni totali tal-Venezwela. Fost dawn il-lingwi hemm Wayuunaiki, Warao, Pemón u oħrajn.

Il-Lingwa tas-Sinjali tal-Venezwela (LSV) mhijiex kostituzzjonalment lingwa uffiċjali, madankollu, tintuża mill-kultura torox tal-pajjiż u kostituzzjonalment it-torox u l-mut għandhom id-dritt jesprimu lilhom infushom u jikkomunikaw taħt din il-lingwa. Ġeneralment, il-Lingwa tas-Sinjali Venezwelana tintuża fi programmi tal-aħbarijiet televiżivi minn interpreti.

L-immigranti minn pajjiżi oħra jużaw il-lingwi tagħhom stess, minbarra l-Spanjol. Fost l-aktar lingwi mhux nattivi mitkellma hemm l-Għarbi, iċ-Ċiniż, l-Ingliż, it-Taljan u l-Portugiż. L-Ingliż jintuża bħala lingwa materna mill-Venezwelani li joqogħdu fi bliet qrib il-Gujana, bħal San Martín de Turumbán. Fir-rigward tad-djaletti, Portugiż u l-Portuñol huwa mitkellem fuq il-fruntiera mal-Brażil, speċjalment f'Santa Elena de Uairén. Coloniero German huwa djalett Ġermaniż użat f'Colonia Tovar, fl-stat ta' Aragua.

=== Reliġjon ===
[[File:Catedral de Caracas.JPG|thumb|left|Katidral Metropolitan ta' Santa Ana (Caracas)]]
[[File:Basilica de Nuestra Señora de Chiquinquira.jpg|thumb|Il-Bażilika tal-Madonna ta' Chiquinquirá (Basílica de Nuestra Señora de Chiquinquirá) hija l-aktar tempju Kattoliku traffikuż fiż-Zulia u tinsab f'Maracaibo.]]
[[File:Iglesia Santa Rosalía.jpg|thumb|left|Knisja ta' Santa Rosalía f'Caracas]]
[[File:Catedral de Guanare.jpg|thumb|Katidral tal-Madonna ta' Coromoto]]
[[File:Virgen de la Chiquinquira en la Basílica de la Chinita, Maracaibo, Venezuela full.jpg|thumb|Tabella żgħira li fuqha tidher ix-xbieha tal-Verġni ta' Chiquinquirá, Il-Bażilika tal-Madonna ta' Chiquinquirá (Basílica de Nuestra Señora de Chiquinquirá).]]
Il-Kostituzzjoni Nazzjonali tistabbilixxi l-libertà tar-reliġjon. L-Insara jiffurmaw aktar minn 80% tal-popolazzjoni. Fost dawn, madwar 71% jidentifikaw bħala Kattoliċi. Madwar 17% jappartjenu għal knejjes evanġeliċi, il-Knisja Anglikana u gruppi Protestanti oħra bħax-Xhieda ta' Jehovah, Il-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jiem u l-Knisja Adventista tas-Seba' Jum.

2% tal-Venezwelani huma membri ta' reliġjonijiet oħra bħall-Iżlam, l-Induiżmu, il-Buddiżmu u l-Ġudaiżmu. Il-prattikanti tar-reliġjonijiet b'għeruq pre-Ispaniċi jirrappreżentaw 2% oħra tal-popolazzjoni. L-atei huma 2% tal-Veneżweli, filwaqt li l-agnostiċi huma 6%. Min-naħa l-oħra, Santeria għandha segwaċi fost il-popolazzjoni Afro-dixxendenti.

Fost il-manifestazzjonijiet reliġjużi popolari tal-Venezwela hemm ix-xjaten taż-żfin ta' Corpus Christi. Din id-dimostrazzjoni ssir f'diversi reġjuni tal-pajjiż minn gruppi differenti msejħa fratellanzi jew fratellanzi, li jiċċelebraw il-preżenza ta' Kristu fis-Santissimu Sagrament tal-Ewkaristija skont id-duttrina tal-Kattoliċiżmu B'kollox hemm 11-il fratellanza li jġibu flimkien aktar minn ħamest elef ruħ, l-aktar famużi minnhom huwa x-xjaten taż-żfin ta' Yare. Dawn il-manifestazzjonijiet ġew rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità fl-2012. Bl-istess mod, il-partit San Pedro huwa festival reliġjuż ieħor ipproklamat wirt kulturali intanġibbli tal-Umanità mill-[[UNESCO]].

=== Kriminalità ===
Il-kriminalità fil-Venezwela hija problema li taffettwa l-pajjiż kollu, għalkemm is-severità eżatta tal-problema mhix magħrufa minħabba li l-NGOs jimmaniġġjaw informazzjoni mhux uffiċjali u m'għandhom l-ebda mod biex jivverifikaw l-informazzjoni uffiċjali dwar il-kriminalità fil-Venezwela kienet ikklassifikata bħala l-iktar nazzjon perikoluż id-dinja skont l-istħarriġ ta' Gallup fl-2013 u fl-2015. Fl-2013 19% biss tal-Venezweli ħassewhom siguri li jimxu waħedhom bil-lejl, bi kważi kwart ta' dawk li wieġbu jindikaw li huma jew membru tal-familja kienu ġew ikkupjati fl-aħħar sena. Is-sitwazzjoni marret għall-agħar meta 14% biss ħassewhom siguri fl-2015, l-inqas persentaġġ globali rreġistrat mill-2005.​ Ir-rata ta' omiċidju intenzjonali tal-pajjiż hija wkoll waħda mill-ogħla fid-dinja.

Skont in-[[Nazzjonijiet Uniti]], din it-tip ta' problema hija dovuta għas-sitwazzjoni politika u ekonomika fqira fil-pajjiż. traffikar tas-sess u xogħol tal-skjavi “Bħala riżultat tal-livelli għoljin ta' kriminalità, il-Venezweli ġew imġiegħla jimmodifikaw xi drawwiet tal-istil tal-ħajja.

== Organizzazzjoni territorjali ==
[[File:Venezuela, administrative divisions (+claims) - es - colored.svg|thumb|Stati tal-Venezwela]]
[[File:Venezuela Regiones Administrativas.svg|thumb|Reġjuni tal-Venezwela]]
Diviżjoni Politika Territorjali: 23 Stat, Distrett Kapitali 1 (Preċedentement imsejjaħ id-Distrett Federali) u d-Dipendenzi Federali magħmula minn 311-il gżira, ċwievet u gżejjer.

Il-Venezwela hija maqsuma f'4 reġjuni naturali kbar: ir-Reġjun tal-Karibew, ir-Reġjun Andin, ir-Reġjun ta' Llanos u r-Reġjun tal-Amażonja. Uffiċjalment hija organizzata f'9 reġjuni ġeografiċi li huma:

Medda tal-muntanji Ċentrali, hija magħmula mill-istati: Yaracuy, Carabobo, Aragua, Miranda, Distrett Kapitali u t-tramuntana tal-istati Anzoátegui, Cojedes u Guárico.

Il-firxa tal-muntanji tal-Lvant, hija magħmula mill-istat ta 'Sucre fl-intier tagħha u t-tramuntana tal-stati ta' Anzoátegui u Monagas.

Sistema Corian, magħmula mill-stat ta' Falcón u t-tramuntana tal-istati ta' Lara u Yaracuy.

Il-Lag Maracaibo, ikopri l-stat ta' Zulia, it-tramuntana tal-stat ta' Táchira u l-majjistral tal-istati ta' Mérida u Trujillo.

L-Andes, magħmula mill-stati: Táchira, Mérida, Trujillo u n-nofsinhar tal-stat ta' Lara u l-punent tal-stati ta' Barinas u Portuguesa.

Los Llanos jokkupa r-reġjun ċentrali tal-pajjiż u huwa magħmul mill-stati: Apure, Barinas, Portuguesa, Cojedes, Guárico, Anzoátegui u Monagas.

Sistema Deltaic, magħmula mill-grigal tal-stat Monagas u d-Delta Amacuro kollu.

Fin-Nofsinhar tal-Orinoco, jinkludi l-stati ta' Bolívar, Amazonas u n-Nofsinhar tad-Delta Amacuro.

Reġjun insulari, jiġbor fih l-stat ta' Nueva Esparta bit-3 gżejjer tiegħu: Margarita, Coche u Cubagua u l-aġenziji federali li jinsabu fit-tramuntana tal-Venezwela fuq il-Baħar Karibew.

== Kultura ==
[[File:TeresaCarreño.jpg|thumb|Il-Kumpless Kulturali Teresa Carreño, f’Caracas, huwa wieħed mill-aktar importanti fl-Amerika Latina u t-tieni l-akbar fl-Amerika t'Isfel.]]
[[File:Catatumbolightning.jpg|thumb|Sajjetti Catatumbo.]]
Il-kultura tal-Venezwela hija melting pot li fundamentalment tintegra tliet familji differenti: l-indiġeni, l-Afrikani u l-Ewropej. L-ewwel tnejn min-naħa tagħhom kellhom kulturi differenzjati skond it-tribujiet. It-traskultura u l-assimilazzjoni, tipiċi tas-sinkretiżmu kulturali, wasslu għall-kultura attwali tal-Venezwela, simili f'ħafna aspetti għall-bqija tal-Amerika Latina, għalkemm l-ambjent naturali jikkawża differenzi importanti. L-influwenza indiġena hija limitata għal xi kliem fil-lessiku u l-gastronomija. L-influwenza Afrikana bl-istess mod, minbarra l-istrumenti mużikali bħat-tanbur. L-influwenza Spanjola kienet aktar importanti u b'mod partikolari kienet ġejja mir-reġjuni ta' Andalusia u Extremadura, postijiet ta' oriġini tal-maġġoranza ta' settlers fiż-żona tal-Karibew matul l-era kolonjali. Bħala eżempju ta' dan, nistgħu nsemmu l-binjiet, xi wħud mill-mużika, ir-reliġjon Kattolika u l-lingwa. Influwenza Spanjola ovvja hija l-ġlied tal-barrin u ċerti karatteristiċi tal-gastronomija. Il-Venezwela kienet ukoll arrikkita minn kurrenti oħra ta' oriġini Antilliana u Ewropea fis-seklu 19, speċjalment ta' oriġini Franċiża. Fi stadju aktar reċenti, dimostrazzjonijiet ta' oriġini Amerikana u immigrazzjoni ġdida ta' oriġini Spanjola, Taljana u Portugiża faqqgħet fil-bliet il-kbar u r-reġjuni taż-żejt, u żiedu l-mużajk kulturali diġà kumpless. Għalhekk, pereżempju, mill-Stati Uniti ġejja l-influwenza tat-togħma għall-baseball u l-kostruzzjonijiet arkitettoniċi moderni.

=== Letteratura ===
Il-letteratura Venezwelana bdiet tiżviluppa mill-era kolonjali, b'indirizzi għall-artijiet il-ġodda u l-abitanti oriġinali tagħhom. Kronaki u stili varji ta' poeżija kienu l-manifestazzjonijiet letterarji ewlenin matul is-seklu 18. F'dan l-ewwel perjodu tispikka l-figurata'  Andrés Bello, poeta, filologu, grammatiku u edukatur ta' fama universali. Bello żviluppa xogħlijiet bħal Allocution on Poetry (1823) u Silva on Agriculture in the Torrid Zone (1826), li kienu prekursuri tat-tema Amerikanista li kienet tiġi żviluppata ftit tal-ħin wara f'żoni oħra tal-kontinent. Simón Rodríguez jirrappreżenta eżempju ieħor ta' fama fil-kontinent kollu, b'xogħlijiet bħal Soċjetajiet Amerikani (1828), Difiża ta’ Bolívar (1830), Osservazzjonijiet fuq it-terren ta' Vincocaya (1830), u Dwal u virtujiet soċjali (1834).

[[File:AndresBello.jpg|thumb|Andrés Bello huwa meqjus bħala l-aktar figura intellettwali prominenti u importanti fil-kultura Hispana Amerikana tas-seklu 19, kif ukoll wieħed mill-aktar umanisti importanti fl-Amerika.]]

Id-daħla tas-seklu 19 u l-Indipendenza raw it-twelid ta' letteratura politika raffinata, inkluża l-awtobijografija ta' Francisco de Miranda u l-ittri ta' Bolívar, kif ukoll oratorju ta' sbuħija retorika u stilistika kbira li kienet se tgħaddi l-kitbiet tal-aktar diversi. eroj tal-proċess emanċipatorju. Wara l-Indipendenza, il-letteratura Venezwelana bdiet tiddiversifika, iżda bdiet tevolvi b'rata mgħaġġla biss fi żmien Guzmán Blanco.

Matul il-perjodu bejn l-emanċipazzjoni tal-Venezwela mill-Gran Kolombja, il-ħajja tal-poeta Zulian, filologu politiku u storiku Rafael María Baralt, l-ewwel Latin Amerikan li okkupa siġġu numru fl-Akkademja Rjali Spanjola u awtur tal-ewwel ktieb dwar l-Istorja tal-Venezwela (1887), minbarra sensiela ta' pubblikazzjonijiet li ffurmaw kontribuzzjonijiet għal-letteratura Hispanika bl-ewwel Diccionario Matrix de la Lengua Castellana (1850) u d-Diccionario de Galicismos (1855); ta' għadd bla għadd ta' odi bħal To Christopher Columbus (1849) u l-aktar famużi Adieu lill-Patrija (1843), u diversi esejs politiċi.

Ir-Romantiċiżmu, l-ewwel ġeneru letterarju importanti fil-Venezwela, żviluppa f'nofs dak il-perjodu, b'figuri bħal Juan Antonio Pérez Bonalde u Eduardo Blanco jispikkaw fi ħdan dan il-moviment. Fl-aħħar tas-seklu 19, seħħ il-moderniżmu u fil-bidu tas-seklu 20, seħħet id-dehra ta' avant-garde. Il-costumbriżmu, b’għeruq romantiċi, ħa għeruq fondi fil-Venezwela permezz ta' awturi bħal Nicanor Bolet Peraza, Daniel Mendoza u Fermín Toro.

Mill-1880, fil-Venezwela bdew jitfasslu moviment letterarju u tradizzjoni ta' ambizzjoni usa'. Cecilio Acosta u Arístides Rojas, fost oħrajn, indikaw it-tranżizzjoni lejn pożizzjonijiet intellettwali u kreattivi ġodda. Fil-qasam tal-moderniżmu spikkaw fost l-oħrajn Manuel Díaz Rodríguez u Luis Urbaneja Ahelpohl.

Is-sena 1910 normalment tittieħed bħala l-punt tat-tluq għal esperjenzi estetiċi ġodda li jirreaġixxu kontra l-moderniżmu u jippruvaw jiktbu dwar il-ħajja komuni, sabiex toħroġ espressjoni letterarja ġdida ta' natura realistika, li fiha jerġgħu jitfaċċaw essenzi qodma tal-kostumbriżmu. F'dan il-mument fit-trajettorja tar-rumanz Venezwelan, l-ismijiet ta' José Rafael Pocaterra (Memorji ta' Venezweljan tad-Dekadenza), Teresa de la Parra (Ifigenia) u l-figura kbira ta' Rómulo Gallegos, li waqqaf l-iskola tar-realiżmu maġiku, huma rilevanti l-Amerika Latina, b’xogħlijiet bħal Doña Bárbara (1929), Cantaclaro (1934), u Canaima (1935).

Awturi Venezwelani rikonoxxuti oħra huma Andrés Eloy Blanco, Arturo Uslar Pietri (li introduċa t-terminu Realiżmu Maġiku fil-letteratura), Miguel Otero Silva, Mariano Picón Salas, Guillermo Meneses, Adriano González León, Antonia Palacios, José Antonio Ramos Sucre, Salvador Garmendia, Francisco. Lazo Martí, Rafael Cadenas, José Ignacio Cabrujas, u Víctor Bravo, fost oħrajn. Bħala parti mix-xogħol letterarju, fil-Venezwela l-Premju Rómulo Gallegos huwa organizzat kull sentejn għall-aktar rumanz li jispikka fid-dinja li titkellem bl-Ispanjol, premju meqjus minn ħafna bħala l-aktar premju letterarju importanti fl-Amerika Latina.

=== Mużika ===
[[File:04162012Bailes071 (cropped).JPG|thumb|Joropo, żfin nazzjonali tal-Venezwela.]]
Il-mużika Venezwelana hija kkaratterizzata minn taħlit ta' elementi Spanjoli u Afrikani, tipiċi li jappartjenu għal poplu prinċipalment mestiż. L-aktar ġeneru rappreżentattiv tal-pajjiż huwa l-mużika llanera, li tuża strumenti bħal cuatro, l-arpa, il-maracas, il-bandola u l-capachos. Dan ir-ritmu sar ikkonsagrat bħala l-mużika tal-identità nazzjonali, sal-punt li l-Venezweli jissejħu llaneros barra minn Malta. Dan il-ġeneru kellu l-oriġini tiegħu fir-reġjun illum inkluż fl-stati ta' Apure, Barinas, Guárico, Cojedes u Portuguesa, fejn huwa kkultivat ta' spiss.

[[File:Hombre cantando por dinero en las cercanías del Hotel Humbodlt.jpg|thumb|Il-cuatro huwa l-istrument tipiku u l-aktar emblematiku tal-mużika Venezwelana, minbarra li huwa assi ta' interess kulturali tan-nazzjon.]]

Ġeneru ieħor ta' sinifikat kulturali kbir huwa l-bagalja, oriġinarjament miż-Zulia—għalkemm għandha varjanti fil-Lvant tal-pajjiż. Illum il-ġurnata' huwa ġeneru li huwa relatat mal-Milied madwar il-Venezwela. Fost l-esponenti tal-bagpipe Zuliana, jispikka r-rispett reverenzjali lejn Ricardo Aguirre, li kkompona dak li hu meqjus bħala l-innu tal-ġeneru, La Gray Zuliana.

Il-waltz Venezwelan igawdi wkoll rikonoxximent, u ġie żviluppat fuq kollox minn surmasti kbar tal-kitarra bħal Antonio Lauro u Alirio Díaz. Għalkemm huwa derivattiv tal-waltz Ewropew, huwa mitmugħ mill-karatteristiċi mużikali tipiċi tal-pajjiż, li jiġi esegwit bl-istrumenti klassiċi tal-mużika llanera, inklużi l-kitarra, it-treble, il-pjanu u l-klarinett. Għandu l-għeruq tiegħu fir-reġjun ċentrali-punent tal-pajjiż u fir-reġjun Andin, fejn jintużaw il-vjolin u l-mandolina.

It-togħma mużikali tal-Veneżweli hija differenti ħafna minn dik tal-pajjiżi tal-Amerika t'Isfel Biss mal-Kolombja għandhom xi gosti komuni, bħal vallenato fuq il-kosta u mużika llanera, għax huma mill-fruntiera. Huwa ċar li huwa Karibew: is-salsa u l-merengue huma mużika biex tisma' u mhux biss biex tiżfen, bħal f’pajjiżi oħra. Il-pop u l-hip hop huma wkoll ġeneri li huma popolari ħafna fost iż-żgħażagħ.

L-iktar żfin rappreżentattiv tan-nazzjon Venezwelan huwa l-joropo. Għandu moviment mgħaġġel b’ritmu ternarju, li jinkludi tap dance ikkulurit u referenza żgħira għall-valz Ewropew, u għalhekk jirrappreżenta l-aktar forma espressiva ġenwina fost il-manifestazzjonijiet tal-mużika kolonjali.

Minħabba l-influwenza u l-prossimità tal-pajjiżi Anglo-Amerikani, jiġu prodotti wkoll heavy metal, reggae u ska, kif ukoll ġeneri rock u pop oħra, li jinstemgħu speċjalment fost il-komunitajiet taż-żgħażagħ ta’ bliet kbar. Bl-istess mod, il-mużika elettronika magħmula fil-Venezwela ilha tgawdi rikonoxximent internazzjonali akbar.

Fost l-esponenti kollha tal-mużika Venezwelana, l-aktar ċċelebrat huwa Simón Díaz, li l-kult u l-interpretazzjoni tiegħu tal-mużika llanera, flimkien mal-personalità tiegħu, kisbu l-istatus li jitqies bħala l-aktar folklorist Venezwelan importanti ta' kull żmien. L-melodia tiegħu Caballo Viejo ġiet koperta u tradotta f'diversi lingwi madwar id-dinja. Fl-2008 Díaz irċieva Premju Grammy Onorarju mill-Bord tad-Diretturi tal-Akkademja tar-Reġistrazzjoni tal-Amerika Latina.

Bl-istess mod fil-mużika klassika, il-Venezwela spikkat f'dawn l-aħħar snin talli daqqet fuq palkijiet Ewropej mill-Orkestra Sinfonika Simón Bolívar, kisbet ftit fama internazzjonali u poġġiet ruħha bħala waħda mill-aqwa orkestri fid-dinja flimkien mad-direttur tagħha Gustavo Dudamel li jmexxi wkoll il- Orkestra Filarmonika ta' Los Angeles.

=== Arti tal-plastik ===
[[File:Miranda en la Carraca by Arturo Michelena.jpg|thumb|Miranda in La Carraca, żejt fuq tila miżbugħa minn Arturo Michelena fl-1896, huwa l-aktar xogħol popolari u użat tal-pittura Venezwelana.]]

Il-pittura u l-iskultura Venezwelana kienu tradizzjonalment influwenzati minn temi storiċi u l-proċess politiku esperjenzat mill-pajjiż matul l-Indipendenza tiegħu. Ħafna pitturi u skulturi tas-seklu dsatax huma spiss ippreżentati bħala rappreżentazzjonijiet ta’ mumenti ewlenin fl-istorja, għemejjel erojċi, u allegoriji tan-nazzjon. Dawk li spikkaw f'din il-fażi kienu Juan Lovera, Arturo Michelena, Martín Tovar y Tovar, Tito Salas, fost oħrajn. Madankollu, il-pittura romantika kellha l-akbar esponent tagħha f'Cristobal Rojas, li fil-biċċa l-kbira taddevja minn dawk it-temi ġeneralizzati. Fost dawk li kkontribwew ħafna għall-arti kinetika kien hemm Carlos Cruz-Díez, Jesús Soto u Juvenal Ravelo. Din it-tendenza partikolari saret popolari ħafna fil-pajjiż, u hemm xogħlijiet ta' dan it-tip f'diversi istituzzjonijiet kulturali, u anke fuq l-awtostradi, fil-Metro u f'ajruporti bħal Maiquetía. L-astrazzjoni u s-simboliżmu kellhom wieħed mill-akbar żviluppaturi tiegħu f'Armando Reverón, li x-xogħol tiegħu qed jibda jiġi skopert mill-ġdid u rikonoxxut internazzjonalment.

Alejandro Otero spikka wkoll fl-astrazzjoni u l-kinetikiżmu, filwaqt li r-realiżmu soċjali kien marbut max-xogħol ta' César Rengifo. Pitturi tal-pajsaġġ kbar kienu Manuel Cabré, Luis Álvarez de Lugo, fost oħrajn, li jispikkaw fil-pittura tal-għolja El Ávila. Isem ieħor huwa Pedro León Zapata, magħruf bħala karikatur famuż. Francisco Narváez, Alejandro Colina, Gertrud Goldschmidt, Lía Bermúdez, fost oħrajn, jispikkaw fl-iskultura. L-attivitajiet u l-kreazzjonijiet fil-qasam tad-disinn grafiku wkoll kellhom post speċjali fil-pajjiż. Bl-istess mod, hemm bosta artisti li ddedikaw lilhom infushom għall-produzzjoni tal-arti kontemporanja, li jidhru fix-xena nazzjonali u internazzjonali. Jenfasizza x-xogħol ta' Yucef Merhi, pijunier tal-arti diġitali, kif ukoll ix-xogħol ta' José Antonio Hernández-Díez.

=== Inġenji ===
L-istorja tal-artiġjanat u l-artiġjani ma tistax tiġi sseparata minn anteċedenti li jmorru lura għal aktar minn 14,000 sena, meta l-ewwel settlers Amerinjani abitaw it-territorju attwali tal-Venezwela. Huma żviluppaw tekniki tipiċi tas-soċjetajiet tal-kaċċaturi u l-ġbir għat-tinqix tal-ġebel u l-injam, sabiex joħolqu oġġetti li jiffavorixxu l-interazzjoni tagħhom mal-ambjent u l-użu tar-riżorsi tiegħu.

Xi żmien wara, meta kisbu l-għarfien li jippermettilhom jittrattaw riżorsi naturali oħra, bħat-tafal, irnexxielhom jaqbdu parti mid-dinja u l-kosmogonija tagħhom fuq l-art immudellata u msajra. L-ewwel vestiġji taċ-ċeramika ġejjin mill-Orinoco tan-nofs, mit-tradizzjonijiet kulturali magħrufa bħala Saladoide u Barrancoide. L-insiġ u l-basket kienu użati b'mod utilitarju u fil-festi sagri. Fiċ-ċimiterji indiġeni ta' Quíbor, instabu fdalijiet ta' plottijiet sħaħ li servew bħala appoġġ għall-katavri. Qfief bħal dawn kienu jintużaw bħala urni fejn kienu jitqiegħdu partijiet mill-iskeletru niexef biex jiġu depożitati fi spazji oħra bħala dfin sekondarju. Xi frammenti arkeoloġiċi taċ-ċeramika juru impressjonijiet ta' basktrija li jissuġġerixxu li ċertu nisġiet servew bħala appoġġ għal qsari jew platti kbar, filwaqt li l-biċċiet kienu dekorati jew lesti qabel ma jinħarqu. Ħafna mit-tekniki pprattikati fis-snajja attwali twieldu f'dan il-perjodu storiku.

=== Arkitettura ===
[[File:Iglesia San Martin de Tours II.jpg|thumb|left|Knisja ta' San Martin ta' Tours is an example of German architecture in Colonia Tovar, Aragua]]
[[File:Casco Central Santa Ana de Coro, estado Falcon, Venezuela.jpg|thumb|Ċentru storiku ta' Coro, belt fejn huma ppreservati eżempji importanti ta' arkitettura eklektika li jgħaqqdu stili indiġeni, Mudejar u Olandiżi. Ġiet imsemmija Sit ta' Wirt Dinji mill-UNESCO fl-1993.]]
[[File:Catedral Nuestra Señora del Pilar.jpg|thumb|left|Katidral tal-Madonna tal-Pilar fl−Barinas hija eżempju tal-Arkitettura tal-Epoka Spanjola]]
[[File:Cathedral of Ciudad Bolivar.jpg|thumb|Il-Katidral ta' Ciudad Bolívar hija eżempju tal-arkitettura bikrija tal-Venezwela indipendenti]]
[[File:Hacienda La Vega, El Paraiso, Caracas, Venezuela 3.jpg|thumb|left|Il-Hacienda La Vega f'Caracas, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]]
[[File:Petare2004-8b.jpg|thumb|Arkitettura tal-Epoka Spanjola fiż-Żona l-Qadima ta' Petare, Miranda]]
[[File:Hacienda La Vega, El Paraiso, Caracas, Venezuela.jpg|thumb|left|Il-Hacienda La Vega f'Caracas, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]]
[[File:Conjunto Hacienda La Trinidad 3.jpg|thumb|Il-Hacienda La Vega f'Baruta, Miranda, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]]
[[File:Turen portuguesa venezuela.jpg|thumb|left|Arkitettura unika ta' Turén]]
Ix-xogħol arkitettoniku fil-pajjiż jista' jmur lura għall-1000 QK, meta l-ewwel settlers wettqu xogħol ta' l-art bil-ħsieb ta' żvilupp agrikolu, ħakmu wkoll l-immaniġġjar tal-ġebel għal bini maħsub għall-ħażna. Aktar tard żviluppa arkitettura indiġena fi spazji akkwatiċi u tal-ġungla, li kellha l-aktar eżempji rappreżentattivi tagħha fid-djar tas-stilt, ix-shabonos u l-churuatas (għarix) ta' interess kollettiv, ikkaratterizzati minn ponta konika u struttura ċirkolari. Dawn tal-aħħar huma l-aktar proliferati fil-pajjiż, għandhom speċifiċità skont kull grupp etniku indiġenu u saru ikona tal-kultura Venezwelana.

Bit-twaqqif tal-Kolonja, inkisbet arkitettura kkaratterizzata fuq kollox minn sobriety u sempliċità. Minħabba l-ftit perċezzjoni tal-ġeoloġija ekonomika li kienet inizjalment mogħtija lill-provinċja ta' dak iż-żmien, għażlet għal iffrankar ta' riżorsi allokati għall-kostruzzjoni, li ddetermina modestja mmarkata fil-bini ta' din il-fażi Id-djar bahareque u adobe, bi twieqi kbar, u mibnija madwar patios bil-weraq u hallways, proliferaw sakemm saru l-aktar komuni għal dak iż-żmien. L-akkomodazzjoni popolari hija notevoli mingħajr ħafna ostentazzjoni, u l-arkitettura reliġjuża wkoll baqgħet marbuta ma 'dak l-ispirtu, li dam matul is-seklu 19. Madankollu, il-kuluri pittoresk u jleqqu li bihom huma mżejna l-ħitan ta' barra tad-djar huma karatteristiċi tal-arkitettura kolonjali tal-pajjiż, b'mod partikolari fl-ibliet sħan, bħal Coro u Maracaibo.

Is-seklu 20 kien ikkaratterizzat aktar mill-iżvilupp urban tiegħu mmirat lejn il-modernizzazzjoni. L-influwenza neo-barokka u Moorish kienu evidenti fil-kostruzzjoni tat-Teatru Nazzjonali u ċ-Ċirku l-Ġdid, minn periti notevoli bħal Alejandro Chataing. Kostruzzjonijiet bħat-Teatru Teresa Carreño u t-Torrijiet taċ-Ċentru Simón Bolívar, kif ukoll l-Iżvilupp mill-ġdid ta' El Silencio u l-Belt Università ta' Caracas (magħmula minn Carlos Raúl Villanueva), jiżvelaw l-impuls mogħti lill-arkitettura modernista fil-pajjiż, peress li fin-nofs. tas-seklu. Ta' min jinnota wkoll is-skyscrapers imponenti fil-kapitali mibnija waqt l-isplużjoni taż-żejt, bit-Twin Towers ta' Parque Central jispikkaw.

=== Gastronomija ===
Il-gastronomija tal-Venezwela hija mod varjat ta' kif tipprepara ikel u xorb magħmul f'dak il-pajjiż, li jikkostitwixxi r-riżultat tat-taħlita kulturali u gastronomika mill-Ewropa—speċjalment Spanja, l-Italja, il-Ġermanja, Franza, l-Olanda u l-Portugall—u l-Afrika—a sal- popolazzjonijiet ta' skjavi miġjuba mill-Ispanjoli—bil-gastronomija tal-popli indiġeni tal-pajjiż.

[[File:Pabellón Criollo Venezolano.jpg|thumb|Pavaljun Creole, meqjus bħala l-platt nazzjonali tal-Venezwela.]]

Għalkemm għandha dawn il-karatteristiċi universalment, il-gastronomija tal-Venezwela hija varjabbli u diversa daqs it-territorju nnifsu. Fir-reġjun kapitali tal-pajjiż, hija nnutata diversità akbar minħabba li hija punt ta' konfluwenza, peress li hija ċ-ċentru taż-żoni produttivi, u fejn tiġi riċevuta l-akbar influwenza Spanjola, Taljana u Ewropea oħra. Fir-reġjun tal-Lvant, minħabba li hija żona tal-Karibew, tippredomina kċina bbażata fuq ħut, awwisti u molluski bl-għaġin jew ross, li tiżvela wkoll l-influwenza tal-ikel marittimu Ewropew. Fil-Llanos huwa magħruf sew il-konsum taċ-ċanga u l-annimali kkaċċjati, kif ukoll il-produzzjoni kbira tiegħu ta' ġobon u prodotti tal-ħalib. Zulia, il-punent tal-pajjiż u Guayana mhumiex 'il bogħod minn dawn l-istess karatteristiċi, differenti fil-laħam tal-mogħoż, mogħoż u fenek, ġobon bħal palmita fl-ewwel tnejn, u fil-preżenza tal-qamħ f'dak l-aħħar reġjun, fejn Huma jipproduċu ġobon bħal Guayanés, ġobon bl-idejn, fost oħrajn Fl-Andes hemm orjentazzjoni aktar Ewropea, fejn aktar ħaxix u tuberi, qamħ, laħam tan-nagħaġ, trota kkultivata u prodotti tal-ħalib.

Il-kċina tal-Venezwela għandha platti oħra magħrufa bħall-arepa, tip ta' bun inkaljat b'forma ċirkolari ta' għaġina tal-qamħ li jiġi kkunsmat mimli b’ikel ieħor jew użat bħala side dish, il-cahapas, il-mogħoż fil-ġewż tal-Indi, ir-reġina pepiada. , iċ-ċanga fuq stick, ixwi iswed, grill Creole, soppa tat-tripa, pisca Andina u bollos pelones fost oħrajn. It-tequeños, minbarra li huma wirt kulturali, huma l-aktar tip ta' appetizer apprezzat fil-pajjiż, u l-preparazzjoni ta' empanadas hija wkoll estensiva ħafna. Ta' kontribuzzjoni barranija huma l-fabada (minn Spanja) u l-pasticho (mill-Italja). Fost l-aktar xarbiet popolari hemm chicha Venezwelana u papelón bil-lumi. Il-birra hija l-iktar xarba alkoħolika kkunsmata, u l-punch tal-krema huwa wkoll prodott. Ir-rum Venezwelan għandu tradizzjoni kbira u huwa fost l-aqwa fid-dinja.

=== Ċinema u teatru ===
Iċ-ċinema Venezwelana bdiet il-produzzjoni tagħha fl-1896, sena biss wara l-ewwel produzzjoni tal-aħwa Lumière fi Franza. Iċ-ċinema nazzjonali ħa wkoll wieħed mill-aktar passi importanti tiegħu fl-1934 meta l-kwartieri ġenerali tal-laboratorji nazzjonali u Maracay Films ġew stabbiliti fil-belt ta' Maracay. Il-Miracle of the Lake, l-ewwel dokumentarju bil-kulur li sar fil-Venezwela u l-Amerika Latina, jiġi ffilmjat f'dan il-laboratorju.

[[File:Teatro Nacional de Noche.JPG|thumb|Faċċata tat-Teatru Nazzjonali tal-Venezwela, Caracas.]]

Iċ-ċinema Venezwelana, min-naħa tagħha, kienet ikkaratterizzata minn produzzjoni irregolari, għalkemm esperjenzat era tad-deheb fis-snin sebgħin u tmenin b’diretturi bħal Mauricio Walerstein, Clemente de la Cerda u Román Chalbaud, dan tal-aħħar awtur tal-film meqjus minn ħafna bħala li hu. l-aqwa esponent taċ-ċinema Venezwelana: The smoking fish (1977). Forsi l-aktar produttur tal-films ta' suċċess fil-pajjiż kienet Margot Benacerraf, li rebħet il-Palma tad-Deheb għall-Venezwela fil-Festival ta' Cannes tal-1959 bix-xogħol tagħha Araya. L-aktar diretturi rappreżentattivi huma Fina Torres, Elia Schneider, Alberto Arvelo, José Ramón Novoa u Diego Rísquez. Il-korp governattiv huwa ċ-Ċentru Nazzjonali Awtonomu taċ-Ċinematografija.

Il-ħames films l-aktar li dehru fl-istorja taċ-ċinema Venezwelana huma Papita, maní, tostón (2013) ta' Luis Carlos Hueck (b'1,840,281 miljun telespettatur), Culpable Homicide (1984) ta' César Bolívar (1,335,552), Macu, The Policeman's Wife (1987). ) minn Solveig Hoogesteijn (1,180,621), Express Kidnapping (2005) minn Jonathan Jakubowicz, u Zero Hour (2010) minn Diego Velasco.​

Min-naħa tagħha, il-manifestazzjonijiet teatrali tal-Venezwela huma ddokumentati ħażin matul il-perjodu prekolombjan, parzjalment minħabba l-viżjoni Ewrocentrika tad-dinja u l-ftit żvilupp tat-tribujiet indiġeni lokali, meta mqabbla mal-Aztecs, Mayans u Incas. Madankollu, it-teatru wettaq funzjoni importanti f'termini ta 'tixrid tal-identità tat-tribù, żviluppa aktar fl-Andes tal-Venezwela, fejn kien użat għal skopijiet edukattivi u reliġjużi. Il-professjonalizzazzjoni tat-teatru kienet tiġi fi żmien il-Kolonja, madwar is-seklu 17. Intqal li t-teatru modern tal-Venezwela kien influwenzat fil-biċċa l-kbira mill-biċċiet ta' Tennessee Williams għat-trattament tiegħu tal-problemi tal-bnedmin, u ġie popolarizzat permezz tal-hekk imsejħa teatru tat-Trinità Qaddisa tal-Venezwela: José Ignacio Cabrujas, Isaac Chocron u Román. Chalbaud. L-attività tagħha hija abbundanti u tfittex li tarrikkixxi ruħha b’xogħlijiet universali u tekniki ta' interpretazzjoni ġodda Hemm bosta gruppi teatrali bħall-Kumpanija Nazzjonali tat-Teatru, Rajatabla, Theja, u s-Sedja tal-Palk tal-Venezwela.

=== Sports ===
L-oriġini tal-isport fil-Venezwela jistgħu jiġu rintraċċati lura għall-era kolonjali, meta l-baqar ġew introdotti fil-pajjiż fit-tieni nofs tas-seklu 16. Dan jagħti lok għall-coleus, sport ekwestri li jikkonsisti fit-twaqqigħ ta' barri minn denb, li joriġina minn xogħol agrikolu fil-pjanuri. Ta' l-istess data, jingħaddu l-blalen tal-Kreoli, logħba simili għall-boccia u l-petanque. Din l-aħħar modalità ġiet introdotta mill-patrijiet Spanjoli f'dak l-istess perjodu storiku, iżda l-popolarità tagħha kienet se tikber fis-seklu 20. Iż-żewġ prattiċi għandhom tradizzjoni twila fil-pajjiż. Xi arti marzjali bħall-garrote Tocuyan u l-ġlieda kontra sottomissjoni Karive huma wkoll indiġeni.

[[File:TOROS COLEADOS.jpg|thumb|Coleo de toros huwa l-isport nazzjonali, li joriġina fiż-żoni rurali taċ-ċentru tal-pajjiż fi żminijiet kolonjali.]]

Il-baseball huwa l-isport ewlieni fil-pajjiż. Il-popolarità ta' dan l-isport kibret b'mod straordinarju wara li, fl-1941, dan in-nazzjon ta' l-Amerika t’Isfel kien inkurunat fit-Tazza tad-Dinja tal-Baseball F'dan il-qasam spikkat b’mod notevoli, li ħadet seba' titli tas-Serje tal-Karibew, u kienet tlett darbiet tal-Baseball. Medalja tad-deheb fit-Tazza tad-Dinja. Il-Venezwelan Professional Baseball League, imwaqqfa fl-1945, hija dik li torganizza l-kompetizzjoni annwali ewlenija fil-qasam, u għandha tmien timijiet. Barra minn hekk, il-Venezwela hija t-tieni l-akbar esportatur ta' plejers tal-baseball, ssuperat biss mir-Repubblika Dominicana. Fl-2008, total ta' 729 plejer tal-baseball tal-Venezwela kellhom kuntratt fil-baseball professjonali barrani Huwa importanti ħafna għall-pajjiż li jsegwi l-karriera sportiva tal-Venezweli fil-kampjonat tal-baseball Amerikan. Ta' min jinnota li l-Venezwela tidher bħala waħda mill-potenzi dinjija f’dan l-isport. Għandu wkoll tim tal-baseball tan-nisa li rebaħ il-midalja tal-bronż fil-kampjonat dinji tal-baseball f’dik il-kategorija fl-2016.

Il-basketball huwa meqjus bħala wieħed mill-aktar sports popolari fil-pajjiż Din id-dixxiplina sportiva hija rappreżentata mill-Federazzjoni tal-Basketball tal-Venezwela (FVB) affiljata mal-FIBA. L-attività tagħha hija maqsuma fil-Lega Professjonali u l-Lega Nazzjonali. It-tim f'avvenimenti internazzjonali pparteċipa fil-Logħob Olimpiku ta' Barċellona tal-1992, li kien l-unika parteċipazzjoni Olimpika tiegħu, u fit-Tazzi tad-Dinja tal-1990, 2002, 2006 u 2023. Ikkwalifika wkoll għal diversi Tournaments tal-Ameriki (Pre-Olimpiċi), Kampjonati. FIBA Americas (Pre-Tazza tad-Dinja) u Logħob Pan Amerikan. Fl-NBA ipparteċipaw diversi Venezweljani, l-aktar magħruf ikun Carl Herrera. L-akbar proeza tal-basketball Venezwelan s'issa kienet il-midalja tad-deheb fil-Kampjonat FIBA ​​tal-Ameriki tal-2015, u mhux inqas importanti t-tliet titli tal-Kampjonat tal-Basketball tal-Amerika t'Isfel fl-1991, 2014 u 2016.

Il-futbol ra l-popolarità tiegħu tiżdied f'dawn l-aħħar snin, u sar sport li jiġbed folol fil-pajjiż. Organizzata mill-Federazzjoni tal-Futbol Venezwelana (FVF), affiljata mal-FIFA. Iż-żieda fir-rebħiet u l-kwalità tal-logħob tat-tim tal-futbol tal-Venezwela sa mill-2001 stimulat l-iżvilupp f'din id-dixxiplina, kif ukoll l-attrazzjoni tal-partitarji. Il-Venezwela organizzat Copa América għall-ewwel darba fit-42 edizzjoni tagħha fl-2007, għalkemm l-aħjar parteċipazzjoni tagħha fit-tournament kienet fl-2011, u kisbet ir-raba' post L-akbar kisbiet tal-futbol Venezwelan kienu żewġ titli fil-Kampjonat tan-Nisa ta' taħt is-17-il sena tal-Amerika t'Isfel fl-2013. u 2016 u runner-up fil-Kampjonat tal-Futbol ta' l-Amerika t’Isfel 2013 Laħqu wkoll runner-up fit-Tazza tad-Dinja tal-Futbol U-20 2017 Fil-varjazzjoni tagħha tal-futsal, il-Venezwela kisbet karriera importanti. sar champion fil-Kampjonat Dinji tal-Futsal AMF fl-1997.387​Fl-isports bil-mutur, l-iktar Venezwelan prominenti kien Johnny Cecotto. Sar l-iżgħar champion tad-dinja fl-istorja tal-muturi billi rebaħ il-Grand Prix ta' Franċiż fit-350cc, u żied il-Kampjonat tad-Dinja 750cc mat-titli tiegħu. F'din id-dixxiplina jispikka wkoll Carlos Lavado, li reba darbtejn il-Kampjonat tad-Dinja tal-250cc, u Pastor Maldonado, sewwieq tat-tlielaq tal-Formula 1, rebbie[ tal-Grand Prix ta' Spanja tal-2012.388

Min-naħa l-oħra, fl-isports individwali l-aktar prominenti fil-Venezwela huwa l-boxing, b'bażi kbira ta' partitarji. Il-pajjiż ipproduċa boxers mill-aqwa fil-livell internazzjonali, u huwa segwit b'interess mill-Venezwelani. Fl-isport tax-xitwa, il-Venezwela spikkat fl-iski Nordiku ma' César Baena. F'dak li għandu x'jaqsam mal-atletika, fit-triple jump, il-Venezwela spikkat grazzi għal Yulimar Rojas li rebħet il-midalja tal-fidda fil-Logħob Olimpiku ta' Rio 2016, u ħames snin wara kienet se ssir championa Olimpika fil-Logħob Olimpiku ta' Tokyo 2020, u b'hekk stabbiliet rekord. rekord dinji u Olimpiku b’qabża ta’ 15.67 m.

Fil-karate, il-Venezwela hija l-uniku pajjiż fl-Amerika Latina li huwa fost l-aqwa 15 fid-dinja, fit-12-il post speċifikament, biex b'hekk rebaħ 3 midalji tad-deheb, 3 tal-fidda u 8 tal-bronż għal total ta' 14 fid-dinja , bl-aktar esponent prominenti ta' dan l-isport ikun Antonio Díaz. Ir-rugby ilu jiġi pprattikat ukoll mis-snin ħamsin, introdott fil-pajjiż minn ħaddiema taż-żejt ta' oriġini Brittanika. Illum il-ġurnata hija popolari ħafna fil-livell universitarju.

=== Pageants tas-sbuħija ===
Il-Venezwela hija distinta bħala “fabbrika ta' rġejjen tas-sbuħija”, peress li għandha t-titlu ta' Miss Univers 7 darbiet – konkors internazzjonali u annwali ta' sbuħija femminili li fih tiġi ġġudikata s-sbuħija integrali –, taħt biss l-Istati Uniti li rebħuha 9 drabi, kienu l-Amerikani li g[enu biex jintrodu/u l-konkors fil-Venezwela. Miss Venezuela bdiet bħala konkors tas-sbuħija fl-1952 sponsorjat mil-linja tal-ajru Pan Am u kumpanija li timmanifattura l-malji tal-għawm.

Il-pajjiż għandu aktar minn 200 akkademja tal-immudellar fejn tfajliet mill-età ta’ 4 snin huma mħarrġa f’dixxiplini bħall-makeup, il-faxxinu, it-taħdit fil-pubbliku, il-pożi tar-ritratti, l-espressjoni tal-ġisem, minbarra ħiliet oħra, peress li l-industrija renjanti saret waħda mill- l-aktar negozji qligħ u effiċjenti fil-pajjiż. Għalhekk, ir-renji huma parti mill-kultura popolari fil-Venezwela fejn isiru kważi 600 kompetizzjoni tas-sbuħija kull sena Il-kittieb Raúl Gallegos innota fil-ktieb tiegħu tal-2016, &quot;Crude Nation: How Oil Riches Ruined Venezuela&quot;, &quot;il-ġid taż-Żejt kabbar kultura. fejn id-dehra hija ta' importanza kbira.”​ Fl-istess ħin, il-Venezwela għandha waħda mill-ogħla rati ta' proċeduri kożmetiċi per capita fid-dinja.​

Il-fama tal-Venezwela fejn tidħol il-produzzjoni ta' rġejjen rebbieħa tal-kuruna qasmet il-fruntieri, peress li hemm diversi kandidati minn pajjiżi oħra, li jqabbdu s-servizzi tal-aġenziji tal-mudelli ta' dan il-pajjiż biex iħarrġuhom u b’hekk ikollhom opportunitajiet akbar biex jirbħu fil-konkorsi li fihom jipparteċipa.​ Il-moviment femminista fil-Venezwela wera matul is-snin kontra l-kult tal-konkors.

=== Simboli nazzjonali ===
Fil-Venezwela, minbarra li jirrikonoxxu l-bandiera, l-innu u t-tarka bħala simboli nazzjonali, elementi tipiċi oħra tal-flora u l-fawna nazzjonali ġew imsemmija bħala simboli tan-nazzjon.​ Jiġifieri:

* L-​araguaney (Tabebuia chrysantha) ilha s-​siġra nazzjonali mid-​29 taʼ Mejju, 1948.​ Ismu huwa magħmul minn kelma taʼ oriġini indiġena u taħlita ta' kliem Grieg li jfisser fjura tad-​deheb, b’referenza għall-​kulur isfar.

* L-orkidea (Cattleya mossiae) ġiet iddikjarata l-fjura nazzjonali fit-23 ta' Mejju, 1951. L-ispeċi mossiae ġiet skoperta fil-Venezwela fl-1830.

* It-turpial (Icterus icterus) ilu l-għasfur nazzjonali mit-23 ta' Mejju, 1958. Huwa għasfur b'wienaħ ta' madwar 24 ċentimetru, li huwa distint mill-kulur isfar-oranġjo tiegħu mal-ġisem kollu, ħlief ir-ras u l-ġwienaħ. li huma suwed b'partijiet bojod, u post blu madwar l-għajnejn.

* Alma llanera huwa joropo rilaxxat fl-1914, li l-mużika tiegħu kienet komposta minn Pedro Elías Gutiérrez ibbażat fuq test ta' Rafael Bolívar Coronado Huwa meqjus bħala t-tieni innu nazzjonali tal-Venezwela.

* Il-liquiliqui huwa l-kostum tipiku nazzjonali tal-Venezwela, iddikjarat fis-17 ta' Marzu, 2017. Jintuża l-aktar bħala ilbies maskili għal festi u avvenimenti soċjali, kif ukoll għaż-żfin joropo. Tikkonsisti f'ġakketta, qliezet u espadrilles. F'ċerti partijiet qed isir b'trims ta' kuluri differenti u jintuża bħala kostum komuni jew taż-żfin bl-espadrilles.

=== Festi ===
Il-Venezwela hija r-raba' pajjiż fl-Amerika Latina fin-numru ta' festi.397​ Hemm ukoll festi importanti ħafna fil-livell reġjonali minħabba s-sinifikat kulturali tagħhom, bħal dik tad-Divina Pastora (14 ta' Jannar) f'Lara, n 19​ il-Verġni tal-Consolación (15 ta' Awwissu) f'Táchira, il-Virgen del Socorro (13 ta' Novembru) f'Carabobo u l-Verġni ta' Chiquinquirá (18 ta' Novembru) fiż-Zulia, li tiġi ċċelebrata bil-Fiera La Chinita.

== Bliet skond il-popolazzjoni ==
&lt;gallery&gt;
File:Caracas Panoramica 1.jpg|Caracas
File:A view of Caracas, Venezuela.jpg|Caracas
File:Plaza Venezuela Noche.jpg|Caracas
File:Edificios de Oficinas Conjunto Parque Central alt.jpg|Caracas
File:Caracas 20150125 372.jpg|Caracas
File:Vista Correo Carmelitas.jpg|Caracas
File:Casa Amarilla de Caracas - 2015.JPG|Caracas 
File:Catedral de Caracas.JPG|Caracas 
File:Bolivar-plaza-caballo-caracas.JPG|Caracas 
File:Maracaibo panoramica avenida Cecilio Acosta cuted.jpg|Maracaibo, Zulia
File:Valencia panorama.jpg|Valencia, Carabobo
File:Parque Urb Prebo Valencia Edo. Carabobo.JPG|Valencia, Carabobo
File:Plaza Bolívar de Valencia.jpg|Valencia, Carabobo
File:Sur de Valencia desde la Torre Castillito.jpg|Valencia, Carabobo
File:Street in Valencia city.jpg|Valencia, Carabobo
File:Teatro municipal de Valencia.jpg|Valencia, Carabobo
File:Arco de Carabobo.JPG|Valencia, Carabobo
File:Ccmetropolis.JPG|Valencia, Carabobo
File:BarquisimetoCollage.png|Barquisimeto, Lara
File:Maracay cerro (cropped).jpg|Maracay, Aragua
File:Concejo Municipal Girardot.jpg|Maracay, Aragua
File:Redoma San Jacinto.jpg|Maracay, Aragua
File:La soledad, maracay.jpg|Maracay, Aragua
File:Plaza girardot.jpg|Maracay, Aragua
File:Maracay norte.jpg|Maracay, Aragua
File:Vista aérea de Ciudad Guayana, estado Bolívar. Venezuela.jpg|Ciudad Guayana, Bolívar
File:Salto la Llovizna, Bolívar, Venezuela (2).JPG|Ciudad Guayana, Bolívar
File:Petare 1.JPG|Petare, Miranda
File:Petare2004-8b.jpg|Petare, Miranda
File:Road to Petare.jpg|Petare, Miranda
File:Bigott Foundation.jpg|Petare, Miranda
File:Plaza Sucre Petare.jpg|Petare, Miranda
File:Petare.jpg|Petare, Miranda
File:Comercio Petare.jpg|Petare, Miranda
File:Campus Santa Maria.jpg|Petare, Miranda
File:CapillaMaríaMagdalena.jpg|Petare, Miranda
File:MuseodePetare.jpg|Petare, Miranda
File:Fundalamas.jpg|Petare, Miranda
File:Cabletren de Petare Municipio Sucre Caracas Venezuela.jpg|Petare, Miranda
File:Plaza El Estudiante de Maturin.jpg|Maturín, Monagas
File:Iglesia de San Simón (Maturín) by Cesar Perez.jpg|Maturín, Monagas
File:Torre Espacial Lumino-Cromática.jpg|Maturín, Monagas
File:Redoma Juana La Avanzadora (Noche).JPG|Maturín, Monagas
File:Plaza los escritores de Maturin 2017.jpg|Maturín, Monagas
File:Iglesia Católica Nuestra Señora del Carmen.JPG|Maturín, Monagas
File:IglesiaCalderasBarinasVenezuela.jpg|Barinas, Barinas
File:Plaza del estudiante (José Félix Rivas).jpg|Barinas, Barinas
File:Casa de la Cultura Napoleon Sebastian Artega en Barinas.jpg|Barinas, Barinas
File:Plaza Bolívar de Barinas Estatua Ecuestre.jpg|Barinas, Barinas
File:Plaza Paez de Barinas.jpg|Barinas, Barinas
File:CollageSCB.jpg|San Cristóbal, Táchira
File:Ciudad Bolívar historical zone.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar
File:House of the Congress of Angostura.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar
File:Ciudad Bolivar.JPG|Ciudad Bolívar, Bolívar
File:Cathedral of Ciudad Bolivar.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar
File:Catedral Barcelona Anzoátegui Venezuela.jpg|Barcelona, Anzoátegui
File:Cumana sucre.jpg|Cumaná, Sucre
File:Avenida Perimetral - panoramio.jpg|Cumaná, Sucre
File:Vista Casco Histórico de Cumaná, Edo. Sucre.jpg|Cumaná, Sucre
File:Iglesia Catedral de Cumaná, Venezuela.jpg|Cumaná, Sucre
File:Calle Sucre, San Francisco - panoramio.jpg|Cumaná, Sucre
File:Puntofijo callecolombia.JPG|Punto Fijo, Falcón
File:Panoramica de cabimas hacia el oeste.png|Cabimas, Zulia
File:Plaza Bolívar de la Ciudad de Mérida.jpg|Mérida, Mérida
File:Sur de Mérida (Venezuela).JPG|Mérida, Mérida
File:Ciudad de Merida, Venezuela.jpg|Mérida, Mérida
File:Vista panorámica plaza Heroinas.jpg|Mérida, Mérida
File:Teleferico Mukumbari Merida Vzla.jpg|Mérida, Mérida
File:Plaza Gran Mariscal de Ayacucho Antonio José de Sucre I.JPG|Mérida, Mérida
File:Parque Nacional Mochima Puerto La cruz, Edo Anzoategui..JPG|Puerto La Cruz, Anzoátegui
File:Puerto La Cruz desde una azotea.JPG|Puerto La Cruz, Anzoátegui
File:Vista aérea de Las Villas.jpg|Puerto La Cruz, Anzoátegui
File:Noviembrea (25).jpg|Guatire, Miranda
File:Ciudad Ojeda.jpg|Ciudad Ojeda, Zulia
File:Monumento a la Federación Venezolana I.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón
File:Estación de Servicio Lara, Coro, Estado Falcón, Venezuela.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón
File:Balcon Arcaya.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón
File:North American F-86K Sabre, Venezuela - Air Force AN1944608.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón
File:Patio Casa de las Ventanas de Hierro.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón
File:Turmero, Urb. San Pablo.jpg|Turmero, Aragua
File:Los Teques cathedral.jpg|Los Teques, Miranda
File:Los Teques, 1940s.jpg|Los Teques, Miranda
File:Metroteques.JPG|Los Teques, Miranda
File:Los Teques 2000 002.jpg|Los Teques, Miranda
File:Parque Knoop 000b.jpg|Los Teques, Miranda
File:Paseo Lamas de los Teques y sus sombrillas.jpg|Los Teques, Miranda
File:Santuario a la Virgen de Coromoto - Guanare, Edo Portuguesa.jpg|Guanare, Portuguesa
File:Guanare 2010 010.JPG|Guanare, Portuguesa
File:Guanare 2010 004.JPG|Guanare, Portuguesa
File:Catedral de Guanare.jpg|Guanare, Portuguesa
File:Gobernación del Estado Yaracuy.JPG|San Felipe, Yaracuy
File:Plaza Rafael Andrade.JPG|San Felipe, Yaracuy
File:Museo Carmelo Fernández.jpg|San Felipe, Yaracuy
File:La Catedral de San Felipe.jpg|San Felipe, Yaracuy
File:Cacique Yaracuy.jpg|San Felipe, Yaracuy
File:Plaza Bolívar de San Felipe (2017).jpg|San Felipe, Yaracuy
File:Acarigua 2010 003.JPG|Acarigua, Portuguesa
File:Producción de arroz, Acarigua, Venezuela.JPG|Acarigua, Portugues
File:Acarigua 2010 004.JPG|Acarigua, Portugues
File:Acarigua 2010 001.JPG|Acarigua, Portugues
File:Iglesia matriz de Carora.jpg|Carora, Lara
File:Paseo la Virgen El Tigre Anzoátegui.jpg|El Tigre, Anzoátegui
File:Centro Comercial San Remo Mall.JPG|El Tigre, Anzoátegui
File:Guarenas.jpg|Guarenas, Miranda
File:Laguna de Nueva Casarapa- Guarenas.jpg|Guarenas, Miranda
File:27 DE FEBRERO (DOÑA MENCA DE LEONI).JPG|Guarenas, Miranda
File:Valle del Turbio y Tarabana.jpg|Cabudare, Miranda
File:Carúpano.jpg|Carúpano, Sucre
File:Calle Independencia Casco Histórico.jpg|Carúpano, Sucre
File:Av. Perimetral.jpg|Carúpano, Sucre
File:Bahía de Guayacán de los Pescadores.jpg|Carúpano, Sucre
File:El Boquete.jpg|Carúpano, Sucre
File:Letras de Carúpano.jpg|Carúpano, Sucre
File:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg|San Fernando de Apure, Apure
File:Catedral San Agustín Guacara.jpg|San Agustín de Guacara, Carabobo
File:Noche en Puerto Cabello.jpg|Puerto Cabello, Carabobo
File:Teatro Municipal - panoramio (2).jpg|Puerto Cabello, Carabobo
File:Iglesia Nuestra Señora de la Coromoto - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo
File:Plaza Bolívar - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo
File:Plaza el Agila - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo
File:Iglesia, casco histórico de Puerto Cabello 2.JPG|Puerto Cabello, Carabobo
File:Sirenas, malecón de Puerto Cabello.JPG|Puerto Cabello, Carabobo
File:Eltocuyo.jpg|El Tocuyo, Lara
File:Río Tocuyo, Venezuela.jpg|El Tocuyo, Lara
File:Avenida Circumvalacion 2 El Tocuyo. 1999 001.jpg|El Tocuyo, Lara
File:Catedral de El Tocuyo (Templo La Concepcion) 1999 001.jpg|El Tocuyo, Lara
File:Panorámica de Valera.jpg|Valera, Trujillo
File:Valera con zoom desde Carvajal.JPG|Valera, Trujillo
File:Valera vista de las acacias.jpg|Valera, Trujillo
File:Valera desde Sabana Libre 4.JPG|Valera, Trujillo
File:Valera centro.JPG|Valera, Trujillo
File:Vista aérea de La Victoria. estado Aragua. Venezuela.jpg|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua
File:Cuartel en La Victoria, Edo. Aragua.JPG|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua
File:Un buen dia en la Plaza Campo Elias.jpg|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua
File:Alcaldía de Francisco Linares Alcántara.jpg|Valle de Santa Rita de Cascia
File:Abadía de Güigüe (Carabobo, Venezuela).jpg|Güigüe, Carabobo
File:Aereo1.jpg|Anaco, Anzoátegui
File:Catedral calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico
File:Represa calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico
File:Silos calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico
File:Casastipicasclbz.jpg|Calabozo, Guárico
File:Quibor 1999 001.jpg|Quíbor, Lara
File:Quibors.jpg|Quíbor, Lara
File:Plaza Bolívar El Vigía.png|El Vigía, Mérida
File:Iglesia San Juan Bautista, San Carlos.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes
File:Blanquera.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes
File:Catedral Inmaculada Concepción iluminación..jpg|San Carlos de Austria, Cojedes
File:Autodromo Internacional de San Carlos.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes
File:Mariarakirche.jpg|Mariara, Carabobo
File:Asi es ocumare del tuy y los indios coromotanos.jpg|Ocumare del Tuy, Miranda
File:Plaza Bolivar de Yaritagua 1.jpg|Yaritagua, Yaracuy
File:Nuestra Señora del Rosario de Cúa Church 1.jpg|Cúa, Miranda
File:Perimetral Avenue, Cúa.jpg|Cúa, Miranda
File:Iafetren.JPG|Cúa, Miranda
File:View of Cúa.jpg|Cúa, Miranda
File:Street of Cúa 1.jpg|Cúa, Miranda
File:Street of Cúa 3.jpg|Cúa, Miranda
File:Iglesia de Araure.JPG|Araure, Portuguesa
File:Morros de San Juan1.jpg|San Juan de los Morros, Guárico
File:TOROS COLEADOS.jpg|San Juan de los Morros, Guárico
File:Tarde junto al sanjuanote.JPG|San Juan de los Morros, Guárico
File:Mirador a los Morros de San Juan.jpg|San Juan de los Morros, Guárico
File:Basílica de Nuestra Señora de la Consolación.JPG|Táriba, Táchira
File:IglesiacatedralnuestraseñoradelcarmenGuasdualitoapureVenezuela.png|Guasdualito, Apure
File:2da avenida mas importante de pto.ayacucho la 23 de enero-venezuela.jpg|Puerto Ayacucho
File:Panoramica de machique.jpg|Machiques, Zulia
File:Plaza Sucre de Cagua.jpg|Cagua, Aragua
File:Calle Centro de Cagua.jpg|Cagua, Aragua
File:Iglesia Parroquial de Cagua - panoramio.jpg|Cagua, Aragua
File:Cruce de las calles Rondón y Bolívar desde el C. C. Multicentro - panoramio.jpg|Cagua
File:Playa paraiso.jpg|Porlamar, Nueva Esparta
File:Hotel Wyndham Concorde Resort Isla de Margarita, Porlamar Nueva Esparta, Venezuela 14.jpg|Porlamar, Nueva Esparta
File:Modern Architerture in Porlamar, Margarita Island.jpg|Porlamar, Nueva Esparta
File:Building in Porlamar 2.jpg|Porlamar, Nueva Esparta
File:Centro de Polamar 1982.jpg|Porlamar, Nueva Esparta
File:Via del Tren Cua - Charallave - Caracas - panoramio.jpg|Santa Rosa de Lima de Charallave, Miranda
File:Castillo de Santa Rosa, La Asunción.JPG|La Asunción, Nueva Esparta
File:CASA DE LA ASUNCION EN NUEVA ESPARTA VENEZUELA.JPG|La Asunción, Nueva Esparta
File:Panorámica de la población de La Asunción.jpg|La Asunción, Nueva Esparta
File:Collage Valle de la Pascua.png|Valle de la Pascua, Guárico
File:Plaza Cristobal Mendoza.jpg|Trujillo, Trujillo
File:VirgendelaPaz.jpg|Trujillo, Trujillo
File:Quibor 1999 001.jpg|Quíbor, Lara
File:Imge013.jpg|Tinaquillo, Cojedes
File:Taguanes.JPG|Tinaquillo, Cojedes
File:Iglesia de Tinaquillo, Estado Cojedes, Venezuela.JPG|Tinaquillo, Cojedes
File:IMG-20220410-WA0029.jpg|Puerto Píritu, Anzoátegui
File:Fertiles Valles de El Limón.jpg|El Limón, Aragua
File:Socopó (2020).jpg|Socopó, Barinas
File:Plaza Bolívar de Socopó.JPG|Socopó, Barinas
File:Estatua de Simón Bolívar (Socopó).JPG|Socopó, Barinas
File:Iglesia Cristo Rey (Socopó).JPG|Socopó, Barinas
File:Vista de ciudad de Bocono.jpg|Boconó, Trujillo
File:Plaza de punta de mata.jpg|Punta de Mata, Monagas
File:Plaza Bolívar en Ejido (Campo Elías).jpg|San Buenaventura de Ejido, Mérida
File:Upatalognview.JPG|Upata, Bolívar
File:Ciudad de Rubio sede de la TV Comunitaria.jpg|Santa Bárbara de Rubio, Táchira
File:Puerto Viejo, Catia La Mar.jpg|Catia La Mar, La Guaira
File:Plaza Mayor de Catia La Mar.jpg|Catia La Mar, La Guaira
File:Cielo y vista aereas de Catia La Mar 2012 005.jpg|Catia La Mar, La Guaira
File:Tumeremo.jpg|Tumeremo, Bolívar
File:Monumento al Nazareno en Caripito.jpg|Caripito, Monagas
File:Recreación sobre Agua.JPG|Santa Bárbara del Zulia
File:Vista de Tucupita.jpg|Tucupita, Delta Amacuro
File:Plaza Bolívar de San José de Guanipa.jpg|San José de Guanipa, Anzoátegui
File:Estatua de Maria Lionza en Chivacoa.tif|Chivacoa, Yaracuy
File:Vista desde Cerro el Morro.jpg|Lechería, Anzoátegui
File:Casas en Puerto Morro, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui
File:Lechería, Estado Anzoátegui, Venezuela 264.JPG|Lechería, Anzoátegui
File:Hotel en Lechería, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui
File:Muelle del CC Plaza Mayor, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui
File:Lechería, Estado Anzoátegui, Venezuela 263.JPG|Lechería, Anzoátegui
File:Puerto Morro, estado Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui
File:Fuertemilitarzaraza.jpg|Zaraza, Guárico
File:Salias-2008.jpg|Zaraza, Guárico
File:Club-agrodiza.jpg|Zaraza, Guárico
File:Los-alamos-2008.jpg|Zaraza, Guárico
File:Centrocolonialzaraza.jpg|Zaraza
File:Silos-2008.jpg|Zaraza, Guárico
File:San gabriel Catedral.jpg|Zaraza, Guárico
File:Plaza Bolívar de Nirgua.jpg|Nirgua, Yaracuy
File:Carnavales de salom1.jpg|Nirgua, Yaracuy
File:Plaza Bolívar de Santa Rita.jpg|Santa Rita, Zulia
File:CASCO-DENTRAL-DE-GUANTA.jpg|Guanta, Anzoátegui
File:Troncal 3 between Morón and Boca de Aroa, Venezuela.jpg|Morón, Carabobo
File:SantoCristo.jpg|Pariaguán, Anzoátegui
File:Plaza Bolivar ( San Juan de Colón).jpg|San Juan de Colón, Táchira
File:Altagracia de Orituco centro.jpg|Nuestra Señora de Altagracia de Orituco, Guárico
File:Plaza Bolívar de San Antonio de Los Altos, Estado Miranda 01.jpg|San Antonio de Los Altos, Miranda
File:Iglesia Caicara del Orinoco.jpeg|Caicara del Orinoco, Bolívar
File:Iglesia de Biruaca.JPG|Biruaca, Apure
File:SVMI Maiquetia.jpg|Urimare, Vargas, La Guaira
File:Dawn in Puerto Encantado.jpg|Port Imsaħħra (Puerto Encantado), Higuerote, Miranda
File:Panorámica de Santa Bárbara de Barinas.jpg|Santa Bárbara de Barinas
File:Plaza Bolívar de San José de Guanipa.jpg|San José de Guanipa, Anzoátegui
File:Iglesia Santa Ana de Morón.jpg|Santa Ana de Morón, Carabobo 
File:Troncal 3 between Morón and Boca de Aroa, Venezuela.jpg|Santa Ana de Morón
File:Panoramic view of Pampatar beach.jpg|Pampatar, Nueva Esparta
File:Turismo en Pampatar 5.jpg|Pampatar, Nueva Esparta
File:Bahía Playa de Pampatar..jpg|Pampatar, Nueva Esparta
File:Pampatar - Vista Parcial - panoramio.jpg|Pampatar, Nueva Esparta
File:Panoramic view of Pampatar, Margarita Island.jpg|Pampatar, Nueva Esparta
File:Fortín de Pampatar.jpg|Pampatar, Nueva Esparta
File:La Guaira, estado Vargas.jpg|La Guaira, La Guaira
File:Vargas01.JPG|La Guaira, La Guaira
File:Litoral Central.JPG|La Guaira, La Guaira
File:La Guaira, puerto y aeropuerto.JPG|La Guaira, La Guaira
File:PEDRO MARIA UREÑA.jpg|Ureña, Táchira 
File:Barrio Bonilla De Ureña.jpg|Ureña, Táchira
File:Maiquetia coast.jpg|Maiquetía, Nueva Esparta
File:Maiquetiaairport.jpg|Maiquetía, Nueva Esparta
File:Vista de Maiquetía - Gustavo Langenberg Winckelmann (1896).jpg|Maiquetía
File:Canales de Río Chico.JPG|Río Chico 
File:PLAYAS DE RIO CHICO.jpg|Río Chico
File:Virgen de Las Mercedes (Río Chico).jpg|Río Chico
File:IMAG0566.jpg|Tinaco, Cojedes 
File:Amanecer Tinaquero.jpg|Tinaco, Cojedes
File:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg|Puerto Miranda, Guárico
File:Cordero-tachira-1-.jpg|Cordero, Táchira 
File:Iglesia de Ntra Sra del Carmen.JPG|San Sebastián de los Reyes 
File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (6).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar 30
File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (9).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar
File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (3).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar
File:Sector 10, Santa Elena de Uairén, Bolívar, Venezuela - panoramio (5).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar
File:Iglesia de Santa Elena de Uairén..jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar
File:Aereopuerto de Santa Elena de Uairén.JPG|Santa Elena de Uairen, Bolívar
File:El Callao 1.jpg|El Callao, Bolívar 
File:Entrada a Magdaleno.jpg|Magdaleno, Aragua
File:Plaza Bolívar de Magdaleno.jpg|Magdaleno, Aragua
File:Vista Playas de Macuto.JPG|Macuto, Vargas, La Guaira
File:Virgen Las Mercedes, San José de Barlovento.jpg|San José de Barlovento, Miranda
File:Venezuela - Naiguatá - Vista al muelle tras el atardecer.jpg|Naiguatá, Vargas, La Guaira
File:Malecon Principal - Club Puerto Azul.jpg|Naiguatá, Vargas, La Guaira
File:Michelena.jpg|Michelena, Táchira 
File:Iglesia San Martin de Tours II.jpg|Colonia Tovar, Aragua 
File:Colonia Tovar Flores.JPG|Colonia Tovar, Aragua
File:Hotel Selva Negra Colonia Tovar Edo. Aragua.jpg|Colonia Tovar, Aragua
File:Colonia tovar10.jpg|Colonia Tovar, Aragua
File:Chalet en la Colonia Tovar.JPG|Colonia Tovar, Aragua
File:Paisaje Colonia Tovar.jpg|Colonia Tovar, Aragua
File:Cantarrana.png|Cantarrana, Sucre
File:El Palmar Plaza Bolívar.JPG|El Palmar, Bolívar
File:Parroquia el junko estado vargas Venezuela.jpg|El Junko, Vargas, La Guaira
File:Plaza Bolívar de Atabapo.jpg|San Fernando de Atabapo, Amazonas 
File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Caruao, Vargas, La Guaira
File:Curiapolandschaft.jpg|Curiapo, Delta Amacuro 
File:Curiapo.jpg|Curiapo, Delta Amacuro
File:Campamente el Rio del Cuyuni El Dorado - panoramio.jpg|El Dorado, Sifontes, Bolívar 
File:Puente colgante sobre el río Cuyuní.jpg|El Dorado, Sifontes, Bolívar
File:Iglesiachuspa.jpg|Chuspa, La Guaira 
File:San Carlos de Rio Negro 2002.jpg|San Carlos de Río Negro, Amazonas 
File:Pedra de Cucuí - panoramio.jpg|Pedra de Cucuí, San Carlos de Río Negro, Amazonas
File:Turismo isla la tortuga venezuela.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales 
File:Village Gran Roque.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales
File:Montañas en Los Roques Venezuela.JPG|Gran Roque, Dependencias Federales
File:Iglesia del Gran Roque.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales
File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Chuspa, La Guaira
File:Queniquea.png|Queniquea, Táchira 
&lt;/gallery&gt;

== Gallerija ==
&lt;gallery&gt;
File:Petroindustrial.jpg|Refinería El Palito
File:Lago Dique.png|Lag Dique (Lago Dique), Parroċċa ta' Carayaca, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira
File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Bajja Mono Manso, Chuspa, Parroċċa ta' Caruao, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira
File:Parroquia el junko estado vargas Venezuela.jpg|Parroċċa El Junko, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira
File:Cerro Maria lionza.jpg|Muntanji ta' Sorte (Montaña de Sorte)
File:Río Icabarú.jpg|Ikabaru
File:Higuerote 2000 064.JPG|Cabo Codera, Municipio Brion, Miranda
File:Scratching the Sky.jpg|Pico Naiguatá/Naiguatá Peak
File:CADENA MONTAÑOSA DEL IMATACA.jpg|Sierra de Imataca/Firxa tal-muntanji ta' Imataca
File:Sierra Imataca.jpg|Sierra de Imataca/Firxa tal-muntanji ta' Imataca
File:PicoBolivar2.jpg|Pico Bolívar/Bolivar Peak
File:Peak Bolivar Venezuela's largest.JPG|Sierra Nevada de Mérida/Firxa tal-muntanji Merida Nevada
File:Pico Bonpland visto desde el Pico Humboldt.JPG|Pico Bonpland/Bonpland Peak
File:Pico Humboldt.jpg|Pico Humboldt/Humboldt Peak
File:Monte Roraima derivado 2013 000.jpg|Mountajna Roraima/Roraima Mountaint (Monte Roraima)
File:Los Jacuzzis.jpg|Mountajna Roraima/Roraima Mountaint (Monte Roraima)
File:Roraima.jpg|Fuq ix-xellug, il-Kukenán tepuy; lejn il-lemin ir-Roraima.
&lt;/gallery&gt;

== Referenzi ==
{{Referenzi}}

{{Amerika t'Isfel}}

[[Kategorija:Veneżwela]]
[[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]]
[[Kategorija:Repubbliki]]
[[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]]</text>
      <sha1>hmjvw2qnx7yd4dw803q66bbqmnbsq7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kolombja</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20440</id>
    <revision>
      <id>331366</id>
      <parentid>323944</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T04:46:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ĠanniĠuzeppi</username>
        <id>27231</id>
      </contributor>
      <origin>331366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103069" sha1="ouvtdxpucfgbj3kuk5k5mj0n8wimgat" xml:space="preserve">{{Infobox Pajjiż
|isem_twil_konvenzjonali     = Repubblika tal-Kolombja
|isem_nattiv                 = ''República de Colombia''
|isem_komuni                 = Kolombja
|stampa_bandiera             = Flag of Colombia.svg
|stampa_emblema              = Coat of arms of Colombia.svg
|stampa_mappa                = COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg
|deskrizzjoni_mappa          =
|ħolqa_bandiera              = Bandiera tal-Kolombja
|ħolqa_emblema               = Emblema tal-Kolombja
|ħolqa_demografija           = Demografija tal-Kolombja
|mottu_nazzjonali            = &quot;Libertad y Orden&quot; {{es}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''Libertà u Ordni''&lt;/small&gt;
|innu_nazzjonali             = ''[[¡Oh, Gloria Inmarcesible!]]''
[[File:United States Navy Band - ¡Oh, gloria inmarcesible!.ogg]]
|lingwi_uffiċjali            = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|gruppi_etniċi               = 
|kapitali                    = [[Bogotá|Bogotá, DC]]
|l-ikbar_belt                = [[Bogotá|Bogotá, DC]]
|latd=4 |latm=35 |lats=53 |latNS=N |lonġd=74 |lonġm=4 |lonġs=33 |lonġEW=W
|tip_gvern                   = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[Stat unitarju|unitarja]] 
|titlu_kap1                  = [[President tal-Kolombja|President]]
|titlu_kap2                  = [[Viċi-President tal-Kolombja|Viċi-President]]
|isem_kap1                   = [[:es:Abelardo de la Espriella|Abelardo de la Espriella]]
|isem_kap2                   = [[:es:José Manuel Restrepo|José Manuel Restrepo]]
|żona_kklassifika            = 26
|poż_erja                    = 25 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|erja_km2                    = 1,141,748
|erja_mi_kw                  = 440,831
|perċentwal_ilma             = 2.1 (2025)
|sena_stima_popolazzjoni     = 2024
|stima_popolazzjoni          = 52,695,952
|poż_stima_popolazzjoni      = 27 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|densità_popolazzjoni_km2    = 46.15
|densità_popolazzjoni_mi_kw  = 119.5
|poż_densità_popolazzjoni    = 174 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|sena_PGD_PSX                = 2012
|PGD_PSX                     = $502.874 biljun
|poż_PGD_PSX                 = 28
|PGD_PSX_per_capita          = $10,791
|poż_PGD_PSX_per_capita      = 
|sena_IŻU                    = 2013
|IŻU                         = {{increase}} 0.719&lt;ref&gt;{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/es/datos/mapa/|titlu=Indicadores Internacionales sobre Desarrollo Humano – PNUD|pubblikatur=Hdr.undp.org|data-aċċess=2012-05-14|lingwa=Spanjol}}&lt;/ref&gt;
|poż_IŻU                     = 91
|kategorija_IŻU              = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;għoli&lt;/span&gt;
|tip_sovranità               = [[Indipendenza]] {{nobold|minn [[Spanja]]}}
|avveniment_stabbilit1       = [[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolumbjan|Iddikjarata]]
|data_stabbilit1             = 20 ta' Lulju, 1810
|avveniment_stabbilit2       = Rikonoxxuta
|data_stabbilit2             = 7 ta' Awwissu, 1819
|avveniment_stabbilit3       = Kostituzzjoni attwali
|data_stabbilit3             = 4 ta' Lulju, 1991
|valuta                      = [[Peso tal-Kolombja]]
|kodiċi_valuta               = COP
|żona_ħin                    = COT (Ħin fil-Kolombja)
|differenza_ħku              = -5
|żona_ħin_legali             = 
|differenza_żona_ħin_legali  = 
|cctld                       = [[.co]]
|kodiċi_telefoniku           = +57
|sena_PGD_nominali           = 2012
|PGD_nominali                = $366.020 biljun
|poż_PGD_nominali            = 31
|PGD_nominali_per_capita     = $7,854
|poż_PGD_nominali_per_capita = 
|nota1                       = Għalkemm il-Kostituzzjoni Kolumbjana tispeċifika l-Ispanjol bħala l-lingwa uffiċjali fit-territorju kollu tagħha, lingwi oħra huma mitkellma fil-pajjiż (madwar 68 lingwi) huma wkoll uffiċjali. L-Ingliż huwa wkoll uffiċjali ġewwa San Andrés u fil-Gżira Providencia ([http://www.alcaldiabogota.gov.co/sisjur/normas/Norma1.jsp?i=2780 Consulta de la Norma]. Alcaldiabogota.gov.co. 8 ta' Ottubru 2012.)
}}
Il-'''Kolombja''' ({{awdjo|en-us-Colombia.ogg|kəˈlʌmbiə}}), uffiċjalment ir-'''Repubblika tal-Kolombja''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República de Colombia''), hija repubblika kostituzzjonali unitarja li tinkludi tnejn u tletin dipartiment. Hi tinsab fil-Majjistral tal-[[Amerika t'Isfel]], u tmiss mal-[[Panama]] fil-Majjistral; fit-Tramuntana tmiss mal-[[Baħar Karibew]]; lejn il-Lvant mal-[[Veneżwela]] u l-[[Brażil]]; fin-Nofsinhar mal-[[Ekwador]] u l-[[Peru]]; u mal-Oċean Paċifiku fil-Punent.{{Ċita web|titlu=Which Countries Border Colombia?|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-countries-border-colombia.html|data-aċċess=2022-12-03}} Il-Kolombja hija s-26 l-akbar pajjiż mill-erja u r-raba' l-akbar fl-Amerika t'Isfel. B'aktar minn 46 miljun ruħ, hi mqiegħda fis-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|27 post]] fid-dinja skont il-popolazzjoni u għandha t-tieni l-akbar popolazzjoni li jitkellmu bl-Ispanjol fid-dinja wara l-[[Messiku]].

== Etimoloġija ==
L-isem &quot;Kolombja&quot; huwa derivat mill-kunjom tan-navigatur Taljan Christopher Columbus (Latin: Christophorus Columbus, Taljan: Cristoforo Colombo, Spanjol: Cristóbal Colón). Kien maħsub bħala referenza għad-Dinja l-Ġdida kollha. L-isem aktar tard ġie adottat mir-Repubblika tal-Kolombja tal-1819, iffurmata mit-territorji ta' l-ex Viċireyalty ta' New Granada (il-Kolombja tal-lum, il-Panama, il-Venezwela, l-Ekwador u l-Majjistral tal-Brażil).

Meta l-Venezwela, l-Ekwador u Cundinamarca ġew stabbiliti bħala stati indipendenti, l-ex Dipartiment ta' Cundinamarca adotta l-isem &quot;Repubblika ta' New Granada.&quot; New Granada uffiċjalment bidlet isimha fl-1858 għall-Konfederazzjoni Grenadine. Fl-1863 l-isem reġa' nbidel, din id-darba għall-Istati Uniti tal-Kolombja, qabel fl-aħħar adotta l-isem attwali tiegħu – ir-Repubblika tal-Kolombja – fl-1886.

Biex jirreferi għal dan il-pajjiż, il-gvern Kolumbjan juża t-termini Kolumbja u Repubblika tal-Kolombja.

== Storja ==
=== Era prekolombjana ===
[[File:Culturas precolombinas de Colombia.png|thumb|left|Mappa tal-post tal-kulturi prekolombjani tal-Kolombja.]]
[[Stampa:Parque Arqueológico de San Agustín - Deity 2.jpg|thumb|left|Park Arkeoloġiku ta' San Agustín (Parque Arqueológico de San Agustín)]]
[[Stampa:Muestra Indígena In Situ, monumento arqueológico de San Agustín.JPG|thumb|left|Sit &quot;La Cháquira&quot; li ppermetta lill-Kultura Agostinjana tistabbilixxi kalendarju agrikolu u ritwali]]
[[File:ConfederaciónMuisca.png|thumb|left|Konfederazzjoni Muisca (c. 800–1540)]]
Minħabba l-post fejn jinsab, it-territorju tal-lum tal-Kolombja kien kuritur ta' ċiviltà umana bikrija mill-Mesoamerika u l-Karibew sal-Andes u l-baċir tal-Amażonja. L-eqdem sejbiet arkeoloġiċi ġejjin mis-siti ta' Pubenza u El Totumo fil-Wied ta' Magdalena 100 kilometru (62 mi) fil-Lbiċ ta' Bogotá. Dawn is-siti jmorru għall-perjodu Paleoindian (18,000–8000 QK). Fi Puerto Hormiga u siti oħra, instabu traċċi tal-Perjodu Arkajku (~8000–2000 QK). Il-fdalijiet jindikaw li kien hemm ukoll okkupazzjoni bikrija fir-reġjuni ta' El Abra u Tequendama f'Cundinamarca. L-eqdem fuħħar skopert fl-Ameriki, misjub f’San Jacinto, imur għall-5000–4000 QK.

Popli indiġeni abitaw it-territorju li llum huwa l-Kolombja madwar is-sena 12,500 QK It-tribujiet nomadi tal-kaċċaturi u l-ġbir tas-siti ta' El Abra, Tibitó u Tequendama, qrib il-Bogotá tal-lum, kienu jinnegozjaw bejniethom u ma' kulturi oħra fil-wied tax-Xmara Magdalena. F’Novembru 2020, ġie żvelat sit li jinkludi tmien mili (13-il km) ta' pittografi li qed jiġu studjati fis- Serranía de la Lindosa. Antropologi li jaħdmu fis-sit jissuġġerixxu li għandu 12,500 sena (c. 10,480 QK), minħabba l-fawna estinta rappreżentata. Kien matul l-ewwel okkupazzjoni umana magħrufa taż-żona.

Bejn 5000 u 1000 QK, tribujiet tal-kaċċaturi li jiġbru t-tranżizzjoni għal soċjetajiet agrarji; Ġew stabbiliti settlements fissi u dehret iċ-ċeramika. Mill-ewwel millennju QK, gruppi ta 'Amerindjani, inklużi l-Muiscas, Zenúes, Quimbayas u Taironas, żviluppaw is-sistema politika ta' kapijiet bi struttura ta 'poter piramidali mmexxija minn kapijiet. Il-Muiscas abitaw prinċipalment fiż-żona ta' dak li issa huwa l-Altiplano Cundiboyacense tad-Dipartimenti ta' Boyacá u Cundinamarca, fejn iffurmaw il-Konfederazzjoni Muisca. Huma kibru qamħ, patata, quinoa, u qoton, u nnegozjaw deheb, żmeraldi, kutri, artiġjanat taċ-ċeramika, koka, u speċjalment melħ tal-blat ma' nazzjonijiet ġirien. It-Taironas għexu fit-Tramuntana tal-Kolombja fil-firxa tal-muntanji iżolati tas-Sierra Nevada de Santa Marta. Il-Quimbayas abitaw reġjuni tal-wied tax-Xmara Cauca bejn il-meded tal-muntanji tal-punent u ċentrali tal-Andes Kolombjani. Ħafna mill-Amerindjani pprattikaw l-agrikoltura u l-istruttura soċjali ta' kull komunità indiġena kienet differenti. Xi gruppi indiġeni bħall- Karibijiet għexu fi stat ta' gwerra permanenti, iżda oħrajn kellhom attitudnijiet inqas bellikużi.

=== Perjodu kolonjali ===
[[File:Retrato de Vasco Nuñez de Balboa (1475-1517) - Anónimo.jpg|thumb|Vasco Núñez de Balboa (1475-1517), fundatur ta' Santa María la Antigua del Darién, l-ewwel insedjament Ewropew stabbli fil-kontinent]]
Alonso de Ojeda (li kien salpa ma’ Columbus) wasal fil-Peniżola Guajira fl-1499. Esploraturi Spanjoli, immexxija minn Rodrigo de Bastidas, għamlu l-ewwel esplorazzjoni tal-kosta tal-Karibew fl-1500. Christopher Columbus salpa qrib il-Karibew fl-1502. Fl-1508, Vasco Núñez de Balboa akkumpanja spedizzjoni lejn it-territorju permezz tar-reġjun tal-Golf ta 'Urabá u waqqaf il-belt ta' Santa María la Antigua del Darién fl-1510, l-ewwel insedjament stabbli fil-kontinent. Santa Marta twaqqfet fl-1525, u Cartagena fl-1533. Il-konkwistatur Spanjol Gonzalo Jiménez de Quesada mexxa spedizzjoni lejn l-intern f'April 1536, u għammed id-distretti li minnhom għadda &quot;Renju Ġdid ta' Granada&quot;. F'Awwissu 1538 huwa waqqaf proviżorjament il-kapitali tiegħu ħdejn il-kap Muisca ta' Muyquytá, u sejħilha &quot;Santa Fe.&quot; L-isem malajr akkwista suffiss u kien jismu Santa Fe de Bogotá. Fl-istess perjodu seħħew żewġ vjaġġi notevoli oħra tal-konkwistaturi bikrija lejn l-intern. Sebastián de Belalcázar, rebbieħ ta' Quito, vvjaġġa lejn it-tramuntana u waqqaf Cali, fl-1536, u Popayán, fl-1537; Mill-1536 sal-1539, il-konkwistatur Ġermaniż Nikolaus Federmann qasam il-Pjanuri tal-Lvant u daret il-Kordillera tal-Lvant fit-tfittxija ta' El Dorado, il-&quot;belt tad-deheb.&quot; Il-leġġenda u d-deheb se jkollhom rwol ewlieni biex jattiraw Spanjoli u Ewropej oħra lejn New Granada matul is-sekli 16 u 17.

Ir-rebħiet għamlu alleanzi frekwenti mal-għedewwa tal-komunitajiet indiġeni differenti. L-alleati indiġeni kienu kruċjali għall-konkwista, kif ukoll għall-ħolqien u ż-żamma tal-imperu. In-nies indiġeni fil-Kolombja esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni minħabba l-konkwista, kif ukoll mard Ewrasjatiku, bħall-ġidri, li ma kellhom ebda immunità għalih. Meta tqis l-art bħala abbandunat, il-Kuruna Spanjola biegħet proprjetajiet lin-nies kollha interessati fit-territorji kolonizzati, u ħolqot proprjetà kbar u pussess ta' minjieri. Fis-seklu 16, ix-xjenza nawtika fi Spanja laħqet żvilupp kbir grazzi għal figuri xjentifiċi numerużi mill-Casa de Contratación u x-xjenza nawtika kienet pilastru essenzjali tal-espansjoni Iberika. Fl-1542, ir-reġjun ta' New Granada, flimkien mal-possedimenti Spanjoli l-oħra kollha fl-Amerika t'Isfel, saru parti mill-Viċireyalty tal-Perù, bil-kapitali tiegħu f'Lima. Fl-1547, New Granada saret kaptanja ġenerali separata fi ħdan il-viċireyalty, bil-kapitali tagħha f'Santa Fe de Bogotá. Fl-1549, il-Qorti Rjali nħolqot b'digriet irjali, u New Granada kienet irregolata mill-Qorti Rjali ta 'Santa Fe de Bogotá, li dak iż-żmien kienet tinkludi l-provinċji ta' Santa Marta, Río de San Juan, Popayán, Guayana u Cartagena. Iżda d-deċiżjonijiet importanti ttieħdu mill-kolonja għal Spanja mill-Kunsill tal-Indji.

[[File:Defensa de Cartagena de Indias por la escuadra de D. Blas de Lezo, año 1741.jpg|thumb|left|Illustrazzjoni tal-Battalja ta' Cartagena de Indias, rebħa kbira Spanjola fil-Gwerra ta' Widna ta' Jenkins]]

Sas-seklu 16, in-negozjanti Ewropej tal-iskjavi kienu bdew iġibu skjavi Afrikani fl-Amerika. Spanja kienet l-unika qawwa Ewropea li ma waqqfitx fabbriki fl-Afrika biex tixtri skjavi; L-Imperu Spanjol, b'kuntrast, kien jiddependi fuq is-sistema tas-Seat, li jagħti lil negozjanti minn nazzjonijiet Ewropej oħra l-liċenzja biex jinnegozjaw ma' popli skjavi fit-territorji tagħhom barra mill-baħar. Din is-sistema ġabet Afrikani fil-Kolombja, għalkemm ħafna tkellmu kontra l-istituzzjoni. Popli indiġeni ma' setgħux jiġu skjavi minħabba li kienu legalment suġġetti tal-Kuruna Spanjola. Biex jipproteġu l-popli indiġeni, l-awtoritajiet kolonjali Spanjoli stabbilixxew diversi forom ta' sjieda u regolamentazzjoni tal-art: resguardos, encomiendas, u haciendas.

Madankollu, skuntentizza sigrieta kontra l-Ispanjol kien diġà qed jitfaċċa għall-Kolombjani peress li Spanja pprojbixxa l-kummerċ dirett bejn il-Viċiroyalty tal-Perù, li kienet tinkludi l-Kolombja, u l-Viċiroyalty ta' Spanja l-Ġdida, li kienet tinkludi l-Filippini, is-sors ta' prodotti Asjatiċi bħall-ħarir u l-porċellana li kienu mitluba fl-Ameriki. Il-kummerċ illegali bejn il-Peruvjani, il-Filippini, u l-Messikani kompla bil-moħbi, hekk kif prodotti Asjatiċi ta' kuntrabandu spiċċaw f’Córdoba, il-Kolombja, iċ-ċentru ta' distribuzzjoni għall-importazzjonijiet illegali Asjatiċi, minħabba kollużjoni bejn dawn il-popli kontra l-awtoritajiet ta' Spanja. Huma ssetiljaw u nnegozjaw bejniethom filwaqt li ma obdewx il-monopolju Spanjol infurzat.

[[File:Virreinato de la Nueva Granada (proyección ortográfica).svg|thumb|Mappa tal-Vicireyalty ta New Granada (Virreinato de la Nueva Granada) fl-1780.]]

Il-Viċi-Reali ta' Granada Ġdida ġie stabbilit fl-1717, imbagħad imneħħi temporanjament u mbagħad reġa' ġie stabbilit fl-1739. Il-kapitali tagħha kienet Santa Fe de Bogotá. Din il-Viċireyalty inkludiet xi provinċji oħra fil-majjistral tal-Amerika t'Isfel li qabel kienu taħt il-ġurisdizzjoni tal-Viċiroyalties ta 'Spanja Ġdida jew tal-Perù u jikkorrispondu prinċipalment mal-Venezwela, l-Ekwador u l-Panama tal-lum. Bogotá saret waħda miċ-ċentri amministrattivi ewlenin tal-possedimenti Spanjoli fid-Dinja l-Ġdida, flimkien ma' Lima u l-Belt tal-Messiku, għalkemm baqgħet inqas żviluppata meta mqabbla ma' dawk iż-żewġt ibliet f'diversi aspetti ekonomiċi u loġistiċi.

Il-Gran Brittanja ddikjarat gwerra fuq Spanja fl-1739, u l-belt ta' Cartagena malajr saret mira ta' prijorità għall-Ingliżi. Forza spedizzjonarja Ingliża enormi ntbagħtet biex taqbad il-belt, iżda wara li għamlu rejds inizjali, tifqigħat ta' mard devastanti tfixklu n-numru tagħhom u l-Ingliżi ġew sfurzati jirtiraw. Il-battalja saret waħda mill-aktar rebħiet deċiżivi ta' Spanja fil-kunflitt u żgurat dominanza Spanjola fil-Karibew sal-Gwerra tas-Seba’ Snin. Il-qassis, botaniku u matematiku tas-seklu 18 José Celestino Mutis kien delegat mill-Viciroy Antonio Caballero y Góngora biex iwettaq inventarju tan-natura ta' New Granada. Mibdija fl-1783, din saret magħrufa bħala l-Royal Botanical Expedition lejn New Granada. Huwa kklassifikat pjanti u annimali selvaġġi, u waqqaf l-ewwel osservatorju astronomiku fil-belt ta' Santa Fe de Bogotá. F'Lulju 1801, ix-xjenzat Prussjan Alexander von Humboldt wasal Santa Fe de Bogotá fejn iltaqa' ma' Mutis. Barra minn hekk, mill-espedizzjoni ħarġu figuri storiċi tal-proċess ta' indipendenza fi New Granada, bħall-astronomu Francisco José de Caldas, ix-xjenzat Francisco Antonio Zea, iż-żoologu Jorge Tadeo Lozano u l-pittur Salvador Rizo.

=== Indipendenza ===
[[File:AGHRC (1890) - Carta XI - División política de Colombia, 1824.jpg|thumb|Id-dipartimenti tal-Gran Colombia fl-1824]]
Mill-konkwista u l-kolonizzazzjoni kien hemm ribelljonijiet kontra l-ħakma Spanjola fl-imperu, iżda l-biċċa l-kbira kienu mgħaffġa jew baqgħu dgħajfa wisq biex ibiddlu s-sitwazzjoni ġenerali. L-aħħar ribelljoni li tfittex l-indipendenza sħiħa minn Spanja ħarġet madwar l-1810 u laħqet il-qofol tagħha fid-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolombjana, maħruġa fl-20 ta' Lulju, 1810, il-jum issa ċċelebrat bħala Jum l-Indipendenza tan-nazzjon. Dan il-moviment segwa l-indipendenza ta' Saint-Domingue (il-Ħaiti tal-lum) fl-1804, li pprovda xi appoġġ lil mexxej eventwali ta' din ir-ribelljoni: Simón Bolívar. Francisco de Paula Santander kien ikollu wkoll rwol deċiżiv.

Inbeda moviment minn Antonio Nariño, li oppona ċ-ċentraliżmu Spanjol u mexxa l-oppożizzjoni kontra l-Viċirejaltà. Cartagena saret indipendenti ftNovembru 1811. Fl-1811 ġew ipproklamati l-Provinċji Magħquda ta’ New Granada, immexxija minn Camilo Torres Tenorio. It-tfaċċar ta' żewġ kurrenti ideoloġiċi differenti fost il-patrijotti (federaliżmu u ċentraliżmu) taw lok għal perjodu ta' instabbiltà msejjaħ Homeland Boba. Ftit wara li temmew il-Gwerer Napoleoniċi, Ferdinand VII, reċentement irrestawrat fuq it-tron fi Spanja, iddeċieda bla mistenni li jibgħat forzi militari biex jerġgħu jieħdu l-biċċa l-kbira tat-Tramuntana tal-Amerika t'Isfel. Il-viċi-realtà ġiet restawrata taħt Juan de Sámano, li r-reġim tiegħu kkastiga lil dawk li pparteċipaw fil-movimenti patrijottiċi, injora l-sfumaturi politiċi tal-laqgħat. Ir-retribuzzjoni qanqlet ribelljoni mġedda, li, flimkien ma' Spanja mdgħajfa, għamlitha possibbli ribelljoni ta' suċċess immexxija mill-Venezwelan Simón Bolívar, li eventwalment ipproklama l-indipendenza fl-1819. Ir-reżistenza favur l-Ispanjol ġiet megħluba fl-1822 fit-territorju tal-lum ta' il-Kolombja u fl-1823 fil-Venezwela. Matul il-Gwerra tal-Indipendenza, mietu bejn 250 u 400 elf ruħ (12-20% tal-popolazzjoni ta' qabel il-gwerra).

[[File:Cambios territoriales de Colombia.gif|thumb|Bidliet territorjali fil-Kolombja mill-1811 sal-1993]]

It-territorju tal-Vicireyalty ta' New Granada sar ir-Repubblika tal-Kolombja, organizzata bħala unjoni tat-territorji tal-lum tal-Kolombja, Panama, Ekwador, Venezwela, partijiet tal-Gujana u l-Brażil u fit-tramuntana tax-Xmara Marañón. Il-Kungress ta' Cúcuta fl-1821 adotta kostituzzjoni għar-Repubblika l-ġdida. Simón Bolívar sar l-ewwel president tal-Kolombja, u Francisco de Paula Santander inħatar viċi president. Madankollu, ir-repubblika l-ġdida kienet instabbli u l-Gran Colombia eventwalment waqgħet.

Il-Kolombja moderna ġejja minn wieħed mill-pajjiżi li ħarġu wara x-xoljiment tal-Gran Colombia, it-tnejn l-oħra jkunu l-Ekwador u l-Venezwela. Il-Kolombja kienet l-ewwel gvern kostituzzjonali fl-Amerika t'Isfel, u l-partiti Liberali u Konservattivi, imwaqqfa fl-1848 u fl-1849, rispettivament, huma tnejn mill-eqdem partiti politiċi li baqgħu ħajjin fl-Ameriki. L-iskjavitù tneħħa fil-pajjiż fl-1851.

Id-diviżjonijiet politiċi u territorjali interni wasslu għax-xoljiment tal-Gran Colombia fl-1830. L-hekk imsejjaħ &quot;Dipartiment ta' Cundinamarca&quot; adotta l-isem &quot;New Granada&quot;, li żamm sal-1858 meta saret il-&quot;Konfederazzjoni Granadina&quot;. Wara gwerra ċivili ta' sentejn fl-1863, inħolqot l-Istati Uniti tal-Kolombja, li ssir magħrufa bħala r-Repubblika tal-Kolombja fl-1886. Il-qasmiet interni baqgħu bejn il-forzi politiċi bipartisan, xi drabi jaqbdu gwerer ċivili mdemmija ħafna, l-Aktar sinifikanti kienet il-Gwerra ta' Elf Jum (1899-1902), li fiha tilfu ħajjithom bejn 100 u 180 elf Kolumbjan meta l-Partit Liberali, appoġġjat mill-Venezwela, l-Ekwador, in-Nikaragwa u l-Gwatemala, irribella kontra l-gvern nazzjonalista u ħa l-kontroll ta' Santander, billi kien finalment megħlub fl-1902 minn forzi nazzjonalisti.

=== seklu 20 ===
L-intenzjonijiet tal-Istati Uniti tal-Amerika li jinfluwenzaw iż-żona (speċjalment il-kostruzzjoni u l-kontroll tal-Kanal tal-Panama) wasslu għas-separazzjoni tad-Dipartiment tal-Panama fl-1903 u t-twaqqif tiegħu bħala nazzjon. L-Istati Uniti ħallsu lill-Kolombja $25,000,000 fl-1921, seba' snin wara t-tlestija tal-kanal, biex tagħmel emendi għar-rwol tal-President Roosevelt fil-ħolqien tal-Panama, u l-Kolombja rrikonoxxiet lill-Panama taħt it-termini tat-Trattat Thomson-Urrutia. Il-Kolombja u l-Perù marru għall-gwerra minħabba tilwim territorjali fil-baċir tal-Amażonja. Il-gwerra ntemmet bi ftehim ta’ paċi nnegozjat mil-Lega tan-Nazzjonijiet. Is-Soċjetà finalment tat iż-żona kkontestata lill-Kolombja f'Ġunju 1934.

[[File:Bogotazo.jpg|thumb|Il-Bogotazo fl-1948]]

Ftit wara, il-Kolombja kisbet grad ta' stabbiltà politika, li ġiet interrotta minn kunflitt imdemmi li seħħ bejn l-aħħar tas-snin 40 u l-bidu tas-snin 50, perjodu magħruf bħala La Violencia. Il-kawża tagħha kienet primarjament it-tensjoni dejjem tikber bejn iż-żewġ partiti politiċi ewlenin, li sussegwentement qabdet wara l-qtil tal-kandidat presidenzjali liberali Jorge Eliécer Gaitán fid-9 ta’ April 1948. L-irvellijiet li rriżultaw f’Bogotá, magħrufa bħala El Bogotazo, infirxu mal-pajjiż kollu u sostnew. il-[ajja ta’ mill-inqas 180,000 Kolumbjan.

Il-Kolombja daħlet fil-Gwerra Koreana meta Laureano Gómez ġie elett president. Kien l-uniku pajjiż tal-Amerika Latina li ngħaqad mal-gwerra bi rwol militari dirett bħala alleat tal-Istati Uniti. Partikolarment importanti kienet ir-reżistenza tat-truppi Kolombjani f'Old Baldy.

Il-vjolenza bejn iż-żewġ partiti politiċi naqset l-ewwel meta' Gustavo Rojas keċċa lill-president tal-Kolombja f'kolp ta' stat u nnegozja mal-gwerrilli, u mbagħad taħt il-ġunta militari tal-Ġeneral Gabriel Paris.

Wara d-depożizzjoni ta' Rojas, il-Partit Konservattiv Kolumbjan u l-Partit Liberali Kolumbjan qablu li joħolqu l-Front Nazzjonali, koalizzjoni li tmexxi l-pajjiż flimkien. Skont il-ftehim, il-presidenza kienet se talterna bejn konservattivi u liberali kull 4 snin għal 16-il sena; iż-żewġ partiti jkollhom parità fil-pożizzjonijiet elettivi l-oħra kollha. Il-Front Nazzjonali temm &quot;La Violencia&quot;, u l-amministrazzjonijiet tal-Front Nazzjonali ppruvaw jistabbilixxu riformi soċjali u ekonomiċi estensivi b'kooperazzjoni mal-Alleanza għall-Progress. Minkejja l-progress f’ċerti setturi, komplew ħafna problemi soċjali u politiċi, u gruppi terroristiċi gwerillieri bħall-FARC, ELN, u M-19 inħolqu formalment biex jiġġieldu l-gvern u l-apparat politiku u d-demokrazija tal-Kolombja.

Sa mis-sittinijiet, il-pajjiż sofra minn kunflitt armat asimmetriku ta' intensità baxxa bejn il-forzi tal-gvern, il-gruppi terroristiċi tal-gwerillieri komunisti, u l-paramilitari tal-lemin.  Il-kunflitt intensifikat fis-snin disgħin, prinċipalment f'żoni rurali remoti. Diversi organizzazzjonijiet gwerillieri ddeċidew li jiddemobilizzaw wara n-negozjati għall-paċi fl-1989-1994.

L-Istati Uniti ilha involuta ħafna fil-kunflitt sa mill-bidu tiegħu, meta fil-bidu tas-sittinijiet il-gvern tal-Istati Uniti għen lill-armata Kolombjana tattakka gwerillieri terroristiċi komunisti fil-Kolombja rurali. Dan bħala parti mill-ġlieda Amerikana kontra l-komuniżmu. Merċenarji u korporazzjonijiet multinazzjonali bħal Chiquita Brands International huma wħud mill-atturi internazzjonali li kkontribwew għall-vjolenza tal-kunflitt.

Minn nofs is-snin sebgħin, il-kartelli tad-droga Kolombjani saru produtturi, proċessuri u esportaturi ewlenin ta 'drogi illegali, primarjament marijuana u kokaina.

Kostituzzjoni ġdida ġiet promulgata fl-4 ta' Lulju, 1991. Il-bidliet iġġenerati mill-kostituzzjoni l-ġdida huma meqjusa bħala pożittivi mis-soċjetà Kolombjana.

=== seklu 21 ===
L-amministrazzjoni tal-President Álvaro Uribe (2002-2010) adottat il-politika ta' sigurtà demokratika li kienet tinkludi kampanja integrata għall-ġlieda kontra t-terroriżmu u r-ribelljoni. Il-pjan ekonomiku tal-gvern ippromwova wkoll il-fiduċja tal-investituri. Bħala parti minn proċess ta' paċi, l-AUC (paramilitari tal-lemin) kienet waqfet tiffunzjona formalment bħala organizzazzjoni.  Fi Frar 2008, miljuni ta' Kolumbjani ddimostraw kontra l-FARC u gruppi illegali oħra.

Wara negozjati ta' paċi, il-gvern Kolumbjan tal-President Juan Manuel Santos u l-gwerilla tal-FARC-EP ħabbru ftehim finali biex jintemm il-kunflitt. Madankollu, referendum biex jiġi ratifikat il-ftehim ma rnexxiex. Il-gvern Kolumbjan u l-FARC sussegwentement iffirmaw ftehim ta' paċi rivedut f'Novembru 2016, li l-kungress Kolumbjan approva. Fl-2016, il-President Santos ingħata l-Premju Nobel għall-Paċi.  Ġurisdizzjoni Speċjali għall-Paċi nħolqot biex tinvestiga, tiċċara, tiġġudika u tikkastiga l-ksur serju tad-drittijiet tal-bniedem u l-ksur serji tal-liġi umanitarja internazzjonali li seħħew matul il-kunflitt armat u tissodisfa d-dritt tal-vittmi għall-ġustizzja. Matul iż-żjara tiegħu fil-Kolombja, il-Papa Franġisku ta ġieħ lill-vittmi tal-kunflitt.

F'Ġunju 2018, Iván Duque, il-kandidat tal-partit tal-lemin Ċentru Demokratiku, rebaħ l-elezzjoni presidenzjali. Fis-7 ta' Awwissu, 2018, huwa ħa l-ġurament bħala l-president il-ġdid tal-Kolombja biex jieħu post Juan Manuel Santos. Ir-relazzjonijiet tal-Kolombja mal-Veneżwela varjaw minħabba differenzi ideoloġiċi bejn iż-żewġ gvernijiet. Il-Kolombja offriet appoġġ umanitarju bl-ikel u l-mediċina biex itaffi n-nuqqas ta' provvista fil-Veneżwela. Il-Ministeru tal-Affarijiet Barranin tal-Kolombja qal li l-isforzi kollha biex tissolva l-kriżi tal-Veneżwela jridu jkunu paċifiċi. Il-Kolombja pproponiet l-idea tal-Għanijiet ta' Żvilupp Sostenibbli u n-Nazzjonijiet Uniti adottat dokument finali. Fi Frar 2019, il-President tal-Veneżwela Nicolás Maduro qata' r-relazzjonijiet diplomatiċi mal-Kolombja wara li l-President Kolumbjan Iván Duque għen lill-politiċi tal-oppożizzjoni Venezwelana biex iwasslu għajnuna umanitarja lil pajjiżu. Il-Kolombja rrikonoxxiet lill-mexxej tal-oppożizzjoni Venezwelana Juan Guaidó bħala l-president leġittimu tal-pajjiż.

Minħabba l-Gvern ta' Petro, il-Kolombja tbati minn kriżi fis-sistema tas-saħħa

== Ġeografija ==
[[File:Pico Cristobal Colon.jpg|thumb|left|Pico Cristóbal Colón huwa possibbilment l-ogħla muntanja fil-Kolombja, b'għoli rrappurtat ta '5,775 metru (18,947 pied) u Prominenza ta' 5,509 m (18,074 pied).]]
[[File:Mapa de Colombia (topografía).svg|thumb|Mappa topografika tal-Kolombja]]
Il-ġeografija tal-Kolombja hija kkaratterizzata mis-sitt reġjuni naturali ewlenin tagħha li jippreżentaw il-karatteristiċi uniċi tagħhom, mir-reġjun muntanjuż tal-Andes; ir-reġjun kostali tal-Paċifiku; ir-reġjun kostali tal-Karibew; il-Pjanuri; ir-reġjun tal-foresti tropikali tal-Amażonja; għaż-żona insulari, li tinkludi gżejjer kemm fl-oċeani Atlantiku kif ukoll fil-Paċifiku. Taqsam il-konfini marittimi tagħha mal-Kosta Rika, Nikaragwa, Ħonduras, Ġamajka, Ħaiti u r-Repubblika Dominicana.

Il-Kolombja tmiss fil-majjistral mal-Panama, fil-lvant mal-Venezwela u l-Brażil, u fin-nofsinhar mal-Ekwador u l-Perù; stabbilixxa l-limiti marittimi tiegħu ma' pajjiżi ġirien permezz ta' seba' ftehimiet fil-Baħar Karibew u tlieta fl-Oċean Paċifiku. Hija tinsab bejn latitudnijiet 12°N u 4°S u bejn lonġitudnijiet 67° u 79°W.

Fil-lvant tal-Andes hemm is-savana ta' Llanos, parti mill-baċin tax-Xmara Orinoco, u fix-Xlokk estrem, il-ġungla tal-foresti tropikali tal-Amażonja. Flimkien, dawn l-artijiet baxxi jiffurmaw aktar minn nofs it-territorju tal-Kolombja, iżda fihom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Fit-tramuntana, il-kosta tal-Karibew, li fiha 21.9% tal-popolazzjoni u l-lokazzjoni tal-bliet tal-port ewlenin ta' Barranquilla u Cartagena, ġeneralment tikkonsisti fi pjanuri baxxi, iżda fiha wkoll is-Sierra Nevada de Santa Marta, li tinkludi l-ogħla. qċaċet tal-pajjiż (Pico Cristóbal Colón u Pico Simón Bolívar), u d-deżert La Guajira. B'kuntrast, l-artijiet baxxi tal-kosta tal-Paċifiku dejqa u mhux kontinwi, appoġġjati mill-muntanji Serranía de Baudó, huma ftit popolati u mgħottija b'veġetazzjoni densa. Il-port ewlieni tal-Paċifiku huwa Buenaventura.

[[File:ISS-42 Colombia’s Santa Marta massif.jpg|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]]
[[File:Sierra Nevada de Santa Marta desde el espacio.jpg|thumb|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]]
[[File:Sierra Nevada.JPG|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta minn Valledupar, il-Kolombja.]]

Parti miċ-Ċirku tan-Nar, reġjun tad-dinja suġġett għal terremoti u eruzzjonijiet vulkaniċi, fl-intern tal-Kolombja l-Andes huma l-karatteristika ġeografika predominanti. Il-biċċa l-kbira taċ-ċentri tal-popolazzjoni tal-Kolombja jinsabu f'dawn l-artijiet għolja interni. Lil hinn mill-Massif Kolumbjan (fid-dipartimenti tal-Lbiċ ta' Cauca u Nariño), dawn jaqsmu fi tliet fergħat magħrufa bħala cordilleras (muntanji): il-Kordillera tal-Punent, li tgħaddi biswit il-kosta tal-Paċifiku u tinkludi l-belt ta' Cali; il-Medda tal-Muntanji Ċentrali, li tgħaddi bejn il-widien tax-xmajjar Cauca u Magdalena (fil-punent u l-lvant, rispettivament) u tinkludi l-ibliet ta' Medellín, Manizales, Pereira u l-Armenja; u l-Kordillera tal-Lvant, li testendi grigal sal-peniżola La Guajira u tinkludi Bogotá, Bucaramanga u Cúcuta. Il-qċaċet tal-Kordillera tal-Punent jaqbżu l-4,700 m (15,420 pied), u fil-Kordillera Ċentrali u l-Kordillera tal-Lvant jilħqu l-5,000 m (16,404 pied). F'2,600 m (8,530 pied), Bogotá hija l-ogħla belt tad-daqs tagħha fid-dinja.

Ix-xmajjar ewlenin tal-Kolombja huma l-Magdalena, il-Cauca, il-Guaviare, l-Atrato, il-Meta, il-Putumayo u l-Caquetá. Il-Kolombja għandha erba' sistemi ewleninta'ta’ drenaġġ: id-drenaġġ tal-Paċifiku, id-drenaġġ tal-Karibew, il-baċir tal-Orinoko u l-baċir tal-Amażonja. Ix-xmajjar Orinoco u Amazon jimmarkaw limiti mal-Kolombja sal-Venezwela u l-Perù rispettivament.

=== Fruntiera ===
Il-fruntiera tal-art mal-Kolombja hija 586 km, Venezwela fruntiera ta' aktar minn 2219 km, Brażil huwa 1645 km, Panama hija 266 km, Il-fruntiera internazzjonali flimkien hija 4716 km.

=== Klima ===
[[File:Colombia Köppen.svg|thumb|Mappa tal-Kolombja mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]]
Il-klima tal-Kolombja hija kkaratterizzata minn tropikali, li tippreżenta varjazzjonijiet f'sitt reġjuni naturali u skont l-altitudni, it-temperatura, l-umdità, ir-riħ u l-preċipitazzjoni. Il-Kolombja għandha firxa diversa ta 'żoni klimatiċi, inklużi foresti tropikali tropikali, savannahs, steppi, deżerti u klimi tal-muntanji.

Il-klima tal-muntanji hija waħda mill-karatteristiċi uniċi tal-Andes u eżenzjonijiet oħra ta' altitudni għolja fejn il-klima hija determinata mill-altitudni. Taħt 1,000 metru (3,281 pied) altitudni hija ż-żona altitudinal sħuna, fejn it-temperaturi huma ogħla minn 24 °C (75.2 °F). Madwar 82.5% taż-żona totali tal-pajjiż tinsab fiż-żona altitudinal sħuna. Iż-żona altitudinal tal-klima moderata li tinsab bejn 1,001 u 2,000 metru (3,284 u 6,562 pied) hija kkaratterizzata minn temperatura medja li tvarja bejn 17 u 24 °C (62.6 u 75.2 °F). It-temp kiesaħ huwa preżenti bejn 2,001 u 3,000 metru (6,565 u 9,843 pied) u t-temperaturi jvarjaw bejn 12 u 17 °C (53.6 u 62.6 °F). Lil hinn hemm il-kundizzjonijiet alpini taż-żona tal-boskijiet u mbagħad il-mergħat bla siġar tal-qawwi. Fuq 4,000 metru (13,123 pied), fejn it-temperaturi huma taħt l-iffriżar, il-klima hija glaċjali, żona ta 'borra permanenti u silġ.

=== Bijodiversità u konservazzjoni ===
Il-Kolombja hija waħda mill-pajjiżi megadiversi fil-bijodiversità, u tokkupa l-ewwel post fl-ispeċi ta 'għasafar. Il-Kolombja hija l-pajjiż bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, li għandha l-ogħla rata ta' speċi għal kull żona, kif ukoll l-ogħla numru ta' endemiżmi (speċi li ma jinstabu b'mod naturali imkien ieħor) ta' kwalunkwe pajjiż. Madwar 10% tal-ispeċi tad-Dinja jgħixu fil-Kolombja, inklużi aktar minn 1,900 speċi ta' għasafar, aktar milli fl-Ewropa u l-Amerika ta' Fuq flimkien. Il-Kolombja għandha 10% tal-ispeċijiet ta' mammiferi tad-dinja, 14% tal-ispeċi ta' anfibji tad-dinja u 18% tal-ispeċi ta' għasafar tad-dinja.

[[File:Cattleya trianae tipo Baronessa.jpg|thumb|Il-fjura nazzjonali tal-Kolombja, l-orkidea endemika Cattleya trianae, hija msemmija għall-botaniku u tabib Kolumbjan José Jerónimo Triana.]]

Fir-rigward tal-pjanti, il-pajjiż għandu bejn 40,000 u 45,000 speċi ta 'pjanti, ekwivalenti għal 10 jew 20% tal-ispeċi totali tad-dinja, li huwa saħansitra aktar notevoli jekk tqis li l-Kolombja hija meqjusa bħala pajjiż ta' daqs intermedju. Il-Kolombja hija t-tieni l-aktar pajjiż bijodiversità fid-dinja, biss wara l-Brażil, li huwa madwar 7 darbiet akbar.

Il-Kolombja għandha kważi 2,000 speċi ta 'ħut tal-baħar u hija t-tieni l-aktar pajjiż divers fil-ħut tal-ilma ħelu. Huwa wkoll il-pajjiż bl-aktar speċi endemiċi ta' friefet, huwa l-ewwel fl-ispeċi tal-orkidej, u għandu madwar 7,000 speċi ta' ħanfus. Il-Kolombja hija t-tieni fin-numru ta' speċi ta' anfibji u hija t-tielet l-aktar pajjiż divers fir-rettili u l-pali. Hemm madwar 1,900 speċi ta' molluski u skont l-istimi hemm madwar 300,000 speċi ta' invertebrati fil-pajjiż. Fil-Kolombja hemm 32 bijoma terrestri u 314-il tip ta' ekosistemi.

Iż-żoni protetti u s-&quot;Sistema tal-Park Nazzjonali&quot; ikopru żona ta' madwar 14,268,224 ettaru (142,682.24 km 2) u jirrappreżentaw 12.77% tat-territorju Kolumbjan. Meta mqabbla mal-pajjiżi ġirien, ir-rati tad-deforestazzjoni fil-Kolombja għadhom relattivament baxxi. Il-Kolombja kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2018 ta' 8.26/10, u kklassifikaha fil-25 post globalment fost 172 pajjiż. Il-Kolombja hija s-sitt pajjiż fid-dinja bil-kobor tal-provvista totali ta' ilma ħelu rinnovabbli, u għad għandha riżervi kbar ta' ilma ħelu.

== Gvern u politika ==
[[File:Casa de Nariño y Vigilantes.jpg|thumb|Il-Casa de Nariño hija r-residenza uffiċjali u l-post tax-xogħol ewlieni tal-President tal-Kolombja.]]
[[Stampa:Lado sur Casa de Nariño.jpg|thumb|left|'''Palazz Narinjo''', residenza u uffiċċju tal-President tal-Kolombja|260px]]
Il-gvern tal-Kolombja jiżviluppa fil-qafas ta' repubblika demokratika presidenzjali parteċipattiva kif stabbilit fil-Kostituzzjoni tal-1991. Skont il-prinċipju tas-separazzjoni tas-setgħat, il-gvern huwa maqsum fi tliet fergħat: il-fergħa eżekuttiva, il-fergħa leġiżlattiva u l-fergħa ġudizzjarja.

Bħala kap tal-fergħa eżekuttiva, il-President tal-Kolombja jaġixxi bħala kap tal-Istat u kap tal-Gvern, segwit mill-Viċi President u l-Kunsill tal-Ministri. Il-president jiġi elett b'vot popolari biex iservi mandat wieħed ta' erba' snin (fl-2015, il-Kungress tal-Kolombja approva r-revoka ta' emenda kostituzzjonali tal-2004 li biddlet il-limitu ta' mandat wieħed għall-presidenti għal limitu ta' żewġ mandati). Fil-livell provinċjali, is-setgħa eżekuttiva hija ta' gvernaturi dipartimentali, sindki muniċipali, u amministraturi lokali ta' suddiviżjonijiet amministrattivi iżgħar, bħal corregimientos jew communes. L-elezzjonijiet reġjonali kollha jsiru sena u ħames xhur wara l-elezzjoni presidenzjali.

[[File:Capitalio Nacional de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Kwartieri ġenerali Nazzjonali tal-Kungress]]

Il-fergħa leġiżlattiva tal-gvern hija rappreżentata fil-livell nazzjonali mill-Kungress, istituzzjoni bikamerali li tinkludi Kamra tad-Deputati b'166 siġġu u Senat ta' 102 siġġu. Is-Senat jiġi elett fil-livell nazzjonali u l-Kamra tad-Deputati tiġi eletta fid-distretti elettorali. Membri taż-żewġ kmamar huma eletti biex iservu mandati ta' erba' snin xahrejn qabel il-president, ukoll b’vot popolari.

[[File:Palacio de Justicia de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Palazz tal-Ġustizzja tal-Kolombja, kwartieri ġenerali u simbolu tal-Fergħa Ġudizzjarja tal-Kolombja]]

Il-ġudikatura hija mmexxija minn erba’ qrati għolja, li jikkonsistu mill-Qorti Suprema li tittratta kwistjonijiet kriminali u ċivili, il-Kunsill tal-Istat, li għandu responsabbiltà speċjali għal-liġi amministrattiva u jipprovdi wkoll pariri legali lill-eżekuttiv, il-Qorti Kostituzzjonali, responsabbli biex tiżgura l-integrità tal-kostituzzjoni Kolombjana, u l-Kunsill Superjuri tal-Ġudikatura, responsabbli għall-verifika tal-ġudikatura. Il-Kolombja topera sistema ta' liġi ċivili, li sa mill-1991 ġiet applikata permezz ta' sistema kontradittorja.

Minkejja sensiela ta' kontroversji, il-politika ta' sigurtà demokratika żgurat li l-eks President Álvaro Uribe jibqa' popolari fost il-Kolombjani, bil-klassifikazzjoni tal-approvazzjoni tiegħu laħqet il-quċċata ta' 76%, skont stħarriġ fl-2009. Madankollu, wara li serva żewġ mandati, kien kostituzzjonalment ipprojbit milli qed ifittex l-elezzjoni mill-ġdid fl-2010. Fl-elezzjoni tal-20 ta' Ġunju, 2010, l-eks Ministru tad-Difiża Juan Manuel Santos rebaħ b’69% tal-voti kontra t-tieni l-aktar kandidat popolari, Antanas Mockus. Kienet meħtieġa runoff peress li l-ebda kandidat ma rċieva aktar mil-limitu rebbieħ ta' 50% tal-voti. Santos reġa' rebaħ l-elezzjoni bi kważi 51% tal-voti fl-elezzjonijiet tat-tieni rawnd fil-15 ta' Ġunju 2014, u għeleb lir-rivali tiegħu tal-lemin Óscar Iván Zuluaga, li rebaħ 45%. Fl-2018, Iván Duque rebaħ it-tieni rawnd tal-elezzjonijiet b'54% tal-voti.

=== Affarijiet barranin ===
[[File:VII Cumbre de la Alianza del Pacífico, Santiago de Cali.jpg|thumb|VII Summit tal-Alleanza tal-Paċifiku: L-eks president tal-Kolombja, Juan Manuel Santos, huwa t-tieni mix-xellug.]]
L-affarijiet barranin tal-Kolombja huma inkarigati mill-President, bħala kap tal-Istat, u mmexxija mill-Ministru tal-Affarijiet Barranin. Il-Kolombja għandha missjonijiet diplomatiċi fil-kontinenti kollha.

Il-Kolombja kienet waħda mill-erba' membri fundaturi tal-Alleanza tal-Paċifiku, li hija mekkaniżmu ta' integrazzjoni politika, ekonomika u kooperattiva li tippromwovi l-moviment ħieles ta' oġġetti, servizzi, kapital u nies fost il-membri, kif ukoll borża komuni u ambaxxati konġunti f'diversi pajjiżi. Il-Kolombja hija wkoll membru tan-Nazzjonijiet Uniti, l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ, l-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Iżvilupp, l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, l-Organizzazzjoni tal-Istati Ibero-Amerikani, u l-Komunità Andina tan-Nazzjonijiet.

Il-Kolombja hija sieħba globali tan-NATO u alleat importanti mhux tan-NATO tal-Istati Uniti.

=== Militari ===
[[File:Arc fragata caldas.jpg|thumb|Il-Frejgata tal-Marina Kolombjana ARC Caldas]]
Il-fergħa eżekuttiva tal-gvern hija responsabbli għall-ġestjoni tad-difiża tal-Kolombja, bil-president ikun il-kmandant in kap tal-forzi armati. Il-Ministeru tad-Difiża jeżerċita kontroll ta' kuljum tal-forzi armati u tal-Pulizija Nazzjonali tal-Kolombja. Il-Kolombja għandha 455,461 persunal militari attiv. Fl-2016, 3.4% tal-PGD tal-pajjiż mar għall-infiq militari, u poġġih fl-24 post fid-dinja. Il-forzi armati tal-Kolombja huma l-akbar fl-Amerika Latina. Fl-2018, il-Kolombja ffirmat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari.

L-armata Kolombjana hija maqsuma fi tliet fergħat: l-Armata Nazzjonali Kolombjana; il-Forza Aerospazjali Kolombjana; u l-Navy Kolombjana. Il-Pulizija Nazzjonali tiffunzjona bħala ġendarmerija, li topera indipendentement mill-armata bħala aġenzija tal-infurzar tal-liġi fil-pajjiż kollu. Kull wieħed minnhom jopera bl-apparat tal-intelliġenza tiegħu separat mid-Direttorat Nazzjonali tal-Intelliġenza (DNI).

L-Armata Nazzjonali hija magħmula minn diviżjonijiet, brigati, brigati speċjali u unitajiet speċjali, il-Navy Kolombjana mill-Infanteria tal-Baħar, il-Forza Navali tal-Karibew, il-Forza Navali tal-Paċifiku, il-Forza Navali tan-Nofsinhar, il-Forza Navali tal-Lvant, Gwardja tal-Kosta Kolumbjana, Navali L-Avjazzjoni u l-Kmand Speċifiku ta' San Andrés u Providencia u l-Forza Aerospazjali minn 15-il unità tal-ajru.

=== Diviżjonijiet amministrattivi ===
Il-Kolombja hija maqsuma fi 32 dipartiment u distrett kapitali, li huwa meqjus bħala dipartiment (Bogotá hija wkoll il-kapitali tad-dipartiment ta' Cundinamarca). Id-dipartimenti huma suddiviżi f'muniċipalitajiet, li kull waħda minnhom hija assenjata sede muniċipali, u l-muniċipalitajiet huma mbagħad suddiviżi f'corregimientos f'żoni rurali u komuni f'żoni urbani. Kull dipartiment għandu gvern lokali b'gvernatur u assemblea eletti direttament għal terminu ta 'erba' snin, u kull muniċipalità hija mmexxija minn sindku u kunsill. Hemm bord amministrattiv lokali elett b'mod popolari f'kull wieħed mill-belt żgħira jew komuni.

Minbarra l-kapitali, erba' bliet oħra ġew innominati distretti (fil-fatt muniċipalitajiet speċjali), fuq il-bażi ta' karatteristiċi distintivi speċjali. Dawn huma Barranquilla, Cartagena, Santa Marta u Buenaventura. Xi dipartimenti għandhom suddiviżjonijiet amministrattivi lokali, fejn il-bliet għandhom konċentrazzjoni kbira ta 'popolazzjoni u l-muniċipalitajiet huma qrib xulxin (per eżempju, f'Antioquia u Cundinamarca). Fejn id-dipartimenti għandhom popolazzjoni baxxa (eż. Amazonas, Vaupés u Vichada), jiġu impjegati diviżjonijiet amministrattivi speċjali, bħal &quot;corregimientos departamentales&quot;, li huma ibridi ta' muniċipalità u corregimiento.

[[File:Mapa de Colombia (departamentos).svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]]

Skont il-Kostituzzjoni tal-1991, il-Kolombja hija magħmula minn 32 dipartiment u distrett kapitali.

Kull dipartiment huwa maqsum fi muniċipalitajiet. Il-gvernijiet dipartimentali huma maqsuma fi tliet fergħat: gvernatur (elett b'mod popolari kull 4 snin), assemblea dipartimentali (eletta b'mod popolari kull 4 snin) u qrati superjuri.

Skont l-IGAC (1996. Dizzjunarju Ġeografiku tal-Kolombja), l-ogħla punt tagħha jitla’ għal madwar 5,775 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, fuq is-summits tewmin ta' Colón u Bolívar, dawn huma l-għoli massimi fit-territorju nazzjonali, filwaqt li l-iktar punt baxx tal- pajjiż huwa l-Oċean Paċifiku u Atlantiku (il-Karibew).

==== Dipartimenti, popolazzjoni u kapital ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:73%;&quot;
! '''Numru'''
! '''Dipartiment'''
! '''Popolazzjoni (2020)'''&lt;ref name=&quot;PopulationProjections&quot;&gt;{{ċita web |url= https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |titlu= ¿Cuántos somos? |pubblikatur= Departamento Administrativo Nacional de Estadística (DANE) |data-aċċess= 2020-03-26 |lingwa= Spanjol |arkivju-url= https://web.archive.org/web/20200327040110/https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |arkivju-data= 2020-03-27 |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;
! '''Popolazzjoni (2018)'''&lt;ref name=&quot;PopulationProjections&quot; /&gt;
! '''Popolazzjoni (2005)'''
! '''Kapital'''
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Bogotá.svg|20px]] [[Bogotá]]
|align=&quot;center&quot;| 7,743,955
|align=&quot;center&quot;| 7,412,566
|align=&quot;center&quot;| 6,778,691
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''2'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Antioquia Department.svg|20px]] [[Antioquia Department|Antioquia]]
|align=&quot;center&quot;| 6,677,930
|align=&quot;center&quot;| 6,407,102
|align=&quot;center&quot;| 5,601,507
|align=&quot;center&quot;| Medellín
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''3'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Valle del Cauca.svg|20px]] [[Valle del Cauca]]
|align=&quot;center&quot;| 4,532,152
|align=&quot;center&quot;| 4,475,886
|align=&quot;center&quot;| 4,052,535
|align=&quot;center&quot;| Cali
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''4'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Cundinamarca.svg|20px]] [[Cundinamarca department|Cundinamarca]]
|align=&quot;center&quot;| 3,242,999
|align=&quot;center&quot;| 2,919,060
|align=&quot;center&quot;| 2,228,682
|align=&quot;center&quot;| Bogotá
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''5'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Atlántico.svg|20px]] [[Atlántico department|Atlántico]]
|align=&quot;center&quot;| 2,722,128
|align=&quot;center&quot;| 2,535,517
|align=&quot;center&quot;| 2,112,001
|align=&quot;center&quot;| Barranquilla
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''6'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Bolívar (Colombia).svg|20px]] [[Bolívar department|Bolívar]]
|align=&quot;center&quot;| 2,180,976
|align=&quot;center&quot;| 2,070,110
|align=&quot;center&quot;| 1,836,640
|align=&quot;center&quot;| Cartagena
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''7'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Santander Department.svg|20px]] [[Santander department|Santander]]
|align=&quot;center&quot;| 2,280,908
|align=&quot;center&quot;| 2,184,837
|align=&quot;center&quot;| 1,913,444
|align=&quot;center&quot;| Bucaramanga
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''8'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Nariño.svg|20px]] [[Nariño department|Nariño]]
|align=&quot;center&quot;| 1,627,589
|align=&quot;center&quot;| 1,630,592
|align=&quot;center&quot;| 1,498,234
|align=&quot;center&quot;| Pasto
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''9'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Córdoba.svg|20px]] [[Córdoba department|Córdoba]]
|align=&quot;center&quot;| 1,828,947
|align=&quot;center&quot;| 1,784,783
|align=&quot;center&quot;| 1,462,909
|align=&quot;center&quot;| Montería
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''10'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Tolima.svg|20px]] [[Tolima department|Tolima]]
|align=&quot;center&quot;| 1,339,998
|align=&quot;center&quot;| 1,330,187
|align=&quot;center&quot;| 1,312,304
|align=&quot;center&quot;| Ibagué
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''11'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Cauca.svg|20px]] [[Cauca department|Cauca]]
|align=&quot;center&quot;| 1,491,937
|align=&quot;center&quot;| 1,464,488
|align=&quot;center&quot;| 1,182,022
|align=&quot;center&quot;| Popayán
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''12'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Norte de Santander.svg|20px]][[Norte de Santander department|Norte de Santander]]
|align=&quot;center&quot;| 1,620,318
|align=&quot;center&quot;| 1,491,689
|align=&quot;center&quot;| 1,208,336
|align=&quot;center&quot;| Cúcuta
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''13'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Boyacá Department.svg|20px]] [[Boyacá Department|Boyacá]]
|align=&quot;center&quot;| 1,242,731
|align=&quot;center&quot;| 1,217,376
|align=&quot;center&quot;| 1,255,311
|align=&quot;center&quot;| Tunja
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''14'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Magdalena.svg|20px]] [[Magdalena department|Magdalena]]
|align=&quot;center&quot;| 1,427,026
|align=&quot;center&quot;| 1,341,746
|align=&quot;center&quot;| 1,136,819
|align=&quot;center&quot;| Santa Marta
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''15'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Huila.svg|20px]] [[Huila department|Huila]]
|align=&quot;center&quot;| 1,122,622
|align=&quot;center&quot;| 1,100,386
|align=&quot;center&quot;| 1,001,476
|align=&quot;center&quot;| Neiva
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''16'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Cesar.svg|20px]] [[Cesar department|Cesar]]
|align=&quot;center&quot;| 1,295,387
|align=&quot;center&quot;| 1,200,574
|align=&quot;center&quot;| 878,437
|align=&quot;center&quot;| Valledupar
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''17'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Caldas.svg|20px]] [[Caldas department|Caldas]]
|align=&quot;center&quot;| 1,018,453
|align=&quot;center&quot;| 998,255
|align=&quot;center&quot;| 898,490
|align=&quot;center&quot;| Manizales
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''18'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Meta.svg|20px]] [[Meta department|Meta]]
|align=&quot;center&quot;| 1,063,454
|align=&quot;center&quot;| 1,039,722
|align=&quot;center&quot;| 713,772
|align=&quot;center&quot;| Villavicencio
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''19'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of La Guajira.svg|20px]] [[La Guajira department|La Guajira]]
|align=&quot;center&quot;| 965,718
|align=&quot;center&quot;| 880,560
|align=&quot;center&quot;| 655,943
|align=&quot;center&quot;| Riohacha
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''20'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Risaralda.svg|20px]] [[Risaralda department|Risaralda]]
|align=&quot;center&quot;| 961,055
|align=&quot;center&quot;| 943,401
|align=&quot;center&quot;| 859,666
|align=&quot;center&quot;| Pereira
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''21'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Sucre (Colombia).svg|20px]] [[Sucre department|Sucre]]
|align=&quot;center&quot;| 949,252
|align=&quot;center&quot;| 904,863
|align=&quot;center&quot;| 762,263
|align=&quot;center&quot;| Sincelejo
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''22'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Quindío.svg|20px]] [[Quindío department|Quindío]]
|align=&quot;center&quot;| 555,401
|align=&quot;center&quot;| 539,904
|align=&quot;center&quot;| 518,691
|align=&quot;center&quot;| Armenia
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''23'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Chocó.svg|20px]] [[Chocó department|Chocó]]
|align=&quot;center&quot;| 544,764
|align=&quot;center&quot;| 534,826
|align=&quot;center&quot;| 388,476
|align=&quot;center&quot;| Quibdó
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''24'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Caquetá.svg|20px]] [[Caquetá department|Caquetá]]
|align=&quot;center&quot;| 410,521
|align=&quot;center&quot;| 401,849
|align=&quot;center&quot;| 337,932
|align=&quot;center&quot;| Florencia
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''25'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Casanare.svg|20px]] [[Casanare department|Casanare]]
|align=&quot;center&quot;| 435,195
|align=&quot;center&quot;| 420,504
|align=&quot;center&quot;| 281,294
|align=&quot;center&quot;| Yopal
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''26'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Putumayo.svg|20px]] [[Putumayo department|Putumayo]]
|align=&quot;center&quot;| 359,127
|align=&quot;center&quot;| 348,182
|align=&quot;center&quot;| 237,197
|align=&quot;center&quot;| Mocoa
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''27'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Arauca.svg|20px]] [[Arauca department|Arauca]]
|align=&quot;center&quot;| 294,206
|align=&quot;center&quot;| 262,174
|align=&quot;center&quot;| 153,028
|align=&quot;center&quot;| Arauca
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''28'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Guaviare.svg|20px]] [[Guaviare department|Guaviare]]
|align=&quot;center&quot;| 86,657
|align=&quot;center&quot;| 82,767
|align=&quot;center&quot;| 56,758
|align=&quot;center&quot;| San José del Guaviare 
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''29'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of San Andrés y Providencia.svg|20px]] [[Archipelago of San Andrés, Providencia and Santa Catalina|San Andrés y Providencia]]
|align=&quot;center&quot;| 63,692
|align=&quot;center&quot;| 61,280
|align=&quot;center&quot;| 59,573
|align=&quot;center&quot;| San Andrés
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''30'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Amazonas (Colombia).svg|20px]] [[Amazonas department|Amazonas]]
|align=&quot;center&quot;| 79,020
|align=&quot;center&quot;| 76,589
|align=&quot;center&quot;| 46,950
|align=&quot;center&quot;| Leticia
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''31'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Vichada.svg|20px]] [[Vichada department|Vichada]]
|align=&quot;center&quot;| 112,958
|align=&quot;center&quot;| 107,808
|align=&quot;center&quot;| 44,592
|align=&quot;center&quot;| Puerto Carreño
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''32'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Vaupés.svg|20px]] [[Vaupés department|Vaupés]]
|align=&quot;center&quot;| 44,712
|align=&quot;center&quot;| 40,797
|align=&quot;center&quot;| 19,943
|align=&quot;center&quot;| Mitú
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''33'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Guainía.svg|20px]] [[Guainía department|Guainía]]
|align=&quot;center&quot;| 50,636
|align=&quot;center&quot;| 48,114
|align=&quot;center&quot;| 18,797
|align=&quot;center&quot;| Inírida
|}
[[Stampa:Mapa de Colombia (regiones naturales).svg|thumb|Reġjuni naturali tal-Kolombja, differenzjati bil-kulur: Andin, Karibew, Paċifiku, Orinoquía, Amazonia, Insulari]]

== Ekonomija ==
[[File:Vista Hacia La Torre Bacatá (242256171).jpeg|thumb|Orizzont tal-skyscrapers ta' Bogotá]]
[[File:Colombia GDP by sector in 2017.png|thumb|Il-PDG tal-Kolombja skont is-setturi fl-2017]]
[[File:Edificio Bancolombia - luces.jpg|thumb|Il-kwartieri ġenerali ta' Bancolombia f'Medellin]]
Storikament ekonomija agrarja, il-Kolombja urbanizzat malajr fis-seklu 20, sa tmiemu 15.8% biss tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-agrikoltura, li tiġġenera biss 6.6% tal-PGD; 20% tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-industrija u 65% fis-servizzi, responsabbli għal 33% u 60% tal-PGD rispettivament. Il-produzzjoni ekonomika tal-pajjiż hija ddominata mid-domanda domestika qawwija tagħha. In-nefqa tal-konsum tad-dar hija l-akbar komponent tal-PGD.

L-ekonomija tas-suq tal-Kolombja kibret b'mod kostanti fl-aħħar parti tas-seklu 20, bil-prodott gross domestiku (PGD) jiżdied b'rata medja ta' aktar minn 4% fis-sena bejn l-1970 u l-1998. Il-pajjiż sofra riċessjoni fl-1999 (l-ewwel sena sħiħa ta' tkabbir negattiv mid-Depressjoni l-Kbira), u l-irkupru kien twil u bl-uġigħ. Madankollu, it-tkabbir laħaq is-7% fl-2007, wieħed mill-ogħla fl-Amerika Latina. Skont l-istimi tal-Fond Monetarju Internazzjonali, fl-2023, il-PGD (PPP) tal-Kolombja kien ta' US$1 triljun, it-32 fid-dinja u t-tielet fl-Amerika t’Isfel, wara l-Arġentina.

L-infiq pubbliku totali jirrappreżenta 28% tal-ekonomija nazzjonali. Id-dejn estern huwa ekwivalenti għal 40% tal-prodott gross domestiku. Klima fiskali b'saħħitha ġiet affermata mill-ġdid b'żieda fil-klassifikazzjonijiet tal-bonds. L-inflazzjoni annwali għalqet l-2017 b'4.09% sena fuq sena (vs. 5.75% sena fuq sena fl-2016). Ir-rata medja nazzjonali tal-qgħad fl-2017 kienet 9.4%, għalkemm l-informalità hija l-akbar problema li qed jiffaċċja s-suq tax-xogħol (id-dħul tal-ħaddiema formali żdied b'24.8% f'5 snin filwaqt li d-dħul tax-xogħol tal-ħaddiema formali informali żdied biss b'9%). Il-Kolombja għandha żoni ħielsa (FTZ), bħaż-Żona Ħielsa tal-Paċifiku, li tinsab f'Valle del Cauca, waħda mill-aktar żoni attraenti għall-investiment barrani.

Is-settur finanzjarju kiber b'mod favorevoli minħabba l-likwidità tajba tal-ekonomija, it-tkabbir tal-kreditu u l-prestazzjoni pożittiva tal-ekonomija Kolombjana. Il-Borża Kolombjana permezz tas-Suq Integrat tal-Amerika Latina (MILA) toffri suq reġjonali għall-kummerċ tal-istokks. Il-Kolombja issa hija waħda minn tliet ekonomiji biss b'punteġġ perfett fuq l-Indiċi tal-Qawwa tad-Drittijiet Legali, skont il-Bank Dinji.

Il-Kolombja hija rikka fir-riżorsi naturali u tiddependi ħafna fuq l-enerġija u l-esportazzjonijiet tal-minjieri. L-esportazzjonijiet ewlenin tal-Kolombja jinkludu fjuwils minerali, żjut, prodotti tad-distillazzjoni, frott u prodotti agrikoli oħra, zokkor u ħelu, prodotti tal-ikel, plastiks, ħaġar prezzjuż, metalli, prodotti tal-forestrija, kimiċi, farmaċewtiċi, vetturi, prodotti elettroniċi, tagħmir elettriku, fwejjaħ u kożmetiċi, makkinarju, oġġetti manifatturati, tessuti u drappijiet, ħwejjeġ u xedd tas-saqajn, ħġieġ u oġġetti tal-kristall, għamara, bini prefabbrikat, prodotti militari, materjali tad-dar u tal-uffiċċju, tagħmir tal-kostruzzjoni, software, fost oħrajn. L-imsieħba kummerċjali ewlenin huma l-Istati Uniti, iċ-Ċina, l-Unjoni Ewropea u xi pajjiżi tal-Amerika Latina.

L-esportazzjonijiet mhux tradizzjonali xprunaw it-tkabbir tal-bejgħ barrani Kolumbjan kif ukoll id-diversifikazzjoni tad-destinazzjonijiet tal-esportazzjoni grazzi għal ftehimiet ġodda ta 'kummerċ ħieles. It-tkabbir ekonomiku reċenti wassal għal żieda konsiderevoli f'miljunarji ġodda, inklużi intraprendituri ġodda, Kolumbjani b'valur nett li jaqbeż il-biljun USD.

Il-Gvern qed jiżviluppa wkoll proċess ta' inklużjoni finanzjarja fost l-aktar popolazzjoni vulnerabbli fil-pajjiż.

Il-kontribuzzjoni tat-turiżmu għall-PDG kienet ta' US$5,880.3 biljun (2.0% tal-PDG totali) fl-2016. It-turiżmu ġġenera 556,135 impjieg (2.5% tal-impjiegi totali) fl-2016. Żjajjar turisti barranin kienu mbassra li Żdiedu minn 0.6 miljun fl-2007 għal 4 miljuni fl-2017.

=== Agrikoltura u riżorsi naturali ===
[[File:Cerrejón mine.JPG|thumb|Cerrejón hija minjiera tal-faħam miftuħa, l-akbar tat-tip tagħha, l-akbar fl-Amerika Latina, u l-għaxar l-akbar fid-dinja.]]
Fl-agrikoltura, il-Kolombja hija waħda mill-akbar ħames produtturi fid-dinja ta' kafè, avokado u żejt tal-palm, u waħda mil l-akbar 10 produtturi fid-dinja ta' kannamieli, banana, ananas u kawkaw. Il-pajjiż għandu wkoll produzzjoni konsiderevoli ta'ross, patata u kassava. Għalkemm mhux l-akbar produttur tal-kafè fid-dinja (il-Brażil isostni dan it-titlu), il-pajjiż ilu, għal għexieren ta' snin, kapaċi jwettaq kampanja ta’ kummerċjalizzazzjoni globali biex iżid valur lill-prodott tal-pajjiż. Il-produzzjoni taż-żejt tal-palm Kolombjan hija waħda mill-aktar sostenibbli fuq il-pjaneta, meta mqabbla mal-akbar produtturi eżistenti. Il-Kolombja hija wkoll fost l-akbar 20 produttur fid-dinja taċ-ċanga u tat-tiġieġ. Il-Kolombja hija wkoll it-tieni l-akbar esportatur tal-fjuri fid-dinja, wara l-Olanda. L-agrikoltura Kolombjana temetti 55% tal-emissjonijiet tal-gassijiet serra tal-Kolombja, prinċipalment minħabba d-deforestazzjoni, it-trobbija tal-bhejjem estensiva żżejjed, il-ħtif tal-art u l-agrikoltura illegali.

Il-Kolombja hija esportatur ewlieni tal-faħam u ż-żejt – fl-2020, aktar minn 40% tal-esportazzjonijiet tal-pajjiż kienu bbażati fuq dawn iż-żewġ prodotti. Fl-2018 kien il-5 l-akbar esportatur tal-faħam fid-dinja. Fl-2019, il-Kolombja kienet l-20 l-akbar produttur taż-żejt fid-dinja, b'791 elf barmil / jum, li jesporta parti tajba mill-produzzjoni tiegħu - il-pajjiż kien id-19-il l-akbar esportatur taż-żejt fid-dinja fl-2020. Fil-minjieri, il-Kolombja hija l-akbar produttur dinja emerald, u fil-produzzjoni tad-deheb, bejn l-2006 u l-2017, il-pajjiż ipproduċa 15-il tunnellata fis-sena sal-2007, meta' l-produzzjoni tiegħu żdiedet b'mod sinifikanti, u kiser ir-rekord ta' 66.1 tunnellata estratti fl-2012. Fl-2017, estratt 52.2 tunnellata. Bħalissa, il-pajjiż huwa fost l-akbar 25 produttur tad-deheb fid-dinja.

=== Enerġija u trasport ===
[[File:Hidrosogamoso, Represa.JPG|thumb|Dam ta' Sogamoso (Presa de Sogamoso)]]
[[File:Cartagena2011-Skyline-Habour.jpg|thumb|Port ta' Cartagena]]
Il-produzzjoni tal-elettriku fil-Kolombja ġejja prinċipalment minn sorsi tal-enerġija rinnovabbli. 69.93% huwa miksub mill-ġenerazzjoni idroelettrika. L-impenn tal-Kolombja għall-enerġija rinnovabbli ġie rikonoxxut fl-Indiċi tal-Ekonomija Ekoloġika Globali (GGEI) tal-2014, u poġġiha fost l-aqwa 10 nazzjonijiet fid-dinja f'termini ta 'setturi ta' effiċjenza ekoloġika.

It-trasport fil-Kolombja huwa regolat fi ħdan il-funzjonijiet tal-Ministeru tat-Trasport u entitajiet bħall-Istitut Nazzjonali tat-Toroq (INVÍAS) inkarigat mill-Awtostradi fil-Kolombja, l-Aerocivil, responsabbli għall-avjazzjoni ċivili u l-ajruporti, l-Aġenzija Nazzjonali tal-Infrastruttura, Inkarigat mill-konċessjonijiet permezzta'ta’ sħubijiet pubbliċi-privati, għad-disinn, il-kostruzzjoni, il-manutenzjoni, l-operat u l-amministrazzjoni tal-infrastruttura tat-trasport, id-Direttorat Ġenerali Marittimu (Dimar) għandu r-responsabbiltà li jikkoordina l-kontroll tat-traffiku marittimu flimkien man-Navy Kolombjana, fost oħrajn, u taħt il- superviżjoni tas-Sovrintendenza tal-Portijiet u t-Trasport.

Mill-2021, il-Kolombja kellha 204,389 km (127,001 mi) ta 'toroq, li minnhom 32,280 km (20,058 mi) kienu asfaltati. Fl-aħħar tal-2017, il-pajjiż kellu madwar 2,100 km (1,305 mi) ta 'toroq duplikati. It-trasport ferrovjarju fil-Kolombja huwa kważi għal kollox iddedikat għat-trasport tal-merkanzija u n-netwerk ferrovjarju għandu tul ta '1,700 km ta' binarji potenzjalment attivi. Il-Kolombja għandha 3,960 kilometru ta' pipelines tal-gass, 4,900 kilometru ta' pajpijiet taż-żejt u 2,990 kilometru ta 'pipelines taż-żejt.

Il-gvern Kolumbjan ippropona li jinbnew 7,000 kilometru ta' toroq bejn l-2016 u l-2020, li jnaqqas il-ħinijiet tal-ivvjaġġar bi 30% u l-ispejjeż tat-trasport b'20%. Programm ta' konċessjoni ta' toroq b’pedaġġ se jinkludi 40 proġett u huwa parti minn objettiv strateġiku usa' ta' investiment ta' kważi $50 biljun f'infrastruttura tat-trasport, inklużi sistemi ferrovjarji, ir-restawr tan-navigabbiltà tax-Xmara Magdalena, it-titjib tal-faċilitajiet tal-istrutturi tal-port u l-espansjoni tal-El Dorado International. Ajruport. Il-Kolombja hija pajjiż bi dħul medju.

=== Xjenza u teknoloġija ===
[[File:CEMSA 271215 01.JPG|thumb|Colciencias hija aġenzija tal-Gvern Kolumbjan li tappoġġja r-riċerka fundamentali u applikata.]]
Il-Kolombja għandha aktar minn 3,950 grupp ta 'riċerka fix-xjenza u t-teknoloġija.  iNNpulsa, aġenzija tal-gvern li tippromwovi l-intraprenditorija u l-innovazzjoni fil-pajjiż, tipprovdi għotjiet lil startups, minbarra servizzi oħra li hija u l-istituzzjonijiet jipprovdu. Il-Kolombja kklassifikat fis-66 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. Spazji ta' coworking ħarġu biex iservu bħala komunitajiet għal startups kbar u żgħar. Fil-Kolombja, organizzazzjonijiet bħall-Korporazzjoni għar-Riċerka Bijoloġika (CIB) ġew żviluppati b'suċċess biex jappoġġjaw liż-żgħażagħ interessati fix-xogħol xjentifiku. Iċ-Ċentru Internazzjonali għall-Agrikoltura Tropikali bbażat fil-Kolombja jinvestiga l-isfida dejjem tikber tat-tisħin globali u s-sigurtà tal-ikel.

Fil-Kolombja, saru invenzjonijiet importanti relatati mal-mediċina, bħall-ewwel pacemaker artifiċjali estern b'elettrodi interni, ivvintat mill-inġinier elettriku Jorge Reynolds Pombo, invenzjoni ta 'importanza kbira għal dawk li jbatu minn insuffiċjenza tal-qalb. Ivvintati wkoll fil-Kolombja kienu l-mikrokeratome u tekniki keratomileusis, li jiffurmaw il-bażi fundamentali ta' dak li issa huwa magħruf bħala LASIK (waħda mill-aktar tekniki importanti għall-korrezzjoni ta' żbalji refrattivi fil-vista) u l-valv Hakim għat-trattament ta' idroċefalu. Il-Kolombja bdiet tinnova fit-teknoloġija militari għall-armata tagħha u armati oħra fid-dinja; speċjalment fid-disinn u l-ħolqien ta' prodotti ta' protezzjoni ballistiċi personali, ħardwer militari, robots militari, bombi, simulaturi u radars.

Xi xjenzati Kolombjani notevoli huma Joseph M. Tohme, riċerkatur rikonoxxut għax-xogħol tiegħu fuq id-diversità ġenetika tal-ikel, Manuel Elkin Patarroyo li huwa magħruf għax-xogħol pijunier tiegħu fuq vaċċini sintetiċi għall-malarja, Francisco Lopera li skopra l-&quot;Mutazzjoni Paisa&quot; jew tip ta 'Alzheimer bikri, Rodolfo Llinás magħruf għall-istudju tiegħu tal-proprjetajiet intrinsiċi tan-newroni u t-teorija ta' sindromu li kien biddel il-mod ta' fehim tal-funzjonament tal-moħħ, Jairo Quiroga Puello għaraf għall-istudji tiegħu dwar il-karatterizzazzjoni ta' sintetiċi. sustanzi li jistgħu jintużaw biex jiġġieldu fungi, tumuri, tuberkulożi u anke xi viruses u Ángela Restrepo li stabbiliet dijanjosi u trattamenti preċiżi biex jiġġieldu l-effetti ta 'marda kkawżata minn Paracoccidioides brasiliensis.

== Demografija ==
[[File:Densidad pop col only Colombia.png|thumb|Id-densità tal-popolazzjoni tal-Kolombja fl-2013]]
B'popolazzjoni stmata ta '50 miljun ruħ fl-2020, il-Kolombja hija t-tielet l-aktar pajjiż popolat fl-Amerika Latina, wara l-Brażil u l-Messiku. Fil-bidu tas-seklu 20, il-popolazzjoni tal-Kolombja kienet madwar 4 miljuni. Sa mill-bidu tas-snin sebgħin, il-Kolombja esperjenzat tnaqqis kostanti fir-rati ta 'fertilità, mortalità u tkabbir tal-popolazzjoni tagħha. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni għall-2016 hija stmata li tkun 0.9%. Madwar 26.8% tal-popolazzjoni kellha 15-il sena jew iżgħar, 65.7% kellhom bejn 15 u 64 sena, u 7.4% kellhom aktar minn 65 sena. Il-proporzjon ta' nies anzjani fil-popolazzjoni totali beda jiżdied b'mod sostanzjali. Il-Kolombja hija pproġettata li jkollha popolazzjoni ta’ 55.3 miljun sal-2050.

L-istimi tal-popolazzjoni taż-żona li issa hija l-Kolombja jvarjaw bejn 2.5 u 12-il miljun ruħ fl-1500; stimi bejn l-estremi jinkludu ċifri ta’ 6 u 7 miljuni. Bil-konkwista Spanjola, il-popolazzjoni tar-reġjun kienet niżlet għal madwar 1.2 miljun ruħ sal-1600, li jirrappreżenta tnaqqis stmat ta' 52-90%. Sa tmiem il-perjodu kolonjali, kien naqas aktar għal madwar 800,000; Beda jiżdied fil-bidu tas-seklu 19 għal madwar 1.4 miljun, fejn jerġa' jaqa' fil-Gwerra tal-Indipendenza tal-Kolombja għal bejn 1 u 1.2 miljun. Il-popolazzjoni tal-pajjiż ma rkupratx għal-livelli ta' qabel il-konkwista sa' l-1940, kważi 450 sena wara l-quċċata tagħha fis-seklu 16.

[[File:Colombia población.png|thumb|Storja tal-popolazzjoni tal-Kolombja]]

Il-popolazzjoni hija kkonċentrata fl-artijiet għolja Andin u tul il-kosta tal-Karibew, ukoll id-densitajiet tal-popolazzjoni huma ġeneralment ogħla fir-reġjun Andin. Id-disa' dipartimenti tal-pjanura tal-Lvant, li jinkludu madwar 54% taż-żona tal-Kolombja, għandhom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Tradizzjonalment soċjetà rurali, il-moviment lejn żoni urbani kien qawwi ħafna f'nofs is-seklu 20, u l-Kolombja issa hija waħda mill-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina. Il-popolazzjoni urbana żdiedet minn 31% tat-total fl-1938 għal kważi 60% fl-1973, u fl-2014 iċ-ċifra kienet ta' 76%. Il-popolazzjoni ta' Bogotá waħedha żdiedet minn ftit aktar minn 300,000 fl-1938 għal madwar 8 miljuni llum. B'kollox, tnejn u sebgħin belt issa għandhom popolazzjonijiet ta' 100,000 jew aktar (2015). Fl-2012, il-Kolombja kellha l-akbar popolazzjoni spostata internament fid-dinja, stmata għal 4.9 miljun ruħ.

L-istennija tal-ħajja kienet 74.8 snin fl-2015 u l-mortalità tat-trabi kienet 13.1 għal kull elf fl-2016. Fl-2015, 94.58% tal-adulti u 98.66% taż-żgħażagħ huma litterati u l-Gvern jonfoq madwar 4.49% tal-PGD tiegħu fuq l-edukazzjoni.

=== Lingwi ===
Madwar 99.2% tal-Kolombjani jitkellmu bl-Ispanjol, imsejjaħ ukoll Kastiljan; Fil-pajjiż jintużaw ukoll 65 lingwa Amerindja, żewġ lingwi krejoli, il-lingwa Romani u l-Lingwa tas-Sinjali Kolombjana. L-Ingliż għandu status uffiċjali fl-arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Catalina.

Total ta' 101 lingwa fil-Kolombja huma elenkati fid-database Ethnologue, inkluż l-Ispanjol. In-numru speċifiku ta' lingwi mitkellma jvarja ftit, b'xi awturi jikkunsidraw lingwi differenti dak li oħrajn iqisu varjetajiet jew djaletti tal-istess lingwa. L-aħjar stimi jirreġistraw 71 lingwa mitkellma fil-pajjiż illum, li ħafna minnhom jappartjenu lill-familji tal-lingwi Chibcha, Tucano, Bora-Witoto, Guajibo, Arawak, Karibew, Barbaco u Saliban. Bħalissa hemm aktar minn 850,000 kelliem tal-lingwa nattiva.

=== Gruppi etniċi ===
Il-Kolombja hija etnikament diversa, in-nies tagħha dixxendenti mill-abitanti indiġeni oriġinali, konkwistaturi Spanjoli, Afrikani oriġinarjament miġjuba fil-pajjiż bħala skjavi, u immigranti tas-seklu 20 mill-Ewropa u l-Lvant Nofsani, kollha jikkontribwixxu għal wirt kulturali divers. Id-distribuzzjoni demografika tirrifletti mudell li huwa influwenzat mill-istorja kolonjali. L-abjad jgħixu madwar il-pajjiż kollu, l-aktar fiċ-ċentri urbani u fl-għoljiet u l-ibliet kostali li qed jikbru. Il-popolazzjonijiet tal-bliet il-kbar jinkludu wkoll il-mestizos. Il-bdiewa Mestizo (nies li jgħixu f'żoni rurali) jgħixu wkoll fl-artijiet għoljiet Andini, fejn xi konkwistaturi Spanjoli mħallta man-nisa tal-kapijiet Amerinjani. Il-mestizos jinkludu artiġjani u negozjanti żgħar li kellhom rwol importanti fl-espansjoni urbana ta' dawn l-aħħar deċennji. Fi studju fl-American Journal of Physical Anthropology, il-Kolombjani għandhom antenati medja ta' 47% DNA Amerindijan, 42% DNA Ewropew, u 11% DNA Afrikan.

Iċ-ċensiment tal-2018 irrapporta li l-“popolazzjoni mhux etnika”, komposta minn bojod u mestizos (dawk ta' antenati mħallta Ewropej u Amerindijani), kienet tifforma 87.6% tal-popolazzjoni nazzjonali. 6.7% huma ta' dixxendenza Afrikana. L-Amerindjani Indiġeni jiffurmaw 4.3% tal-popolazzjoni. Ir-Raizals jikkostitwixxu 0.06% tal-popolazzjoni. Palenqueros jikkostitwixxu 0.02% tal-popolazzjoni. 0.01% tal-popolazzjoni huma żingari. Studju minn Latinobarómetro fl-2023 jistma li 50.3% tal-popolazzjoni hija mestizo, 26.4% hija abjad, 9.5% hija indiġena, 9.0% hija iswed, 4.4% hija mulatta u 0.4% hija Ażjatika, dawn l-istimi jkunu ekwivalenti għal madwar 26 miljun ruħ huma mestizo, 14-il miljun huma bojod, 5 miljun huma indiġeni, 5 miljun huma iswed, 2 miljun huma mulatti u 200k huma Asjatiċi.

Id-Diviżjoni tal-Investigazzjoni Federali stmat li mis-86% tal-popolazzjoni li mhix meqjusa bħala parti minn xi gruppi etniċi identifikati miċ-ċensiment tal-2006, il-Kolombjani bojod huma primarjament ta' nisel Spanjol, iżda hemm ukoll popolazzjoni kbira ta' Antenati Nofsani ; F'xi żoni hemm kontribut konsiderevoli ta' antenati Ġermaniżi u Taljani.

Ħafna mill-popli indiġeni esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni matul il-ħakma Spanjola u ħafna oħrajn ġew assorbiti fil-popolazzjoni mestizo, iżda l-bqija bħalissa jirrappreżentaw aktar minn tmenin kultura differenti. Ir-riżervi (resguardos) stabbiliti għall-popli indiġeni jokkupaw 30,571,640 ettaru (305,716.4 km 2) (27% tat-total tal-pajjiż) u huma abitati minn aktar minn 800,000 ruħ. Uħud mill-akbar gruppi indiġeni huma l-Wayuu, il-Paez, il-Pastos, l-Embera, u ż-Zenú. Id-dipartimenti ta' La Guajira, Cauca, Nariño, Córdoba u Sucre għandhom l-akbar popolazzjonijiet indiġeni.

L-Organizzazzjoni Indiġena Nazzjonali tal-Kolombja (ONIC), imwaqqfa fl-ewwel Kungress Indiġenu Nazzjonali fl-1982, hija organizzazzjoni li tirrappreżenta l-popli indiġeni tal-Kolombja. Fl-1991, il-Kolombja ffirmat u rratifikat il-liġi internazzjonali attwali dwar il-popli indiġeni, il-Konvenzjoni dwar il-Popli Indiġeni u Tribali, 1989.

L-Afrikani tas-Sub-Saħara nġiebu bħala skjavi, prinċipalment fl-artijiet baxxi kostali, fil-bidu tas-seklu 16 u fis-seklu 19. Illum, komunitajiet kbar Afro-Kolombjani jinsabu fuq il-kosta tal-Paċifiku. Ħafna Ġamajkani emigraw prinċipalment lejn il-gżejjer ta’ San Andres u Providencia. Diversi Ewropej oħra u Amerikani ta' Fuq immigraw lejn il-pajjiż fl-aħħar tad-19 u l-bidu tas-seklu 20, inklużi nies mill-ex USSR matul u wara t-Tieni Gwerra Dinjija.

Ħafna komunitajiet immigranti stabbilixxew fuq il-kosta tal-Karibew, partikolarment immigranti reċenti mill-Lvant Nofsani u l-Ewropa. Barranquilla (l-akbar belt fil-Karibew Kolumbjan) u bliet oħra tal-Karibew għandhom l-akbar popolazzjonijiet ta' Libaniżi, Palestinjani u Levantini oħra. Hemm ukoll komunitajiet sinifikanti ta' Roma u Lhud. Hemm xejra migratorja importanti tal-Venezweli, minħabba s-sitwazzjoni politika u ekonomika fil-Venezwela. F'Awwissu 2019, il-Kolombja offriet iċ-ċittadinanza lil aktar minn 24,000 tifel u tifla ta' refuġjati Venezwelani li twieldu fil-Kolombja.

==== Gruppi etniċi fil-Kolombja - Ċensiment tal-2018 ====
[[File:Native India village.jpg|thumb|Popolazzjoni fil-ġungla tal-Amażonja fid-dipartiment tal-Amazonas]]
* Mestiż - Abjad (87.58%)
* Afro-Kolombjani (inklużi mestizos) (6.68%)
* Amerindijan (4.31%)
* Mhux indikat (1.35%)
* Raizal (0.06%)
* Palenquero (0.02%)
* Romani (0.01%)

==== Gruppi etniċi fil-Kolombja skont il-Latinobarómetro 2023 ====

* Mestiż (50.3%)
* Abjad (26.4%)
* Amerindijan (9.5%)
* Iswed (9.0%)
* Mulatto (4.4%)
* Ażjatiċi (0.4%)

=== Reliġjon ===
[[File:Iglesia de San Agustín 11.JPG|thumb|left|Il-Knisja ta' San Agustín hija tempju Kolumbjan ta' qima Kattolika ddedikata lil San Agustín de Hipona, tinsab fil-kantuniera ta' Carrera 7 u Calle 7, eżatt fuq wara tal-Dar ta' Nariño (palazz presidenzjali), fil-qalba ta' is-settur tal-belt storika ta' Bogotá u jappartjeni għall-ġurisdizzjoni ekkleżjastika tal-arċidjoċesi ta' Bogotá.]]
[[File:Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 21-23 HDR.jpg|thumb|Is-Santwarju ta' Las Lajas hija knisja bażilika li tinsab fin-nofsinhar tad-Dipartiment ta' Nariño, muniċipalità ta' Ipiales, il-Kolombja. Il-post huwa sit ta' pellegrinaġġ popolari minn meta dehret il-Verġni Marija fl-1754. L-ewwel santwarju nbena madwar l-1750 u ġie mibdul b'wieħed akbar fl-1802 li kien jinkludi pont fuq il-kanyon tax-Xmara Guáitara. It-tempju attwali, fi stil neo-Gotiku, inbena bejn l-1916 u l-1949.]]
Id-Dipartiment Amministrattiv Nazzjonali tal-Istatistika (DANE) ma jiġborx statistika reliġjuża u huwa diffiċli li tikseb rapporti preċiżi. Madankollu, skont diversi studji u stħarriġ wieħed, madwar 90% tal-popolazzjoni taderixxi mal-Kristjaneżmu, li l-maġġoranza tagħhom (70.9%–79%) huma Kattoliċi Rumani, filwaqt li minoranza sinifikanti (16.7%) taderixxi mal-Protestantiżmu (prinċipalment evanġeliċi) . Madwar 4.7% tal-popolazzjoni hija atea jew agnostika, filwaqt li 3.5% jgħidu li jemmnu f'Alla iżda ma jsegwux reliġjon speċifika. 1.8% tal-Kolombjani jaderixxu max-Xhieda ta' Jehovah u l-Adventiżmu u inqas minn 1% jaderixxu ma' reliġjonijiet oħra, bħall-Fidi Bahá'í, l-Islam, il-Ġudaiżmu, il-Buddiżmu, il-Mormoniżmu, l-Induiżmu, ir-reliġjonijiet indiġeni, il-moviment Hare Krishna, il-moviment Rastafari, il-Knisja Ortodossa tal-Lvant u studji spiritwali. In-nies li fadal ma' wieġbux jew wieġbu li ma kinux jafu. Minbarra l-istatistika ta' hawn fuq, 35.9% tal-Kolombjani rrappurtaw li ma' pprattikawx il-fidi tagħhom b'mod attiv. 1,519,562 persuna fil-Kolombja, jew madwar 3% tal-popolazzjoni, irrappurtaw li jsegwu reliġjon indiġena.

Għalkemm il-Kolombja tibqa' pajjiż predominantement Kattoliku Ruman f’termini tan-numru ta' magħmudijiet, il-kostituzzjoni Kolombjana tal-1991 tiggarantixxi l-libertà tar-reliġjon u d-denominazzjonijiet reliġjużi u l-knejjes kollha huma ugwalment ħielsa quddiem il-liġi.

=== Saħħa ===
[[File:Complejo Médico - Hospital Internacional de Colombia HIC.jpg|thumb|Il-Kolombja tmexxi l-klassifika annwali ta’ América Economía tal-aqwa kliniċi u sptarijiet fl-Amerika Latina.]]
L-istennija tal-ħajja ġenerali mat-twelid fil-Kolombja hija 79.3 snin (76.7 snin għall-irġiel u 81.9 snin għan-nisa). Ir-riformi tal-kura tas-saħħa wasslu għal titjib massiv fis-sistemi tal-kura tas-saħħa tal-pajjiż, u l-istandards tas-saħħa fil-Kolombja tjiebu ħafna mis-snin tmenin. 1993) għal 96% fl-2012. Fl-2017, il-gvern iddikjara ċentru ta' riċerka u trattament tal-kanċer bħala Proġett ta' Interess Strateġiku Nazzjonali.

Studju li sar fl-2016 mir-rivista América Economía ikklassifika 21 istituzzjoni tas-saħħa Kolombjana fost l-44 l-aħjar fl-Amerika Latina, li jirrappreżentaw 48 fil-mija tat-total. Fl-2022, 26 sptar Kolumbjan kienu fost l-aqwa 61 fl-Amerika Latina (42% tat-total). Fl-2023 ukoll, żewġ sptarijiet Kolombjani kienu fost l-aqwa 75 fid-dinja.

=== Edukazzjoni ===
L-esperjenza edukattiva ta' ħafna tfal Kolombjani tibda bl-attendenza fi skola qabel l-iskola sal-età ta' ħames snin (Edukazzjoni Preskolastika). L-edukazzjoni bażika hija obbligatorja bil-liġi Din għandha żewġ stadji: Edukazzjoni Bażika Primarja (Educación Basica Primaria) li tmur mill-ewwel sal-ħames grad – tfal minn sitt snin sa għaxar snin, u Edukazzjoni Bażika Sekondarja (Educación Basica Sekondarja), li tmur mis-sitt. għad-disa' grad. L-edukazzjoni bażika hija segwita mill-Edukazzjoni Vokazzjonali Sekondarja (Educación media vocational) li tinkludi l-għaxar u l-ħdax-il grad. Jista' jkollu modalitajiet jew speċjalitajiet differenti ta' taħriġ professjonali (akkademiku, tekniku, kummerċjali, eċċ.) skont il-kurrikulu adottat minn kull skola.

[[File:Facultad de Minas - M5.jpg|thumb|Bini M5 – Università Nazzjonali tal-Kolombja, iddisinjat minn Pedro Nel Gómez]]

Mat-tlestija b'suċċess tas-snin kollha tal-edukazzjoni bażika u sekondarja, tingħata d-diploma tal-iskola għolja, li tissejjaħ il-baċellerat, minħabba li l-edukazzjoni sekondarja bażika u l-edukazzjoni sekondarja tradizzjonalment jitqiesu flimkien bħala unità msejħa l-baċellerat (is-sitt sal-ħdax-il grad). Studenti fl-aħħar sena tal-edukazzjoni sekondarja tagħhom jagħmlu l-eżami tal-ICFES (issa jismu Sabre 11) biex jaċċessaw l-edukazzjoni ogħla. Din l-edukazzjoni ogħla tinkludi studji professjonali undergraduate, edukazzjoni sekondarja teknika, teknoloġika u professjonali, u studji postgraduate. L-istituzzjonijiet tal-Edukazzjoni Għolja Teknika-vokazzjonali huma miftuħa wkoll għal studenti li għandhom lawrja fl-Arti u n-Negozju. Dan il-lawrja ġeneralment jingħata mis-SENA wara pjan ta' studju ta' sentejn.

Gradwati tal-iskola għolja jistgħu jidħlu fi programm ta' karriera professjonali ta' undergraduate offrut minn università; Dawn il-programmi jdumu sa ħames snin (jew inqas għal edukazzjoni teknika, teknoloġika u vokazzjonali intermedja, u studji gradwati), anke sa sitt jew seba' snin għal xi karrieri, bħall-mediċina. Fil-Kolombja, m'hemm l-ebda istituzzjoni bħall-università; L-istudenti jidħlu direttament fi programm ta’ karriera f’università jew istituzzjoni edukattiva oħra biex jiksbu grad professjonali, tekniku jew teknoloġiku. Malli jiggradwaw mill-kulleġġ, l-individwi jirċievu diploma (professjonali, teknika jew teknoloġika) u liċenzja (jekk meħtieġ) biex isegwu l-karriera magħżula tagħhom. Għal xi programmi tal-karriera, l-istudenti jridu jagħmlu t-test Saber-Pro fl-aħħar sena tagħhom ta 'edukazzjoni akkademika undergraduate.

L-infiq pubbliku fuq l-edukazzjoni bħala proporzjon tal-prodott gross domestiku fl-2015 kien 4.49%. Dan kien jirrappreżenta 15.05% tan-nefqa totali tal-gvern. Ir-rati gross ta' reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja u sekondarja kienu ta' 113.56% u 98.09% rispettivament. L-istennija tal-ħajja tal-iskola kienet ta' 14.42 snin. Total ta' 94.58% tal-popolazzjoni ta' 15-il sena' l fuq kienet irreġistrata bħala litterata, inklużi 98.66% ta' dawk ta' bejn il-15 u l-24 sena.

==== Universitajiet ====
Il-Kolombja għandha 301 istituzzjoni ta' edukazzjoni ogħla (HEIs), li minnhom 217 huma privati ​​u 84 huma uffiċjali.

Is-Sistema tal-Università tal-Istat (SUE) torganizza s-servizz pubbliku tal-edukazzjoni ogħla fil-pajjiż u hija magħmula minn 34 università pubblika.

Uħud mill-universitajiet pubbliċi fil-Kolombja huma: 
Università ta' Antioquia, Università ta' Atlántico, Università Militari Nueva Granada, Università ta' Caldas, Università ta' Cauca, Università Nazzjonali Miftuħa u Distanza, Università ta' Cartagena, Università ta' Magdalena, Università Nazzjonali tal-Kolombja, Università ta' Córdoba.

== Kultura ==
Il-Kolombja tinsab f'salib it-toroq tal-Amerika Latina u l-kontinent Amerikan in ġenerali, u bħala tali ġiet affettwata minn firxa wiesgħa ta' influwenzi kulturali. Influwenzi Indiġeni Amerikani, Spanjoli, u oħrajn Ewropej, Afrikani, Amerikani, tal-Karibew u tal-Lvant Nofsani, kif ukoll influwenzi kulturali oħra tal-Amerika Latina, huma kollha preżenti fil-kultura Kolombjana moderna. Il-migrazzjoni urbana, l-industrijalizzazzjoni, il-globalizzazzjoni u bidliet politiċi, soċjali u ekonomiċi oħra wkoll ħallew il-marka tagħhom.

Ħafna simboli nazzjonali, kemm oġġetti kif ukoll temi, ħarġu mit-tradizzjonijiet kulturali diversi tal-Kolombja u huma maħsuba biex jirrappreżentaw dak li l-Kolombja u l-poplu Kolumbjan għandhom komuni. L-espressjonijiet kulturali fil-Kolombja huma promossi mill-gvern permezz tal-Ministeru tal-Kultura.

=== Letteratura ===
[[File:Gabriel Garcia Marquez, 2009.jpg|thumb|Ir-rebbieħ tal-Premju Nobel Gabriel García Márquez]]
Il-letteratura Kolombjana tmur lura għaż-żminijiet prekolombjani; Eżempju notevoli mill-perjodu huwa l-poeżija epika magħrufa bħala The Legend of Yurupary. Fl-era kolonjali Spanjola, kittieba notevoli jinkludu Juan de Castellanos ( Elegies of Illustrious Men of the Indies ), Hernando Domínguez Camargo u l-poeżija epika tiegħu lil San Injazju ta' Loyola, Pedro Simón u Juan Rodríguez Freyle.

Fil-letteratura ta' wara l-indipendenza marbuta mar-Romantizmu, spikkaw Antonio Nariño, José Fernández Madrid, Camilo Torres Tenorio u Francisco Antonio Zea. Fit-tieni nofs tas-seklu 19 u l-bidu tal-20, il-ġeneru letterarju magħruf bħala costumbrismo sar popolari; Kittieba kbar ta' dan il-perjodu kienu Tomás Carrasquilla, Jorge Isaacs u Rafael Pombo (dan tal-aħħar kiteb xogħlijiet notevoli tal-letteratura għat-tfal). F'dak il-perjodu, awturi bħal José Asunción Silva, José Eustasio Rivera, León de Greiff, Porfirio Barba-Jacob u José María Vargas Vila żviluppaw il-moviment modernista. Fl-1872, il-Kolombja waqqfet l-Academia Colombiana de la Lengua, l-ewwel akkademja tal-lingwa Spanjola fl-Amerika. Candelario Obeso kiteb l-innovattivi Cantos Populares de mi Tierra (1877), l-ewwel ktieb ta' poeżija ta' awtur Afro-Kolombjan.

Bejn l-1939 u l-1940, ġew ippubblikati seba' kotba ta' poeżija taħt l-isem Piedra y cielo fil-belt ta' Bogotá, li influwenzaw il-pajjiż b’mod sinifikanti; Ġew editjati mill-poeta Jorge Rojas. Fl-għaxar snin ta' wara, Gonzalo Arango waqqaf il-moviment “xejn” bħala reazzjoni għall-vjolenza ta' dak iż-żmien; Kien influwenzat min-nihiliżmu, l-eżistenzjaliżmu u l-ħsieb ta' kittieb kbir ieħor Kolumbjan: Fernando González Ochoa. Matul iż-żieda fil-letteratura Latino-Amerikana, ħarġu kittieba ta' suċċess, immexxija mir-rebbieħ tal-Premju Nobel Gabriel García Márquez u l-opus magnum tiegħu, Mitt Sena ta' Solitudni, Eduardo Caballero Calderón, Manuel Mejía Vallejo u Álvaro Mutis, kittieb li ngħata l-Premju Cervantes. u l-Premju Prince of Asturias għal-Letteratura.

=== Arti viżwali ===
[[File:Alonso de Narvaez - Our Lady of Chiquinquira,1562.jpg|thumb|Pittura kolonjali The Virgin of Chiquinquirá (1562) minn Alonso de Narváez. Hija l-Patruna Kattolika tal-Kolombja. It-tila oriġinali tinsab fil-Bażilika tal-Madonna tar-Rużarju ta’ Chiquinquirá.]]
[[File:Santiago Martinez Delgado in the colombian congress.jpg|thumb|Mural ta' Santiago Martínez Delgado]]
L-arti Kolombjana għandha aktar minn 3000 sena ta' storja. L-artisti Kolombjani qabdu l-kuntest politiku u kulturali li qed jinbidel tal-pajjiż bl-użu ta' varjetà ta' stili u midja. Hemm evidenza arkeoloġika li l-fuħħar kien prodott aktar kmieni fil-Kolombja milli kullimkien ieħor fl-Ameriki, li jmur lura għal 3000 QK.

L-ewwel eżempji ta' sengħa tad-deheb ġew attribwiti lill-poplu Tumaco tal-kosta tal-Paċifiku u jmorru għal madwar 325 QK Madwar bejn is-sena 200 QK u 800 AD, il-kultura ta' San Wistin, kaptani tat-tinqix tal-ġebel, daħlet &quot;il-perjodu klassiku&quot; tagħha. Huma waqqfu ċentri ċerimonjali elevati, sarkofaġi, u monoliti kbar tal-ġebel li jirrappreżentaw forom antropomorfiċi u żoomorfi fil-ġebel.

L-arti Kolombjana segwiet ix-xejriet ta dak iż-żmien, għalhekk matul is-sekli 16 sa 18, il-Kattoliċiżmu Spanjol kellu influwenza enormi fuq l-arti Kolombjana, u l-istil barokk popolari ġie sostitwit minn Rococo meta l-Bourbon telgħu sal-kuruna Spanjola. Matul dan iż-żmien, fil-kolonja Spanjola, l-aktar pitturi importanti New Granada (Kolombjani) kienu Gregorio Vásquez de Arce y Ceballos, Gaspar de Figueroa, Baltasar Vargas de Figueroa, Baltasar de Figueroa (il-Anzjan), Antonio Acero de la Cruz u Joaquín. Gutiérrez , li x-xogħlijiet tiegħu huma ppreservati. Importanti wkoll Alonso de Narváez li għalkemm twieled fil-Provinċja ta Sivilja, qattata' l-biċċa l-kbira ta' ħajtu fil-Kolombja kolonjali, it-Taljan Angelino Medoro wkoll, għex fil-Kolombja u l-Perù, u ħalla xogħlijiet ta' l-arti ppreservati f’diversi knejjes tal-belt ta' Tunja.

F'nofs is-seklu 19, wieħed mill-pitturi l-aktar prominenti kien Ramón Torres Méndez, li pproduċa sensiela ta' pitturi ta' kwalità tajba li wrew in-nies u d-drawwiet tagħhom ta reġjuni Kolombjani differenti. Kienu notevoli wkoll fis-seklu 19 Andrés de Santa María, Pedro José Figueroa, Epifanio Garay, Mercedes Delgado Mallarino, José María Espinosa, Ricardo Acevedo Bernal, fost ħafna oħrajn.

Aktar reċentement, l-artisti Kolombjani Pedro Nel Gómez u Santiago Martínez Delgado bdew il-Moviment Murali Kolumbjan fl-1940s, li jippreżentaw il-karatteristiċi neoklassiċi tal-Art Deco. Sa mis-snin ħamsin, l-arti Kolombjana bdiet ikollha perspettiva distintiva, billi vvinta mill-ġdid elementi tradizzjonali taħt kunċetti tas-seklu 20. Eżempji ta' dan huma r-ritratti ta' Greiff ta' Ignacio Gómez Jaramillo, li juru x'tista' tagħmel l-arti Kolombjana b’tekniki ġodda applikati għal suġġetti tipiċi Kolombjani. Carlos Correa, bil-mudell paradigmatiku tiegħu &quot;Still Life in Silence&quot;, jgħaqqad l-astrazzjoni ġeometrika u l-kubiżmu. Alejandro Obregón ħafna drabi huwa meqjus bħala missier il-pittura Kolumbjana moderna, u wieħed mill-artisti l-aktar influwenti f'dan il-perjodu, minħabba l-oriġinalità tiegħu, ipinġi pajsaġġi Kolombjani b'użu simboliku u espressjonist tal-annimali, (speċjalment il-kondor Andin). Fernando Botero, Omar Rayo, Enrique Grau, Édgar Negret, David Manzur, Rodrigo Arenas Betancourt, Oscar Murillo, Doris Salcedo u Oscar Muñoz huma wħud mill-artisti Kolombjani prominenti internazzjonalment.

L-iskultura Kolombjana mis-sekli 16 sa 18 kienet l-aktar iddedikata għar-rappreżentazzjoni reliġjuża tal-arti ekkleżjastika, influwenzata ħafna mill-iskejjel Spanjoli tal-iskultura sagra. Matul il-perjodu inizjali tar-Repubblika Kolombjana, l-artisti nazzjonali ffukaw fuq il-produzzjoni ta' ritratti skulturi ta' politiċi u figuri pubbliċi, f'xejra neoklassika ċara. Matul is-seklu 20, l-iskultura Kolombjana bdiet tiżviluppa xogħol kuraġġuż u innovattiv bil-għan li tikseb fehim aħjar tas-sensittività nazzjonali.

Il-fotografija Kolombjana kienet immarkata bil-wasla tad-daguerreotype. Jean-Baptiste Louis Gros kien dak li ġab il-proċess tad-daguerreotype fil-Kolombja fl-1841. Il-librerija pubblika Piloto għandha l-akbar arkivju ta' negattivi fl-Amerika Latina, b’1.7 miljun ritratt antik li jkopru l-Kolombja mill-1848 sal-2005.

L-istampa Kolombjana ppromwoviet ix-xogħol tal-kartunisti. Fl-aħħar deċennji, fanzines, l-Internet u pubblikaturi indipendenti kienu fundamentali għat-tkabbir tal-komiks fil-Kolombja.

=== Arkitettura ===
Matul iż-żmien kien hemm varjetà ta' stili arkitettoniċi, minn dawk ta' popli indiġeni għal dawk kontemporanji, inklużi stili kolonjali (militari u reliġjużi), repubblikani, transizzjonali u moderni.

[[File:Street Scenes in Cartagena, Colombia (24045961890).jpg|thumb|Gallariji kolonjali fit-toroq ta' Cartagena]]
[[File:Catedral-Basílica-de-Nuestra-Señora-de-la-Asunción-de-Popayán-Colombia-1.jpg|thumb|Pjazza ewlenija kolonjali ta' Popayán, Dipartiment ta' Cauca]]
[[File:Pila de agua en la Plaza Central en Villa de Leyva, Boyacá, Colombia.jpg|thumb|Villa Kolonjali ta' Leyva, Dipartiment ta' Boyacá]]

Żoni ta' abitazzjoni antiki, djar komunali, terrazzi tal-kultivazzjoni, toroq bħas-sistema tat-toroq Inca, ċimiterji, hypogeums u nekropoli huma parti mill-wirt arkitettoniku tal-popli indiġeni. Xi strutturi indiġeni prominenti huma s-sit arkeoloġiku pre-ċeramika u taċ-ċeramika ta' Tequendama, Tierradentro (park li fih l-akbar konċentrazzjoni ta' oqbra maqtul monumentali pre-Kolombjani bi kmamar tal-ġenb), l-akbar ġabra ta' monumenti reliġjużi u skulturi megalitiċi fl-Amerika t'Isfel, li tinsab f'San Agustín, Huila, Ciudad Perdida (sit arkeoloġiku b'serje ta' terrazzi minquxin fil-muntanji, netwerk ta 'mogħdijiet bil-madum u diversi pjazez ċirkolari), u bliet kbar mibnija prinċipalment mill-ġebel, injam, kannamieli u tajn . L-arkitettura matul il-perjodu tal-konkwista u l-kolonizzazzjoni kienet prinċipalment derivata mill-adattament tal-istili Ewropej għall-kundizzjonijiet lokali, u l-influwenza Spanjola, speċjalment Andalusija u Estremadura, tista' tidher faċilment. Meta l-Ewropej waqqfu bliet, saru żewġ affarijiet fl-istess ħin: id-dimensjonar tal-ispazju ġeometriku (kwadru, triq), u l-post ta' punt tanġibbli ta' orjentazzjoni. Il-kostruzzjoni ta 'swar kienet komuni madwar il-Karibew u f'xi bliet ta' ġewwa, minħabba l-perikli maħluqa għall-insedjamenti kolonjali Spanjoli minn pirati Ingliżi, Franċiżi u Olandiżi u gruppi indiġeni ostili. Knejjes, kappelli, skejjel u sptarijiet li jappartjenu għal ordnijiet reliġjużi għandhom influwenza urbana kbira. L-arkitettura Barokka tintuża f'bini militari u spazji pubbliċi. Marcelino Arroyo, Francisco José de Caldas u Domingo de Petrés kienu rappreżentanti kbar tal-arkitettura neoklassika.

Il-Capitol Nazzjonali huwa rappreżentant kbir tar-romantiċiżmu. L-injam kien użat ħafna fil-bibien, twieqi, railings u soqfa matul il-kolonizzazzjoni ta 'Antioquia. L-arkitettura tal-Karibew takkwista influwenza Għarbija qawwija. It-Teatru Colón f'Bogotá huwa eżempju proditiku ta' arkitettura tas-seklu 19. Id-djar tal-kampanja b'innovazzjonijiet fil-konċepiment volumetriku huma wħud mill-aqwa eżempji ta' arkitettura repubblikana; L-azzjoni repubblikana fil-belt iffokat fuq id-disinn ta 'tliet tipi ta' spazji: parks bil-foresti, parks urbani żgħar u toroq u l-istil Gotiku kien l-aktar użat għad-disinn tal-knejjes.

L-istil Deco, in-neoclassicism modern, l-eklettiżmu folkloriku u r-riżorsi ornamentali tal-Art Deco influwenzaw b'mod sinifikanti l-arkitettura tal-Kolombja, speċjalment matul il-perjodu ta 'tranżizzjoni. Il-moderniżmu ġab teknoloġiji ġodda ta 'kostruzzjoni u materjali ġodda (azzar, konkrit rinfurzat, ħġieġ u materjali sintetiċi) u arkitettura topoloġika u s-sistema ta' ċangaturi mħaffef ukoll għandhom influwenza kbira. L-aktar periti influwenti tal-moviment modern kienu Rogelio Salmona u Fernando Martínez Sanabria.

L-arkitettura kontemporanja tal-Kolombja hija mfassla biex tagħti importanza akbar lill-materjali, din l-arkitettura tqis ġeografiji naturali u artifiċjali speċifiċi u hija wkoll arkitettura li tappella għas-sensi. Il-konservazzjoni tal-wirt arkitettoniku u urban tal-Kolombja ġiet promossa f'dawn l-aħħar snin.

=== Mużika ===
Il-Kolombja għandha collage vibranti ta' talent li jdoqq spettru sħiħ ta' ritmi. Hija magħrufa bħala l-art ta' elf ritmu, b'madwar 1,024 ritmu folkloristiku. Mużiċisti, kompożituri, produtturi tal-mużika u kantanti mill-Kolombja huma rikonoxxuti internazzjonalment bħal Shakira, Juanes, Carlos Vives u oħrajn. Il-mużika Kolombjana tgħaqqad l-istruttura tal-kitarra u l-kanzunetti influwenzati mill-Ewropa ma' flawtijiet kbar tal-bagalji u strumenti tal-perkussjoni mill-popolazzjoni indiġena, filwaqt li l-istruttura tal-perkussjoni u l-forom taż-żfin tagħha ġejjin mill-Afrika. Il-Kolombja għandha ambjent mużikali divers u dinamiku.

[[File:Ejes musicales de Colombia1.png|thumb|left|Reġjuni tal-Kolombja skond il-mużika tradizzjonali tagħhom]]

Guillermo Uribe Holguín, figura kulturali importanti fl-Orkestra Sinfonika Nazzjonali tal-Kolombja, Luis Antonio Calvo u Blas Emilio Atehortúa huma wħud mill-akbar esponenti tal-mużika arti. L-Orkestra Filarmonika ta’ Bogotá hija waħda mill-aktar orkestri attivi fil-Kolombja.

Il-mużika tal-Karibew għandha ħafna ritmi vibranti, bħal cumbia (daqq bil-maracas, drums, bagpipes u guacharaca), porro (huwa ritmu monotonu iżda ferrieħa), Mapalé (bir-ritmu mgħaġġel tiegħu u ċ-ċapċip kostanti) u vallenato, li oriġinaw fil- parti tat-Tramuntana tal-kosta tal-Karibew (ir-ritmu jindaqq prinċipalment bil-kaxxa, il-guacharaca u l-accordion).

Il-mużika tal-kosta tal-Paċifiku, bħall-currulao, hija kkaratterizzata mill-użu qawwi tagħha tat-tnabar (strumenti bħall-marimba indiġena, il-conunos, il-bombo, it-tanbur u l-cuatro guasas jew rattle tubulari). Ritmu importanti tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-kosta tal-Paċifiku huwa l-contradanza (użata fl-ispettakli taż-żfin minħabba l-kuluri impressjonanti tal-kostumi). Il-mużika marimba, il-kanzunetti u ż-żfin tradizzjonali tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-Paċifiku tal-Kolombja jinsabu fuq il-Lista Rappreżentattiva tal-UNESCO tal-Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità.

Ritmi mużikali importanti tar-Reġjun Andin huma ż-żfin (żfin tal-folklor Andin li ħareġ mit-trasformazzjoni tal-contradanza Ewropea), il-bambuco (daqq bil-kitarra, tiple u mandolina, ir-ritmu jiżfen f'pari), il-hallway (ritmu ispirat f’ il-waltz Awstrijak u ż-“żfin” Kolumbjan, il-lirika ġew komposti minn poeti rinomati), il-guabina (it-tiple, il-bandola u r-requinto huma l-istrumenti bażiċi), is-sanjuanero (oriġina fid-dipartimenti ta' Tolima u Huila , il- ir-ritmu huwa ferħan u mgħaġġel). Apparti dawn ir-ritmi tradizzjonali, il-mużika tas-salsa nfirxet mal-pajjiż kollu, u l-belt ta' Cali hija meqjusa minn ħafna kantanti tas-Salsa bħala ‘The New Salsa Capital of the World’.

L-istrumenti li jiddistingwu l-mużika tal-Llanos tal-Lvant huma l-arpa, il-cuatro (tip ta' kitarra b'erba' kordi) u l-maracas. Ritmi importanti ta' dan ir-reġjun huma l-joropo (ritmu mgħaġġel u hemm ukoll zapateo bħala riżultat ta' l-antenati flamenco tiegħu) u l-galerón (daqq ħafna waqt li l-cowboys ikunu qed jaħdmu).

Il-mużika tar-reġjun tal-Amażonja hija influwenzata ħafna minn prattiċi reliġjużi indiġeni. Uħud mill-istrumenti mużikali użati huma l-manguaré (strument mużikali tat-tip ċerimonjali, li jikkonsisti f'par tnabar ċilindriċi kbar), il-quena (strument melodiku), ir-ronador, il-congas, il-qniepen u tipi differenti ta' flawtijiet.

Il-mużika tal-Arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Katalina ġeneralment tkun akkumpanjata minn mandolina, bass, quijada, kitarra u maracas. Xi ritmi popolari tal-arċipelagu huma Skoċċiżi, calypso, polka u mento.

=== Kultura popolari ===
[[File:Statue India Catalina FICCI.JPG|thumb|Il-Cartagena Film Festival huwa l-eqdem avveniment tal-films fl-Amerika Latina. Il-fokus ċentrali tiegħu huwa l-films Ibero-Amerikani.]]
It-teatru ġie introdott fil-Kolombja matul il-kolonizzazzjoni Spanjola fl-1550 permezz ta' kumpaniji taż-żarzuela. It-teatru Kolumbjan huwa appoġġjat mill-Ministeru tal-Kultura u serje ta 'organizzazzjonijiet privati ​​u statali. Il-Festival tat-Teatru Ibero-Amerikan ta' Bogotá huwa l-aktar avveniment kulturali importanti fil-Kolombja u wieħed mill-akbar festivals tat-teatru fid-dinja. Avvenimenti teatrali importanti oħra huma: Il-Festival tal-Puppet La Fanfarria (Medellín), Il-Festival tat-Teatru Manizales, Il-Festival tat-Teatru tal-Karibew (Santa Marta) u l-Festival tal-Arti tal-Kultura Popolari “Invażjoni Kulturali” (Bogotá).

Għalkemm iċ-ċinema Kolombjana hija żagħżugħa bħala industrija, aktar reċentement l-industrija tal-films kienet qed tikber bl-appoġġ tal-Liġi tal-Films li għaddiet fl-2003. Ħafna festivals tal-films isiru fil-Kolombja, iżda t-tnejn l-aktar importanti huma l-Cartagena Film Festival, li huwa l-eqdem. festival tal-films fl-Amerika Latina, u l-Bogota Film Festival.

Xi gazzetti importanti taċ-ċirkolazzjoni nazzjonali huma El Tiempo u El Espectador. It-televiżjoni fil-Kolombja għandha żewġ netwerks tat-televiżjoni privati ​​u tliet netwerks tat-televiżjoni tal-istat b'kopertura nazzjonali, kif ukoll sitt netwerks tat-televiżjoni reġjonali u għexieren ta 'stazzjonijiet tat-televiżjoni lokali. L-istazzjonijiet privati, RCN u Caracol, huma dawk bl-akbar udjenza. L-istazzjonijiet reġjonali u l-gazzetti reġjonali jkopru dipartiment wieħed jew aktar u l-kontenut tagħhom isir f'dawn l-oqsma partikolari.

Il-Kolombja għandha tliet netwerks nazzjonali ewlenin tar-radju: Radiodifusora Nacional de Colombia, stazzjon tar-radju nazzjonali tal-istat; Caracol Radio u RCN Radio, netwerks ta' proprjetà privata b'mijiet ta' affiljati. Hemm netwerks nazzjonali oħra, inklużi Cadena Super, Todelar u Colmundo. Mijiet ta' stazzjonijiet tar-radju huma rreġistrati mal-Ministeru tat-Teknoloġija tal-Informazzjoni u l-Komunikazzjoni.

=== Kċina ===
[[File:Comidas tipicas colombianas.jpg|thumb|Tranta paisa (fuq) u ajiaco (taħt) huma tnejn mill-aktar platti tradizzjonali fil-pajjiż.]]
Il-gastronomija Kolombjana varjata hija influwenzata mill-fawna u l-flora differenti tagħha, kif ukoll it-tradizzjonijiet kulturali tal-gruppi etniċi. Il-platti u l-ingredjenti Kolombjani jvarjaw ħafna skont ir-reġjun. Uħud mill-aktar ingredjenti komuni huma: ċereali bħal ross u qamħ; tuberi bħal patata u kassava; legumi varji; laħmijiet, inklużi ċanga, tiġieġ, majjal u mogħoż; ħut; u frott tal-baħar. Il-kċina Kolombjana fiha wkoll varjetà ta' frott tropikali bħal cape gooseberry, feijoa, arazá, pitahaya, mangostan, granadilla, papaya, guava, tut (tut), lulo, soursop, u frott tal-passjoni. Il-Kolombja hija waħda mill-akbar konsumaturi ta' meraq tal-frott fid-dinja.

Fost l-appetizers u sopop l-aktar rappreżentattivi hemm patacones (pjantaġġini ħodor moqlija), sancocho de gallina (soppa tat-tiġieġ bil-ħaxix bl-għeruq) u ajiaco (soppa tal-patata u qamħirrum). L-appetizers u l-ħobż rappreżentattivi huma pandebono, arepas (kejkijiet tal-qamħirrum), aborrajados (pjantaġġini ħelwin moqlija bil-ġobon), torta de choclo, empanadas u almojábanas. Dixxijiet ewlenin rappreżentattivi huma t-tumba paisa, il-lechona tolimense, il-mamona, it-tamales, u l-platti tal-ħut (bħal arroz de lisa), speċjalment fir-reġjuni kostali fejn jittieklu wkoll kibbeh, serum, queso costeño u carimañolas. L-akkumpanjamenti rappreżentattivi huma patatas chorreadas (patata bil-ġobon), pitravi mimlijin b'bajd iebes (pitravi mimlijin b'bajd iebes) u ross bil-ġewż. L-ikel organiku huwa xejra attwali fl-ibliet il-kbar, għalkemm b'mod ġenerali madwar il-pajjiż il-frott u l-ħaxix huma naturali ħafna u friski.

Deżerti rappreżentattivi huma buñuelos, custard, kejk María Luisa, sandwich guava (ġelatina tal-gwava), cocadas (blalen tal-ġewż tal-Indi), casquitos de guava (qxur tal-gwava konfettura), pastel de natas, wejfers, mango flan, roscón, millefeuille, delikatezza. abjad, ħelu tal-feijoa, ħelu tal-papajuela, kejk tal-mojicón u sponge cake curuba. Zlazi tipiċi huma hogao (zalza tat-tadam u tal-basal) u chili stil Kolumbjan.

Xi xarbiet rappreżentattivi huma kafè (aħmar), xampù, cholado, lulada, ħafur Kolombjan, meraq tal-kannamieli taz-zokkor, aguapanela, aguardiente, ċikkulata sħuna, u meraq tal-frott frisk (spiss magħmul bl-ilma jew bil-ħalib).

=== Sports ===
[[File:Rio 2016. Ciclismo BMX-BMX Cycling (29016608602).jpg|thumb|Mariana Pajón hija ċiklist Kolombjana, darbtejn midalja tad-deheb Olimpika u Champion tad-Dinja tal-BMX.]]
Tejo huwa l-isport nazzjonali tal-Kolombja u huwa sport tat-tim li jinvolvi li jitfgħu l-projettili biex jolqtu mira. Iżda mill-isports kollha fil-Kolombja, il-futbol huwa l-aktar popolari. Il-Kolombja kienet iċ-champion tal-Copa América tal-2001, li fiha stabbiliet rekord ġdid li ma' ntlaqatx, ma' sofriet l-ebda gowl, u rebħet kull partita. Il-Kolombja ngħatat darbtejn il-premju tal-“plejer tas-sena”.

Il-Kolombja hija ċentru għall-iskejters. It-tim nazzjonali huwa qawwa perenni fil-Kampjonati Dinjija tar-Roller Speed ​​​​Skating. Il-Kolombja tradizzjonalment kienet tajba ħafna fiċ-ċikliżmu u numru kbir ta' ċiklisti Kolombjani rebħu f’kompetizzjonijiet ewlenin taċ-ċikliżmu.

Il-baseball huwa popolari fi bliet bħal Cartagena u Barranquilla. Ġew plejers tajbin minn dawk l-ibliet, bħal: Orlando Cabrera, Édgar Rentería, li kien champion tas-Serje Dinji fl-1997 u l-2010, u oħrajn li lagħbu fil-Major League Baseball. Il-Kolombja kienet champion dinji tad-dilettanti fl-1947 u fl-1965.

Il-boxing huwa wieħed mill-isports li pproduċa l-aktar ċampjins tad-dinja għall-Kolombja. L-isport tal-muturi wkoll jokkupa post importanti fil-preferenzi sportivi tal-Kolombjani; Juan Pablo Montoya huwa sewwieq tat-tlielaq magħruf għar-rebħ ta' 7 avvenimenti tal-Formula Wieħed il-Kolombja eċċella wkoll fl-isports bħall-BMX, il-judo, l-isports tal-isparar, it-taekwondo, il-lotta, l-għadis għoli u l-atletika, u għandu tradizzjoni kbira fil-weight lifting u l-bowling.

== Bliet importanti ==
&lt;gallery&gt;
File:BOG17.png|Santafé de Bogotá
File:Bogota SkyIine.jpg|Santafé de Bogotá
File:Casa Cural de la Catedral 2.jpg|Santafé de Bogotá
File:2018 Bogotá - Iglesia de Monserrate desde Germania.jpg|Santafé de Bogotá
File:Fachada Capitolio.jpg|Santafé de Bogotá
File:BOG Museo del Oro.JPG|Santafé de Bogotá
File:2018 Aeropuerto El Dorado de Bogotá - Ventanales del muelle nacional.jpg|Santafé de Bogotá
File:Metro de Medellín, Colombia.jpg|Medellín
File:Barranquilla - Paseo de Bolívar.jpg|Barranquilla
File:Bucaramanga v cu.JPG|Bucaramanga
File:Teatro Municipal de Santiago de Cali 01.JPG|Cali
File:Oeste de Cali de noche.jpg|Cali
File:Iglesia de San Antonio Cali 01.JPG|Cali
File:CristoReyCali.jpg|Cali
File:Catedral San Jerónimo de Montería en la celebración de los 240 años de la ciudad. .jpg|Montería
File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto
File:Baluarte de Santiago CTG 11 2019 9804.jpg|Cartagena de Indias
File:Panorámica de San José de Cúcuta, Colombia.jpg|San José de Cúcuta
File:San Juan de Pasto de noche.jpg|San Juan de Pasto
File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto
File:Volcán Galeras - Pasto - Colombia.jpg|San Juan de Pasto
File:Plazuela San Andrés-Pasto.jpg|San Juan de Pasto
File:Plaza de Nariño, al final de la tarde - panoramio.jpg|San Juan de Pasto
File:Catedralpopayan.jpg|Popayán
File:Iglesia de Santo Domingo-Popayan.jpg|Popayán
File:Popayan bridge.jpg|Popayán
File:Centro Histórico 2.JPG|Popayán
File:Atardecer en Popayán, Cauca.jpg|Popayán
File:CatedralTunja1.jpg|Tunja
File:Puente de Boyaca 1.jpg|Tunja
File:Tunja02.jpg|Tunja
File:Tunja Panoramica Norte.JPG|Tunja
File:Valledupar.png|Valledupar
File:Calle15valledupar.jpg|Valledupar
File:Valledupar 2007 006.jpg|Valledupar
File:PanteodelaPatria.JPG|Santa Marta
File:Rodadero 2023.jpg|Santa Marta
File:Arrecifes.jpg|Santa Marta
File:El Morro visto desde Taganga al atardecer.jpg|Santa Marta
File:090 Irotama Santa Marta Colombia Sunset.JPG|Santa Marta
File:Cityofneiva.png|Neiva
File:Ibagué.jpg|Ibagué
File:Plaza Bolívar Ibague.jpg|Ibagué
File:Biblioteca Universidad de Ibagué.JPG|Ibagué
File:Catedral de Ibague con la gobernacion.JPG|Ibagué
File:Museo de arte del tolima.JPG|Ibagué
File:Monumento a Las Arpas.JPG|Villavicencio
File:C8v iSQXoAAEqwr.jpg|Villavicencio
File:CRISTO REY.JPG|Villavicencio
File:Manizales Montage L.jpg|Manizales
File:Plaza Almirante Padilla.JPG|Riohacha
File:LA CATEDRAL DE RIOHACHA - panoramio.jpg|Riohacha
File:CENTRO COMERCIAL SUCHIMMA (RIOHACHA) - panoramio.jpg|Riohacha
File:Antigua Aduana y Actual Secretaría de Cultura de Riohacha.jpg|Riohacha
File:Edificio de la Gobernacion de la Guajira.JPG|Riohacha
File:Skyline Pereira.jpg|Pereira
File:Bolivar desnudo.jpg|Pereira
File:IglesiadePereira.JPG|Pereira
File:Edificio de Rentas Departamentales.JPG|Pereira
File:Estación del Ferrocarril Pereira..JPG|Pereira
File:Sincelejoocity.png|Sincelejo
File:Ciudad de Quibdo.jpg|Quibdó
File:Alcaldía de Yopal, Casanare.jpg|Yopal
File:Estadio Santiago de las Atalayas.jpg|Yopal
File:Yopal, Casanare - panoramio.jpg|Yopal
File:Monumento al joropo, Yopal.JPG|Yopal
&lt;/gallery&gt;

== Referenzi ==
{{Referenzi}}

{{Amerika t'Isfel}}

[[Kategorija:Kolombja]]
[[Kategorija:Repubbliki]]
[[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]]
[[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]]</text>
      <sha1>ouvtdxpucfgbj3kuk5k5mj0n8wimgat</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331367</id>
      <parentid>331366</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T04:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ĠanniĠuzeppi</username>
        <id>27231</id>
      </contributor>
      <comment>/* seklu 21 */</comment>
      <origin>331367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103142" sha1="qr2rj505w5okekzs7o1bfc1bty92rtn" xml:space="preserve">{{Infobox Pajjiż
|isem_twil_konvenzjonali     = Repubblika tal-Kolombja
|isem_nattiv                 = ''República de Colombia''
|isem_komuni                 = Kolombja
|stampa_bandiera             = Flag of Colombia.svg
|stampa_emblema              = Coat of arms of Colombia.svg
|stampa_mappa                = COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg
|deskrizzjoni_mappa          =
|ħolqa_bandiera              = Bandiera tal-Kolombja
|ħolqa_emblema               = Emblema tal-Kolombja
|ħolqa_demografija           = Demografija tal-Kolombja
|mottu_nazzjonali            = &quot;Libertad y Orden&quot; {{es}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''Libertà u Ordni''&lt;/small&gt;
|innu_nazzjonali             = ''[[¡Oh, Gloria Inmarcesible!]]''
[[File:United States Navy Band - ¡Oh, gloria inmarcesible!.ogg]]
|lingwi_uffiċjali            = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|gruppi_etniċi               = 
|kapitali                    = [[Bogotá|Bogotá, DC]]
|l-ikbar_belt                = [[Bogotá|Bogotá, DC]]
|latd=4 |latm=35 |lats=53 |latNS=N |lonġd=74 |lonġm=4 |lonġs=33 |lonġEW=W
|tip_gvern                   = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[Stat unitarju|unitarja]] 
|titlu_kap1                  = [[President tal-Kolombja|President]]
|titlu_kap2                  = [[Viċi-President tal-Kolombja|Viċi-President]]
|isem_kap1                   = [[:es:Abelardo de la Espriella|Abelardo de la Espriella]]
|isem_kap2                   = [[:es:José Manuel Restrepo|José Manuel Restrepo]]
|żona_kklassifika            = 26
|poż_erja                    = 25 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|erja_km2                    = 1,141,748
|erja_mi_kw                  = 440,831
|perċentwal_ilma             = 2.1 (2025)
|sena_stima_popolazzjoni     = 2024
|stima_popolazzjoni          = 52,695,952
|poż_stima_popolazzjoni      = 27 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|densità_popolazzjoni_km2    = 46.15
|densità_popolazzjoni_mi_kw  = 119.5
|poż_densità_popolazzjoni    = 174 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|sena_PGD_PSX                = 2012
|PGD_PSX                     = $502.874 biljun
|poż_PGD_PSX                 = 28
|PGD_PSX_per_capita          = $10,791
|poż_PGD_PSX_per_capita      = 
|sena_IŻU                    = 2013
|IŻU                         = {{increase}} 0.719&lt;ref&gt;{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/es/datos/mapa/|titlu=Indicadores Internacionales sobre Desarrollo Humano – PNUD|pubblikatur=Hdr.undp.org|data-aċċess=2012-05-14|lingwa=Spanjol}}&lt;/ref&gt;
|poż_IŻU                     = 91
|kategorija_IŻU              = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;għoli&lt;/span&gt;
|tip_sovranità               = [[Indipendenza]] {{nobold|minn [[Spanja]]}}
|avveniment_stabbilit1       = [[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolumbjan|Iddikjarata]]
|data_stabbilit1             = 20 ta' Lulju, 1810
|avveniment_stabbilit2       = Rikonoxxuta
|data_stabbilit2             = 7 ta' Awwissu, 1819
|avveniment_stabbilit3       = Kostituzzjoni attwali
|data_stabbilit3             = 4 ta' Lulju, 1991
|valuta                      = [[Peso tal-Kolombja]]
|kodiċi_valuta               = COP
|żona_ħin                    = COT (Ħin fil-Kolombja)
|differenza_ħku              = -5
|żona_ħin_legali             = 
|differenza_żona_ħin_legali  = 
|cctld                       = [[.co]]
|kodiċi_telefoniku           = +57
|sena_PGD_nominali           = 2012
|PGD_nominali                = $366.020 biljun
|poż_PGD_nominali            = 31
|PGD_nominali_per_capita     = $7,854
|poż_PGD_nominali_per_capita = 
|nota1                       = Għalkemm il-Kostituzzjoni Kolumbjana tispeċifika l-Ispanjol bħala l-lingwa uffiċjali fit-territorju kollu tagħha, lingwi oħra huma mitkellma fil-pajjiż (madwar 68 lingwi) huma wkoll uffiċjali. L-Ingliż huwa wkoll uffiċjali ġewwa San Andrés u fil-Gżira Providencia ([http://www.alcaldiabogota.gov.co/sisjur/normas/Norma1.jsp?i=2780 Consulta de la Norma]. Alcaldiabogota.gov.co. 8 ta' Ottubru 2012.)
}}
Il-'''Kolombja''' ({{awdjo|en-us-Colombia.ogg|kəˈlʌmbiə}}), uffiċjalment ir-'''Repubblika tal-Kolombja''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República de Colombia''), hija repubblika kostituzzjonali unitarja li tinkludi tnejn u tletin dipartiment. Hi tinsab fil-Majjistral tal-[[Amerika t'Isfel]], u tmiss mal-[[Panama]] fil-Majjistral; fit-Tramuntana tmiss mal-[[Baħar Karibew]]; lejn il-Lvant mal-[[Veneżwela]] u l-[[Brażil]]; fin-Nofsinhar mal-[[Ekwador]] u l-[[Peru]]; u mal-Oċean Paċifiku fil-Punent.{{Ċita web|titlu=Which Countries Border Colombia?|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-countries-border-colombia.html|data-aċċess=2022-12-03}} Il-Kolombja hija s-26 l-akbar pajjiż mill-erja u r-raba' l-akbar fl-Amerika t'Isfel. B'aktar minn 46 miljun ruħ, hi mqiegħda fis-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|27 post]] fid-dinja skont il-popolazzjoni u għandha t-tieni l-akbar popolazzjoni li jitkellmu bl-Ispanjol fid-dinja wara l-[[Messiku]].

== Etimoloġija ==
L-isem &quot;Kolombja&quot; huwa derivat mill-kunjom tan-navigatur Taljan Christopher Columbus (Latin: Christophorus Columbus, Taljan: Cristoforo Colombo, Spanjol: Cristóbal Colón). Kien maħsub bħala referenza għad-Dinja l-Ġdida kollha. L-isem aktar tard ġie adottat mir-Repubblika tal-Kolombja tal-1819, iffurmata mit-territorji ta' l-ex Viċireyalty ta' New Granada (il-Kolombja tal-lum, il-Panama, il-Venezwela, l-Ekwador u l-Majjistral tal-Brażil).

Meta l-Venezwela, l-Ekwador u Cundinamarca ġew stabbiliti bħala stati indipendenti, l-ex Dipartiment ta' Cundinamarca adotta l-isem &quot;Repubblika ta' New Granada.&quot; New Granada uffiċjalment bidlet isimha fl-1858 għall-Konfederazzjoni Grenadine. Fl-1863 l-isem reġa' nbidel, din id-darba għall-Istati Uniti tal-Kolombja, qabel fl-aħħar adotta l-isem attwali tiegħu – ir-Repubblika tal-Kolombja – fl-1886.

Biex jirreferi għal dan il-pajjiż, il-gvern Kolumbjan juża t-termini Kolumbja u Repubblika tal-Kolombja.

== Storja ==
=== Era prekolombjana ===
[[File:Culturas precolombinas de Colombia.png|thumb|left|Mappa tal-post tal-kulturi prekolombjani tal-Kolombja.]]
[[Stampa:Parque Arqueológico de San Agustín - Deity 2.jpg|thumb|left|Park Arkeoloġiku ta' San Agustín (Parque Arqueológico de San Agustín)]]
[[Stampa:Muestra Indígena In Situ, monumento arqueológico de San Agustín.JPG|thumb|left|Sit &quot;La Cháquira&quot; li ppermetta lill-Kultura Agostinjana tistabbilixxi kalendarju agrikolu u ritwali]]
[[File:ConfederaciónMuisca.png|thumb|left|Konfederazzjoni Muisca (c. 800–1540)]]
Minħabba l-post fejn jinsab, it-territorju tal-lum tal-Kolombja kien kuritur ta' ċiviltà umana bikrija mill-Mesoamerika u l-Karibew sal-Andes u l-baċir tal-Amażonja. L-eqdem sejbiet arkeoloġiċi ġejjin mis-siti ta' Pubenza u El Totumo fil-Wied ta' Magdalena 100 kilometru (62 mi) fil-Lbiċ ta' Bogotá. Dawn is-siti jmorru għall-perjodu Paleoindian (18,000–8000 QK). Fi Puerto Hormiga u siti oħra, instabu traċċi tal-Perjodu Arkajku (~8000–2000 QK). Il-fdalijiet jindikaw li kien hemm ukoll okkupazzjoni bikrija fir-reġjuni ta' El Abra u Tequendama f'Cundinamarca. L-eqdem fuħħar skopert fl-Ameriki, misjub f’San Jacinto, imur għall-5000–4000 QK.

Popli indiġeni abitaw it-territorju li llum huwa l-Kolombja madwar is-sena 12,500 QK It-tribujiet nomadi tal-kaċċaturi u l-ġbir tas-siti ta' El Abra, Tibitó u Tequendama, qrib il-Bogotá tal-lum, kienu jinnegozjaw bejniethom u ma' kulturi oħra fil-wied tax-Xmara Magdalena. F’Novembru 2020, ġie żvelat sit li jinkludi tmien mili (13-il km) ta' pittografi li qed jiġu studjati fis- Serranía de la Lindosa. Antropologi li jaħdmu fis-sit jissuġġerixxu li għandu 12,500 sena (c. 10,480 QK), minħabba l-fawna estinta rappreżentata. Kien matul l-ewwel okkupazzjoni umana magħrufa taż-żona.

Bejn 5000 u 1000 QK, tribujiet tal-kaċċaturi li jiġbru t-tranżizzjoni għal soċjetajiet agrarji; Ġew stabbiliti settlements fissi u dehret iċ-ċeramika. Mill-ewwel millennju QK, gruppi ta 'Amerindjani, inklużi l-Muiscas, Zenúes, Quimbayas u Taironas, żviluppaw is-sistema politika ta' kapijiet bi struttura ta 'poter piramidali mmexxija minn kapijiet. Il-Muiscas abitaw prinċipalment fiż-żona ta' dak li issa huwa l-Altiplano Cundiboyacense tad-Dipartimenti ta' Boyacá u Cundinamarca, fejn iffurmaw il-Konfederazzjoni Muisca. Huma kibru qamħ, patata, quinoa, u qoton, u nnegozjaw deheb, żmeraldi, kutri, artiġjanat taċ-ċeramika, koka, u speċjalment melħ tal-blat ma' nazzjonijiet ġirien. It-Taironas għexu fit-Tramuntana tal-Kolombja fil-firxa tal-muntanji iżolati tas-Sierra Nevada de Santa Marta. Il-Quimbayas abitaw reġjuni tal-wied tax-Xmara Cauca bejn il-meded tal-muntanji tal-punent u ċentrali tal-Andes Kolombjani. Ħafna mill-Amerindjani pprattikaw l-agrikoltura u l-istruttura soċjali ta' kull komunità indiġena kienet differenti. Xi gruppi indiġeni bħall- Karibijiet għexu fi stat ta' gwerra permanenti, iżda oħrajn kellhom attitudnijiet inqas bellikużi.

=== Perjodu kolonjali ===
[[File:Retrato de Vasco Nuñez de Balboa (1475-1517) - Anónimo.jpg|thumb|Vasco Núñez de Balboa (1475-1517), fundatur ta' Santa María la Antigua del Darién, l-ewwel insedjament Ewropew stabbli fil-kontinent]]
Alonso de Ojeda (li kien salpa ma’ Columbus) wasal fil-Peniżola Guajira fl-1499. Esploraturi Spanjoli, immexxija minn Rodrigo de Bastidas, għamlu l-ewwel esplorazzjoni tal-kosta tal-Karibew fl-1500. Christopher Columbus salpa qrib il-Karibew fl-1502. Fl-1508, Vasco Núñez de Balboa akkumpanja spedizzjoni lejn it-territorju permezz tar-reġjun tal-Golf ta 'Urabá u waqqaf il-belt ta' Santa María la Antigua del Darién fl-1510, l-ewwel insedjament stabbli fil-kontinent. Santa Marta twaqqfet fl-1525, u Cartagena fl-1533. Il-konkwistatur Spanjol Gonzalo Jiménez de Quesada mexxa spedizzjoni lejn l-intern f'April 1536, u għammed id-distretti li minnhom għadda &quot;Renju Ġdid ta' Granada&quot;. F'Awwissu 1538 huwa waqqaf proviżorjament il-kapitali tiegħu ħdejn il-kap Muisca ta' Muyquytá, u sejħilha &quot;Santa Fe.&quot; L-isem malajr akkwista suffiss u kien jismu Santa Fe de Bogotá. Fl-istess perjodu seħħew żewġ vjaġġi notevoli oħra tal-konkwistaturi bikrija lejn l-intern. Sebastián de Belalcázar, rebbieħ ta' Quito, vvjaġġa lejn it-tramuntana u waqqaf Cali, fl-1536, u Popayán, fl-1537; Mill-1536 sal-1539, il-konkwistatur Ġermaniż Nikolaus Federmann qasam il-Pjanuri tal-Lvant u daret il-Kordillera tal-Lvant fit-tfittxija ta' El Dorado, il-&quot;belt tad-deheb.&quot; Il-leġġenda u d-deheb se jkollhom rwol ewlieni biex jattiraw Spanjoli u Ewropej oħra lejn New Granada matul is-sekli 16 u 17.

Ir-rebħiet għamlu alleanzi frekwenti mal-għedewwa tal-komunitajiet indiġeni differenti. L-alleati indiġeni kienu kruċjali għall-konkwista, kif ukoll għall-ħolqien u ż-żamma tal-imperu. In-nies indiġeni fil-Kolombja esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni minħabba l-konkwista, kif ukoll mard Ewrasjatiku, bħall-ġidri, li ma kellhom ebda immunità għalih. Meta tqis l-art bħala abbandunat, il-Kuruna Spanjola biegħet proprjetajiet lin-nies kollha interessati fit-territorji kolonizzati, u ħolqot proprjetà kbar u pussess ta' minjieri. Fis-seklu 16, ix-xjenza nawtika fi Spanja laħqet żvilupp kbir grazzi għal figuri xjentifiċi numerużi mill-Casa de Contratación u x-xjenza nawtika kienet pilastru essenzjali tal-espansjoni Iberika. Fl-1542, ir-reġjun ta' New Granada, flimkien mal-possedimenti Spanjoli l-oħra kollha fl-Amerika t'Isfel, saru parti mill-Viċireyalty tal-Perù, bil-kapitali tiegħu f'Lima. Fl-1547, New Granada saret kaptanja ġenerali separata fi ħdan il-viċireyalty, bil-kapitali tagħha f'Santa Fe de Bogotá. Fl-1549, il-Qorti Rjali nħolqot b'digriet irjali, u New Granada kienet irregolata mill-Qorti Rjali ta 'Santa Fe de Bogotá, li dak iż-żmien kienet tinkludi l-provinċji ta' Santa Marta, Río de San Juan, Popayán, Guayana u Cartagena. Iżda d-deċiżjonijiet importanti ttieħdu mill-kolonja għal Spanja mill-Kunsill tal-Indji.

[[File:Defensa de Cartagena de Indias por la escuadra de D. Blas de Lezo, año 1741.jpg|thumb|left|Illustrazzjoni tal-Battalja ta' Cartagena de Indias, rebħa kbira Spanjola fil-Gwerra ta' Widna ta' Jenkins]]

Sas-seklu 16, in-negozjanti Ewropej tal-iskjavi kienu bdew iġibu skjavi Afrikani fl-Amerika. Spanja kienet l-unika qawwa Ewropea li ma waqqfitx fabbriki fl-Afrika biex tixtri skjavi; L-Imperu Spanjol, b'kuntrast, kien jiddependi fuq is-sistema tas-Seat, li jagħti lil negozjanti minn nazzjonijiet Ewropej oħra l-liċenzja biex jinnegozjaw ma' popli skjavi fit-territorji tagħhom barra mill-baħar. Din is-sistema ġabet Afrikani fil-Kolombja, għalkemm ħafna tkellmu kontra l-istituzzjoni. Popli indiġeni ma' setgħux jiġu skjavi minħabba li kienu legalment suġġetti tal-Kuruna Spanjola. Biex jipproteġu l-popli indiġeni, l-awtoritajiet kolonjali Spanjoli stabbilixxew diversi forom ta' sjieda u regolamentazzjoni tal-art: resguardos, encomiendas, u haciendas.

Madankollu, skuntentizza sigrieta kontra l-Ispanjol kien diġà qed jitfaċċa għall-Kolombjani peress li Spanja pprojbixxa l-kummerċ dirett bejn il-Viċiroyalty tal-Perù, li kienet tinkludi l-Kolombja, u l-Viċiroyalty ta' Spanja l-Ġdida, li kienet tinkludi l-Filippini, is-sors ta' prodotti Asjatiċi bħall-ħarir u l-porċellana li kienu mitluba fl-Ameriki. Il-kummerċ illegali bejn il-Peruvjani, il-Filippini, u l-Messikani kompla bil-moħbi, hekk kif prodotti Asjatiċi ta' kuntrabandu spiċċaw f’Córdoba, il-Kolombja, iċ-ċentru ta' distribuzzjoni għall-importazzjonijiet illegali Asjatiċi, minħabba kollużjoni bejn dawn il-popli kontra l-awtoritajiet ta' Spanja. Huma ssetiljaw u nnegozjaw bejniethom filwaqt li ma obdewx il-monopolju Spanjol infurzat.

[[File:Virreinato de la Nueva Granada (proyección ortográfica).svg|thumb|Mappa tal-Vicireyalty ta New Granada (Virreinato de la Nueva Granada) fl-1780.]]

Il-Viċi-Reali ta' Granada Ġdida ġie stabbilit fl-1717, imbagħad imneħħi temporanjament u mbagħad reġa' ġie stabbilit fl-1739. Il-kapitali tagħha kienet Santa Fe de Bogotá. Din il-Viċireyalty inkludiet xi provinċji oħra fil-majjistral tal-Amerika t'Isfel li qabel kienu taħt il-ġurisdizzjoni tal-Viċiroyalties ta 'Spanja Ġdida jew tal-Perù u jikkorrispondu prinċipalment mal-Venezwela, l-Ekwador u l-Panama tal-lum. Bogotá saret waħda miċ-ċentri amministrattivi ewlenin tal-possedimenti Spanjoli fid-Dinja l-Ġdida, flimkien ma' Lima u l-Belt tal-Messiku, għalkemm baqgħet inqas żviluppata meta mqabbla ma' dawk iż-żewġt ibliet f'diversi aspetti ekonomiċi u loġistiċi.

Il-Gran Brittanja ddikjarat gwerra fuq Spanja fl-1739, u l-belt ta' Cartagena malajr saret mira ta' prijorità għall-Ingliżi. Forza spedizzjonarja Ingliża enormi ntbagħtet biex taqbad il-belt, iżda wara li għamlu rejds inizjali, tifqigħat ta' mard devastanti tfixklu n-numru tagħhom u l-Ingliżi ġew sfurzati jirtiraw. Il-battalja saret waħda mill-aktar rebħiet deċiżivi ta' Spanja fil-kunflitt u żgurat dominanza Spanjola fil-Karibew sal-Gwerra tas-Seba’ Snin. Il-qassis, botaniku u matematiku tas-seklu 18 José Celestino Mutis kien delegat mill-Viciroy Antonio Caballero y Góngora biex iwettaq inventarju tan-natura ta' New Granada. Mibdija fl-1783, din saret magħrufa bħala l-Royal Botanical Expedition lejn New Granada. Huwa kklassifikat pjanti u annimali selvaġġi, u waqqaf l-ewwel osservatorju astronomiku fil-belt ta' Santa Fe de Bogotá. F'Lulju 1801, ix-xjenzat Prussjan Alexander von Humboldt wasal Santa Fe de Bogotá fejn iltaqa' ma' Mutis. Barra minn hekk, mill-espedizzjoni ħarġu figuri storiċi tal-proċess ta' indipendenza fi New Granada, bħall-astronomu Francisco José de Caldas, ix-xjenzat Francisco Antonio Zea, iż-żoologu Jorge Tadeo Lozano u l-pittur Salvador Rizo.

=== Indipendenza ===
[[File:AGHRC (1890) - Carta XI - División política de Colombia, 1824.jpg|thumb|Id-dipartimenti tal-Gran Colombia fl-1824]]
Mill-konkwista u l-kolonizzazzjoni kien hemm ribelljonijiet kontra l-ħakma Spanjola fl-imperu, iżda l-biċċa l-kbira kienu mgħaffġa jew baqgħu dgħajfa wisq biex ibiddlu s-sitwazzjoni ġenerali. L-aħħar ribelljoni li tfittex l-indipendenza sħiħa minn Spanja ħarġet madwar l-1810 u laħqet il-qofol tagħha fid-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolombjana, maħruġa fl-20 ta' Lulju, 1810, il-jum issa ċċelebrat bħala Jum l-Indipendenza tan-nazzjon. Dan il-moviment segwa l-indipendenza ta' Saint-Domingue (il-Ħaiti tal-lum) fl-1804, li pprovda xi appoġġ lil mexxej eventwali ta' din ir-ribelljoni: Simón Bolívar. Francisco de Paula Santander kien ikollu wkoll rwol deċiżiv.

Inbeda moviment minn Antonio Nariño, li oppona ċ-ċentraliżmu Spanjol u mexxa l-oppożizzjoni kontra l-Viċirejaltà. Cartagena saret indipendenti ftNovembru 1811. Fl-1811 ġew ipproklamati l-Provinċji Magħquda ta’ New Granada, immexxija minn Camilo Torres Tenorio. It-tfaċċar ta' żewġ kurrenti ideoloġiċi differenti fost il-patrijotti (federaliżmu u ċentraliżmu) taw lok għal perjodu ta' instabbiltà msejjaħ Homeland Boba. Ftit wara li temmew il-Gwerer Napoleoniċi, Ferdinand VII, reċentement irrestawrat fuq it-tron fi Spanja, iddeċieda bla mistenni li jibgħat forzi militari biex jerġgħu jieħdu l-biċċa l-kbira tat-Tramuntana tal-Amerika t'Isfel. Il-viċi-realtà ġiet restawrata taħt Juan de Sámano, li r-reġim tiegħu kkastiga lil dawk li pparteċipaw fil-movimenti patrijottiċi, injora l-sfumaturi politiċi tal-laqgħat. Ir-retribuzzjoni qanqlet ribelljoni mġedda, li, flimkien ma' Spanja mdgħajfa, għamlitha possibbli ribelljoni ta' suċċess immexxija mill-Venezwelan Simón Bolívar, li eventwalment ipproklama l-indipendenza fl-1819. Ir-reżistenza favur l-Ispanjol ġiet megħluba fl-1822 fit-territorju tal-lum ta' il-Kolombja u fl-1823 fil-Venezwela. Matul il-Gwerra tal-Indipendenza, mietu bejn 250 u 400 elf ruħ (12-20% tal-popolazzjoni ta' qabel il-gwerra).

[[File:Cambios territoriales de Colombia.gif|thumb|Bidliet territorjali fil-Kolombja mill-1811 sal-1993]]

It-territorju tal-Vicireyalty ta' New Granada sar ir-Repubblika tal-Kolombja, organizzata bħala unjoni tat-territorji tal-lum tal-Kolombja, Panama, Ekwador, Venezwela, partijiet tal-Gujana u l-Brażil u fit-tramuntana tax-Xmara Marañón. Il-Kungress ta' Cúcuta fl-1821 adotta kostituzzjoni għar-Repubblika l-ġdida. Simón Bolívar sar l-ewwel president tal-Kolombja, u Francisco de Paula Santander inħatar viċi president. Madankollu, ir-repubblika l-ġdida kienet instabbli u l-Gran Colombia eventwalment waqgħet.

Il-Kolombja moderna ġejja minn wieħed mill-pajjiżi li ħarġu wara x-xoljiment tal-Gran Colombia, it-tnejn l-oħra jkunu l-Ekwador u l-Venezwela. Il-Kolombja kienet l-ewwel gvern kostituzzjonali fl-Amerika t'Isfel, u l-partiti Liberali u Konservattivi, imwaqqfa fl-1848 u fl-1849, rispettivament, huma tnejn mill-eqdem partiti politiċi li baqgħu ħajjin fl-Ameriki. L-iskjavitù tneħħa fil-pajjiż fl-1851.

Id-diviżjonijiet politiċi u territorjali interni wasslu għax-xoljiment tal-Gran Colombia fl-1830. L-hekk imsejjaħ &quot;Dipartiment ta' Cundinamarca&quot; adotta l-isem &quot;New Granada&quot;, li żamm sal-1858 meta saret il-&quot;Konfederazzjoni Granadina&quot;. Wara gwerra ċivili ta' sentejn fl-1863, inħolqot l-Istati Uniti tal-Kolombja, li ssir magħrufa bħala r-Repubblika tal-Kolombja fl-1886. Il-qasmiet interni baqgħu bejn il-forzi politiċi bipartisan, xi drabi jaqbdu gwerer ċivili mdemmija ħafna, l-Aktar sinifikanti kienet il-Gwerra ta' Elf Jum (1899-1902), li fiha tilfu ħajjithom bejn 100 u 180 elf Kolumbjan meta l-Partit Liberali, appoġġjat mill-Venezwela, l-Ekwador, in-Nikaragwa u l-Gwatemala, irribella kontra l-gvern nazzjonalista u ħa l-kontroll ta' Santander, billi kien finalment megħlub fl-1902 minn forzi nazzjonalisti.

=== seklu 20 ===
L-intenzjonijiet tal-Istati Uniti tal-Amerika li jinfluwenzaw iż-żona (speċjalment il-kostruzzjoni u l-kontroll tal-Kanal tal-Panama) wasslu għas-separazzjoni tad-Dipartiment tal-Panama fl-1903 u t-twaqqif tiegħu bħala nazzjon. L-Istati Uniti ħallsu lill-Kolombja $25,000,000 fl-1921, seba' snin wara t-tlestija tal-kanal, biex tagħmel emendi għar-rwol tal-President Roosevelt fil-ħolqien tal-Panama, u l-Kolombja rrikonoxxiet lill-Panama taħt it-termini tat-Trattat Thomson-Urrutia. Il-Kolombja u l-Perù marru għall-gwerra minħabba tilwim territorjali fil-baċir tal-Amażonja. Il-gwerra ntemmet bi ftehim ta’ paċi nnegozjat mil-Lega tan-Nazzjonijiet. Is-Soċjetà finalment tat iż-żona kkontestata lill-Kolombja f'Ġunju 1934.

[[File:Bogotazo.jpg|thumb|Il-Bogotazo fl-1948]]

Ftit wara, il-Kolombja kisbet grad ta' stabbiltà politika, li ġiet interrotta minn kunflitt imdemmi li seħħ bejn l-aħħar tas-snin 40 u l-bidu tas-snin 50, perjodu magħruf bħala La Violencia. Il-kawża tagħha kienet primarjament it-tensjoni dejjem tikber bejn iż-żewġ partiti politiċi ewlenin, li sussegwentement qabdet wara l-qtil tal-kandidat presidenzjali liberali Jorge Eliécer Gaitán fid-9 ta’ April 1948. L-irvellijiet li rriżultaw f’Bogotá, magħrufa bħala El Bogotazo, infirxu mal-pajjiż kollu u sostnew. il-[ajja ta’ mill-inqas 180,000 Kolumbjan.

Il-Kolombja daħlet fil-Gwerra Koreana meta Laureano Gómez ġie elett president. Kien l-uniku pajjiż tal-Amerika Latina li ngħaqad mal-gwerra bi rwol militari dirett bħala alleat tal-Istati Uniti. Partikolarment importanti kienet ir-reżistenza tat-truppi Kolombjani f'Old Baldy.

Il-vjolenza bejn iż-żewġ partiti politiċi naqset l-ewwel meta' Gustavo Rojas keċċa lill-president tal-Kolombja f'kolp ta' stat u nnegozja mal-gwerrilli, u mbagħad taħt il-ġunta militari tal-Ġeneral Gabriel Paris.

Wara d-depożizzjoni ta' Rojas, il-Partit Konservattiv Kolumbjan u l-Partit Liberali Kolumbjan qablu li joħolqu l-Front Nazzjonali, koalizzjoni li tmexxi l-pajjiż flimkien. Skont il-ftehim, il-presidenza kienet se talterna bejn konservattivi u liberali kull 4 snin għal 16-il sena; iż-żewġ partiti jkollhom parità fil-pożizzjonijiet elettivi l-oħra kollha. Il-Front Nazzjonali temm &quot;La Violencia&quot;, u l-amministrazzjonijiet tal-Front Nazzjonali ppruvaw jistabbilixxu riformi soċjali u ekonomiċi estensivi b'kooperazzjoni mal-Alleanza għall-Progress. Minkejja l-progress f’ċerti setturi, komplew ħafna problemi soċjali u politiċi, u gruppi terroristiċi gwerillieri bħall-FARC, ELN, u M-19 inħolqu formalment biex jiġġieldu l-gvern u l-apparat politiku u d-demokrazija tal-Kolombja.

Sa mis-sittinijiet, il-pajjiż sofra minn kunflitt armat asimmetriku ta' intensità baxxa bejn il-forzi tal-gvern, il-gruppi terroristiċi tal-gwerillieri komunisti, u l-paramilitari tal-lemin.  Il-kunflitt intensifikat fis-snin disgħin, prinċipalment f'żoni rurali remoti. Diversi organizzazzjonijiet gwerillieri ddeċidew li jiddemobilizzaw wara n-negozjati għall-paċi fl-1989-1994.

L-Istati Uniti ilha involuta ħafna fil-kunflitt sa mill-bidu tiegħu, meta fil-bidu tas-sittinijiet il-gvern tal-Istati Uniti għen lill-armata Kolombjana tattakka gwerillieri terroristiċi komunisti fil-Kolombja rurali. Dan bħala parti mill-ġlieda Amerikana kontra l-komuniżmu. Merċenarji u korporazzjonijiet multinazzjonali bħal Chiquita Brands International huma wħud mill-atturi internazzjonali li kkontribwew għall-vjolenza tal-kunflitt.

Minn nofs is-snin sebgħin, il-kartelli tad-droga Kolombjani saru produtturi, proċessuri u esportaturi ewlenin ta 'drogi illegali, primarjament marijuana u kokaina.

Kostituzzjoni ġdida ġiet promulgata fl-4 ta' Lulju, 1991. Il-bidliet iġġenerati mill-kostituzzjoni l-ġdida huma meqjusa bħala pożittivi mis-soċjetà Kolombjana.

=== seklu 21 ===
L-amministrazzjoni tal-President Álvaro Uribe (2002-2010) adottat il-politika ta' sigurtà demokratika li kienet tinkludi kampanja integrata għall-ġlieda kontra t-terroriżmu u r-ribelljoni. Il-pjan ekonomiku tal-gvern ippromwova wkoll il-fiduċja tal-investituri. Bħala parti minn proċess ta' paċi, l-AUC (paramilitari tal-lemin) kienet waqfet tiffunzjona formalment bħala organizzazzjoni.  Fi Frar 2008, miljuni ta' Kolumbjani ddimostraw kontra l-FARC u gruppi illegali oħra.

Wara negozjati ta' paċi, il-gvern Kolumbjan tal-President Juan Manuel Santos u l-gwerilla tal-FARC-EP ħabbru ftehim finali biex jintemm il-kunflitt. Madankollu, referendum biex jiġi ratifikat il-ftehim ma rnexxiex. Il-gvern Kolumbjan u l-FARC sussegwentement iffirmaw ftehim ta' paċi rivedut f'Novembru 2016, li l-kungress Kolumbjan approva. Fl-2016, il-President Santos ingħata l-Premju Nobel għall-Paċi.  Ġurisdizzjoni Speċjali għall-Paċi nħolqot biex tinvestiga, tiċċara, tiġġudika u tikkastiga l-ksur serju tad-drittijiet tal-bniedem u l-ksur serji tal-liġi umanitarja internazzjonali li seħħew matul il-kunflitt armat u tissodisfa d-dritt tal-vittmi għall-ġustizzja. Matul iż-żjara tiegħu fil-Kolombja, il-Papa Franġisku ta ġieħ lill-vittmi tal-kunflitt.

F'Ġunju 2018, Iván Duque, il-kandidat tal-partit tal-lemin Ċentru Demokratiku, rebaħ l-elezzjoni presidenzjali. Fis-7 ta' Awwissu, 2018, huwa ħa l-ġurament bħala l-president il-ġdid tal-Kolombja biex jieħu post Juan Manuel Santos. Ir-relazzjonijiet tal-Kolombja mal-Veneżwela varjaw minħabba differenzi ideoloġiċi bejn iż-żewġ gvernijiet. Il-Kolombja offriet appoġġ umanitarju bl-ikel u l-mediċina biex itaffi n-nuqqas ta' provvista fil-Veneżwela. Il-Ministeru tal-Affarijiet Barranin tal-Kolombja qal li l-isforzi kollha biex tissolva l-kriżi tal-Veneżwela jridu jkunu paċifiċi. Il-Kolombja pproponiet l-idea tal-Għanijiet ta' Żvilupp Sostenibbli u n-Nazzjonijiet Uniti adottat dokument finali. Fi Frar 2019, il-President tal-Veneżwela Nicolás Maduro qata' r-relazzjonijiet diplomatiċi mal-Kolombja wara li l-President Kolumbjan Iván Duque għen lill-politiċi tal-oppożizzjoni Venezwelana biex iwasslu għajnuna umanitarja lil pajjiżu. Il-Kolombja rrikonoxxiet lill-mexxej tal-oppożizzjoni Venezwelana Juan Guaidó bħala l-president leġittimu tal-pajjiż.

Minħabba l-Gvern ta' Petro, il-Kolombja tbati minn kriżi fis-sistema tas-saħħa u s-sigurtà.

Abelardo de la Espriella rebaħ l-elezzjonijiet tal-2026.

== Ġeografija ==
[[File:Pico Cristobal Colon.jpg|thumb|left|Pico Cristóbal Colón huwa possibbilment l-ogħla muntanja fil-Kolombja, b'għoli rrappurtat ta '5,775 metru (18,947 pied) u Prominenza ta' 5,509 m (18,074 pied).]]
[[File:Mapa de Colombia (topografía).svg|thumb|Mappa topografika tal-Kolombja]]
Il-ġeografija tal-Kolombja hija kkaratterizzata mis-sitt reġjuni naturali ewlenin tagħha li jippreżentaw il-karatteristiċi uniċi tagħhom, mir-reġjun muntanjuż tal-Andes; ir-reġjun kostali tal-Paċifiku; ir-reġjun kostali tal-Karibew; il-Pjanuri; ir-reġjun tal-foresti tropikali tal-Amażonja; għaż-żona insulari, li tinkludi gżejjer kemm fl-oċeani Atlantiku kif ukoll fil-Paċifiku. Taqsam il-konfini marittimi tagħha mal-Kosta Rika, Nikaragwa, Ħonduras, Ġamajka, Ħaiti u r-Repubblika Dominicana.

Il-Kolombja tmiss fil-majjistral mal-Panama, fil-lvant mal-Venezwela u l-Brażil, u fin-nofsinhar mal-Ekwador u l-Perù; stabbilixxa l-limiti marittimi tiegħu ma' pajjiżi ġirien permezz ta' seba' ftehimiet fil-Baħar Karibew u tlieta fl-Oċean Paċifiku. Hija tinsab bejn latitudnijiet 12°N u 4°S u bejn lonġitudnijiet 67° u 79°W.

Fil-lvant tal-Andes hemm is-savana ta' Llanos, parti mill-baċin tax-Xmara Orinoco, u fix-Xlokk estrem, il-ġungla tal-foresti tropikali tal-Amażonja. Flimkien, dawn l-artijiet baxxi jiffurmaw aktar minn nofs it-territorju tal-Kolombja, iżda fihom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Fit-tramuntana, il-kosta tal-Karibew, li fiha 21.9% tal-popolazzjoni u l-lokazzjoni tal-bliet tal-port ewlenin ta' Barranquilla u Cartagena, ġeneralment tikkonsisti fi pjanuri baxxi, iżda fiha wkoll is-Sierra Nevada de Santa Marta, li tinkludi l-ogħla. qċaċet tal-pajjiż (Pico Cristóbal Colón u Pico Simón Bolívar), u d-deżert La Guajira. B'kuntrast, l-artijiet baxxi tal-kosta tal-Paċifiku dejqa u mhux kontinwi, appoġġjati mill-muntanji Serranía de Baudó, huma ftit popolati u mgħottija b'veġetazzjoni densa. Il-port ewlieni tal-Paċifiku huwa Buenaventura.

[[File:ISS-42 Colombia’s Santa Marta massif.jpg|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]]
[[File:Sierra Nevada de Santa Marta desde el espacio.jpg|thumb|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]]
[[File:Sierra Nevada.JPG|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta minn Valledupar, il-Kolombja.]]

Parti miċ-Ċirku tan-Nar, reġjun tad-dinja suġġett għal terremoti u eruzzjonijiet vulkaniċi, fl-intern tal-Kolombja l-Andes huma l-karatteristika ġeografika predominanti. Il-biċċa l-kbira taċ-ċentri tal-popolazzjoni tal-Kolombja jinsabu f'dawn l-artijiet għolja interni. Lil hinn mill-Massif Kolumbjan (fid-dipartimenti tal-Lbiċ ta' Cauca u Nariño), dawn jaqsmu fi tliet fergħat magħrufa bħala cordilleras (muntanji): il-Kordillera tal-Punent, li tgħaddi biswit il-kosta tal-Paċifiku u tinkludi l-belt ta' Cali; il-Medda tal-Muntanji Ċentrali, li tgħaddi bejn il-widien tax-xmajjar Cauca u Magdalena (fil-punent u l-lvant, rispettivament) u tinkludi l-ibliet ta' Medellín, Manizales, Pereira u l-Armenja; u l-Kordillera tal-Lvant, li testendi grigal sal-peniżola La Guajira u tinkludi Bogotá, Bucaramanga u Cúcuta. Il-qċaċet tal-Kordillera tal-Punent jaqbżu l-4,700 m (15,420 pied), u fil-Kordillera Ċentrali u l-Kordillera tal-Lvant jilħqu l-5,000 m (16,404 pied). F'2,600 m (8,530 pied), Bogotá hija l-ogħla belt tad-daqs tagħha fid-dinja.

Ix-xmajjar ewlenin tal-Kolombja huma l-Magdalena, il-Cauca, il-Guaviare, l-Atrato, il-Meta, il-Putumayo u l-Caquetá. Il-Kolombja għandha erba' sistemi ewleninta'ta’ drenaġġ: id-drenaġġ tal-Paċifiku, id-drenaġġ tal-Karibew, il-baċir tal-Orinoko u l-baċir tal-Amażonja. Ix-xmajjar Orinoco u Amazon jimmarkaw limiti mal-Kolombja sal-Venezwela u l-Perù rispettivament.

=== Fruntiera ===
Il-fruntiera tal-art mal-Kolombja hija 586 km, Venezwela fruntiera ta' aktar minn 2219 km, Brażil huwa 1645 km, Panama hija 266 km, Il-fruntiera internazzjonali flimkien hija 4716 km.

=== Klima ===
[[File:Colombia Köppen.svg|thumb|Mappa tal-Kolombja mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]]
Il-klima tal-Kolombja hija kkaratterizzata minn tropikali, li tippreżenta varjazzjonijiet f'sitt reġjuni naturali u skont l-altitudni, it-temperatura, l-umdità, ir-riħ u l-preċipitazzjoni. Il-Kolombja għandha firxa diversa ta 'żoni klimatiċi, inklużi foresti tropikali tropikali, savannahs, steppi, deżerti u klimi tal-muntanji.

Il-klima tal-muntanji hija waħda mill-karatteristiċi uniċi tal-Andes u eżenzjonijiet oħra ta' altitudni għolja fejn il-klima hija determinata mill-altitudni. Taħt 1,000 metru (3,281 pied) altitudni hija ż-żona altitudinal sħuna, fejn it-temperaturi huma ogħla minn 24 °C (75.2 °F). Madwar 82.5% taż-żona totali tal-pajjiż tinsab fiż-żona altitudinal sħuna. Iż-żona altitudinal tal-klima moderata li tinsab bejn 1,001 u 2,000 metru (3,284 u 6,562 pied) hija kkaratterizzata minn temperatura medja li tvarja bejn 17 u 24 °C (62.6 u 75.2 °F). It-temp kiesaħ huwa preżenti bejn 2,001 u 3,000 metru (6,565 u 9,843 pied) u t-temperaturi jvarjaw bejn 12 u 17 °C (53.6 u 62.6 °F). Lil hinn hemm il-kundizzjonijiet alpini taż-żona tal-boskijiet u mbagħad il-mergħat bla siġar tal-qawwi. Fuq 4,000 metru (13,123 pied), fejn it-temperaturi huma taħt l-iffriżar, il-klima hija glaċjali, żona ta 'borra permanenti u silġ.

=== Bijodiversità u konservazzjoni ===
Il-Kolombja hija waħda mill-pajjiżi megadiversi fil-bijodiversità, u tokkupa l-ewwel post fl-ispeċi ta 'għasafar. Il-Kolombja hija l-pajjiż bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, li għandha l-ogħla rata ta' speċi għal kull żona, kif ukoll l-ogħla numru ta' endemiżmi (speċi li ma jinstabu b'mod naturali imkien ieħor) ta' kwalunkwe pajjiż. Madwar 10% tal-ispeċi tad-Dinja jgħixu fil-Kolombja, inklużi aktar minn 1,900 speċi ta' għasafar, aktar milli fl-Ewropa u l-Amerika ta' Fuq flimkien. Il-Kolombja għandha 10% tal-ispeċijiet ta' mammiferi tad-dinja, 14% tal-ispeċi ta' anfibji tad-dinja u 18% tal-ispeċi ta' għasafar tad-dinja.

[[File:Cattleya trianae tipo Baronessa.jpg|thumb|Il-fjura nazzjonali tal-Kolombja, l-orkidea endemika Cattleya trianae, hija msemmija għall-botaniku u tabib Kolumbjan José Jerónimo Triana.]]

Fir-rigward tal-pjanti, il-pajjiż għandu bejn 40,000 u 45,000 speċi ta 'pjanti, ekwivalenti għal 10 jew 20% tal-ispeċi totali tad-dinja, li huwa saħansitra aktar notevoli jekk tqis li l-Kolombja hija meqjusa bħala pajjiż ta' daqs intermedju. Il-Kolombja hija t-tieni l-aktar pajjiż bijodiversità fid-dinja, biss wara l-Brażil, li huwa madwar 7 darbiet akbar.

Il-Kolombja għandha kważi 2,000 speċi ta 'ħut tal-baħar u hija t-tieni l-aktar pajjiż divers fil-ħut tal-ilma ħelu. Huwa wkoll il-pajjiż bl-aktar speċi endemiċi ta' friefet, huwa l-ewwel fl-ispeċi tal-orkidej, u għandu madwar 7,000 speċi ta' ħanfus. Il-Kolombja hija t-tieni fin-numru ta' speċi ta' anfibji u hija t-tielet l-aktar pajjiż divers fir-rettili u l-pali. Hemm madwar 1,900 speċi ta' molluski u skont l-istimi hemm madwar 300,000 speċi ta' invertebrati fil-pajjiż. Fil-Kolombja hemm 32 bijoma terrestri u 314-il tip ta' ekosistemi.

Iż-żoni protetti u s-&quot;Sistema tal-Park Nazzjonali&quot; ikopru żona ta' madwar 14,268,224 ettaru (142,682.24 km 2) u jirrappreżentaw 12.77% tat-territorju Kolumbjan. Meta mqabbla mal-pajjiżi ġirien, ir-rati tad-deforestazzjoni fil-Kolombja għadhom relattivament baxxi. Il-Kolombja kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2018 ta' 8.26/10, u kklassifikaha fil-25 post globalment fost 172 pajjiż. Il-Kolombja hija s-sitt pajjiż fid-dinja bil-kobor tal-provvista totali ta' ilma ħelu rinnovabbli, u għad għandha riżervi kbar ta' ilma ħelu.

== Gvern u politika ==
[[File:Casa de Nariño y Vigilantes.jpg|thumb|Il-Casa de Nariño hija r-residenza uffiċjali u l-post tax-xogħol ewlieni tal-President tal-Kolombja.]]
[[Stampa:Lado sur Casa de Nariño.jpg|thumb|left|'''Palazz Narinjo''', residenza u uffiċċju tal-President tal-Kolombja|260px]]
Il-gvern tal-Kolombja jiżviluppa fil-qafas ta' repubblika demokratika presidenzjali parteċipattiva kif stabbilit fil-Kostituzzjoni tal-1991. Skont il-prinċipju tas-separazzjoni tas-setgħat, il-gvern huwa maqsum fi tliet fergħat: il-fergħa eżekuttiva, il-fergħa leġiżlattiva u l-fergħa ġudizzjarja.

Bħala kap tal-fergħa eżekuttiva, il-President tal-Kolombja jaġixxi bħala kap tal-Istat u kap tal-Gvern, segwit mill-Viċi President u l-Kunsill tal-Ministri. Il-president jiġi elett b'vot popolari biex iservi mandat wieħed ta' erba' snin (fl-2015, il-Kungress tal-Kolombja approva r-revoka ta' emenda kostituzzjonali tal-2004 li biddlet il-limitu ta' mandat wieħed għall-presidenti għal limitu ta' żewġ mandati). Fil-livell provinċjali, is-setgħa eżekuttiva hija ta' gvernaturi dipartimentali, sindki muniċipali, u amministraturi lokali ta' suddiviżjonijiet amministrattivi iżgħar, bħal corregimientos jew communes. L-elezzjonijiet reġjonali kollha jsiru sena u ħames xhur wara l-elezzjoni presidenzjali.

[[File:Capitalio Nacional de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Kwartieri ġenerali Nazzjonali tal-Kungress]]

Il-fergħa leġiżlattiva tal-gvern hija rappreżentata fil-livell nazzjonali mill-Kungress, istituzzjoni bikamerali li tinkludi Kamra tad-Deputati b'166 siġġu u Senat ta' 102 siġġu. Is-Senat jiġi elett fil-livell nazzjonali u l-Kamra tad-Deputati tiġi eletta fid-distretti elettorali. Membri taż-żewġ kmamar huma eletti biex iservu mandati ta' erba' snin xahrejn qabel il-president, ukoll b’vot popolari.

[[File:Palacio de Justicia de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Palazz tal-Ġustizzja tal-Kolombja, kwartieri ġenerali u simbolu tal-Fergħa Ġudizzjarja tal-Kolombja]]

Il-ġudikatura hija mmexxija minn erba’ qrati għolja, li jikkonsistu mill-Qorti Suprema li tittratta kwistjonijiet kriminali u ċivili, il-Kunsill tal-Istat, li għandu responsabbiltà speċjali għal-liġi amministrattiva u jipprovdi wkoll pariri legali lill-eżekuttiv, il-Qorti Kostituzzjonali, responsabbli biex tiżgura l-integrità tal-kostituzzjoni Kolombjana, u l-Kunsill Superjuri tal-Ġudikatura, responsabbli għall-verifika tal-ġudikatura. Il-Kolombja topera sistema ta' liġi ċivili, li sa mill-1991 ġiet applikata permezz ta' sistema kontradittorja.

Minkejja sensiela ta' kontroversji, il-politika ta' sigurtà demokratika żgurat li l-eks President Álvaro Uribe jibqa' popolari fost il-Kolombjani, bil-klassifikazzjoni tal-approvazzjoni tiegħu laħqet il-quċċata ta' 76%, skont stħarriġ fl-2009. Madankollu, wara li serva żewġ mandati, kien kostituzzjonalment ipprojbit milli qed ifittex l-elezzjoni mill-ġdid fl-2010. Fl-elezzjoni tal-20 ta' Ġunju, 2010, l-eks Ministru tad-Difiża Juan Manuel Santos rebaħ b’69% tal-voti kontra t-tieni l-aktar kandidat popolari, Antanas Mockus. Kienet meħtieġa runoff peress li l-ebda kandidat ma rċieva aktar mil-limitu rebbieħ ta' 50% tal-voti. Santos reġa' rebaħ l-elezzjoni bi kważi 51% tal-voti fl-elezzjonijiet tat-tieni rawnd fil-15 ta' Ġunju 2014, u għeleb lir-rivali tiegħu tal-lemin Óscar Iván Zuluaga, li rebaħ 45%. Fl-2018, Iván Duque rebaħ it-tieni rawnd tal-elezzjonijiet b'54% tal-voti.

=== Affarijiet barranin ===
[[File:VII Cumbre de la Alianza del Pacífico, Santiago de Cali.jpg|thumb|VII Summit tal-Alleanza tal-Paċifiku: L-eks president tal-Kolombja, Juan Manuel Santos, huwa t-tieni mix-xellug.]]
L-affarijiet barranin tal-Kolombja huma inkarigati mill-President, bħala kap tal-Istat, u mmexxija mill-Ministru tal-Affarijiet Barranin. Il-Kolombja għandha missjonijiet diplomatiċi fil-kontinenti kollha.

Il-Kolombja kienet waħda mill-erba' membri fundaturi tal-Alleanza tal-Paċifiku, li hija mekkaniżmu ta' integrazzjoni politika, ekonomika u kooperattiva li tippromwovi l-moviment ħieles ta' oġġetti, servizzi, kapital u nies fost il-membri, kif ukoll borża komuni u ambaxxati konġunti f'diversi pajjiżi. Il-Kolombja hija wkoll membru tan-Nazzjonijiet Uniti, l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ, l-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Iżvilupp, l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, l-Organizzazzjoni tal-Istati Ibero-Amerikani, u l-Komunità Andina tan-Nazzjonijiet.

Il-Kolombja hija sieħba globali tan-NATO u alleat importanti mhux tan-NATO tal-Istati Uniti.

=== Militari ===
[[File:Arc fragata caldas.jpg|thumb|Il-Frejgata tal-Marina Kolombjana ARC Caldas]]
Il-fergħa eżekuttiva tal-gvern hija responsabbli għall-ġestjoni tad-difiża tal-Kolombja, bil-president ikun il-kmandant in kap tal-forzi armati. Il-Ministeru tad-Difiża jeżerċita kontroll ta' kuljum tal-forzi armati u tal-Pulizija Nazzjonali tal-Kolombja. Il-Kolombja għandha 455,461 persunal militari attiv. Fl-2016, 3.4% tal-PGD tal-pajjiż mar għall-infiq militari, u poġġih fl-24 post fid-dinja. Il-forzi armati tal-Kolombja huma l-akbar fl-Amerika Latina. Fl-2018, il-Kolombja ffirmat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari.

L-armata Kolombjana hija maqsuma fi tliet fergħat: l-Armata Nazzjonali Kolombjana; il-Forza Aerospazjali Kolombjana; u l-Navy Kolombjana. Il-Pulizija Nazzjonali tiffunzjona bħala ġendarmerija, li topera indipendentement mill-armata bħala aġenzija tal-infurzar tal-liġi fil-pajjiż kollu. Kull wieħed minnhom jopera bl-apparat tal-intelliġenza tiegħu separat mid-Direttorat Nazzjonali tal-Intelliġenza (DNI).

L-Armata Nazzjonali hija magħmula minn diviżjonijiet, brigati, brigati speċjali u unitajiet speċjali, il-Navy Kolombjana mill-Infanteria tal-Baħar, il-Forza Navali tal-Karibew, il-Forza Navali tal-Paċifiku, il-Forza Navali tan-Nofsinhar, il-Forza Navali tal-Lvant, Gwardja tal-Kosta Kolumbjana, Navali L-Avjazzjoni u l-Kmand Speċifiku ta' San Andrés u Providencia u l-Forza Aerospazjali minn 15-il unità tal-ajru.

=== Diviżjonijiet amministrattivi ===
Il-Kolombja hija maqsuma fi 32 dipartiment u distrett kapitali, li huwa meqjus bħala dipartiment (Bogotá hija wkoll il-kapitali tad-dipartiment ta' Cundinamarca). Id-dipartimenti huma suddiviżi f'muniċipalitajiet, li kull waħda minnhom hija assenjata sede muniċipali, u l-muniċipalitajiet huma mbagħad suddiviżi f'corregimientos f'żoni rurali u komuni f'żoni urbani. Kull dipartiment għandu gvern lokali b'gvernatur u assemblea eletti direttament għal terminu ta 'erba' snin, u kull muniċipalità hija mmexxija minn sindku u kunsill. Hemm bord amministrattiv lokali elett b'mod popolari f'kull wieħed mill-belt żgħira jew komuni.

Minbarra l-kapitali, erba' bliet oħra ġew innominati distretti (fil-fatt muniċipalitajiet speċjali), fuq il-bażi ta' karatteristiċi distintivi speċjali. Dawn huma Barranquilla, Cartagena, Santa Marta u Buenaventura. Xi dipartimenti għandhom suddiviżjonijiet amministrattivi lokali, fejn il-bliet għandhom konċentrazzjoni kbira ta 'popolazzjoni u l-muniċipalitajiet huma qrib xulxin (per eżempju, f'Antioquia u Cundinamarca). Fejn id-dipartimenti għandhom popolazzjoni baxxa (eż. Amazonas, Vaupés u Vichada), jiġu impjegati diviżjonijiet amministrattivi speċjali, bħal &quot;corregimientos departamentales&quot;, li huma ibridi ta' muniċipalità u corregimiento.

[[File:Mapa de Colombia (departamentos).svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]]

Skont il-Kostituzzjoni tal-1991, il-Kolombja hija magħmula minn 32 dipartiment u distrett kapitali.

Kull dipartiment huwa maqsum fi muniċipalitajiet. Il-gvernijiet dipartimentali huma maqsuma fi tliet fergħat: gvernatur (elett b'mod popolari kull 4 snin), assemblea dipartimentali (eletta b'mod popolari kull 4 snin) u qrati superjuri.

Skont l-IGAC (1996. Dizzjunarju Ġeografiku tal-Kolombja), l-ogħla punt tagħha jitla’ għal madwar 5,775 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, fuq is-summits tewmin ta' Colón u Bolívar, dawn huma l-għoli massimi fit-territorju nazzjonali, filwaqt li l-iktar punt baxx tal- pajjiż huwa l-Oċean Paċifiku u Atlantiku (il-Karibew).

==== Dipartimenti, popolazzjoni u kapital ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:73%;&quot;
! '''Numru'''
! '''Dipartiment'''
! '''Popolazzjoni (2020)'''&lt;ref name=&quot;PopulationProjections&quot;&gt;{{ċita web |url= https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |titlu= ¿Cuántos somos? |pubblikatur= Departamento Administrativo Nacional de Estadística (DANE) |data-aċċess= 2020-03-26 |lingwa= Spanjol |arkivju-url= https://web.archive.org/web/20200327040110/https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |arkivju-data= 2020-03-27 |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;
! '''Popolazzjoni (2018)'''&lt;ref name=&quot;PopulationProjections&quot; /&gt;
! '''Popolazzjoni (2005)'''
! '''Kapital'''
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Bogotá.svg|20px]] [[Bogotá]]
|align=&quot;center&quot;| 7,743,955
|align=&quot;center&quot;| 7,412,566
|align=&quot;center&quot;| 6,778,691
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''2'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Antioquia Department.svg|20px]] [[Antioquia Department|Antioquia]]
|align=&quot;center&quot;| 6,677,930
|align=&quot;center&quot;| 6,407,102
|align=&quot;center&quot;| 5,601,507
|align=&quot;center&quot;| Medellín
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''3'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Valle del Cauca.svg|20px]] [[Valle del Cauca]]
|align=&quot;center&quot;| 4,532,152
|align=&quot;center&quot;| 4,475,886
|align=&quot;center&quot;| 4,052,535
|align=&quot;center&quot;| Cali
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''4'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Cundinamarca.svg|20px]] [[Cundinamarca department|Cundinamarca]]
|align=&quot;center&quot;| 3,242,999
|align=&quot;center&quot;| 2,919,060
|align=&quot;center&quot;| 2,228,682
|align=&quot;center&quot;| Bogotá
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''5'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Atlántico.svg|20px]] [[Atlántico department|Atlántico]]
|align=&quot;center&quot;| 2,722,128
|align=&quot;center&quot;| 2,535,517
|align=&quot;center&quot;| 2,112,001
|align=&quot;center&quot;| Barranquilla
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''6'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Bolívar (Colombia).svg|20px]] [[Bolívar department|Bolívar]]
|align=&quot;center&quot;| 2,180,976
|align=&quot;center&quot;| 2,070,110
|align=&quot;center&quot;| 1,836,640
|align=&quot;center&quot;| Cartagena
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''7'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Santander Department.svg|20px]] [[Santander department|Santander]]
|align=&quot;center&quot;| 2,280,908
|align=&quot;center&quot;| 2,184,837
|align=&quot;center&quot;| 1,913,444
|align=&quot;center&quot;| Bucaramanga
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''8'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Nariño.svg|20px]] [[Nariño department|Nariño]]
|align=&quot;center&quot;| 1,627,589
|align=&quot;center&quot;| 1,630,592
|align=&quot;center&quot;| 1,498,234
|align=&quot;center&quot;| Pasto
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''9'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Córdoba.svg|20px]] [[Córdoba department|Córdoba]]
|align=&quot;center&quot;| 1,828,947
|align=&quot;center&quot;| 1,784,783
|align=&quot;center&quot;| 1,462,909
|align=&quot;center&quot;| Montería
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''10'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Tolima.svg|20px]] [[Tolima department|Tolima]]
|align=&quot;center&quot;| 1,339,998
|align=&quot;center&quot;| 1,330,187
|align=&quot;center&quot;| 1,312,304
|align=&quot;center&quot;| Ibagué
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''11'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Cauca.svg|20px]] [[Cauca department|Cauca]]
|align=&quot;center&quot;| 1,491,937
|align=&quot;center&quot;| 1,464,488
|align=&quot;center&quot;| 1,182,022
|align=&quot;center&quot;| Popayán
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''12'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Norte de Santander.svg|20px]][[Norte de Santander department|Norte de Santander]]
|align=&quot;center&quot;| 1,620,318
|align=&quot;center&quot;| 1,491,689
|align=&quot;center&quot;| 1,208,336
|align=&quot;center&quot;| Cúcuta
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''13'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Boyacá Department.svg|20px]] [[Boyacá Department|Boyacá]]
|align=&quot;center&quot;| 1,242,731
|align=&quot;center&quot;| 1,217,376
|align=&quot;center&quot;| 1,255,311
|align=&quot;center&quot;| Tunja
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''14'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Magdalena.svg|20px]] [[Magdalena department|Magdalena]]
|align=&quot;center&quot;| 1,427,026
|align=&quot;center&quot;| 1,341,746
|align=&quot;center&quot;| 1,136,819
|align=&quot;center&quot;| Santa Marta
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''15'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Huila.svg|20px]] [[Huila department|Huila]]
|align=&quot;center&quot;| 1,122,622
|align=&quot;center&quot;| 1,100,386
|align=&quot;center&quot;| 1,001,476
|align=&quot;center&quot;| Neiva
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''16'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Cesar.svg|20px]] [[Cesar department|Cesar]]
|align=&quot;center&quot;| 1,295,387
|align=&quot;center&quot;| 1,200,574
|align=&quot;center&quot;| 878,437
|align=&quot;center&quot;| Valledupar
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''17'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Caldas.svg|20px]] [[Caldas department|Caldas]]
|align=&quot;center&quot;| 1,018,453
|align=&quot;center&quot;| 998,255
|align=&quot;center&quot;| 898,490
|align=&quot;center&quot;| Manizales
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''18'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Meta.svg|20px]] [[Meta department|Meta]]
|align=&quot;center&quot;| 1,063,454
|align=&quot;center&quot;| 1,039,722
|align=&quot;center&quot;| 713,772
|align=&quot;center&quot;| Villavicencio
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''19'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of La Guajira.svg|20px]] [[La Guajira department|La Guajira]]
|align=&quot;center&quot;| 965,718
|align=&quot;center&quot;| 880,560
|align=&quot;center&quot;| 655,943
|align=&quot;center&quot;| Riohacha
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''20'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Risaralda.svg|20px]] [[Risaralda department|Risaralda]]
|align=&quot;center&quot;| 961,055
|align=&quot;center&quot;| 943,401
|align=&quot;center&quot;| 859,666
|align=&quot;center&quot;| Pereira
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''21'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Sucre (Colombia).svg|20px]] [[Sucre department|Sucre]]
|align=&quot;center&quot;| 949,252
|align=&quot;center&quot;| 904,863
|align=&quot;center&quot;| 762,263
|align=&quot;center&quot;| Sincelejo
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''22'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Quindío.svg|20px]] [[Quindío department|Quindío]]
|align=&quot;center&quot;| 555,401
|align=&quot;center&quot;| 539,904
|align=&quot;center&quot;| 518,691
|align=&quot;center&quot;| Armenia
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''23'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Chocó.svg|20px]] [[Chocó department|Chocó]]
|align=&quot;center&quot;| 544,764
|align=&quot;center&quot;| 534,826
|align=&quot;center&quot;| 388,476
|align=&quot;center&quot;| Quibdó
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''24'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Caquetá.svg|20px]] [[Caquetá department|Caquetá]]
|align=&quot;center&quot;| 410,521
|align=&quot;center&quot;| 401,849
|align=&quot;center&quot;| 337,932
|align=&quot;center&quot;| Florencia
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''25'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Casanare.svg|20px]] [[Casanare department|Casanare]]
|align=&quot;center&quot;| 435,195
|align=&quot;center&quot;| 420,504
|align=&quot;center&quot;| 281,294
|align=&quot;center&quot;| Yopal
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''26'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Putumayo.svg|20px]] [[Putumayo department|Putumayo]]
|align=&quot;center&quot;| 359,127
|align=&quot;center&quot;| 348,182
|align=&quot;center&quot;| 237,197
|align=&quot;center&quot;| Mocoa
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''27'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Arauca.svg|20px]] [[Arauca department|Arauca]]
|align=&quot;center&quot;| 294,206
|align=&quot;center&quot;| 262,174
|align=&quot;center&quot;| 153,028
|align=&quot;center&quot;| Arauca
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''28'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Guaviare.svg|20px]] [[Guaviare department|Guaviare]]
|align=&quot;center&quot;| 86,657
|align=&quot;center&quot;| 82,767
|align=&quot;center&quot;| 56,758
|align=&quot;center&quot;| San José del Guaviare 
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''29'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of San Andrés y Providencia.svg|20px]] [[Archipelago of San Andrés, Providencia and Santa Catalina|San Andrés y Providencia]]
|align=&quot;center&quot;| 63,692
|align=&quot;center&quot;| 61,280
|align=&quot;center&quot;| 59,573
|align=&quot;center&quot;| San Andrés
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''30'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Amazonas (Colombia).svg|20px]] [[Amazonas department|Amazonas]]
|align=&quot;center&quot;| 79,020
|align=&quot;center&quot;| 76,589
|align=&quot;center&quot;| 46,950
|align=&quot;center&quot;| Leticia
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''31'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Vichada.svg|20px]] [[Vichada department|Vichada]]
|align=&quot;center&quot;| 112,958
|align=&quot;center&quot;| 107,808
|align=&quot;center&quot;| 44,592
|align=&quot;center&quot;| Puerto Carreño
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''32'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Vaupés.svg|20px]] [[Vaupés department|Vaupés]]
|align=&quot;center&quot;| 44,712
|align=&quot;center&quot;| 40,797
|align=&quot;center&quot;| 19,943
|align=&quot;center&quot;| Mitú
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''33'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Guainía.svg|20px]] [[Guainía department|Guainía]]
|align=&quot;center&quot;| 50,636
|align=&quot;center&quot;| 48,114
|align=&quot;center&quot;| 18,797
|align=&quot;center&quot;| Inírida
|}
[[Stampa:Mapa de Colombia (regiones naturales).svg|thumb|Reġjuni naturali tal-Kolombja, differenzjati bil-kulur: Andin, Karibew, Paċifiku, Orinoquía, Amazonia, Insulari]]

== Ekonomija ==
[[File:Vista Hacia La Torre Bacatá (242256171).jpeg|thumb|Orizzont tal-skyscrapers ta' Bogotá]]
[[File:Colombia GDP by sector in 2017.png|thumb|Il-PDG tal-Kolombja skont is-setturi fl-2017]]
[[File:Edificio Bancolombia - luces.jpg|thumb|Il-kwartieri ġenerali ta' Bancolombia f'Medellin]]
Storikament ekonomija agrarja, il-Kolombja urbanizzat malajr fis-seklu 20, sa tmiemu 15.8% biss tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-agrikoltura, li tiġġenera biss 6.6% tal-PGD; 20% tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-industrija u 65% fis-servizzi, responsabbli għal 33% u 60% tal-PGD rispettivament. Il-produzzjoni ekonomika tal-pajjiż hija ddominata mid-domanda domestika qawwija tagħha. In-nefqa tal-konsum tad-dar hija l-akbar komponent tal-PGD.

L-ekonomija tas-suq tal-Kolombja kibret b'mod kostanti fl-aħħar parti tas-seklu 20, bil-prodott gross domestiku (PGD) jiżdied b'rata medja ta' aktar minn 4% fis-sena bejn l-1970 u l-1998. Il-pajjiż sofra riċessjoni fl-1999 (l-ewwel sena sħiħa ta' tkabbir negattiv mid-Depressjoni l-Kbira), u l-irkupru kien twil u bl-uġigħ. Madankollu, it-tkabbir laħaq is-7% fl-2007, wieħed mill-ogħla fl-Amerika Latina. Skont l-istimi tal-Fond Monetarju Internazzjonali, fl-2023, il-PGD (PPP) tal-Kolombja kien ta' US$1 triljun, it-32 fid-dinja u t-tielet fl-Amerika t’Isfel, wara l-Arġentina.

L-infiq pubbliku totali jirrappreżenta 28% tal-ekonomija nazzjonali. Id-dejn estern huwa ekwivalenti għal 40% tal-prodott gross domestiku. Klima fiskali b'saħħitha ġiet affermata mill-ġdid b'żieda fil-klassifikazzjonijiet tal-bonds. L-inflazzjoni annwali għalqet l-2017 b'4.09% sena fuq sena (vs. 5.75% sena fuq sena fl-2016). Ir-rata medja nazzjonali tal-qgħad fl-2017 kienet 9.4%, għalkemm l-informalità hija l-akbar problema li qed jiffaċċja s-suq tax-xogħol (id-dħul tal-ħaddiema formali żdied b'24.8% f'5 snin filwaqt li d-dħul tax-xogħol tal-ħaddiema formali informali żdied biss b'9%). Il-Kolombja għandha żoni ħielsa (FTZ), bħaż-Żona Ħielsa tal-Paċifiku, li tinsab f'Valle del Cauca, waħda mill-aktar żoni attraenti għall-investiment barrani.

Is-settur finanzjarju kiber b'mod favorevoli minħabba l-likwidità tajba tal-ekonomija, it-tkabbir tal-kreditu u l-prestazzjoni pożittiva tal-ekonomija Kolombjana. Il-Borża Kolombjana permezz tas-Suq Integrat tal-Amerika Latina (MILA) toffri suq reġjonali għall-kummerċ tal-istokks. Il-Kolombja issa hija waħda minn tliet ekonomiji biss b'punteġġ perfett fuq l-Indiċi tal-Qawwa tad-Drittijiet Legali, skont il-Bank Dinji.

Il-Kolombja hija rikka fir-riżorsi naturali u tiddependi ħafna fuq l-enerġija u l-esportazzjonijiet tal-minjieri. L-esportazzjonijiet ewlenin tal-Kolombja jinkludu fjuwils minerali, żjut, prodotti tad-distillazzjoni, frott u prodotti agrikoli oħra, zokkor u ħelu, prodotti tal-ikel, plastiks, ħaġar prezzjuż, metalli, prodotti tal-forestrija, kimiċi, farmaċewtiċi, vetturi, prodotti elettroniċi, tagħmir elettriku, fwejjaħ u kożmetiċi, makkinarju, oġġetti manifatturati, tessuti u drappijiet, ħwejjeġ u xedd tas-saqajn, ħġieġ u oġġetti tal-kristall, għamara, bini prefabbrikat, prodotti militari, materjali tad-dar u tal-uffiċċju, tagħmir tal-kostruzzjoni, software, fost oħrajn. L-imsieħba kummerċjali ewlenin huma l-Istati Uniti, iċ-Ċina, l-Unjoni Ewropea u xi pajjiżi tal-Amerika Latina.

L-esportazzjonijiet mhux tradizzjonali xprunaw it-tkabbir tal-bejgħ barrani Kolumbjan kif ukoll id-diversifikazzjoni tad-destinazzjonijiet tal-esportazzjoni grazzi għal ftehimiet ġodda ta 'kummerċ ħieles. It-tkabbir ekonomiku reċenti wassal għal żieda konsiderevoli f'miljunarji ġodda, inklużi intraprendituri ġodda, Kolumbjani b'valur nett li jaqbeż il-biljun USD.

Il-Gvern qed jiżviluppa wkoll proċess ta' inklużjoni finanzjarja fost l-aktar popolazzjoni vulnerabbli fil-pajjiż.

Il-kontribuzzjoni tat-turiżmu għall-PDG kienet ta' US$5,880.3 biljun (2.0% tal-PDG totali) fl-2016. It-turiżmu ġġenera 556,135 impjieg (2.5% tal-impjiegi totali) fl-2016. Żjajjar turisti barranin kienu mbassra li Żdiedu minn 0.6 miljun fl-2007 għal 4 miljuni fl-2017.

=== Agrikoltura u riżorsi naturali ===
[[File:Cerrejón mine.JPG|thumb|Cerrejón hija minjiera tal-faħam miftuħa, l-akbar tat-tip tagħha, l-akbar fl-Amerika Latina, u l-għaxar l-akbar fid-dinja.]]
Fl-agrikoltura, il-Kolombja hija waħda mill-akbar ħames produtturi fid-dinja ta' kafè, avokado u żejt tal-palm, u waħda mil l-akbar 10 produtturi fid-dinja ta' kannamieli, banana, ananas u kawkaw. Il-pajjiż għandu wkoll produzzjoni konsiderevoli ta'ross, patata u kassava. Għalkemm mhux l-akbar produttur tal-kafè fid-dinja (il-Brażil isostni dan it-titlu), il-pajjiż ilu, għal għexieren ta' snin, kapaċi jwettaq kampanja ta’ kummerċjalizzazzjoni globali biex iżid valur lill-prodott tal-pajjiż. Il-produzzjoni taż-żejt tal-palm Kolombjan hija waħda mill-aktar sostenibbli fuq il-pjaneta, meta mqabbla mal-akbar produtturi eżistenti. Il-Kolombja hija wkoll fost l-akbar 20 produttur fid-dinja taċ-ċanga u tat-tiġieġ. Il-Kolombja hija wkoll it-tieni l-akbar esportatur tal-fjuri fid-dinja, wara l-Olanda. L-agrikoltura Kolombjana temetti 55% tal-emissjonijiet tal-gassijiet serra tal-Kolombja, prinċipalment minħabba d-deforestazzjoni, it-trobbija tal-bhejjem estensiva żżejjed, il-ħtif tal-art u l-agrikoltura illegali.

Il-Kolombja hija esportatur ewlieni tal-faħam u ż-żejt – fl-2020, aktar minn 40% tal-esportazzjonijiet tal-pajjiż kienu bbażati fuq dawn iż-żewġ prodotti. Fl-2018 kien il-5 l-akbar esportatur tal-faħam fid-dinja. Fl-2019, il-Kolombja kienet l-20 l-akbar produttur taż-żejt fid-dinja, b'791 elf barmil / jum, li jesporta parti tajba mill-produzzjoni tiegħu - il-pajjiż kien id-19-il l-akbar esportatur taż-żejt fid-dinja fl-2020. Fil-minjieri, il-Kolombja hija l-akbar produttur dinja emerald, u fil-produzzjoni tad-deheb, bejn l-2006 u l-2017, il-pajjiż ipproduċa 15-il tunnellata fis-sena sal-2007, meta' l-produzzjoni tiegħu żdiedet b'mod sinifikanti, u kiser ir-rekord ta' 66.1 tunnellata estratti fl-2012. Fl-2017, estratt 52.2 tunnellata. Bħalissa, il-pajjiż huwa fost l-akbar 25 produttur tad-deheb fid-dinja.

=== Enerġija u trasport ===
[[File:Hidrosogamoso, Represa.JPG|thumb|Dam ta' Sogamoso (Presa de Sogamoso)]]
[[File:Cartagena2011-Skyline-Habour.jpg|thumb|Port ta' Cartagena]]
Il-produzzjoni tal-elettriku fil-Kolombja ġejja prinċipalment minn sorsi tal-enerġija rinnovabbli. 69.93% huwa miksub mill-ġenerazzjoni idroelettrika. L-impenn tal-Kolombja għall-enerġija rinnovabbli ġie rikonoxxut fl-Indiċi tal-Ekonomija Ekoloġika Globali (GGEI) tal-2014, u poġġiha fost l-aqwa 10 nazzjonijiet fid-dinja f'termini ta 'setturi ta' effiċjenza ekoloġika.

It-trasport fil-Kolombja huwa regolat fi ħdan il-funzjonijiet tal-Ministeru tat-Trasport u entitajiet bħall-Istitut Nazzjonali tat-Toroq (INVÍAS) inkarigat mill-Awtostradi fil-Kolombja, l-Aerocivil, responsabbli għall-avjazzjoni ċivili u l-ajruporti, l-Aġenzija Nazzjonali tal-Infrastruttura, Inkarigat mill-konċessjonijiet permezzta'ta’ sħubijiet pubbliċi-privati, għad-disinn, il-kostruzzjoni, il-manutenzjoni, l-operat u l-amministrazzjoni tal-infrastruttura tat-trasport, id-Direttorat Ġenerali Marittimu (Dimar) għandu r-responsabbiltà li jikkoordina l-kontroll tat-traffiku marittimu flimkien man-Navy Kolombjana, fost oħrajn, u taħt il- superviżjoni tas-Sovrintendenza tal-Portijiet u t-Trasport.

Mill-2021, il-Kolombja kellha 204,389 km (127,001 mi) ta 'toroq, li minnhom 32,280 km (20,058 mi) kienu asfaltati. Fl-aħħar tal-2017, il-pajjiż kellu madwar 2,100 km (1,305 mi) ta 'toroq duplikati. It-trasport ferrovjarju fil-Kolombja huwa kważi għal kollox iddedikat għat-trasport tal-merkanzija u n-netwerk ferrovjarju għandu tul ta '1,700 km ta' binarji potenzjalment attivi. Il-Kolombja għandha 3,960 kilometru ta' pipelines tal-gass, 4,900 kilometru ta' pajpijiet taż-żejt u 2,990 kilometru ta 'pipelines taż-żejt.

Il-gvern Kolumbjan ippropona li jinbnew 7,000 kilometru ta' toroq bejn l-2016 u l-2020, li jnaqqas il-ħinijiet tal-ivvjaġġar bi 30% u l-ispejjeż tat-trasport b'20%. Programm ta' konċessjoni ta' toroq b’pedaġġ se jinkludi 40 proġett u huwa parti minn objettiv strateġiku usa' ta' investiment ta' kważi $50 biljun f'infrastruttura tat-trasport, inklużi sistemi ferrovjarji, ir-restawr tan-navigabbiltà tax-Xmara Magdalena, it-titjib tal-faċilitajiet tal-istrutturi tal-port u l-espansjoni tal-El Dorado International. Ajruport. Il-Kolombja hija pajjiż bi dħul medju.

=== Xjenza u teknoloġija ===
[[File:CEMSA 271215 01.JPG|thumb|Colciencias hija aġenzija tal-Gvern Kolumbjan li tappoġġja r-riċerka fundamentali u applikata.]]
Il-Kolombja għandha aktar minn 3,950 grupp ta 'riċerka fix-xjenza u t-teknoloġija.  iNNpulsa, aġenzija tal-gvern li tippromwovi l-intraprenditorija u l-innovazzjoni fil-pajjiż, tipprovdi għotjiet lil startups, minbarra servizzi oħra li hija u l-istituzzjonijiet jipprovdu. Il-Kolombja kklassifikat fis-66 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. Spazji ta' coworking ħarġu biex iservu bħala komunitajiet għal startups kbar u żgħar. Fil-Kolombja, organizzazzjonijiet bħall-Korporazzjoni għar-Riċerka Bijoloġika (CIB) ġew żviluppati b'suċċess biex jappoġġjaw liż-żgħażagħ interessati fix-xogħol xjentifiku. Iċ-Ċentru Internazzjonali għall-Agrikoltura Tropikali bbażat fil-Kolombja jinvestiga l-isfida dejjem tikber tat-tisħin globali u s-sigurtà tal-ikel.

Fil-Kolombja, saru invenzjonijiet importanti relatati mal-mediċina, bħall-ewwel pacemaker artifiċjali estern b'elettrodi interni, ivvintat mill-inġinier elettriku Jorge Reynolds Pombo, invenzjoni ta 'importanza kbira għal dawk li jbatu minn insuffiċjenza tal-qalb. Ivvintati wkoll fil-Kolombja kienu l-mikrokeratome u tekniki keratomileusis, li jiffurmaw il-bażi fundamentali ta' dak li issa huwa magħruf bħala LASIK (waħda mill-aktar tekniki importanti għall-korrezzjoni ta' żbalji refrattivi fil-vista) u l-valv Hakim għat-trattament ta' idroċefalu. Il-Kolombja bdiet tinnova fit-teknoloġija militari għall-armata tagħha u armati oħra fid-dinja; speċjalment fid-disinn u l-ħolqien ta' prodotti ta' protezzjoni ballistiċi personali, ħardwer militari, robots militari, bombi, simulaturi u radars.

Xi xjenzati Kolombjani notevoli huma Joseph M. Tohme, riċerkatur rikonoxxut għax-xogħol tiegħu fuq id-diversità ġenetika tal-ikel, Manuel Elkin Patarroyo li huwa magħruf għax-xogħol pijunier tiegħu fuq vaċċini sintetiċi għall-malarja, Francisco Lopera li skopra l-&quot;Mutazzjoni Paisa&quot; jew tip ta 'Alzheimer bikri, Rodolfo Llinás magħruf għall-istudju tiegħu tal-proprjetajiet intrinsiċi tan-newroni u t-teorija ta' sindromu li kien biddel il-mod ta' fehim tal-funzjonament tal-moħħ, Jairo Quiroga Puello għaraf għall-istudji tiegħu dwar il-karatterizzazzjoni ta' sintetiċi. sustanzi li jistgħu jintużaw biex jiġġieldu fungi, tumuri, tuberkulożi u anke xi viruses u Ángela Restrepo li stabbiliet dijanjosi u trattamenti preċiżi biex jiġġieldu l-effetti ta 'marda kkawżata minn Paracoccidioides brasiliensis.

== Demografija ==
[[File:Densidad pop col only Colombia.png|thumb|Id-densità tal-popolazzjoni tal-Kolombja fl-2013]]
B'popolazzjoni stmata ta '50 miljun ruħ fl-2020, il-Kolombja hija t-tielet l-aktar pajjiż popolat fl-Amerika Latina, wara l-Brażil u l-Messiku. Fil-bidu tas-seklu 20, il-popolazzjoni tal-Kolombja kienet madwar 4 miljuni. Sa mill-bidu tas-snin sebgħin, il-Kolombja esperjenzat tnaqqis kostanti fir-rati ta 'fertilità, mortalità u tkabbir tal-popolazzjoni tagħha. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni għall-2016 hija stmata li tkun 0.9%. Madwar 26.8% tal-popolazzjoni kellha 15-il sena jew iżgħar, 65.7% kellhom bejn 15 u 64 sena, u 7.4% kellhom aktar minn 65 sena. Il-proporzjon ta' nies anzjani fil-popolazzjoni totali beda jiżdied b'mod sostanzjali. Il-Kolombja hija pproġettata li jkollha popolazzjoni ta’ 55.3 miljun sal-2050.

L-istimi tal-popolazzjoni taż-żona li issa hija l-Kolombja jvarjaw bejn 2.5 u 12-il miljun ruħ fl-1500; stimi bejn l-estremi jinkludu ċifri ta’ 6 u 7 miljuni. Bil-konkwista Spanjola, il-popolazzjoni tar-reġjun kienet niżlet għal madwar 1.2 miljun ruħ sal-1600, li jirrappreżenta tnaqqis stmat ta' 52-90%. Sa tmiem il-perjodu kolonjali, kien naqas aktar għal madwar 800,000; Beda jiżdied fil-bidu tas-seklu 19 għal madwar 1.4 miljun, fejn jerġa' jaqa' fil-Gwerra tal-Indipendenza tal-Kolombja għal bejn 1 u 1.2 miljun. Il-popolazzjoni tal-pajjiż ma rkupratx għal-livelli ta' qabel il-konkwista sa' l-1940, kważi 450 sena wara l-quċċata tagħha fis-seklu 16.

[[File:Colombia población.png|thumb|Storja tal-popolazzjoni tal-Kolombja]]

Il-popolazzjoni hija kkonċentrata fl-artijiet għolja Andin u tul il-kosta tal-Karibew, ukoll id-densitajiet tal-popolazzjoni huma ġeneralment ogħla fir-reġjun Andin. Id-disa' dipartimenti tal-pjanura tal-Lvant, li jinkludu madwar 54% taż-żona tal-Kolombja, għandhom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Tradizzjonalment soċjetà rurali, il-moviment lejn żoni urbani kien qawwi ħafna f'nofs is-seklu 20, u l-Kolombja issa hija waħda mill-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina. Il-popolazzjoni urbana żdiedet minn 31% tat-total fl-1938 għal kważi 60% fl-1973, u fl-2014 iċ-ċifra kienet ta' 76%. Il-popolazzjoni ta' Bogotá waħedha żdiedet minn ftit aktar minn 300,000 fl-1938 għal madwar 8 miljuni llum. B'kollox, tnejn u sebgħin belt issa għandhom popolazzjonijiet ta' 100,000 jew aktar (2015). Fl-2012, il-Kolombja kellha l-akbar popolazzjoni spostata internament fid-dinja, stmata għal 4.9 miljun ruħ.

L-istennija tal-ħajja kienet 74.8 snin fl-2015 u l-mortalità tat-trabi kienet 13.1 għal kull elf fl-2016. Fl-2015, 94.58% tal-adulti u 98.66% taż-żgħażagħ huma litterati u l-Gvern jonfoq madwar 4.49% tal-PGD tiegħu fuq l-edukazzjoni.

=== Lingwi ===
Madwar 99.2% tal-Kolombjani jitkellmu bl-Ispanjol, imsejjaħ ukoll Kastiljan; Fil-pajjiż jintużaw ukoll 65 lingwa Amerindja, żewġ lingwi krejoli, il-lingwa Romani u l-Lingwa tas-Sinjali Kolombjana. L-Ingliż għandu status uffiċjali fl-arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Catalina.

Total ta' 101 lingwa fil-Kolombja huma elenkati fid-database Ethnologue, inkluż l-Ispanjol. In-numru speċifiku ta' lingwi mitkellma jvarja ftit, b'xi awturi jikkunsidraw lingwi differenti dak li oħrajn iqisu varjetajiet jew djaletti tal-istess lingwa. L-aħjar stimi jirreġistraw 71 lingwa mitkellma fil-pajjiż illum, li ħafna minnhom jappartjenu lill-familji tal-lingwi Chibcha, Tucano, Bora-Witoto, Guajibo, Arawak, Karibew, Barbaco u Saliban. Bħalissa hemm aktar minn 850,000 kelliem tal-lingwa nattiva.

=== Gruppi etniċi ===
Il-Kolombja hija etnikament diversa, in-nies tagħha dixxendenti mill-abitanti indiġeni oriġinali, konkwistaturi Spanjoli, Afrikani oriġinarjament miġjuba fil-pajjiż bħala skjavi, u immigranti tas-seklu 20 mill-Ewropa u l-Lvant Nofsani, kollha jikkontribwixxu għal wirt kulturali divers. Id-distribuzzjoni demografika tirrifletti mudell li huwa influwenzat mill-istorja kolonjali. L-abjad jgħixu madwar il-pajjiż kollu, l-aktar fiċ-ċentri urbani u fl-għoljiet u l-ibliet kostali li qed jikbru. Il-popolazzjonijiet tal-bliet il-kbar jinkludu wkoll il-mestizos. Il-bdiewa Mestizo (nies li jgħixu f'żoni rurali) jgħixu wkoll fl-artijiet għoljiet Andini, fejn xi konkwistaturi Spanjoli mħallta man-nisa tal-kapijiet Amerinjani. Il-mestizos jinkludu artiġjani u negozjanti żgħar li kellhom rwol importanti fl-espansjoni urbana ta' dawn l-aħħar deċennji. Fi studju fl-American Journal of Physical Anthropology, il-Kolombjani għandhom antenati medja ta' 47% DNA Amerindijan, 42% DNA Ewropew, u 11% DNA Afrikan.

Iċ-ċensiment tal-2018 irrapporta li l-“popolazzjoni mhux etnika”, komposta minn bojod u mestizos (dawk ta' antenati mħallta Ewropej u Amerindijani), kienet tifforma 87.6% tal-popolazzjoni nazzjonali. 6.7% huma ta' dixxendenza Afrikana. L-Amerindjani Indiġeni jiffurmaw 4.3% tal-popolazzjoni. Ir-Raizals jikkostitwixxu 0.06% tal-popolazzjoni. Palenqueros jikkostitwixxu 0.02% tal-popolazzjoni. 0.01% tal-popolazzjoni huma żingari. Studju minn Latinobarómetro fl-2023 jistma li 50.3% tal-popolazzjoni hija mestizo, 26.4% hija abjad, 9.5% hija indiġena, 9.0% hija iswed, 4.4% hija mulatta u 0.4% hija Ażjatika, dawn l-istimi jkunu ekwivalenti għal madwar 26 miljun ruħ huma mestizo, 14-il miljun huma bojod, 5 miljun huma indiġeni, 5 miljun huma iswed, 2 miljun huma mulatti u 200k huma Asjatiċi.

Id-Diviżjoni tal-Investigazzjoni Federali stmat li mis-86% tal-popolazzjoni li mhix meqjusa bħala parti minn xi gruppi etniċi identifikati miċ-ċensiment tal-2006, il-Kolombjani bojod huma primarjament ta' nisel Spanjol, iżda hemm ukoll popolazzjoni kbira ta' Antenati Nofsani ; F'xi żoni hemm kontribut konsiderevoli ta' antenati Ġermaniżi u Taljani.

Ħafna mill-popli indiġeni esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni matul il-ħakma Spanjola u ħafna oħrajn ġew assorbiti fil-popolazzjoni mestizo, iżda l-bqija bħalissa jirrappreżentaw aktar minn tmenin kultura differenti. Ir-riżervi (resguardos) stabbiliti għall-popli indiġeni jokkupaw 30,571,640 ettaru (305,716.4 km 2) (27% tat-total tal-pajjiż) u huma abitati minn aktar minn 800,000 ruħ. Uħud mill-akbar gruppi indiġeni huma l-Wayuu, il-Paez, il-Pastos, l-Embera, u ż-Zenú. Id-dipartimenti ta' La Guajira, Cauca, Nariño, Córdoba u Sucre għandhom l-akbar popolazzjonijiet indiġeni.

L-Organizzazzjoni Indiġena Nazzjonali tal-Kolombja (ONIC), imwaqqfa fl-ewwel Kungress Indiġenu Nazzjonali fl-1982, hija organizzazzjoni li tirrappreżenta l-popli indiġeni tal-Kolombja. Fl-1991, il-Kolombja ffirmat u rratifikat il-liġi internazzjonali attwali dwar il-popli indiġeni, il-Konvenzjoni dwar il-Popli Indiġeni u Tribali, 1989.

L-Afrikani tas-Sub-Saħara nġiebu bħala skjavi, prinċipalment fl-artijiet baxxi kostali, fil-bidu tas-seklu 16 u fis-seklu 19. Illum, komunitajiet kbar Afro-Kolombjani jinsabu fuq il-kosta tal-Paċifiku. Ħafna Ġamajkani emigraw prinċipalment lejn il-gżejjer ta’ San Andres u Providencia. Diversi Ewropej oħra u Amerikani ta' Fuq immigraw lejn il-pajjiż fl-aħħar tad-19 u l-bidu tas-seklu 20, inklużi nies mill-ex USSR matul u wara t-Tieni Gwerra Dinjija.

Ħafna komunitajiet immigranti stabbilixxew fuq il-kosta tal-Karibew, partikolarment immigranti reċenti mill-Lvant Nofsani u l-Ewropa. Barranquilla (l-akbar belt fil-Karibew Kolumbjan) u bliet oħra tal-Karibew għandhom l-akbar popolazzjonijiet ta' Libaniżi, Palestinjani u Levantini oħra. Hemm ukoll komunitajiet sinifikanti ta' Roma u Lhud. Hemm xejra migratorja importanti tal-Venezweli, minħabba s-sitwazzjoni politika u ekonomika fil-Venezwela. F'Awwissu 2019, il-Kolombja offriet iċ-ċittadinanza lil aktar minn 24,000 tifel u tifla ta' refuġjati Venezwelani li twieldu fil-Kolombja.

==== Gruppi etniċi fil-Kolombja - Ċensiment tal-2018 ====
[[File:Native India village.jpg|thumb|Popolazzjoni fil-ġungla tal-Amażonja fid-dipartiment tal-Amazonas]]
* Mestiż - Abjad (87.58%)
* Afro-Kolombjani (inklużi mestizos) (6.68%)
* Amerindijan (4.31%)
* Mhux indikat (1.35%)
* Raizal (0.06%)
* Palenquero (0.02%)
* Romani (0.01%)

==== Gruppi etniċi fil-Kolombja skont il-Latinobarómetro 2023 ====

* Mestiż (50.3%)
* Abjad (26.4%)
* Amerindijan (9.5%)
* Iswed (9.0%)
* Mulatto (4.4%)
* Ażjatiċi (0.4%)

=== Reliġjon ===
[[File:Iglesia de San Agustín 11.JPG|thumb|left|Il-Knisja ta' San Agustín hija tempju Kolumbjan ta' qima Kattolika ddedikata lil San Agustín de Hipona, tinsab fil-kantuniera ta' Carrera 7 u Calle 7, eżatt fuq wara tal-Dar ta' Nariño (palazz presidenzjali), fil-qalba ta' is-settur tal-belt storika ta' Bogotá u jappartjeni għall-ġurisdizzjoni ekkleżjastika tal-arċidjoċesi ta' Bogotá.]]
[[File:Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 21-23 HDR.jpg|thumb|Is-Santwarju ta' Las Lajas hija knisja bażilika li tinsab fin-nofsinhar tad-Dipartiment ta' Nariño, muniċipalità ta' Ipiales, il-Kolombja. Il-post huwa sit ta' pellegrinaġġ popolari minn meta dehret il-Verġni Marija fl-1754. L-ewwel santwarju nbena madwar l-1750 u ġie mibdul b'wieħed akbar fl-1802 li kien jinkludi pont fuq il-kanyon tax-Xmara Guáitara. It-tempju attwali, fi stil neo-Gotiku, inbena bejn l-1916 u l-1949.]]
Id-Dipartiment Amministrattiv Nazzjonali tal-Istatistika (DANE) ma jiġborx statistika reliġjuża u huwa diffiċli li tikseb rapporti preċiżi. Madankollu, skont diversi studji u stħarriġ wieħed, madwar 90% tal-popolazzjoni taderixxi mal-Kristjaneżmu, li l-maġġoranza tagħhom (70.9%–79%) huma Kattoliċi Rumani, filwaqt li minoranza sinifikanti (16.7%) taderixxi mal-Protestantiżmu (prinċipalment evanġeliċi) . Madwar 4.7% tal-popolazzjoni hija atea jew agnostika, filwaqt li 3.5% jgħidu li jemmnu f'Alla iżda ma jsegwux reliġjon speċifika. 1.8% tal-Kolombjani jaderixxu max-Xhieda ta' Jehovah u l-Adventiżmu u inqas minn 1% jaderixxu ma' reliġjonijiet oħra, bħall-Fidi Bahá'í, l-Islam, il-Ġudaiżmu, il-Buddiżmu, il-Mormoniżmu, l-Induiżmu, ir-reliġjonijiet indiġeni, il-moviment Hare Krishna, il-moviment Rastafari, il-Knisja Ortodossa tal-Lvant u studji spiritwali. In-nies li fadal ma' wieġbux jew wieġbu li ma kinux jafu. Minbarra l-istatistika ta' hawn fuq, 35.9% tal-Kolombjani rrappurtaw li ma' pprattikawx il-fidi tagħhom b'mod attiv. 1,519,562 persuna fil-Kolombja, jew madwar 3% tal-popolazzjoni, irrappurtaw li jsegwu reliġjon indiġena.

Għalkemm il-Kolombja tibqa' pajjiż predominantement Kattoliku Ruman f’termini tan-numru ta' magħmudijiet, il-kostituzzjoni Kolombjana tal-1991 tiggarantixxi l-libertà tar-reliġjon u d-denominazzjonijiet reliġjużi u l-knejjes kollha huma ugwalment ħielsa quddiem il-liġi.

=== Saħħa ===
[[File:Complejo Médico - Hospital Internacional de Colombia HIC.jpg|thumb|Il-Kolombja tmexxi l-klassifika annwali ta’ América Economía tal-aqwa kliniċi u sptarijiet fl-Amerika Latina.]]
L-istennija tal-ħajja ġenerali mat-twelid fil-Kolombja hija 79.3 snin (76.7 snin għall-irġiel u 81.9 snin għan-nisa). Ir-riformi tal-kura tas-saħħa wasslu għal titjib massiv fis-sistemi tal-kura tas-saħħa tal-pajjiż, u l-istandards tas-saħħa fil-Kolombja tjiebu ħafna mis-snin tmenin. 1993) għal 96% fl-2012. Fl-2017, il-gvern iddikjara ċentru ta' riċerka u trattament tal-kanċer bħala Proġett ta' Interess Strateġiku Nazzjonali.

Studju li sar fl-2016 mir-rivista América Economía ikklassifika 21 istituzzjoni tas-saħħa Kolombjana fost l-44 l-aħjar fl-Amerika Latina, li jirrappreżentaw 48 fil-mija tat-total. Fl-2022, 26 sptar Kolumbjan kienu fost l-aqwa 61 fl-Amerika Latina (42% tat-total). Fl-2023 ukoll, żewġ sptarijiet Kolombjani kienu fost l-aqwa 75 fid-dinja.

=== Edukazzjoni ===
L-esperjenza edukattiva ta' ħafna tfal Kolombjani tibda bl-attendenza fi skola qabel l-iskola sal-età ta' ħames snin (Edukazzjoni Preskolastika). L-edukazzjoni bażika hija obbligatorja bil-liġi Din għandha żewġ stadji: Edukazzjoni Bażika Primarja (Educación Basica Primaria) li tmur mill-ewwel sal-ħames grad – tfal minn sitt snin sa għaxar snin, u Edukazzjoni Bażika Sekondarja (Educación Basica Sekondarja), li tmur mis-sitt. għad-disa' grad. L-edukazzjoni bażika hija segwita mill-Edukazzjoni Vokazzjonali Sekondarja (Educación media vocational) li tinkludi l-għaxar u l-ħdax-il grad. Jista' jkollu modalitajiet jew speċjalitajiet differenti ta' taħriġ professjonali (akkademiku, tekniku, kummerċjali, eċċ.) skont il-kurrikulu adottat minn kull skola.

[[File:Facultad de Minas - M5.jpg|thumb|Bini M5 – Università Nazzjonali tal-Kolombja, iddisinjat minn Pedro Nel Gómez]]

Mat-tlestija b'suċċess tas-snin kollha tal-edukazzjoni bażika u sekondarja, tingħata d-diploma tal-iskola għolja, li tissejjaħ il-baċellerat, minħabba li l-edukazzjoni sekondarja bażika u l-edukazzjoni sekondarja tradizzjonalment jitqiesu flimkien bħala unità msejħa l-baċellerat (is-sitt sal-ħdax-il grad). Studenti fl-aħħar sena tal-edukazzjoni sekondarja tagħhom jagħmlu l-eżami tal-ICFES (issa jismu Sabre 11) biex jaċċessaw l-edukazzjoni ogħla. Din l-edukazzjoni ogħla tinkludi studji professjonali undergraduate, edukazzjoni sekondarja teknika, teknoloġika u professjonali, u studji postgraduate. L-istituzzjonijiet tal-Edukazzjoni Għolja Teknika-vokazzjonali huma miftuħa wkoll għal studenti li għandhom lawrja fl-Arti u n-Negozju. Dan il-lawrja ġeneralment jingħata mis-SENA wara pjan ta' studju ta' sentejn.

Gradwati tal-iskola għolja jistgħu jidħlu fi programm ta' karriera professjonali ta' undergraduate offrut minn università; Dawn il-programmi jdumu sa ħames snin (jew inqas għal edukazzjoni teknika, teknoloġika u vokazzjonali intermedja, u studji gradwati), anke sa sitt jew seba' snin għal xi karrieri, bħall-mediċina. Fil-Kolombja, m'hemm l-ebda istituzzjoni bħall-università; L-istudenti jidħlu direttament fi programm ta’ karriera f’università jew istituzzjoni edukattiva oħra biex jiksbu grad professjonali, tekniku jew teknoloġiku. Malli jiggradwaw mill-kulleġġ, l-individwi jirċievu diploma (professjonali, teknika jew teknoloġika) u liċenzja (jekk meħtieġ) biex isegwu l-karriera magħżula tagħhom. Għal xi programmi tal-karriera, l-istudenti jridu jagħmlu t-test Saber-Pro fl-aħħar sena tagħhom ta 'edukazzjoni akkademika undergraduate.

L-infiq pubbliku fuq l-edukazzjoni bħala proporzjon tal-prodott gross domestiku fl-2015 kien 4.49%. Dan kien jirrappreżenta 15.05% tan-nefqa totali tal-gvern. Ir-rati gross ta' reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja u sekondarja kienu ta' 113.56% u 98.09% rispettivament. L-istennija tal-ħajja tal-iskola kienet ta' 14.42 snin. Total ta' 94.58% tal-popolazzjoni ta' 15-il sena' l fuq kienet irreġistrata bħala litterata, inklużi 98.66% ta' dawk ta' bejn il-15 u l-24 sena.

==== Universitajiet ====
Il-Kolombja għandha 301 istituzzjoni ta' edukazzjoni ogħla (HEIs), li minnhom 217 huma privati ​​u 84 huma uffiċjali.

Is-Sistema tal-Università tal-Istat (SUE) torganizza s-servizz pubbliku tal-edukazzjoni ogħla fil-pajjiż u hija magħmula minn 34 università pubblika.

Uħud mill-universitajiet pubbliċi fil-Kolombja huma: 
Università ta' Antioquia, Università ta' Atlántico, Università Militari Nueva Granada, Università ta' Caldas, Università ta' Cauca, Università Nazzjonali Miftuħa u Distanza, Università ta' Cartagena, Università ta' Magdalena, Università Nazzjonali tal-Kolombja, Università ta' Córdoba.

== Kultura ==
Il-Kolombja tinsab f'salib it-toroq tal-Amerika Latina u l-kontinent Amerikan in ġenerali, u bħala tali ġiet affettwata minn firxa wiesgħa ta' influwenzi kulturali. Influwenzi Indiġeni Amerikani, Spanjoli, u oħrajn Ewropej, Afrikani, Amerikani, tal-Karibew u tal-Lvant Nofsani, kif ukoll influwenzi kulturali oħra tal-Amerika Latina, huma kollha preżenti fil-kultura Kolombjana moderna. Il-migrazzjoni urbana, l-industrijalizzazzjoni, il-globalizzazzjoni u bidliet politiċi, soċjali u ekonomiċi oħra wkoll ħallew il-marka tagħhom.

Ħafna simboli nazzjonali, kemm oġġetti kif ukoll temi, ħarġu mit-tradizzjonijiet kulturali diversi tal-Kolombja u huma maħsuba biex jirrappreżentaw dak li l-Kolombja u l-poplu Kolumbjan għandhom komuni. L-espressjonijiet kulturali fil-Kolombja huma promossi mill-gvern permezz tal-Ministeru tal-Kultura.

=== Letteratura ===
[[File:Gabriel Garcia Marquez, 2009.jpg|thumb|Ir-rebbieħ tal-Premju Nobel Gabriel García Márquez]]
Il-letteratura Kolombjana tmur lura għaż-żminijiet prekolombjani; Eżempju notevoli mill-perjodu huwa l-poeżija epika magħrufa bħala The Legend of Yurupary. Fl-era kolonjali Spanjola, kittieba notevoli jinkludu Juan de Castellanos ( Elegies of Illustrious Men of the Indies ), Hernando Domínguez Camargo u l-poeżija epika tiegħu lil San Injazju ta' Loyola, Pedro Simón u Juan Rodríguez Freyle.

Fil-letteratura ta' wara l-indipendenza marbuta mar-Romantizmu, spikkaw Antonio Nariño, José Fernández Madrid, Camilo Torres Tenorio u Francisco Antonio Zea. Fit-tieni nofs tas-seklu 19 u l-bidu tal-20, il-ġeneru letterarju magħruf bħala costumbrismo sar popolari; Kittieba kbar ta' dan il-perjodu kienu Tomás Carrasquilla, Jorge Isaacs u Rafael Pombo (dan tal-aħħar kiteb xogħlijiet notevoli tal-letteratura għat-tfal). F'dak il-perjodu, awturi bħal José Asunción Silva, José Eustasio Rivera, León de Greiff, Porfirio Barba-Jacob u José María Vargas Vila żviluppaw il-moviment modernista. Fl-1872, il-Kolombja waqqfet l-Academia Colombiana de la Lengua, l-ewwel akkademja tal-lingwa Spanjola fl-Amerika. Candelario Obeso kiteb l-innovattivi Cantos Populares de mi Tierra (1877), l-ewwel ktieb ta' poeżija ta' awtur Afro-Kolombjan.

Bejn l-1939 u l-1940, ġew ippubblikati seba' kotba ta' poeżija taħt l-isem Piedra y cielo fil-belt ta' Bogotá, li influwenzaw il-pajjiż b’mod sinifikanti; Ġew editjati mill-poeta Jorge Rojas. Fl-għaxar snin ta' wara, Gonzalo Arango waqqaf il-moviment “xejn” bħala reazzjoni għall-vjolenza ta' dak iż-żmien; Kien influwenzat min-nihiliżmu, l-eżistenzjaliżmu u l-ħsieb ta' kittieb kbir ieħor Kolumbjan: Fernando González Ochoa. Matul iż-żieda fil-letteratura Latino-Amerikana, ħarġu kittieba ta' suċċess, immexxija mir-rebbieħ tal-Premju Nobel Gabriel García Márquez u l-opus magnum tiegħu, Mitt Sena ta' Solitudni, Eduardo Caballero Calderón, Manuel Mejía Vallejo u Álvaro Mutis, kittieb li ngħata l-Premju Cervantes. u l-Premju Prince of Asturias għal-Letteratura.

=== Arti viżwali ===
[[File:Alonso de Narvaez - Our Lady of Chiquinquira,1562.jpg|thumb|Pittura kolonjali The Virgin of Chiquinquirá (1562) minn Alonso de Narváez. Hija l-Patruna Kattolika tal-Kolombja. It-tila oriġinali tinsab fil-Bażilika tal-Madonna tar-Rużarju ta’ Chiquinquirá.]]
[[File:Santiago Martinez Delgado in the colombian congress.jpg|thumb|Mural ta' Santiago Martínez Delgado]]
L-arti Kolombjana għandha aktar minn 3000 sena ta' storja. L-artisti Kolombjani qabdu l-kuntest politiku u kulturali li qed jinbidel tal-pajjiż bl-użu ta' varjetà ta' stili u midja. Hemm evidenza arkeoloġika li l-fuħħar kien prodott aktar kmieni fil-Kolombja milli kullimkien ieħor fl-Ameriki, li jmur lura għal 3000 QK.

L-ewwel eżempji ta' sengħa tad-deheb ġew attribwiti lill-poplu Tumaco tal-kosta tal-Paċifiku u jmorru għal madwar 325 QK Madwar bejn is-sena 200 QK u 800 AD, il-kultura ta' San Wistin, kaptani tat-tinqix tal-ġebel, daħlet &quot;il-perjodu klassiku&quot; tagħha. Huma waqqfu ċentri ċerimonjali elevati, sarkofaġi, u monoliti kbar tal-ġebel li jirrappreżentaw forom antropomorfiċi u żoomorfi fil-ġebel.

L-arti Kolombjana segwiet ix-xejriet ta dak iż-żmien, għalhekk matul is-sekli 16 sa 18, il-Kattoliċiżmu Spanjol kellu influwenza enormi fuq l-arti Kolombjana, u l-istil barokk popolari ġie sostitwit minn Rococo meta l-Bourbon telgħu sal-kuruna Spanjola. Matul dan iż-żmien, fil-kolonja Spanjola, l-aktar pitturi importanti New Granada (Kolombjani) kienu Gregorio Vásquez de Arce y Ceballos, Gaspar de Figueroa, Baltasar Vargas de Figueroa, Baltasar de Figueroa (il-Anzjan), Antonio Acero de la Cruz u Joaquín. Gutiérrez , li x-xogħlijiet tiegħu huma ppreservati. Importanti wkoll Alonso de Narváez li għalkemm twieled fil-Provinċja ta Sivilja, qattata' l-biċċa l-kbira ta' ħajtu fil-Kolombja kolonjali, it-Taljan Angelino Medoro wkoll, għex fil-Kolombja u l-Perù, u ħalla xogħlijiet ta' l-arti ppreservati f’diversi knejjes tal-belt ta' Tunja.

F'nofs is-seklu 19, wieħed mill-pitturi l-aktar prominenti kien Ramón Torres Méndez, li pproduċa sensiela ta' pitturi ta' kwalità tajba li wrew in-nies u d-drawwiet tagħhom ta reġjuni Kolombjani differenti. Kienu notevoli wkoll fis-seklu 19 Andrés de Santa María, Pedro José Figueroa, Epifanio Garay, Mercedes Delgado Mallarino, José María Espinosa, Ricardo Acevedo Bernal, fost ħafna oħrajn.

Aktar reċentement, l-artisti Kolombjani Pedro Nel Gómez u Santiago Martínez Delgado bdew il-Moviment Murali Kolumbjan fl-1940s, li jippreżentaw il-karatteristiċi neoklassiċi tal-Art Deco. Sa mis-snin ħamsin, l-arti Kolombjana bdiet ikollha perspettiva distintiva, billi vvinta mill-ġdid elementi tradizzjonali taħt kunċetti tas-seklu 20. Eżempji ta' dan huma r-ritratti ta' Greiff ta' Ignacio Gómez Jaramillo, li juru x'tista' tagħmel l-arti Kolombjana b’tekniki ġodda applikati għal suġġetti tipiċi Kolombjani. Carlos Correa, bil-mudell paradigmatiku tiegħu &quot;Still Life in Silence&quot;, jgħaqqad l-astrazzjoni ġeometrika u l-kubiżmu. Alejandro Obregón ħafna drabi huwa meqjus bħala missier il-pittura Kolumbjana moderna, u wieħed mill-artisti l-aktar influwenti f'dan il-perjodu, minħabba l-oriġinalità tiegħu, ipinġi pajsaġġi Kolombjani b'użu simboliku u espressjonist tal-annimali, (speċjalment il-kondor Andin). Fernando Botero, Omar Rayo, Enrique Grau, Édgar Negret, David Manzur, Rodrigo Arenas Betancourt, Oscar Murillo, Doris Salcedo u Oscar Muñoz huma wħud mill-artisti Kolombjani prominenti internazzjonalment.

L-iskultura Kolombjana mis-sekli 16 sa 18 kienet l-aktar iddedikata għar-rappreżentazzjoni reliġjuża tal-arti ekkleżjastika, influwenzata ħafna mill-iskejjel Spanjoli tal-iskultura sagra. Matul il-perjodu inizjali tar-Repubblika Kolombjana, l-artisti nazzjonali ffukaw fuq il-produzzjoni ta' ritratti skulturi ta' politiċi u figuri pubbliċi, f'xejra neoklassika ċara. Matul is-seklu 20, l-iskultura Kolombjana bdiet tiżviluppa xogħol kuraġġuż u innovattiv bil-għan li tikseb fehim aħjar tas-sensittività nazzjonali.

Il-fotografija Kolombjana kienet immarkata bil-wasla tad-daguerreotype. Jean-Baptiste Louis Gros kien dak li ġab il-proċess tad-daguerreotype fil-Kolombja fl-1841. Il-librerija pubblika Piloto għandha l-akbar arkivju ta' negattivi fl-Amerika Latina, b’1.7 miljun ritratt antik li jkopru l-Kolombja mill-1848 sal-2005.

L-istampa Kolombjana ppromwoviet ix-xogħol tal-kartunisti. Fl-aħħar deċennji, fanzines, l-Internet u pubblikaturi indipendenti kienu fundamentali għat-tkabbir tal-komiks fil-Kolombja.

=== Arkitettura ===
Matul iż-żmien kien hemm varjetà ta' stili arkitettoniċi, minn dawk ta' popli indiġeni għal dawk kontemporanji, inklużi stili kolonjali (militari u reliġjużi), repubblikani, transizzjonali u moderni.

[[File:Street Scenes in Cartagena, Colombia (24045961890).jpg|thumb|Gallariji kolonjali fit-toroq ta' Cartagena]]
[[File:Catedral-Basílica-de-Nuestra-Señora-de-la-Asunción-de-Popayán-Colombia-1.jpg|thumb|Pjazza ewlenija kolonjali ta' Popayán, Dipartiment ta' Cauca]]
[[File:Pila de agua en la Plaza Central en Villa de Leyva, Boyacá, Colombia.jpg|thumb|Villa Kolonjali ta' Leyva, Dipartiment ta' Boyacá]]

Żoni ta' abitazzjoni antiki, djar komunali, terrazzi tal-kultivazzjoni, toroq bħas-sistema tat-toroq Inca, ċimiterji, hypogeums u nekropoli huma parti mill-wirt arkitettoniku tal-popli indiġeni. Xi strutturi indiġeni prominenti huma s-sit arkeoloġiku pre-ċeramika u taċ-ċeramika ta' Tequendama, Tierradentro (park li fih l-akbar konċentrazzjoni ta' oqbra maqtul monumentali pre-Kolombjani bi kmamar tal-ġenb), l-akbar ġabra ta' monumenti reliġjużi u skulturi megalitiċi fl-Amerika t'Isfel, li tinsab f'San Agustín, Huila, Ciudad Perdida (sit arkeoloġiku b'serje ta' terrazzi minquxin fil-muntanji, netwerk ta 'mogħdijiet bil-madum u diversi pjazez ċirkolari), u bliet kbar mibnija prinċipalment mill-ġebel, injam, kannamieli u tajn . L-arkitettura matul il-perjodu tal-konkwista u l-kolonizzazzjoni kienet prinċipalment derivata mill-adattament tal-istili Ewropej għall-kundizzjonijiet lokali, u l-influwenza Spanjola, speċjalment Andalusija u Estremadura, tista' tidher faċilment. Meta l-Ewropej waqqfu bliet, saru żewġ affarijiet fl-istess ħin: id-dimensjonar tal-ispazju ġeometriku (kwadru, triq), u l-post ta' punt tanġibbli ta' orjentazzjoni. Il-kostruzzjoni ta 'swar kienet komuni madwar il-Karibew u f'xi bliet ta' ġewwa, minħabba l-perikli maħluqa għall-insedjamenti kolonjali Spanjoli minn pirati Ingliżi, Franċiżi u Olandiżi u gruppi indiġeni ostili. Knejjes, kappelli, skejjel u sptarijiet li jappartjenu għal ordnijiet reliġjużi għandhom influwenza urbana kbira. L-arkitettura Barokka tintuża f'bini militari u spazji pubbliċi. Marcelino Arroyo, Francisco José de Caldas u Domingo de Petrés kienu rappreżentanti kbar tal-arkitettura neoklassika.

Il-Capitol Nazzjonali huwa rappreżentant kbir tar-romantiċiżmu. L-injam kien użat ħafna fil-bibien, twieqi, railings u soqfa matul il-kolonizzazzjoni ta 'Antioquia. L-arkitettura tal-Karibew takkwista influwenza Għarbija qawwija. It-Teatru Colón f'Bogotá huwa eżempju proditiku ta' arkitettura tas-seklu 19. Id-djar tal-kampanja b'innovazzjonijiet fil-konċepiment volumetriku huma wħud mill-aqwa eżempji ta' arkitettura repubblikana; L-azzjoni repubblikana fil-belt iffokat fuq id-disinn ta 'tliet tipi ta' spazji: parks bil-foresti, parks urbani żgħar u toroq u l-istil Gotiku kien l-aktar użat għad-disinn tal-knejjes.

L-istil Deco, in-neoclassicism modern, l-eklettiżmu folkloriku u r-riżorsi ornamentali tal-Art Deco influwenzaw b'mod sinifikanti l-arkitettura tal-Kolombja, speċjalment matul il-perjodu ta 'tranżizzjoni. Il-moderniżmu ġab teknoloġiji ġodda ta 'kostruzzjoni u materjali ġodda (azzar, konkrit rinfurzat, ħġieġ u materjali sintetiċi) u arkitettura topoloġika u s-sistema ta' ċangaturi mħaffef ukoll għandhom influwenza kbira. L-aktar periti influwenti tal-moviment modern kienu Rogelio Salmona u Fernando Martínez Sanabria.

L-arkitettura kontemporanja tal-Kolombja hija mfassla biex tagħti importanza akbar lill-materjali, din l-arkitettura tqis ġeografiji naturali u artifiċjali speċifiċi u hija wkoll arkitettura li tappella għas-sensi. Il-konservazzjoni tal-wirt arkitettoniku u urban tal-Kolombja ġiet promossa f'dawn l-aħħar snin.

=== Mużika ===
Il-Kolombja għandha collage vibranti ta' talent li jdoqq spettru sħiħ ta' ritmi. Hija magħrufa bħala l-art ta' elf ritmu, b'madwar 1,024 ritmu folkloristiku. Mużiċisti, kompożituri, produtturi tal-mużika u kantanti mill-Kolombja huma rikonoxxuti internazzjonalment bħal Shakira, Juanes, Carlos Vives u oħrajn. Il-mużika Kolombjana tgħaqqad l-istruttura tal-kitarra u l-kanzunetti influwenzati mill-Ewropa ma' flawtijiet kbar tal-bagalji u strumenti tal-perkussjoni mill-popolazzjoni indiġena, filwaqt li l-istruttura tal-perkussjoni u l-forom taż-żfin tagħha ġejjin mill-Afrika. Il-Kolombja għandha ambjent mużikali divers u dinamiku.

[[File:Ejes musicales de Colombia1.png|thumb|left|Reġjuni tal-Kolombja skond il-mużika tradizzjonali tagħhom]]

Guillermo Uribe Holguín, figura kulturali importanti fl-Orkestra Sinfonika Nazzjonali tal-Kolombja, Luis Antonio Calvo u Blas Emilio Atehortúa huma wħud mill-akbar esponenti tal-mużika arti. L-Orkestra Filarmonika ta’ Bogotá hija waħda mill-aktar orkestri attivi fil-Kolombja.

Il-mużika tal-Karibew għandha ħafna ritmi vibranti, bħal cumbia (daqq bil-maracas, drums, bagpipes u guacharaca), porro (huwa ritmu monotonu iżda ferrieħa), Mapalé (bir-ritmu mgħaġġel tiegħu u ċ-ċapċip kostanti) u vallenato, li oriġinaw fil- parti tat-Tramuntana tal-kosta tal-Karibew (ir-ritmu jindaqq prinċipalment bil-kaxxa, il-guacharaca u l-accordion).

Il-mużika tal-kosta tal-Paċifiku, bħall-currulao, hija kkaratterizzata mill-użu qawwi tagħha tat-tnabar (strumenti bħall-marimba indiġena, il-conunos, il-bombo, it-tanbur u l-cuatro guasas jew rattle tubulari). Ritmu importanti tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-kosta tal-Paċifiku huwa l-contradanza (użata fl-ispettakli taż-żfin minħabba l-kuluri impressjonanti tal-kostumi). Il-mużika marimba, il-kanzunetti u ż-żfin tradizzjonali tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-Paċifiku tal-Kolombja jinsabu fuq il-Lista Rappreżentattiva tal-UNESCO tal-Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità.

Ritmi mużikali importanti tar-Reġjun Andin huma ż-żfin (żfin tal-folklor Andin li ħareġ mit-trasformazzjoni tal-contradanza Ewropea), il-bambuco (daqq bil-kitarra, tiple u mandolina, ir-ritmu jiżfen f'pari), il-hallway (ritmu ispirat f’ il-waltz Awstrijak u ż-“żfin” Kolumbjan, il-lirika ġew komposti minn poeti rinomati), il-guabina (it-tiple, il-bandola u r-requinto huma l-istrumenti bażiċi), is-sanjuanero (oriġina fid-dipartimenti ta' Tolima u Huila , il- ir-ritmu huwa ferħan u mgħaġġel). Apparti dawn ir-ritmi tradizzjonali, il-mużika tas-salsa nfirxet mal-pajjiż kollu, u l-belt ta' Cali hija meqjusa minn ħafna kantanti tas-Salsa bħala ‘The New Salsa Capital of the World’.

L-istrumenti li jiddistingwu l-mużika tal-Llanos tal-Lvant huma l-arpa, il-cuatro (tip ta' kitarra b'erba' kordi) u l-maracas. Ritmi importanti ta' dan ir-reġjun huma l-joropo (ritmu mgħaġġel u hemm ukoll zapateo bħala riżultat ta' l-antenati flamenco tiegħu) u l-galerón (daqq ħafna waqt li l-cowboys ikunu qed jaħdmu).

Il-mużika tar-reġjun tal-Amażonja hija influwenzata ħafna minn prattiċi reliġjużi indiġeni. Uħud mill-istrumenti mużikali użati huma l-manguaré (strument mużikali tat-tip ċerimonjali, li jikkonsisti f'par tnabar ċilindriċi kbar), il-quena (strument melodiku), ir-ronador, il-congas, il-qniepen u tipi differenti ta' flawtijiet.

Il-mużika tal-Arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Katalina ġeneralment tkun akkumpanjata minn mandolina, bass, quijada, kitarra u maracas. Xi ritmi popolari tal-arċipelagu huma Skoċċiżi, calypso, polka u mento.

=== Kultura popolari ===
[[File:Statue India Catalina FICCI.JPG|thumb|Il-Cartagena Film Festival huwa l-eqdem avveniment tal-films fl-Amerika Latina. Il-fokus ċentrali tiegħu huwa l-films Ibero-Amerikani.]]
It-teatru ġie introdott fil-Kolombja matul il-kolonizzazzjoni Spanjola fl-1550 permezz ta' kumpaniji taż-żarzuela. It-teatru Kolumbjan huwa appoġġjat mill-Ministeru tal-Kultura u serje ta 'organizzazzjonijiet privati ​​u statali. Il-Festival tat-Teatru Ibero-Amerikan ta' Bogotá huwa l-aktar avveniment kulturali importanti fil-Kolombja u wieħed mill-akbar festivals tat-teatru fid-dinja. Avvenimenti teatrali importanti oħra huma: Il-Festival tal-Puppet La Fanfarria (Medellín), Il-Festival tat-Teatru Manizales, Il-Festival tat-Teatru tal-Karibew (Santa Marta) u l-Festival tal-Arti tal-Kultura Popolari “Invażjoni Kulturali” (Bogotá).

Għalkemm iċ-ċinema Kolombjana hija żagħżugħa bħala industrija, aktar reċentement l-industrija tal-films kienet qed tikber bl-appoġġ tal-Liġi tal-Films li għaddiet fl-2003. Ħafna festivals tal-films isiru fil-Kolombja, iżda t-tnejn l-aktar importanti huma l-Cartagena Film Festival, li huwa l-eqdem. festival tal-films fl-Amerika Latina, u l-Bogota Film Festival.

Xi gazzetti importanti taċ-ċirkolazzjoni nazzjonali huma El Tiempo u El Espectador. It-televiżjoni fil-Kolombja għandha żewġ netwerks tat-televiżjoni privati ​​u tliet netwerks tat-televiżjoni tal-istat b'kopertura nazzjonali, kif ukoll sitt netwerks tat-televiżjoni reġjonali u għexieren ta 'stazzjonijiet tat-televiżjoni lokali. L-istazzjonijiet privati, RCN u Caracol, huma dawk bl-akbar udjenza. L-istazzjonijiet reġjonali u l-gazzetti reġjonali jkopru dipartiment wieħed jew aktar u l-kontenut tagħhom isir f'dawn l-oqsma partikolari.

Il-Kolombja għandha tliet netwerks nazzjonali ewlenin tar-radju: Radiodifusora Nacional de Colombia, stazzjon tar-radju nazzjonali tal-istat; Caracol Radio u RCN Radio, netwerks ta' proprjetà privata b'mijiet ta' affiljati. Hemm netwerks nazzjonali oħra, inklużi Cadena Super, Todelar u Colmundo. Mijiet ta' stazzjonijiet tar-radju huma rreġistrati mal-Ministeru tat-Teknoloġija tal-Informazzjoni u l-Komunikazzjoni.

=== Kċina ===
[[File:Comidas tipicas colombianas.jpg|thumb|Tranta paisa (fuq) u ajiaco (taħt) huma tnejn mill-aktar platti tradizzjonali fil-pajjiż.]]
Il-gastronomija Kolombjana varjata hija influwenzata mill-fawna u l-flora differenti tagħha, kif ukoll it-tradizzjonijiet kulturali tal-gruppi etniċi. Il-platti u l-ingredjenti Kolombjani jvarjaw ħafna skont ir-reġjun. Uħud mill-aktar ingredjenti komuni huma: ċereali bħal ross u qamħ; tuberi bħal patata u kassava; legumi varji; laħmijiet, inklużi ċanga, tiġieġ, majjal u mogħoż; ħut; u frott tal-baħar. Il-kċina Kolombjana fiha wkoll varjetà ta' frott tropikali bħal cape gooseberry, feijoa, arazá, pitahaya, mangostan, granadilla, papaya, guava, tut (tut), lulo, soursop, u frott tal-passjoni. Il-Kolombja hija waħda mill-akbar konsumaturi ta' meraq tal-frott fid-dinja.

Fost l-appetizers u sopop l-aktar rappreżentattivi hemm patacones (pjantaġġini ħodor moqlija), sancocho de gallina (soppa tat-tiġieġ bil-ħaxix bl-għeruq) u ajiaco (soppa tal-patata u qamħirrum). L-appetizers u l-ħobż rappreżentattivi huma pandebono, arepas (kejkijiet tal-qamħirrum), aborrajados (pjantaġġini ħelwin moqlija bil-ġobon), torta de choclo, empanadas u almojábanas. Dixxijiet ewlenin rappreżentattivi huma t-tumba paisa, il-lechona tolimense, il-mamona, it-tamales, u l-platti tal-ħut (bħal arroz de lisa), speċjalment fir-reġjuni kostali fejn jittieklu wkoll kibbeh, serum, queso costeño u carimañolas. L-akkumpanjamenti rappreżentattivi huma patatas chorreadas (patata bil-ġobon), pitravi mimlijin b'bajd iebes (pitravi mimlijin b'bajd iebes) u ross bil-ġewż. L-ikel organiku huwa xejra attwali fl-ibliet il-kbar, għalkemm b'mod ġenerali madwar il-pajjiż il-frott u l-ħaxix huma naturali ħafna u friski.

Deżerti rappreżentattivi huma buñuelos, custard, kejk María Luisa, sandwich guava (ġelatina tal-gwava), cocadas (blalen tal-ġewż tal-Indi), casquitos de guava (qxur tal-gwava konfettura), pastel de natas, wejfers, mango flan, roscón, millefeuille, delikatezza. abjad, ħelu tal-feijoa, ħelu tal-papajuela, kejk tal-mojicón u sponge cake curuba. Zlazi tipiċi huma hogao (zalza tat-tadam u tal-basal) u chili stil Kolumbjan.

Xi xarbiet rappreżentattivi huma kafè (aħmar), xampù, cholado, lulada, ħafur Kolombjan, meraq tal-kannamieli taz-zokkor, aguapanela, aguardiente, ċikkulata sħuna, u meraq tal-frott frisk (spiss magħmul bl-ilma jew bil-ħalib).

=== Sports ===
[[File:Rio 2016. Ciclismo BMX-BMX Cycling (29016608602).jpg|thumb|Mariana Pajón hija ċiklist Kolombjana, darbtejn midalja tad-deheb Olimpika u Champion tad-Dinja tal-BMX.]]
Tejo huwa l-isport nazzjonali tal-Kolombja u huwa sport tat-tim li jinvolvi li jitfgħu l-projettili biex jolqtu mira. Iżda mill-isports kollha fil-Kolombja, il-futbol huwa l-aktar popolari. Il-Kolombja kienet iċ-champion tal-Copa América tal-2001, li fiha stabbiliet rekord ġdid li ma' ntlaqatx, ma' sofriet l-ebda gowl, u rebħet kull partita. Il-Kolombja ngħatat darbtejn il-premju tal-“plejer tas-sena”.

Il-Kolombja hija ċentru għall-iskejters. It-tim nazzjonali huwa qawwa perenni fil-Kampjonati Dinjija tar-Roller Speed ​​​​Skating. Il-Kolombja tradizzjonalment kienet tajba ħafna fiċ-ċikliżmu u numru kbir ta' ċiklisti Kolombjani rebħu f’kompetizzjonijiet ewlenin taċ-ċikliżmu.

Il-baseball huwa popolari fi bliet bħal Cartagena u Barranquilla. Ġew plejers tajbin minn dawk l-ibliet, bħal: Orlando Cabrera, Édgar Rentería, li kien champion tas-Serje Dinji fl-1997 u l-2010, u oħrajn li lagħbu fil-Major League Baseball. Il-Kolombja kienet champion dinji tad-dilettanti fl-1947 u fl-1965.

Il-boxing huwa wieħed mill-isports li pproduċa l-aktar ċampjins tad-dinja għall-Kolombja. L-isport tal-muturi wkoll jokkupa post importanti fil-preferenzi sportivi tal-Kolombjani; Juan Pablo Montoya huwa sewwieq tat-tlielaq magħruf għar-rebħ ta' 7 avvenimenti tal-Formula Wieħed il-Kolombja eċċella wkoll fl-isports bħall-BMX, il-judo, l-isports tal-isparar, it-taekwondo, il-lotta, l-għadis għoli u l-atletika, u għandu tradizzjoni kbira fil-weight lifting u l-bowling.

== Bliet importanti ==
&lt;gallery&gt;
File:BOG17.png|Santafé de Bogotá
File:Bogota SkyIine.jpg|Santafé de Bogotá
File:Casa Cural de la Catedral 2.jpg|Santafé de Bogotá
File:2018 Bogotá - Iglesia de Monserrate desde Germania.jpg|Santafé de Bogotá
File:Fachada Capitolio.jpg|Santafé de Bogotá
File:BOG Museo del Oro.JPG|Santafé de Bogotá
File:2018 Aeropuerto El Dorado de Bogotá - Ventanales del muelle nacional.jpg|Santafé de Bogotá
File:Metro de Medellín, Colombia.jpg|Medellín
File:Barranquilla - Paseo de Bolívar.jpg|Barranquilla
File:Bucaramanga v cu.JPG|Bucaramanga
File:Teatro Municipal de Santiago de Cali 01.JPG|Cali
File:Oeste de Cali de noche.jpg|Cali
File:Iglesia de San Antonio Cali 01.JPG|Cali
File:CristoReyCali.jpg|Cali
File:Catedral San Jerónimo de Montería en la celebración de los 240 años de la ciudad. .jpg|Montería
File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto
File:Baluarte de Santiago CTG 11 2019 9804.jpg|Cartagena de Indias
File:Panorámica de San José de Cúcuta, Colombia.jpg|San José de Cúcuta
File:San Juan de Pasto de noche.jpg|San Juan de Pasto
File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto
File:Volcán Galeras - Pasto - Colombia.jpg|San Juan de Pasto
File:Plazuela San Andrés-Pasto.jpg|San Juan de Pasto
File:Plaza de Nariño, al final de la tarde - panoramio.jpg|San Juan de Pasto
File:Catedralpopayan.jpg|Popayán
File:Iglesia de Santo Domingo-Popayan.jpg|Popayán
File:Popayan bridge.jpg|Popayán
File:Centro Histórico 2.JPG|Popayán
File:Atardecer en Popayán, Cauca.jpg|Popayán
File:CatedralTunja1.jpg|Tunja
File:Puente de Boyaca 1.jpg|Tunja
File:Tunja02.jpg|Tunja
File:Tunja Panoramica Norte.JPG|Tunja
File:Valledupar.png|Valledupar
File:Calle15valledupar.jpg|Valledupar
File:Valledupar 2007 006.jpg|Valledupar
File:PanteodelaPatria.JPG|Santa Marta
File:Rodadero 2023.jpg|Santa Marta
File:Arrecifes.jpg|Santa Marta
File:El Morro visto desde Taganga al atardecer.jpg|Santa Marta
File:090 Irotama Santa Marta Colombia Sunset.JPG|Santa Marta
File:Cityofneiva.png|Neiva
File:Ibagué.jpg|Ibagué
File:Plaza Bolívar Ibague.jpg|Ibagué
File:Biblioteca Universidad de Ibagué.JPG|Ibagué
File:Catedral de Ibague con la gobernacion.JPG|Ibagué
File:Museo de arte del tolima.JPG|Ibagué
File:Monumento a Las Arpas.JPG|Villavicencio
File:C8v iSQXoAAEqwr.jpg|Villavicencio
File:CRISTO REY.JPG|Villavicencio
File:Manizales Montage L.jpg|Manizales
File:Plaza Almirante Padilla.JPG|Riohacha
File:LA CATEDRAL DE RIOHACHA - panoramio.jpg|Riohacha
File:CENTRO COMERCIAL SUCHIMMA (RIOHACHA) - panoramio.jpg|Riohacha
File:Antigua Aduana y Actual Secretaría de Cultura de Riohacha.jpg|Riohacha
File:Edificio de la Gobernacion de la Guajira.JPG|Riohacha
File:Skyline Pereira.jpg|Pereira
File:Bolivar desnudo.jpg|Pereira
File:IglesiadePereira.JPG|Pereira
File:Edificio de Rentas Departamentales.JPG|Pereira
File:Estación del Ferrocarril Pereira..JPG|Pereira
File:Sincelejoocity.png|Sincelejo
File:Ciudad de Quibdo.jpg|Quibdó
File:Alcaldía de Yopal, Casanare.jpg|Yopal
File:Estadio Santiago de las Atalayas.jpg|Yopal
File:Yopal, Casanare - panoramio.jpg|Yopal
File:Monumento al joropo, Yopal.JPG|Yopal
&lt;/gallery&gt;

== Referenzi ==
{{Referenzi}}

{{Amerika t'Isfel}}

[[Kategorija:Kolombja]]
[[Kategorija:Repubbliki]]
[[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]]
[[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]]</text>
      <sha1>qr2rj505w5okekzs7o1bfc1bty92rtn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331368</id>
      <parentid>331367</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T04:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ĠanniĠuzeppi</username>
        <id>27231</id>
      </contributor>
      <origin>331368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103161" sha1="7y8inw3hzvte5rm0hbut9d4bkufdrey" xml:space="preserve">{{Infobox Pajjiż
|isem_twil_konvenzjonali     = Repubblika tal-Kolombja
|isem_nattiv                 = ''República de Colombia''
|isem_komuni                 = Kolombja
|stampa_bandiera             = Flag of Colombia.svg
|stampa_emblema              = Coat of arms of Colombia.svg
|stampa_mappa                = COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg
|deskrizzjoni_mappa          =
|ħolqa_bandiera              = Bandiera tal-Kolombja
|ħolqa_emblema               = Emblema tal-Kolombja
|ħolqa_demografija           = Demografija tal-Kolombja
|mottu_nazzjonali            = &quot;Libertad y Orden&quot; {{es}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''Libertà u Ordni''&lt;/small&gt;
|innu_nazzjonali             = ''[[¡Oh, Gloria Inmarcesible!]]''
[[File:United States Navy Band - ¡Oh, gloria inmarcesible!.ogg]]
|lingwi_uffiċjali            = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|gruppi_etniċi               = 
|kapitali                    = [[Bogotá|Bogotá, DC]]
|l-ikbar_belt                = [[Bogotá|Bogotá, DC]]
|latd=4 |latm=35 |lats=53 |latNS=N |lonġd=74 |lonġm=4 |lonġs=33 |lonġEW=W
|tip_gvern                   = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[Stat unitarju|unitarja]] [[deċentralizzat]]
|titlu_kap1                  = [[President tal-Kolombja|President]]
|titlu_kap2                  = [[Viċi-President tal-Kolombja|Viċi-President]]
|isem_kap1                   = [[:es:Abelardo de la Espriella|Abelardo de la Espriella]]
|isem_kap2                   = [[:es:José Manuel Restrepo|José Manuel Restrepo]]
|żona_kklassifika            = 26
|poż_erja                    = 25 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|erja_km2                    = 1,141,748
|erja_mi_kw                  = 440,831
|perċentwal_ilma             = 2.1 (2025)
|sena_stima_popolazzjoni     = 2024
|stima_popolazzjoni          = 52,695,952
|poż_stima_popolazzjoni      = 27 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|densità_popolazzjoni_km2    = 46.15
|densità_popolazzjoni_mi_kw  = 119.5
|poż_densità_popolazzjoni    = 174 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|sena_PGD_PSX                = 2012
|PGD_PSX                     = $502.874 biljun
|poż_PGD_PSX                 = 28
|PGD_PSX_per_capita          = $10,791
|poż_PGD_PSX_per_capita      = 
|sena_IŻU                    = 2013
|IŻU                         = {{increase}} 0.719&lt;ref&gt;{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/es/datos/mapa/|titlu=Indicadores Internacionales sobre Desarrollo Humano – PNUD|pubblikatur=Hdr.undp.org|data-aċċess=2012-05-14|lingwa=Spanjol}}&lt;/ref&gt;
|poż_IŻU                     = 91
|kategorija_IŻU              = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;għoli&lt;/span&gt;
|tip_sovranità               = [[Indipendenza]] {{nobold|minn [[Spanja]]}}
|avveniment_stabbilit1       = [[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolumbjan|Iddikjarata]]
|data_stabbilit1             = 20 ta' Lulju, 1810
|avveniment_stabbilit2       = Rikonoxxuta
|data_stabbilit2             = 7 ta' Awwissu, 1819
|avveniment_stabbilit3       = Kostituzzjoni attwali
|data_stabbilit3             = 4 ta' Lulju, 1991
|valuta                      = [[Peso tal-Kolombja]]
|kodiċi_valuta               = COP
|żona_ħin                    = COT (Ħin fil-Kolombja)
|differenza_ħku              = -5
|żona_ħin_legali             = 
|differenza_żona_ħin_legali  = 
|cctld                       = [[.co]]
|kodiċi_telefoniku           = +57
|sena_PGD_nominali           = 2012
|PGD_nominali                = $366.020 biljun
|poż_PGD_nominali            = 31
|PGD_nominali_per_capita     = $7,854
|poż_PGD_nominali_per_capita = 
|nota1                       = Għalkemm il-Kostituzzjoni Kolumbjana tispeċifika l-Ispanjol bħala l-lingwa uffiċjali fit-territorju kollu tagħha, lingwi oħra huma mitkellma fil-pajjiż (madwar 68 lingwi) huma wkoll uffiċjali. L-Ingliż huwa wkoll uffiċjali ġewwa San Andrés u fil-Gżira Providencia ([http://www.alcaldiabogota.gov.co/sisjur/normas/Norma1.jsp?i=2780 Consulta de la Norma]. Alcaldiabogota.gov.co. 8 ta' Ottubru 2012.)
}}
Il-'''Kolombja''' ({{awdjo|en-us-Colombia.ogg|kəˈlʌmbiə}}), uffiċjalment ir-'''Repubblika tal-Kolombja''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República de Colombia''), hija repubblika kostituzzjonali unitarja li tinkludi tnejn u tletin dipartiment. Hi tinsab fil-Majjistral tal-[[Amerika t'Isfel]], u tmiss mal-[[Panama]] fil-Majjistral; fit-Tramuntana tmiss mal-[[Baħar Karibew]]; lejn il-Lvant mal-[[Veneżwela]] u l-[[Brażil]]; fin-Nofsinhar mal-[[Ekwador]] u l-[[Peru]]; u mal-Oċean Paċifiku fil-Punent.{{Ċita web|titlu=Which Countries Border Colombia?|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-countries-border-colombia.html|data-aċċess=2022-12-03}} Il-Kolombja hija s-26 l-akbar pajjiż mill-erja u r-raba' l-akbar fl-Amerika t'Isfel. B'aktar minn 46 miljun ruħ, hi mqiegħda fis-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|27 post]] fid-dinja skont il-popolazzjoni u għandha t-tieni l-akbar popolazzjoni li jitkellmu bl-Ispanjol fid-dinja wara l-[[Messiku]].

== Etimoloġija ==
L-isem &quot;Kolombja&quot; huwa derivat mill-kunjom tan-navigatur Taljan Christopher Columbus (Latin: Christophorus Columbus, Taljan: Cristoforo Colombo, Spanjol: Cristóbal Colón). Kien maħsub bħala referenza għad-Dinja l-Ġdida kollha. L-isem aktar tard ġie adottat mir-Repubblika tal-Kolombja tal-1819, iffurmata mit-territorji ta' l-ex Viċireyalty ta' New Granada (il-Kolombja tal-lum, il-Panama, il-Venezwela, l-Ekwador u l-Majjistral tal-Brażil).

Meta l-Venezwela, l-Ekwador u Cundinamarca ġew stabbiliti bħala stati indipendenti, l-ex Dipartiment ta' Cundinamarca adotta l-isem &quot;Repubblika ta' New Granada.&quot; New Granada uffiċjalment bidlet isimha fl-1858 għall-Konfederazzjoni Grenadine. Fl-1863 l-isem reġa' nbidel, din id-darba għall-Istati Uniti tal-Kolombja, qabel fl-aħħar adotta l-isem attwali tiegħu – ir-Repubblika tal-Kolombja – fl-1886.

Biex jirreferi għal dan il-pajjiż, il-gvern Kolumbjan juża t-termini Kolumbja u Repubblika tal-Kolombja.

== Storja ==
=== Era prekolombjana ===
[[File:Culturas precolombinas de Colombia.png|thumb|left|Mappa tal-post tal-kulturi prekolombjani tal-Kolombja.]]
[[Stampa:Parque Arqueológico de San Agustín - Deity 2.jpg|thumb|left|Park Arkeoloġiku ta' San Agustín (Parque Arqueológico de San Agustín)]]
[[Stampa:Muestra Indígena In Situ, monumento arqueológico de San Agustín.JPG|thumb|left|Sit &quot;La Cháquira&quot; li ppermetta lill-Kultura Agostinjana tistabbilixxi kalendarju agrikolu u ritwali]]
[[File:ConfederaciónMuisca.png|thumb|left|Konfederazzjoni Muisca (c. 800–1540)]]
Minħabba l-post fejn jinsab, it-territorju tal-lum tal-Kolombja kien kuritur ta' ċiviltà umana bikrija mill-Mesoamerika u l-Karibew sal-Andes u l-baċir tal-Amażonja. L-eqdem sejbiet arkeoloġiċi ġejjin mis-siti ta' Pubenza u El Totumo fil-Wied ta' Magdalena 100 kilometru (62 mi) fil-Lbiċ ta' Bogotá. Dawn is-siti jmorru għall-perjodu Paleoindian (18,000–8000 QK). Fi Puerto Hormiga u siti oħra, instabu traċċi tal-Perjodu Arkajku (~8000–2000 QK). Il-fdalijiet jindikaw li kien hemm ukoll okkupazzjoni bikrija fir-reġjuni ta' El Abra u Tequendama f'Cundinamarca. L-eqdem fuħħar skopert fl-Ameriki, misjub f’San Jacinto, imur għall-5000–4000 QK.

Popli indiġeni abitaw it-territorju li llum huwa l-Kolombja madwar is-sena 12,500 QK It-tribujiet nomadi tal-kaċċaturi u l-ġbir tas-siti ta' El Abra, Tibitó u Tequendama, qrib il-Bogotá tal-lum, kienu jinnegozjaw bejniethom u ma' kulturi oħra fil-wied tax-Xmara Magdalena. F’Novembru 2020, ġie żvelat sit li jinkludi tmien mili (13-il km) ta' pittografi li qed jiġu studjati fis- Serranía de la Lindosa. Antropologi li jaħdmu fis-sit jissuġġerixxu li għandu 12,500 sena (c. 10,480 QK), minħabba l-fawna estinta rappreżentata. Kien matul l-ewwel okkupazzjoni umana magħrufa taż-żona.

Bejn 5000 u 1000 QK, tribujiet tal-kaċċaturi li jiġbru t-tranżizzjoni għal soċjetajiet agrarji; Ġew stabbiliti settlements fissi u dehret iċ-ċeramika. Mill-ewwel millennju QK, gruppi ta 'Amerindjani, inklużi l-Muiscas, Zenúes, Quimbayas u Taironas, żviluppaw is-sistema politika ta' kapijiet bi struttura ta 'poter piramidali mmexxija minn kapijiet. Il-Muiscas abitaw prinċipalment fiż-żona ta' dak li issa huwa l-Altiplano Cundiboyacense tad-Dipartimenti ta' Boyacá u Cundinamarca, fejn iffurmaw il-Konfederazzjoni Muisca. Huma kibru qamħ, patata, quinoa, u qoton, u nnegozjaw deheb, żmeraldi, kutri, artiġjanat taċ-ċeramika, koka, u speċjalment melħ tal-blat ma' nazzjonijiet ġirien. It-Taironas għexu fit-Tramuntana tal-Kolombja fil-firxa tal-muntanji iżolati tas-Sierra Nevada de Santa Marta. Il-Quimbayas abitaw reġjuni tal-wied tax-Xmara Cauca bejn il-meded tal-muntanji tal-punent u ċentrali tal-Andes Kolombjani. Ħafna mill-Amerindjani pprattikaw l-agrikoltura u l-istruttura soċjali ta' kull komunità indiġena kienet differenti. Xi gruppi indiġeni bħall- Karibijiet għexu fi stat ta' gwerra permanenti, iżda oħrajn kellhom attitudnijiet inqas bellikużi.

=== Perjodu kolonjali ===
[[File:Retrato de Vasco Nuñez de Balboa (1475-1517) - Anónimo.jpg|thumb|Vasco Núñez de Balboa (1475-1517), fundatur ta' Santa María la Antigua del Darién, l-ewwel insedjament Ewropew stabbli fil-kontinent]]
Alonso de Ojeda (li kien salpa ma’ Columbus) wasal fil-Peniżola Guajira fl-1499. Esploraturi Spanjoli, immexxija minn Rodrigo de Bastidas, għamlu l-ewwel esplorazzjoni tal-kosta tal-Karibew fl-1500. Christopher Columbus salpa qrib il-Karibew fl-1502. Fl-1508, Vasco Núñez de Balboa akkumpanja spedizzjoni lejn it-territorju permezz tar-reġjun tal-Golf ta 'Urabá u waqqaf il-belt ta' Santa María la Antigua del Darién fl-1510, l-ewwel insedjament stabbli fil-kontinent. Santa Marta twaqqfet fl-1525, u Cartagena fl-1533. Il-konkwistatur Spanjol Gonzalo Jiménez de Quesada mexxa spedizzjoni lejn l-intern f'April 1536, u għammed id-distretti li minnhom għadda &quot;Renju Ġdid ta' Granada&quot;. F'Awwissu 1538 huwa waqqaf proviżorjament il-kapitali tiegħu ħdejn il-kap Muisca ta' Muyquytá, u sejħilha &quot;Santa Fe.&quot; L-isem malajr akkwista suffiss u kien jismu Santa Fe de Bogotá. Fl-istess perjodu seħħew żewġ vjaġġi notevoli oħra tal-konkwistaturi bikrija lejn l-intern. Sebastián de Belalcázar, rebbieħ ta' Quito, vvjaġġa lejn it-tramuntana u waqqaf Cali, fl-1536, u Popayán, fl-1537; Mill-1536 sal-1539, il-konkwistatur Ġermaniż Nikolaus Federmann qasam il-Pjanuri tal-Lvant u daret il-Kordillera tal-Lvant fit-tfittxija ta' El Dorado, il-&quot;belt tad-deheb.&quot; Il-leġġenda u d-deheb se jkollhom rwol ewlieni biex jattiraw Spanjoli u Ewropej oħra lejn New Granada matul is-sekli 16 u 17.

Ir-rebħiet għamlu alleanzi frekwenti mal-għedewwa tal-komunitajiet indiġeni differenti. L-alleati indiġeni kienu kruċjali għall-konkwista, kif ukoll għall-ħolqien u ż-żamma tal-imperu. In-nies indiġeni fil-Kolombja esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni minħabba l-konkwista, kif ukoll mard Ewrasjatiku, bħall-ġidri, li ma kellhom ebda immunità għalih. Meta tqis l-art bħala abbandunat, il-Kuruna Spanjola biegħet proprjetajiet lin-nies kollha interessati fit-territorji kolonizzati, u ħolqot proprjetà kbar u pussess ta' minjieri. Fis-seklu 16, ix-xjenza nawtika fi Spanja laħqet żvilupp kbir grazzi għal figuri xjentifiċi numerużi mill-Casa de Contratación u x-xjenza nawtika kienet pilastru essenzjali tal-espansjoni Iberika. Fl-1542, ir-reġjun ta' New Granada, flimkien mal-possedimenti Spanjoli l-oħra kollha fl-Amerika t'Isfel, saru parti mill-Viċireyalty tal-Perù, bil-kapitali tiegħu f'Lima. Fl-1547, New Granada saret kaptanja ġenerali separata fi ħdan il-viċireyalty, bil-kapitali tagħha f'Santa Fe de Bogotá. Fl-1549, il-Qorti Rjali nħolqot b'digriet irjali, u New Granada kienet irregolata mill-Qorti Rjali ta 'Santa Fe de Bogotá, li dak iż-żmien kienet tinkludi l-provinċji ta' Santa Marta, Río de San Juan, Popayán, Guayana u Cartagena. Iżda d-deċiżjonijiet importanti ttieħdu mill-kolonja għal Spanja mill-Kunsill tal-Indji.

[[File:Defensa de Cartagena de Indias por la escuadra de D. Blas de Lezo, año 1741.jpg|thumb|left|Illustrazzjoni tal-Battalja ta' Cartagena de Indias, rebħa kbira Spanjola fil-Gwerra ta' Widna ta' Jenkins]]

Sas-seklu 16, in-negozjanti Ewropej tal-iskjavi kienu bdew iġibu skjavi Afrikani fl-Amerika. Spanja kienet l-unika qawwa Ewropea li ma waqqfitx fabbriki fl-Afrika biex tixtri skjavi; L-Imperu Spanjol, b'kuntrast, kien jiddependi fuq is-sistema tas-Seat, li jagħti lil negozjanti minn nazzjonijiet Ewropej oħra l-liċenzja biex jinnegozjaw ma' popli skjavi fit-territorji tagħhom barra mill-baħar. Din is-sistema ġabet Afrikani fil-Kolombja, għalkemm ħafna tkellmu kontra l-istituzzjoni. Popli indiġeni ma' setgħux jiġu skjavi minħabba li kienu legalment suġġetti tal-Kuruna Spanjola. Biex jipproteġu l-popli indiġeni, l-awtoritajiet kolonjali Spanjoli stabbilixxew diversi forom ta' sjieda u regolamentazzjoni tal-art: resguardos, encomiendas, u haciendas.

Madankollu, skuntentizza sigrieta kontra l-Ispanjol kien diġà qed jitfaċċa għall-Kolombjani peress li Spanja pprojbixxa l-kummerċ dirett bejn il-Viċiroyalty tal-Perù, li kienet tinkludi l-Kolombja, u l-Viċiroyalty ta' Spanja l-Ġdida, li kienet tinkludi l-Filippini, is-sors ta' prodotti Asjatiċi bħall-ħarir u l-porċellana li kienu mitluba fl-Ameriki. Il-kummerċ illegali bejn il-Peruvjani, il-Filippini, u l-Messikani kompla bil-moħbi, hekk kif prodotti Asjatiċi ta' kuntrabandu spiċċaw f’Córdoba, il-Kolombja, iċ-ċentru ta' distribuzzjoni għall-importazzjonijiet illegali Asjatiċi, minħabba kollużjoni bejn dawn il-popli kontra l-awtoritajiet ta' Spanja. Huma ssetiljaw u nnegozjaw bejniethom filwaqt li ma obdewx il-monopolju Spanjol infurzat.

[[File:Virreinato de la Nueva Granada (proyección ortográfica).svg|thumb|Mappa tal-Vicireyalty ta New Granada (Virreinato de la Nueva Granada) fl-1780.]]

Il-Viċi-Reali ta' Granada Ġdida ġie stabbilit fl-1717, imbagħad imneħħi temporanjament u mbagħad reġa' ġie stabbilit fl-1739. Il-kapitali tagħha kienet Santa Fe de Bogotá. Din il-Viċireyalty inkludiet xi provinċji oħra fil-majjistral tal-Amerika t'Isfel li qabel kienu taħt il-ġurisdizzjoni tal-Viċiroyalties ta 'Spanja Ġdida jew tal-Perù u jikkorrispondu prinċipalment mal-Venezwela, l-Ekwador u l-Panama tal-lum. Bogotá saret waħda miċ-ċentri amministrattivi ewlenin tal-possedimenti Spanjoli fid-Dinja l-Ġdida, flimkien ma' Lima u l-Belt tal-Messiku, għalkemm baqgħet inqas żviluppata meta mqabbla ma' dawk iż-żewġt ibliet f'diversi aspetti ekonomiċi u loġistiċi.

Il-Gran Brittanja ddikjarat gwerra fuq Spanja fl-1739, u l-belt ta' Cartagena malajr saret mira ta' prijorità għall-Ingliżi. Forza spedizzjonarja Ingliża enormi ntbagħtet biex taqbad il-belt, iżda wara li għamlu rejds inizjali, tifqigħat ta' mard devastanti tfixklu n-numru tagħhom u l-Ingliżi ġew sfurzati jirtiraw. Il-battalja saret waħda mill-aktar rebħiet deċiżivi ta' Spanja fil-kunflitt u żgurat dominanza Spanjola fil-Karibew sal-Gwerra tas-Seba’ Snin. Il-qassis, botaniku u matematiku tas-seklu 18 José Celestino Mutis kien delegat mill-Viciroy Antonio Caballero y Góngora biex iwettaq inventarju tan-natura ta' New Granada. Mibdija fl-1783, din saret magħrufa bħala l-Royal Botanical Expedition lejn New Granada. Huwa kklassifikat pjanti u annimali selvaġġi, u waqqaf l-ewwel osservatorju astronomiku fil-belt ta' Santa Fe de Bogotá. F'Lulju 1801, ix-xjenzat Prussjan Alexander von Humboldt wasal Santa Fe de Bogotá fejn iltaqa' ma' Mutis. Barra minn hekk, mill-espedizzjoni ħarġu figuri storiċi tal-proċess ta' indipendenza fi New Granada, bħall-astronomu Francisco José de Caldas, ix-xjenzat Francisco Antonio Zea, iż-żoologu Jorge Tadeo Lozano u l-pittur Salvador Rizo.

=== Indipendenza ===
[[File:AGHRC (1890) - Carta XI - División política de Colombia, 1824.jpg|thumb|Id-dipartimenti tal-Gran Colombia fl-1824]]
Mill-konkwista u l-kolonizzazzjoni kien hemm ribelljonijiet kontra l-ħakma Spanjola fl-imperu, iżda l-biċċa l-kbira kienu mgħaffġa jew baqgħu dgħajfa wisq biex ibiddlu s-sitwazzjoni ġenerali. L-aħħar ribelljoni li tfittex l-indipendenza sħiħa minn Spanja ħarġet madwar l-1810 u laħqet il-qofol tagħha fid-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolombjana, maħruġa fl-20 ta' Lulju, 1810, il-jum issa ċċelebrat bħala Jum l-Indipendenza tan-nazzjon. Dan il-moviment segwa l-indipendenza ta' Saint-Domingue (il-Ħaiti tal-lum) fl-1804, li pprovda xi appoġġ lil mexxej eventwali ta' din ir-ribelljoni: Simón Bolívar. Francisco de Paula Santander kien ikollu wkoll rwol deċiżiv.

Inbeda moviment minn Antonio Nariño, li oppona ċ-ċentraliżmu Spanjol u mexxa l-oppożizzjoni kontra l-Viċirejaltà. Cartagena saret indipendenti ftNovembru 1811. Fl-1811 ġew ipproklamati l-Provinċji Magħquda ta’ New Granada, immexxija minn Camilo Torres Tenorio. It-tfaċċar ta' żewġ kurrenti ideoloġiċi differenti fost il-patrijotti (federaliżmu u ċentraliżmu) taw lok għal perjodu ta' instabbiltà msejjaħ Homeland Boba. Ftit wara li temmew il-Gwerer Napoleoniċi, Ferdinand VII, reċentement irrestawrat fuq it-tron fi Spanja, iddeċieda bla mistenni li jibgħat forzi militari biex jerġgħu jieħdu l-biċċa l-kbira tat-Tramuntana tal-Amerika t'Isfel. Il-viċi-realtà ġiet restawrata taħt Juan de Sámano, li r-reġim tiegħu kkastiga lil dawk li pparteċipaw fil-movimenti patrijottiċi, injora l-sfumaturi politiċi tal-laqgħat. Ir-retribuzzjoni qanqlet ribelljoni mġedda, li, flimkien ma' Spanja mdgħajfa, għamlitha possibbli ribelljoni ta' suċċess immexxija mill-Venezwelan Simón Bolívar, li eventwalment ipproklama l-indipendenza fl-1819. Ir-reżistenza favur l-Ispanjol ġiet megħluba fl-1822 fit-territorju tal-lum ta' il-Kolombja u fl-1823 fil-Venezwela. Matul il-Gwerra tal-Indipendenza, mietu bejn 250 u 400 elf ruħ (12-20% tal-popolazzjoni ta' qabel il-gwerra).

[[File:Cambios territoriales de Colombia.gif|thumb|Bidliet territorjali fil-Kolombja mill-1811 sal-1993]]

It-territorju tal-Vicireyalty ta' New Granada sar ir-Repubblika tal-Kolombja, organizzata bħala unjoni tat-territorji tal-lum tal-Kolombja, Panama, Ekwador, Venezwela, partijiet tal-Gujana u l-Brażil u fit-tramuntana tax-Xmara Marañón. Il-Kungress ta' Cúcuta fl-1821 adotta kostituzzjoni għar-Repubblika l-ġdida. Simón Bolívar sar l-ewwel president tal-Kolombja, u Francisco de Paula Santander inħatar viċi president. Madankollu, ir-repubblika l-ġdida kienet instabbli u l-Gran Colombia eventwalment waqgħet.

Il-Kolombja moderna ġejja minn wieħed mill-pajjiżi li ħarġu wara x-xoljiment tal-Gran Colombia, it-tnejn l-oħra jkunu l-Ekwador u l-Venezwela. Il-Kolombja kienet l-ewwel gvern kostituzzjonali fl-Amerika t'Isfel, u l-partiti Liberali u Konservattivi, imwaqqfa fl-1848 u fl-1849, rispettivament, huma tnejn mill-eqdem partiti politiċi li baqgħu ħajjin fl-Ameriki. L-iskjavitù tneħħa fil-pajjiż fl-1851.

Id-diviżjonijiet politiċi u territorjali interni wasslu għax-xoljiment tal-Gran Colombia fl-1830. L-hekk imsejjaħ &quot;Dipartiment ta' Cundinamarca&quot; adotta l-isem &quot;New Granada&quot;, li żamm sal-1858 meta saret il-&quot;Konfederazzjoni Granadina&quot;. Wara gwerra ċivili ta' sentejn fl-1863, inħolqot l-Istati Uniti tal-Kolombja, li ssir magħrufa bħala r-Repubblika tal-Kolombja fl-1886. Il-qasmiet interni baqgħu bejn il-forzi politiċi bipartisan, xi drabi jaqbdu gwerer ċivili mdemmija ħafna, l-Aktar sinifikanti kienet il-Gwerra ta' Elf Jum (1899-1902), li fiha tilfu ħajjithom bejn 100 u 180 elf Kolumbjan meta l-Partit Liberali, appoġġjat mill-Venezwela, l-Ekwador, in-Nikaragwa u l-Gwatemala, irribella kontra l-gvern nazzjonalista u ħa l-kontroll ta' Santander, billi kien finalment megħlub fl-1902 minn forzi nazzjonalisti.

=== seklu 20 ===
L-intenzjonijiet tal-Istati Uniti tal-Amerika li jinfluwenzaw iż-żona (speċjalment il-kostruzzjoni u l-kontroll tal-Kanal tal-Panama) wasslu għas-separazzjoni tad-Dipartiment tal-Panama fl-1903 u t-twaqqif tiegħu bħala nazzjon. L-Istati Uniti ħallsu lill-Kolombja $25,000,000 fl-1921, seba' snin wara t-tlestija tal-kanal, biex tagħmel emendi għar-rwol tal-President Roosevelt fil-ħolqien tal-Panama, u l-Kolombja rrikonoxxiet lill-Panama taħt it-termini tat-Trattat Thomson-Urrutia. Il-Kolombja u l-Perù marru għall-gwerra minħabba tilwim territorjali fil-baċir tal-Amażonja. Il-gwerra ntemmet bi ftehim ta’ paċi nnegozjat mil-Lega tan-Nazzjonijiet. Is-Soċjetà finalment tat iż-żona kkontestata lill-Kolombja f'Ġunju 1934.

[[File:Bogotazo.jpg|thumb|Il-Bogotazo fl-1948]]

Ftit wara, il-Kolombja kisbet grad ta' stabbiltà politika, li ġiet interrotta minn kunflitt imdemmi li seħħ bejn l-aħħar tas-snin 40 u l-bidu tas-snin 50, perjodu magħruf bħala La Violencia. Il-kawża tagħha kienet primarjament it-tensjoni dejjem tikber bejn iż-żewġ partiti politiċi ewlenin, li sussegwentement qabdet wara l-qtil tal-kandidat presidenzjali liberali Jorge Eliécer Gaitán fid-9 ta’ April 1948. L-irvellijiet li rriżultaw f’Bogotá, magħrufa bħala El Bogotazo, infirxu mal-pajjiż kollu u sostnew. il-[ajja ta’ mill-inqas 180,000 Kolumbjan.

Il-Kolombja daħlet fil-Gwerra Koreana meta Laureano Gómez ġie elett president. Kien l-uniku pajjiż tal-Amerika Latina li ngħaqad mal-gwerra bi rwol militari dirett bħala alleat tal-Istati Uniti. Partikolarment importanti kienet ir-reżistenza tat-truppi Kolombjani f'Old Baldy.

Il-vjolenza bejn iż-żewġ partiti politiċi naqset l-ewwel meta' Gustavo Rojas keċċa lill-president tal-Kolombja f'kolp ta' stat u nnegozja mal-gwerrilli, u mbagħad taħt il-ġunta militari tal-Ġeneral Gabriel Paris.

Wara d-depożizzjoni ta' Rojas, il-Partit Konservattiv Kolumbjan u l-Partit Liberali Kolumbjan qablu li joħolqu l-Front Nazzjonali, koalizzjoni li tmexxi l-pajjiż flimkien. Skont il-ftehim, il-presidenza kienet se talterna bejn konservattivi u liberali kull 4 snin għal 16-il sena; iż-żewġ partiti jkollhom parità fil-pożizzjonijiet elettivi l-oħra kollha. Il-Front Nazzjonali temm &quot;La Violencia&quot;, u l-amministrazzjonijiet tal-Front Nazzjonali ppruvaw jistabbilixxu riformi soċjali u ekonomiċi estensivi b'kooperazzjoni mal-Alleanza għall-Progress. Minkejja l-progress f’ċerti setturi, komplew ħafna problemi soċjali u politiċi, u gruppi terroristiċi gwerillieri bħall-FARC, ELN, u M-19 inħolqu formalment biex jiġġieldu l-gvern u l-apparat politiku u d-demokrazija tal-Kolombja.

Sa mis-sittinijiet, il-pajjiż sofra minn kunflitt armat asimmetriku ta' intensità baxxa bejn il-forzi tal-gvern, il-gruppi terroristiċi tal-gwerillieri komunisti, u l-paramilitari tal-lemin.  Il-kunflitt intensifikat fis-snin disgħin, prinċipalment f'żoni rurali remoti. Diversi organizzazzjonijiet gwerillieri ddeċidew li jiddemobilizzaw wara n-negozjati għall-paċi fl-1989-1994.

L-Istati Uniti ilha involuta ħafna fil-kunflitt sa mill-bidu tiegħu, meta fil-bidu tas-sittinijiet il-gvern tal-Istati Uniti għen lill-armata Kolombjana tattakka gwerillieri terroristiċi komunisti fil-Kolombja rurali. Dan bħala parti mill-ġlieda Amerikana kontra l-komuniżmu. Merċenarji u korporazzjonijiet multinazzjonali bħal Chiquita Brands International huma wħud mill-atturi internazzjonali li kkontribwew għall-vjolenza tal-kunflitt.

Minn nofs is-snin sebgħin, il-kartelli tad-droga Kolombjani saru produtturi, proċessuri u esportaturi ewlenin ta 'drogi illegali, primarjament marijuana u kokaina.

Kostituzzjoni ġdida ġiet promulgata fl-4 ta' Lulju, 1991. Il-bidliet iġġenerati mill-kostituzzjoni l-ġdida huma meqjusa bħala pożittivi mis-soċjetà Kolombjana.

=== seklu 21 ===
L-amministrazzjoni tal-President Álvaro Uribe (2002-2010) adottat il-politika ta' sigurtà demokratika li kienet tinkludi kampanja integrata għall-ġlieda kontra t-terroriżmu u r-ribelljoni. Il-pjan ekonomiku tal-gvern ippromwova wkoll il-fiduċja tal-investituri. Bħala parti minn proċess ta' paċi, l-AUC (paramilitari tal-lemin) kienet waqfet tiffunzjona formalment bħala organizzazzjoni.  Fi Frar 2008, miljuni ta' Kolumbjani ddimostraw kontra l-FARC u gruppi illegali oħra.

Wara negozjati ta' paċi, il-gvern Kolumbjan tal-President Juan Manuel Santos u l-gwerilla tal-FARC-EP ħabbru ftehim finali biex jintemm il-kunflitt. Madankollu, referendum biex jiġi ratifikat il-ftehim ma rnexxiex. Il-gvern Kolumbjan u l-FARC sussegwentement iffirmaw ftehim ta' paċi rivedut f'Novembru 2016, li l-kungress Kolumbjan approva. Fl-2016, il-President Santos ingħata l-Premju Nobel għall-Paċi.  Ġurisdizzjoni Speċjali għall-Paċi nħolqot biex tinvestiga, tiċċara, tiġġudika u tikkastiga l-ksur serju tad-drittijiet tal-bniedem u l-ksur serji tal-liġi umanitarja internazzjonali li seħħew matul il-kunflitt armat u tissodisfa d-dritt tal-vittmi għall-ġustizzja. Matul iż-żjara tiegħu fil-Kolombja, il-Papa Franġisku ta ġieħ lill-vittmi tal-kunflitt.

F'Ġunju 2018, Iván Duque, il-kandidat tal-partit tal-lemin Ċentru Demokratiku, rebaħ l-elezzjoni presidenzjali. Fis-7 ta' Awwissu, 2018, huwa ħa l-ġurament bħala l-president il-ġdid tal-Kolombja biex jieħu post Juan Manuel Santos. Ir-relazzjonijiet tal-Kolombja mal-Veneżwela varjaw minħabba differenzi ideoloġiċi bejn iż-żewġ gvernijiet. Il-Kolombja offriet appoġġ umanitarju bl-ikel u l-mediċina biex itaffi n-nuqqas ta' provvista fil-Veneżwela. Il-Ministeru tal-Affarijiet Barranin tal-Kolombja qal li l-isforzi kollha biex tissolva l-kriżi tal-Veneżwela jridu jkunu paċifiċi. Il-Kolombja pproponiet l-idea tal-Għanijiet ta' Żvilupp Sostenibbli u n-Nazzjonijiet Uniti adottat dokument finali. Fi Frar 2019, il-President tal-Veneżwela Nicolás Maduro qata' r-relazzjonijiet diplomatiċi mal-Kolombja wara li l-President Kolumbjan Iván Duque għen lill-politiċi tal-oppożizzjoni Venezwelana biex iwasslu għajnuna umanitarja lil pajjiżu. Il-Kolombja rrikonoxxiet lill-mexxej tal-oppożizzjoni Venezwelana Juan Guaidó bħala l-president leġittimu tal-pajjiż.

Minħabba l-Gvern ta' Petro, il-Kolombja tbati minn kriżi fis-sistema tas-saħħa u s-sigurtà.

Abelardo de la Espriella rebaħ l-elezzjonijiet tal-2026.

== Ġeografija ==
[[File:Pico Cristobal Colon.jpg|thumb|left|Pico Cristóbal Colón huwa possibbilment l-ogħla muntanja fil-Kolombja, b'għoli rrappurtat ta '5,775 metru (18,947 pied) u Prominenza ta' 5,509 m (18,074 pied).]]
[[File:Mapa de Colombia (topografía).svg|thumb|Mappa topografika tal-Kolombja]]
Il-ġeografija tal-Kolombja hija kkaratterizzata mis-sitt reġjuni naturali ewlenin tagħha li jippreżentaw il-karatteristiċi uniċi tagħhom, mir-reġjun muntanjuż tal-Andes; ir-reġjun kostali tal-Paċifiku; ir-reġjun kostali tal-Karibew; il-Pjanuri; ir-reġjun tal-foresti tropikali tal-Amażonja; għaż-żona insulari, li tinkludi gżejjer kemm fl-oċeani Atlantiku kif ukoll fil-Paċifiku. Taqsam il-konfini marittimi tagħha mal-Kosta Rika, Nikaragwa, Ħonduras, Ġamajka, Ħaiti u r-Repubblika Dominicana.

Il-Kolombja tmiss fil-majjistral mal-Panama, fil-lvant mal-Venezwela u l-Brażil, u fin-nofsinhar mal-Ekwador u l-Perù; stabbilixxa l-limiti marittimi tiegħu ma' pajjiżi ġirien permezz ta' seba' ftehimiet fil-Baħar Karibew u tlieta fl-Oċean Paċifiku. Hija tinsab bejn latitudnijiet 12°N u 4°S u bejn lonġitudnijiet 67° u 79°W.

Fil-lvant tal-Andes hemm is-savana ta' Llanos, parti mill-baċin tax-Xmara Orinoco, u fix-Xlokk estrem, il-ġungla tal-foresti tropikali tal-Amażonja. Flimkien, dawn l-artijiet baxxi jiffurmaw aktar minn nofs it-territorju tal-Kolombja, iżda fihom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Fit-tramuntana, il-kosta tal-Karibew, li fiha 21.9% tal-popolazzjoni u l-lokazzjoni tal-bliet tal-port ewlenin ta' Barranquilla u Cartagena, ġeneralment tikkonsisti fi pjanuri baxxi, iżda fiha wkoll is-Sierra Nevada de Santa Marta, li tinkludi l-ogħla. qċaċet tal-pajjiż (Pico Cristóbal Colón u Pico Simón Bolívar), u d-deżert La Guajira. B'kuntrast, l-artijiet baxxi tal-kosta tal-Paċifiku dejqa u mhux kontinwi, appoġġjati mill-muntanji Serranía de Baudó, huma ftit popolati u mgħottija b'veġetazzjoni densa. Il-port ewlieni tal-Paċifiku huwa Buenaventura.

[[File:ISS-42 Colombia’s Santa Marta massif.jpg|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]]
[[File:Sierra Nevada de Santa Marta desde el espacio.jpg|thumb|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]]
[[File:Sierra Nevada.JPG|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta minn Valledupar, il-Kolombja.]]

Parti miċ-Ċirku tan-Nar, reġjun tad-dinja suġġett għal terremoti u eruzzjonijiet vulkaniċi, fl-intern tal-Kolombja l-Andes huma l-karatteristika ġeografika predominanti. Il-biċċa l-kbira taċ-ċentri tal-popolazzjoni tal-Kolombja jinsabu f'dawn l-artijiet għolja interni. Lil hinn mill-Massif Kolumbjan (fid-dipartimenti tal-Lbiċ ta' Cauca u Nariño), dawn jaqsmu fi tliet fergħat magħrufa bħala cordilleras (muntanji): il-Kordillera tal-Punent, li tgħaddi biswit il-kosta tal-Paċifiku u tinkludi l-belt ta' Cali; il-Medda tal-Muntanji Ċentrali, li tgħaddi bejn il-widien tax-xmajjar Cauca u Magdalena (fil-punent u l-lvant, rispettivament) u tinkludi l-ibliet ta' Medellín, Manizales, Pereira u l-Armenja; u l-Kordillera tal-Lvant, li testendi grigal sal-peniżola La Guajira u tinkludi Bogotá, Bucaramanga u Cúcuta. Il-qċaċet tal-Kordillera tal-Punent jaqbżu l-4,700 m (15,420 pied), u fil-Kordillera Ċentrali u l-Kordillera tal-Lvant jilħqu l-5,000 m (16,404 pied). F'2,600 m (8,530 pied), Bogotá hija l-ogħla belt tad-daqs tagħha fid-dinja.

Ix-xmajjar ewlenin tal-Kolombja huma l-Magdalena, il-Cauca, il-Guaviare, l-Atrato, il-Meta, il-Putumayo u l-Caquetá. Il-Kolombja għandha erba' sistemi ewleninta'ta’ drenaġġ: id-drenaġġ tal-Paċifiku, id-drenaġġ tal-Karibew, il-baċir tal-Orinoko u l-baċir tal-Amażonja. Ix-xmajjar Orinoco u Amazon jimmarkaw limiti mal-Kolombja sal-Venezwela u l-Perù rispettivament.

=== Fruntiera ===
Il-fruntiera tal-art mal-Kolombja hija 586 km, Venezwela fruntiera ta' aktar minn 2219 km, Brażil huwa 1645 km, Panama hija 266 km, Il-fruntiera internazzjonali flimkien hija 4716 km.

=== Klima ===
[[File:Colombia Köppen.svg|thumb|Mappa tal-Kolombja mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]]
Il-klima tal-Kolombja hija kkaratterizzata minn tropikali, li tippreżenta varjazzjonijiet f'sitt reġjuni naturali u skont l-altitudni, it-temperatura, l-umdità, ir-riħ u l-preċipitazzjoni. Il-Kolombja għandha firxa diversa ta 'żoni klimatiċi, inklużi foresti tropikali tropikali, savannahs, steppi, deżerti u klimi tal-muntanji.

Il-klima tal-muntanji hija waħda mill-karatteristiċi uniċi tal-Andes u eżenzjonijiet oħra ta' altitudni għolja fejn il-klima hija determinata mill-altitudni. Taħt 1,000 metru (3,281 pied) altitudni hija ż-żona altitudinal sħuna, fejn it-temperaturi huma ogħla minn 24 °C (75.2 °F). Madwar 82.5% taż-żona totali tal-pajjiż tinsab fiż-żona altitudinal sħuna. Iż-żona altitudinal tal-klima moderata li tinsab bejn 1,001 u 2,000 metru (3,284 u 6,562 pied) hija kkaratterizzata minn temperatura medja li tvarja bejn 17 u 24 °C (62.6 u 75.2 °F). It-temp kiesaħ huwa preżenti bejn 2,001 u 3,000 metru (6,565 u 9,843 pied) u t-temperaturi jvarjaw bejn 12 u 17 °C (53.6 u 62.6 °F). Lil hinn hemm il-kundizzjonijiet alpini taż-żona tal-boskijiet u mbagħad il-mergħat bla siġar tal-qawwi. Fuq 4,000 metru (13,123 pied), fejn it-temperaturi huma taħt l-iffriżar, il-klima hija glaċjali, żona ta 'borra permanenti u silġ.

=== Bijodiversità u konservazzjoni ===
Il-Kolombja hija waħda mill-pajjiżi megadiversi fil-bijodiversità, u tokkupa l-ewwel post fl-ispeċi ta 'għasafar. Il-Kolombja hija l-pajjiż bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, li għandha l-ogħla rata ta' speċi għal kull żona, kif ukoll l-ogħla numru ta' endemiżmi (speċi li ma jinstabu b'mod naturali imkien ieħor) ta' kwalunkwe pajjiż. Madwar 10% tal-ispeċi tad-Dinja jgħixu fil-Kolombja, inklużi aktar minn 1,900 speċi ta' għasafar, aktar milli fl-Ewropa u l-Amerika ta' Fuq flimkien. Il-Kolombja għandha 10% tal-ispeċijiet ta' mammiferi tad-dinja, 14% tal-ispeċi ta' anfibji tad-dinja u 18% tal-ispeċi ta' għasafar tad-dinja.

[[File:Cattleya trianae tipo Baronessa.jpg|thumb|Il-fjura nazzjonali tal-Kolombja, l-orkidea endemika Cattleya trianae, hija msemmija għall-botaniku u tabib Kolumbjan José Jerónimo Triana.]]

Fir-rigward tal-pjanti, il-pajjiż għandu bejn 40,000 u 45,000 speċi ta 'pjanti, ekwivalenti għal 10 jew 20% tal-ispeċi totali tad-dinja, li huwa saħansitra aktar notevoli jekk tqis li l-Kolombja hija meqjusa bħala pajjiż ta' daqs intermedju. Il-Kolombja hija t-tieni l-aktar pajjiż bijodiversità fid-dinja, biss wara l-Brażil, li huwa madwar 7 darbiet akbar.

Il-Kolombja għandha kważi 2,000 speċi ta 'ħut tal-baħar u hija t-tieni l-aktar pajjiż divers fil-ħut tal-ilma ħelu. Huwa wkoll il-pajjiż bl-aktar speċi endemiċi ta' friefet, huwa l-ewwel fl-ispeċi tal-orkidej, u għandu madwar 7,000 speċi ta' ħanfus. Il-Kolombja hija t-tieni fin-numru ta' speċi ta' anfibji u hija t-tielet l-aktar pajjiż divers fir-rettili u l-pali. Hemm madwar 1,900 speċi ta' molluski u skont l-istimi hemm madwar 300,000 speċi ta' invertebrati fil-pajjiż. Fil-Kolombja hemm 32 bijoma terrestri u 314-il tip ta' ekosistemi.

Iż-żoni protetti u s-&quot;Sistema tal-Park Nazzjonali&quot; ikopru żona ta' madwar 14,268,224 ettaru (142,682.24 km 2) u jirrappreżentaw 12.77% tat-territorju Kolumbjan. Meta mqabbla mal-pajjiżi ġirien, ir-rati tad-deforestazzjoni fil-Kolombja għadhom relattivament baxxi. Il-Kolombja kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2018 ta' 8.26/10, u kklassifikaha fil-25 post globalment fost 172 pajjiż. Il-Kolombja hija s-sitt pajjiż fid-dinja bil-kobor tal-provvista totali ta' ilma ħelu rinnovabbli, u għad għandha riżervi kbar ta' ilma ħelu.

== Gvern u politika ==
[[File:Casa de Nariño y Vigilantes.jpg|thumb|Il-Casa de Nariño hija r-residenza uffiċjali u l-post tax-xogħol ewlieni tal-President tal-Kolombja.]]
[[Stampa:Lado sur Casa de Nariño.jpg|thumb|left|'''Palazz Narinjo''', residenza u uffiċċju tal-President tal-Kolombja|260px]]
Il-gvern tal-Kolombja jiżviluppa fil-qafas ta' repubblika demokratika presidenzjali parteċipattiva kif stabbilit fil-Kostituzzjoni tal-1991. Skont il-prinċipju tas-separazzjoni tas-setgħat, il-gvern huwa maqsum fi tliet fergħat: il-fergħa eżekuttiva, il-fergħa leġiżlattiva u l-fergħa ġudizzjarja.

Bħala kap tal-fergħa eżekuttiva, il-President tal-Kolombja jaġixxi bħala kap tal-Istat u kap tal-Gvern, segwit mill-Viċi President u l-Kunsill tal-Ministri. Il-president jiġi elett b'vot popolari biex iservi mandat wieħed ta' erba' snin (fl-2015, il-Kungress tal-Kolombja approva r-revoka ta' emenda kostituzzjonali tal-2004 li biddlet il-limitu ta' mandat wieħed għall-presidenti għal limitu ta' żewġ mandati). Fil-livell provinċjali, is-setgħa eżekuttiva hija ta' gvernaturi dipartimentali, sindki muniċipali, u amministraturi lokali ta' suddiviżjonijiet amministrattivi iżgħar, bħal corregimientos jew communes. L-elezzjonijiet reġjonali kollha jsiru sena u ħames xhur wara l-elezzjoni presidenzjali.

[[File:Capitalio Nacional de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Kwartieri ġenerali Nazzjonali tal-Kungress]]

Il-fergħa leġiżlattiva tal-gvern hija rappreżentata fil-livell nazzjonali mill-Kungress, istituzzjoni bikamerali li tinkludi Kamra tad-Deputati b'166 siġġu u Senat ta' 102 siġġu. Is-Senat jiġi elett fil-livell nazzjonali u l-Kamra tad-Deputati tiġi eletta fid-distretti elettorali. Membri taż-żewġ kmamar huma eletti biex iservu mandati ta' erba' snin xahrejn qabel il-president, ukoll b’vot popolari.

[[File:Palacio de Justicia de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Palazz tal-Ġustizzja tal-Kolombja, kwartieri ġenerali u simbolu tal-Fergħa Ġudizzjarja tal-Kolombja]]

Il-ġudikatura hija mmexxija minn erba’ qrati għolja, li jikkonsistu mill-Qorti Suprema li tittratta kwistjonijiet kriminali u ċivili, il-Kunsill tal-Istat, li għandu responsabbiltà speċjali għal-liġi amministrattiva u jipprovdi wkoll pariri legali lill-eżekuttiv, il-Qorti Kostituzzjonali, responsabbli biex tiżgura l-integrità tal-kostituzzjoni Kolombjana, u l-Kunsill Superjuri tal-Ġudikatura, responsabbli għall-verifika tal-ġudikatura. Il-Kolombja topera sistema ta' liġi ċivili, li sa mill-1991 ġiet applikata permezz ta' sistema kontradittorja.

Minkejja sensiela ta' kontroversji, il-politika ta' sigurtà demokratika żgurat li l-eks President Álvaro Uribe jibqa' popolari fost il-Kolombjani, bil-klassifikazzjoni tal-approvazzjoni tiegħu laħqet il-quċċata ta' 76%, skont stħarriġ fl-2009. Madankollu, wara li serva żewġ mandati, kien kostituzzjonalment ipprojbit milli qed ifittex l-elezzjoni mill-ġdid fl-2010. Fl-elezzjoni tal-20 ta' Ġunju, 2010, l-eks Ministru tad-Difiża Juan Manuel Santos rebaħ b’69% tal-voti kontra t-tieni l-aktar kandidat popolari, Antanas Mockus. Kienet meħtieġa runoff peress li l-ebda kandidat ma rċieva aktar mil-limitu rebbieħ ta' 50% tal-voti. Santos reġa' rebaħ l-elezzjoni bi kważi 51% tal-voti fl-elezzjonijiet tat-tieni rawnd fil-15 ta' Ġunju 2014, u għeleb lir-rivali tiegħu tal-lemin Óscar Iván Zuluaga, li rebaħ 45%. Fl-2018, Iván Duque rebaħ it-tieni rawnd tal-elezzjonijiet b'54% tal-voti.

=== Affarijiet barranin ===
[[File:VII Cumbre de la Alianza del Pacífico, Santiago de Cali.jpg|thumb|VII Summit tal-Alleanza tal-Paċifiku: L-eks president tal-Kolombja, Juan Manuel Santos, huwa t-tieni mix-xellug.]]
L-affarijiet barranin tal-Kolombja huma inkarigati mill-President, bħala kap tal-Istat, u mmexxija mill-Ministru tal-Affarijiet Barranin. Il-Kolombja għandha missjonijiet diplomatiċi fil-kontinenti kollha.

Il-Kolombja kienet waħda mill-erba' membri fundaturi tal-Alleanza tal-Paċifiku, li hija mekkaniżmu ta' integrazzjoni politika, ekonomika u kooperattiva li tippromwovi l-moviment ħieles ta' oġġetti, servizzi, kapital u nies fost il-membri, kif ukoll borża komuni u ambaxxati konġunti f'diversi pajjiżi. Il-Kolombja hija wkoll membru tan-Nazzjonijiet Uniti, l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ, l-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Iżvilupp, l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, l-Organizzazzjoni tal-Istati Ibero-Amerikani, u l-Komunità Andina tan-Nazzjonijiet.

Il-Kolombja hija sieħba globali tan-NATO u alleat importanti mhux tan-NATO tal-Istati Uniti.

=== Militari ===
[[File:Arc fragata caldas.jpg|thumb|Il-Frejgata tal-Marina Kolombjana ARC Caldas]]
Il-fergħa eżekuttiva tal-gvern hija responsabbli għall-ġestjoni tad-difiża tal-Kolombja, bil-president ikun il-kmandant in kap tal-forzi armati. Il-Ministeru tad-Difiża jeżerċita kontroll ta' kuljum tal-forzi armati u tal-Pulizija Nazzjonali tal-Kolombja. Il-Kolombja għandha 455,461 persunal militari attiv. Fl-2016, 3.4% tal-PGD tal-pajjiż mar għall-infiq militari, u poġġih fl-24 post fid-dinja. Il-forzi armati tal-Kolombja huma l-akbar fl-Amerika Latina. Fl-2018, il-Kolombja ffirmat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari.

L-armata Kolombjana hija maqsuma fi tliet fergħat: l-Armata Nazzjonali Kolombjana; il-Forza Aerospazjali Kolombjana; u l-Navy Kolombjana. Il-Pulizija Nazzjonali tiffunzjona bħala ġendarmerija, li topera indipendentement mill-armata bħala aġenzija tal-infurzar tal-liġi fil-pajjiż kollu. Kull wieħed minnhom jopera bl-apparat tal-intelliġenza tiegħu separat mid-Direttorat Nazzjonali tal-Intelliġenza (DNI).

L-Armata Nazzjonali hija magħmula minn diviżjonijiet, brigati, brigati speċjali u unitajiet speċjali, il-Navy Kolombjana mill-Infanteria tal-Baħar, il-Forza Navali tal-Karibew, il-Forza Navali tal-Paċifiku, il-Forza Navali tan-Nofsinhar, il-Forza Navali tal-Lvant, Gwardja tal-Kosta Kolumbjana, Navali L-Avjazzjoni u l-Kmand Speċifiku ta' San Andrés u Providencia u l-Forza Aerospazjali minn 15-il unità tal-ajru.

=== Diviżjonijiet amministrattivi ===
Il-Kolombja hija maqsuma fi 32 dipartiment u distrett kapitali, li huwa meqjus bħala dipartiment (Bogotá hija wkoll il-kapitali tad-dipartiment ta' Cundinamarca). Id-dipartimenti huma suddiviżi f'muniċipalitajiet, li kull waħda minnhom hija assenjata sede muniċipali, u l-muniċipalitajiet huma mbagħad suddiviżi f'corregimientos f'żoni rurali u komuni f'żoni urbani. Kull dipartiment għandu gvern lokali b'gvernatur u assemblea eletti direttament għal terminu ta 'erba' snin, u kull muniċipalità hija mmexxija minn sindku u kunsill. Hemm bord amministrattiv lokali elett b'mod popolari f'kull wieħed mill-belt żgħira jew komuni.

Minbarra l-kapitali, erba' bliet oħra ġew innominati distretti (fil-fatt muniċipalitajiet speċjali), fuq il-bażi ta' karatteristiċi distintivi speċjali. Dawn huma Barranquilla, Cartagena, Santa Marta u Buenaventura. Xi dipartimenti għandhom suddiviżjonijiet amministrattivi lokali, fejn il-bliet għandhom konċentrazzjoni kbira ta 'popolazzjoni u l-muniċipalitajiet huma qrib xulxin (per eżempju, f'Antioquia u Cundinamarca). Fejn id-dipartimenti għandhom popolazzjoni baxxa (eż. Amazonas, Vaupés u Vichada), jiġu impjegati diviżjonijiet amministrattivi speċjali, bħal &quot;corregimientos departamentales&quot;, li huma ibridi ta' muniċipalità u corregimiento.

[[File:Mapa de Colombia (departamentos).svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]]

Skont il-Kostituzzjoni tal-1991, il-Kolombja hija magħmula minn 32 dipartiment u distrett kapitali.

Kull dipartiment huwa maqsum fi muniċipalitajiet. Il-gvernijiet dipartimentali huma maqsuma fi tliet fergħat: gvernatur (elett b'mod popolari kull 4 snin), assemblea dipartimentali (eletta b'mod popolari kull 4 snin) u qrati superjuri.

Skont l-IGAC (1996. Dizzjunarju Ġeografiku tal-Kolombja), l-ogħla punt tagħha jitla’ għal madwar 5,775 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, fuq is-summits tewmin ta' Colón u Bolívar, dawn huma l-għoli massimi fit-territorju nazzjonali, filwaqt li l-iktar punt baxx tal- pajjiż huwa l-Oċean Paċifiku u Atlantiku (il-Karibew).

==== Dipartimenti, popolazzjoni u kapital ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:73%;&quot;
! '''Numru'''
! '''Dipartiment'''
! '''Popolazzjoni (2020)'''&lt;ref name=&quot;PopulationProjections&quot;&gt;{{ċita web |url= https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |titlu= ¿Cuántos somos? |pubblikatur= Departamento Administrativo Nacional de Estadística (DANE) |data-aċċess= 2020-03-26 |lingwa= Spanjol |arkivju-url= https://web.archive.org/web/20200327040110/https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |arkivju-data= 2020-03-27 |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;
! '''Popolazzjoni (2018)'''&lt;ref name=&quot;PopulationProjections&quot; /&gt;
! '''Popolazzjoni (2005)'''
! '''Kapital'''
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Bogotá.svg|20px]] [[Bogotá]]
|align=&quot;center&quot;| 7,743,955
|align=&quot;center&quot;| 7,412,566
|align=&quot;center&quot;| 6,778,691
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''2'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Antioquia Department.svg|20px]] [[Antioquia Department|Antioquia]]
|align=&quot;center&quot;| 6,677,930
|align=&quot;center&quot;| 6,407,102
|align=&quot;center&quot;| 5,601,507
|align=&quot;center&quot;| Medellín
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''3'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Valle del Cauca.svg|20px]] [[Valle del Cauca]]
|align=&quot;center&quot;| 4,532,152
|align=&quot;center&quot;| 4,475,886
|align=&quot;center&quot;| 4,052,535
|align=&quot;center&quot;| Cali
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''4'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Cundinamarca.svg|20px]] [[Cundinamarca department|Cundinamarca]]
|align=&quot;center&quot;| 3,242,999
|align=&quot;center&quot;| 2,919,060
|align=&quot;center&quot;| 2,228,682
|align=&quot;center&quot;| Bogotá
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''5'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Atlántico.svg|20px]] [[Atlántico department|Atlántico]]
|align=&quot;center&quot;| 2,722,128
|align=&quot;center&quot;| 2,535,517
|align=&quot;center&quot;| 2,112,001
|align=&quot;center&quot;| Barranquilla
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''6'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Bolívar (Colombia).svg|20px]] [[Bolívar department|Bolívar]]
|align=&quot;center&quot;| 2,180,976
|align=&quot;center&quot;| 2,070,110
|align=&quot;center&quot;| 1,836,640
|align=&quot;center&quot;| Cartagena
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''7'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Santander Department.svg|20px]] [[Santander department|Santander]]
|align=&quot;center&quot;| 2,280,908
|align=&quot;center&quot;| 2,184,837
|align=&quot;center&quot;| 1,913,444
|align=&quot;center&quot;| Bucaramanga
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''8'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Nariño.svg|20px]] [[Nariño department|Nariño]]
|align=&quot;center&quot;| 1,627,589
|align=&quot;center&quot;| 1,630,592
|align=&quot;center&quot;| 1,498,234
|align=&quot;center&quot;| Pasto
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''9'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Córdoba.svg|20px]] [[Córdoba department|Córdoba]]
|align=&quot;center&quot;| 1,828,947
|align=&quot;center&quot;| 1,784,783
|align=&quot;center&quot;| 1,462,909
|align=&quot;center&quot;| Montería
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''10'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Tolima.svg|20px]] [[Tolima department|Tolima]]
|align=&quot;center&quot;| 1,339,998
|align=&quot;center&quot;| 1,330,187
|align=&quot;center&quot;| 1,312,304
|align=&quot;center&quot;| Ibagué
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''11'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Cauca.svg|20px]] [[Cauca department|Cauca]]
|align=&quot;center&quot;| 1,491,937
|align=&quot;center&quot;| 1,464,488
|align=&quot;center&quot;| 1,182,022
|align=&quot;center&quot;| Popayán
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''12'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Norte de Santander.svg|20px]][[Norte de Santander department|Norte de Santander]]
|align=&quot;center&quot;| 1,620,318
|align=&quot;center&quot;| 1,491,689
|align=&quot;center&quot;| 1,208,336
|align=&quot;center&quot;| Cúcuta
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''13'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Boyacá Department.svg|20px]] [[Boyacá Department|Boyacá]]
|align=&quot;center&quot;| 1,242,731
|align=&quot;center&quot;| 1,217,376
|align=&quot;center&quot;| 1,255,311
|align=&quot;center&quot;| Tunja
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''14'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Magdalena.svg|20px]] [[Magdalena department|Magdalena]]
|align=&quot;center&quot;| 1,427,026
|align=&quot;center&quot;| 1,341,746
|align=&quot;center&quot;| 1,136,819
|align=&quot;center&quot;| Santa Marta
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''15'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Huila.svg|20px]] [[Huila department|Huila]]
|align=&quot;center&quot;| 1,122,622
|align=&quot;center&quot;| 1,100,386
|align=&quot;center&quot;| 1,001,476
|align=&quot;center&quot;| Neiva
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''16'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Cesar.svg|20px]] [[Cesar department|Cesar]]
|align=&quot;center&quot;| 1,295,387
|align=&quot;center&quot;| 1,200,574
|align=&quot;center&quot;| 878,437
|align=&quot;center&quot;| Valledupar
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''17'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Caldas.svg|20px]] [[Caldas department|Caldas]]
|align=&quot;center&quot;| 1,018,453
|align=&quot;center&quot;| 998,255
|align=&quot;center&quot;| 898,490
|align=&quot;center&quot;| Manizales
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''18'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Meta.svg|20px]] [[Meta department|Meta]]
|align=&quot;center&quot;| 1,063,454
|align=&quot;center&quot;| 1,039,722
|align=&quot;center&quot;| 713,772
|align=&quot;center&quot;| Villavicencio
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''19'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of La Guajira.svg|20px]] [[La Guajira department|La Guajira]]
|align=&quot;center&quot;| 965,718
|align=&quot;center&quot;| 880,560
|align=&quot;center&quot;| 655,943
|align=&quot;center&quot;| Riohacha
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''20'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Risaralda.svg|20px]] [[Risaralda department|Risaralda]]
|align=&quot;center&quot;| 961,055
|align=&quot;center&quot;| 943,401
|align=&quot;center&quot;| 859,666
|align=&quot;center&quot;| Pereira
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''21'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Sucre (Colombia).svg|20px]] [[Sucre department|Sucre]]
|align=&quot;center&quot;| 949,252
|align=&quot;center&quot;| 904,863
|align=&quot;center&quot;| 762,263
|align=&quot;center&quot;| Sincelejo
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''22'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Quindío.svg|20px]] [[Quindío department|Quindío]]
|align=&quot;center&quot;| 555,401
|align=&quot;center&quot;| 539,904
|align=&quot;center&quot;| 518,691
|align=&quot;center&quot;| Armenia
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''23'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Chocó.svg|20px]] [[Chocó department|Chocó]]
|align=&quot;center&quot;| 544,764
|align=&quot;center&quot;| 534,826
|align=&quot;center&quot;| 388,476
|align=&quot;center&quot;| Quibdó
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''24'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Caquetá.svg|20px]] [[Caquetá department|Caquetá]]
|align=&quot;center&quot;| 410,521
|align=&quot;center&quot;| 401,849
|align=&quot;center&quot;| 337,932
|align=&quot;center&quot;| Florencia
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''25'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Casanare.svg|20px]] [[Casanare department|Casanare]]
|align=&quot;center&quot;| 435,195
|align=&quot;center&quot;| 420,504
|align=&quot;center&quot;| 281,294
|align=&quot;center&quot;| Yopal
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''26'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Putumayo.svg|20px]] [[Putumayo department|Putumayo]]
|align=&quot;center&quot;| 359,127
|align=&quot;center&quot;| 348,182
|align=&quot;center&quot;| 237,197
|align=&quot;center&quot;| Mocoa
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''27'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Arauca.svg|20px]] [[Arauca department|Arauca]]
|align=&quot;center&quot;| 294,206
|align=&quot;center&quot;| 262,174
|align=&quot;center&quot;| 153,028
|align=&quot;center&quot;| Arauca
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''28'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Guaviare.svg|20px]] [[Guaviare department|Guaviare]]
|align=&quot;center&quot;| 86,657
|align=&quot;center&quot;| 82,767
|align=&quot;center&quot;| 56,758
|align=&quot;center&quot;| San José del Guaviare 
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''29'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of San Andrés y Providencia.svg|20px]] [[Archipelago of San Andrés, Providencia and Santa Catalina|San Andrés y Providencia]]
|align=&quot;center&quot;| 63,692
|align=&quot;center&quot;| 61,280
|align=&quot;center&quot;| 59,573
|align=&quot;center&quot;| San Andrés
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''30'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Amazonas (Colombia).svg|20px]] [[Amazonas department|Amazonas]]
|align=&quot;center&quot;| 79,020
|align=&quot;center&quot;| 76,589
|align=&quot;center&quot;| 46,950
|align=&quot;center&quot;| Leticia
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''31'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Vichada.svg|20px]] [[Vichada department|Vichada]]
|align=&quot;center&quot;| 112,958
|align=&quot;center&quot;| 107,808
|align=&quot;center&quot;| 44,592
|align=&quot;center&quot;| Puerto Carreño
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''32'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Vaupés.svg|20px]] [[Vaupés department|Vaupés]]
|align=&quot;center&quot;| 44,712
|align=&quot;center&quot;| 40,797
|align=&quot;center&quot;| 19,943
|align=&quot;center&quot;| Mitú
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''33'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Guainía.svg|20px]] [[Guainía department|Guainía]]
|align=&quot;center&quot;| 50,636
|align=&quot;center&quot;| 48,114
|align=&quot;center&quot;| 18,797
|align=&quot;center&quot;| Inírida
|}
[[Stampa:Mapa de Colombia (regiones naturales).svg|thumb|Reġjuni naturali tal-Kolombja, differenzjati bil-kulur: Andin, Karibew, Paċifiku, Orinoquía, Amazonia, Insulari]]

== Ekonomija ==
[[File:Vista Hacia La Torre Bacatá (242256171).jpeg|thumb|Orizzont tal-skyscrapers ta' Bogotá]]
[[File:Colombia GDP by sector in 2017.png|thumb|Il-PDG tal-Kolombja skont is-setturi fl-2017]]
[[File:Edificio Bancolombia - luces.jpg|thumb|Il-kwartieri ġenerali ta' Bancolombia f'Medellin]]
Storikament ekonomija agrarja, il-Kolombja urbanizzat malajr fis-seklu 20, sa tmiemu 15.8% biss tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-agrikoltura, li tiġġenera biss 6.6% tal-PGD; 20% tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-industrija u 65% fis-servizzi, responsabbli għal 33% u 60% tal-PGD rispettivament. Il-produzzjoni ekonomika tal-pajjiż hija ddominata mid-domanda domestika qawwija tagħha. In-nefqa tal-konsum tad-dar hija l-akbar komponent tal-PGD.

L-ekonomija tas-suq tal-Kolombja kibret b'mod kostanti fl-aħħar parti tas-seklu 20, bil-prodott gross domestiku (PGD) jiżdied b'rata medja ta' aktar minn 4% fis-sena bejn l-1970 u l-1998. Il-pajjiż sofra riċessjoni fl-1999 (l-ewwel sena sħiħa ta' tkabbir negattiv mid-Depressjoni l-Kbira), u l-irkupru kien twil u bl-uġigħ. Madankollu, it-tkabbir laħaq is-7% fl-2007, wieħed mill-ogħla fl-Amerika Latina. Skont l-istimi tal-Fond Monetarju Internazzjonali, fl-2023, il-PGD (PPP) tal-Kolombja kien ta' US$1 triljun, it-32 fid-dinja u t-tielet fl-Amerika t’Isfel, wara l-Arġentina.

L-infiq pubbliku totali jirrappreżenta 28% tal-ekonomija nazzjonali. Id-dejn estern huwa ekwivalenti għal 40% tal-prodott gross domestiku. Klima fiskali b'saħħitha ġiet affermata mill-ġdid b'żieda fil-klassifikazzjonijiet tal-bonds. L-inflazzjoni annwali għalqet l-2017 b'4.09% sena fuq sena (vs. 5.75% sena fuq sena fl-2016). Ir-rata medja nazzjonali tal-qgħad fl-2017 kienet 9.4%, għalkemm l-informalità hija l-akbar problema li qed jiffaċċja s-suq tax-xogħol (id-dħul tal-ħaddiema formali żdied b'24.8% f'5 snin filwaqt li d-dħul tax-xogħol tal-ħaddiema formali informali żdied biss b'9%). Il-Kolombja għandha żoni ħielsa (FTZ), bħaż-Żona Ħielsa tal-Paċifiku, li tinsab f'Valle del Cauca, waħda mill-aktar żoni attraenti għall-investiment barrani.

Is-settur finanzjarju kiber b'mod favorevoli minħabba l-likwidità tajba tal-ekonomija, it-tkabbir tal-kreditu u l-prestazzjoni pożittiva tal-ekonomija Kolombjana. Il-Borża Kolombjana permezz tas-Suq Integrat tal-Amerika Latina (MILA) toffri suq reġjonali għall-kummerċ tal-istokks. Il-Kolombja issa hija waħda minn tliet ekonomiji biss b'punteġġ perfett fuq l-Indiċi tal-Qawwa tad-Drittijiet Legali, skont il-Bank Dinji.

Il-Kolombja hija rikka fir-riżorsi naturali u tiddependi ħafna fuq l-enerġija u l-esportazzjonijiet tal-minjieri. L-esportazzjonijiet ewlenin tal-Kolombja jinkludu fjuwils minerali, żjut, prodotti tad-distillazzjoni, frott u prodotti agrikoli oħra, zokkor u ħelu, prodotti tal-ikel, plastiks, ħaġar prezzjuż, metalli, prodotti tal-forestrija, kimiċi, farmaċewtiċi, vetturi, prodotti elettroniċi, tagħmir elettriku, fwejjaħ u kożmetiċi, makkinarju, oġġetti manifatturati, tessuti u drappijiet, ħwejjeġ u xedd tas-saqajn, ħġieġ u oġġetti tal-kristall, għamara, bini prefabbrikat, prodotti militari, materjali tad-dar u tal-uffiċċju, tagħmir tal-kostruzzjoni, software, fost oħrajn. L-imsieħba kummerċjali ewlenin huma l-Istati Uniti, iċ-Ċina, l-Unjoni Ewropea u xi pajjiżi tal-Amerika Latina.

L-esportazzjonijiet mhux tradizzjonali xprunaw it-tkabbir tal-bejgħ barrani Kolumbjan kif ukoll id-diversifikazzjoni tad-destinazzjonijiet tal-esportazzjoni grazzi għal ftehimiet ġodda ta 'kummerċ ħieles. It-tkabbir ekonomiku reċenti wassal għal żieda konsiderevoli f'miljunarji ġodda, inklużi intraprendituri ġodda, Kolumbjani b'valur nett li jaqbeż il-biljun USD.

Il-Gvern qed jiżviluppa wkoll proċess ta' inklużjoni finanzjarja fost l-aktar popolazzjoni vulnerabbli fil-pajjiż.

Il-kontribuzzjoni tat-turiżmu għall-PDG kienet ta' US$5,880.3 biljun (2.0% tal-PDG totali) fl-2016. It-turiżmu ġġenera 556,135 impjieg (2.5% tal-impjiegi totali) fl-2016. Żjajjar turisti barranin kienu mbassra li Żdiedu minn 0.6 miljun fl-2007 għal 4 miljuni fl-2017.

=== Agrikoltura u riżorsi naturali ===
[[File:Cerrejón mine.JPG|thumb|Cerrejón hija minjiera tal-faħam miftuħa, l-akbar tat-tip tagħha, l-akbar fl-Amerika Latina, u l-għaxar l-akbar fid-dinja.]]
Fl-agrikoltura, il-Kolombja hija waħda mill-akbar ħames produtturi fid-dinja ta' kafè, avokado u żejt tal-palm, u waħda mil l-akbar 10 produtturi fid-dinja ta' kannamieli, banana, ananas u kawkaw. Il-pajjiż għandu wkoll produzzjoni konsiderevoli ta'ross, patata u kassava. Għalkemm mhux l-akbar produttur tal-kafè fid-dinja (il-Brażil isostni dan it-titlu), il-pajjiż ilu, għal għexieren ta' snin, kapaċi jwettaq kampanja ta’ kummerċjalizzazzjoni globali biex iżid valur lill-prodott tal-pajjiż. Il-produzzjoni taż-żejt tal-palm Kolombjan hija waħda mill-aktar sostenibbli fuq il-pjaneta, meta mqabbla mal-akbar produtturi eżistenti. Il-Kolombja hija wkoll fost l-akbar 20 produttur fid-dinja taċ-ċanga u tat-tiġieġ. Il-Kolombja hija wkoll it-tieni l-akbar esportatur tal-fjuri fid-dinja, wara l-Olanda. L-agrikoltura Kolombjana temetti 55% tal-emissjonijiet tal-gassijiet serra tal-Kolombja, prinċipalment minħabba d-deforestazzjoni, it-trobbija tal-bhejjem estensiva żżejjed, il-ħtif tal-art u l-agrikoltura illegali.

Il-Kolombja hija esportatur ewlieni tal-faħam u ż-żejt – fl-2020, aktar minn 40% tal-esportazzjonijiet tal-pajjiż kienu bbażati fuq dawn iż-żewġ prodotti. Fl-2018 kien il-5 l-akbar esportatur tal-faħam fid-dinja. Fl-2019, il-Kolombja kienet l-20 l-akbar produttur taż-żejt fid-dinja, b'791 elf barmil / jum, li jesporta parti tajba mill-produzzjoni tiegħu - il-pajjiż kien id-19-il l-akbar esportatur taż-żejt fid-dinja fl-2020. Fil-minjieri, il-Kolombja hija l-akbar produttur dinja emerald, u fil-produzzjoni tad-deheb, bejn l-2006 u l-2017, il-pajjiż ipproduċa 15-il tunnellata fis-sena sal-2007, meta' l-produzzjoni tiegħu żdiedet b'mod sinifikanti, u kiser ir-rekord ta' 66.1 tunnellata estratti fl-2012. Fl-2017, estratt 52.2 tunnellata. Bħalissa, il-pajjiż huwa fost l-akbar 25 produttur tad-deheb fid-dinja.

=== Enerġija u trasport ===
[[File:Hidrosogamoso, Represa.JPG|thumb|Dam ta' Sogamoso (Presa de Sogamoso)]]
[[File:Cartagena2011-Skyline-Habour.jpg|thumb|Port ta' Cartagena]]
Il-produzzjoni tal-elettriku fil-Kolombja ġejja prinċipalment minn sorsi tal-enerġija rinnovabbli. 69.93% huwa miksub mill-ġenerazzjoni idroelettrika. L-impenn tal-Kolombja għall-enerġija rinnovabbli ġie rikonoxxut fl-Indiċi tal-Ekonomija Ekoloġika Globali (GGEI) tal-2014, u poġġiha fost l-aqwa 10 nazzjonijiet fid-dinja f'termini ta 'setturi ta' effiċjenza ekoloġika.

It-trasport fil-Kolombja huwa regolat fi ħdan il-funzjonijiet tal-Ministeru tat-Trasport u entitajiet bħall-Istitut Nazzjonali tat-Toroq (INVÍAS) inkarigat mill-Awtostradi fil-Kolombja, l-Aerocivil, responsabbli għall-avjazzjoni ċivili u l-ajruporti, l-Aġenzija Nazzjonali tal-Infrastruttura, Inkarigat mill-konċessjonijiet permezzta'ta’ sħubijiet pubbliċi-privati, għad-disinn, il-kostruzzjoni, il-manutenzjoni, l-operat u l-amministrazzjoni tal-infrastruttura tat-trasport, id-Direttorat Ġenerali Marittimu (Dimar) għandu r-responsabbiltà li jikkoordina l-kontroll tat-traffiku marittimu flimkien man-Navy Kolombjana, fost oħrajn, u taħt il- superviżjoni tas-Sovrintendenza tal-Portijiet u t-Trasport.

Mill-2021, il-Kolombja kellha 204,389 km (127,001 mi) ta 'toroq, li minnhom 32,280 km (20,058 mi) kienu asfaltati. Fl-aħħar tal-2017, il-pajjiż kellu madwar 2,100 km (1,305 mi) ta 'toroq duplikati. It-trasport ferrovjarju fil-Kolombja huwa kważi għal kollox iddedikat għat-trasport tal-merkanzija u n-netwerk ferrovjarju għandu tul ta '1,700 km ta' binarji potenzjalment attivi. Il-Kolombja għandha 3,960 kilometru ta' pipelines tal-gass, 4,900 kilometru ta' pajpijiet taż-żejt u 2,990 kilometru ta 'pipelines taż-żejt.

Il-gvern Kolumbjan ippropona li jinbnew 7,000 kilometru ta' toroq bejn l-2016 u l-2020, li jnaqqas il-ħinijiet tal-ivvjaġġar bi 30% u l-ispejjeż tat-trasport b'20%. Programm ta' konċessjoni ta' toroq b’pedaġġ se jinkludi 40 proġett u huwa parti minn objettiv strateġiku usa' ta' investiment ta' kważi $50 biljun f'infrastruttura tat-trasport, inklużi sistemi ferrovjarji, ir-restawr tan-navigabbiltà tax-Xmara Magdalena, it-titjib tal-faċilitajiet tal-istrutturi tal-port u l-espansjoni tal-El Dorado International. Ajruport. Il-Kolombja hija pajjiż bi dħul medju.

=== Xjenza u teknoloġija ===
[[File:CEMSA 271215 01.JPG|thumb|Colciencias hija aġenzija tal-Gvern Kolumbjan li tappoġġja r-riċerka fundamentali u applikata.]]
Il-Kolombja għandha aktar minn 3,950 grupp ta 'riċerka fix-xjenza u t-teknoloġija.  iNNpulsa, aġenzija tal-gvern li tippromwovi l-intraprenditorija u l-innovazzjoni fil-pajjiż, tipprovdi għotjiet lil startups, minbarra servizzi oħra li hija u l-istituzzjonijiet jipprovdu. Il-Kolombja kklassifikat fis-66 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. Spazji ta' coworking ħarġu biex iservu bħala komunitajiet għal startups kbar u żgħar. Fil-Kolombja, organizzazzjonijiet bħall-Korporazzjoni għar-Riċerka Bijoloġika (CIB) ġew żviluppati b'suċċess biex jappoġġjaw liż-żgħażagħ interessati fix-xogħol xjentifiku. Iċ-Ċentru Internazzjonali għall-Agrikoltura Tropikali bbażat fil-Kolombja jinvestiga l-isfida dejjem tikber tat-tisħin globali u s-sigurtà tal-ikel.

Fil-Kolombja, saru invenzjonijiet importanti relatati mal-mediċina, bħall-ewwel pacemaker artifiċjali estern b'elettrodi interni, ivvintat mill-inġinier elettriku Jorge Reynolds Pombo, invenzjoni ta 'importanza kbira għal dawk li jbatu minn insuffiċjenza tal-qalb. Ivvintati wkoll fil-Kolombja kienu l-mikrokeratome u tekniki keratomileusis, li jiffurmaw il-bażi fundamentali ta' dak li issa huwa magħruf bħala LASIK (waħda mill-aktar tekniki importanti għall-korrezzjoni ta' żbalji refrattivi fil-vista) u l-valv Hakim għat-trattament ta' idroċefalu. Il-Kolombja bdiet tinnova fit-teknoloġija militari għall-armata tagħha u armati oħra fid-dinja; speċjalment fid-disinn u l-ħolqien ta' prodotti ta' protezzjoni ballistiċi personali, ħardwer militari, robots militari, bombi, simulaturi u radars.

Xi xjenzati Kolombjani notevoli huma Joseph M. Tohme, riċerkatur rikonoxxut għax-xogħol tiegħu fuq id-diversità ġenetika tal-ikel, Manuel Elkin Patarroyo li huwa magħruf għax-xogħol pijunier tiegħu fuq vaċċini sintetiċi għall-malarja, Francisco Lopera li skopra l-&quot;Mutazzjoni Paisa&quot; jew tip ta 'Alzheimer bikri, Rodolfo Llinás magħruf għall-istudju tiegħu tal-proprjetajiet intrinsiċi tan-newroni u t-teorija ta' sindromu li kien biddel il-mod ta' fehim tal-funzjonament tal-moħħ, Jairo Quiroga Puello għaraf għall-istudji tiegħu dwar il-karatterizzazzjoni ta' sintetiċi. sustanzi li jistgħu jintużaw biex jiġġieldu fungi, tumuri, tuberkulożi u anke xi viruses u Ángela Restrepo li stabbiliet dijanjosi u trattamenti preċiżi biex jiġġieldu l-effetti ta 'marda kkawżata minn Paracoccidioides brasiliensis.

== Demografija ==
[[File:Densidad pop col only Colombia.png|thumb|Id-densità tal-popolazzjoni tal-Kolombja fl-2013]]
B'popolazzjoni stmata ta '50 miljun ruħ fl-2020, il-Kolombja hija t-tielet l-aktar pajjiż popolat fl-Amerika Latina, wara l-Brażil u l-Messiku. Fil-bidu tas-seklu 20, il-popolazzjoni tal-Kolombja kienet madwar 4 miljuni. Sa mill-bidu tas-snin sebgħin, il-Kolombja esperjenzat tnaqqis kostanti fir-rati ta 'fertilità, mortalità u tkabbir tal-popolazzjoni tagħha. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni għall-2016 hija stmata li tkun 0.9%. Madwar 26.8% tal-popolazzjoni kellha 15-il sena jew iżgħar, 65.7% kellhom bejn 15 u 64 sena, u 7.4% kellhom aktar minn 65 sena. Il-proporzjon ta' nies anzjani fil-popolazzjoni totali beda jiżdied b'mod sostanzjali. Il-Kolombja hija pproġettata li jkollha popolazzjoni ta’ 55.3 miljun sal-2050.

L-istimi tal-popolazzjoni taż-żona li issa hija l-Kolombja jvarjaw bejn 2.5 u 12-il miljun ruħ fl-1500; stimi bejn l-estremi jinkludu ċifri ta’ 6 u 7 miljuni. Bil-konkwista Spanjola, il-popolazzjoni tar-reġjun kienet niżlet għal madwar 1.2 miljun ruħ sal-1600, li jirrappreżenta tnaqqis stmat ta' 52-90%. Sa tmiem il-perjodu kolonjali, kien naqas aktar għal madwar 800,000; Beda jiżdied fil-bidu tas-seklu 19 għal madwar 1.4 miljun, fejn jerġa' jaqa' fil-Gwerra tal-Indipendenza tal-Kolombja għal bejn 1 u 1.2 miljun. Il-popolazzjoni tal-pajjiż ma rkupratx għal-livelli ta' qabel il-konkwista sa' l-1940, kważi 450 sena wara l-quċċata tagħha fis-seklu 16.

[[File:Colombia población.png|thumb|Storja tal-popolazzjoni tal-Kolombja]]

Il-popolazzjoni hija kkonċentrata fl-artijiet għolja Andin u tul il-kosta tal-Karibew, ukoll id-densitajiet tal-popolazzjoni huma ġeneralment ogħla fir-reġjun Andin. Id-disa' dipartimenti tal-pjanura tal-Lvant, li jinkludu madwar 54% taż-żona tal-Kolombja, għandhom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Tradizzjonalment soċjetà rurali, il-moviment lejn żoni urbani kien qawwi ħafna f'nofs is-seklu 20, u l-Kolombja issa hija waħda mill-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina. Il-popolazzjoni urbana żdiedet minn 31% tat-total fl-1938 għal kważi 60% fl-1973, u fl-2014 iċ-ċifra kienet ta' 76%. Il-popolazzjoni ta' Bogotá waħedha żdiedet minn ftit aktar minn 300,000 fl-1938 għal madwar 8 miljuni llum. B'kollox, tnejn u sebgħin belt issa għandhom popolazzjonijiet ta' 100,000 jew aktar (2015). Fl-2012, il-Kolombja kellha l-akbar popolazzjoni spostata internament fid-dinja, stmata għal 4.9 miljun ruħ.

L-istennija tal-ħajja kienet 74.8 snin fl-2015 u l-mortalità tat-trabi kienet 13.1 għal kull elf fl-2016. Fl-2015, 94.58% tal-adulti u 98.66% taż-żgħażagħ huma litterati u l-Gvern jonfoq madwar 4.49% tal-PGD tiegħu fuq l-edukazzjoni.

=== Lingwi ===
Madwar 99.2% tal-Kolombjani jitkellmu bl-Ispanjol, imsejjaħ ukoll Kastiljan; Fil-pajjiż jintużaw ukoll 65 lingwa Amerindja, żewġ lingwi krejoli, il-lingwa Romani u l-Lingwa tas-Sinjali Kolombjana. L-Ingliż għandu status uffiċjali fl-arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Catalina.

Total ta' 101 lingwa fil-Kolombja huma elenkati fid-database Ethnologue, inkluż l-Ispanjol. In-numru speċifiku ta' lingwi mitkellma jvarja ftit, b'xi awturi jikkunsidraw lingwi differenti dak li oħrajn iqisu varjetajiet jew djaletti tal-istess lingwa. L-aħjar stimi jirreġistraw 71 lingwa mitkellma fil-pajjiż illum, li ħafna minnhom jappartjenu lill-familji tal-lingwi Chibcha, Tucano, Bora-Witoto, Guajibo, Arawak, Karibew, Barbaco u Saliban. Bħalissa hemm aktar minn 850,000 kelliem tal-lingwa nattiva.

=== Gruppi etniċi ===
Il-Kolombja hija etnikament diversa, in-nies tagħha dixxendenti mill-abitanti indiġeni oriġinali, konkwistaturi Spanjoli, Afrikani oriġinarjament miġjuba fil-pajjiż bħala skjavi, u immigranti tas-seklu 20 mill-Ewropa u l-Lvant Nofsani, kollha jikkontribwixxu għal wirt kulturali divers. Id-distribuzzjoni demografika tirrifletti mudell li huwa influwenzat mill-istorja kolonjali. L-abjad jgħixu madwar il-pajjiż kollu, l-aktar fiċ-ċentri urbani u fl-għoljiet u l-ibliet kostali li qed jikbru. Il-popolazzjonijiet tal-bliet il-kbar jinkludu wkoll il-mestizos. Il-bdiewa Mestizo (nies li jgħixu f'żoni rurali) jgħixu wkoll fl-artijiet għoljiet Andini, fejn xi konkwistaturi Spanjoli mħallta man-nisa tal-kapijiet Amerinjani. Il-mestizos jinkludu artiġjani u negozjanti żgħar li kellhom rwol importanti fl-espansjoni urbana ta' dawn l-aħħar deċennji. Fi studju fl-American Journal of Physical Anthropology, il-Kolombjani għandhom antenati medja ta' 47% DNA Amerindijan, 42% DNA Ewropew, u 11% DNA Afrikan.

Iċ-ċensiment tal-2018 irrapporta li l-“popolazzjoni mhux etnika”, komposta minn bojod u mestizos (dawk ta' antenati mħallta Ewropej u Amerindijani), kienet tifforma 87.6% tal-popolazzjoni nazzjonali. 6.7% huma ta' dixxendenza Afrikana. L-Amerindjani Indiġeni jiffurmaw 4.3% tal-popolazzjoni. Ir-Raizals jikkostitwixxu 0.06% tal-popolazzjoni. Palenqueros jikkostitwixxu 0.02% tal-popolazzjoni. 0.01% tal-popolazzjoni huma żingari. Studju minn Latinobarómetro fl-2023 jistma li 50.3% tal-popolazzjoni hija mestizo, 26.4% hija abjad, 9.5% hija indiġena, 9.0% hija iswed, 4.4% hija mulatta u 0.4% hija Ażjatika, dawn l-istimi jkunu ekwivalenti għal madwar 26 miljun ruħ huma mestizo, 14-il miljun huma bojod, 5 miljun huma indiġeni, 5 miljun huma iswed, 2 miljun huma mulatti u 200k huma Asjatiċi.

Id-Diviżjoni tal-Investigazzjoni Federali stmat li mis-86% tal-popolazzjoni li mhix meqjusa bħala parti minn xi gruppi etniċi identifikati miċ-ċensiment tal-2006, il-Kolombjani bojod huma primarjament ta' nisel Spanjol, iżda hemm ukoll popolazzjoni kbira ta' Antenati Nofsani ; F'xi żoni hemm kontribut konsiderevoli ta' antenati Ġermaniżi u Taljani.

Ħafna mill-popli indiġeni esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni matul il-ħakma Spanjola u ħafna oħrajn ġew assorbiti fil-popolazzjoni mestizo, iżda l-bqija bħalissa jirrappreżentaw aktar minn tmenin kultura differenti. Ir-riżervi (resguardos) stabbiliti għall-popli indiġeni jokkupaw 30,571,640 ettaru (305,716.4 km 2) (27% tat-total tal-pajjiż) u huma abitati minn aktar minn 800,000 ruħ. Uħud mill-akbar gruppi indiġeni huma l-Wayuu, il-Paez, il-Pastos, l-Embera, u ż-Zenú. Id-dipartimenti ta' La Guajira, Cauca, Nariño, Córdoba u Sucre għandhom l-akbar popolazzjonijiet indiġeni.

L-Organizzazzjoni Indiġena Nazzjonali tal-Kolombja (ONIC), imwaqqfa fl-ewwel Kungress Indiġenu Nazzjonali fl-1982, hija organizzazzjoni li tirrappreżenta l-popli indiġeni tal-Kolombja. Fl-1991, il-Kolombja ffirmat u rratifikat il-liġi internazzjonali attwali dwar il-popli indiġeni, il-Konvenzjoni dwar il-Popli Indiġeni u Tribali, 1989.

L-Afrikani tas-Sub-Saħara nġiebu bħala skjavi, prinċipalment fl-artijiet baxxi kostali, fil-bidu tas-seklu 16 u fis-seklu 19. Illum, komunitajiet kbar Afro-Kolombjani jinsabu fuq il-kosta tal-Paċifiku. Ħafna Ġamajkani emigraw prinċipalment lejn il-gżejjer ta’ San Andres u Providencia. Diversi Ewropej oħra u Amerikani ta' Fuq immigraw lejn il-pajjiż fl-aħħar tad-19 u l-bidu tas-seklu 20, inklużi nies mill-ex USSR matul u wara t-Tieni Gwerra Dinjija.

Ħafna komunitajiet immigranti stabbilixxew fuq il-kosta tal-Karibew, partikolarment immigranti reċenti mill-Lvant Nofsani u l-Ewropa. Barranquilla (l-akbar belt fil-Karibew Kolumbjan) u bliet oħra tal-Karibew għandhom l-akbar popolazzjonijiet ta' Libaniżi, Palestinjani u Levantini oħra. Hemm ukoll komunitajiet sinifikanti ta' Roma u Lhud. Hemm xejra migratorja importanti tal-Venezweli, minħabba s-sitwazzjoni politika u ekonomika fil-Venezwela. F'Awwissu 2019, il-Kolombja offriet iċ-ċittadinanza lil aktar minn 24,000 tifel u tifla ta' refuġjati Venezwelani li twieldu fil-Kolombja.

==== Gruppi etniċi fil-Kolombja - Ċensiment tal-2018 ====
[[File:Native India village.jpg|thumb|Popolazzjoni fil-ġungla tal-Amażonja fid-dipartiment tal-Amazonas]]
* Mestiż - Abjad (87.58%)
* Afro-Kolombjani (inklużi mestizos) (6.68%)
* Amerindijan (4.31%)
* Mhux indikat (1.35%)
* Raizal (0.06%)
* Palenquero (0.02%)
* Romani (0.01%)

==== Gruppi etniċi fil-Kolombja skont il-Latinobarómetro 2023 ====

* Mestiż (50.3%)
* Abjad (26.4%)
* Amerindijan (9.5%)
* Iswed (9.0%)
* Mulatto (4.4%)
* Ażjatiċi (0.4%)

=== Reliġjon ===
[[File:Iglesia de San Agustín 11.JPG|thumb|left|Il-Knisja ta' San Agustín hija tempju Kolumbjan ta' qima Kattolika ddedikata lil San Agustín de Hipona, tinsab fil-kantuniera ta' Carrera 7 u Calle 7, eżatt fuq wara tal-Dar ta' Nariño (palazz presidenzjali), fil-qalba ta' is-settur tal-belt storika ta' Bogotá u jappartjeni għall-ġurisdizzjoni ekkleżjastika tal-arċidjoċesi ta' Bogotá.]]
[[File:Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 21-23 HDR.jpg|thumb|Is-Santwarju ta' Las Lajas hija knisja bażilika li tinsab fin-nofsinhar tad-Dipartiment ta' Nariño, muniċipalità ta' Ipiales, il-Kolombja. Il-post huwa sit ta' pellegrinaġġ popolari minn meta dehret il-Verġni Marija fl-1754. L-ewwel santwarju nbena madwar l-1750 u ġie mibdul b'wieħed akbar fl-1802 li kien jinkludi pont fuq il-kanyon tax-Xmara Guáitara. It-tempju attwali, fi stil neo-Gotiku, inbena bejn l-1916 u l-1949.]]
Id-Dipartiment Amministrattiv Nazzjonali tal-Istatistika (DANE) ma jiġborx statistika reliġjuża u huwa diffiċli li tikseb rapporti preċiżi. Madankollu, skont diversi studji u stħarriġ wieħed, madwar 90% tal-popolazzjoni taderixxi mal-Kristjaneżmu, li l-maġġoranza tagħhom (70.9%–79%) huma Kattoliċi Rumani, filwaqt li minoranza sinifikanti (16.7%) taderixxi mal-Protestantiżmu (prinċipalment evanġeliċi) . Madwar 4.7% tal-popolazzjoni hija atea jew agnostika, filwaqt li 3.5% jgħidu li jemmnu f'Alla iżda ma jsegwux reliġjon speċifika. 1.8% tal-Kolombjani jaderixxu max-Xhieda ta' Jehovah u l-Adventiżmu u inqas minn 1% jaderixxu ma' reliġjonijiet oħra, bħall-Fidi Bahá'í, l-Islam, il-Ġudaiżmu, il-Buddiżmu, il-Mormoniżmu, l-Induiżmu, ir-reliġjonijiet indiġeni, il-moviment Hare Krishna, il-moviment Rastafari, il-Knisja Ortodossa tal-Lvant u studji spiritwali. In-nies li fadal ma' wieġbux jew wieġbu li ma kinux jafu. Minbarra l-istatistika ta' hawn fuq, 35.9% tal-Kolombjani rrappurtaw li ma' pprattikawx il-fidi tagħhom b'mod attiv. 1,519,562 persuna fil-Kolombja, jew madwar 3% tal-popolazzjoni, irrappurtaw li jsegwu reliġjon indiġena.

Għalkemm il-Kolombja tibqa' pajjiż predominantement Kattoliku Ruman f’termini tan-numru ta' magħmudijiet, il-kostituzzjoni Kolombjana tal-1991 tiggarantixxi l-libertà tar-reliġjon u d-denominazzjonijiet reliġjużi u l-knejjes kollha huma ugwalment ħielsa quddiem il-liġi.

=== Saħħa ===
[[File:Complejo Médico - Hospital Internacional de Colombia HIC.jpg|thumb|Il-Kolombja tmexxi l-klassifika annwali ta’ América Economía tal-aqwa kliniċi u sptarijiet fl-Amerika Latina.]]
L-istennija tal-ħajja ġenerali mat-twelid fil-Kolombja hija 79.3 snin (76.7 snin għall-irġiel u 81.9 snin għan-nisa). Ir-riformi tal-kura tas-saħħa wasslu għal titjib massiv fis-sistemi tal-kura tas-saħħa tal-pajjiż, u l-istandards tas-saħħa fil-Kolombja tjiebu ħafna mis-snin tmenin. 1993) għal 96% fl-2012. Fl-2017, il-gvern iddikjara ċentru ta' riċerka u trattament tal-kanċer bħala Proġett ta' Interess Strateġiku Nazzjonali.

Studju li sar fl-2016 mir-rivista América Economía ikklassifika 21 istituzzjoni tas-saħħa Kolombjana fost l-44 l-aħjar fl-Amerika Latina, li jirrappreżentaw 48 fil-mija tat-total. Fl-2022, 26 sptar Kolumbjan kienu fost l-aqwa 61 fl-Amerika Latina (42% tat-total). Fl-2023 ukoll, żewġ sptarijiet Kolombjani kienu fost l-aqwa 75 fid-dinja.

=== Edukazzjoni ===
L-esperjenza edukattiva ta' ħafna tfal Kolombjani tibda bl-attendenza fi skola qabel l-iskola sal-età ta' ħames snin (Edukazzjoni Preskolastika). L-edukazzjoni bażika hija obbligatorja bil-liġi Din għandha żewġ stadji: Edukazzjoni Bażika Primarja (Educación Basica Primaria) li tmur mill-ewwel sal-ħames grad – tfal minn sitt snin sa għaxar snin, u Edukazzjoni Bażika Sekondarja (Educación Basica Sekondarja), li tmur mis-sitt. għad-disa' grad. L-edukazzjoni bażika hija segwita mill-Edukazzjoni Vokazzjonali Sekondarja (Educación media vocational) li tinkludi l-għaxar u l-ħdax-il grad. Jista' jkollu modalitajiet jew speċjalitajiet differenti ta' taħriġ professjonali (akkademiku, tekniku, kummerċjali, eċċ.) skont il-kurrikulu adottat minn kull skola.

[[File:Facultad de Minas - M5.jpg|thumb|Bini M5 – Università Nazzjonali tal-Kolombja, iddisinjat minn Pedro Nel Gómez]]

Mat-tlestija b'suċċess tas-snin kollha tal-edukazzjoni bażika u sekondarja, tingħata d-diploma tal-iskola għolja, li tissejjaħ il-baċellerat, minħabba li l-edukazzjoni sekondarja bażika u l-edukazzjoni sekondarja tradizzjonalment jitqiesu flimkien bħala unità msejħa l-baċellerat (is-sitt sal-ħdax-il grad). Studenti fl-aħħar sena tal-edukazzjoni sekondarja tagħhom jagħmlu l-eżami tal-ICFES (issa jismu Sabre 11) biex jaċċessaw l-edukazzjoni ogħla. Din l-edukazzjoni ogħla tinkludi studji professjonali undergraduate, edukazzjoni sekondarja teknika, teknoloġika u professjonali, u studji postgraduate. L-istituzzjonijiet tal-Edukazzjoni Għolja Teknika-vokazzjonali huma miftuħa wkoll għal studenti li għandhom lawrja fl-Arti u n-Negozju. Dan il-lawrja ġeneralment jingħata mis-SENA wara pjan ta' studju ta' sentejn.

Gradwati tal-iskola għolja jistgħu jidħlu fi programm ta' karriera professjonali ta' undergraduate offrut minn università; Dawn il-programmi jdumu sa ħames snin (jew inqas għal edukazzjoni teknika, teknoloġika u vokazzjonali intermedja, u studji gradwati), anke sa sitt jew seba' snin għal xi karrieri, bħall-mediċina. Fil-Kolombja, m'hemm l-ebda istituzzjoni bħall-università; L-istudenti jidħlu direttament fi programm ta’ karriera f’università jew istituzzjoni edukattiva oħra biex jiksbu grad professjonali, tekniku jew teknoloġiku. Malli jiggradwaw mill-kulleġġ, l-individwi jirċievu diploma (professjonali, teknika jew teknoloġika) u liċenzja (jekk meħtieġ) biex isegwu l-karriera magħżula tagħhom. Għal xi programmi tal-karriera, l-istudenti jridu jagħmlu t-test Saber-Pro fl-aħħar sena tagħhom ta 'edukazzjoni akkademika undergraduate.

L-infiq pubbliku fuq l-edukazzjoni bħala proporzjon tal-prodott gross domestiku fl-2015 kien 4.49%. Dan kien jirrappreżenta 15.05% tan-nefqa totali tal-gvern. Ir-rati gross ta' reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja u sekondarja kienu ta' 113.56% u 98.09% rispettivament. L-istennija tal-ħajja tal-iskola kienet ta' 14.42 snin. Total ta' 94.58% tal-popolazzjoni ta' 15-il sena' l fuq kienet irreġistrata bħala litterata, inklużi 98.66% ta' dawk ta' bejn il-15 u l-24 sena.

==== Universitajiet ====
Il-Kolombja għandha 301 istituzzjoni ta' edukazzjoni ogħla (HEIs), li minnhom 217 huma privati ​​u 84 huma uffiċjali.

Is-Sistema tal-Università tal-Istat (SUE) torganizza s-servizz pubbliku tal-edukazzjoni ogħla fil-pajjiż u hija magħmula minn 34 università pubblika.

Uħud mill-universitajiet pubbliċi fil-Kolombja huma: 
Università ta' Antioquia, Università ta' Atlántico, Università Militari Nueva Granada, Università ta' Caldas, Università ta' Cauca, Università Nazzjonali Miftuħa u Distanza, Università ta' Cartagena, Università ta' Magdalena, Università Nazzjonali tal-Kolombja, Università ta' Córdoba.

== Kultura ==
Il-Kolombja tinsab f'salib it-toroq tal-Amerika Latina u l-kontinent Amerikan in ġenerali, u bħala tali ġiet affettwata minn firxa wiesgħa ta' influwenzi kulturali. Influwenzi Indiġeni Amerikani, Spanjoli, u oħrajn Ewropej, Afrikani, Amerikani, tal-Karibew u tal-Lvant Nofsani, kif ukoll influwenzi kulturali oħra tal-Amerika Latina, huma kollha preżenti fil-kultura Kolombjana moderna. Il-migrazzjoni urbana, l-industrijalizzazzjoni, il-globalizzazzjoni u bidliet politiċi, soċjali u ekonomiċi oħra wkoll ħallew il-marka tagħhom.

Ħafna simboli nazzjonali, kemm oġġetti kif ukoll temi, ħarġu mit-tradizzjonijiet kulturali diversi tal-Kolombja u huma maħsuba biex jirrappreżentaw dak li l-Kolombja u l-poplu Kolumbjan għandhom komuni. L-espressjonijiet kulturali fil-Kolombja huma promossi mill-gvern permezz tal-Ministeru tal-Kultura.

=== Letteratura ===
[[File:Gabriel Garcia Marquez, 2009.jpg|thumb|Ir-rebbieħ tal-Premju Nobel Gabriel García Márquez]]
Il-letteratura Kolombjana tmur lura għaż-żminijiet prekolombjani; Eżempju notevoli mill-perjodu huwa l-poeżija epika magħrufa bħala The Legend of Yurupary. Fl-era kolonjali Spanjola, kittieba notevoli jinkludu Juan de Castellanos ( Elegies of Illustrious Men of the Indies ), Hernando Domínguez Camargo u l-poeżija epika tiegħu lil San Injazju ta' Loyola, Pedro Simón u Juan Rodríguez Freyle.

Fil-letteratura ta' wara l-indipendenza marbuta mar-Romantizmu, spikkaw Antonio Nariño, José Fernández Madrid, Camilo Torres Tenorio u Francisco Antonio Zea. Fit-tieni nofs tas-seklu 19 u l-bidu tal-20, il-ġeneru letterarju magħruf bħala costumbrismo sar popolari; Kittieba kbar ta' dan il-perjodu kienu Tomás Carrasquilla, Jorge Isaacs u Rafael Pombo (dan tal-aħħar kiteb xogħlijiet notevoli tal-letteratura għat-tfal). F'dak il-perjodu, awturi bħal José Asunción Silva, José Eustasio Rivera, León de Greiff, Porfirio Barba-Jacob u José María Vargas Vila żviluppaw il-moviment modernista. Fl-1872, il-Kolombja waqqfet l-Academia Colombiana de la Lengua, l-ewwel akkademja tal-lingwa Spanjola fl-Amerika. Candelario Obeso kiteb l-innovattivi Cantos Populares de mi Tierra (1877), l-ewwel ktieb ta' poeżija ta' awtur Afro-Kolombjan.

Bejn l-1939 u l-1940, ġew ippubblikati seba' kotba ta' poeżija taħt l-isem Piedra y cielo fil-belt ta' Bogotá, li influwenzaw il-pajjiż b’mod sinifikanti; Ġew editjati mill-poeta Jorge Rojas. Fl-għaxar snin ta' wara, Gonzalo Arango waqqaf il-moviment “xejn” bħala reazzjoni għall-vjolenza ta' dak iż-żmien; Kien influwenzat min-nihiliżmu, l-eżistenzjaliżmu u l-ħsieb ta' kittieb kbir ieħor Kolumbjan: Fernando González Ochoa. Matul iż-żieda fil-letteratura Latino-Amerikana, ħarġu kittieba ta' suċċess, immexxija mir-rebbieħ tal-Premju Nobel Gabriel García Márquez u l-opus magnum tiegħu, Mitt Sena ta' Solitudni, Eduardo Caballero Calderón, Manuel Mejía Vallejo u Álvaro Mutis, kittieb li ngħata l-Premju Cervantes. u l-Premju Prince of Asturias għal-Letteratura.

=== Arti viżwali ===
[[File:Alonso de Narvaez - Our Lady of Chiquinquira,1562.jpg|thumb|Pittura kolonjali The Virgin of Chiquinquirá (1562) minn Alonso de Narváez. Hija l-Patruna Kattolika tal-Kolombja. It-tila oriġinali tinsab fil-Bażilika tal-Madonna tar-Rużarju ta’ Chiquinquirá.]]
[[File:Santiago Martinez Delgado in the colombian congress.jpg|thumb|Mural ta' Santiago Martínez Delgado]]
L-arti Kolombjana għandha aktar minn 3000 sena ta' storja. L-artisti Kolombjani qabdu l-kuntest politiku u kulturali li qed jinbidel tal-pajjiż bl-użu ta' varjetà ta' stili u midja. Hemm evidenza arkeoloġika li l-fuħħar kien prodott aktar kmieni fil-Kolombja milli kullimkien ieħor fl-Ameriki, li jmur lura għal 3000 QK.

L-ewwel eżempji ta' sengħa tad-deheb ġew attribwiti lill-poplu Tumaco tal-kosta tal-Paċifiku u jmorru għal madwar 325 QK Madwar bejn is-sena 200 QK u 800 AD, il-kultura ta' San Wistin, kaptani tat-tinqix tal-ġebel, daħlet &quot;il-perjodu klassiku&quot; tagħha. Huma waqqfu ċentri ċerimonjali elevati, sarkofaġi, u monoliti kbar tal-ġebel li jirrappreżentaw forom antropomorfiċi u żoomorfi fil-ġebel.

L-arti Kolombjana segwiet ix-xejriet ta dak iż-żmien, għalhekk matul is-sekli 16 sa 18, il-Kattoliċiżmu Spanjol kellu influwenza enormi fuq l-arti Kolombjana, u l-istil barokk popolari ġie sostitwit minn Rococo meta l-Bourbon telgħu sal-kuruna Spanjola. Matul dan iż-żmien, fil-kolonja Spanjola, l-aktar pitturi importanti New Granada (Kolombjani) kienu Gregorio Vásquez de Arce y Ceballos, Gaspar de Figueroa, Baltasar Vargas de Figueroa, Baltasar de Figueroa (il-Anzjan), Antonio Acero de la Cruz u Joaquín. Gutiérrez , li x-xogħlijiet tiegħu huma ppreservati. Importanti wkoll Alonso de Narváez li għalkemm twieled fil-Provinċja ta Sivilja, qattata' l-biċċa l-kbira ta' ħajtu fil-Kolombja kolonjali, it-Taljan Angelino Medoro wkoll, għex fil-Kolombja u l-Perù, u ħalla xogħlijiet ta' l-arti ppreservati f’diversi knejjes tal-belt ta' Tunja.

F'nofs is-seklu 19, wieħed mill-pitturi l-aktar prominenti kien Ramón Torres Méndez, li pproduċa sensiela ta' pitturi ta' kwalità tajba li wrew in-nies u d-drawwiet tagħhom ta reġjuni Kolombjani differenti. Kienu notevoli wkoll fis-seklu 19 Andrés de Santa María, Pedro José Figueroa, Epifanio Garay, Mercedes Delgado Mallarino, José María Espinosa, Ricardo Acevedo Bernal, fost ħafna oħrajn.

Aktar reċentement, l-artisti Kolombjani Pedro Nel Gómez u Santiago Martínez Delgado bdew il-Moviment Murali Kolumbjan fl-1940s, li jippreżentaw il-karatteristiċi neoklassiċi tal-Art Deco. Sa mis-snin ħamsin, l-arti Kolombjana bdiet ikollha perspettiva distintiva, billi vvinta mill-ġdid elementi tradizzjonali taħt kunċetti tas-seklu 20. Eżempji ta' dan huma r-ritratti ta' Greiff ta' Ignacio Gómez Jaramillo, li juru x'tista' tagħmel l-arti Kolombjana b’tekniki ġodda applikati għal suġġetti tipiċi Kolombjani. Carlos Correa, bil-mudell paradigmatiku tiegħu &quot;Still Life in Silence&quot;, jgħaqqad l-astrazzjoni ġeometrika u l-kubiżmu. Alejandro Obregón ħafna drabi huwa meqjus bħala missier il-pittura Kolumbjana moderna, u wieħed mill-artisti l-aktar influwenti f'dan il-perjodu, minħabba l-oriġinalità tiegħu, ipinġi pajsaġġi Kolombjani b'użu simboliku u espressjonist tal-annimali, (speċjalment il-kondor Andin). Fernando Botero, Omar Rayo, Enrique Grau, Édgar Negret, David Manzur, Rodrigo Arenas Betancourt, Oscar Murillo, Doris Salcedo u Oscar Muñoz huma wħud mill-artisti Kolombjani prominenti internazzjonalment.

L-iskultura Kolombjana mis-sekli 16 sa 18 kienet l-aktar iddedikata għar-rappreżentazzjoni reliġjuża tal-arti ekkleżjastika, influwenzata ħafna mill-iskejjel Spanjoli tal-iskultura sagra. Matul il-perjodu inizjali tar-Repubblika Kolombjana, l-artisti nazzjonali ffukaw fuq il-produzzjoni ta' ritratti skulturi ta' politiċi u figuri pubbliċi, f'xejra neoklassika ċara. Matul is-seklu 20, l-iskultura Kolombjana bdiet tiżviluppa xogħol kuraġġuż u innovattiv bil-għan li tikseb fehim aħjar tas-sensittività nazzjonali.

Il-fotografija Kolombjana kienet immarkata bil-wasla tad-daguerreotype. Jean-Baptiste Louis Gros kien dak li ġab il-proċess tad-daguerreotype fil-Kolombja fl-1841. Il-librerija pubblika Piloto għandha l-akbar arkivju ta' negattivi fl-Amerika Latina, b’1.7 miljun ritratt antik li jkopru l-Kolombja mill-1848 sal-2005.

L-istampa Kolombjana ppromwoviet ix-xogħol tal-kartunisti. Fl-aħħar deċennji, fanzines, l-Internet u pubblikaturi indipendenti kienu fundamentali għat-tkabbir tal-komiks fil-Kolombja.

=== Arkitettura ===
Matul iż-żmien kien hemm varjetà ta' stili arkitettoniċi, minn dawk ta' popli indiġeni għal dawk kontemporanji, inklużi stili kolonjali (militari u reliġjużi), repubblikani, transizzjonali u moderni.

[[File:Street Scenes in Cartagena, Colombia (24045961890).jpg|thumb|Gallariji kolonjali fit-toroq ta' Cartagena]]
[[File:Catedral-Basílica-de-Nuestra-Señora-de-la-Asunción-de-Popayán-Colombia-1.jpg|thumb|Pjazza ewlenija kolonjali ta' Popayán, Dipartiment ta' Cauca]]
[[File:Pila de agua en la Plaza Central en Villa de Leyva, Boyacá, Colombia.jpg|thumb|Villa Kolonjali ta' Leyva, Dipartiment ta' Boyacá]]

Żoni ta' abitazzjoni antiki, djar komunali, terrazzi tal-kultivazzjoni, toroq bħas-sistema tat-toroq Inca, ċimiterji, hypogeums u nekropoli huma parti mill-wirt arkitettoniku tal-popli indiġeni. Xi strutturi indiġeni prominenti huma s-sit arkeoloġiku pre-ċeramika u taċ-ċeramika ta' Tequendama, Tierradentro (park li fih l-akbar konċentrazzjoni ta' oqbra maqtul monumentali pre-Kolombjani bi kmamar tal-ġenb), l-akbar ġabra ta' monumenti reliġjużi u skulturi megalitiċi fl-Amerika t'Isfel, li tinsab f'San Agustín, Huila, Ciudad Perdida (sit arkeoloġiku b'serje ta' terrazzi minquxin fil-muntanji, netwerk ta 'mogħdijiet bil-madum u diversi pjazez ċirkolari), u bliet kbar mibnija prinċipalment mill-ġebel, injam, kannamieli u tajn . L-arkitettura matul il-perjodu tal-konkwista u l-kolonizzazzjoni kienet prinċipalment derivata mill-adattament tal-istili Ewropej għall-kundizzjonijiet lokali, u l-influwenza Spanjola, speċjalment Andalusija u Estremadura, tista' tidher faċilment. Meta l-Ewropej waqqfu bliet, saru żewġ affarijiet fl-istess ħin: id-dimensjonar tal-ispazju ġeometriku (kwadru, triq), u l-post ta' punt tanġibbli ta' orjentazzjoni. Il-kostruzzjoni ta 'swar kienet komuni madwar il-Karibew u f'xi bliet ta' ġewwa, minħabba l-perikli maħluqa għall-insedjamenti kolonjali Spanjoli minn pirati Ingliżi, Franċiżi u Olandiżi u gruppi indiġeni ostili. Knejjes, kappelli, skejjel u sptarijiet li jappartjenu għal ordnijiet reliġjużi għandhom influwenza urbana kbira. L-arkitettura Barokka tintuża f'bini militari u spazji pubbliċi. Marcelino Arroyo, Francisco José de Caldas u Domingo de Petrés kienu rappreżentanti kbar tal-arkitettura neoklassika.

Il-Capitol Nazzjonali huwa rappreżentant kbir tar-romantiċiżmu. L-injam kien użat ħafna fil-bibien, twieqi, railings u soqfa matul il-kolonizzazzjoni ta 'Antioquia. L-arkitettura tal-Karibew takkwista influwenza Għarbija qawwija. It-Teatru Colón f'Bogotá huwa eżempju proditiku ta' arkitettura tas-seklu 19. Id-djar tal-kampanja b'innovazzjonijiet fil-konċepiment volumetriku huma wħud mill-aqwa eżempji ta' arkitettura repubblikana; L-azzjoni repubblikana fil-belt iffokat fuq id-disinn ta 'tliet tipi ta' spazji: parks bil-foresti, parks urbani żgħar u toroq u l-istil Gotiku kien l-aktar użat għad-disinn tal-knejjes.

L-istil Deco, in-neoclassicism modern, l-eklettiżmu folkloriku u r-riżorsi ornamentali tal-Art Deco influwenzaw b'mod sinifikanti l-arkitettura tal-Kolombja, speċjalment matul il-perjodu ta 'tranżizzjoni. Il-moderniżmu ġab teknoloġiji ġodda ta 'kostruzzjoni u materjali ġodda (azzar, konkrit rinfurzat, ħġieġ u materjali sintetiċi) u arkitettura topoloġika u s-sistema ta' ċangaturi mħaffef ukoll għandhom influwenza kbira. L-aktar periti influwenti tal-moviment modern kienu Rogelio Salmona u Fernando Martínez Sanabria.

L-arkitettura kontemporanja tal-Kolombja hija mfassla biex tagħti importanza akbar lill-materjali, din l-arkitettura tqis ġeografiji naturali u artifiċjali speċifiċi u hija wkoll arkitettura li tappella għas-sensi. Il-konservazzjoni tal-wirt arkitettoniku u urban tal-Kolombja ġiet promossa f'dawn l-aħħar snin.

=== Mużika ===
Il-Kolombja għandha collage vibranti ta' talent li jdoqq spettru sħiħ ta' ritmi. Hija magħrufa bħala l-art ta' elf ritmu, b'madwar 1,024 ritmu folkloristiku. Mużiċisti, kompożituri, produtturi tal-mużika u kantanti mill-Kolombja huma rikonoxxuti internazzjonalment bħal Shakira, Juanes, Carlos Vives u oħrajn. Il-mużika Kolombjana tgħaqqad l-istruttura tal-kitarra u l-kanzunetti influwenzati mill-Ewropa ma' flawtijiet kbar tal-bagalji u strumenti tal-perkussjoni mill-popolazzjoni indiġena, filwaqt li l-istruttura tal-perkussjoni u l-forom taż-żfin tagħha ġejjin mill-Afrika. Il-Kolombja għandha ambjent mużikali divers u dinamiku.

[[File:Ejes musicales de Colombia1.png|thumb|left|Reġjuni tal-Kolombja skond il-mużika tradizzjonali tagħhom]]

Guillermo Uribe Holguín, figura kulturali importanti fl-Orkestra Sinfonika Nazzjonali tal-Kolombja, Luis Antonio Calvo u Blas Emilio Atehortúa huma wħud mill-akbar esponenti tal-mużika arti. L-Orkestra Filarmonika ta’ Bogotá hija waħda mill-aktar orkestri attivi fil-Kolombja.

Il-mużika tal-Karibew għandha ħafna ritmi vibranti, bħal cumbia (daqq bil-maracas, drums, bagpipes u guacharaca), porro (huwa ritmu monotonu iżda ferrieħa), Mapalé (bir-ritmu mgħaġġel tiegħu u ċ-ċapċip kostanti) u vallenato, li oriġinaw fil- parti tat-Tramuntana tal-kosta tal-Karibew (ir-ritmu jindaqq prinċipalment bil-kaxxa, il-guacharaca u l-accordion).

Il-mużika tal-kosta tal-Paċifiku, bħall-currulao, hija kkaratterizzata mill-użu qawwi tagħha tat-tnabar (strumenti bħall-marimba indiġena, il-conunos, il-bombo, it-tanbur u l-cuatro guasas jew rattle tubulari). Ritmu importanti tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-kosta tal-Paċifiku huwa l-contradanza (użata fl-ispettakli taż-żfin minħabba l-kuluri impressjonanti tal-kostumi). Il-mużika marimba, il-kanzunetti u ż-żfin tradizzjonali tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-Paċifiku tal-Kolombja jinsabu fuq il-Lista Rappreżentattiva tal-UNESCO tal-Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità.

Ritmi mużikali importanti tar-Reġjun Andin huma ż-żfin (żfin tal-folklor Andin li ħareġ mit-trasformazzjoni tal-contradanza Ewropea), il-bambuco (daqq bil-kitarra, tiple u mandolina, ir-ritmu jiżfen f'pari), il-hallway (ritmu ispirat f’ il-waltz Awstrijak u ż-“żfin” Kolumbjan, il-lirika ġew komposti minn poeti rinomati), il-guabina (it-tiple, il-bandola u r-requinto huma l-istrumenti bażiċi), is-sanjuanero (oriġina fid-dipartimenti ta' Tolima u Huila , il- ir-ritmu huwa ferħan u mgħaġġel). Apparti dawn ir-ritmi tradizzjonali, il-mużika tas-salsa nfirxet mal-pajjiż kollu, u l-belt ta' Cali hija meqjusa minn ħafna kantanti tas-Salsa bħala ‘The New Salsa Capital of the World’.

L-istrumenti li jiddistingwu l-mużika tal-Llanos tal-Lvant huma l-arpa, il-cuatro (tip ta' kitarra b'erba' kordi) u l-maracas. Ritmi importanti ta' dan ir-reġjun huma l-joropo (ritmu mgħaġġel u hemm ukoll zapateo bħala riżultat ta' l-antenati flamenco tiegħu) u l-galerón (daqq ħafna waqt li l-cowboys ikunu qed jaħdmu).

Il-mużika tar-reġjun tal-Amażonja hija influwenzata ħafna minn prattiċi reliġjużi indiġeni. Uħud mill-istrumenti mużikali użati huma l-manguaré (strument mużikali tat-tip ċerimonjali, li jikkonsisti f'par tnabar ċilindriċi kbar), il-quena (strument melodiku), ir-ronador, il-congas, il-qniepen u tipi differenti ta' flawtijiet.

Il-mużika tal-Arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Katalina ġeneralment tkun akkumpanjata minn mandolina, bass, quijada, kitarra u maracas. Xi ritmi popolari tal-arċipelagu huma Skoċċiżi, calypso, polka u mento.

=== Kultura popolari ===
[[File:Statue India Catalina FICCI.JPG|thumb|Il-Cartagena Film Festival huwa l-eqdem avveniment tal-films fl-Amerika Latina. Il-fokus ċentrali tiegħu huwa l-films Ibero-Amerikani.]]
It-teatru ġie introdott fil-Kolombja matul il-kolonizzazzjoni Spanjola fl-1550 permezz ta' kumpaniji taż-żarzuela. It-teatru Kolumbjan huwa appoġġjat mill-Ministeru tal-Kultura u serje ta 'organizzazzjonijiet privati ​​u statali. Il-Festival tat-Teatru Ibero-Amerikan ta' Bogotá huwa l-aktar avveniment kulturali importanti fil-Kolombja u wieħed mill-akbar festivals tat-teatru fid-dinja. Avvenimenti teatrali importanti oħra huma: Il-Festival tal-Puppet La Fanfarria (Medellín), Il-Festival tat-Teatru Manizales, Il-Festival tat-Teatru tal-Karibew (Santa Marta) u l-Festival tal-Arti tal-Kultura Popolari “Invażjoni Kulturali” (Bogotá).

Għalkemm iċ-ċinema Kolombjana hija żagħżugħa bħala industrija, aktar reċentement l-industrija tal-films kienet qed tikber bl-appoġġ tal-Liġi tal-Films li għaddiet fl-2003. Ħafna festivals tal-films isiru fil-Kolombja, iżda t-tnejn l-aktar importanti huma l-Cartagena Film Festival, li huwa l-eqdem. festival tal-films fl-Amerika Latina, u l-Bogota Film Festival.

Xi gazzetti importanti taċ-ċirkolazzjoni nazzjonali huma El Tiempo u El Espectador. It-televiżjoni fil-Kolombja għandha żewġ netwerks tat-televiżjoni privati ​​u tliet netwerks tat-televiżjoni tal-istat b'kopertura nazzjonali, kif ukoll sitt netwerks tat-televiżjoni reġjonali u għexieren ta 'stazzjonijiet tat-televiżjoni lokali. L-istazzjonijiet privati, RCN u Caracol, huma dawk bl-akbar udjenza. L-istazzjonijiet reġjonali u l-gazzetti reġjonali jkopru dipartiment wieħed jew aktar u l-kontenut tagħhom isir f'dawn l-oqsma partikolari.

Il-Kolombja għandha tliet netwerks nazzjonali ewlenin tar-radju: Radiodifusora Nacional de Colombia, stazzjon tar-radju nazzjonali tal-istat; Caracol Radio u RCN Radio, netwerks ta' proprjetà privata b'mijiet ta' affiljati. Hemm netwerks nazzjonali oħra, inklużi Cadena Super, Todelar u Colmundo. Mijiet ta' stazzjonijiet tar-radju huma rreġistrati mal-Ministeru tat-Teknoloġija tal-Informazzjoni u l-Komunikazzjoni.

=== Kċina ===
[[File:Comidas tipicas colombianas.jpg|thumb|Tranta paisa (fuq) u ajiaco (taħt) huma tnejn mill-aktar platti tradizzjonali fil-pajjiż.]]
Il-gastronomija Kolombjana varjata hija influwenzata mill-fawna u l-flora differenti tagħha, kif ukoll it-tradizzjonijiet kulturali tal-gruppi etniċi. Il-platti u l-ingredjenti Kolombjani jvarjaw ħafna skont ir-reġjun. Uħud mill-aktar ingredjenti komuni huma: ċereali bħal ross u qamħ; tuberi bħal patata u kassava; legumi varji; laħmijiet, inklużi ċanga, tiġieġ, majjal u mogħoż; ħut; u frott tal-baħar. Il-kċina Kolombjana fiha wkoll varjetà ta' frott tropikali bħal cape gooseberry, feijoa, arazá, pitahaya, mangostan, granadilla, papaya, guava, tut (tut), lulo, soursop, u frott tal-passjoni. Il-Kolombja hija waħda mill-akbar konsumaturi ta' meraq tal-frott fid-dinja.

Fost l-appetizers u sopop l-aktar rappreżentattivi hemm patacones (pjantaġġini ħodor moqlija), sancocho de gallina (soppa tat-tiġieġ bil-ħaxix bl-għeruq) u ajiaco (soppa tal-patata u qamħirrum). L-appetizers u l-ħobż rappreżentattivi huma pandebono, arepas (kejkijiet tal-qamħirrum), aborrajados (pjantaġġini ħelwin moqlija bil-ġobon), torta de choclo, empanadas u almojábanas. Dixxijiet ewlenin rappreżentattivi huma t-tumba paisa, il-lechona tolimense, il-mamona, it-tamales, u l-platti tal-ħut (bħal arroz de lisa), speċjalment fir-reġjuni kostali fejn jittieklu wkoll kibbeh, serum, queso costeño u carimañolas. L-akkumpanjamenti rappreżentattivi huma patatas chorreadas (patata bil-ġobon), pitravi mimlijin b'bajd iebes (pitravi mimlijin b'bajd iebes) u ross bil-ġewż. L-ikel organiku huwa xejra attwali fl-ibliet il-kbar, għalkemm b'mod ġenerali madwar il-pajjiż il-frott u l-ħaxix huma naturali ħafna u friski.

Deżerti rappreżentattivi huma buñuelos, custard, kejk María Luisa, sandwich guava (ġelatina tal-gwava), cocadas (blalen tal-ġewż tal-Indi), casquitos de guava (qxur tal-gwava konfettura), pastel de natas, wejfers, mango flan, roscón, millefeuille, delikatezza. abjad, ħelu tal-feijoa, ħelu tal-papajuela, kejk tal-mojicón u sponge cake curuba. Zlazi tipiċi huma hogao (zalza tat-tadam u tal-basal) u chili stil Kolumbjan.

Xi xarbiet rappreżentattivi huma kafè (aħmar), xampù, cholado, lulada, ħafur Kolombjan, meraq tal-kannamieli taz-zokkor, aguapanela, aguardiente, ċikkulata sħuna, u meraq tal-frott frisk (spiss magħmul bl-ilma jew bil-ħalib).

=== Sports ===
[[File:Rio 2016. Ciclismo BMX-BMX Cycling (29016608602).jpg|thumb|Mariana Pajón hija ċiklist Kolombjana, darbtejn midalja tad-deheb Olimpika u Champion tad-Dinja tal-BMX.]]
Tejo huwa l-isport nazzjonali tal-Kolombja u huwa sport tat-tim li jinvolvi li jitfgħu l-projettili biex jolqtu mira. Iżda mill-isports kollha fil-Kolombja, il-futbol huwa l-aktar popolari. Il-Kolombja kienet iċ-champion tal-Copa América tal-2001, li fiha stabbiliet rekord ġdid li ma' ntlaqatx, ma' sofriet l-ebda gowl, u rebħet kull partita. Il-Kolombja ngħatat darbtejn il-premju tal-“plejer tas-sena”.

Il-Kolombja hija ċentru għall-iskejters. It-tim nazzjonali huwa qawwa perenni fil-Kampjonati Dinjija tar-Roller Speed ​​​​Skating. Il-Kolombja tradizzjonalment kienet tajba ħafna fiċ-ċikliżmu u numru kbir ta' ċiklisti Kolombjani rebħu f’kompetizzjonijiet ewlenin taċ-ċikliżmu.

Il-baseball huwa popolari fi bliet bħal Cartagena u Barranquilla. Ġew plejers tajbin minn dawk l-ibliet, bħal: Orlando Cabrera, Édgar Rentería, li kien champion tas-Serje Dinji fl-1997 u l-2010, u oħrajn li lagħbu fil-Major League Baseball. Il-Kolombja kienet champion dinji tad-dilettanti fl-1947 u fl-1965.

Il-boxing huwa wieħed mill-isports li pproduċa l-aktar ċampjins tad-dinja għall-Kolombja. L-isport tal-muturi wkoll jokkupa post importanti fil-preferenzi sportivi tal-Kolombjani; Juan Pablo Montoya huwa sewwieq tat-tlielaq magħruf għar-rebħ ta' 7 avvenimenti tal-Formula Wieħed il-Kolombja eċċella wkoll fl-isports bħall-BMX, il-judo, l-isports tal-isparar, it-taekwondo, il-lotta, l-għadis għoli u l-atletika, u għandu tradizzjoni kbira fil-weight lifting u l-bowling.

== Bliet importanti ==
&lt;gallery&gt;
File:BOG17.png|Santafé de Bogotá
File:Bogota SkyIine.jpg|Santafé de Bogotá
File:Casa Cural de la Catedral 2.jpg|Santafé de Bogotá
File:2018 Bogotá - Iglesia de Monserrate desde Germania.jpg|Santafé de Bogotá
File:Fachada Capitolio.jpg|Santafé de Bogotá
File:BOG Museo del Oro.JPG|Santafé de Bogotá
File:2018 Aeropuerto El Dorado de Bogotá - Ventanales del muelle nacional.jpg|Santafé de Bogotá
File:Metro de Medellín, Colombia.jpg|Medellín
File:Barranquilla - Paseo de Bolívar.jpg|Barranquilla
File:Bucaramanga v cu.JPG|Bucaramanga
File:Teatro Municipal de Santiago de Cali 01.JPG|Cali
File:Oeste de Cali de noche.jpg|Cali
File:Iglesia de San Antonio Cali 01.JPG|Cali
File:CristoReyCali.jpg|Cali
File:Catedral San Jerónimo de Montería en la celebración de los 240 años de la ciudad. .jpg|Montería
File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto
File:Baluarte de Santiago CTG 11 2019 9804.jpg|Cartagena de Indias
File:Panorámica de San José de Cúcuta, Colombia.jpg|San José de Cúcuta
File:San Juan de Pasto de noche.jpg|San Juan de Pasto
File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto
File:Volcán Galeras - Pasto - Colombia.jpg|San Juan de Pasto
File:Plazuela San Andrés-Pasto.jpg|San Juan de Pasto
File:Plaza de Nariño, al final de la tarde - panoramio.jpg|San Juan de Pasto
File:Catedralpopayan.jpg|Popayán
File:Iglesia de Santo Domingo-Popayan.jpg|Popayán
File:Popayan bridge.jpg|Popayán
File:Centro Histórico 2.JPG|Popayán
File:Atardecer en Popayán, Cauca.jpg|Popayán
File:CatedralTunja1.jpg|Tunja
File:Puente de Boyaca 1.jpg|Tunja
File:Tunja02.jpg|Tunja
File:Tunja Panoramica Norte.JPG|Tunja
File:Valledupar.png|Valledupar
File:Calle15valledupar.jpg|Valledupar
File:Valledupar 2007 006.jpg|Valledupar
File:PanteodelaPatria.JPG|Santa Marta
File:Rodadero 2023.jpg|Santa Marta
File:Arrecifes.jpg|Santa Marta
File:El Morro visto desde Taganga al atardecer.jpg|Santa Marta
File:090 Irotama Santa Marta Colombia Sunset.JPG|Santa Marta
File:Cityofneiva.png|Neiva
File:Ibagué.jpg|Ibagué
File:Plaza Bolívar Ibague.jpg|Ibagué
File:Biblioteca Universidad de Ibagué.JPG|Ibagué
File:Catedral de Ibague con la gobernacion.JPG|Ibagué
File:Museo de arte del tolima.JPG|Ibagué
File:Monumento a Las Arpas.JPG|Villavicencio
File:C8v iSQXoAAEqwr.jpg|Villavicencio
File:CRISTO REY.JPG|Villavicencio
File:Manizales Montage L.jpg|Manizales
File:Plaza Almirante Padilla.JPG|Riohacha
File:LA CATEDRAL DE RIOHACHA - panoramio.jpg|Riohacha
File:CENTRO COMERCIAL SUCHIMMA (RIOHACHA) - panoramio.jpg|Riohacha
File:Antigua Aduana y Actual Secretaría de Cultura de Riohacha.jpg|Riohacha
File:Edificio de la Gobernacion de la Guajira.JPG|Riohacha
File:Skyline Pereira.jpg|Pereira
File:Bolivar desnudo.jpg|Pereira
File:IglesiadePereira.JPG|Pereira
File:Edificio de Rentas Departamentales.JPG|Pereira
File:Estación del Ferrocarril Pereira..JPG|Pereira
File:Sincelejoocity.png|Sincelejo
File:Ciudad de Quibdo.jpg|Quibdó
File:Alcaldía de Yopal, Casanare.jpg|Yopal
File:Estadio Santiago de las Atalayas.jpg|Yopal
File:Yopal, Casanare - panoramio.jpg|Yopal
File:Monumento al joropo, Yopal.JPG|Yopal
&lt;/gallery&gt;

== Referenzi ==
{{Referenzi}}

{{Amerika t'Isfel}}

[[Kategorija:Kolombja]]
[[Kategorija:Repubbliki]]
[[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]]
[[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]]</text>
      <sha1>7y8inw3hzvte5rm0hbut9d4bkufdrey</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331369</id>
      <parentid>331368</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T04:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ĠanniĠuzeppi</username>
        <id>27231</id>
      </contributor>
      <comment>/* Enerġija u trasport */</comment>
      <origin>331369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103183" sha1="0jmsqkyiejs7k0l2zwhjcjau9vb1xya" xml:space="preserve">{{Infobox Pajjiż
|isem_twil_konvenzjonali     = Repubblika tal-Kolombja
|isem_nattiv                 = ''República de Colombia''
|isem_komuni                 = Kolombja
|stampa_bandiera             = Flag of Colombia.svg
|stampa_emblema              = Coat of arms of Colombia.svg
|stampa_mappa                = COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg
|deskrizzjoni_mappa          =
|ħolqa_bandiera              = Bandiera tal-Kolombja
|ħolqa_emblema               = Emblema tal-Kolombja
|ħolqa_demografija           = Demografija tal-Kolombja
|mottu_nazzjonali            = &quot;Libertad y Orden&quot; {{es}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''Libertà u Ordni''&lt;/small&gt;
|innu_nazzjonali             = ''[[¡Oh, Gloria Inmarcesible!]]''
[[File:United States Navy Band - ¡Oh, gloria inmarcesible!.ogg]]
|lingwi_uffiċjali            = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|gruppi_etniċi               = 
|kapitali                    = [[Bogotá|Bogotá, DC]]
|l-ikbar_belt                = [[Bogotá|Bogotá, DC]]
|latd=4 |latm=35 |lats=53 |latNS=N |lonġd=74 |lonġm=4 |lonġs=33 |lonġEW=W
|tip_gvern                   = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[Stat unitarju|unitarja]] [[deċentralizzat]]
|titlu_kap1                  = [[President tal-Kolombja|President]]
|titlu_kap2                  = [[Viċi-President tal-Kolombja|Viċi-President]]
|isem_kap1                   = [[:es:Abelardo de la Espriella|Abelardo de la Espriella]]
|isem_kap2                   = [[:es:José Manuel Restrepo|José Manuel Restrepo]]
|żona_kklassifika            = 26
|poż_erja                    = 25 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|erja_km2                    = 1,141,748
|erja_mi_kw                  = 440,831
|perċentwal_ilma             = 2.1 (2025)
|sena_stima_popolazzjoni     = 2024
|stima_popolazzjoni          = 52,695,952
|poż_stima_popolazzjoni      = 27 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|densità_popolazzjoni_km2    = 46.15
|densità_popolazzjoni_mi_kw  = 119.5
|poż_densità_popolazzjoni    = 174 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|sena_PGD_PSX                = 2012
|PGD_PSX                     = $502.874 biljun
|poż_PGD_PSX                 = 28
|PGD_PSX_per_capita          = $10,791
|poż_PGD_PSX_per_capita      = 
|sena_IŻU                    = 2013
|IŻU                         = {{increase}} 0.719&lt;ref&gt;{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/es/datos/mapa/|titlu=Indicadores Internacionales sobre Desarrollo Humano – PNUD|pubblikatur=Hdr.undp.org|data-aċċess=2012-05-14|lingwa=Spanjol}}&lt;/ref&gt;
|poż_IŻU                     = 91
|kategorija_IŻU              = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;għoli&lt;/span&gt;
|tip_sovranità               = [[Indipendenza]] {{nobold|minn [[Spanja]]}}
|avveniment_stabbilit1       = [[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolumbjan|Iddikjarata]]
|data_stabbilit1             = 20 ta' Lulju, 1810
|avveniment_stabbilit2       = Rikonoxxuta
|data_stabbilit2             = 7 ta' Awwissu, 1819
|avveniment_stabbilit3       = Kostituzzjoni attwali
|data_stabbilit3             = 4 ta' Lulju, 1991
|valuta                      = [[Peso tal-Kolombja]]
|kodiċi_valuta               = COP
|żona_ħin                    = COT (Ħin fil-Kolombja)
|differenza_ħku              = -5
|żona_ħin_legali             = 
|differenza_żona_ħin_legali  = 
|cctld                       = [[.co]]
|kodiċi_telefoniku           = +57
|sena_PGD_nominali           = 2012
|PGD_nominali                = $366.020 biljun
|poż_PGD_nominali            = 31
|PGD_nominali_per_capita     = $7,854
|poż_PGD_nominali_per_capita = 
|nota1                       = Għalkemm il-Kostituzzjoni Kolumbjana tispeċifika l-Ispanjol bħala l-lingwa uffiċjali fit-territorju kollu tagħha, lingwi oħra huma mitkellma fil-pajjiż (madwar 68 lingwi) huma wkoll uffiċjali. L-Ingliż huwa wkoll uffiċjali ġewwa San Andrés u fil-Gżira Providencia ([http://www.alcaldiabogota.gov.co/sisjur/normas/Norma1.jsp?i=2780 Consulta de la Norma]. Alcaldiabogota.gov.co. 8 ta' Ottubru 2012.)
}}
Il-'''Kolombja''' ({{awdjo|en-us-Colombia.ogg|kəˈlʌmbiə}}), uffiċjalment ir-'''Repubblika tal-Kolombja''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República de Colombia''), hija repubblika kostituzzjonali unitarja li tinkludi tnejn u tletin dipartiment. Hi tinsab fil-Majjistral tal-[[Amerika t'Isfel]], u tmiss mal-[[Panama]] fil-Majjistral; fit-Tramuntana tmiss mal-[[Baħar Karibew]]; lejn il-Lvant mal-[[Veneżwela]] u l-[[Brażil]]; fin-Nofsinhar mal-[[Ekwador]] u l-[[Peru]]; u mal-Oċean Paċifiku fil-Punent.{{Ċita web|titlu=Which Countries Border Colombia?|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-countries-border-colombia.html|data-aċċess=2022-12-03}} Il-Kolombja hija s-26 l-akbar pajjiż mill-erja u r-raba' l-akbar fl-Amerika t'Isfel. B'aktar minn 46 miljun ruħ, hi mqiegħda fis-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|27 post]] fid-dinja skont il-popolazzjoni u għandha t-tieni l-akbar popolazzjoni li jitkellmu bl-Ispanjol fid-dinja wara l-[[Messiku]].

== Etimoloġija ==
L-isem &quot;Kolombja&quot; huwa derivat mill-kunjom tan-navigatur Taljan Christopher Columbus (Latin: Christophorus Columbus, Taljan: Cristoforo Colombo, Spanjol: Cristóbal Colón). Kien maħsub bħala referenza għad-Dinja l-Ġdida kollha. L-isem aktar tard ġie adottat mir-Repubblika tal-Kolombja tal-1819, iffurmata mit-territorji ta' l-ex Viċireyalty ta' New Granada (il-Kolombja tal-lum, il-Panama, il-Venezwela, l-Ekwador u l-Majjistral tal-Brażil).

Meta l-Venezwela, l-Ekwador u Cundinamarca ġew stabbiliti bħala stati indipendenti, l-ex Dipartiment ta' Cundinamarca adotta l-isem &quot;Repubblika ta' New Granada.&quot; New Granada uffiċjalment bidlet isimha fl-1858 għall-Konfederazzjoni Grenadine. Fl-1863 l-isem reġa' nbidel, din id-darba għall-Istati Uniti tal-Kolombja, qabel fl-aħħar adotta l-isem attwali tiegħu – ir-Repubblika tal-Kolombja – fl-1886.

Biex jirreferi għal dan il-pajjiż, il-gvern Kolumbjan juża t-termini Kolumbja u Repubblika tal-Kolombja.

== Storja ==
=== Era prekolombjana ===
[[File:Culturas precolombinas de Colombia.png|thumb|left|Mappa tal-post tal-kulturi prekolombjani tal-Kolombja.]]
[[Stampa:Parque Arqueológico de San Agustín - Deity 2.jpg|thumb|left|Park Arkeoloġiku ta' San Agustín (Parque Arqueológico de San Agustín)]]
[[Stampa:Muestra Indígena In Situ, monumento arqueológico de San Agustín.JPG|thumb|left|Sit &quot;La Cháquira&quot; li ppermetta lill-Kultura Agostinjana tistabbilixxi kalendarju agrikolu u ritwali]]
[[File:ConfederaciónMuisca.png|thumb|left|Konfederazzjoni Muisca (c. 800–1540)]]
Minħabba l-post fejn jinsab, it-territorju tal-lum tal-Kolombja kien kuritur ta' ċiviltà umana bikrija mill-Mesoamerika u l-Karibew sal-Andes u l-baċir tal-Amażonja. L-eqdem sejbiet arkeoloġiċi ġejjin mis-siti ta' Pubenza u El Totumo fil-Wied ta' Magdalena 100 kilometru (62 mi) fil-Lbiċ ta' Bogotá. Dawn is-siti jmorru għall-perjodu Paleoindian (18,000–8000 QK). Fi Puerto Hormiga u siti oħra, instabu traċċi tal-Perjodu Arkajku (~8000–2000 QK). Il-fdalijiet jindikaw li kien hemm ukoll okkupazzjoni bikrija fir-reġjuni ta' El Abra u Tequendama f'Cundinamarca. L-eqdem fuħħar skopert fl-Ameriki, misjub f’San Jacinto, imur għall-5000–4000 QK.

Popli indiġeni abitaw it-territorju li llum huwa l-Kolombja madwar is-sena 12,500 QK It-tribujiet nomadi tal-kaċċaturi u l-ġbir tas-siti ta' El Abra, Tibitó u Tequendama, qrib il-Bogotá tal-lum, kienu jinnegozjaw bejniethom u ma' kulturi oħra fil-wied tax-Xmara Magdalena. F’Novembru 2020, ġie żvelat sit li jinkludi tmien mili (13-il km) ta' pittografi li qed jiġu studjati fis- Serranía de la Lindosa. Antropologi li jaħdmu fis-sit jissuġġerixxu li għandu 12,500 sena (c. 10,480 QK), minħabba l-fawna estinta rappreżentata. Kien matul l-ewwel okkupazzjoni umana magħrufa taż-żona.

Bejn 5000 u 1000 QK, tribujiet tal-kaċċaturi li jiġbru t-tranżizzjoni għal soċjetajiet agrarji; Ġew stabbiliti settlements fissi u dehret iċ-ċeramika. Mill-ewwel millennju QK, gruppi ta 'Amerindjani, inklużi l-Muiscas, Zenúes, Quimbayas u Taironas, żviluppaw is-sistema politika ta' kapijiet bi struttura ta 'poter piramidali mmexxija minn kapijiet. Il-Muiscas abitaw prinċipalment fiż-żona ta' dak li issa huwa l-Altiplano Cundiboyacense tad-Dipartimenti ta' Boyacá u Cundinamarca, fejn iffurmaw il-Konfederazzjoni Muisca. Huma kibru qamħ, patata, quinoa, u qoton, u nnegozjaw deheb, żmeraldi, kutri, artiġjanat taċ-ċeramika, koka, u speċjalment melħ tal-blat ma' nazzjonijiet ġirien. It-Taironas għexu fit-Tramuntana tal-Kolombja fil-firxa tal-muntanji iżolati tas-Sierra Nevada de Santa Marta. Il-Quimbayas abitaw reġjuni tal-wied tax-Xmara Cauca bejn il-meded tal-muntanji tal-punent u ċentrali tal-Andes Kolombjani. Ħafna mill-Amerindjani pprattikaw l-agrikoltura u l-istruttura soċjali ta' kull komunità indiġena kienet differenti. Xi gruppi indiġeni bħall- Karibijiet għexu fi stat ta' gwerra permanenti, iżda oħrajn kellhom attitudnijiet inqas bellikużi.

=== Perjodu kolonjali ===
[[File:Retrato de Vasco Nuñez de Balboa (1475-1517) - Anónimo.jpg|thumb|Vasco Núñez de Balboa (1475-1517), fundatur ta' Santa María la Antigua del Darién, l-ewwel insedjament Ewropew stabbli fil-kontinent]]
Alonso de Ojeda (li kien salpa ma’ Columbus) wasal fil-Peniżola Guajira fl-1499. Esploraturi Spanjoli, immexxija minn Rodrigo de Bastidas, għamlu l-ewwel esplorazzjoni tal-kosta tal-Karibew fl-1500. Christopher Columbus salpa qrib il-Karibew fl-1502. Fl-1508, Vasco Núñez de Balboa akkumpanja spedizzjoni lejn it-territorju permezz tar-reġjun tal-Golf ta 'Urabá u waqqaf il-belt ta' Santa María la Antigua del Darién fl-1510, l-ewwel insedjament stabbli fil-kontinent. Santa Marta twaqqfet fl-1525, u Cartagena fl-1533. Il-konkwistatur Spanjol Gonzalo Jiménez de Quesada mexxa spedizzjoni lejn l-intern f'April 1536, u għammed id-distretti li minnhom għadda &quot;Renju Ġdid ta' Granada&quot;. F'Awwissu 1538 huwa waqqaf proviżorjament il-kapitali tiegħu ħdejn il-kap Muisca ta' Muyquytá, u sejħilha &quot;Santa Fe.&quot; L-isem malajr akkwista suffiss u kien jismu Santa Fe de Bogotá. Fl-istess perjodu seħħew żewġ vjaġġi notevoli oħra tal-konkwistaturi bikrija lejn l-intern. Sebastián de Belalcázar, rebbieħ ta' Quito, vvjaġġa lejn it-tramuntana u waqqaf Cali, fl-1536, u Popayán, fl-1537; Mill-1536 sal-1539, il-konkwistatur Ġermaniż Nikolaus Federmann qasam il-Pjanuri tal-Lvant u daret il-Kordillera tal-Lvant fit-tfittxija ta' El Dorado, il-&quot;belt tad-deheb.&quot; Il-leġġenda u d-deheb se jkollhom rwol ewlieni biex jattiraw Spanjoli u Ewropej oħra lejn New Granada matul is-sekli 16 u 17.

Ir-rebħiet għamlu alleanzi frekwenti mal-għedewwa tal-komunitajiet indiġeni differenti. L-alleati indiġeni kienu kruċjali għall-konkwista, kif ukoll għall-ħolqien u ż-żamma tal-imperu. In-nies indiġeni fil-Kolombja esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni minħabba l-konkwista, kif ukoll mard Ewrasjatiku, bħall-ġidri, li ma kellhom ebda immunità għalih. Meta tqis l-art bħala abbandunat, il-Kuruna Spanjola biegħet proprjetajiet lin-nies kollha interessati fit-territorji kolonizzati, u ħolqot proprjetà kbar u pussess ta' minjieri. Fis-seklu 16, ix-xjenza nawtika fi Spanja laħqet żvilupp kbir grazzi għal figuri xjentifiċi numerużi mill-Casa de Contratación u x-xjenza nawtika kienet pilastru essenzjali tal-espansjoni Iberika. Fl-1542, ir-reġjun ta' New Granada, flimkien mal-possedimenti Spanjoli l-oħra kollha fl-Amerika t'Isfel, saru parti mill-Viċireyalty tal-Perù, bil-kapitali tiegħu f'Lima. Fl-1547, New Granada saret kaptanja ġenerali separata fi ħdan il-viċireyalty, bil-kapitali tagħha f'Santa Fe de Bogotá. Fl-1549, il-Qorti Rjali nħolqot b'digriet irjali, u New Granada kienet irregolata mill-Qorti Rjali ta 'Santa Fe de Bogotá, li dak iż-żmien kienet tinkludi l-provinċji ta' Santa Marta, Río de San Juan, Popayán, Guayana u Cartagena. Iżda d-deċiżjonijiet importanti ttieħdu mill-kolonja għal Spanja mill-Kunsill tal-Indji.

[[File:Defensa de Cartagena de Indias por la escuadra de D. Blas de Lezo, año 1741.jpg|thumb|left|Illustrazzjoni tal-Battalja ta' Cartagena de Indias, rebħa kbira Spanjola fil-Gwerra ta' Widna ta' Jenkins]]

Sas-seklu 16, in-negozjanti Ewropej tal-iskjavi kienu bdew iġibu skjavi Afrikani fl-Amerika. Spanja kienet l-unika qawwa Ewropea li ma waqqfitx fabbriki fl-Afrika biex tixtri skjavi; L-Imperu Spanjol, b'kuntrast, kien jiddependi fuq is-sistema tas-Seat, li jagħti lil negozjanti minn nazzjonijiet Ewropej oħra l-liċenzja biex jinnegozjaw ma' popli skjavi fit-territorji tagħhom barra mill-baħar. Din is-sistema ġabet Afrikani fil-Kolombja, għalkemm ħafna tkellmu kontra l-istituzzjoni. Popli indiġeni ma' setgħux jiġu skjavi minħabba li kienu legalment suġġetti tal-Kuruna Spanjola. Biex jipproteġu l-popli indiġeni, l-awtoritajiet kolonjali Spanjoli stabbilixxew diversi forom ta' sjieda u regolamentazzjoni tal-art: resguardos, encomiendas, u haciendas.

Madankollu, skuntentizza sigrieta kontra l-Ispanjol kien diġà qed jitfaċċa għall-Kolombjani peress li Spanja pprojbixxa l-kummerċ dirett bejn il-Viċiroyalty tal-Perù, li kienet tinkludi l-Kolombja, u l-Viċiroyalty ta' Spanja l-Ġdida, li kienet tinkludi l-Filippini, is-sors ta' prodotti Asjatiċi bħall-ħarir u l-porċellana li kienu mitluba fl-Ameriki. Il-kummerċ illegali bejn il-Peruvjani, il-Filippini, u l-Messikani kompla bil-moħbi, hekk kif prodotti Asjatiċi ta' kuntrabandu spiċċaw f’Córdoba, il-Kolombja, iċ-ċentru ta' distribuzzjoni għall-importazzjonijiet illegali Asjatiċi, minħabba kollużjoni bejn dawn il-popli kontra l-awtoritajiet ta' Spanja. Huma ssetiljaw u nnegozjaw bejniethom filwaqt li ma obdewx il-monopolju Spanjol infurzat.

[[File:Virreinato de la Nueva Granada (proyección ortográfica).svg|thumb|Mappa tal-Vicireyalty ta New Granada (Virreinato de la Nueva Granada) fl-1780.]]

Il-Viċi-Reali ta' Granada Ġdida ġie stabbilit fl-1717, imbagħad imneħħi temporanjament u mbagħad reġa' ġie stabbilit fl-1739. Il-kapitali tagħha kienet Santa Fe de Bogotá. Din il-Viċireyalty inkludiet xi provinċji oħra fil-majjistral tal-Amerika t'Isfel li qabel kienu taħt il-ġurisdizzjoni tal-Viċiroyalties ta 'Spanja Ġdida jew tal-Perù u jikkorrispondu prinċipalment mal-Venezwela, l-Ekwador u l-Panama tal-lum. Bogotá saret waħda miċ-ċentri amministrattivi ewlenin tal-possedimenti Spanjoli fid-Dinja l-Ġdida, flimkien ma' Lima u l-Belt tal-Messiku, għalkemm baqgħet inqas żviluppata meta mqabbla ma' dawk iż-żewġt ibliet f'diversi aspetti ekonomiċi u loġistiċi.

Il-Gran Brittanja ddikjarat gwerra fuq Spanja fl-1739, u l-belt ta' Cartagena malajr saret mira ta' prijorità għall-Ingliżi. Forza spedizzjonarja Ingliża enormi ntbagħtet biex taqbad il-belt, iżda wara li għamlu rejds inizjali, tifqigħat ta' mard devastanti tfixklu n-numru tagħhom u l-Ingliżi ġew sfurzati jirtiraw. Il-battalja saret waħda mill-aktar rebħiet deċiżivi ta' Spanja fil-kunflitt u żgurat dominanza Spanjola fil-Karibew sal-Gwerra tas-Seba’ Snin. Il-qassis, botaniku u matematiku tas-seklu 18 José Celestino Mutis kien delegat mill-Viciroy Antonio Caballero y Góngora biex iwettaq inventarju tan-natura ta' New Granada. Mibdija fl-1783, din saret magħrufa bħala l-Royal Botanical Expedition lejn New Granada. Huwa kklassifikat pjanti u annimali selvaġġi, u waqqaf l-ewwel osservatorju astronomiku fil-belt ta' Santa Fe de Bogotá. F'Lulju 1801, ix-xjenzat Prussjan Alexander von Humboldt wasal Santa Fe de Bogotá fejn iltaqa' ma' Mutis. Barra minn hekk, mill-espedizzjoni ħarġu figuri storiċi tal-proċess ta' indipendenza fi New Granada, bħall-astronomu Francisco José de Caldas, ix-xjenzat Francisco Antonio Zea, iż-żoologu Jorge Tadeo Lozano u l-pittur Salvador Rizo.

=== Indipendenza ===
[[File:AGHRC (1890) - Carta XI - División política de Colombia, 1824.jpg|thumb|Id-dipartimenti tal-Gran Colombia fl-1824]]
Mill-konkwista u l-kolonizzazzjoni kien hemm ribelljonijiet kontra l-ħakma Spanjola fl-imperu, iżda l-biċċa l-kbira kienu mgħaffġa jew baqgħu dgħajfa wisq biex ibiddlu s-sitwazzjoni ġenerali. L-aħħar ribelljoni li tfittex l-indipendenza sħiħa minn Spanja ħarġet madwar l-1810 u laħqet il-qofol tagħha fid-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolombjana, maħruġa fl-20 ta' Lulju, 1810, il-jum issa ċċelebrat bħala Jum l-Indipendenza tan-nazzjon. Dan il-moviment segwa l-indipendenza ta' Saint-Domingue (il-Ħaiti tal-lum) fl-1804, li pprovda xi appoġġ lil mexxej eventwali ta' din ir-ribelljoni: Simón Bolívar. Francisco de Paula Santander kien ikollu wkoll rwol deċiżiv.

Inbeda moviment minn Antonio Nariño, li oppona ċ-ċentraliżmu Spanjol u mexxa l-oppożizzjoni kontra l-Viċirejaltà. Cartagena saret indipendenti ftNovembru 1811. Fl-1811 ġew ipproklamati l-Provinċji Magħquda ta’ New Granada, immexxija minn Camilo Torres Tenorio. It-tfaċċar ta' żewġ kurrenti ideoloġiċi differenti fost il-patrijotti (federaliżmu u ċentraliżmu) taw lok għal perjodu ta' instabbiltà msejjaħ Homeland Boba. Ftit wara li temmew il-Gwerer Napoleoniċi, Ferdinand VII, reċentement irrestawrat fuq it-tron fi Spanja, iddeċieda bla mistenni li jibgħat forzi militari biex jerġgħu jieħdu l-biċċa l-kbira tat-Tramuntana tal-Amerika t'Isfel. Il-viċi-realtà ġiet restawrata taħt Juan de Sámano, li r-reġim tiegħu kkastiga lil dawk li pparteċipaw fil-movimenti patrijottiċi, injora l-sfumaturi politiċi tal-laqgħat. Ir-retribuzzjoni qanqlet ribelljoni mġedda, li, flimkien ma' Spanja mdgħajfa, għamlitha possibbli ribelljoni ta' suċċess immexxija mill-Venezwelan Simón Bolívar, li eventwalment ipproklama l-indipendenza fl-1819. Ir-reżistenza favur l-Ispanjol ġiet megħluba fl-1822 fit-territorju tal-lum ta' il-Kolombja u fl-1823 fil-Venezwela. Matul il-Gwerra tal-Indipendenza, mietu bejn 250 u 400 elf ruħ (12-20% tal-popolazzjoni ta' qabel il-gwerra).

[[File:Cambios territoriales de Colombia.gif|thumb|Bidliet territorjali fil-Kolombja mill-1811 sal-1993]]

It-territorju tal-Vicireyalty ta' New Granada sar ir-Repubblika tal-Kolombja, organizzata bħala unjoni tat-territorji tal-lum tal-Kolombja, Panama, Ekwador, Venezwela, partijiet tal-Gujana u l-Brażil u fit-tramuntana tax-Xmara Marañón. Il-Kungress ta' Cúcuta fl-1821 adotta kostituzzjoni għar-Repubblika l-ġdida. Simón Bolívar sar l-ewwel president tal-Kolombja, u Francisco de Paula Santander inħatar viċi president. Madankollu, ir-repubblika l-ġdida kienet instabbli u l-Gran Colombia eventwalment waqgħet.

Il-Kolombja moderna ġejja minn wieħed mill-pajjiżi li ħarġu wara x-xoljiment tal-Gran Colombia, it-tnejn l-oħra jkunu l-Ekwador u l-Venezwela. Il-Kolombja kienet l-ewwel gvern kostituzzjonali fl-Amerika t'Isfel, u l-partiti Liberali u Konservattivi, imwaqqfa fl-1848 u fl-1849, rispettivament, huma tnejn mill-eqdem partiti politiċi li baqgħu ħajjin fl-Ameriki. L-iskjavitù tneħħa fil-pajjiż fl-1851.

Id-diviżjonijiet politiċi u territorjali interni wasslu għax-xoljiment tal-Gran Colombia fl-1830. L-hekk imsejjaħ &quot;Dipartiment ta' Cundinamarca&quot; adotta l-isem &quot;New Granada&quot;, li żamm sal-1858 meta saret il-&quot;Konfederazzjoni Granadina&quot;. Wara gwerra ċivili ta' sentejn fl-1863, inħolqot l-Istati Uniti tal-Kolombja, li ssir magħrufa bħala r-Repubblika tal-Kolombja fl-1886. Il-qasmiet interni baqgħu bejn il-forzi politiċi bipartisan, xi drabi jaqbdu gwerer ċivili mdemmija ħafna, l-Aktar sinifikanti kienet il-Gwerra ta' Elf Jum (1899-1902), li fiha tilfu ħajjithom bejn 100 u 180 elf Kolumbjan meta l-Partit Liberali, appoġġjat mill-Venezwela, l-Ekwador, in-Nikaragwa u l-Gwatemala, irribella kontra l-gvern nazzjonalista u ħa l-kontroll ta' Santander, billi kien finalment megħlub fl-1902 minn forzi nazzjonalisti.

=== seklu 20 ===
L-intenzjonijiet tal-Istati Uniti tal-Amerika li jinfluwenzaw iż-żona (speċjalment il-kostruzzjoni u l-kontroll tal-Kanal tal-Panama) wasslu għas-separazzjoni tad-Dipartiment tal-Panama fl-1903 u t-twaqqif tiegħu bħala nazzjon. L-Istati Uniti ħallsu lill-Kolombja $25,000,000 fl-1921, seba' snin wara t-tlestija tal-kanal, biex tagħmel emendi għar-rwol tal-President Roosevelt fil-ħolqien tal-Panama, u l-Kolombja rrikonoxxiet lill-Panama taħt it-termini tat-Trattat Thomson-Urrutia. Il-Kolombja u l-Perù marru għall-gwerra minħabba tilwim territorjali fil-baċir tal-Amażonja. Il-gwerra ntemmet bi ftehim ta’ paċi nnegozjat mil-Lega tan-Nazzjonijiet. Is-Soċjetà finalment tat iż-żona kkontestata lill-Kolombja f'Ġunju 1934.

[[File:Bogotazo.jpg|thumb|Il-Bogotazo fl-1948]]

Ftit wara, il-Kolombja kisbet grad ta' stabbiltà politika, li ġiet interrotta minn kunflitt imdemmi li seħħ bejn l-aħħar tas-snin 40 u l-bidu tas-snin 50, perjodu magħruf bħala La Violencia. Il-kawża tagħha kienet primarjament it-tensjoni dejjem tikber bejn iż-żewġ partiti politiċi ewlenin, li sussegwentement qabdet wara l-qtil tal-kandidat presidenzjali liberali Jorge Eliécer Gaitán fid-9 ta’ April 1948. L-irvellijiet li rriżultaw f’Bogotá, magħrufa bħala El Bogotazo, infirxu mal-pajjiż kollu u sostnew. il-[ajja ta’ mill-inqas 180,000 Kolumbjan.

Il-Kolombja daħlet fil-Gwerra Koreana meta Laureano Gómez ġie elett president. Kien l-uniku pajjiż tal-Amerika Latina li ngħaqad mal-gwerra bi rwol militari dirett bħala alleat tal-Istati Uniti. Partikolarment importanti kienet ir-reżistenza tat-truppi Kolombjani f'Old Baldy.

Il-vjolenza bejn iż-żewġ partiti politiċi naqset l-ewwel meta' Gustavo Rojas keċċa lill-president tal-Kolombja f'kolp ta' stat u nnegozja mal-gwerrilli, u mbagħad taħt il-ġunta militari tal-Ġeneral Gabriel Paris.

Wara d-depożizzjoni ta' Rojas, il-Partit Konservattiv Kolumbjan u l-Partit Liberali Kolumbjan qablu li joħolqu l-Front Nazzjonali, koalizzjoni li tmexxi l-pajjiż flimkien. Skont il-ftehim, il-presidenza kienet se talterna bejn konservattivi u liberali kull 4 snin għal 16-il sena; iż-żewġ partiti jkollhom parità fil-pożizzjonijiet elettivi l-oħra kollha. Il-Front Nazzjonali temm &quot;La Violencia&quot;, u l-amministrazzjonijiet tal-Front Nazzjonali ppruvaw jistabbilixxu riformi soċjali u ekonomiċi estensivi b'kooperazzjoni mal-Alleanza għall-Progress. Minkejja l-progress f’ċerti setturi, komplew ħafna problemi soċjali u politiċi, u gruppi terroristiċi gwerillieri bħall-FARC, ELN, u M-19 inħolqu formalment biex jiġġieldu l-gvern u l-apparat politiku u d-demokrazija tal-Kolombja.

Sa mis-sittinijiet, il-pajjiż sofra minn kunflitt armat asimmetriku ta' intensità baxxa bejn il-forzi tal-gvern, il-gruppi terroristiċi tal-gwerillieri komunisti, u l-paramilitari tal-lemin.  Il-kunflitt intensifikat fis-snin disgħin, prinċipalment f'żoni rurali remoti. Diversi organizzazzjonijiet gwerillieri ddeċidew li jiddemobilizzaw wara n-negozjati għall-paċi fl-1989-1994.

L-Istati Uniti ilha involuta ħafna fil-kunflitt sa mill-bidu tiegħu, meta fil-bidu tas-sittinijiet il-gvern tal-Istati Uniti għen lill-armata Kolombjana tattakka gwerillieri terroristiċi komunisti fil-Kolombja rurali. Dan bħala parti mill-ġlieda Amerikana kontra l-komuniżmu. Merċenarji u korporazzjonijiet multinazzjonali bħal Chiquita Brands International huma wħud mill-atturi internazzjonali li kkontribwew għall-vjolenza tal-kunflitt.

Minn nofs is-snin sebgħin, il-kartelli tad-droga Kolombjani saru produtturi, proċessuri u esportaturi ewlenin ta 'drogi illegali, primarjament marijuana u kokaina.

Kostituzzjoni ġdida ġiet promulgata fl-4 ta' Lulju, 1991. Il-bidliet iġġenerati mill-kostituzzjoni l-ġdida huma meqjusa bħala pożittivi mis-soċjetà Kolombjana.

=== seklu 21 ===
L-amministrazzjoni tal-President Álvaro Uribe (2002-2010) adottat il-politika ta' sigurtà demokratika li kienet tinkludi kampanja integrata għall-ġlieda kontra t-terroriżmu u r-ribelljoni. Il-pjan ekonomiku tal-gvern ippromwova wkoll il-fiduċja tal-investituri. Bħala parti minn proċess ta' paċi, l-AUC (paramilitari tal-lemin) kienet waqfet tiffunzjona formalment bħala organizzazzjoni.  Fi Frar 2008, miljuni ta' Kolumbjani ddimostraw kontra l-FARC u gruppi illegali oħra.

Wara negozjati ta' paċi, il-gvern Kolumbjan tal-President Juan Manuel Santos u l-gwerilla tal-FARC-EP ħabbru ftehim finali biex jintemm il-kunflitt. Madankollu, referendum biex jiġi ratifikat il-ftehim ma rnexxiex. Il-gvern Kolumbjan u l-FARC sussegwentement iffirmaw ftehim ta' paċi rivedut f'Novembru 2016, li l-kungress Kolumbjan approva. Fl-2016, il-President Santos ingħata l-Premju Nobel għall-Paċi.  Ġurisdizzjoni Speċjali għall-Paċi nħolqot biex tinvestiga, tiċċara, tiġġudika u tikkastiga l-ksur serju tad-drittijiet tal-bniedem u l-ksur serji tal-liġi umanitarja internazzjonali li seħħew matul il-kunflitt armat u tissodisfa d-dritt tal-vittmi għall-ġustizzja. Matul iż-żjara tiegħu fil-Kolombja, il-Papa Franġisku ta ġieħ lill-vittmi tal-kunflitt.

F'Ġunju 2018, Iván Duque, il-kandidat tal-partit tal-lemin Ċentru Demokratiku, rebaħ l-elezzjoni presidenzjali. Fis-7 ta' Awwissu, 2018, huwa ħa l-ġurament bħala l-president il-ġdid tal-Kolombja biex jieħu post Juan Manuel Santos. Ir-relazzjonijiet tal-Kolombja mal-Veneżwela varjaw minħabba differenzi ideoloġiċi bejn iż-żewġ gvernijiet. Il-Kolombja offriet appoġġ umanitarju bl-ikel u l-mediċina biex itaffi n-nuqqas ta' provvista fil-Veneżwela. Il-Ministeru tal-Affarijiet Barranin tal-Kolombja qal li l-isforzi kollha biex tissolva l-kriżi tal-Veneżwela jridu jkunu paċifiċi. Il-Kolombja pproponiet l-idea tal-Għanijiet ta' Żvilupp Sostenibbli u n-Nazzjonijiet Uniti adottat dokument finali. Fi Frar 2019, il-President tal-Veneżwela Nicolás Maduro qata' r-relazzjonijiet diplomatiċi mal-Kolombja wara li l-President Kolumbjan Iván Duque għen lill-politiċi tal-oppożizzjoni Venezwelana biex iwasslu għajnuna umanitarja lil pajjiżu. Il-Kolombja rrikonoxxiet lill-mexxej tal-oppożizzjoni Venezwelana Juan Guaidó bħala l-president leġittimu tal-pajjiż.

Minħabba l-Gvern ta' Petro, il-Kolombja tbati minn kriżi fis-sistema tas-saħħa u s-sigurtà.

Abelardo de la Espriella rebaħ l-elezzjonijiet tal-2026.

== Ġeografija ==
[[File:Pico Cristobal Colon.jpg|thumb|left|Pico Cristóbal Colón huwa possibbilment l-ogħla muntanja fil-Kolombja, b'għoli rrappurtat ta '5,775 metru (18,947 pied) u Prominenza ta' 5,509 m (18,074 pied).]]
[[File:Mapa de Colombia (topografía).svg|thumb|Mappa topografika tal-Kolombja]]
Il-ġeografija tal-Kolombja hija kkaratterizzata mis-sitt reġjuni naturali ewlenin tagħha li jippreżentaw il-karatteristiċi uniċi tagħhom, mir-reġjun muntanjuż tal-Andes; ir-reġjun kostali tal-Paċifiku; ir-reġjun kostali tal-Karibew; il-Pjanuri; ir-reġjun tal-foresti tropikali tal-Amażonja; għaż-żona insulari, li tinkludi gżejjer kemm fl-oċeani Atlantiku kif ukoll fil-Paċifiku. Taqsam il-konfini marittimi tagħha mal-Kosta Rika, Nikaragwa, Ħonduras, Ġamajka, Ħaiti u r-Repubblika Dominicana.

Il-Kolombja tmiss fil-majjistral mal-Panama, fil-lvant mal-Venezwela u l-Brażil, u fin-nofsinhar mal-Ekwador u l-Perù; stabbilixxa l-limiti marittimi tiegħu ma' pajjiżi ġirien permezz ta' seba' ftehimiet fil-Baħar Karibew u tlieta fl-Oċean Paċifiku. Hija tinsab bejn latitudnijiet 12°N u 4°S u bejn lonġitudnijiet 67° u 79°W.

Fil-lvant tal-Andes hemm is-savana ta' Llanos, parti mill-baċin tax-Xmara Orinoco, u fix-Xlokk estrem, il-ġungla tal-foresti tropikali tal-Amażonja. Flimkien, dawn l-artijiet baxxi jiffurmaw aktar minn nofs it-territorju tal-Kolombja, iżda fihom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Fit-tramuntana, il-kosta tal-Karibew, li fiha 21.9% tal-popolazzjoni u l-lokazzjoni tal-bliet tal-port ewlenin ta' Barranquilla u Cartagena, ġeneralment tikkonsisti fi pjanuri baxxi, iżda fiha wkoll is-Sierra Nevada de Santa Marta, li tinkludi l-ogħla. qċaċet tal-pajjiż (Pico Cristóbal Colón u Pico Simón Bolívar), u d-deżert La Guajira. B'kuntrast, l-artijiet baxxi tal-kosta tal-Paċifiku dejqa u mhux kontinwi, appoġġjati mill-muntanji Serranía de Baudó, huma ftit popolati u mgħottija b'veġetazzjoni densa. Il-port ewlieni tal-Paċifiku huwa Buenaventura.

[[File:ISS-42 Colombia’s Santa Marta massif.jpg|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]]
[[File:Sierra Nevada de Santa Marta desde el espacio.jpg|thumb|Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS]]
[[File:Sierra Nevada.JPG|thumb|left|Sierra Nevada de Santa Marta minn Valledupar, il-Kolombja.]]

Parti miċ-Ċirku tan-Nar, reġjun tad-dinja suġġett għal terremoti u eruzzjonijiet vulkaniċi, fl-intern tal-Kolombja l-Andes huma l-karatteristika ġeografika predominanti. Il-biċċa l-kbira taċ-ċentri tal-popolazzjoni tal-Kolombja jinsabu f'dawn l-artijiet għolja interni. Lil hinn mill-Massif Kolumbjan (fid-dipartimenti tal-Lbiċ ta' Cauca u Nariño), dawn jaqsmu fi tliet fergħat magħrufa bħala cordilleras (muntanji): il-Kordillera tal-Punent, li tgħaddi biswit il-kosta tal-Paċifiku u tinkludi l-belt ta' Cali; il-Medda tal-Muntanji Ċentrali, li tgħaddi bejn il-widien tax-xmajjar Cauca u Magdalena (fil-punent u l-lvant, rispettivament) u tinkludi l-ibliet ta' Medellín, Manizales, Pereira u l-Armenja; u l-Kordillera tal-Lvant, li testendi grigal sal-peniżola La Guajira u tinkludi Bogotá, Bucaramanga u Cúcuta. Il-qċaċet tal-Kordillera tal-Punent jaqbżu l-4,700 m (15,420 pied), u fil-Kordillera Ċentrali u l-Kordillera tal-Lvant jilħqu l-5,000 m (16,404 pied). F'2,600 m (8,530 pied), Bogotá hija l-ogħla belt tad-daqs tagħha fid-dinja.

Ix-xmajjar ewlenin tal-Kolombja huma l-Magdalena, il-Cauca, il-Guaviare, l-Atrato, il-Meta, il-Putumayo u l-Caquetá. Il-Kolombja għandha erba' sistemi ewleninta'ta’ drenaġġ: id-drenaġġ tal-Paċifiku, id-drenaġġ tal-Karibew, il-baċir tal-Orinoko u l-baċir tal-Amażonja. Ix-xmajjar Orinoco u Amazon jimmarkaw limiti mal-Kolombja sal-Venezwela u l-Perù rispettivament.

=== Fruntiera ===
Il-fruntiera tal-art mal-Kolombja hija 586 km, Venezwela fruntiera ta' aktar minn 2219 km, Brażil huwa 1645 km, Panama hija 266 km, Il-fruntiera internazzjonali flimkien hija 4716 km.

=== Klima ===
[[File:Colombia Köppen.svg|thumb|Mappa tal-Kolombja mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]]
Il-klima tal-Kolombja hija kkaratterizzata minn tropikali, li tippreżenta varjazzjonijiet f'sitt reġjuni naturali u skont l-altitudni, it-temperatura, l-umdità, ir-riħ u l-preċipitazzjoni. Il-Kolombja għandha firxa diversa ta 'żoni klimatiċi, inklużi foresti tropikali tropikali, savannahs, steppi, deżerti u klimi tal-muntanji.

Il-klima tal-muntanji hija waħda mill-karatteristiċi uniċi tal-Andes u eżenzjonijiet oħra ta' altitudni għolja fejn il-klima hija determinata mill-altitudni. Taħt 1,000 metru (3,281 pied) altitudni hija ż-żona altitudinal sħuna, fejn it-temperaturi huma ogħla minn 24 °C (75.2 °F). Madwar 82.5% taż-żona totali tal-pajjiż tinsab fiż-żona altitudinal sħuna. Iż-żona altitudinal tal-klima moderata li tinsab bejn 1,001 u 2,000 metru (3,284 u 6,562 pied) hija kkaratterizzata minn temperatura medja li tvarja bejn 17 u 24 °C (62.6 u 75.2 °F). It-temp kiesaħ huwa preżenti bejn 2,001 u 3,000 metru (6,565 u 9,843 pied) u t-temperaturi jvarjaw bejn 12 u 17 °C (53.6 u 62.6 °F). Lil hinn hemm il-kundizzjonijiet alpini taż-żona tal-boskijiet u mbagħad il-mergħat bla siġar tal-qawwi. Fuq 4,000 metru (13,123 pied), fejn it-temperaturi huma taħt l-iffriżar, il-klima hija glaċjali, żona ta 'borra permanenti u silġ.

=== Bijodiversità u konservazzjoni ===
Il-Kolombja hija waħda mill-pajjiżi megadiversi fil-bijodiversità, u tokkupa l-ewwel post fl-ispeċi ta 'għasafar. Il-Kolombja hija l-pajjiż bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, li għandha l-ogħla rata ta' speċi għal kull żona, kif ukoll l-ogħla numru ta' endemiżmi (speċi li ma jinstabu b'mod naturali imkien ieħor) ta' kwalunkwe pajjiż. Madwar 10% tal-ispeċi tad-Dinja jgħixu fil-Kolombja, inklużi aktar minn 1,900 speċi ta' għasafar, aktar milli fl-Ewropa u l-Amerika ta' Fuq flimkien. Il-Kolombja għandha 10% tal-ispeċijiet ta' mammiferi tad-dinja, 14% tal-ispeċi ta' anfibji tad-dinja u 18% tal-ispeċi ta' għasafar tad-dinja.

[[File:Cattleya trianae tipo Baronessa.jpg|thumb|Il-fjura nazzjonali tal-Kolombja, l-orkidea endemika Cattleya trianae, hija msemmija għall-botaniku u tabib Kolumbjan José Jerónimo Triana.]]

Fir-rigward tal-pjanti, il-pajjiż għandu bejn 40,000 u 45,000 speċi ta 'pjanti, ekwivalenti għal 10 jew 20% tal-ispeċi totali tad-dinja, li huwa saħansitra aktar notevoli jekk tqis li l-Kolombja hija meqjusa bħala pajjiż ta' daqs intermedju. Il-Kolombja hija t-tieni l-aktar pajjiż bijodiversità fid-dinja, biss wara l-Brażil, li huwa madwar 7 darbiet akbar.

Il-Kolombja għandha kważi 2,000 speċi ta 'ħut tal-baħar u hija t-tieni l-aktar pajjiż divers fil-ħut tal-ilma ħelu. Huwa wkoll il-pajjiż bl-aktar speċi endemiċi ta' friefet, huwa l-ewwel fl-ispeċi tal-orkidej, u għandu madwar 7,000 speċi ta' ħanfus. Il-Kolombja hija t-tieni fin-numru ta' speċi ta' anfibji u hija t-tielet l-aktar pajjiż divers fir-rettili u l-pali. Hemm madwar 1,900 speċi ta' molluski u skont l-istimi hemm madwar 300,000 speċi ta' invertebrati fil-pajjiż. Fil-Kolombja hemm 32 bijoma terrestri u 314-il tip ta' ekosistemi.

Iż-żoni protetti u s-&quot;Sistema tal-Park Nazzjonali&quot; ikopru żona ta' madwar 14,268,224 ettaru (142,682.24 km 2) u jirrappreżentaw 12.77% tat-territorju Kolumbjan. Meta mqabbla mal-pajjiżi ġirien, ir-rati tad-deforestazzjoni fil-Kolombja għadhom relattivament baxxi. Il-Kolombja kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2018 ta' 8.26/10, u kklassifikaha fil-25 post globalment fost 172 pajjiż. Il-Kolombja hija s-sitt pajjiż fid-dinja bil-kobor tal-provvista totali ta' ilma ħelu rinnovabbli, u għad għandha riżervi kbar ta' ilma ħelu.

== Gvern u politika ==
[[File:Casa de Nariño y Vigilantes.jpg|thumb|Il-Casa de Nariño hija r-residenza uffiċjali u l-post tax-xogħol ewlieni tal-President tal-Kolombja.]]
[[Stampa:Lado sur Casa de Nariño.jpg|thumb|left|'''Palazz Narinjo''', residenza u uffiċċju tal-President tal-Kolombja|260px]]
Il-gvern tal-Kolombja jiżviluppa fil-qafas ta' repubblika demokratika presidenzjali parteċipattiva kif stabbilit fil-Kostituzzjoni tal-1991. Skont il-prinċipju tas-separazzjoni tas-setgħat, il-gvern huwa maqsum fi tliet fergħat: il-fergħa eżekuttiva, il-fergħa leġiżlattiva u l-fergħa ġudizzjarja.

Bħala kap tal-fergħa eżekuttiva, il-President tal-Kolombja jaġixxi bħala kap tal-Istat u kap tal-Gvern, segwit mill-Viċi President u l-Kunsill tal-Ministri. Il-president jiġi elett b'vot popolari biex iservi mandat wieħed ta' erba' snin (fl-2015, il-Kungress tal-Kolombja approva r-revoka ta' emenda kostituzzjonali tal-2004 li biddlet il-limitu ta' mandat wieħed għall-presidenti għal limitu ta' żewġ mandati). Fil-livell provinċjali, is-setgħa eżekuttiva hija ta' gvernaturi dipartimentali, sindki muniċipali, u amministraturi lokali ta' suddiviżjonijiet amministrattivi iżgħar, bħal corregimientos jew communes. L-elezzjonijiet reġjonali kollha jsiru sena u ħames xhur wara l-elezzjoni presidenzjali.

[[File:Capitalio Nacional de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Kwartieri ġenerali Nazzjonali tal-Kungress]]

Il-fergħa leġiżlattiva tal-gvern hija rappreżentata fil-livell nazzjonali mill-Kungress, istituzzjoni bikamerali li tinkludi Kamra tad-Deputati b'166 siġġu u Senat ta' 102 siġġu. Is-Senat jiġi elett fil-livell nazzjonali u l-Kamra tad-Deputati tiġi eletta fid-distretti elettorali. Membri taż-żewġ kmamar huma eletti biex iservu mandati ta' erba' snin xahrejn qabel il-president, ukoll b’vot popolari.

[[File:Palacio de Justicia de Colombia, Bogotá.jpg|thumb|Palazz tal-Ġustizzja tal-Kolombja, kwartieri ġenerali u simbolu tal-Fergħa Ġudizzjarja tal-Kolombja]]

Il-ġudikatura hija mmexxija minn erba’ qrati għolja, li jikkonsistu mill-Qorti Suprema li tittratta kwistjonijiet kriminali u ċivili, il-Kunsill tal-Istat, li għandu responsabbiltà speċjali għal-liġi amministrattiva u jipprovdi wkoll pariri legali lill-eżekuttiv, il-Qorti Kostituzzjonali, responsabbli biex tiżgura l-integrità tal-kostituzzjoni Kolombjana, u l-Kunsill Superjuri tal-Ġudikatura, responsabbli għall-verifika tal-ġudikatura. Il-Kolombja topera sistema ta' liġi ċivili, li sa mill-1991 ġiet applikata permezz ta' sistema kontradittorja.

Minkejja sensiela ta' kontroversji, il-politika ta' sigurtà demokratika żgurat li l-eks President Álvaro Uribe jibqa' popolari fost il-Kolombjani, bil-klassifikazzjoni tal-approvazzjoni tiegħu laħqet il-quċċata ta' 76%, skont stħarriġ fl-2009. Madankollu, wara li serva żewġ mandati, kien kostituzzjonalment ipprojbit milli qed ifittex l-elezzjoni mill-ġdid fl-2010. Fl-elezzjoni tal-20 ta' Ġunju, 2010, l-eks Ministru tad-Difiża Juan Manuel Santos rebaħ b’69% tal-voti kontra t-tieni l-aktar kandidat popolari, Antanas Mockus. Kienet meħtieġa runoff peress li l-ebda kandidat ma rċieva aktar mil-limitu rebbieħ ta' 50% tal-voti. Santos reġa' rebaħ l-elezzjoni bi kważi 51% tal-voti fl-elezzjonijiet tat-tieni rawnd fil-15 ta' Ġunju 2014, u għeleb lir-rivali tiegħu tal-lemin Óscar Iván Zuluaga, li rebaħ 45%. Fl-2018, Iván Duque rebaħ it-tieni rawnd tal-elezzjonijiet b'54% tal-voti.

=== Affarijiet barranin ===
[[File:VII Cumbre de la Alianza del Pacífico, Santiago de Cali.jpg|thumb|VII Summit tal-Alleanza tal-Paċifiku: L-eks president tal-Kolombja, Juan Manuel Santos, huwa t-tieni mix-xellug.]]
L-affarijiet barranin tal-Kolombja huma inkarigati mill-President, bħala kap tal-Istat, u mmexxija mill-Ministru tal-Affarijiet Barranin. Il-Kolombja għandha missjonijiet diplomatiċi fil-kontinenti kollha.

Il-Kolombja kienet waħda mill-erba' membri fundaturi tal-Alleanza tal-Paċifiku, li hija mekkaniżmu ta' integrazzjoni politika, ekonomika u kooperattiva li tippromwovi l-moviment ħieles ta' oġġetti, servizzi, kapital u nies fost il-membri, kif ukoll borża komuni u ambaxxati konġunti f'diversi pajjiżi. Il-Kolombja hija wkoll membru tan-Nazzjonijiet Uniti, l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ, l-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Iżvilupp, l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, l-Organizzazzjoni tal-Istati Ibero-Amerikani, u l-Komunità Andina tan-Nazzjonijiet.

Il-Kolombja hija sieħba globali tan-NATO u alleat importanti mhux tan-NATO tal-Istati Uniti.

=== Militari ===
[[File:Arc fragata caldas.jpg|thumb|Il-Frejgata tal-Marina Kolombjana ARC Caldas]]
Il-fergħa eżekuttiva tal-gvern hija responsabbli għall-ġestjoni tad-difiża tal-Kolombja, bil-president ikun il-kmandant in kap tal-forzi armati. Il-Ministeru tad-Difiża jeżerċita kontroll ta' kuljum tal-forzi armati u tal-Pulizija Nazzjonali tal-Kolombja. Il-Kolombja għandha 455,461 persunal militari attiv. Fl-2016, 3.4% tal-PGD tal-pajjiż mar għall-infiq militari, u poġġih fl-24 post fid-dinja. Il-forzi armati tal-Kolombja huma l-akbar fl-Amerika Latina. Fl-2018, il-Kolombja ffirmat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari.

L-armata Kolombjana hija maqsuma fi tliet fergħat: l-Armata Nazzjonali Kolombjana; il-Forza Aerospazjali Kolombjana; u l-Navy Kolombjana. Il-Pulizija Nazzjonali tiffunzjona bħala ġendarmerija, li topera indipendentement mill-armata bħala aġenzija tal-infurzar tal-liġi fil-pajjiż kollu. Kull wieħed minnhom jopera bl-apparat tal-intelliġenza tiegħu separat mid-Direttorat Nazzjonali tal-Intelliġenza (DNI).

L-Armata Nazzjonali hija magħmula minn diviżjonijiet, brigati, brigati speċjali u unitajiet speċjali, il-Navy Kolombjana mill-Infanteria tal-Baħar, il-Forza Navali tal-Karibew, il-Forza Navali tal-Paċifiku, il-Forza Navali tan-Nofsinhar, il-Forza Navali tal-Lvant, Gwardja tal-Kosta Kolumbjana, Navali L-Avjazzjoni u l-Kmand Speċifiku ta' San Andrés u Providencia u l-Forza Aerospazjali minn 15-il unità tal-ajru.

=== Diviżjonijiet amministrattivi ===
Il-Kolombja hija maqsuma fi 32 dipartiment u distrett kapitali, li huwa meqjus bħala dipartiment (Bogotá hija wkoll il-kapitali tad-dipartiment ta' Cundinamarca). Id-dipartimenti huma suddiviżi f'muniċipalitajiet, li kull waħda minnhom hija assenjata sede muniċipali, u l-muniċipalitajiet huma mbagħad suddiviżi f'corregimientos f'żoni rurali u komuni f'żoni urbani. Kull dipartiment għandu gvern lokali b'gvernatur u assemblea eletti direttament għal terminu ta 'erba' snin, u kull muniċipalità hija mmexxija minn sindku u kunsill. Hemm bord amministrattiv lokali elett b'mod popolari f'kull wieħed mill-belt żgħira jew komuni.

Minbarra l-kapitali, erba' bliet oħra ġew innominati distretti (fil-fatt muniċipalitajiet speċjali), fuq il-bażi ta' karatteristiċi distintivi speċjali. Dawn huma Barranquilla, Cartagena, Santa Marta u Buenaventura. Xi dipartimenti għandhom suddiviżjonijiet amministrattivi lokali, fejn il-bliet għandhom konċentrazzjoni kbira ta 'popolazzjoni u l-muniċipalitajiet huma qrib xulxin (per eżempju, f'Antioquia u Cundinamarca). Fejn id-dipartimenti għandhom popolazzjoni baxxa (eż. Amazonas, Vaupés u Vichada), jiġu impjegati diviżjonijiet amministrattivi speċjali, bħal &quot;corregimientos departamentales&quot;, li huma ibridi ta' muniċipalità u corregimiento.

[[File:Mapa de Colombia (departamentos).svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]]

Skont il-Kostituzzjoni tal-1991, il-Kolombja hija magħmula minn 32 dipartiment u distrett kapitali.

Kull dipartiment huwa maqsum fi muniċipalitajiet. Il-gvernijiet dipartimentali huma maqsuma fi tliet fergħat: gvernatur (elett b'mod popolari kull 4 snin), assemblea dipartimentali (eletta b'mod popolari kull 4 snin) u qrati superjuri.

Skont l-IGAC (1996. Dizzjunarju Ġeografiku tal-Kolombja), l-ogħla punt tagħha jitla’ għal madwar 5,775 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, fuq is-summits tewmin ta' Colón u Bolívar, dawn huma l-għoli massimi fit-territorju nazzjonali, filwaqt li l-iktar punt baxx tal- pajjiż huwa l-Oċean Paċifiku u Atlantiku (il-Karibew).

==== Dipartimenti, popolazzjoni u kapital ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:73%;&quot;
! '''Numru'''
! '''Dipartiment'''
! '''Popolazzjoni (2020)'''&lt;ref name=&quot;PopulationProjections&quot;&gt;{{ċita web |url= https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |titlu= ¿Cuántos somos? |pubblikatur= Departamento Administrativo Nacional de Estadística (DANE) |data-aċċess= 2020-03-26 |lingwa= Spanjol |arkivju-url= https://web.archive.org/web/20200327040110/https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/anexos-proyecciones-pob-dptos-area-grupos-de-edad-2018-2023.xlsx |arkivju-data= 2020-03-27 |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;
! '''Popolazzjoni (2018)'''&lt;ref name=&quot;PopulationProjections&quot; /&gt;
! '''Popolazzjoni (2005)'''
! '''Kapital'''
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Bogotá.svg|20px]] [[Bogotá]]
|align=&quot;center&quot;| 7,743,955
|align=&quot;center&quot;| 7,412,566
|align=&quot;center&quot;| 6,778,691
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''2'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Antioquia Department.svg|20px]] [[Antioquia Department|Antioquia]]
|align=&quot;center&quot;| 6,677,930
|align=&quot;center&quot;| 6,407,102
|align=&quot;center&quot;| 5,601,507
|align=&quot;center&quot;| Medellín
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''3'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Valle del Cauca.svg|20px]] [[Valle del Cauca]]
|align=&quot;center&quot;| 4,532,152
|align=&quot;center&quot;| 4,475,886
|align=&quot;center&quot;| 4,052,535
|align=&quot;center&quot;| Cali
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''4'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Cundinamarca.svg|20px]] [[Cundinamarca department|Cundinamarca]]
|align=&quot;center&quot;| 3,242,999
|align=&quot;center&quot;| 2,919,060
|align=&quot;center&quot;| 2,228,682
|align=&quot;center&quot;| Bogotá
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''5'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Atlántico.svg|20px]] [[Atlántico department|Atlántico]]
|align=&quot;center&quot;| 2,722,128
|align=&quot;center&quot;| 2,535,517
|align=&quot;center&quot;| 2,112,001
|align=&quot;center&quot;| Barranquilla
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''6'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Bolívar (Colombia).svg|20px]] [[Bolívar department|Bolívar]]
|align=&quot;center&quot;| 2,180,976
|align=&quot;center&quot;| 2,070,110
|align=&quot;center&quot;| 1,836,640
|align=&quot;center&quot;| Cartagena
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''7'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Santander Department.svg|20px]] [[Santander department|Santander]]
|align=&quot;center&quot;| 2,280,908
|align=&quot;center&quot;| 2,184,837
|align=&quot;center&quot;| 1,913,444
|align=&quot;center&quot;| Bucaramanga
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''8'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Nariño.svg|20px]] [[Nariño department|Nariño]]
|align=&quot;center&quot;| 1,627,589
|align=&quot;center&quot;| 1,630,592
|align=&quot;center&quot;| 1,498,234
|align=&quot;center&quot;| Pasto
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''9'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Córdoba.svg|20px]] [[Córdoba department|Córdoba]]
|align=&quot;center&quot;| 1,828,947
|align=&quot;center&quot;| 1,784,783
|align=&quot;center&quot;| 1,462,909
|align=&quot;center&quot;| Montería
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''10'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Tolima.svg|20px]] [[Tolima department|Tolima]]
|align=&quot;center&quot;| 1,339,998
|align=&quot;center&quot;| 1,330,187
|align=&quot;center&quot;| 1,312,304
|align=&quot;center&quot;| Ibagué
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''11'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Cauca.svg|20px]] [[Cauca department|Cauca]]
|align=&quot;center&quot;| 1,491,937
|align=&quot;center&quot;| 1,464,488
|align=&quot;center&quot;| 1,182,022
|align=&quot;center&quot;| Popayán
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''12'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Norte de Santander.svg|20px]][[Norte de Santander department|Norte de Santander]]
|align=&quot;center&quot;| 1,620,318
|align=&quot;center&quot;| 1,491,689
|align=&quot;center&quot;| 1,208,336
|align=&quot;center&quot;| Cúcuta
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''13'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Boyacá Department.svg|20px]] [[Boyacá Department|Boyacá]]
|align=&quot;center&quot;| 1,242,731
|align=&quot;center&quot;| 1,217,376
|align=&quot;center&quot;| 1,255,311
|align=&quot;center&quot;| Tunja
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''14'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Magdalena.svg|20px]] [[Magdalena department|Magdalena]]
|align=&quot;center&quot;| 1,427,026
|align=&quot;center&quot;| 1,341,746
|align=&quot;center&quot;| 1,136,819
|align=&quot;center&quot;| Santa Marta
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''15'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Huila.svg|20px]] [[Huila department|Huila]]
|align=&quot;center&quot;| 1,122,622
|align=&quot;center&quot;| 1,100,386
|align=&quot;center&quot;| 1,001,476
|align=&quot;center&quot;| Neiva
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''16'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Cesar.svg|20px]] [[Cesar department|Cesar]]
|align=&quot;center&quot;| 1,295,387
|align=&quot;center&quot;| 1,200,574
|align=&quot;center&quot;| 878,437
|align=&quot;center&quot;| Valledupar
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''17'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Caldas.svg|20px]] [[Caldas department|Caldas]]
|align=&quot;center&quot;| 1,018,453
|align=&quot;center&quot;| 998,255
|align=&quot;center&quot;| 898,490
|align=&quot;center&quot;| Manizales
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''18'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Meta.svg|20px]] [[Meta department|Meta]]
|align=&quot;center&quot;| 1,063,454
|align=&quot;center&quot;| 1,039,722
|align=&quot;center&quot;| 713,772
|align=&quot;center&quot;| Villavicencio
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''19'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of La Guajira.svg|20px]] [[La Guajira department|La Guajira]]
|align=&quot;center&quot;| 965,718
|align=&quot;center&quot;| 880,560
|align=&quot;center&quot;| 655,943
|align=&quot;center&quot;| Riohacha
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''20'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Risaralda.svg|20px]] [[Risaralda department|Risaralda]]
|align=&quot;center&quot;| 961,055
|align=&quot;center&quot;| 943,401
|align=&quot;center&quot;| 859,666
|align=&quot;center&quot;| Pereira
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''21'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Sucre (Colombia).svg|20px]] [[Sucre department|Sucre]]
|align=&quot;center&quot;| 949,252
|align=&quot;center&quot;| 904,863
|align=&quot;center&quot;| 762,263
|align=&quot;center&quot;| Sincelejo
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''22'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Quindío.svg|20px]] [[Quindío department|Quindío]]
|align=&quot;center&quot;| 555,401
|align=&quot;center&quot;| 539,904
|align=&quot;center&quot;| 518,691
|align=&quot;center&quot;| Armenia
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''23'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Chocó.svg|20px]] [[Chocó department|Chocó]]
|align=&quot;center&quot;| 544,764
|align=&quot;center&quot;| 534,826
|align=&quot;center&quot;| 388,476
|align=&quot;center&quot;| Quibdó
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''24'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Caquetá.svg|20px]] [[Caquetá department|Caquetá]]
|align=&quot;center&quot;| 410,521
|align=&quot;center&quot;| 401,849
|align=&quot;center&quot;| 337,932
|align=&quot;center&quot;| Florencia
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''25'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Casanare.svg|20px]] [[Casanare department|Casanare]]
|align=&quot;center&quot;| 435,195
|align=&quot;center&quot;| 420,504
|align=&quot;center&quot;| 281,294
|align=&quot;center&quot;| Yopal
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''26'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Putumayo.svg|20px]] [[Putumayo department|Putumayo]]
|align=&quot;center&quot;| 359,127
|align=&quot;center&quot;| 348,182
|align=&quot;center&quot;| 237,197
|align=&quot;center&quot;| Mocoa
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''27'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Arauca.svg|20px]] [[Arauca department|Arauca]]
|align=&quot;center&quot;| 294,206
|align=&quot;center&quot;| 262,174
|align=&quot;center&quot;| 153,028
|align=&quot;center&quot;| Arauca
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''28'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Guaviare.svg|20px]] [[Guaviare department|Guaviare]]
|align=&quot;center&quot;| 86,657
|align=&quot;center&quot;| 82,767
|align=&quot;center&quot;| 56,758
|align=&quot;center&quot;| San José del Guaviare 
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''29'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of San Andrés y Providencia.svg|20px]] [[Archipelago of San Andrés, Providencia and Santa Catalina|San Andrés y Providencia]]
|align=&quot;center&quot;| 63,692
|align=&quot;center&quot;| 61,280
|align=&quot;center&quot;| 59,573
|align=&quot;center&quot;| San Andrés
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''30'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Amazonas (Colombia).svg|20px]] [[Amazonas department|Amazonas]]
|align=&quot;center&quot;| 79,020
|align=&quot;center&quot;| 76,589
|align=&quot;center&quot;| 46,950
|align=&quot;center&quot;| Leticia
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''31'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Vichada.svg|20px]] [[Vichada department|Vichada]]
|align=&quot;center&quot;| 112,958
|align=&quot;center&quot;| 107,808
|align=&quot;center&quot;| 44,592
|align=&quot;center&quot;| Puerto Carreño
|-bgcolor=&quot;#d0e7ff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''32'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Vaupés.svg|20px]] [[Vaupés department|Vaupés]]
|align=&quot;center&quot;| 44,712
|align=&quot;center&quot;| 40,797
|align=&quot;center&quot;| 19,943
|align=&quot;center&quot;| Mitú
|-bgcolor=&quot;#f5faff&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''33'''
|align=&quot;left&quot;|[[Stampa:Flag of Guainía.svg|20px]] [[Guainía department|Guainía]]
|align=&quot;center&quot;| 50,636
|align=&quot;center&quot;| 48,114
|align=&quot;center&quot;| 18,797
|align=&quot;center&quot;| Inírida
|}
[[Stampa:Mapa de Colombia (regiones naturales).svg|thumb|Reġjuni naturali tal-Kolombja, differenzjati bil-kulur: Andin, Karibew, Paċifiku, Orinoquía, Amazonia, Insulari]]

== Ekonomija ==
[[File:Vista Hacia La Torre Bacatá (242256171).jpeg|thumb|Orizzont tal-skyscrapers ta' Bogotá]]
[[File:Colombia GDP by sector in 2017.png|thumb|Il-PDG tal-Kolombja skont is-setturi fl-2017]]
[[File:Edificio Bancolombia - luces.jpg|thumb|Il-kwartieri ġenerali ta' Bancolombia f'Medellin]]
Storikament ekonomija agrarja, il-Kolombja urbanizzat malajr fis-seklu 20, sa tmiemu 15.8% biss tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-agrikoltura, li tiġġenera biss 6.6% tal-PGD; 20% tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-industrija u 65% fis-servizzi, responsabbli għal 33% u 60% tal-PGD rispettivament. Il-produzzjoni ekonomika tal-pajjiż hija ddominata mid-domanda domestika qawwija tagħha. In-nefqa tal-konsum tad-dar hija l-akbar komponent tal-PGD.

L-ekonomija tas-suq tal-Kolombja kibret b'mod kostanti fl-aħħar parti tas-seklu 20, bil-prodott gross domestiku (PGD) jiżdied b'rata medja ta' aktar minn 4% fis-sena bejn l-1970 u l-1998. Il-pajjiż sofra riċessjoni fl-1999 (l-ewwel sena sħiħa ta' tkabbir negattiv mid-Depressjoni l-Kbira), u l-irkupru kien twil u bl-uġigħ. Madankollu, it-tkabbir laħaq is-7% fl-2007, wieħed mill-ogħla fl-Amerika Latina. Skont l-istimi tal-Fond Monetarju Internazzjonali, fl-2023, il-PGD (PPP) tal-Kolombja kien ta' US$1 triljun, it-32 fid-dinja u t-tielet fl-Amerika t’Isfel, wara l-Arġentina.

L-infiq pubbliku totali jirrappreżenta 28% tal-ekonomija nazzjonali. Id-dejn estern huwa ekwivalenti għal 40% tal-prodott gross domestiku. Klima fiskali b'saħħitha ġiet affermata mill-ġdid b'żieda fil-klassifikazzjonijiet tal-bonds. L-inflazzjoni annwali għalqet l-2017 b'4.09% sena fuq sena (vs. 5.75% sena fuq sena fl-2016). Ir-rata medja nazzjonali tal-qgħad fl-2017 kienet 9.4%, għalkemm l-informalità hija l-akbar problema li qed jiffaċċja s-suq tax-xogħol (id-dħul tal-ħaddiema formali żdied b'24.8% f'5 snin filwaqt li d-dħul tax-xogħol tal-ħaddiema formali informali żdied biss b'9%). Il-Kolombja għandha żoni ħielsa (FTZ), bħaż-Żona Ħielsa tal-Paċifiku, li tinsab f'Valle del Cauca, waħda mill-aktar żoni attraenti għall-investiment barrani.

Is-settur finanzjarju kiber b'mod favorevoli minħabba l-likwidità tajba tal-ekonomija, it-tkabbir tal-kreditu u l-prestazzjoni pożittiva tal-ekonomija Kolombjana. Il-Borża Kolombjana permezz tas-Suq Integrat tal-Amerika Latina (MILA) toffri suq reġjonali għall-kummerċ tal-istokks. Il-Kolombja issa hija waħda minn tliet ekonomiji biss b'punteġġ perfett fuq l-Indiċi tal-Qawwa tad-Drittijiet Legali, skont il-Bank Dinji.

Il-Kolombja hija rikka fir-riżorsi naturali u tiddependi ħafna fuq l-enerġija u l-esportazzjonijiet tal-minjieri. L-esportazzjonijiet ewlenin tal-Kolombja jinkludu fjuwils minerali, żjut, prodotti tad-distillazzjoni, frott u prodotti agrikoli oħra, zokkor u ħelu, prodotti tal-ikel, plastiks, ħaġar prezzjuż, metalli, prodotti tal-forestrija, kimiċi, farmaċewtiċi, vetturi, prodotti elettroniċi, tagħmir elettriku, fwejjaħ u kożmetiċi, makkinarju, oġġetti manifatturati, tessuti u drappijiet, ħwejjeġ u xedd tas-saqajn, ħġieġ u oġġetti tal-kristall, għamara, bini prefabbrikat, prodotti militari, materjali tad-dar u tal-uffiċċju, tagħmir tal-kostruzzjoni, software, fost oħrajn. L-imsieħba kummerċjali ewlenin huma l-Istati Uniti, iċ-Ċina, l-Unjoni Ewropea u xi pajjiżi tal-Amerika Latina.

L-esportazzjonijiet mhux tradizzjonali xprunaw it-tkabbir tal-bejgħ barrani Kolumbjan kif ukoll id-diversifikazzjoni tad-destinazzjonijiet tal-esportazzjoni grazzi għal ftehimiet ġodda ta 'kummerċ ħieles. It-tkabbir ekonomiku reċenti wassal għal żieda konsiderevoli f'miljunarji ġodda, inklużi intraprendituri ġodda, Kolumbjani b'valur nett li jaqbeż il-biljun USD.

Il-Gvern qed jiżviluppa wkoll proċess ta' inklużjoni finanzjarja fost l-aktar popolazzjoni vulnerabbli fil-pajjiż.

Il-kontribuzzjoni tat-turiżmu għall-PDG kienet ta' US$5,880.3 biljun (2.0% tal-PDG totali) fl-2016. It-turiżmu ġġenera 556,135 impjieg (2.5% tal-impjiegi totali) fl-2016. Żjajjar turisti barranin kienu mbassra li Żdiedu minn 0.6 miljun fl-2007 għal 4 miljuni fl-2017.

=== Agrikoltura u riżorsi naturali ===
[[File:Cerrejón mine.JPG|thumb|Cerrejón hija minjiera tal-faħam miftuħa, l-akbar tat-tip tagħha, l-akbar fl-Amerika Latina, u l-għaxar l-akbar fid-dinja.]]
Fl-agrikoltura, il-Kolombja hija waħda mill-akbar ħames produtturi fid-dinja ta' kafè, avokado u żejt tal-palm, u waħda mil l-akbar 10 produtturi fid-dinja ta' kannamieli, banana, ananas u kawkaw. Il-pajjiż għandu wkoll produzzjoni konsiderevoli ta'ross, patata u kassava. Għalkemm mhux l-akbar produttur tal-kafè fid-dinja (il-Brażil isostni dan it-titlu), il-pajjiż ilu, għal għexieren ta' snin, kapaċi jwettaq kampanja ta’ kummerċjalizzazzjoni globali biex iżid valur lill-prodott tal-pajjiż. Il-produzzjoni taż-żejt tal-palm Kolombjan hija waħda mill-aktar sostenibbli fuq il-pjaneta, meta mqabbla mal-akbar produtturi eżistenti. Il-Kolombja hija wkoll fost l-akbar 20 produttur fid-dinja taċ-ċanga u tat-tiġieġ. Il-Kolombja hija wkoll it-tieni l-akbar esportatur tal-fjuri fid-dinja, wara l-Olanda. L-agrikoltura Kolombjana temetti 55% tal-emissjonijiet tal-gassijiet serra tal-Kolombja, prinċipalment minħabba d-deforestazzjoni, it-trobbija tal-bhejjem estensiva żżejjed, il-ħtif tal-art u l-agrikoltura illegali.

Il-Kolombja hija esportatur ewlieni tal-faħam u ż-żejt – fl-2020, aktar minn 40% tal-esportazzjonijiet tal-pajjiż kienu bbażati fuq dawn iż-żewġ prodotti. Fl-2018 kien il-5 l-akbar esportatur tal-faħam fid-dinja. Fl-2019, il-Kolombja kienet l-20 l-akbar produttur taż-żejt fid-dinja, b'791 elf barmil / jum, li jesporta parti tajba mill-produzzjoni tiegħu - il-pajjiż kien id-19-il l-akbar esportatur taż-żejt fid-dinja fl-2020. Fil-minjieri, il-Kolombja hija l-akbar produttur dinja emerald, u fil-produzzjoni tad-deheb, bejn l-2006 u l-2017, il-pajjiż ipproduċa 15-il tunnellata fis-sena sal-2007, meta' l-produzzjoni tiegħu żdiedet b'mod sinifikanti, u kiser ir-rekord ta' 66.1 tunnellata estratti fl-2012. Fl-2017, estratt 52.2 tunnellata. Bħalissa, il-pajjiż huwa fost l-akbar 25 produttur tad-deheb fid-dinja.

=== Enerġija u trasport ===
[[File:Hidrosogamoso, Represa.JPG|thumb|Dam ta' Sogamoso (Presa de Sogamoso)]]
[[File:Cartagena2011-Skyline-Habour.jpg|thumb|Port ta' Cartagena (Puerto de Cartagena)]]
Il-produzzjoni tal-elettriku fil-Kolombja ġejja prinċipalment minn sorsi tal-enerġija rinnovabbli. 69.93% huwa miksub mill-ġenerazzjoni idroelettrika. L-impenn tal-Kolombja għall-enerġija rinnovabbli ġie rikonoxxut fl-Indiċi tal-Ekonomija Ekoloġika Globali (GGEI) tal-2014, u poġġiha fost l-aqwa 10 nazzjonijiet fid-dinja f'termini ta 'setturi ta' effiċjenza ekoloġika.

It-trasport fil-Kolombja huwa regolat fi ħdan il-funzjonijiet tal-Ministeru tat-Trasport u entitajiet bħall-Istitut Nazzjonali tat-Toroq (INVÍAS) inkarigat mill-Awtostradi fil-Kolombja, l-Aerocivil, responsabbli għall-avjazzjoni ċivili u l-ajruporti, l-Aġenzija Nazzjonali tal-Infrastruttura, Inkarigat mill-konċessjonijiet permezzta'ta’ sħubijiet pubbliċi-privati, għad-disinn, il-kostruzzjoni, il-manutenzjoni, l-operat u l-amministrazzjoni tal-infrastruttura tat-trasport, id-Direttorat Ġenerali Marittimu (Dimar) għandu r-responsabbiltà li jikkoordina l-kontroll tat-traffiku marittimu flimkien man-Navy Kolombjana, fost oħrajn, u taħt il- superviżjoni tas-Sovrintendenza tal-Portijiet u t-Trasport.

Mill-2021, il-Kolombja kellha 204,389 km (127,001 mi) ta 'toroq, li minnhom 32,280 km (20,058 mi) kienu asfaltati. Fl-aħħar tal-2017, il-pajjiż kellu madwar 2,100 km (1,305 mi) ta 'toroq duplikati. It-trasport ferrovjarju fil-Kolombja huwa kważi għal kollox iddedikat għat-trasport tal-merkanzija u n-netwerk ferrovjarju għandu tul ta '1,700 km ta' binarji potenzjalment attivi. Il-Kolombja għandha 3,960 kilometru ta' pipelines tal-gass, 4,900 kilometru ta' pajpijiet taż-żejt u 2,990 kilometru ta 'pipelines taż-żejt.

Il-gvern Kolumbjan ippropona li jinbnew 7,000 kilometru ta' toroq bejn l-2016 u l-2020, li jnaqqas il-ħinijiet tal-ivvjaġġar bi 30% u l-ispejjeż tat-trasport b'20%. Programm ta' konċessjoni ta' toroq b’pedaġġ se jinkludi 40 proġett u huwa parti minn objettiv strateġiku usa' ta' investiment ta' kważi $50 biljun f'infrastruttura tat-trasport, inklużi sistemi ferrovjarji, ir-restawr tan-navigabbiltà tax-Xmara Magdalena, it-titjib tal-faċilitajiet tal-istrutturi tal-port u l-espansjoni tal-El Dorado International. Ajruport. Il-Kolombja hija pajjiż bi dħul medju.

=== Xjenza u teknoloġija ===
[[File:CEMSA 271215 01.JPG|thumb|Colciencias hija aġenzija tal-Gvern Kolumbjan li tappoġġja r-riċerka fundamentali u applikata.]]
Il-Kolombja għandha aktar minn 3,950 grupp ta 'riċerka fix-xjenza u t-teknoloġija.  iNNpulsa, aġenzija tal-gvern li tippromwovi l-intraprenditorija u l-innovazzjoni fil-pajjiż, tipprovdi għotjiet lil startups, minbarra servizzi oħra li hija u l-istituzzjonijiet jipprovdu. Il-Kolombja kklassifikat fis-66 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. Spazji ta' coworking ħarġu biex iservu bħala komunitajiet għal startups kbar u żgħar. Fil-Kolombja, organizzazzjonijiet bħall-Korporazzjoni għar-Riċerka Bijoloġika (CIB) ġew żviluppati b'suċċess biex jappoġġjaw liż-żgħażagħ interessati fix-xogħol xjentifiku. Iċ-Ċentru Internazzjonali għall-Agrikoltura Tropikali bbażat fil-Kolombja jinvestiga l-isfida dejjem tikber tat-tisħin globali u s-sigurtà tal-ikel.

Fil-Kolombja, saru invenzjonijiet importanti relatati mal-mediċina, bħall-ewwel pacemaker artifiċjali estern b'elettrodi interni, ivvintat mill-inġinier elettriku Jorge Reynolds Pombo, invenzjoni ta 'importanza kbira għal dawk li jbatu minn insuffiċjenza tal-qalb. Ivvintati wkoll fil-Kolombja kienu l-mikrokeratome u tekniki keratomileusis, li jiffurmaw il-bażi fundamentali ta' dak li issa huwa magħruf bħala LASIK (waħda mill-aktar tekniki importanti għall-korrezzjoni ta' żbalji refrattivi fil-vista) u l-valv Hakim għat-trattament ta' idroċefalu. Il-Kolombja bdiet tinnova fit-teknoloġija militari għall-armata tagħha u armati oħra fid-dinja; speċjalment fid-disinn u l-ħolqien ta' prodotti ta' protezzjoni ballistiċi personali, ħardwer militari, robots militari, bombi, simulaturi u radars.

Xi xjenzati Kolombjani notevoli huma Joseph M. Tohme, riċerkatur rikonoxxut għax-xogħol tiegħu fuq id-diversità ġenetika tal-ikel, Manuel Elkin Patarroyo li huwa magħruf għax-xogħol pijunier tiegħu fuq vaċċini sintetiċi għall-malarja, Francisco Lopera li skopra l-&quot;Mutazzjoni Paisa&quot; jew tip ta 'Alzheimer bikri, Rodolfo Llinás magħruf għall-istudju tiegħu tal-proprjetajiet intrinsiċi tan-newroni u t-teorija ta' sindromu li kien biddel il-mod ta' fehim tal-funzjonament tal-moħħ, Jairo Quiroga Puello għaraf għall-istudji tiegħu dwar il-karatterizzazzjoni ta' sintetiċi. sustanzi li jistgħu jintużaw biex jiġġieldu fungi, tumuri, tuberkulożi u anke xi viruses u Ángela Restrepo li stabbiliet dijanjosi u trattamenti preċiżi biex jiġġieldu l-effetti ta 'marda kkawżata minn Paracoccidioides brasiliensis.

== Demografija ==
[[File:Densidad pop col only Colombia.png|thumb|Id-densità tal-popolazzjoni tal-Kolombja fl-2013]]
B'popolazzjoni stmata ta '50 miljun ruħ fl-2020, il-Kolombja hija t-tielet l-aktar pajjiż popolat fl-Amerika Latina, wara l-Brażil u l-Messiku. Fil-bidu tas-seklu 20, il-popolazzjoni tal-Kolombja kienet madwar 4 miljuni. Sa mill-bidu tas-snin sebgħin, il-Kolombja esperjenzat tnaqqis kostanti fir-rati ta 'fertilità, mortalità u tkabbir tal-popolazzjoni tagħha. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni għall-2016 hija stmata li tkun 0.9%. Madwar 26.8% tal-popolazzjoni kellha 15-il sena jew iżgħar, 65.7% kellhom bejn 15 u 64 sena, u 7.4% kellhom aktar minn 65 sena. Il-proporzjon ta' nies anzjani fil-popolazzjoni totali beda jiżdied b'mod sostanzjali. Il-Kolombja hija pproġettata li jkollha popolazzjoni ta’ 55.3 miljun sal-2050.

L-istimi tal-popolazzjoni taż-żona li issa hija l-Kolombja jvarjaw bejn 2.5 u 12-il miljun ruħ fl-1500; stimi bejn l-estremi jinkludu ċifri ta’ 6 u 7 miljuni. Bil-konkwista Spanjola, il-popolazzjoni tar-reġjun kienet niżlet għal madwar 1.2 miljun ruħ sal-1600, li jirrappreżenta tnaqqis stmat ta' 52-90%. Sa tmiem il-perjodu kolonjali, kien naqas aktar għal madwar 800,000; Beda jiżdied fil-bidu tas-seklu 19 għal madwar 1.4 miljun, fejn jerġa' jaqa' fil-Gwerra tal-Indipendenza tal-Kolombja għal bejn 1 u 1.2 miljun. Il-popolazzjoni tal-pajjiż ma rkupratx għal-livelli ta' qabel il-konkwista sa' l-1940, kważi 450 sena wara l-quċċata tagħha fis-seklu 16.

[[File:Colombia población.png|thumb|Storja tal-popolazzjoni tal-Kolombja]]

Il-popolazzjoni hija kkonċentrata fl-artijiet għolja Andin u tul il-kosta tal-Karibew, ukoll id-densitajiet tal-popolazzjoni huma ġeneralment ogħla fir-reġjun Andin. Id-disa' dipartimenti tal-pjanura tal-Lvant, li jinkludu madwar 54% taż-żona tal-Kolombja, għandhom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Tradizzjonalment soċjetà rurali, il-moviment lejn żoni urbani kien qawwi ħafna f'nofs is-seklu 20, u l-Kolombja issa hija waħda mill-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina. Il-popolazzjoni urbana żdiedet minn 31% tat-total fl-1938 għal kważi 60% fl-1973, u fl-2014 iċ-ċifra kienet ta' 76%. Il-popolazzjoni ta' Bogotá waħedha żdiedet minn ftit aktar minn 300,000 fl-1938 għal madwar 8 miljuni llum. B'kollox, tnejn u sebgħin belt issa għandhom popolazzjonijiet ta' 100,000 jew aktar (2015). Fl-2012, il-Kolombja kellha l-akbar popolazzjoni spostata internament fid-dinja, stmata għal 4.9 miljun ruħ.

L-istennija tal-ħajja kienet 74.8 snin fl-2015 u l-mortalità tat-trabi kienet 13.1 għal kull elf fl-2016. Fl-2015, 94.58% tal-adulti u 98.66% taż-żgħażagħ huma litterati u l-Gvern jonfoq madwar 4.49% tal-PGD tiegħu fuq l-edukazzjoni.

=== Lingwi ===
Madwar 99.2% tal-Kolombjani jitkellmu bl-Ispanjol, imsejjaħ ukoll Kastiljan; Fil-pajjiż jintużaw ukoll 65 lingwa Amerindja, żewġ lingwi krejoli, il-lingwa Romani u l-Lingwa tas-Sinjali Kolombjana. L-Ingliż għandu status uffiċjali fl-arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Catalina.

Total ta' 101 lingwa fil-Kolombja huma elenkati fid-database Ethnologue, inkluż l-Ispanjol. In-numru speċifiku ta' lingwi mitkellma jvarja ftit, b'xi awturi jikkunsidraw lingwi differenti dak li oħrajn iqisu varjetajiet jew djaletti tal-istess lingwa. L-aħjar stimi jirreġistraw 71 lingwa mitkellma fil-pajjiż illum, li ħafna minnhom jappartjenu lill-familji tal-lingwi Chibcha, Tucano, Bora-Witoto, Guajibo, Arawak, Karibew, Barbaco u Saliban. Bħalissa hemm aktar minn 850,000 kelliem tal-lingwa nattiva.

=== Gruppi etniċi ===
Il-Kolombja hija etnikament diversa, in-nies tagħha dixxendenti mill-abitanti indiġeni oriġinali, konkwistaturi Spanjoli, Afrikani oriġinarjament miġjuba fil-pajjiż bħala skjavi, u immigranti tas-seklu 20 mill-Ewropa u l-Lvant Nofsani, kollha jikkontribwixxu għal wirt kulturali divers. Id-distribuzzjoni demografika tirrifletti mudell li huwa influwenzat mill-istorja kolonjali. L-abjad jgħixu madwar il-pajjiż kollu, l-aktar fiċ-ċentri urbani u fl-għoljiet u l-ibliet kostali li qed jikbru. Il-popolazzjonijiet tal-bliet il-kbar jinkludu wkoll il-mestizos. Il-bdiewa Mestizo (nies li jgħixu f'żoni rurali) jgħixu wkoll fl-artijiet għoljiet Andini, fejn xi konkwistaturi Spanjoli mħallta man-nisa tal-kapijiet Amerinjani. Il-mestizos jinkludu artiġjani u negozjanti żgħar li kellhom rwol importanti fl-espansjoni urbana ta' dawn l-aħħar deċennji. Fi studju fl-American Journal of Physical Anthropology, il-Kolombjani għandhom antenati medja ta' 47% DNA Amerindijan, 42% DNA Ewropew, u 11% DNA Afrikan.

Iċ-ċensiment tal-2018 irrapporta li l-“popolazzjoni mhux etnika”, komposta minn bojod u mestizos (dawk ta' antenati mħallta Ewropej u Amerindijani), kienet tifforma 87.6% tal-popolazzjoni nazzjonali. 6.7% huma ta' dixxendenza Afrikana. L-Amerindjani Indiġeni jiffurmaw 4.3% tal-popolazzjoni. Ir-Raizals jikkostitwixxu 0.06% tal-popolazzjoni. Palenqueros jikkostitwixxu 0.02% tal-popolazzjoni. 0.01% tal-popolazzjoni huma żingari. Studju minn Latinobarómetro fl-2023 jistma li 50.3% tal-popolazzjoni hija mestizo, 26.4% hija abjad, 9.5% hija indiġena, 9.0% hija iswed, 4.4% hija mulatta u 0.4% hija Ażjatika, dawn l-istimi jkunu ekwivalenti għal madwar 26 miljun ruħ huma mestizo, 14-il miljun huma bojod, 5 miljun huma indiġeni, 5 miljun huma iswed, 2 miljun huma mulatti u 200k huma Asjatiċi.

Id-Diviżjoni tal-Investigazzjoni Federali stmat li mis-86% tal-popolazzjoni li mhix meqjusa bħala parti minn xi gruppi etniċi identifikati miċ-ċensiment tal-2006, il-Kolombjani bojod huma primarjament ta' nisel Spanjol, iżda hemm ukoll popolazzjoni kbira ta' Antenati Nofsani ; F'xi żoni hemm kontribut konsiderevoli ta' antenati Ġermaniżi u Taljani.

Ħafna mill-popli indiġeni esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni matul il-ħakma Spanjola u ħafna oħrajn ġew assorbiti fil-popolazzjoni mestizo, iżda l-bqija bħalissa jirrappreżentaw aktar minn tmenin kultura differenti. Ir-riżervi (resguardos) stabbiliti għall-popli indiġeni jokkupaw 30,571,640 ettaru (305,716.4 km 2) (27% tat-total tal-pajjiż) u huma abitati minn aktar minn 800,000 ruħ. Uħud mill-akbar gruppi indiġeni huma l-Wayuu, il-Paez, il-Pastos, l-Embera, u ż-Zenú. Id-dipartimenti ta' La Guajira, Cauca, Nariño, Córdoba u Sucre għandhom l-akbar popolazzjonijiet indiġeni.

L-Organizzazzjoni Indiġena Nazzjonali tal-Kolombja (ONIC), imwaqqfa fl-ewwel Kungress Indiġenu Nazzjonali fl-1982, hija organizzazzjoni li tirrappreżenta l-popli indiġeni tal-Kolombja. Fl-1991, il-Kolombja ffirmat u rratifikat il-liġi internazzjonali attwali dwar il-popli indiġeni, il-Konvenzjoni dwar il-Popli Indiġeni u Tribali, 1989.

L-Afrikani tas-Sub-Saħara nġiebu bħala skjavi, prinċipalment fl-artijiet baxxi kostali, fil-bidu tas-seklu 16 u fis-seklu 19. Illum, komunitajiet kbar Afro-Kolombjani jinsabu fuq il-kosta tal-Paċifiku. Ħafna Ġamajkani emigraw prinċipalment lejn il-gżejjer ta’ San Andres u Providencia. Diversi Ewropej oħra u Amerikani ta' Fuq immigraw lejn il-pajjiż fl-aħħar tad-19 u l-bidu tas-seklu 20, inklużi nies mill-ex USSR matul u wara t-Tieni Gwerra Dinjija.

Ħafna komunitajiet immigranti stabbilixxew fuq il-kosta tal-Karibew, partikolarment immigranti reċenti mill-Lvant Nofsani u l-Ewropa. Barranquilla (l-akbar belt fil-Karibew Kolumbjan) u bliet oħra tal-Karibew għandhom l-akbar popolazzjonijiet ta' Libaniżi, Palestinjani u Levantini oħra. Hemm ukoll komunitajiet sinifikanti ta' Roma u Lhud. Hemm xejra migratorja importanti tal-Venezweli, minħabba s-sitwazzjoni politika u ekonomika fil-Venezwela. F'Awwissu 2019, il-Kolombja offriet iċ-ċittadinanza lil aktar minn 24,000 tifel u tifla ta' refuġjati Venezwelani li twieldu fil-Kolombja.

==== Gruppi etniċi fil-Kolombja - Ċensiment tal-2018 ====
[[File:Native India village.jpg|thumb|Popolazzjoni fil-ġungla tal-Amażonja fid-dipartiment tal-Amazonas]]
* Mestiż - Abjad (87.58%)
* Afro-Kolombjani (inklużi mestizos) (6.68%)
* Amerindijan (4.31%)
* Mhux indikat (1.35%)
* Raizal (0.06%)
* Palenquero (0.02%)
* Romani (0.01%)

==== Gruppi etniċi fil-Kolombja skont il-Latinobarómetro 2023 ====

* Mestiż (50.3%)
* Abjad (26.4%)
* Amerindijan (9.5%)
* Iswed (9.0%)
* Mulatto (4.4%)
* Ażjatiċi (0.4%)

=== Reliġjon ===
[[File:Iglesia de San Agustín 11.JPG|thumb|left|Il-Knisja ta' San Agustín hija tempju Kolumbjan ta' qima Kattolika ddedikata lil San Agustín de Hipona, tinsab fil-kantuniera ta' Carrera 7 u Calle 7, eżatt fuq wara tal-Dar ta' Nariño (palazz presidenzjali), fil-qalba ta' is-settur tal-belt storika ta' Bogotá u jappartjeni għall-ġurisdizzjoni ekkleżjastika tal-arċidjoċesi ta' Bogotá.]]
[[File:Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 21-23 HDR.jpg|thumb|Is-Santwarju ta' Las Lajas hija knisja bażilika li tinsab fin-nofsinhar tad-Dipartiment ta' Nariño, muniċipalità ta' Ipiales, il-Kolombja. Il-post huwa sit ta' pellegrinaġġ popolari minn meta dehret il-Verġni Marija fl-1754. L-ewwel santwarju nbena madwar l-1750 u ġie mibdul b'wieħed akbar fl-1802 li kien jinkludi pont fuq il-kanyon tax-Xmara Guáitara. It-tempju attwali, fi stil neo-Gotiku, inbena bejn l-1916 u l-1949.]]
Id-Dipartiment Amministrattiv Nazzjonali tal-Istatistika (DANE) ma jiġborx statistika reliġjuża u huwa diffiċli li tikseb rapporti preċiżi. Madankollu, skont diversi studji u stħarriġ wieħed, madwar 90% tal-popolazzjoni taderixxi mal-Kristjaneżmu, li l-maġġoranza tagħhom (70.9%–79%) huma Kattoliċi Rumani, filwaqt li minoranza sinifikanti (16.7%) taderixxi mal-Protestantiżmu (prinċipalment evanġeliċi) . Madwar 4.7% tal-popolazzjoni hija atea jew agnostika, filwaqt li 3.5% jgħidu li jemmnu f'Alla iżda ma jsegwux reliġjon speċifika. 1.8% tal-Kolombjani jaderixxu max-Xhieda ta' Jehovah u l-Adventiżmu u inqas minn 1% jaderixxu ma' reliġjonijiet oħra, bħall-Fidi Bahá'í, l-Islam, il-Ġudaiżmu, il-Buddiżmu, il-Mormoniżmu, l-Induiżmu, ir-reliġjonijiet indiġeni, il-moviment Hare Krishna, il-moviment Rastafari, il-Knisja Ortodossa tal-Lvant u studji spiritwali. In-nies li fadal ma' wieġbux jew wieġbu li ma kinux jafu. Minbarra l-istatistika ta' hawn fuq, 35.9% tal-Kolombjani rrappurtaw li ma' pprattikawx il-fidi tagħhom b'mod attiv. 1,519,562 persuna fil-Kolombja, jew madwar 3% tal-popolazzjoni, irrappurtaw li jsegwu reliġjon indiġena.

Għalkemm il-Kolombja tibqa' pajjiż predominantement Kattoliku Ruman f’termini tan-numru ta' magħmudijiet, il-kostituzzjoni Kolombjana tal-1991 tiggarantixxi l-libertà tar-reliġjon u d-denominazzjonijiet reliġjużi u l-knejjes kollha huma ugwalment ħielsa quddiem il-liġi.

=== Saħħa ===
[[File:Complejo Médico - Hospital Internacional de Colombia HIC.jpg|thumb|Il-Kolombja tmexxi l-klassifika annwali ta’ América Economía tal-aqwa kliniċi u sptarijiet fl-Amerika Latina.]]
L-istennija tal-ħajja ġenerali mat-twelid fil-Kolombja hija 79.3 snin (76.7 snin għall-irġiel u 81.9 snin għan-nisa). Ir-riformi tal-kura tas-saħħa wasslu għal titjib massiv fis-sistemi tal-kura tas-saħħa tal-pajjiż, u l-istandards tas-saħħa fil-Kolombja tjiebu ħafna mis-snin tmenin. 1993) għal 96% fl-2012. Fl-2017, il-gvern iddikjara ċentru ta' riċerka u trattament tal-kanċer bħala Proġett ta' Interess Strateġiku Nazzjonali.

Studju li sar fl-2016 mir-rivista América Economía ikklassifika 21 istituzzjoni tas-saħħa Kolombjana fost l-44 l-aħjar fl-Amerika Latina, li jirrappreżentaw 48 fil-mija tat-total. Fl-2022, 26 sptar Kolumbjan kienu fost l-aqwa 61 fl-Amerika Latina (42% tat-total). Fl-2023 ukoll, żewġ sptarijiet Kolombjani kienu fost l-aqwa 75 fid-dinja.

=== Edukazzjoni ===
L-esperjenza edukattiva ta' ħafna tfal Kolombjani tibda bl-attendenza fi skola qabel l-iskola sal-età ta' ħames snin (Edukazzjoni Preskolastika). L-edukazzjoni bażika hija obbligatorja bil-liġi Din għandha żewġ stadji: Edukazzjoni Bażika Primarja (Educación Basica Primaria) li tmur mill-ewwel sal-ħames grad – tfal minn sitt snin sa għaxar snin, u Edukazzjoni Bażika Sekondarja (Educación Basica Sekondarja), li tmur mis-sitt. għad-disa' grad. L-edukazzjoni bażika hija segwita mill-Edukazzjoni Vokazzjonali Sekondarja (Educación media vocational) li tinkludi l-għaxar u l-ħdax-il grad. Jista' jkollu modalitajiet jew speċjalitajiet differenti ta' taħriġ professjonali (akkademiku, tekniku, kummerċjali, eċċ.) skont il-kurrikulu adottat minn kull skola.

[[File:Facultad de Minas - M5.jpg|thumb|Bini M5 – Università Nazzjonali tal-Kolombja, iddisinjat minn Pedro Nel Gómez]]

Mat-tlestija b'suċċess tas-snin kollha tal-edukazzjoni bażika u sekondarja, tingħata d-diploma tal-iskola għolja, li tissejjaħ il-baċellerat, minħabba li l-edukazzjoni sekondarja bażika u l-edukazzjoni sekondarja tradizzjonalment jitqiesu flimkien bħala unità msejħa l-baċellerat (is-sitt sal-ħdax-il grad). Studenti fl-aħħar sena tal-edukazzjoni sekondarja tagħhom jagħmlu l-eżami tal-ICFES (issa jismu Sabre 11) biex jaċċessaw l-edukazzjoni ogħla. Din l-edukazzjoni ogħla tinkludi studji professjonali undergraduate, edukazzjoni sekondarja teknika, teknoloġika u professjonali, u studji postgraduate. L-istituzzjonijiet tal-Edukazzjoni Għolja Teknika-vokazzjonali huma miftuħa wkoll għal studenti li għandhom lawrja fl-Arti u n-Negozju. Dan il-lawrja ġeneralment jingħata mis-SENA wara pjan ta' studju ta' sentejn.

Gradwati tal-iskola għolja jistgħu jidħlu fi programm ta' karriera professjonali ta' undergraduate offrut minn università; Dawn il-programmi jdumu sa ħames snin (jew inqas għal edukazzjoni teknika, teknoloġika u vokazzjonali intermedja, u studji gradwati), anke sa sitt jew seba' snin għal xi karrieri, bħall-mediċina. Fil-Kolombja, m'hemm l-ebda istituzzjoni bħall-università; L-istudenti jidħlu direttament fi programm ta’ karriera f’università jew istituzzjoni edukattiva oħra biex jiksbu grad professjonali, tekniku jew teknoloġiku. Malli jiggradwaw mill-kulleġġ, l-individwi jirċievu diploma (professjonali, teknika jew teknoloġika) u liċenzja (jekk meħtieġ) biex isegwu l-karriera magħżula tagħhom. Għal xi programmi tal-karriera, l-istudenti jridu jagħmlu t-test Saber-Pro fl-aħħar sena tagħhom ta 'edukazzjoni akkademika undergraduate.

L-infiq pubbliku fuq l-edukazzjoni bħala proporzjon tal-prodott gross domestiku fl-2015 kien 4.49%. Dan kien jirrappreżenta 15.05% tan-nefqa totali tal-gvern. Ir-rati gross ta' reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja u sekondarja kienu ta' 113.56% u 98.09% rispettivament. L-istennija tal-ħajja tal-iskola kienet ta' 14.42 snin. Total ta' 94.58% tal-popolazzjoni ta' 15-il sena' l fuq kienet irreġistrata bħala litterata, inklużi 98.66% ta' dawk ta' bejn il-15 u l-24 sena.

==== Universitajiet ====
Il-Kolombja għandha 301 istituzzjoni ta' edukazzjoni ogħla (HEIs), li minnhom 217 huma privati ​​u 84 huma uffiċjali.

Is-Sistema tal-Università tal-Istat (SUE) torganizza s-servizz pubbliku tal-edukazzjoni ogħla fil-pajjiż u hija magħmula minn 34 università pubblika.

Uħud mill-universitajiet pubbliċi fil-Kolombja huma: 
Università ta' Antioquia, Università ta' Atlántico, Università Militari Nueva Granada, Università ta' Caldas, Università ta' Cauca, Università Nazzjonali Miftuħa u Distanza, Università ta' Cartagena, Università ta' Magdalena, Università Nazzjonali tal-Kolombja, Università ta' Córdoba.

== Kultura ==
Il-Kolombja tinsab f'salib it-toroq tal-Amerika Latina u l-kontinent Amerikan in ġenerali, u bħala tali ġiet affettwata minn firxa wiesgħa ta' influwenzi kulturali. Influwenzi Indiġeni Amerikani, Spanjoli, u oħrajn Ewropej, Afrikani, Amerikani, tal-Karibew u tal-Lvant Nofsani, kif ukoll influwenzi kulturali oħra tal-Amerika Latina, huma kollha preżenti fil-kultura Kolombjana moderna. Il-migrazzjoni urbana, l-industrijalizzazzjoni, il-globalizzazzjoni u bidliet politiċi, soċjali u ekonomiċi oħra wkoll ħallew il-marka tagħhom.

Ħafna simboli nazzjonali, kemm oġġetti kif ukoll temi, ħarġu mit-tradizzjonijiet kulturali diversi tal-Kolombja u huma maħsuba biex jirrappreżentaw dak li l-Kolombja u l-poplu Kolumbjan għandhom komuni. L-espressjonijiet kulturali fil-Kolombja huma promossi mill-gvern permezz tal-Ministeru tal-Kultura.

=== Letteratura ===
[[File:Gabriel Garcia Marquez, 2009.jpg|thumb|Ir-rebbieħ tal-Premju Nobel Gabriel García Márquez]]
Il-letteratura Kolombjana tmur lura għaż-żminijiet prekolombjani; Eżempju notevoli mill-perjodu huwa l-poeżija epika magħrufa bħala The Legend of Yurupary. Fl-era kolonjali Spanjola, kittieba notevoli jinkludu Juan de Castellanos ( Elegies of Illustrious Men of the Indies ), Hernando Domínguez Camargo u l-poeżija epika tiegħu lil San Injazju ta' Loyola, Pedro Simón u Juan Rodríguez Freyle.

Fil-letteratura ta' wara l-indipendenza marbuta mar-Romantizmu, spikkaw Antonio Nariño, José Fernández Madrid, Camilo Torres Tenorio u Francisco Antonio Zea. Fit-tieni nofs tas-seklu 19 u l-bidu tal-20, il-ġeneru letterarju magħruf bħala costumbrismo sar popolari; Kittieba kbar ta' dan il-perjodu kienu Tomás Carrasquilla, Jorge Isaacs u Rafael Pombo (dan tal-aħħar kiteb xogħlijiet notevoli tal-letteratura għat-tfal). F'dak il-perjodu, awturi bħal José Asunción Silva, José Eustasio Rivera, León de Greiff, Porfirio Barba-Jacob u José María Vargas Vila żviluppaw il-moviment modernista. Fl-1872, il-Kolombja waqqfet l-Academia Colombiana de la Lengua, l-ewwel akkademja tal-lingwa Spanjola fl-Amerika. Candelario Obeso kiteb l-innovattivi Cantos Populares de mi Tierra (1877), l-ewwel ktieb ta' poeżija ta' awtur Afro-Kolombjan.

Bejn l-1939 u l-1940, ġew ippubblikati seba' kotba ta' poeżija taħt l-isem Piedra y cielo fil-belt ta' Bogotá, li influwenzaw il-pajjiż b’mod sinifikanti; Ġew editjati mill-poeta Jorge Rojas. Fl-għaxar snin ta' wara, Gonzalo Arango waqqaf il-moviment “xejn” bħala reazzjoni għall-vjolenza ta' dak iż-żmien; Kien influwenzat min-nihiliżmu, l-eżistenzjaliżmu u l-ħsieb ta' kittieb kbir ieħor Kolumbjan: Fernando González Ochoa. Matul iż-żieda fil-letteratura Latino-Amerikana, ħarġu kittieba ta' suċċess, immexxija mir-rebbieħ tal-Premju Nobel Gabriel García Márquez u l-opus magnum tiegħu, Mitt Sena ta' Solitudni, Eduardo Caballero Calderón, Manuel Mejía Vallejo u Álvaro Mutis, kittieb li ngħata l-Premju Cervantes. u l-Premju Prince of Asturias għal-Letteratura.

=== Arti viżwali ===
[[File:Alonso de Narvaez - Our Lady of Chiquinquira,1562.jpg|thumb|Pittura kolonjali The Virgin of Chiquinquirá (1562) minn Alonso de Narváez. Hija l-Patruna Kattolika tal-Kolombja. It-tila oriġinali tinsab fil-Bażilika tal-Madonna tar-Rużarju ta’ Chiquinquirá.]]
[[File:Santiago Martinez Delgado in the colombian congress.jpg|thumb|Mural ta' Santiago Martínez Delgado]]
L-arti Kolombjana għandha aktar minn 3000 sena ta' storja. L-artisti Kolombjani qabdu l-kuntest politiku u kulturali li qed jinbidel tal-pajjiż bl-użu ta' varjetà ta' stili u midja. Hemm evidenza arkeoloġika li l-fuħħar kien prodott aktar kmieni fil-Kolombja milli kullimkien ieħor fl-Ameriki, li jmur lura għal 3000 QK.

L-ewwel eżempji ta' sengħa tad-deheb ġew attribwiti lill-poplu Tumaco tal-kosta tal-Paċifiku u jmorru għal madwar 325 QK Madwar bejn is-sena 200 QK u 800 AD, il-kultura ta' San Wistin, kaptani tat-tinqix tal-ġebel, daħlet &quot;il-perjodu klassiku&quot; tagħha. Huma waqqfu ċentri ċerimonjali elevati, sarkofaġi, u monoliti kbar tal-ġebel li jirrappreżentaw forom antropomorfiċi u żoomorfi fil-ġebel.

L-arti Kolombjana segwiet ix-xejriet ta dak iż-żmien, għalhekk matul is-sekli 16 sa 18, il-Kattoliċiżmu Spanjol kellu influwenza enormi fuq l-arti Kolombjana, u l-istil barokk popolari ġie sostitwit minn Rococo meta l-Bourbon telgħu sal-kuruna Spanjola. Matul dan iż-żmien, fil-kolonja Spanjola, l-aktar pitturi importanti New Granada (Kolombjani) kienu Gregorio Vásquez de Arce y Ceballos, Gaspar de Figueroa, Baltasar Vargas de Figueroa, Baltasar de Figueroa (il-Anzjan), Antonio Acero de la Cruz u Joaquín. Gutiérrez , li x-xogħlijiet tiegħu huma ppreservati. Importanti wkoll Alonso de Narváez li għalkemm twieled fil-Provinċja ta Sivilja, qattata' l-biċċa l-kbira ta' ħajtu fil-Kolombja kolonjali, it-Taljan Angelino Medoro wkoll, għex fil-Kolombja u l-Perù, u ħalla xogħlijiet ta' l-arti ppreservati f’diversi knejjes tal-belt ta' Tunja.

F'nofs is-seklu 19, wieħed mill-pitturi l-aktar prominenti kien Ramón Torres Méndez, li pproduċa sensiela ta' pitturi ta' kwalità tajba li wrew in-nies u d-drawwiet tagħhom ta reġjuni Kolombjani differenti. Kienu notevoli wkoll fis-seklu 19 Andrés de Santa María, Pedro José Figueroa, Epifanio Garay, Mercedes Delgado Mallarino, José María Espinosa, Ricardo Acevedo Bernal, fost ħafna oħrajn.

Aktar reċentement, l-artisti Kolombjani Pedro Nel Gómez u Santiago Martínez Delgado bdew il-Moviment Murali Kolumbjan fl-1940s, li jippreżentaw il-karatteristiċi neoklassiċi tal-Art Deco. Sa mis-snin ħamsin, l-arti Kolombjana bdiet ikollha perspettiva distintiva, billi vvinta mill-ġdid elementi tradizzjonali taħt kunċetti tas-seklu 20. Eżempji ta' dan huma r-ritratti ta' Greiff ta' Ignacio Gómez Jaramillo, li juru x'tista' tagħmel l-arti Kolombjana b’tekniki ġodda applikati għal suġġetti tipiċi Kolombjani. Carlos Correa, bil-mudell paradigmatiku tiegħu &quot;Still Life in Silence&quot;, jgħaqqad l-astrazzjoni ġeometrika u l-kubiżmu. Alejandro Obregón ħafna drabi huwa meqjus bħala missier il-pittura Kolumbjana moderna, u wieħed mill-artisti l-aktar influwenti f'dan il-perjodu, minħabba l-oriġinalità tiegħu, ipinġi pajsaġġi Kolombjani b'użu simboliku u espressjonist tal-annimali, (speċjalment il-kondor Andin). Fernando Botero, Omar Rayo, Enrique Grau, Édgar Negret, David Manzur, Rodrigo Arenas Betancourt, Oscar Murillo, Doris Salcedo u Oscar Muñoz huma wħud mill-artisti Kolombjani prominenti internazzjonalment.

L-iskultura Kolombjana mis-sekli 16 sa 18 kienet l-aktar iddedikata għar-rappreżentazzjoni reliġjuża tal-arti ekkleżjastika, influwenzata ħafna mill-iskejjel Spanjoli tal-iskultura sagra. Matul il-perjodu inizjali tar-Repubblika Kolombjana, l-artisti nazzjonali ffukaw fuq il-produzzjoni ta' ritratti skulturi ta' politiċi u figuri pubbliċi, f'xejra neoklassika ċara. Matul is-seklu 20, l-iskultura Kolombjana bdiet tiżviluppa xogħol kuraġġuż u innovattiv bil-għan li tikseb fehim aħjar tas-sensittività nazzjonali.

Il-fotografija Kolombjana kienet immarkata bil-wasla tad-daguerreotype. Jean-Baptiste Louis Gros kien dak li ġab il-proċess tad-daguerreotype fil-Kolombja fl-1841. Il-librerija pubblika Piloto għandha l-akbar arkivju ta' negattivi fl-Amerika Latina, b’1.7 miljun ritratt antik li jkopru l-Kolombja mill-1848 sal-2005.

L-istampa Kolombjana ppromwoviet ix-xogħol tal-kartunisti. Fl-aħħar deċennji, fanzines, l-Internet u pubblikaturi indipendenti kienu fundamentali għat-tkabbir tal-komiks fil-Kolombja.

=== Arkitettura ===
Matul iż-żmien kien hemm varjetà ta' stili arkitettoniċi, minn dawk ta' popli indiġeni għal dawk kontemporanji, inklużi stili kolonjali (militari u reliġjużi), repubblikani, transizzjonali u moderni.

[[File:Street Scenes in Cartagena, Colombia (24045961890).jpg|thumb|Gallariji kolonjali fit-toroq ta' Cartagena]]
[[File:Catedral-Basílica-de-Nuestra-Señora-de-la-Asunción-de-Popayán-Colombia-1.jpg|thumb|Pjazza ewlenija kolonjali ta' Popayán, Dipartiment ta' Cauca]]
[[File:Pila de agua en la Plaza Central en Villa de Leyva, Boyacá, Colombia.jpg|thumb|Villa Kolonjali ta' Leyva, Dipartiment ta' Boyacá]]

Żoni ta' abitazzjoni antiki, djar komunali, terrazzi tal-kultivazzjoni, toroq bħas-sistema tat-toroq Inca, ċimiterji, hypogeums u nekropoli huma parti mill-wirt arkitettoniku tal-popli indiġeni. Xi strutturi indiġeni prominenti huma s-sit arkeoloġiku pre-ċeramika u taċ-ċeramika ta' Tequendama, Tierradentro (park li fih l-akbar konċentrazzjoni ta' oqbra maqtul monumentali pre-Kolombjani bi kmamar tal-ġenb), l-akbar ġabra ta' monumenti reliġjużi u skulturi megalitiċi fl-Amerika t'Isfel, li tinsab f'San Agustín, Huila, Ciudad Perdida (sit arkeoloġiku b'serje ta' terrazzi minquxin fil-muntanji, netwerk ta 'mogħdijiet bil-madum u diversi pjazez ċirkolari), u bliet kbar mibnija prinċipalment mill-ġebel, injam, kannamieli u tajn . L-arkitettura matul il-perjodu tal-konkwista u l-kolonizzazzjoni kienet prinċipalment derivata mill-adattament tal-istili Ewropej għall-kundizzjonijiet lokali, u l-influwenza Spanjola, speċjalment Andalusija u Estremadura, tista' tidher faċilment. Meta l-Ewropej waqqfu bliet, saru żewġ affarijiet fl-istess ħin: id-dimensjonar tal-ispazju ġeometriku (kwadru, triq), u l-post ta' punt tanġibbli ta' orjentazzjoni. Il-kostruzzjoni ta 'swar kienet komuni madwar il-Karibew u f'xi bliet ta' ġewwa, minħabba l-perikli maħluqa għall-insedjamenti kolonjali Spanjoli minn pirati Ingliżi, Franċiżi u Olandiżi u gruppi indiġeni ostili. Knejjes, kappelli, skejjel u sptarijiet li jappartjenu għal ordnijiet reliġjużi għandhom influwenza urbana kbira. L-arkitettura Barokka tintuża f'bini militari u spazji pubbliċi. Marcelino Arroyo, Francisco José de Caldas u Domingo de Petrés kienu rappreżentanti kbar tal-arkitettura neoklassika.

Il-Capitol Nazzjonali huwa rappreżentant kbir tar-romantiċiżmu. L-injam kien użat ħafna fil-bibien, twieqi, railings u soqfa matul il-kolonizzazzjoni ta 'Antioquia. L-arkitettura tal-Karibew takkwista influwenza Għarbija qawwija. It-Teatru Colón f'Bogotá huwa eżempju proditiku ta' arkitettura tas-seklu 19. Id-djar tal-kampanja b'innovazzjonijiet fil-konċepiment volumetriku huma wħud mill-aqwa eżempji ta' arkitettura repubblikana; L-azzjoni repubblikana fil-belt iffokat fuq id-disinn ta 'tliet tipi ta' spazji: parks bil-foresti, parks urbani żgħar u toroq u l-istil Gotiku kien l-aktar użat għad-disinn tal-knejjes.

L-istil Deco, in-neoclassicism modern, l-eklettiżmu folkloriku u r-riżorsi ornamentali tal-Art Deco influwenzaw b'mod sinifikanti l-arkitettura tal-Kolombja, speċjalment matul il-perjodu ta 'tranżizzjoni. Il-moderniżmu ġab teknoloġiji ġodda ta 'kostruzzjoni u materjali ġodda (azzar, konkrit rinfurzat, ħġieġ u materjali sintetiċi) u arkitettura topoloġika u s-sistema ta' ċangaturi mħaffef ukoll għandhom influwenza kbira. L-aktar periti influwenti tal-moviment modern kienu Rogelio Salmona u Fernando Martínez Sanabria.

L-arkitettura kontemporanja tal-Kolombja hija mfassla biex tagħti importanza akbar lill-materjali, din l-arkitettura tqis ġeografiji naturali u artifiċjali speċifiċi u hija wkoll arkitettura li tappella għas-sensi. Il-konservazzjoni tal-wirt arkitettoniku u urban tal-Kolombja ġiet promossa f'dawn l-aħħar snin.

=== Mużika ===
Il-Kolombja għandha collage vibranti ta' talent li jdoqq spettru sħiħ ta' ritmi. Hija magħrufa bħala l-art ta' elf ritmu, b'madwar 1,024 ritmu folkloristiku. Mużiċisti, kompożituri, produtturi tal-mużika u kantanti mill-Kolombja huma rikonoxxuti internazzjonalment bħal Shakira, Juanes, Carlos Vives u oħrajn. Il-mużika Kolombjana tgħaqqad l-istruttura tal-kitarra u l-kanzunetti influwenzati mill-Ewropa ma' flawtijiet kbar tal-bagalji u strumenti tal-perkussjoni mill-popolazzjoni indiġena, filwaqt li l-istruttura tal-perkussjoni u l-forom taż-żfin tagħha ġejjin mill-Afrika. Il-Kolombja għandha ambjent mużikali divers u dinamiku.

[[File:Ejes musicales de Colombia1.png|thumb|left|Reġjuni tal-Kolombja skond il-mużika tradizzjonali tagħhom]]

Guillermo Uribe Holguín, figura kulturali importanti fl-Orkestra Sinfonika Nazzjonali tal-Kolombja, Luis Antonio Calvo u Blas Emilio Atehortúa huma wħud mill-akbar esponenti tal-mużika arti. L-Orkestra Filarmonika ta’ Bogotá hija waħda mill-aktar orkestri attivi fil-Kolombja.

Il-mużika tal-Karibew għandha ħafna ritmi vibranti, bħal cumbia (daqq bil-maracas, drums, bagpipes u guacharaca), porro (huwa ritmu monotonu iżda ferrieħa), Mapalé (bir-ritmu mgħaġġel tiegħu u ċ-ċapċip kostanti) u vallenato, li oriġinaw fil- parti tat-Tramuntana tal-kosta tal-Karibew (ir-ritmu jindaqq prinċipalment bil-kaxxa, il-guacharaca u l-accordion).

Il-mużika tal-kosta tal-Paċifiku, bħall-currulao, hija kkaratterizzata mill-użu qawwi tagħha tat-tnabar (strumenti bħall-marimba indiġena, il-conunos, il-bombo, it-tanbur u l-cuatro guasas jew rattle tubulari). Ritmu importanti tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-kosta tal-Paċifiku huwa l-contradanza (użata fl-ispettakli taż-żfin minħabba l-kuluri impressjonanti tal-kostumi). Il-mużika marimba, il-kanzunetti u ż-żfin tradizzjonali tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-Paċifiku tal-Kolombja jinsabu fuq il-Lista Rappreżentattiva tal-UNESCO tal-Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità.

Ritmi mużikali importanti tar-Reġjun Andin huma ż-żfin (żfin tal-folklor Andin li ħareġ mit-trasformazzjoni tal-contradanza Ewropea), il-bambuco (daqq bil-kitarra, tiple u mandolina, ir-ritmu jiżfen f'pari), il-hallway (ritmu ispirat f’ il-waltz Awstrijak u ż-“żfin” Kolumbjan, il-lirika ġew komposti minn poeti rinomati), il-guabina (it-tiple, il-bandola u r-requinto huma l-istrumenti bażiċi), is-sanjuanero (oriġina fid-dipartimenti ta' Tolima u Huila , il- ir-ritmu huwa ferħan u mgħaġġel). Apparti dawn ir-ritmi tradizzjonali, il-mużika tas-salsa nfirxet mal-pajjiż kollu, u l-belt ta' Cali hija meqjusa minn ħafna kantanti tas-Salsa bħala ‘The New Salsa Capital of the World’.

L-istrumenti li jiddistingwu l-mużika tal-Llanos tal-Lvant huma l-arpa, il-cuatro (tip ta' kitarra b'erba' kordi) u l-maracas. Ritmi importanti ta' dan ir-reġjun huma l-joropo (ritmu mgħaġġel u hemm ukoll zapateo bħala riżultat ta' l-antenati flamenco tiegħu) u l-galerón (daqq ħafna waqt li l-cowboys ikunu qed jaħdmu).

Il-mużika tar-reġjun tal-Amażonja hija influwenzata ħafna minn prattiċi reliġjużi indiġeni. Uħud mill-istrumenti mużikali użati huma l-manguaré (strument mużikali tat-tip ċerimonjali, li jikkonsisti f'par tnabar ċilindriċi kbar), il-quena (strument melodiku), ir-ronador, il-congas, il-qniepen u tipi differenti ta' flawtijiet.

Il-mużika tal-Arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Katalina ġeneralment tkun akkumpanjata minn mandolina, bass, quijada, kitarra u maracas. Xi ritmi popolari tal-arċipelagu huma Skoċċiżi, calypso, polka u mento.

=== Kultura popolari ===
[[File:Statue India Catalina FICCI.JPG|thumb|Il-Cartagena Film Festival huwa l-eqdem avveniment tal-films fl-Amerika Latina. Il-fokus ċentrali tiegħu huwa l-films Ibero-Amerikani.]]
It-teatru ġie introdott fil-Kolombja matul il-kolonizzazzjoni Spanjola fl-1550 permezz ta' kumpaniji taż-żarzuela. It-teatru Kolumbjan huwa appoġġjat mill-Ministeru tal-Kultura u serje ta 'organizzazzjonijiet privati ​​u statali. Il-Festival tat-Teatru Ibero-Amerikan ta' Bogotá huwa l-aktar avveniment kulturali importanti fil-Kolombja u wieħed mill-akbar festivals tat-teatru fid-dinja. Avvenimenti teatrali importanti oħra huma: Il-Festival tal-Puppet La Fanfarria (Medellín), Il-Festival tat-Teatru Manizales, Il-Festival tat-Teatru tal-Karibew (Santa Marta) u l-Festival tal-Arti tal-Kultura Popolari “Invażjoni Kulturali” (Bogotá).

Għalkemm iċ-ċinema Kolombjana hija żagħżugħa bħala industrija, aktar reċentement l-industrija tal-films kienet qed tikber bl-appoġġ tal-Liġi tal-Films li għaddiet fl-2003. Ħafna festivals tal-films isiru fil-Kolombja, iżda t-tnejn l-aktar importanti huma l-Cartagena Film Festival, li huwa l-eqdem. festival tal-films fl-Amerika Latina, u l-Bogota Film Festival.

Xi gazzetti importanti taċ-ċirkolazzjoni nazzjonali huma El Tiempo u El Espectador. It-televiżjoni fil-Kolombja għandha żewġ netwerks tat-televiżjoni privati ​​u tliet netwerks tat-televiżjoni tal-istat b'kopertura nazzjonali, kif ukoll sitt netwerks tat-televiżjoni reġjonali u għexieren ta 'stazzjonijiet tat-televiżjoni lokali. L-istazzjonijiet privati, RCN u Caracol, huma dawk bl-akbar udjenza. L-istazzjonijiet reġjonali u l-gazzetti reġjonali jkopru dipartiment wieħed jew aktar u l-kontenut tagħhom isir f'dawn l-oqsma partikolari.

Il-Kolombja għandha tliet netwerks nazzjonali ewlenin tar-radju: Radiodifusora Nacional de Colombia, stazzjon tar-radju nazzjonali tal-istat; Caracol Radio u RCN Radio, netwerks ta' proprjetà privata b'mijiet ta' affiljati. Hemm netwerks nazzjonali oħra, inklużi Cadena Super, Todelar u Colmundo. Mijiet ta' stazzjonijiet tar-radju huma rreġistrati mal-Ministeru tat-Teknoloġija tal-Informazzjoni u l-Komunikazzjoni.

=== Kċina ===
[[File:Comidas tipicas colombianas.jpg|thumb|Tranta paisa (fuq) u ajiaco (taħt) huma tnejn mill-aktar platti tradizzjonali fil-pajjiż.]]
Il-gastronomija Kolombjana varjata hija influwenzata mill-fawna u l-flora differenti tagħha, kif ukoll it-tradizzjonijiet kulturali tal-gruppi etniċi. Il-platti u l-ingredjenti Kolombjani jvarjaw ħafna skont ir-reġjun. Uħud mill-aktar ingredjenti komuni huma: ċereali bħal ross u qamħ; tuberi bħal patata u kassava; legumi varji; laħmijiet, inklużi ċanga, tiġieġ, majjal u mogħoż; ħut; u frott tal-baħar. Il-kċina Kolombjana fiha wkoll varjetà ta' frott tropikali bħal cape gooseberry, feijoa, arazá, pitahaya, mangostan, granadilla, papaya, guava, tut (tut), lulo, soursop, u frott tal-passjoni. Il-Kolombja hija waħda mill-akbar konsumaturi ta' meraq tal-frott fid-dinja.

Fost l-appetizers u sopop l-aktar rappreżentattivi hemm patacones (pjantaġġini ħodor moqlija), sancocho de gallina (soppa tat-tiġieġ bil-ħaxix bl-għeruq) u ajiaco (soppa tal-patata u qamħirrum). L-appetizers u l-ħobż rappreżentattivi huma pandebono, arepas (kejkijiet tal-qamħirrum), aborrajados (pjantaġġini ħelwin moqlija bil-ġobon), torta de choclo, empanadas u almojábanas. Dixxijiet ewlenin rappreżentattivi huma t-tumba paisa, il-lechona tolimense, il-mamona, it-tamales, u l-platti tal-ħut (bħal arroz de lisa), speċjalment fir-reġjuni kostali fejn jittieklu wkoll kibbeh, serum, queso costeño u carimañolas. L-akkumpanjamenti rappreżentattivi huma patatas chorreadas (patata bil-ġobon), pitravi mimlijin b'bajd iebes (pitravi mimlijin b'bajd iebes) u ross bil-ġewż. L-ikel organiku huwa xejra attwali fl-ibliet il-kbar, għalkemm b'mod ġenerali madwar il-pajjiż il-frott u l-ħaxix huma naturali ħafna u friski.

Deżerti rappreżentattivi huma buñuelos, custard, kejk María Luisa, sandwich guava (ġelatina tal-gwava), cocadas (blalen tal-ġewż tal-Indi), casquitos de guava (qxur tal-gwava konfettura), pastel de natas, wejfers, mango flan, roscón, millefeuille, delikatezza. abjad, ħelu tal-feijoa, ħelu tal-papajuela, kejk tal-mojicón u sponge cake curuba. Zlazi tipiċi huma hogao (zalza tat-tadam u tal-basal) u chili stil Kolumbjan.

Xi xarbiet rappreżentattivi huma kafè (aħmar), xampù, cholado, lulada, ħafur Kolombjan, meraq tal-kannamieli taz-zokkor, aguapanela, aguardiente, ċikkulata sħuna, u meraq tal-frott frisk (spiss magħmul bl-ilma jew bil-ħalib).

=== Sports ===
[[File:Rio 2016. Ciclismo BMX-BMX Cycling (29016608602).jpg|thumb|Mariana Pajón hija ċiklist Kolombjana, darbtejn midalja tad-deheb Olimpika u Champion tad-Dinja tal-BMX.]]
Tejo huwa l-isport nazzjonali tal-Kolombja u huwa sport tat-tim li jinvolvi li jitfgħu l-projettili biex jolqtu mira. Iżda mill-isports kollha fil-Kolombja, il-futbol huwa l-aktar popolari. Il-Kolombja kienet iċ-champion tal-Copa América tal-2001, li fiha stabbiliet rekord ġdid li ma' ntlaqatx, ma' sofriet l-ebda gowl, u rebħet kull partita. Il-Kolombja ngħatat darbtejn il-premju tal-“plejer tas-sena”.

Il-Kolombja hija ċentru għall-iskejters. It-tim nazzjonali huwa qawwa perenni fil-Kampjonati Dinjija tar-Roller Speed ​​​​Skating. Il-Kolombja tradizzjonalment kienet tajba ħafna fiċ-ċikliżmu u numru kbir ta' ċiklisti Kolombjani rebħu f’kompetizzjonijiet ewlenin taċ-ċikliżmu.

Il-baseball huwa popolari fi bliet bħal Cartagena u Barranquilla. Ġew plejers tajbin minn dawk l-ibliet, bħal: Orlando Cabrera, Édgar Rentería, li kien champion tas-Serje Dinji fl-1997 u l-2010, u oħrajn li lagħbu fil-Major League Baseball. Il-Kolombja kienet champion dinji tad-dilettanti fl-1947 u fl-1965.

Il-boxing huwa wieħed mill-isports li pproduċa l-aktar ċampjins tad-dinja għall-Kolombja. L-isport tal-muturi wkoll jokkupa post importanti fil-preferenzi sportivi tal-Kolombjani; Juan Pablo Montoya huwa sewwieq tat-tlielaq magħruf għar-rebħ ta' 7 avvenimenti tal-Formula Wieħed il-Kolombja eċċella wkoll fl-isports bħall-BMX, il-judo, l-isports tal-isparar, it-taekwondo, il-lotta, l-għadis għoli u l-atletika, u għandu tradizzjoni kbira fil-weight lifting u l-bowling.

== Bliet importanti ==
&lt;gallery&gt;
File:BOG17.png|Santafé de Bogotá
File:Bogota SkyIine.jpg|Santafé de Bogotá
File:Casa Cural de la Catedral 2.jpg|Santafé de Bogotá
File:2018 Bogotá - Iglesia de Monserrate desde Germania.jpg|Santafé de Bogotá
File:Fachada Capitolio.jpg|Santafé de Bogotá
File:BOG Museo del Oro.JPG|Santafé de Bogotá
File:2018 Aeropuerto El Dorado de Bogotá - Ventanales del muelle nacional.jpg|Santafé de Bogotá
File:Metro de Medellín, Colombia.jpg|Medellín
File:Barranquilla - Paseo de Bolívar.jpg|Barranquilla
File:Bucaramanga v cu.JPG|Bucaramanga
File:Teatro Municipal de Santiago de Cali 01.JPG|Cali
File:Oeste de Cali de noche.jpg|Cali
File:Iglesia de San Antonio Cali 01.JPG|Cali
File:CristoReyCali.jpg|Cali
File:Catedral San Jerónimo de Montería en la celebración de los 240 años de la ciudad. .jpg|Montería
File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto
File:Baluarte de Santiago CTG 11 2019 9804.jpg|Cartagena de Indias
File:Panorámica de San José de Cúcuta, Colombia.jpg|San José de Cúcuta
File:San Juan de Pasto de noche.jpg|San Juan de Pasto
File:Catedral de Pasto.jpg|San Juan de Pasto
File:Volcán Galeras - Pasto - Colombia.jpg|San Juan de Pasto
File:Plazuela San Andrés-Pasto.jpg|San Juan de Pasto
File:Plaza de Nariño, al final de la tarde - panoramio.jpg|San Juan de Pasto
File:Catedralpopayan.jpg|Popayán
File:Iglesia de Santo Domingo-Popayan.jpg|Popayán
File:Popayan bridge.jpg|Popayán
File:Centro Histórico 2.JPG|Popayán
File:Atardecer en Popayán, Cauca.jpg|Popayán
File:CatedralTunja1.jpg|Tunja
File:Puente de Boyaca 1.jpg|Tunja
File:Tunja02.jpg|Tunja
File:Tunja Panoramica Norte.JPG|Tunja
File:Valledupar.png|Valledupar
File:Calle15valledupar.jpg|Valledupar
File:Valledupar 2007 006.jpg|Valledupar
File:PanteodelaPatria.JPG|Santa Marta
File:Rodadero 2023.jpg|Santa Marta
File:Arrecifes.jpg|Santa Marta
File:El Morro visto desde Taganga al atardecer.jpg|Santa Marta
File:090 Irotama Santa Marta Colombia Sunset.JPG|Santa Marta
File:Cityofneiva.png|Neiva
File:Ibagué.jpg|Ibagué
File:Plaza Bolívar Ibague.jpg|Ibagué
File:Biblioteca Universidad de Ibagué.JPG|Ibagué
File:Catedral de Ibague con la gobernacion.JPG|Ibagué
File:Museo de arte del tolima.JPG|Ibagué
File:Monumento a Las Arpas.JPG|Villavicencio
File:C8v iSQXoAAEqwr.jpg|Villavicencio
File:CRISTO REY.JPG|Villavicencio
File:Manizales Montage L.jpg|Manizales
File:Plaza Almirante Padilla.JPG|Riohacha
File:LA CATEDRAL DE RIOHACHA - panoramio.jpg|Riohacha
File:CENTRO COMERCIAL SUCHIMMA (RIOHACHA) - panoramio.jpg|Riohacha
File:Antigua Aduana y Actual Secretaría de Cultura de Riohacha.jpg|Riohacha
File:Edificio de la Gobernacion de la Guajira.JPG|Riohacha
File:Skyline Pereira.jpg|Pereira
File:Bolivar desnudo.jpg|Pereira
File:IglesiadePereira.JPG|Pereira
File:Edificio de Rentas Departamentales.JPG|Pereira
File:Estación del Ferrocarril Pereira..JPG|Pereira
File:Sincelejoocity.png|Sincelejo
File:Ciudad de Quibdo.jpg|Quibdó
File:Alcaldía de Yopal, Casanare.jpg|Yopal
File:Estadio Santiago de las Atalayas.jpg|Yopal
File:Yopal, Casanare - panoramio.jpg|Yopal
File:Monumento al joropo, Yopal.JPG|Yopal
&lt;/gallery&gt;

== Referenzi ==
{{Referenzi}}

{{Amerika t'Isfel}}

[[Kategorija:Kolombja]]
[[Kategorija:Repubbliki]]
[[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]]
[[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]]</text>
      <sha1>0jmsqkyiejs7k0l2zwhjcjau9vb1xya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utent:Trigcly</title>
    <ns>2</ns>
    <id>25623</id>
    <revision>
      <id>331379</id>
      <parentid>331293</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T10:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trigcly</username>
        <id>17859</id>
      </contributor>
      <comment>aġġornament</comment>
      <origin>331379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59504" sha1="acnkpaz2fvf9wdjgwrx4l0mdbz6u08h" xml:space="preserve">== '''Artikli ġodda (2019)''' ==

=== &lt;u&gt;'''A'''&lt;/u&gt; ===

* [[Aapravasi Ghat]]
* [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]]
* [[Abbazija ta' Corvey]]
* [[Abbazija ta' Fontenay]]
* [[Abbazija ta' Lorsch]]
* [[Abbazija ta' Pannonhalma]]
*[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]]
*[[Abbazija ta' Sankt Gallen]]
*[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]]
*[[Abu al-Fida]]
*[[Abu Mena]]
*[[Abu Simbel]]
*[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]]
*[[Afag Bashirgyzy]]
*[[Aflaj tal-Oman]]
*[[Afrodisja]]
*[[Agadez]]
*[[Agostino Carracci]]
*[[Agostino Matrenza]]
*[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]]
*[[Aigai]]
*[[Aït Benhaddou]]
*[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]]
*[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]]
*[[Akshata Murthy]]
*[[Aksum]]
*[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]]
*[[Al Zubarah]]
*[[Al-Maghtas]]
*[[Alatyr]]
*[[Albéric Magnard]]
*[[Alberobello]]
*[[Albi]]
*[[Alcalá de Henares]]
*[[Alcide d'Orbigny]]
*[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]]
*[[Alenush Terian]]
*[[Aleppo]]
*[[Alessandro Scarlatti]]
*[[Alessandro Volta]]
*[[Alexander Pushkin]]
*[[Alexander Wolszczan]]
*[[Aleksandra Smiljanić]]
*[[Alfred Hermann Fried]]
*[[Alfred Nobel]]
*[[Alfredo Casella]]
*[[Alois Dryák]]
*[[Alto Douro]]
*[[Amazigh Marokkin Standard]]
*[[Ambohimanga]]
*[[Ambra Sabatini]]
*[[Amerigo Vespucci]]
*[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]]
* [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]]

* [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]]
*[[Amilcare Ponchielli]]
*[[Anastasia Golovina]]
*[[Anders Jonas Ångström]]
*[[André Citroën]]
*[[André Weil]]
*[[Anfibju]]
*[[Anfiteatru ta' El Jem]]
*[[Angelina Mango]]
* [[Angkor Wat]]
* [[Angra do Heroísmo]]
* [[Ani]]
* [[Anjar]]
* [[Anna Brigadere]]
* [[Anna Kyriakou]]
*[[Anna Seghers]]
*[[Anna Sychravová]]
*[[Anne-Sophie Mutter]]
*[[Anse aux Meadows]]
* [[Antartika]]
* [[Anticosti]]
* [[Antigua Guatemala]]
*[[Antoine de Jussieu]]
*[[Antoine de Saint-Exupéry]]
*[[Antoinette Miggiani]]
*[[Anton Diabelli]]
*[[Anuradhapura]]
*[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]]
*[[Aporofobija]]
*[[Aquileia]]
*[[Arċipelagu ta' Bijagós]]
*[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]]
*[[Arċipelagu ta' Vega]]
*[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]]
*[[Arequipa]]
*[[Arġentier]]
*[[Arġentier (tad-deheb)]]
*[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]]
*[[Arkata Trijonfali ta' Orange]]
*[[Arkeoloġija]]
*[[Arkitett]]
*[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]]
*[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]]
*[[Arles]]
*[[Armata tat-Terrakotta]]
*[[Arslantepe]]
*[[Art tal-Inċens]]
*[[Arthur Schnitzler]]
*[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]]
*[[Artiġjan]]
*[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]]
*[[As-Salt]]
*[[Asmara]]
* [[Assisi]]
* [[Assi Ċentrali ta' Beijing]]
* [[Assur]]
* [[Astrofiżika]]
*[[Asuman Baytop]]
*[[Athos]]
*[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]]
*[[Auschwitz]]
*[[Austin Camilleri]]
*[[Ávila]]
*[[Avukat]]

=== '''&lt;u&gt;B&lt;/u&gt;''' ===

* [[Baalbek]]
* [[Babilonja]]
* [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]]
* [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]]
* [[Baeza]]
* [[Bagan]]
* [[Baħar l-Abjad]]
* [[Baħar l-Iswed]]
*[[Baħar ta' Wadden]]
*[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]]
*[[Bajja ta' Dungonab]]
*[[Bajja ta' Ha Long]]
*[[Bajja ta' Tallinn]]
*[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]]
*[[Bajjad]]
*[[Baleron]]
*[[Bamberg]]
*[[Ban Chiang]]
*[[Banská Štiavnica]]
*[[Barbier]]
*[[Bardejov]]
*[[Barokk]]
*[[Bartolomé de Escobedo]]
*[[Bath, Somerset]]
*[[Batlejka]]
*[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]]
*[[Battir]]
*[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]]
*[[Baxkortostan]]
*[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]]
*[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]]
*[[Bażilika ta' San Eġidju]]
*[[Beatriz Carrillo]]
*[[Beemster]]
*[[Béguinage]]
*[[Belintersat-1]]
*[[BelKA]]
*[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]]
*[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]]
*[[Belt Projbita]]
*[[Belt Storika ta' Ahmadabad]]
*[[Belt Storika tal-Kajr]]
*[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]]
*[[Belt ta' Guanajuato]]
*[[Belt ta' New York]]
*[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]]
*[[Belt Universitarja ta' Caracas]]
*[[Bennej]]
*[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]]
*[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]]
*[[Bergpark Wilhelmshöhe]]
*[[Bernard Grech]]
*[[Betlem]]
*[[Betti Alver]]
*[[Burkhan Khaldun]]
*[[Bidwi]]
*[[Bieb il-Belt]]
*[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]]
*[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]]
*[[BirdLife International]]
*[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]]
*[[Bliet Antiki tal-Pyu]]
*[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]]
*[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]]
*[[Bobby Charlton]]
*[[Bolgar]]
*[[Bordeaux]]
*[[Borobudur]]
*[[Borża ta' Malta]]
*[[Bosra]]
*[[Bridgetown]]
*[[Brook Taylor]]
*[[Brú na Bóinne]]
*[[Bruno Pizzul]]
*[[Bryggen]]
*[[Bucha]]
*[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]]
*[[Bugeddum Armen]]
*[[Bukhara]]
*[[Burt Bacharach]]
*[[Buskett]]
*[[Butrint]]
*[[Byblos]]

=== '''&lt;u&gt;Ċ/C&lt;/u&gt;''' ===

* [[Cáceres (Spanja)]]
* [[Calakmul]]
* [[Camagüey]]
* [[Camino Real de Tierra Adentro]]
* [[Campeche]]
* [[Canal du Midi]]
* [[Canaletto]]
* [[Caral]]
* [[Carcassonne]]
*[[Carl Bosch]]
*[[Carl David Anderson]]
*[[Carl Linnaeus]]
*[[Carla Fracci]]
*[[Carlo Collodi]]
*[[Caroline Mikkelsen]]
*[[Casco Viejo, il-Panama]]
*[[Castel del Monte, Puglia]]
*[[Çatalhöyük]]
*[[Causses u Cévennes]]
*[[Ċellola]]
*[[Ċensu Apap]]
*[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]]
*[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]]
*[[Ċentru Storiku ta' Macao]]
*[[Ċentru Storiku ta' Rauma]]
*[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]]
*[[Český Krumlov]]
*[[Ċetta Chevalier]]
*[[Chaîne des Puys]]
*[[Chakapuli]]
*[[Chan Chan]]
*[[Changdeokgung]]
*[[Chankillo]]
*[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]]
*[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]]
*[[Charles Nicolle]]
*[[Charles Richter]]
*[[Charles Xuereb]]
*[[Charlie Watts]]
*[[Chavín]]
*[[Choeung Ek]]
*[[Chersonesus Tawrika]]
*[[Chichén Itzá]]
*[[Chilehaus]]
*[[Choirokoitia]]
*[[Christiansfeld]]
*[[Christopher Polhem]]
*[[Chun Wang]]
*[[Cidade Velha]]
*[[Cienfuegos]]
*[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]]
*[[Cinque Terre]]
*[[Ċirkewwa]]
*[[Ċiru l-Kbir]]
*[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]]
*[[Ċittadella ta' Erbil]]
*[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]]
*[[Claude Joseph Rouget de Lisle]]
*[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]]
*[[Colonia del Sacramento]]
*[[Copan]]
*[[Córdoba, Spanja]]
*[[Coro]]
*[[Crespi d'Adda]]
*[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]]
*[[Cristofano Allori]]
*[[Cuenca, l-Ekwador]]
*[[Cuenca (Spanja)]]
*[[Cueva de las Manos]]
*[[Cumalıkızık]]
*[[Curzio Maltese]]
*[[Cusco]]
*[[Cynthia Turner]]
*[[Cyrene]]

=== '''&lt;u&gt;D&lt;/u&gt;''' ===

* [[Daiga Mieriņa]]
* [[Damasku]]
* [[Daniel Gabriel Fahrenheit]]
* [[Danxia]]
* [[Darius I]]
*[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]]
*[[Dar tal-Kimeri]]
*[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]]
*[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]]
*[[Delos]]
*[[Delphi]]
*[[Delta ta' Saloum]]
*[[Delta ta' Okavango]]
*[[Delta tad-Danubju]]
*[[Delta tax-xmara Kızılırmak]]
*[[Demokrazija]]
*[[Dengfeng]]
*[[Dentist]]
*[[Denys Shmyhal]]
*[[Déodat Gratet de Dolomieu]]
*[[Deżert ta' Badain Jaran]]
*[[Deżert ta' Lut]]
*[[Deżerta tal-isfarġel]]
*[[Dholavira]]
*[[Diamantina]]
*[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]]
*[[Diaolou]]
*[[Diga ta' Karakaya]]
*[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]]
*[[Dimitrana Ivanova]]
*[[Distrett ta' At-Turaif]]
*[[Diy-Gid-Biy]]
*[[Dizzjunarju]]
*[[Djalett]]
*[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]]
*[[Djémila]]
*[[Djerba]]
*[[DNA]]
*[[Dolċier]]
*[[Dolmen ta' Menga]]
*[[Dolmen ta' Viera]]
*[[Dolomiti]]
*[[Domenico Allegri]]
*[[Domenico Scarlatti]]
*[[Domowina]]
*[[Domus de Janas]]
*[[Domus Rumana]]
*[[Donatello]]
*[[Dougga]]
*[[Draginja Vuksanović-Stanković]]
*[[Dubrovnik]]
*[[Durmitor]]
* [[Dwejra]]

=== '''&lt;u&gt;E&lt;/u&gt;''' ===

* [[Edgar Preca]]
* [[Edward Sexton]]
* [[Edinburgu]]
* [[Edward de Bono]]
* [[Edwin Hubble]]
* [[Efesu]]
* [[Eise Eisinga]]
*[[Ekonomista]]
*[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]]
*[[El Escorial]]
*[[El Jadida]]
*[[El Tajin]]
*[[El Torcal]]
*[[Eladio Dieste]]
*[[Eleonora Jenko Groyer]]
*[[Elisha Graves Otis]]
*[[Elvas]]
*[[Emil Nolde]]
*[[Emma Andrijewska]]
*[[Emma Muscat]]
*[[Ernst Schröder]]
*[[Esperantoloġija]]
*[[Essaouira]]
*[[Estrazzjoni terminoloġika]]
*[[Ethel Anderson]]
*[[Eugenija Šimkūnaitė]]
*[[Eugenio Montale]]
*[[Eva Ahnert-Rohlfs]]
*[[Evelyn Bonaci]]
*[[Évora]]
*[[Ewropa tal-Lvant]]

=== '''&lt;u&gt;F&lt;/u&gt;''' ===

* [[Fabbrika ta' Fagus]]
* [[Fabbrika ta' Van Nelle]]
* [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]]
* [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]]
* [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]]
* [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]]
* [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]]
* [[Fanal ta' Cordouan]]
* [[Fanjingshan]]
* [[Fasil Ghebbi]]
* [[Fatehpur Sikri]]
* [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]]
* [[Fdalijiet ta' Gedi]]
* [[Fdalijiet ta' León Viejo]]
* [[Fdalijiet ta' Loropéni]]
* [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]]
* [[Fehme Agani]]
*[[Femminiżmu tar-Rom]]
*[[Fenno-Skandinavja]]
*[[Fernando Botero]]
*[[Ferrara]]
*[[Ferruccio Lamborghini]]
*[[Festival ta' Sanremo]]
*[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]]
*[[Figolla]]
*[[Firenze]]
*[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]]
*[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]]
*[[Flora Martirosian]]
*[[Fondoq ta' Ironbridge]]
*[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]]
*[[Foresti Irkanjani]]
*[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]]
*[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]]
*[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]]
*[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]]
*[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]]
*[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]]
*[[Foresti Verġni ta' Komi]]
*[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]]
*[[Forti l-Aħmar]]
* [[Forti ta' Agra]]
*[[Forti ta' Bahla]]
*[[Forti ta' Galle]]
*[[Forti ta' Ġesù]]
*[[Forti ta' Rohtas]]
*[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]]
*[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]]
*[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]]
*[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]]
*[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]]
*[[Fortizza ta' Diyarbakır]]
*[[Fortizza ta' Hwaseong]]
*[[Fortizza ta' Pirot]]
*[[Fortizza ta' San Nikola]]
*[[Fortizza ta' Suomenlinna]]
*[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]]
*[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]]
*[[Foss ta' Messel]]
*[[Fotografu]]
*[[Fram2]]
*[[Francesco Guardi]]
*[[François-Alphonse Forel]]
*[[François Couperin]]
*[[François Girardon]]
*[[Francois Mauriac]]
*[[Franco Migliacci]]
*[[Franġisk Zahra]]
*[[Frank Drake]]
*[[Franz Beckenbauer]]
*[[Franz Kafka]]
*[[Franz Ritter von Hauer]]
*[[Franz von Suppé]]
*[[Frawla]]
*[[Fray Bentos]]
*[[Frédéric Bartholdi]]
*[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]]
*[[Fritz Albert Lipmann]]
*[[Frosta tal-Għid]]
* [[Frott]]
* [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]]
* [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]]
* [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]]
* [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]]
*[[Fuji]]
*[[Furnar]]

=== '''&lt;u&gt;Ġ&lt;/u&gt;''' ===

* [[Ġardinar]]
*[[Ġebla ta' Rosetta]]
* [[Ġebla tal-Ġeneral]]
* [[Ġeoloġija]]
* [[Ġeriko tal-Qedem]]
* [[Ġerusalemm]]
* [[Ġibjun ta' Bovilla]]
* [[Ġibjun ta' Kiev]]
* [[Ġnien Botaniku ta' Padova]]
* [[Ġnien Persjan]]
* [[Ġobon ta' Jāņi]]
* [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]]
* [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]]
* [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]]
* [[Ġonna ta' Hevsel]]
* [[Ġonna ta' Shalimar]]
*[[Ġurnalist]]

=== '''&lt;u&gt;G&lt;/u&gt;''' ===

* [[Gammelstad]]
* [[Gamzigrad]]
* [[Gati tal-Punent]]
* [[Gebel Barkal]]
* [[Geirangerfjord]]
* [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]]
*[[Georg Ohm]]
*[[Georg von Békésy]]
*[[George Gallup]]
*[[Georges Bernanos]]
*[[Georges J.F. Kohler]]
*[[Gerbrand van den Eeckhout]]
*[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]]
*[[Ghadamès]]
*[[Giacomo Barozzi da Vignola]]
*[[Giacomo Zanella]]
*[[Giampiero Galeazzi]]
*[[Gianni Vella]]
*[[Gigi Riva]]
*[[Giorgia Meloni]]
*[[Giorgio Vasari]]
*[[Giosuè Carducci]]
*[[Giotto]]
*[[Giovanni Arduino]]
*[[Giovanni Battista Belzoni]]
*[[Giovanni Boccaccio]]
*[[Giovanni Paisiello]]
*[[Giovanni Papini]]
*[[Giulio Natta]]
*[[Gjirokastër]]
*[[Glossarju]]
*[[Göbekli Tepe]]
*[[Goffredo Mameli]]
*[[Goiás]]
*[[Golf ta' California]]
*[[Golf ta' Porto]]
*[[Gonbad-e Qābus]]
*[[Gordion]]
*[[Gösta Mittag-Leffler]]
*[[Gotiku]]
*[[Gozinaki]]
*[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]]
*[[Grand Pré]]
*[[Grand-Bassam]]
*[[Grand Place, Brussell]]
*[[Graz]]
*[[Grazia Deledda]]
*[[Greenland]]
*[[Gregorio Allegri]]
*[[Gremxula ta' Malta]]
*[[Grotta ta' Chauvet]]
*[[Grotti ta' Longmen]]
*[[Grotti ta' Yungang]]
*[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]]
*[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]]
*[[Guillaume Cornelis van Beverloo]]
*[[Guimarães]]
*[[Gustave Charpentier]]
* [[Gżejjer Eolji]]
* [[Gżejjer Falkland]]
* [[Gżejjer Galapagos]]
* [[Gżejjer Marquesas]]
* [[Gżejjer Solovetsky]]
* [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]]
* [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]]
* [[Gżejjer ta' Ogasawara]]
* [[Gżejjer tal-Blat]]
* [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]]
* [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]]
* [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]]
* [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]]
* [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]]
* [[Gżira Inaċċessibbli]]
* [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]]
* [[Gżira ta' Cocos]]
* [[Gżira ta' Fraser]]
* [[Gżira ta' Gorée]]
* [[Gżira ta' Henderson]]
*[[Gżira ta' Jeju]]
*[[Gżira ta' Kunta Kinteh]]
*[[Gżira ta' Lord Howe]]
*[[Gżira ta' Macquarie]]
*[[Gżira ta' Mozambique]]
*[[Gżira ta' Pico]]
*[[Gżira ta' Robben]]
*[[Gżira ta' Saint-Louis]]
*[[Gżira ta' Tiwai]]
*[[Gżira ta' Wrangel]]
*[[Gżira tal-Mużewijiet]]

=== '''&lt;u&gt;GĦ&lt;/u&gt;''' ===

* [[Għajn Tuffieħa]]
* [[Għalliem]]
*[[Għar Dalam]]
*[[Għar ta' Altamira]]
*[[Għar ta' Gorham]]
*[[Għar ta' Karain]]
*[[Għar ta' Optymistychna]]
*[[Għar ta' Vjetrenica]]
*[[Għar tal-Apokalissi]]
*[[Għar tal-Irħam]]
*[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]]
*[[Għarb]]
*[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]]
*[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]]
*[[Għerien ta' Ajanta]]
*[[Għerien ta' Elephanta]]
*[[Għerien ta' Ellora]]
*[[Għerien ta' Mogao]]
*[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]]
*[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]]
*[[Għid]]
*[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]]
*[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]]
*[[Għoljiet ta' Donets]]
*[[Għoljiet ta' Matobo]]
*[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]]

=== '''&lt;u&gt;H&lt;/u&gt;''' ===

* [[Hagia Sophia]]
* [[Hahoe]]
* [[Haley Bugeja]]
* [[Halloumi]]
* [[Hallstatt]]
* [[Hampi]]
*[[Hans Geiger]]
*[[Hans Memling]]
*[[Hans Sloane]]
*[[Hans Spemann]]
*[[Harar]]
*[[Harry Belafonte]]
*[[Hatı Çırpan]]
*[[Hatra]]
*[[Hattusha]]
*[[Hawa Mahal]]
*[[Hebron]]
*[[Hedeby]]
*[[Hegmataneh]]
*[[Hegra]]
*[[Heinrich Hertz]]
*[[Helena Kottler Vurnik]]
*[[Henri Fantin-Latour]]
*[[Henri Frederic Amiel]]
*[[Hermannus Contractus]]
*[[Hideki Shirakawa]]
*[[Hideki Yukawa]]
*[[Hildesheim]]
*[[Höga Kusten]]
*[[Hoh Xil]]
*[[Hội An]]
*[[Holašovice]]
*[[Hollókő]]
*[[Hongcun]]
*[[Hospicio Cabañas]]
*[[Hospital de Sant Pau]]
*[[Hovgården]]
*[[Howard Carter]]
*[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]]
*[[Huangshan]]
*[[Hubert de Givenchy]]

=== '''&lt;u&gt;Ħ&lt;/u&gt;''' ===

* [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]]
* [[Ħaġar ta' Jelling]]
* [[Ħajja]]
*[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]]
*[[Ħitan Rumani ta' Lugo]]
*[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]]
*[[Ħuta]]

=== '''&lt;u&gt;I&lt;/u&gt;''' ===

* [[Ibn Battuta]]
* [[ICOMOS]]
* [[Idolu ta' Shigir]]
* [[Idrija]]
* [[Idrijski žlikrofi]]
* [[Ilha Grande]]
* [[Il'ja Prigožini]]
* [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]]
*[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]]
*[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]]
*[[Inara Luigas]]
*[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]]
*[[Independence Hall]]
*[[Indiċi]]
*[[Industrija tal-lavanja f'Wales]]
*[[Ingredjent]]
*[[Intaljatur]]
*[[Internet]]
*[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]]
* [[Ipproċessar testwali]]
* [[Irdumijiet ta' Bandiagara]]
* [[Iremel]]
* [[Irħula Antiki ta' Djenné]]
* [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]]
* [[Irpin]]
* [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]]
*[[Isabella d'Este]]
*[[ISBN]]
*[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]]
*[[Istmu Kuronjan]]
*[[Ivan Turgenev]]
*[[Ivrea]]

=== '''&lt;u&gt;J&lt;/u&gt;''' ===

* [[Jacinto Benavente]]
* [[Jaipur]]
* [[Jakob Bogdani]]
* [[Jan Novák]]
*[[Jantar Mantar, Jaipur]]
*[[Jarrod Sammut]]
*[[Jean Antoine Houdon]]
*[[Jean Dieudonné]]
*[[Jean Picard]]
*[[Jebel Faya]]
*[[Jeddah]]
*[[Jodensavanne]]
*[[Joggins]]
*[[Johann Christian Bach]]
*[[Johan Jensen]]
*[[John Edward Critien]]
*[[John Kendrew]]
*[[John Strutt Rayleigh]]
*[[Jongmyo]]
*[[Jørgen Pedersen Gram]]
*[[Josef Hoffman]]
*[[Joseph Louis Gay-Lussac]]
*[[Joya de Cerén]]
*[[Jože Plečnik]]
*[[Jules Pascin]]
*[[Julia Malinova]]
*[[Julia Sanina]]
*[[Júlia Sigmond]]
*[[Julio Baghy]]
*[[Julius Wagner-Jauregg]]
*[[Jum il-Ġifa]]
*[[Jum il-Lingwa Erżjana]]
*[[Jum l-Ewropa]]
*[[Jum Zamenhof]]

=== '''&lt;u&gt;K&lt;/u&gt;''' ===

* [[Kaċċa bl-ajkli]]
* [[Kairouan]]
* [[Kaja Kallas]]
*[[Kalwaria Zebrzydowska]]
*[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]]
*[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]]
*[[Kanal ta' Rideau]]
*[[Kanali ta' Amsterdam]]
*[[Kandy]]
*[[Kappella]]
*[[Karavanseraj Persjani]]
*[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]]
*[[Karl Ferdinand Braun]]
*[[Karl Weierstrass]]
*[[Karlskrona]]
*[[Karlu III]]
*[[Kasbah tal-Alġier]]
*[[Kaskati ta' Galdelsha]]
*[[Kaskati ta' Vitorja]]
*[[Kastell ta' Ankara]]
*[[Kastell ta' Durham]]
*[[Kastell ta' Himeji]]
*[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]]
*[[Kastell ta' Kronborg]]
*[[Kastell ta' Kuressaare]]
*[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]]
*[[Kastell ta' Lubart]]
*[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]]
*[[Kastell ta' Nesvizh]]
*[[Kastell ta' Neuschwanstein]]
*[[Kastell ta' Paphos]]
*[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]]
*[[Kastell ta' Spiš]]
*[[Kastell ta' Wartburg]]
*[[Kastell ta' Zerzevan]]
*[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]]
*[[Kastelli ta' Bellinzona]]
*[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]]
*[[Katarina Vitale]]
* [[Katidral]]
*[[Katidral ta' Aachen]]
*[[Katidral ta' Amiens]]
*[[Katidral ta' Bourges]]
*[[Katidral ta' Burgos]]
*[[Katidral ta' Canterbury]]
*[[Katidral ta' Chartres]]
*[[Katidral ta' Köln]]
*[[Katidral ta' León, Nikaragwa]]
*[[Katidral ta' Naumburg]]
*[[Katidral ta' Reims]]
*[[Katidral ta' Roskilde]]
*[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]]
*[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]]
*[[Katidral ta' Speyer]]
*[[Katidral ta' Tournai]]
*[[Katidral ta' Zvartnots]]
*[[Katidral tat-Tlugħ is-Sema tal-Madonna ta' Kiev]]
*[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]]
*[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]]
*[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]]
*[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]]
*[[Katsiaryna Barysevich]]
*[[Kauksi Ülle]]
*[[Kaunas]]
*[[Kavallier ta' Madara]]
* [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]]
* [[Kawkasu tal-Punent]]
* [[KazCosmos]]
*[[Kelma]]
*[[Kerkuane]]
*[[Kernavė]]
*[[Kewkbet is-Safar]]
*[[Khafre]]
*[[Khami]]
*[[Khinalug]]
*[[Khiva]]
*[[Khor Rori]]
*[[Khorramabad]]
*[[Khuttal]]
*[[Kibbeh]]
*[[Kiki Kogelnik]]
*[[Kinderdijk]]
*[[Kirurgu]]
*[[Kizhi Pogost]]
*[[Kladruby nad Labem]]
* [[Klima ta' Malta]]
* [[Klondike]]
* [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]]
* [[Knarik Vardanyan]]
* [[Knejjes Barokki tal-Filippini]]
* [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]]
* [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]]
*[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]]
*[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]]
*[[Knejjes ta' Chiloé]]
*[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]]
*[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]]
*[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]]
*[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]]
*[[Knejjes tal-Moldavja]]
*[[Knejjes tal-Paċi]]
*[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]]
*[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]]
*[[Knisja ta' Atlántida]]
*[[Knisja ta' Boyana]]
*[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]]
*[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]]
*[[Knisja ta' Santa Margerita]]
*[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]]
*[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]]
*[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]]
*[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]]
*[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]]
*[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]]
*[[Knisja tal-Vitorja]]
*[[Koh Ker]]
*[[Kok]]
*[[Kolomenskoye]]
*[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]]
*[[Kolonji tal-Benevolenza]]
*[[Kolonna ta' Ġuljanu]]
*[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]]
* [[Kolossew]]
* [[Konso]]
*[[Konversazzjoni]]
*[[Korfù]]
*[[Kosta Ġurassika]]
*[[Kosta ta' Amalfi]]
*[[Kosta ta' Ningaloo]]
*[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]]
*[[Kotlovina]]
*[[Koutammakou]]
*[[Krak des Chevaliers]]
*[[Krakovja]]
*[[Krater ta' Logoisk]]
*[[Krater ta' Vredefort]]
*[[Kremlin ta' Kazan]]
*[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]]
*[[Kreta]]
*[[Krisztina Tóth]]
*[[Krzemionki]]
*[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]]
*[[Kubdari]]
*[[Kujataa]]
*[[Kulangsu]]
*[[Kuldīga]]
*[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]]
*[[Kultura ta' Chaco]]
*[[Kultura ta' Chinchorro]]
*[[Kultura ta' Liangzhu]]
*[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]]
*[[Kumpless Modern ta' Pampulha]]
*[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]]
*[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]]
*[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]]
*[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]]
*[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]]
*[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]]
*[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]]
*[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]]
*[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]]
*[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]]
*[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]]
*[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]]
*[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]]
*[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]]
*[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]]
*[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]]
*[[Kumitat tal-Wirt Dinji]]
*[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]]
*[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]]
*[[Kunvent ta' Spiš]]
*[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]]
*[[Kunya-Urgench]]
*[[Kuruna ta' Zvonimir]]
*[[Kutná Hora]]

=== '''&lt;u&gt;L&lt;/u&gt;''' ===

* [[L-Arti]]
* [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]]
* [[Lag ta' Baikal]]
* [[Lag ta' Brebeneskul]]
* [[Lag ta' Kezenoyam]]
* [[Lag ta' Laach]]
* [[Lag tal-Punent, Hangzhou]]
* [[Lagi ta' Ounianga]]
* [[Lag ta' Skadar]]
* [[Lagi ta' Willandra]]
* [[Lake District]]
* [[Lamu]]
*[[Landier]]
*[[Lapponja Żvediża]]
*[[Las Médulas]]
*[[Lascaux]]
*[[Lavaux]]
*[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]]
*[[Lazzaro Pisani]]
*[[Le Corbusier]]
*[[Le Havre]]
*[[Le Locle]]
*[[Léon Werth]]
*[[Leptis Magna]]
*[[Lessikoloġija]]
* [[Lessiku]]
* [[Letoon]]
* [[Lev Davidovich Landau]]
* [[Lev Semenovič Pontrjagin]]
* [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]]
* [[Levuka]]
* [[Leyla Mammadbeyova]]
* [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]]
*[[Lika Kavzharadze]]
*[[Lima]]
*[[Lingwa Erżjana]]
*[[Lingwa Ġermaniża]]
*[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]]
*[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]]
*[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]]
*[[Linji ta' Nazca]]
*[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]]
*[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]]
*[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]]
*[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]]
*[[Lista ta' peniżoli]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]]
*[[Liz Truss]]
*[[Loġġa tal-Ħarir]]
*[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]]
*[[Lorenzo de' Medici]]
*[[Lorenzo Gafà]]
*[[Lorenzo Valla]]
*[[Luang Prabang]]
*[[Lübeck]]
*[[Luca Parmitano]]
*[[Lucavsala]]
*[[Lucia Piussi]]
*[[Lučka Kajfež Bogataj]]
*[[Ludmila tal-Boemja]]
*[[Ludovico Ariosto]]
*[[Ludovico Carracci]]
*[[Ludwik Lejzer Zamenhof]]
*[[Luigi Boccherini]]
*[[Luigi Galvani]]
*[[Luigi Pirandello]]
*[[Lumbini]]
*[[Luna 26]]
*[[Lunenburg]]
*[[Lvant ta' Rennell]]
*[[Lviv]]
*[[Lyon]]
*[[Lyubov Panchenko]]

=== '''&lt;u&gt;M&lt;/u&gt;''' ===

* [[Maċedonit]]
* [[Machu Picchu]]
* [[Madinat Al-Zahra]]
*[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]]
*[[Magda Šaturová-Seppová]]
*[[Maison Carrée]]
* [[Malta taħt il-Franċiżi]]
*[[Maltin]]
*[[Måneskin]]
*[[Manhush]]
*[[Manto Mavrogenous]]
*[[Mantova]]
*[[Margaret Abela]]
*[[Maria De Filippi]]
*[[Maria Dobroniega ta' Kiev]]
*[[Maria Grollmuß]]
*[[Marian Smoluchowski]]
*[[Mario Draghi]]
*[[Mário Zagallo]]
*[[Marrakesh]]
*[[Marta Kos]]
*[[Martinu I ta' Sqallija]]
*[[Mary Chronopoulou]]
*[[Mary Fenech Adami]]
*[[Mary Moser]]
*[[Masada]]
*[[Masġar tal-Palm ta' Elche]]
*[[Maurizio Costanzo]]
*[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]]
*[[Maymand]]
*[[Mbanza Kongo]]
*[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]]
*[[Medina ta' Sousse]]
*[[Mehmet Ali Ağca]]
*[[Melka Kunture]]
*[[Mérida (Spanja)]]
*[[Merill]]
*[[Meroe]]
*[[Merv]]
*[[Meteora]]
*[[Michael Refalo]]
*[[Michail Glinka]]
*[[Mikhail Ostrogradsky]]
*[[Milan]]
*[[Mileva Filipović]]
*[[Mimoza Kusari-Lila]]
*[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]]
*[[Minaret ta' Jam]]
*[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]]
*[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]]
*[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]]
*[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]]
*[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]]
*[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]]
*[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]]
*[[Mira Alečković]]
*[[Mirella Freni]]
*[[Miroslav Řepa]]
*[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]]
*[[Missjonijiet ta' San Antonio]]
*[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]]
*[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]]
*[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]]
*[[Mnajdra]]
*[[Modena]]
*[[Mogħdija tal-Ġgant]]
*[[Moidam]]
*[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]]
*[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]]
*[[Monasteru ta' Alcobaça]]
*[[Monasteru ta' Batalha]]
*[[Monasteru ta' Ferapontov]]
*[[Monasteru ta' Gelati]]
*[[Monasteru ta' Geghard]]
*[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]]
*[[Monasteru ta' Haghpat]]
*[[Monasteru ta' Hoge]]
*[[Monasteru ta' Horezu]]
*[[Monasteru ta' Hosios Loukas]]
*[[Monasteru ta' Maulbronn]]
*[[Monasteru ta' Neghuts]]
*[[Monasteru ta' Poblet]]
*[[Monasteru ta' Rila]]
*[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]]
*[[Monasteru ta' San Ilarjun]]
*[[Monasteru ta' Sanahin]]
*[[Monasteru ta' Santa Katarina]]
*[[Monasteru ta' Sopoćani]]
*[[Monasteru ta' Studenica]]
*[[Monasteru ta' Voroneț]]
*[[Monasteru tal-Ġlormini]]
*[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]]
*[[Monika Kryemadhi]]
*[[Møns Klint]]
*[[Mont-Saint-Michel]]
*[[Monte Albán]]
*[[Monte San Giorgio]]
*[[Monte Titano]]
*[[Monticello]]
* [[Monument]]
* [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]]
* [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]]
* [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]]
* [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]]
* [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]]
* [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]]
* [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]]
* [[Monumenti Storiċi ta' Makli]]
*[[Monumenti Storiċi ta' Nara]]
*[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]]
*[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]]
*[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]]
*[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]]
*[[Morelia]]
*[[Moritz Cantor]]
*[[Moskea Antika ta' Edirne]]
*[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]]
*[[Moskea ta' Arif Agha]]
*[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]]
*[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]]
*[[Moskea tat-Tatari]]
*[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]]
*[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]]
*[[Motoori Norinaga]]
*[[Mramorje]]
*[[Mtskheta]]
*[[Mtsvane]]
*[[Muhammad al-Idrisi]]
*[[Muħammed]]
*[[Muniċipju ta' Bremen]]
*[[Muntanja Pelée]]
*[[Muntanja Qingcheng]]
*[[Muntanja ta' Kumgang]]
*[[Muntanja Wutai]]
*[[Muntanji Blu u John Crow]]
*[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]]
*[[Muntanji ta' Homolje]]
*[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]]
*[[Muntanji tal-Krimea]]
*[[Muntanji Wudang]]
*[[Muntanji Wuyi]]
*[[Mużew Brittaniku]]
*[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]]
*[[Mużew ta' Plantin-Moretus]]
*[[Mużew ta' Trojja]]
*[[Myśliwska]]
*[[Mystras]]

=== '''&lt;u&gt;N&lt;/u&gt;''' ===

* [[Nærøyfjord]]
* [[Nadur]]
* [[Naftalan]]
* [[Nagorno-Karabakh]]
* [[Naħla tal-għasel ta' Malta]]
* [[Nalanda Mahavihara]]
* [[Namhansanseong]]
* [[Nancy]]
* [[Nan Madol]]
*[[Napli]]
*[[Naryn-Kala]]
*[[Nataliya Kobrynska]]
*[[Nea Moni ta' Chios]]
*[[Nekropoli]]
*[[Nekropoli ta' Beit She'arim]]
*[[Nekropoli ta' Monterozzi]]
*[[Nemrut Dağı]]
*[[Nessebar]]
*[[New Lanark]]
*[[New Secret (jott)]]
*[[Nexhmije Pagarusha]]
*[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]]
*[[Nicolas-Joseph Cugnot]]
*[[Nicolas Flamel]]
*[[Nicolau Coelho]]
*[[Nida]]
*[[Nika Križnar]]
*[[Nikkō]]
*[[Nil]]
*[[Nino Ramishvili]]
*[[Nisa (Turkmenistan)]]
*[[Nisa f’Malta]]
*[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]]
*[[Nizza]]
*[[Norman Morrison]]
*[[Nutar]]

=== '''&lt;u&gt;O&lt;/u&gt;''' ===

* [[Oażi ta' Al-Ahsa]]
* [[Olga Tass]]
*[[Olimpja]]
*[[Olinda]]
*[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']]
*[[Oplontis]]
*[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]]
*[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]]
*[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]]
*[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]]
*[[Oqbra ta' Mozu]]
*[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]]
*[[Orthohantavirus]]
*[[Ortografija Litwana]]
*[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]]
*[[Osservatorju ta' Črni Vrh]]
*[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]]
*[[Osservatorju ta' Rozhen]]
*[[Osun-Osogbo]]
*[[Otto Toeplitz]]
*[[Ouro Preto]]

=== '''&lt;u&gt;P&lt;/u&gt;''' ===

* [[Pablo Neruda]]
* [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]]
* [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]]
* [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]]
* [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]]
* [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]]
* [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]]
* [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]]
* [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]]
* [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]]
* [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]]
* [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]]
* [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]]
* [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]]
* [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]]
* [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]]
* [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]]
* [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]]
* [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]]
* [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]]
* [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]]
* [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]]
* [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]]
* [[Pajsaġġ Migratorju ta' Boma–Badingilo]]
* [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]]
* [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]]
* [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]]
* [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]]
* [[Pajsaġġi ta' Dauria]]
* [[Pál Maléter]]
* [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]]
*[[Palazz Irjali ta' Caserta]]
*[[Palazz Mariinskyi]]
*[[Palazz ta' Blenheim]]
*[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]]
*[[Palazz ta' Drottningholm]]
*[[Palazz ta' Eggenberg]]
*[[Palazz ta' Fontainebleau]]
*[[Palazz ta' Golestan]]
*[[Palazz ta' Ishak Paşa]]
*[[Palazz ta' Mafra]]
*[[Palazz ta' Orbeliani]]
*[[Palazz ta' Potala]]
*[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]]
*[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]]
*[[Palazz ta' Versailles]]
*[[Palazz tal-Khan]]
*[[Palazz tas-Sajf]]
*[[Palazz tax-Shirvanshah]]
*[[Palazzi Minojċi]]
*[[Palazzi Rjali ta' Abomey]]
*[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]]
*[[Palenque]]
*[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]]
*[[Palestina]]
*[[Palianytsia]]
*[[Palmaria]]
*[[Palmyra]]
*[[Pamukkale]]
*[[Panamá Viejo]]
*[[Papa Ljun XIV]]
*[[Papahānaumokuākea]]
*[[Paquimé]]
*[[Paramaribo]]
*[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]]
*[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]]
*[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]]
*[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]]
*[[Park Irjali ta' Studley]]
*[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]]
*[[Park Naturali ta' Dinara]]
*[[Park Nazzjonali ta' Karula]]
*[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]]
*[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]]
*[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]]
*[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]]
*[[Park Nazzjonali Olimpiku]]
*[[Park Nazzjonali Storiku]]
*[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]]
*[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]]
*[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]]
*[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]]
*[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]]
*[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]]
*[[Park Nazzjonali ta' Canaima]]
*[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]]
*[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]]
*[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]]
*[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]]
*[[Park Nazzjonali ta' Coiba]]
*[[Park Nazzjonali ta' Comoé]]
*[[Park Nazzjonali ta' Darien]]
*[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]]
*[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]]
*[[Park Nazzjonali ta' Doñana]]
*[[Park Nazzjonali ta' Everglades]]
*[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]]
*[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]]
*[[Park Nazzjonali ta' Garamba]]
*[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]]
*[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]]
*[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]]
*[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]]
*[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]]
*[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]]
*[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]]
*[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]]
*[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]]
*[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]]
*[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]]
*[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]]
*[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]]
*[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]]
*[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]]
*[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]]
*[[Park Nazzjonali ta' Komodo]]
*[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]]
*[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]]
*[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]]
*[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]]
*[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]]
*[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]]
*[[Park Nazzjonali ta' Lushan]]
*[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]]
*[[Park Nazzjonali ta' Manas]]
*[[Park Nazzjonali ta' Manú]]
*[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]]
*[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]]
*[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]]
*[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]]
*[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]]
*[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]]
*[[Park Nazzjonali ta' Niah]]
*[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]]
*[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]]
*[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]]
*[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]]
*[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]]
*[[Park Nazzjonali ta' Pirin]]
*[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]]
*[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]]
*[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]]
*[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]]
*[[Park Nazzjonali ta' Salonga]]
*[[Park Nazzjonali ta' Sangay]]
*[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]]
*[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]]
*[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]]
*[[Park Nazzjonali ta' Simien]]
*[[Park Nazzjonali ta' Taï]]
*[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]]
*[[Park Nazzjonali ta' Teide]]
*[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]]
*[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]]
*[[Park Nazzjonali ta' Una]]
*[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]]
*[[Park Nazzjonali ta' Virunga]]
*[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]]
*[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]]
*[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]]
*[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]]
*[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]]
*[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]]
*[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]]
*[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]]
*[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]]
*[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]]
*[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]]
*[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]]
*[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]]
*[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]]
*[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]]
*[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]]
*[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]]
*[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]]
*[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]]
*[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]]
*[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]]
*[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]]
*[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]]
*[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]]
*[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]]
*[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]]
*[[Park Storiku ta' Ayutthaya]]
*[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]]
*[[Park Storiku ta' Si Thep]]
*[[Park Storiku ta' Sukhothai]]
*[[Park ta' Maloti-Drakensberg]]
*[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]]
*[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]]
*[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]]
*[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]]
*[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]]
*[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]]
*[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]]
*[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]]
*[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]]
*[[Parmigianino]]
*[[Parrukkier]]
*[[Pasargadae]]
*[[Paseo del Prado]]
*[[Patoloġija]]
*[[Pattadakal]]
*[[Paulo Coelho]]
*[[Pavlo Lee]]
*[[Pécs]]
*[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]]
*[[Peña de los Enamorados]]
*[[Peniżola]]
*[[Peniżola Valdés]]
*[[Pergamon]]
*[[Peri-Khan Sofiyeva]]
*[[Persepolis]]
*[[Peter Carl Fabergé]]
*[[Péter Magyar]]
*[[Pëtr Kapica]]
*[[Petra]]
*[[Petra Brocková]]
*[[Petroglifiċi ta' Bangudae]]
*[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]]
*[[Philipp Otto Runge]]
*[[Philippi]]
*[[Pienza]]
*[[Piero Angela]]
*[[Pierre Fatou]]
*[[Pietro Longhi]]
*[[Pietru l-Kbir]]
*[[Pimachiowin Aki]]
*[[Ping Yao]]
*[[Pippo Baudo]]
*[[Pirinej-Monte Perdido]]
*[[Pitons]]
*[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]]
*[[Pjanta]]
*[[Pjanura ta' Bărăgan]]
*[[Pjanura ta’ Stari Grad]]
*[[Pjanura tal-Ġarer]]
*[[Pjazza]]
*[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]]
* [[Pjazza tal-Mirakli]]
* [[Pkhali]]
*[[Plamer]]
*[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]]
*[[Pobiti Kamani]]
*[[Politika]]
*[[Polonnaruwa]]
*[[Pont Antik ta’ Mostar]]
*[[Pont ta' Forth]]
*[[Pont ta' Malabadi]]
*[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]]
*[[Pont ta' Vizcaya]]
*[[Pont tal-Fjuri]]
*[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]]
*[[Porfirio Barba-Jacob]]
*[[Port Ħieles ta' Malta]]
*[[Port Royal]]
*[[Port ta' Mariupol]]
*[[Port ta’ Marsamxett]]
*[[Porta Nigra]]
*[[Portiċi ta' Bologna]]
*[[Porto]]
*[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]]
*[[Potosí]]
*[[Pożati]]
*[[Prambanan]]
*[[Professjoni]]
*[[Proklos]]
*[[Promontorju ta' Putorana]]
*[[Provins]]
*[[Pu'er]]
*[[Puebla (belt)]]
*[[Pythagoreion]]

=== '''&lt;u&gt;Q&lt;/u&gt;''' ===

* [[Qabar ta' Askia]]
* [[Qabar ta' Humayun]]
* [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]]
* [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]]
* [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]]
* [[Qal'at al-Bahrain]]
* [[Qala (Għawdex)]]
* [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]]
* [[Qalhat]]
* [[Qanat]]
* [[Qaryat al-Faw]]
* [[Qaytarma]]
* [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]]
* [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]]
* [[Quanzhou]]
* [[Quebrada de Humahuaca]]
* [[Quedlinburg]]
* [[Quirigua]]
* [[Quito]]
* [[Quseir Amra]]
* [[Qutb Minar]]

=== '''&lt;u&gt;R&lt;/u&gt;''' ===

* [[Rachid Chouhal]]
* [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]]
* [[Rammelsberg]]
* [[Ramses II]]
* [[Rani-ki-Vav]]
* [[Ras'ken' Ozks]]
* [[Ravenna]]
* [[Ravesa Lleshi]]
* [[Red Bay]]
* [[Regensburg]]
* [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]]
* [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]]
* [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]]
*[[Reichenau]]
*[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]]
*[[Rembrandt]]
*[[Renata Scotto]]
*[[Renju ta' Mapungubwe]]
*[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]]
*[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]]
*[[Residenza ta' Würzburg]]
*[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]]
*[[Residenzi tal-Familja Savoia]]
*[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]]
*[[Rettilu]]
*[[Rewwixta tal-Qassisin]]
*[[Riga]]
*[[Risco Caído]]
*[[Riversleigh]]
*[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]]
*[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]]
*[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]]
*[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]]
*[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]]
*[[Riżerva Naturali ta' Darwin]]
*[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]]
*[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]]
*[[Riżerva Naturali ta' Okapi]]
*[[Riżerva Naturali ta' Selous]]
*[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]]
*[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]]
*[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]]
*[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]]
*[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]]
*[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]]
*[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]]
*[[Riżerva tal-Baħar ta' Aqaba]]
*[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]]
*[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]]
*[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]]
*[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]]
*[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]]
*[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]]
*[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]]
*[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]]
*[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]]
*[[Robert Fico]]
*[[Robert Wilhelm Bunsen]]
*[[Roberto Burle Marx]]
*[[Rodi (belt)]]
* [[Roi Mata]]
* [[Roșia Montană]]
* [[Ronald Searle]]
* [[Røros]]
* [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]]
* [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]]
* [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]]
* [[Royal Exhibition Building]]
* [[Róža Domašcyna]]
*[[Rudolf Diesel]]
*[[Ruggiero Leoncavallo]]

=== '''&lt;u&gt;S&lt;/u&gt;''' ===

* [[Sabratha]]
* [[Saeva Dupka]]
* [[Safranbolu]]
* [[Saint-Émilion]]
* [[Sajjied]]
*[[Sala taċ-Ċentenarju]]
*[[Salamanca]]
*[[Salib ta' Santa Ewfrosina]]
*[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]]
*[[Salme Kann]]
*[[Saltaire]]
*[[Salvatore Accardo]]
*[[Salzburg]]
*[[Samantha Cristoforetti]]
*[[Samarkanda]]
*[[Samarra]]
*[[Sambor Prei Kuk]]
*[[Sammallahdenmäki]]
*[[Samuel Deguara]]
*[[San Cristóbal de La Laguna]]
*[[San Gimignano]]
*[[San Lawrenz (Għawdex)]]
*[[San Miguel de Allende]]
*[[San Pietruburgu]]
*[[Sana'a]]
*[[Sanchi]]
*[[Sandra Milo]]
*[[Sandra Mondaini]]
*[[Sandro Botticelli]]
*[[Sangiran]]
*[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]]
*[[Santa Cruz de Mompox]]
*[[Santiago de Compostela]]
*[[Santiago de Querétaro]]
*[[Santiniketan]]
*[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]]
*[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]]
*[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]]
*[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]]
*[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]]
*[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]]
*[[Santwarju ta' Itsukushima]]
*[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]]
*[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]]
*[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]]
*[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]]
*[[São Cristóvão]]
*[[São Luís]]
*[[Sarazm]]
*[[Sardis]]
* [[Saryarka]]
* [[Sassi ta' Matera]]
* [[Satsivi]]
*[[Schokland]]
*[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]]
*[[Sebastian Brant]]
*[[Segovia]]
*[[Seka Sablić]]
*[[Sengħa]]
*[[Seokguram]]
*[[Seowon]]
*[[Severo Ochoa]]
*[[Sevil Shhaideh]]
*[[Sewell]]
*[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]]
*[[SGang Gwaay]]
*[[Shahr-e Sukhteh]]
*[[Shahrisabz]]
*[[Shaken Aimanov]]
*[[Shales ta' Maotianshan]]
*[[Sheki]]
*[[Shennongjia]]
*[[Shibam]]
*[[Shirakami-Sanchi]]
*[[Shiretoko]]
*[[Sian Ka'an]]
*[[Šibenik]]
*[[Sibila Petlevski]]
*[[Sidney Webb]]
*[[Siega Verde]]
*[[Siena]]
*[[Sighișoara]]
*[[Sigiriya]]
*[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]]
*[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]]
*[[Sikhote-Alin]]
*[[Simon Kldiashvili]]
*[[Sinagoga Antika (Erfurt)]]
*[[Sinéad O'Connor]]
*[[Sintra]]
*[[Siracusa]]
*[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]]
*[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]]
*[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]]
*[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]]
*[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]]
*[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]]
*[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]]
*[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]]
*[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]]
*[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]]
* [[Sit ta' Wirt Dinji]]
* [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]]
*[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]]
*[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]]
*[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]]
*[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]]
*[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]]
*[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]]
*[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]]
*[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]]
*[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]]
*[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]]
*[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]]
*[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]]
*[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]]
*[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]]
*[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]]
*[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]]
*[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]]
*[[Siti tat-Tusi]]
*[[Skarpan]]
*[[Skellig Michael]]
*[[Skogskyrkogården]]
*[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]]
*[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]]
*[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]]
*[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]]
*[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]]
*[[Skorba]]
*[[Skrivan]]
*[[Slavko Brezoski]]
*[[Socotra]]
*[[Soltaniyeh]]
*[[Songo Mnara]]
*[[Sophia Loren]]
*[[Sophie Germain]]
*[[Sophie Liebknecht]]
*[[Söyembikä]]
*[[Speicherstadt]]
*[[Spinalonga]]
*[[Sputnik 5]]
*[[Stari Ras]]
*[[Statwa]]
*[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]]
*[[Statwa tal-Libertà]]
*[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]]
*[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]]
*[[Stećak]]
*[[Stepan Erzya]]
*[[Stevns Klint]]
*[[Stonehenge]]
*[[Stone Town]]
*[[Strett ta' Hormuz]]
*[[Su Nuraxi]]
*[[Subak]]
*[[Sulaiman-Too]]
*[[Sundarbans]]
*[[Supra (festa)]]
*[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]]
*[[Surtsey]]
*[[Susa]]
*[[Svaneti]]
*[[Svetlana Antonovska]]
*[[Sviyazhsk]]

=== '''&lt;u&gt;T&lt;/u&gt;''' ===

* [[Ta' Bakkja]]
* [[Ta' Ħaġrat]]
* [[Ta' Kandja]]
*[[Tabib]]
*[[Tadrart Acacus]]
*[[Taħdit]]
*[[Taishan]]
*[[Taj Mahal]]
*[[Takalik Abaj]]
*[[Takht-e Soleyman]]
*[[Takht-i-Bahi]]
*[[Takkanot Shum]]
*[[Taksim]]
*[[Tallinn]]
*[[Tamgaly]]
*[[Tanġier]]
*[[Taos Pueblo]]
*[[Taputapuātea]]
*[[Tarraco]]
*[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]]
*[[Tassili n'Ajjer]]
*[[Tavla ta' Narmer]]
*[[Taxila]]
*[[Tchogha Zanbil]]
*[[Te Wahipounamu]]
*[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]]
*[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]]
*[[Teatru Rjal]]
*[[Teatru Ruman ta' Orange]]
*[[Teatru tal-Opri Margravjali]]
*[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]]
*[[Tebe (Eġittu)]]
*[[Tekniku]]
*[[Telč]]
*[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]]
* [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]]
* [[Tempji ta' Ħal Tarxien]]
*[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]]
*[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]]
*[[Tempju ta' Haeinsa]]
*[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]]
*[[Tempju ta' Mahabodhi]]
*[[Tempju ta' Preah Vihear]]
*[[Tempju tal-Ġenna]]
*[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]]
*[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]]
*[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]]
*[[Teotihuacan]]
*[[Tequila (Belt)]]
* [[Terminoloġija]]
* [[Tetiana Ostashchenko]]
* [[Tétouan]]
*[[Teżawru]]
*[[Theobald Boehm]]
*[[Theodore Géricault]]
*[[Thimlich Ohinga]]
*[[Tholos ta' El Romeral]]
*[[Thomas à Kempis]]
*[[Thoros ta' Edessa]]
*[[Tian Shan]]
* [[Tieqa tad-Dwejra]]
* [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]]
* [[Tikal]]
* [[Timbuktu]]
* [[Timgad]]
* [[Tina Turner]]
* [[Tinetto]]
* [[Tino]]
* [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]]
*[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]]
*[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]]
*[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]]
*[[Tinqix ta' Bisotun]]
*[[Tipasa]]
*[[Tiryns]]
*[[Tiwanaku]]
*[[Tiya]]
*[[Tlacotalpan]]
*[[TNMK]]
*[[Tobias Michael Carel Asser]]
*[[Toledo]]
*[[Tomaso Antonio Vitali]]
*[[Tomiri]]
*[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]]
*[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]]
* [[Torri Mmejjel ta' Pisa]]
* [[Torri ta' Belém]]
*[[Torri ta' Erkole]]
*[[Torri ta' Londra]]
*[[Torri tax-Xebba (Baku)]]
*[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]]
*[[Toruń]]
*[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]]
*[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]]
*[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]]
*[[Trattat ta' Kaunas]]
*[[Třebíč]]
*[[Trinidad, Kuba]]
*[[Trogir]]
*[[Trojja]]
*[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]]
*[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]]
*[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]]
*[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]]
*[[Tsodilo]]
*[[Tubeteika]]
*[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]]
*[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]]
*[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]]
*[[Tumbati Funebri ta' Gaya]]
*[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]]
*[[Turan]]
*[[Tutankhamun]]
*[[Twyfelfontein]]
*[[Tyre]]

=== '''&lt;u&gt;U&lt;/u&gt;''' ===

* [[Úbeda]]
* [[Ugo Foscolo]]
*[[Uluru]]
*[[Um er-Rasas]]
*[[Umm Al-Jimāl]]
*[[UNESCO]]
*[[Università Iżlamika Russa]]
*[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]]
*[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]]
*[[Università ta' Coimbra]]
*[[Unjoni Sovjetika]]
*[[Urbino]]
*[['Uruq Bani Mu'arid]]
*[[Uxmal]]

=== '''&lt;u&gt;V&lt;/u&gt;''' ===

* [[Val d'Orcia]]
*[[Val di Noto]]
*[[Valentyna Radzymovska]]
*[[Valeria Bruni Tedeschi]]
*[[Vallée de Mai]]
*[[Vasco da Gama]]
*[[Vat Phou]]
*[[Velimir Khlebnikov]]
*[[Venera 7]]
*[[Verona]]
*[[Via Appia]]
*[[Victoria Amelina]]
*[[Vigan]]
*[[Vincent van Gogh]]
*[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]]
*[[Villa d'Este]]
*[[Villa Romana del Casale]]
*[[Villa ta' Adrijanu]]
*[[Villa Tugendhat]]
*[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]]
*[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]]
*[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]]
*[[Vilnius]]
*[[Visby]]
*[[Vitaliy Kim]]
*[[Vito Volterra]]
*[[Vittorio De Sica]]
*[[Vjenna]]
*[[Vladimir Ashkenazy]]
*[[Vlkolínec]]
*[[Volodymyr Zelenskyy]]
*[[Volubilis]]
*[[Võros]]
*[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]]
*[[Vulkani ta' Kamchatka]]

=== '''&lt;u&gt;W&lt;/u&gt;''' ===

* [[Wachau]]
* [[Wadi Al-Hitan]]
*[[Wadi Rum]]
*[[Wales]]
*[[Weimar Klassika]]
*[[Werrej]]
*[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]]
*[[Wied t'Isfel tal-Awash]]
*[[Wied ta' Kathmandu]]
*[[Wied ta' Loire]]
*[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]]
*[[Wied ta' M'zab]]
*[[Wied ta' Qadisha]]
*[[Wied ta' Viñales]]
*[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]]
*[[Wied tat-Tempji]]
*[[Wilhelm Grimm]]
*[[Wilhelm Röntgen]]
*[[Willem de Sitter]]
*[[Willemstad]]
*[[William Boeing]]
*[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]]
*[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]]
*[[Wismar]]
*[[Władysław Horodecki]]
*[[Wolfgang Paul]]

=== '''&lt;u&gt;X&lt;/u&gt;''' ===

* [[Xanadu]]
* [[Xanthos]]
* [[Xatt it-Tiben]]
*[[Xeff]]
*[[Xerxes I]]
*[[Xidi]]
*[[Xmara Omo]]
*[[Xochicalco]]
*[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]]
*[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]]
*[[Xjenza spazjali]]
*[[Xtatol]]

=== '''&lt;u&gt;Y&lt;/u&gt;''' ===

* [[Yagul]]
* [[Yakushima]]
* [[Yana Zinkevych]]
* [[Yangdong]]
* [[Yarmak]]
* [[Yaroslavl]]
* [[Yazd]]
* [[Yeni-Kale]]
* [[Yin Xu]]
* [[Yllka Mujo]]
* [[Yogyakarta]]
*[[Yuliya Gushchina]]
*[[Yuri Lysianskyi]]

=== '''&lt;u&gt;Ż&lt;/u&gt;''' ===

* [[Żapoteki]]
* [[Żejt]]
* [[Żiemel Abjad ta' Osmington]]
* [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]]
*[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]]
*[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]]
*[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]]
*[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]]
*[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]]
*[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]]
*[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]]
*[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]]
*[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]]
*[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]]
*[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]]
*[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]]
*[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]]
*[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]]
*[[Żoni Storiċi ta' Baekje]]
*[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]]
*[[Żooloġija]]

=== '''&lt;u&gt;Z&lt;/u&gt;''' ===

* [[Zabid]]
* [[Zacatecas (belt)]]
* [[Zagori]]
* [[Zamość]]
* [[Žatec]]
* [[Žehra]]
* [[Ziba Ganiyeva]]
* [[Zivana]]
* [[Zlata Kolarić-Kišur]]
*[[Zofia Zamenhof]]
*[[Zollverein]]
*[[Zond 5]]
*[[Zsuzsanna Lorántffy]]</text>
      <sha1>acnkpaz2fvf9wdjgwrx4l0mdbz6u08h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Salamanca</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26938</id>
    <revision>
      <id>331375</id>
      <parentid>328607</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T08:27:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27972" sha1="61lwfg5g25br3f22kbcv81zf9yumj2h" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Salamanca''' (''SAL-ə-MANK-ə'', &lt;small&gt;pronunzja bl-Ispanjol:&lt;/small&gt; [salaˈmaŋka]) hija belt li tinsab fil-Punent ta' [[Spanja]] u hija l-[[belt kapitali]] tal-Provinċja ta' Salamanca fil-komunità awtonoma ta' Kastilja u León. Il-belt tinsab fuq diversi għoljiet telgħin u neżlin max-xmara [[Tormes]]. Iċ-ċentru storiku tal-belt tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta’ Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1988.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/381/|titlu=Old City of Salamanca|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt; Mill-2018, il-muniċipalità għandha popolazzjoni ta' 143,978 ruħ.&lt;ref&gt;''Ir-Reġistru Muniċipali ta' Spanja tal-2018''. L-Istitut Nazzjonali għall-Istatistika.&lt;/ref&gt;

Hija waħda mill-iktar bliet universitarji importanti fi Spanja u tipprovdi 16 % tas-suq ta' Spanja fil-qasam tat-tagħlim tal-[[lingwa Spanjola]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.elcastellano.org/noticia.php?id=972|titlu=Noticias - Salamanca: enseñanza de español mueve 46 millones de euros|kunjom=El Castellano|data-aċċess=2021-07-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181225145409/http://www.elcastellano.org/noticia.php?id=972%20|arkivju-data=2018-12-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.espanolensalamanca.com/|titlu=Salamanca Ciudad del Español|sit=www.espanolensalamanca.com|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt; Fil-fatt fi Spanja jgħidu &quot;Quien quiere aprender, viene a Salamanca&quot; (Min irid jitgħallem, missu jiġi Salamanca). Salamanca tattira eluf ta' studenti internazzjonali.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.elmundo.es/elmundo/2008/07/02/castillayleon/1215017453.html|titlu=La USAL inaugura los cursos de verano con 2.000 estudiantes extranjeros {{!}} elmundo.es|sit=www.elmundo.es|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt;

L-Università ta' Salamanca, stabbilita fl-1218, hija l-iktar università antika fi Spanja u t-tielet l-iktar università antika tal-Punent. Il-[[Papa Alessandru IV]] ta l-validità universali għal-lawriji tagħha.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://campus.usal.es/~alfonix/GIR/historia/cyl/medieval3.htm|titlu=medieval3|sit=campus.usal.es|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt; L-università tilqa' 30,000 student u flimkien mat-turiżmu hija sors primarju ta' introjtu f'Salamanca. 

Il-belt tinsab fir-rotta magħrufa bħala Via de la Plata tal-[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu|Pellegrinaġġ ta' San Ġakbu]] lejn [[Santiago de Compostela]].

== Storja ==
[[Stampa:Salamanca. Cerro de San Vicente - 2.jpg|daqsminuri|257x257px|Fdalijiet ta' dar fis-sit arkeoloġiku ta' Cerro de San Vicente (bejn wieħed u ieħor 800-400 Q.K.), insedjament ta' Żmien il-Bronż Bikri&lt;ref&gt;Blanco-González, Antonio; Macarro Alcalde, Carlos; Alario García, Cristina (2017). &quot;La aldea del Hierro Inicial del Cerro de San Vicente (Salamanca, España): Resultados de las excavaciones entre 1990 y 2006 a la luz de algunos debates actuales&quot; (PDF). ''Munibe Antropologia-Arkeologia''. San Sebastián: Aranzadi Zientzia Elkartea (68): 217–236. ISSN 1132-2217.&lt;/ref&gt;]]
Il-belt toriġina bħala forti Ċeltiberiku tal-perjodu ta' qabel ir-[[Imperu Ruman|Rumani]], li nbena mill-''Vaccaei'' jew il-Vettones bħala wieħed minn żewġ fortijiet biex jiddefendu t-territorju ta' madwarhom ħdejn ix-xmara [[Duero]]. Fil-220 [[Ante Christum natum|Q.K.]], Annibale assedja l-forti u ħakmu. Bil-waqgħa tal-[[Kartaġiniżi]] meta ġew ir-Rumani, il-belt ta' ''Helmantica''&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.espanolensalamanca.com/ciudadsalamanca.asp?lang=en&amp;sec=7|titlu=History of Salamanca - Salamanca The City to learn Spanish|sit=www.espanolensalamanca.com|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt;, kif kienet magħrufa dak iż-żmien, bdiet tikseb iktar importanza bħala ċentru kummerċjali fil-''Hispania Lusitania'' Rumana minħabba l-pożizzjoni ġeografika strateġika u favorevoli f'mogħdija Rumana, magħrufa bħala Vía de la Plata, li kienet tikkollegaha ma' ''Emerita Augusta'' (magħrufa llum bħala [[Mérida]]) fin-Nofsinhar u ''Asturica Augusta'' (magħrufa llum bħala [[Astorga]]) fit-Tramuntana. Il-pont ta' Tormes f'Salamanca, li nbena fl-ewwel seklu, kien jagħmel parti minn din il-mogħdija.
[[Stampa:Slm1858.jpg|xellug|daqsminuri|262x262px|Mappa ta' Salamanca fl-1858]]
L-oriġini ta' isem il-belt mhijiex magħrufa. [[Polibju]] jsejħilha ''Helmantike'', filwaqt li [[Tolomew]] isejħilha ''Salmatike''. [[Tito Livio]] u [[Plutarku]] jsejħulha ''Hermandica'' u ''Salmatike'', rispettivament. [[Polienu]] jsejħilha ''Salmantida'' jew ''Salmatis''. F'leġġenda dwar it-twaqqif tal-belt, il-belt tiġi assoċjata ma' Teucer, ir-re mitoloġiku ta' [[Salamis]].

Bil-waqgħa tal-Imperu Ruman, l-[[Alani]] stabbilew ruħhom fil-''Lusitania''. Iktar 'il quddiem il-belt inħakmet mill-[[Visigoti]] u ġiet inkluża fit-territorju tagħhom. Il-belt diġà kienet sede episkopali, u fil-fatt instabu l-firem tal-isqfijiet ta' Salamanca fil-Kunsilli ta' [[Toledo]].

Salamanca arrendiet għall-invażjoni tal-Umayyad, immexxija minn [[Musa bin Nusair]] fis-712 W.K. Fiż-żona minn din il-belt max-xmara Tormes sat-Tramuntana tax-xmara Duero mbagħad saru bosta battalji bejn ir-renji [[Kristjaneżmu|Kristjani]] u l-mexxejja [[Iżlam|Musulmani]] ta' Al-Andalus. Il-ġlied kostanti tar-Renju ta' [[León]], iktar 'il quddiem imsaħħaħ mir-Renju ta' Kastilja, kontra l-Kaliffat wassal biex il-popolazzjoni ta' Salamanca tonqos ferm, saħansitra sa livell ta' insedjament mhux daqstant importanti. Wara l-Battalja ta' Simancas (939), il-Kristjani reġgħu insedjaw din iż-żona. Wara l-ħakma ta' Toledo fl-1085 minn [[Alfonso VI]] ta' León u Kastilja, seħħ l-insedjament mill-ġdid definittiv tal-belt. [[Raimundo ta' Bourgogne]], fuq l-istuzzjonijiet ta' missieru tar-rispett Alfonso VI ta' León, mexxa grupp ta' insedjaturi ta' oriġini varja fl-1102.

Wieħed mill-iktar mumenti importanti fl-istorja ta' Salamanca kienet is-sena 1218, meta [[Alfonso IX]] ta' León ta karta reali lill-Università ta' Salamanca, għalkemm it-tagħlim formali kien ilu jeżisti hemmhekk mill-1130. F'qasir żmien saret wieħed mill-iktar ċentri akkademiċi sinifikanti u prestiġjużi fl-[[Ewropa]].

Is-seklu 15 ġab miegħu kunflitti soċjali u tensjonijiet fost l-eliti urbani (żvilupp kumpless li spiss ma jiġix enfasizzat biżżejjed huwa t-tilwim intern bejn il-''bandos''), b'episodji gravi ta' vjolenza, li kienu jqanqlu sensazzjoni kronika ta' nuqqas ta' sigurtà fil-belt.&lt;ref&gt;Monsalvo, José María (2009). &quot;Las violencias banderizas en la Salamanca medieval. Algunos problemas de interpretación&quot;. ''Imago Temporis: Medium Aevum''. Lleida: Universitat de Lleida. '''III''': 469–470. ISSN 1888-3931.&lt;/ref&gt;
[[Stampa:Class at Salamanca.jpg|daqsminuri|292x292px|Dettall ta' klassi universitarja f'Salamanca, pittura tal-1614]]
Lejn l-aħħar tas-seklu 15, kien stmat li l-popolazzjoni kienet xi 15,000–25,000 ruħ.&lt;ref&gt;Martín Martín, José Luis (1982). &quot;Estructura demográfica y profesional de Salamanca a finales de la Edad Media&quot;. ''Salamanca. Revista de Estudios'' (1): 16. ISSN 0211-9730.&lt;/ref&gt; Mal-bidu tas-seklu 16, il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni kienet tgħix fix-xatt tal-lemin (Tramuntana) tax-xmara Tormes, b'''arrabal'' żgħir fix-xatt tax-xellug (Nofsinhar) li kien abitat minn bejn wieħed u ieħor 300 ruħ biss.&lt;ref&gt;Martín Martín, José Luis (1982). &quot;Estructura demográfica y profesional de Salamanca a finales de la Edad Media&quot;. ''Salamanca. Revista de Estudios'' (1): 16. ISSN 0211-9730. p. 28.&lt;/ref&gt;

Matul is-seklu 16, il-belt għaddiet minn żmien tad-deheb (madwar 6,500 student u popolazzjoni totali ta' 24,000 ruħ). Matul dak il-perjodu, l-Università ta' Salamanca ospitat l-iktar intellettwali importanti ta' dak iż-żmien; dawn il-gruppi ta' studenti u studjużi, il-maġġoranza tagħhom Dumnikani, ġew iddeżinjati bħala l-Iskola ta' Salamanca. Id-duttrina ġuridika tal-Iskola ta' Salamanca kienet tirrappreżenta t-tmiem tal-kunċetti [[Medjuevu|Medjevali]] tad-[[dritt]], u stabbiliet il-korp fundamentali tad-dritt Ewropew u tal-kunċetti tal-moralità, inkluż id-drittijiet bħala ħlejqa ħajja, bħad-dritt għall-[[ħajja]], id-drittijiet ekonomiċi, bħad-dritt li tkun sid ta' proprjetà, u d-drittijiet spiritwali, bħad-drittijiet għal-libertà tal-ħsieb u d-drittijiet relatati mad-dinjità umana intrinsika.

Fl-1551, l-Imperatur Ruman Sagru [[Karlu V]] ordna inkjesta biex jiġi vverifikat jekk ix-[[xjenza]] ta' [[Andreas Vesalius]], fiżiku u anatomista, kinitx konformi mad-duttrina [[Knisja Kattolika|Kattolika]]. Vesalius ġie Salamanca f'dik l-istess sena biex jidher quddiem il-bord tal-inkjesta u nħeles minn kull akkuża.

Matul is-seklu 17, Salamanca batiet minħabba t-taqlib ġenerali tar-Renju ta' Kastilja, iżda fis-seklu 18 reġgħet ħadet il-ħajja. F'dan il-perjodu, il-[[katidral]] Barokk ġdid u l-pjazza prinċipali (Plaza Mayor) tlestew.
[[Stampa:Iglesia San Esteban Salamanca.jpg|xellug|daqsminuri|279x279px|Il-Knisja ta' San Stiefnu, Salamanca]]
Fix-xenarju tal-Gwerra [[Peniżola|Peniżolari]] tal-Gwerer ta' [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun]], il-Battalja ta' Salamanca seħħet fit-22 ta' Lulju 1812 fl-għelieqi viċin [[Arapiles]], fejn armata Anglo-Portugiża mmexxija minn [[Wellington]] rebħet b'mod deċiżiv kontra l-armata Franċiża ta' [[Marmont]]. Il-kwartier tal-Punent ta' Salamanca ġie mġarraf sew bil-balal tal-kanuni u bil-porvli. Il-battalja li faqqgħet dakinhar baqgħet famuża bħala mument storiku fl-istorja militari u 13,000 suldat mietu jew indarbu fi żmien ftit sigħat biss.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://warfarehistorynetwork.com/2020/01/29/masterstroke-at-the-battle-of-salamanca/|titlu=Masterstroke at the Battle of Salamanca|data=2020-01-29|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-07-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210722125316/https://warfarehistorynetwork.com/2020/01/29/masterstroke-at-the-battle-of-salamanca/|arkivju-data=2021-07-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Matul il-[[Gwerra Ċivili Spanjola]] devastanti (1936-1939), il-belt malajr xaqilbet man-naħa Nazzjonalista u ntużat temporanjament bħala l-kwartieri ġenerali ''de facto'' għall-fazzjoni ribelli. [[Francisco Franco]] ġie pproklamat ''Generalissimo'' fil-21 ta' Settembru 1936 meta kien fil-belt. F'April 1937, il-FET y de las JONS, l-unika partit tad-dittatura, inħoloq permezz ta' Digriet tal-Unifikazzjoni maħruġ fil-belt mal-fużjoni tal-Falange tal-[[Faxxiżmu|faxxisti]] u l-Karlisti tradizzjonalisti. In-Nazzjonalisti ma damux ma ċaqilqu l-biċċa l-kbira tal-istabbilimenti amministrattivi lejn [[Burgos]], li peress li kienet iktar ċentrali, kienet iktar adattata għal dan l-iskop. Madankollu, xi stabbilimenti amministrattivi, il-kwartieri ġenerali ta' Franco (fil-Palazz Episkopali, maġenb il-Katidral l-Antik) u l-kmandi militari baqgħu f'Salamanca, flimkien mad-delegazzjonijiet Faxxisti Ġermaniżi u [[Taljan|Taljani]], u b'hekk kienet il-kapitali Nazzjonalista u ċ-ċentru tal-poter ''de facto'' matul il-Gwerra Ċivili kollha.&lt;ref&gt;Hugh Thomas, p. 550.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hugh Thomas, p. 650.&lt;/ref&gt; Bħall-biċċa l-kbira tar-reġjuni Kattoliċi u rurali ta' Leon u Kastilja, Salamanca baqgħet tappoġġa bil-kbir lin-Nazzjonalisti u lir-reġim ta' Francisco Franco sal-aħħar.

Fl-1988, iċ-ċentru storiku ta' Salamanca sar Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Fl-1998, il-belt ġiet iddikjarata [[Kapitali Ewropea tal-Kultura]] għall-2002 (flimkien ma' [[Bruges]]). Fl-14 u fil-15 ta' Ottubru 2005, il-belt ospitat il-ħmistax-il Summit Ibero-Amerikan tal-Kapijiet ta' Stat u tal-Gvern.

Mill-1996, Salamanca ġiet iddeżinjata bħala s-sit għall-arkivji tal-Gwerra Ċivili Spanjola (bl-Ispanjol: ''Archivo General de la Guerra Civil Española''). Id-dokumenti oriġinali nġabru flimkien mir-reġim ta' Franco, wara li kienu nkisbu b'mod selettiv mid-dipartimenti amministrattivi ta' diversi istituzzjonijiet u organizzazzjonijiet matul il-Gwerra Ċivili Spanjola bħala strument repressiv li ntuża kontra l-gruppi u l-individwi tal-oppożizzjoni.&lt;ref&gt;Monfort, César Carreras; Cabrillana, Glòria Munilla (5 August 2017). &quot;Patrimoni digital: un nou mitjà al servei de les institucions culturals&quot;. Editorial UOC.&lt;/ref&gt; Il-gvern Soċjalista ċaqlaq il-parti Katalana tal-arkivju lejn [[Barċellona]] fl-2006 minkejja l-oppożizzjoni mill-awtoritajiet lokali u protesti popolari.

== Sit ta' Wirt Dinji ==
[[Stampa:Placa UNESCO.001 - Salamanca.jpg|xellug|daqsminuri|Plakka tal-20 anniversarju ta' Salamanca bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-Plaza Mayor]]
Iċ-ċentru storiku ta' Salamanca ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: '''il-kriterju (i)''' “Rappreżentazzjoni ta’ kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”; '''il-kriterju (ii)''' “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”; u '''l-kriterju (iv)''' “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Ġeografija ==
[[Stampa:WLM14ES - 03082013 234425 SALAMANCA 0609 - .jpg|daqsminuri|305x305px|Plaza Mayor, il-pjazza ċentrali u ewlenija tal-belt]]

=== Pożizzjoni ===
Il-belt tinsab max-xtut tax-xmara Tormes, tributarja maġġuri tax-xatt tax-xellug tax-xmara Douro. Hija parti wkoll mill-Vía de la Plata, mogħdija antika min-Nofsinhar sat-Tramuntana tal-Punent ta' Spanja.&lt;ref&gt;Vaca Lorenzo, Ángel (2002). &quot;La Vía de la Plata a su paso por Salamanca&quot; (PDF). ''Salamanca. Revista de Estudios''. Salamanca: Diputación Provincial de Salamanca (48): 13–50. ISSN 0211-9730.&lt;/ref&gt; Tinsab madwar 200 kilometru (120 mil) fil-Punent tal-belt kapitali Spanjola ta' [[Madrid]]&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.google.com/maps/dir/Madrid,+Spain/Salamanca,+Spain/@40.6879611,-5.8021002,8z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0xd422997800a3c81:0xc436dec1618c2269!2m2!1d-3.7037902!2d40.4167754!1m5!1m1!1s0xd3f265dc7dd7c45:0x2f7ae4d00bbfa9aa!2m2!1d-5.6635397!2d40.9701039!3e0?hl=en|titlu=Madrid to Salamanca|sit=Madrid to Salamanca|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt; u 80 kilometriu (50 mil) fil-Lvant tal-fruntiera bejn Spanja u l-[[Portugall]].

=== Klima ===
B'altitudni ta' iżjed minn 800 metru, Salamanca għandha klima Mediterranja bi sjuf sħan (''Csb'') skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen, b'xi influwenzi klimatiċi semiaridi kesħin (''BSk''), li jirriżultaw f'varjazzjonijiet kbar fit-temperaturi ta' binhar. B'hekk ikollha sjuf sħan u xtiewi kesħin, u livelli ta' preċipitazzjoni kważi semiaridi. Salamanca ma tantx għandha staġun tax-xita. Il-biċċa l-kbira tal-preċipitazzjoni tinżel meta ma jkunx is-sajf, l-iktar fl-aħħar tar-rebbiegħa u matul ix-xitwa; fix-xtiewi kollha tinżel il-borra għal ftit jiem fis-sena, għalkemm qajla jkun hemm ħafna borra.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.weather-atlas.com/en/spain/salamanca-climate|titlu=Salamanca, Spain - Detailed climate information and monthly weather forecast|kunjom=d.o.o|isem=Yu Media Group|sit=Weather Atlas|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210722125315/https://www.weather-atlas.com/en/spain/salamanca-climate|arkivju-data=2021-07-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Bħala medja l-belt ikollha xi sebat ijiem ta' borra fis-sena, u l-ġlata filgħodu matul ix-xitwa hija xi ħaġa komuni u normali ħafna. Salamanca, bħala medja, ikollha 76 jum b'temperaturi baxxi taħt iż-żero.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/valoresclimatologicos|titlu=Salamanca Aeropuerto: Salamanca Aeropuerto - Agencia Estatal de Meteorología - AEMET. Gobierno de España|kunjom=Meteorología|isem=Agencia Estatal de|sit=www.aemet.es|lingwa=es|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
! colspan=&quot;14&quot; |''Data'' klimatika għall-Ajruport ta' Salamanca; 790 m (2,590 pied) temp. normali 1981-2010, estremi 1945-2021
|-
!Xahar
!Jan
!Fra
!Mar
!Apr
!Mej
!Ġun
!Lul
!Aww
!Set
!Ott
!Nov
!Diċ
!Sena
|-
!Temp. għolja rekord °C (°F)
|19.8
(67.6)
|25.0
(77.0)
|25.8
(78.4)
|31.0
(87.8)
|34.5
(94.1)
|38.6
(101.5)
|39.8
(103.6)
|41.0
(105.8)
|39.0
(102.2)
|31.0
(87.8)
|24.8
(76.6)
|19.7
(67.5)
|41.0
(105.8)
|-
!Temp. għolja medja °C (°F)
|8.6
(47.5)
|11.2
(52.2)
|14.9
(58.8)
|16.5
(61.7)
|20.6
(69.1)
|26.6
(79.9)
|30.0
(86.0)
|29.5
(85.1)
|25.1
(77.2)
|18.9
(66.0)
|12.8
(55.0)
|9.4
(48.9)
|18.7
(65.7)
|-
!Temp. medja kuljum °C (°F)
|4.0
(39.2)
|5.5
(41.9)
|8.3
(46.9)
|10.1
(50.2)
|14.0
(57.2)
|18.8
(65.8)
|21.5
(70.7)
|21.1
(70.0)
|17.6
(63.7)
|12.6
(54.7)
|7.9
(46.2)
|4.9
(40.8)
|12.2
(54.0)
|-
!Temp. baxxa medja °C (°F)
|−0.7
(30.7)
|−0.2
(31.6)
|1.7
(35.1)
|3.8
(38.8)
|7.3
(45.1)
|11.0
(51.8)
|12.9
(55.2)
|12.6
(54.7)
|10.0
(50.0)
|6.4
(43.5)
|2.4
(36.3)
|0.4
(32.7)
|5.6
(42.1)
|-
!Temp. baxxa rekord °C (°F)
|−15.6
(3.9)
|−20.0
(−4.0)
|−9.0
(15.8)
|−5.5
(22.1)
|−2.3
(27.9)
|2.0
(35.6)
|5.0
(41.0)
|4.5
(40.1)
|0.4
(32.7)
|−4.7
(23.5)
|−10.6
(12.9)
|−12.0
(10.4)
|−20.0
(−4.0)
|-
!Preċipitazzjoni medja f'mm (inches)
|30
(1.2)
|25
(1.0)
|21
(0.8)
|38
(1.5)
|47
(1.9)
|29
(1.1)
|11
(0.4)
|12
(0.5)
|32
(1.3)
|46
(1.8)
|40
(1.6)
|42
(1.7)
|372
(14.6)
|-
!Medja ta' jiem bi preċipitazzjoni
|6
|5
|5
|7
|8
|4
|2
|2
|4
|7
|7
|7
|64
|-
!Medja ta' jiem bil-borra
|2
|2
|1
|1
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|1
|1
|7
|-
!Umdità relattiva medja (%)
|82
|73
|63
|62
|59
|52
|47
|51
|59
|71
|79
|83
|65
|-
!Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar
|118
|154
|211
|224
|265
|317
|358
|330
|251
|183
|130
|104
|2,667
|-
| colspan=&quot;14&quot; |Sors: Agencia Estatal de Meteorología&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/valoresclimatologicos|titlu=Salamanca Aeropuerto: Salamanca Aeropuerto - Agencia Estatal de Meteorología - AEMET. Gobierno de España|kunjom=Meteorología|isem=Agencia Estatal de|sit=www.aemet.es|lingwa=es|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*|titlu=Salamanca Aeropuerto: Salamanca Aeropuerto - Valores extremos absolutos - Selector - Agencia Estatal de Meteorología - AEMET. Gobierno de España|kunjom=Meteorología|isem=Agencia Estatal de|sit=www.aemet.es|lingwa=es|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt;
|}

== Università ==
[[Stampa:Fachada de la Universidad de Salamanca.jpg|daqsminuri|307x307px|Il-Faċċata tal-Università ta' Salamanca]]
L-Università ta' Salamanca ġiet stabbilita fl-1134 u fl-1218 ingħatat il-karta rjali tat-twaqqif (&quot;Estudio General&quot;) mingħand Alfonso IX ta' León. Kienet l-ewwel università li rċeviet it-titlu ta' &quot;Università&quot; fl-1254. Taħt il-patroċinju ta' [[Alfonso X]], il-ġid u r-reputazzjoni tagħha kibru ferm (1252-1282), u l-iskejjel tagħha tad-dritt kanoniku u tad-dritt ċivili attiraw studenti saħansitra mill-Universitajiet ta' [[Pariġi]] u ta' [[Bolonja|Bologna]]. Fis-seklu 16, il-ġid tal-belt kien jiddependi fuq dak tal-università. Dak iż-żmien [[Kristofru Kolombu]] kien jagħti lekċers hemmhekk dwar l-iskoperti tiegħu, filwaqt li [[Hernán Cortés]] tgħallem f'Salamanca, iżda reġa' lura d-dar fl-1501 meta kellu 17-il sena, mingħajr ma temm il-kors ta' studju tiegħu. Xi għaxar snin wara, il-''conquistador'' [[Francisco Vásquez de Coronado]] twieled f'Salamanca.

== Ekonomija ==
L-ekonomija tal-belt hija ddominata mill-università u mit-turiżmu, iżda setturi oħra, fosthom l-agrikoltura u t-tkabbir tal-[[Annimal|annimali]], kif ukoll il-kostruzzjoni u l-manifattura huma sinifikanti wkoll. Mhux kumbinazzjoni li f'Diċembru 2007, 83 % tal-forza tax-xogħol tal-belt, jiġifieri 55,838 ruħ, kienu impjegati fis-settur tas-servizzi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?rev_t=20160215195541&amp;url=http%3A%2F%2Fwww.cajaespana.es%2Fpubweb%2Fdecyle.nsf%2FPorMunicipios%2F1A918D0B2EB94DAEC1256BB5003CC495%2F%24File%2F37274.PDF%3FOpenElement|titlu=Salamanca - Datos Económicos y Sociales|kunjom=cajaespana.es|data=2009|sit=|data-aċċess=}}&lt;/ref&gt;

=== Industrija ===
L-attività industrijali tirrappreżenta madwar 5 % tal-popolazzjoni tal-forza tax-xogħol, jew 3,340 impjegat f'iktar minn 360 negozju.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Tnejn mill-ikbar negozji, it-tnejn li huma fost il-mitt l-ikbar impriżi fir-reġjun, huma l-manifattur tal-vaċċini veterinarji &quot;Laboratorios Intervet&quot;, u l-manifattur speċjalista tal-fertilizzanti &quot;S.A. Mirat&quot;, li hija l-iktar kumpanija industrijali antika tal-belt, stabbilita oriġinarjament bħala fabbrika tal-lamtu fl-1812.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.mirat.net/|titlu=mirat|lingwa=es|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt;

== Trasport ==

=== Toroq ===
''Awtostradi''

* A50: Autovía de la Cultura: [[Ávila]] - Salamanca
* A62: Autovía de Castilla: [[Burgos]] - Valladolid - Salamanca - Ciudad Rodrigo.
* A66: Autovía Ruta de la Plata: Gijón - Oviedo - Mieres - Puerto de Pajares - León - Benavente - Zamora - Salamanca - Béjar - Plasencia - [[Mérida]] - [[Sivilja|Sevilla]].
* SA-11: Aċċess għal Salamanca mit-Tramuntana.
* SA-20: Aċċess għal Salamanca min-Nofsinhar.

''Toroq oħra''

* N-501: Ávila - Peñaranda de Bracamonte - Salamanca.
* N-620: Burgos - Venta de Baños - Valladolid - Tordesillas - Salamanca - Ciudad Rodrigo - [[Portugall]].

=== Ajruport ===
L-Ajruport ta' Salamanca, li qiegħed fil-bażi militari ta' Matacán, jinsab madwar 14-il kilometru (disa' mili) fil-Lvant tal-belt.

=== Trasport pubbliku ===
Hemm 13-il linja tal-karozzi tal-linja li joperaw binhar u żewġ linji li joperaw billejl. Barra minn hekk, ġiet proposta linja tat-tramm.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.20minutos.es/noticia/387191/0/salamanca/tranvia/proyecto/|titlu=Presentan un estudio de viabilidad para la implantación del tranvía en Salamanca|kunjom=20minutos|data=2008-06-09|sit=www.20minutos.es - Últimas Noticias|lingwa=es|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt;

== Kultura u sport ==
Fl-2005, Salamanca ċċelebrat il-250 anniversarju tal-kostruzzjoni tal-Plaza Mayor b'għadd ta' avvenimenti Ewropej bit-tema ''Plaza Mayor de Europa''.

=== Festi u festivals ===

==== Ġimgħa Mqaddsa ====
Il-Ġimgħa Mqaddsa (bl-Ispanjol: ''Semana Santa'') f'Salamanca hija l-iktar festa magħrufa fil-belt. Salamanca hija rinomata għall-purċissjonijiet solenni li jsiru matul il-Ġimgħa Mqaddsa. 16-il konfraternità, 10,000 persuna jew &quot;cofrades&quot;, u 50 vara jew &quot;pasos&quot; jiċċelebraw il-Passjoni ta' [[Ġesù|Kristu]] b'20 purċissjoni u eluf ta' fidili, turisti u viżitaturi.

Uħud miċ-ċelebrazzjonijiet ilhom isiru għal sekli sħaħ. Il-konfraternitajiet iġorru ''pasos'' artistiċi maħluqa minn artisti Spanjoli importanti bħal Luis Salvador Carmona, Alejandro Carnicero jew Mariano Benlliure. Fl-2003, il-festa tal-Ġimgħa Mqaddsa ta' Salamanca kisbet dikjarazzjoni uffiċjali li hija ta' Interess Turistiku Internazzjonali.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.salamanca.es/en/|titlu=Turismo de Salamanca|sit=www.salamanca.es|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt;

==== Oħrajn ====
Salamanca hija famuża wkoll fi Spanja kollha u fil-bqija tal-Ewropa għaċ-ċelebrazzjonijiet tagħha tan-&quot;Nochevieja Universitaria&quot;, jiġifieri l-&quot;Lejla tas-Sena l-Ġdida Universitarja&quot;.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.drinkriberawine.com/2012/12/nochevieja-universitaria/|titlu=NocheVieja Universitaria « Drink Ribera. Drink Spain. DO. Ribera del Duero|data=2013-01-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-07-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130118035518/http://www.drinkriberawine.com/2012/12/nochevieja-universitaria/|arkivju-data=2013-01-18|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Normalment issir nhar il-Ħamis tal-aħħar ġimgħa skolastika f'Diċembru u ġimagħtejn qabel lejliet l-Ewwel tas-Sena l-Ġdida reali. Dakinhar, l-istudenti jinġemgħu fil-Plaza Mayor ta' Salamanca biex jaraw spettakli mingħajr ħlas u jsejħu flimkien l-aħħar sekondi qabel nofsillejl.

=== Sport ===
Mill-1923 'il quddiem, &quot;Los Charros,” formalment l-Union Deportiva Salamanca, kienu t-tim tal-[[futbol]] ta' Salamanca. Fl-2013, il-klabb tal-futbol falla u l-attivitajiet tiegħu ġew abbandunati.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.lagacetadesalamanca.es/hemeroteca/rfef-desciende-uds-deudas-futbolistas-HSGS97081|titlu=La RFEF desciende a la UDS por las deudas con los futbolistas|sit=www.lagacetadesalamanca.es|lingwa=es-ES|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt; Wara li l-klabb xolja, xi maniġers tal-entità ddeċidew li jerġgħu jistabbilixxu t-tim biex jerġa' jibda jikkompeti skont il-legat tal-klabb storiku. B’hekk stabbilew il-Club de Fútbol Salmantino.

L-ewwel qabża f'għoli ta' iżjed minn tmien piedi (2.44 metri) saret f'Salamanca, minn [[Javier Sotomayor]] fl-1993. Il-qabża tiegħu, ta' 2.45 metri (tmien piedi u 0.46 pulzieri), għadha rekord dinji ta' dik id-dixxiplina.

=== Timijiet lokali ===

* ''Salamanca CF'', tim tal-futbol.
* ''Unionistas de Salamanca CF'', tim tal-futbol.
* ''CB Avenida'', tim tal-basketball.

=== Ċinema ===
Ix-xenarju pittoresk tal-belt deher f'diversi films, fosthom ''1492: Conquest of Paradise'' ta' [[Ridley Scott]] u ''Goya's Ghosts'' ta' [[Miloš Forman]]. Il-film storiku tal-2019 ''While at War'' ta' [[Alejandro Amenábar]] huwa ambjentat f'Salamanca u fih diversi xeni li nġibdu fil-belt. It-thriller politiku tal-2008 ''Vantage Point'' kien ambjentat ukoll f'Salamanca, għalkemm il-film inġibed kważi esklużivament fil-[[Messiku]].

=== Gastronomija ===
Fost il-bosta ikliet lokali, iċ-''chanfaina'' (ross fuq l-istim bil-laħam tal-majjal) hija popolari ħafna. Ikla popolari oħra hija l-''cocido'', stuffat taċ-ċiċri li jitħalla jtektek fuq in-nar biex isir. Madankollu, l-iktar ikla popolari hija l-''hornazo'', torta tal-laħam.

== Ġemellaġġ ==

* [[Coimbra]] (il-Portugall); mill-1981.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.diariodeleon.es/articulo/revista/salamanca/201109250400001204082.html|titlu=Salamanca|kunjom=León|isem=Diario de|sit=Diario de León|lingwa=es|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt;
* [[Würzburg]] (il-[[Ġermanja]]); mill-1981.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.lagacetadesalamanca.es/hemeroteca/lirios-parque-wurzburg-imagen-hoy-puparelli-ISGS173759|titlu=Lirios en el Parque Würzburg, la imagen de hoy de Puparelli|sit=www.lagacetadesalamanca.es|lingwa=es-ES|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt;

== Nies notevoli ==

* Fernando Gallego (1440–1507), pittur Spanjol
* Miguel de Unamuno (1864–1936), [[kittieb]], professur tal-Grieg, u rettur tal-università
* José María Lamamié de Clairac y Colina (1887-1956), [[politiku]]
* José María Gil-Robles (1898–1980), politiku
* Francisco Rodríguez Adrados (1922–2020), Ellenista, lingwista u traduttur
* Eleuterio Sánchez (twieled fl-1942), eks ħalliel Spanjol, illum [[avukat]]
* Vicente del Bosque (twieled fl-1950), plejer u kowċ tal-futbol
* José Ignacio Sánchez Galán (born 1950), inġinier u maniġer Spanjol
* Yann Martel (twieled fl-1963), kittieb [[Kanada|Kanadiż]]
* Óscar González Marcos (twieled fl-1982), plejer tal-futbol professjonali Spanjol
* Álvaro Arbeloa (born 1983), plejer tal-futbol professjonali Spanjol
* Fernando Vérgez Alzaga (twieled fl-1 ta' Marzu 1945), Segretarju Ġenerali tal-Governorat tal-Istat tal-[[Belt tal-Vatikan]]
* Charo Lopez (twieldet fl-1943), attriċi Spanjola

== Referenzi ==

[[Kategorija:Bliet ta' Spanja]]
[[Kategorija:Bliet Ewropej]]
[[Kategorija:Universitajiet]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]]</text>
      <sha1>61lwfg5g25br3f22kbcv81zf9yumj2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bażilika ta' Sant' Elena</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29063</id>
    <revision>
      <id>331357</id>
      <parentid>324333</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T00:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8985" sha1="0myaq2qdy9dlpkgpbcx95j0atl0dyje" xml:space="preserve">{{Infobox ġeneriku|color=#CC9966|name=&lt;center&gt;Bażilika ta' Sant'Elena&lt;center&gt;|img1=St Helen Parish Church Birkirkara Malta -1244497030.jpeg|cap1=Faċċata tal-bażilika|lbl1='''Post'''|row1=[[Birkirkara]] ({{Flagicon|MLT}} [[Malta]])|lbl2='''Tip'''|row2=[[Kattoliku Ruman]]|lbl3='''Websajt'''|row3=https://stelenamuseum.com|hdr2=Storja|lbl21='''Status'''|row21=Knisja Kolleġġjata, Bażilika Minuri, Knisja Parrokkjali|lbl22='''Ikkonsagrati'''|row22=19 ta’ April 1745|row23=[[Barokk]]|lbl23='''Stil'''|row24=[[Salvu Borg]]|lbl24='''Perit'''|hdr3=Kleru|row31=Mons Louis Suban.|lbl31='''Prepostu'''|lbl32='''Dekan'''|row32=Anton Mallia Borg|row33=Ġużepp Micallef|lbl33='''Preċensur'''|row34=Charles Gauci|lbl34='''Kanċillier'''}}

Il-'''Bażilika ta' Sant'Elena''' jew il-'''Bażilika ta' Santa Liena''' hija knisja [[Knisja Kattolika|Kattolika Rumana]] tas-seklu 18 li tinsab f'[[Birkirkara]], [[Malta]].&lt;ref&gt;Rix, Juliet (2015). ''Malta and Gozo''. Bradt Travel Guides. p. 227. ISBN &lt;bdi&gt;9781784770259&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; Inbniet skont disinn [[Barokk]] tal-[[arkitett]] [[Salvu Borg]] mill-[[bennej]] ewlieni [[Domenico Cachia]].&lt;ref&gt;Hughes, Quentin (1969). ''Fortress: Architecture and Military History in Malta''. Lund Humphries. p. 194. ISBN &lt;bdi&gt;9780853310556&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Guillaumier, Alfie (2002). ''Bliet u Rħula Maltin, Second Volume'' (bil-[[Lingwa Maltija|Malti]]). Klabb Kotba Maltin. pp. 65–66. ISBN &lt;bdi&gt;99932-39-16-X&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; Id-disinn kien ispirat, u huwa simili, għall-Katidral tal-[[L-Imdina|Imdina]] minn [[Lorenzo Gafà]].&lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=Sammut|isem=Edward|data=1955|titlu=Notes for a History of Art in Malta|url=https://books.google.com/books?id=dwlAAAAAIAAJ&amp;q=1760|lingwa=en|iktar=|pubblikatur=Progress Press Company}}&lt;/ref&gt; Din inbniet biex tissostitwixxi r-rwol tal-[[Knisja Parrokkjali ta' Santa Marija, Birkirkara|Knisja Parrokkjali ta' Santa Marija]] (li għadha knisja parrokkjali tal-inħawi) il-qadima li saritilha l-ħsara fit-[[terremot ta’ Heraklion tal-1856|terremot tal-1856]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.malta-canada.com/churches-chapels/Birkirkara.htm|titlu=Birkirkara|data=|sit=web.archive.org|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160304215044/http://www.malta-canada.com/churches-chapels/Birkirkara.htm|arkivju-data=2016-03-04|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Eventwalment saret il-Knisja Kolleġġjali u mbagħad Bażilika Minuri.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://santaliena.org/storja.html|titlu=Dati importanti fl-istorja tal-parroċċa|data=2016-03-17|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-09-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160317034402/http://santaliena.org/storja.html|arkivju-data=2016-03-17|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; L-arċipriet tal-parroċċa attwali huwa Monsinjur Louis Suban.

== Storja ==
Birkirkara hija waħda mit-tnax-il parroċċa ta' Malta li ilha teżisti mill-1436 (qrib is-sit tat-[[Torri Ta' Ċieda]], illum il-ġurnata f'[[San Ġwann (Malta)|San Ġwann]]) meta r-Rollo tfassal mill-isqof ta' Malta, [[Senatore Mello]].&lt;ref&gt;Buhagiar, Mario (2005), ''The late Medieval art and architecture of the Maltese islands'', Fondazzjoni Patrimonju Malti, &lt;nowiki&gt;ISBN 9993210358&lt;/nowiki&gt;, 9789993210351, p. 193.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Luttrell, Anthony, &quot;The Capella of Birkirkara: 1402&quot;, p. 157 (kif ukoll 'Archivio Vaticano, Reg. Lat. 107, f. 71v-72v (12)', pp. 158-159).&lt;/ref&gt;

Il-Knisja Ta' Xennu nbniet fl-1575, ġiet rikostruwita fl-1692 fis-sit tal-knisja attwali, u ġiet iddedikata lit-Tlugħ is-Sema. Il-knisja tas-[[seklu 17]] twaqqgħet biex minflokha tinbena l-Bażilika ta' Sant'Elena, meta l-knisja parrokkjali kienet għadha l-Knisja l-antika ta' [[Santa Marija]]. [[Kappella]] żgħira ddedikata lit-tlugħ is-sema ġiet inkluża u nbniet fi ħdan id-disinn tal-Knisja ta' Sant'Elena minflok il-knisja tas-seklu 17. Il-Knisja ta' Sant'Elena saret il-knisja parrokkjali ftit wara li tlestiet u mbagħad saret bażilika. L-ispazju l-kbir tal-ġnien tal-villeġġjatura ta' [[Vincenzo Borg]] ingħata b'donazzjoni minn Brared biex jinbena z-zuntier, it-taraġ u l-[[pjazza]] ewlenija tal-knisja.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=httpss://www.independent.com.mt/articles/2012-03-11/news/200-year-old-history-in-an-old-musty-archive-307055/|titlu=200-year-old History in an old musty archive - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2022-09-17}}&lt;/ref&gt; Meta Vincenzo miet indifen fil-kripta tal-knisja.&lt;ref&gt;Schiavone, Michael J. (2009). ''Dictionary of Maltese Biographies Vol. 1 A-F''. Pietà: Pubblikazzjonijiet Indipendenza. p. 289. ISBN &lt;bdi&gt;9789993291329&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; Il-knisja ġiet iddisinjata mill-arkitett Malti Salvu Borg (1662-1733).&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/12298|titlu=Mastru Salvu Borg: l-arkitett tal-knisja ta' Santa Liena|kunjom=Malta|isem=|sit=|lingwa=en|data-aċċess=}}&lt;/ref&gt;

Il-parroċċa ġiet iddedikata lil Sant'Elena, li kienet ukoll il-qaddisa titulari tal-knisja li nbniet fis-seklu 18 u li għadha teżisti.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.malta.com/en/local-information/parish-church/birkirkara|titlu=Birkirkara Parish Church in Malta-Prayers and Visits|data=2016-03-04|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-09-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160304222554/http://www.malta.com/en/local-information/parish-church/birkirkara|arkivju-data=2016-03-04|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Il-knisja hija famuża wkoll għall-qanpiena l-kbira tagħha, li tpoġġiet f'postha għall-ħabta tal-1932.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.independent.com.mt/articles/2014-12-09/newspaper-lifestyleculture/The-largely-unsung-history-of-Malta-s-bells-6736127045|titlu=The largely unsung history of Malta’s bells - The Malta Independent|data=2016-03-05|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-09-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160305031957/http://www.independent.com.mt/articles/2014-12-09/newspaper-lifestyleculture/The-largely-unsung-history-of-Malta-s-bells-6736127045|arkivju-data=2016-03-05|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bonnici, Joseph; Cassar, Michael (2004). ''A Chronicle of Twentieth Century Malta''. Book Distributors Limited. p. 130. ISBN &lt;bdi&gt;9789990972276&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/__data/assets/pdf_file/0010/238258/baroqueroutes10.pdf|titlu=Rotot Barokki|data-aċċess=2022-09-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220920171649/https://www.um.edu.mt/__data/assets/pdf_file/0010/238258/baroqueroutes10.pdf|arkivju-data=2022-09-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Fil-5 ta' Diċembru 1630, il-[[Papa Urban VIII]] stabbilixxa t-titolu kolleġjali tal-knisja permezz tas-''Sacri Apostolatus Ministerio'' tal-[[Papa|Papat]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.stgeorge.org.mt/news_details.asp?NewsID=247|titlu=:: St George's Basilica - Gozo, Malta ::|data=2016-03-03|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-09-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160303075401/http://www.stgeorge.org.mt/news_details.asp?NewsID=247|arkivju-data=2016-03-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20070304/letters/st-helens-collegiate-rights.24690|titlu=St Helen's collegiate rights - timesofmalta.com|data=2016-03-03|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-09-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160303221634/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20070304/letters/st-helens-collegiate-rights.24690|arkivju-data=2016-03-03|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Il-knisja attwali nbniet fiċ-ċentru ta' Birkirkara fuq skala ferm ikbar mit-tliet knejjes ta' qabilha.&lt;ref&gt;Bell, Simon; Morse, Stephen (2013). ''Measuring Sustainability: Learning By Doing''. Routledge. ISBN &lt;bdi&gt;9781136561337&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; L-ewwel ġebla tal-knisja attwali tpoġġiet fis-27 ta' April 1727 mill-Isqof [[Gaspare Gori-Mancini]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.santamarijabirkirkara.com/wp-content/uploads/2015/07/Ktejjeb-Festa-Santa-Marija-2015.pdf|titlu=Minn xiex għaddejna|kunjom=Sciberras|isem=Sandro|data=2015|lingwa=Malti|data-aċċess=2022-09-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220521112648/https://santamarijabirkirkara.com/wp-content/uploads/2015/07/Ktejjeb-Festa-Santa-Marija-2015.pdf|arkivju-data=2022-05-21|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Medalja ta' Sant'Elena u l-ismijiet tal-Papa u tal-isqof ta' dak iż-żmien ġew midfuna mal-ewwel ġebla. Il-knisja ġiet imbierka mill-Isqof [[Paul Alphéran de Bussan]] fid-19 ta' April 1771. Imbagħad il-knisja ġiet ikkonsagrata mill-Isqof [[Vincenzo Labini]] fl-20 ta' Ottobru 1782. Il-knisja ġiet elevata għad-dinjità ta' Bażilika Minuri fit-18 ta' Jannar 1950 mill-[[Papa Piju XII]].&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Stampa:Parish Church of St Helen 19.jpg|Kor tal-Bażilika
Stampa:Parish Church of St Helen 20.jpg|L-orgni
Stampa:Parish Church of St Helen 09.jpg|Koppla
Stampa:St.helen.malta.feast.jpg|Bażilika Sant'Elena waqt il-ġimgħa tal-festa fl-2015.
&lt;/gallery&gt;

== Referenzi ==
{{Reflist}}

{{Knejjes Parrokkjali f’Malta}}

[[Kategorija:Knejjes f'Malta]]</text>
      <sha1>0myaq2qdy9dlpkgpbcx95j0atl0dyje</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ludmila tal-Boemja</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29922</id>
    <revision>
      <id>331372</id>
      <parentid>309916</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T05:27:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4307" sha1="bplxsgvpwi0mg6fjvjxigda1pu07afe" xml:space="preserve">{{Infobox bijografija}}

'''Ludmila tal-Boemja''' jew '''Santa Ludmila tal-Boemja''' (twieldet għall-ħabta tat-860 – mietet fil-15 ta' Settembru 921) hija qaddisa u martri [[Ċekja|Ċeka]] meqjuma mill-[[Knisja Ortodossa Russa|Ortodossi]] u mill-[[Knisja Kattolika|Kattoliċi]] Rumani. Hija twieldet f'[[Mělník]] bħala bint il-prinċep tas-Sorbi Slavibor.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.moraviamagna.cz/legendy/l_ludmp1.htm|titlu=MM - legendy - Prolog o sv. Ludmile (JVajs)|sit=www.moraviamagna.cz|data-aċċess=2023-04-03}}&lt;/ref&gt; Santa Ludmila kienet in-nanna ta' San Wenceslaus, li ġeneralment huwa magħruf l-iktar bħala r-Re t-Twajjeb Wenceslaus. Santa Ludmila ġiet kanonizzata ftit wara [[Mewt|mewtha]]. Bħala parti mill-proċess ta' kanonizzazzjoni fid-925, Wenceslaus ċaqlaq il-fdalijiet tagħha lejn il-[[Bażilika ta' San Ġorġ]] fi [[Praga]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Saint-Ludmila|titlu=Saint Ludmila {{!}} Biography &amp; Facts {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-03}}&lt;/ref&gt;

== Żwieġ ==
Ludmila żżewġet lil [[Bořivoj I tal-Boemja]], l-ewwel Duka [[Kristjaneżmu|Kristjan]] tal-Boemja, fit-873. Il-koppja kkonvertiet għall-Kristjaneżmu permezz tal-isforzi ta' Metodju. L-isforzi tagħhom biex il-Boemja tikkonverti għall-Kristjaneżmu inizjalment ma ntlaqgħux tajjeb, u l-pagani keċċewhom minn pajjiżhom għal xi żmien. Eventwalment il-koppja reġgħet lura u rrenjat għal diversi snin qabel ma rtirat f'Tetín, qrib Beroun.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.newadvent.org/cathen/09416a.htm|titlu=CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: St. Ludmilla|sit=www.newadvent.org|data-aċċess=2023-04-03}}&lt;/ref&gt;

Bořivoj ħadlu postu ibnu Spytihněv, li mbagħad ħadlu postu ħuh Vratislav. Meta Vratislav miet fid-921, ibnu Wenceslas sar il-mexxej li jmiss tal-Boemja. Primarjament kienet Ludmila li rabbiet lin-neputi tagħha, u hi għamlitha ta' reġġent għalih.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.prague.eu/en/articles/saint-ludmila-1100-years-since-the-death-of-the-first-czech-saint-17699|titlu=Saint Ludmila - 1100 years since the death of the first Czech saint|kunjom=www.fg.cz, 2023|isem=FG Forrest, a s|sit=Prague.eu|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210917185718/https://www.prague.eu/en/articles/saint-ludmila-1100-years-since-the-death-of-the-first-czech-saint-17699|arkivju-data=2021-09-17|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Ludmila u Drahomíra ==
Omm Wenceslaus, Drahomíra, bdiet tgħir għall-influwenza li kellha Ludmila fuq Wenceslaus. B'hekk qabbdet lil żewġ irġiel nobbli, Tunna u Gommon (x'aktarx ta' dixxendenza Franka jew Varangjana) joqtlu lil Ludmila f'Tetín, u parti mill-ġrajja ta' Ludmila ssostni li ġiet fgata bil-velu tagħha stess. Inizjalment, Ludmila ndifnet fil-Knisja ta' [[Arkanġlu Mikiel|San Mikiel]] f'Tetín.&lt;ref&gt;Kantor, M. ''The Origins of Christianity in Bohemia''. 1990.&lt;/ref&gt;

Ludmila ġiet kanonizzata ftit wara mewtha. Bħala parti mill-proċess ta' kanonizzazzjoni, fid-925 Wenceslaus ċaqlaq il-fdalijiet tagħha lejn il-Bażilika ta' San Ġorġ fi Praga. Ludmila hija meqjuma bħala l-patruna tal-Boemja. Hija titqies bħala l-qaddisa patruna tal-Boemja, ta' dawk li jikkonvertu, tad-dukessi, ta' dawk li jkollhom diżgwidi ma' qrabathom, u tar-romol. Il-festa tagħha tiġi ċċelebrata fis-16 ta' Settembru.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_academies/cult-martyrum/martiri/009.html#settembre|titlu=Martri|sit=www.vatican.va|data-aċċess=2023-04-03}}&lt;/ref&gt;

[[Antonín Dvořák]] ikkompona l-oratorju tiegħu msejjaħ ''Santa Ludmila'' bejn Settembru 1885 u Mejju 1886. Dan ix-xogħol ġie kkummissjonat mill-pubblikatur Littleton għall-Festival ta' [[Leeds]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://blogs.bl.uk/european/2013/09/st-ludmila-patroness-of-bohemia-.html|titlu=St. Ludmila, patroness of Bohemia|sit=blogs.bl.uk|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230418205940/https://blogs.bl.uk/european/2013/09/st-ludmila-patroness-of-bohemia-.html|arkivju-data=2023-04-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Referenzi ==

[[Kategorija:Qaddisin nisa]]
[[Kategorija:Qaddisin]]
[[Kategorija:Qaddisin Kattoliċi]]
[[Kategorija:Twieldu fis-seklu 9]]
[[Kategorija:Mietu fis-seklu 10]]</text>
      <sha1>bplxsgvpwi0mg6fjvjxigda1pu07afe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jum Zamenhof</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30052</id>
    <revision>
      <id>331365</id>
      <parentid>328101</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T04:09:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6802" sha1="hhe6x8zy7dfrku0h4n6s47ntvmrz5bp" xml:space="preserve">[[Stampa:Zamenhofa Tago Kuko.jpg|daqsminuri|Kejk ta' Jum Zamenhof.]]
'''Jum Zamenhof''' (bl-[[Esperanto]]: ''Zamenhofa Tago'', bil-[[Lingwa Pollakka|Pollakk]]: ''Dzień Zamenhofa''), imsejjaħ ukoll '''Jum il-Kotba bl-Esperanto'''&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.linguistic-rights.org/zamenhof-tago/2017/Zamenhof_Day_Esperanto_Book_Day_15_December_2017_EN.html|titlu=Zamenhof-Day / Esperanto Book Day, 15 December {{!}} Zamenhof-Tago - Esperanta Libro-Tago|sit=www.linguistic-rights.org|data-aċċess=2023-04-14}}&lt;/ref&gt;, jiġi ċċelebrat fil-15 ta' Diċembru, jum twelid il-ħallieq tal-Esperanto [[Ludwik Lejzer Zamenhof]]. Huwa l-iżjed jum iċċelebrat fil-[[kultura]] tal-Esperanto. F'dan il-jum, l-[[Esperantoloġija|Esperantisti]] jorganizzaw sessjonijiet ta' tagħrif u avvenimenti kulturali biex jippromwovu l-letteratura bl-Esperanto.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://esperanto.cri.cn/1/2004/12/22/1@18820.htm|titlu=china radio international|sit=esperanto.cri.cn|data-aċċess=2023-04-14}}&lt;/ref&gt;

L-[[Storja|istorja]] taċ-ċelebrazzjoni tal-Esperanto f'jum twelid Zamenhof tmur lura għas-17 ta' Diċembru 1878, meta waqt festin ta' għeluq snin Zamenhof (meta għalaq 19-il sena), huwa ppreżenta l-''Lingwe uniwersala'' lil sħabu, li kienet l-ewwel verżjoni tal-lingwa internazzjonali tiegħu. Sal-1887, din il-lingwa kienet evolviet f'dik li issa hija magħrufa bħala l-Esperanto, meta huwa ppubblika l-''Unua Libro'' (L-Ewwel Ktieb). Il-15 ta' Diċembru qabel kien magħruf ukoll bħala [[Jum l-Esperanto]]&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://esperanto-usa.org/en/content/esperanto-day-google|titlu=Esperanto Day at Google {{!}} Esperanto-USA|data=2009-12-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20091218113513/http://esperanto-usa.org/en/content/esperanto-day-google|arkivju-data=2009-12-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, iżda issa dan il-jum jiġi ċċelebrat minflok fis-26 ta' Lulju, fl-istess jum meta ġie ppubblikat l-''Unua Libro''.&lt;ref&gt;Boulton, Marjorie. ''Zamenhof, Aǔtoro de Esperanto''. La Laguna : J. Régulo, 1962. (bl-Esperanto).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://groups.yahoo.co.jp/group/velanoj/messages/1363?expand=1|titlu=Yahoo!グループ : VEL-projekto 掲示板 : 1547件中 1363-1377件目を表示|data=2012-04-25|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120425162559/http://groups.yahoo.co.jp/group/velanoj/messages/1363?expand=1|arkivju-data=2012-04-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Mill-1927 'il quddiem, il-15 ta' Diċembru beda jiġi ċċelebrat fi ħdan il-moviment tal-Esperanto bħala Jum il-Kotba bl-Esperanto, peress li hija drawwa li jinxtara ktieb ġdid dwar l-Esperanto għal dik l-okkażjoni.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://peoplesworld.org/article/today-in-history-how-will-you-celebrate-zamenhof-aka-esperanto-day/|titlu=Today in history: How will you celebrate Zamenhof (aka Esperanto) Day?|kunjom=World|isem=Special to People’s|data=2015-12-15|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-04-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://blogs.bl.uk/european/2015/12/the-man-who-hoped-celebrating-esperanto-book-day.html|titlu=The Man who Hoped: Celebrating Esperanto Book Day|sit=blogs.bl.uk|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230518090736/https://blogs.bl.uk/european/2015/12/the-man-who-hoped-celebrating-esperanto-book-day.html|arkivju-data=2023-05-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== 150 anniversarju tat-twelid ta' Zamenhof ==
Fil-15 ta' Diċembru 2009 ġie ċċelebrat il-150 anniversarju tat-twelid ta' Zamenhof, u kien hemm diversi avvenimenti x'jiġu ċċelebrati. Dakinhar, l-awtoritajiet fir-raħal tiegħu ta' [[Białystok]], il-[[Polonja]], fetħu Ċentru ġdid ta' Zamenhof&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://esperanto-usa.org/en/content/esperanto-today|titlu=Esperanto Today {{!}} Esperanto-USA|data=2009-12-26|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20091226052055/http://esperanto-usa.org/en/content/esperanto-today|arkivju-data=2009-12-26|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, u simpożju f'ġieħ Zamenhof ġie organizzat fil-[[Belt ta' New York]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], b'taħditiet minn [[Arika Okrent]] u [[Humphrey Tonkin]] fost professuri oħrajn.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://accounts.google.com/v3/signin/identifier?dsh=S-33397453%3A1681471390069099&amp;continue=https%3A%2F%2Fsites.google.com%2Fsite%2Fsites%2Fsystem%2Ferrors%2FWebspaceNotFound%3Fpath%3D%2Fzamenhofsymposium%2F&amp;followup=https%3A%2F%2Fsites.google.com%2Fsite%2Fsites%2Fsystem%2Ferrors%2FWebspaceNotFound%3Fpath%3D%2Fzamenhofsymposium%2F&amp;ifkv=AQMjQ7SAumyJ4kluflgdsk1VFf1EndNYZMEg1jHolpvBoU9cuNiIQmt642M59jtJQk66nz_JP2-4&amp;passive=1209600&amp;service=jotspot&amp;flowName=WebLiteSignIn&amp;flowEntry=ServiceLogin|titlu=Google Sites: Sign-in|sit=accounts.google.com|data-aċċess=2023-04-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230414112404/https://accounts.google.com/v3/signin/identifier?dsh=S-33397453%3A1681471390069099&amp;continue=https%3A%2F%2Fsites.google.com%2Fsite%2Fsites%2Fsystem%2Ferrors%2FWebspaceNotFound%3Fpath%3D%2Fzamenhofsymposium%2F&amp;followup=https%3A%2F%2Fsites.google.com%2Fsite%2Fsites%2Fsystem%2Ferrors%2FWebspaceNotFound%3Fpath%3D%2Fzamenhofsymposium%2F&amp;ifkv=AQMjQ7SAumyJ4kluflgdsk1VFf1EndNYZMEg1jHolpvBoU9cuNiIQmt642M59jtJQk66nz_JP2-4&amp;passive=1209600&amp;service=jotspot&amp;flowName=WebLiteSignIn&amp;flowEntry=ServiceLogin|arkivju-data=2023-04-14|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

F'dak il-jum ukoll, il-magna tat-tiftix Google, ħejjiet verżjoni speċjali tal-logo tagħha (Doodle) bi 33 lingwa nazzjonali (iżda mhux dak internazzjonali bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]), b'bandiera tal-Esperanto għall-okkażjoni&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://huliq.com/ll-zamenhof-honored-by-google/|titlu=LL Zamenhof Honored By Google - Huliq|data=2009-12-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-04-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.liberafolio.org/arkivo/www.liberafolio.org/2009/google-festas-la-zamenhof-tagon/|titlu=Google festas la Zamenhof-tagon — Libera Folio|kunjom=Redakcio|sit=www.liberafolio.org|lingwa=eo|data-aċċess=2023-04-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230329152541/https://www.liberafolio.org/arkivo/www.liberafolio.org/2009/google-festas-la-zamenhof-tagon/|arkivju-data=2023-03-29|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, li ġġenerat, fost it-30 l-ikbar lingwi tal-[[Wikipedija]], 1,750,000 ''page view'' tal-artikli dwar &quot;Ludwik Lejzer Zamenhof&quot;.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://esperanto.org/Ondo/Ondo/184-lode.htm|titlu=La Ondo de Esperanto. 2010: 2|data=2011-05-14|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110514135632/http://esperanto.org/Ondo/Ondo/184-lode.htm|arkivju-data=2011-05-14|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Referenzi ==

[[Kategorija:Esperanto]]
[[Kategorija:Jiem internazzjonali]]</text>
      <sha1>hhe6x8zy7dfrku0h4n6s47ntvmrz5bp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ġeriko tal-Qedem</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31011</id>
    <revision>
      <id>331377</id>
      <parentid>329481</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T10:03:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25798" sha1="b6mqi30kvuew2fprq3yj0bhpt2p9ibk" xml:space="preserve">[[Stampa:Tell es-sultan.jpg|daqsminuri|Immaġni satellitari ta' Tell es-Sultan.]]
'''Ġeriko tal-Qedem''' jew '''Tell es-Sultan''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: تل السلطان, litteralment &quot;l-Għolja tas-Sultan&quot;) hija sit [[Arkeoloġija|arkeoloġiku]] u [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fil-belt ta' [[Ġeriko]], il-[[Palestina]], li jikkonsisti mill-fdalijiet tal-eqdem belt iffortifikata fid-[[Id-Dinja|dinja]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.aljazeera.com/gallery/2023/9/18/jerichos-tell-es-sultan-added-to-unesco-world-heritage-list|titlu=Photos: Jericho’s Tell es-Sultan added to UNESCO World Heritage list|sit=Al Jazeera|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1687/|titlu=Ancient Jericho&amp;#x2f;Tell es-Sultan|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-13}}&lt;/ref&gt;

Is-sit jinsab biswit il-kamp tar-refuġjati ta' Ein as-Sultan, żewġ kilometri fit-Tramuntana taċ-ċentru tal-belt Palestinjana ta' Ġeriko. L-għolja ilha abitata mill-għaxar millenju [[Ante Christum natum|Q.K]]., u b'hekk Ġeriko tal-Qedem hija fost l-eqdem bliet kontinwament abitati fid-dinja.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.newarab.com/news/un-committee-lists-wbanks-jericho-world-heritage-site|titlu=UN committee lists W.Bank's Jericho as a World Heritage Site|kunjom=Agencies|isem=The New Arab Staff|data=|sit=https://www.newarab.com/|lingwa=en|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250504141753/https://www.newarab.com/news/un-committee-lists-wbanks-jericho-world-heritage-site|arkivju-data=2025-05-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Is-sit huwa notevoli għar-rwol tiegħu fl-[[Storja|istorja]] tal-arkeoloġija tal-Lvant.

Iż-żona ġiet identifikata għall-ewwel darba bħala s-sit ta' Ġeriko tal-Qedem fl-era moderna minn [[Charles Warren]] fl-1868, abbażi tal-prossimità tagħha mal-għajn il-kbira ta' Ein es-Sultan'','' li kienet ġiet proposta bħala l-għajn ta' Elixa minn [[Edward Robinson]] tliet deċennji qabel.

== Storja ==

=== Epipaleolitiku ===
In-nixfiet u s-sirda tad-Dryas Inferjuri ntemmu għall-ħabta tad-9600 Q.K., u b'hekk wasslu għall-Oloċen u l-Epipaleolitiku tal-istorja tal-[[bniedem]]. Il-klima saħnet u b'hekk gruppi Natufjani setgħu jestendu d-durata tas-soġġorn tagħhom, u eventwalment bdew joqogħdu fl-istess post is-sena kollha u ġew stabbiliti l-insedjamenti permanenti. L-ewwel insedjament permanenti ta' Tell es-Sultan — immarkat mill-kostruzzjoni ta' strutturi Natufjani — żviluppa bejn l-10,000 u d-9000 Q.K., li milli jidher kien qabel  l-invenzjoni tal-agrikoltura.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.mama.org/exhibits/ancient/prehistoric/|titlu=Prehistoric Exhibits|data=2018-08-03|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-12-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180803074340/https://www.mama.org/exhibits/ancient/prehistoric/|arkivju-data=2018-08-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Freedman et al., 2000, p. 689-691.&lt;/ref&gt; Tell es-Sultan kienet post popolari fost il-gruppi ta' kaċċaturi-ġemmiegħa Natufjani minħabba l-għajn ta' Ein as-Sultan fil-qrib; dawn il-kaċċaturi-ġemmiegħa ħallew warajhom għadd ta' għodod mikrolitiċi b'għamla ta' nofs [[qamar]].&lt;ref&gt;Mithen, Steven (2006). ''After the ice: a global human history, 20,000-5000 BCE''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN &lt;bdi&gt;0-674-01999-7&lt;/bdi&gt;. p. 59.&lt;/ref&gt;

=== Neolitiku A ta' Qabel il-Fuħħar (PPNA) ===
[[File:Jerycho8.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jerycho8.jpg|daqsminuri|Il-pedamenti tal-abitazzjonijiet f'Tell es-Sultan/Ġeriko tal-Qedem.]]
Fil-fażi tan-Neolitiku A ta' Qabel il-Fuħħar f'Tell es-Sultan (għall-ħabta tat-8500-is-7500 Q.K.)&lt;ref&gt;Nigro, Lorenzo (2014). &quot;The Archaeology of Collapse and Resilience: Tell es-Sultan/ancient Jericho as a Case Study&quot;. ''Rome &quot;la Sapienza&quot; Studies on the Archaeology of Palestine &amp; Transjordan''. '''11''': 272.&lt;/ref&gt; tfaċċat waħda mill-ewwel protobliet ewlenin fid-dinja. Mat-tisħin dinji, feġġet [[kultura]] ġdida bbażata fuq l-agrikoltura u abitazzjoni permanenti, li l-arkeologi sejħulha tan-&quot;Neolitiku A ta' Qabel il-Fuħħar&quot; (PPNA), li xi kultant ġiet imsejħa bħala l-era Sultanjana b'referenza għall-isem Għarbi tal-belt. Il-villaġġi tal-PPNA huma kkaratterizzati minn abitazzjonijiet ċirkolari żgħar, id-dfin tal-mejtin taħt l-art tal-binjiet, id-dipendenza fuq il-kaċċa tal-[[Annimal|annimali]] selvaġġi, il-kultivazzjoni taċ-ċereali selvaġġi jew domestiċi, u l-ebda użu tal-faħħar sa dak iż-żmien.

Ir-raħal tal-PPNA, insedjament ta' madwar 40,000 [[metru]] kwadru (430,000 pied kwadru), kien magħmul minn djar tondi tat-tal-brikks tat-tajn, iżda mingħajr ebda ppjanar tat-toroq.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.ourfatherlutheran.net/biblehomelands/palestine/jericho/jericho.htm|titlu=Old Testament Jericho|data=|sit=web.archive.org|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080220035014/http://www.ourfatherlutheran.net/biblehomelands/palestine/jericho/jericho.htm|arkivju-data=2008-02-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; L-abitazzjonijiet ċirkolari kienu mibnija bil-brikks tat-tafal u tal-ħuxlief li kienu jitħallew jinxfu fix-[[xemx]], u mbagħad kienu jiġu mkaħħla ma' xulxin bit-tajn. Kull dar kienet wiesgħa madwar 5 metri (16-il pied), u kienet imsaqqfa bil-veġetazzjoni ssiġillata bit-tajn. Fi ħdanhom kien hemm fuklar u fuq barra kien ikun hemm ħuġġieġa.&lt;ref&gt;Mithen, Steven (2006). ''After the ice: a global human history, 20,000-5000 BCE''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN &lt;bdi&gt;0-674-01999-7&lt;/bdi&gt;. p. 54.&lt;/ref&gt;

Għad ma hemmx qbil dwar l-identità u l-għadd tal-abitanti ta' Ġeriko tal-Qedem fil-PPNA, u l-istimi jvarjaw saħansitra bejn 2,000-3,000 sa 200-300 abitant.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/place/Jericho-West-Bank|titlu=Jericho {{!}} Facts &amp; History {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Akkermans, Peter M. M; Schwartz, Glenn M. (2004). ''The Archaeology of Syria: From Complex Hunter-Gatherers to Early Urban Societies (c. 16,000–300 BCE)''. Cambridge University Press. p. 57. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-521-79666-8&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; Huwa magħruf li din il-popolazzjoni kienet tikkoltiva l-qamħ emmer, ix-xgħir u l-legumi, u kienet tikkaċċja l-annimali selvaġġi.

Ir-raħal kien imdawwar minn ħitan difensivi kbar tal-ġebel li kien għoli iktar minn 3.6 metri (12-il pied) u kien wiesa' 1.8 metru (6 piedi) fil-bażi tiegħu. Fi ħdan dawn il-ħitan kien hemm torri tal-ġebel stabbilit fiċ-ċentru tan-naħa tal-Punent tal-għolja.&lt;ref&gt;Barkai, Ran; Liran, Roy (2008). &quot;Midsummer Sunset at Neolithic Jericho&quot;. ''Time and Mind''. '''1''' (3): 273–284 [279].&lt;/ref&gt; Dan it-torri kien l-ogħla struttura fid-dinja sa ma nbniet il-[[Piramidi Eġizzjani|Piramida]] ta' [[Djoser]], u kien it-tieni l-eqdem torri wara dak tal-Għolja ta' Qaramel.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://pcma.uw.edu.pl/en/research/season-by-season/tell-qaramel-syria-3/|titlu=Tell Qaramel (Syria), 2006|sit=pcma.uw.edu.pl|data-aċċess=2023-12-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240305104953/https://pcma.uw.edu.pl/en/research/season-by-season/tell-qaramel-syria-3/|arkivju-data=2024-03-05|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Il-ħitan u t-torri nbnew għall-ħabta tat-8000 Q.K.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.jpost.com/video-articles/video/worlds-first-skyscraper-sought-to-intimidate-masses|titlu='World’s first skyscraper sought to intimidate masses'|data=2011-02-14|sit=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kenyon, Kathleen M.; Holland, Thomas A. (1960). ''Excavations at Jericho: The architecture and stratigraphy of the Tell: plates''. Vol. 3. British School of Archaeology in Jerusalem. p. 6. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-9500542-3-0&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; Id-datazzjoni bil-karbonju tat-torri ppubblikata fl-1981 u fl-1983 tindika li nbena għall-ħabta tat-8300 Q.K. u baqa' jintuża sal-ħabta tas-7800 Q.K. Il-ħitan u t-torri kienu jirrekjedu xi mitt jum ta' xogħol biex jinbnew minn 100 [[raġel]], għaldaqstant x'aktarx li diġà kien hemm xi tip ta' organizzazzjoni soċjali u qsim tax-xogħol.

L-istrutturi ewlenin jenfasizzaw l-importanza tal-għolja għall-fehim tal-mudelli ta' insedjament fil-perjodu Sultanjan fin-Nofsinhar tad-dinja tal-Lvant.&lt;ref&gt;Cremin, Aedeen (2007). ''Archaeologica: The World's Most Significant Sites and Cultural Treasures''. Frances Lincoln. pp. 209ff. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-7112-2822-1&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

=== Neolitiku B ta' Qabel il-Fuħħar (PPNB) ===
[[File:Jericho_Statue.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jericho_Statue.png|daqsminuri|213x213px|[[Statwa]] ta' antenat, Ġeriko tal-Qedem, madwar 9,000 sena ilu. Il-[[Mużew]] Arkeoloġiku ta' Rockefeller, [[Ġerusalemm]].]]
Wara ftit sekli, l-ewwel insedjament ġie abbandunat. Wara l-fażi ta' insedjament tal-PPNA, ma kienx hemm insedjamenti ġodda għal diversi sekli, imbagħad ġie stabbilit insedjament fin-Neolitiku B ta' Qabel il-Fuħħar (PPNB) fuq is-superfiċe mikula tal-għolja. Dan it-tieni insedjament, stabbilit fis-6800 Q.K., x'aktarx jirrappreżenta x-xogħol ta' poplu invażur li assorba lill-abitanti oriġinali fil-kultura dominanti tagħhom. L-artefatti li jmorru lura minn dan il-perjodu jinkludu għaxar kranji umani tal-ġibs, impittra b'tali mod li jirrikostitwixxu l-fattizzi ta' xi individwi.&lt;ref&gt;Watson, Noelle, ed. (1996). &quot;Jericho (West Bank)&quot;. ''International Dictionary of Historic Places''. Vol. 4: Middle East and Africa. [[Chicago]]: Fitzroy Dearborn Publishers. pp. 367–370. ISBN &lt;bdi&gt;1-884964-03-6&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; Dawn jirrappreżentaw ''terafim'' jew eżempju bikri ta' ritratti fl-istorja tal-[[arti]], u huwa maħsub li kienu jinżammu fid-djar tan-nies mentri l-katavri tagħhom kienu jindifnu.&lt;ref&gt;Janson, H. W.; Janson, Anthony F. (2004). ''History of Art: The Western Tradition''. Upper Saddle River: Prentice Hall Professional. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-13-182895-7&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

L-arkitettura kienet tikkonsisti minn binjiet rettilineari magħmula mill-brikks tat-tajn fuq pedamenti tal-ġebel. Il-brikks tat-tajn kellhom għamla ta' ħobżiet b'impronti fondi sabiex jeħla ma' xulxin faċilment. L-ebda binja ma ġiet skavata għalkollox. Normalment, diversi kmamar kienu raggruppati madwar bitħa ċentrali. Kien ikun hemm kamra waħda kbira (6.5 metri b'4 metri (21 pied bi 13-il pied)) u kamra oħra kemxejn iżgħar (7 metri bi 3 metri (23 pied b'10 piedi)) b'diviżjonijiet interni. Il-kumplament taż-żoni kienu żgħar u x'aktarx kienu jintuża għall-ħżin. Il-kmamar kellhom artijiet [[Aħmar|ħomor]] jew roża tat-terrazzo magħmula mill-[[ġebla tal-ġir]]. Ġew ippreservati wkoll xi marki ta' twapet tal-qasab jew tal-veġetazzjoni. Il-btieħi kien ikollhom art tat-tafal.

[[Kathleen Kenyon]] interpretat binja partikolari bħala santwarju. Din kellha niċċa fil-ħajt. Pilastru mċaqqam tal-blat vulkaniku li nstab fil-qrib jaf kien joqgħod f'din in-niċċa.

Il-mejtin kienu jindifnu taħt l-art jew bejn il-filati tal-ġebel tal-binjiet abbandunati. Hemm diversi difniet kollettivi u mhux l-iskeletri kollha huma artikolati għalkollox. Dan jaf jindika xi żmien ta' esponiment qabel id-dfin. Kontenitur tal-kranji kien iżomm sa seba' kranji umani fih. Ix-xedaq kien jitneħħa u l-wiċċ kien jinkesa bil-ġibs; minflok l-għajnejn kienu jitpoġġew qxur tal-baħar. B'kollox instabu għaxar kranji. Kranji mmudellata nstabu fl-Għolja ta' Ramad u f'Beisamoun ukoll.

Sejbiet oħra kienu jinkludu żnied, bħal ponot tal-vleġeġ, xfafar tal-mehrież bis-snien, burini, barraxa, mannaretti żgħar, ossidjana, u ossidjana ħadra minn sors mhux magħruf. Kien hemm ukoll imtieħen manwali tal-qmuħ, ġebel li kien jintuża minflok imrietel, u xi mannari tat-tħin magħmula bil-blat [[aħdar]]. Oġġetti oħra li ġew skoperti jinkludu platti u skutelli tal-ġebla tal-ġir ratba, ċombini tal-insiġ magħmula bil-ġebel u piżijiet tal-insiġ, spatuli u għodod għat-tħaffir, figuri antropomorfiċi stilizzati tal-ġibs, kważi ta' daqs reali, figurini antropomorfiċi u terjomorfiċi tat-tafal, kif ukoll żibeġ tal-qxur tal-baħar u tal-malakit.

=== Żmien il-Bronż ===
Mill-4500 Q.K. 'il quddiem kien hemm suċċessjoni ta' insedjamenti, u l-ikbar wieħed inbena fi Żmien il-Bronż Bikri, għall-ħabta tal-2600 Q.K. Tell es-Sultan ġiet okkupata, inqerdet u ġiet abbandunata bosta drabi, kif joħroġ fid-dieher mill-bosta saffi ta' qerda tagħha.

Milli jidher is-sit ilu okkupat b'mod kontinwu minn Żmien il-Bronż Bikri sal-ewwel parti ta' Żmien il-Bronż Nofsani. Id-datazzjoni bir-radjokarbonju tissuġġerixxi li l-belt inqerdet u ġiet abbandunata għall-ħabta tal-2000/1950 Q.K. Sussegwentement, il-belt ġiet rikostruwita, u laħqet il-quċċata tagħha fil-perjodu mill-1700 sal-1550 Q.K. Dak iż-żmien, kienet belt żgħira iżda importanti tar-reġjun ta' Kana li kienet tirrefletti l-livell ikbar ta' urbanizzazzjoni fl-inħawi. Il-belt ġiet ikkollegata mal-istabbiliment tal-[[Maryannu]], klassi ta' aristokratiċi li kienu jużaw il-karrijiet li kienet ikkollegata mal-istat Mitannit fit-Tramuntana. Kienet imdawra b'ħitan difensivi estensivi, imsaħħa b'torrijiet rettangolari, u kellha ċimiterju estensiv b'oqbra b'xaftijiet vertikali u kompartimenti funebri taħt l-art; l-offerti funebri elaborati f'uħud mill-oqbra jaf jirriflettu l-istabbiliment ta' rejiet lokali.&lt;ref&gt;Kuijt, Ian (2012). &quot;Jericho&quot;. In Silberman, Neil Asher (ed.). ''The Oxford Companion to Archaeology''. Vol. 2 (2 ed.). [[Belt ta' New York|New York]]: Oxford University Press. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-19-973578-5&lt;/bdi&gt;. pp. 165-167.&lt;/ref&gt; Kathleen Kenyon irrapportat li &quot;Żmien il-Bronż Nofsani x'aktarx li huwa l-iżjed wieħed għani fl-istorja kollha ta' Kna'an. ... Is-sistemi difensivi ... x'aktarx li nbnew f'data iktar avvanzata f'dak il-perjodu&quot; u kien hemm &quot;ristawr kbir tal-ġebel;... parti minn sistema kumplessa&quot; ta' difiżi.&lt;ref&gt;Kenyon, Kathleen Mary (1957). ''Digging up Jericho: the results of the Jericho excavations, 1952–1956''. Praeger. p. 68. ISBN &lt;bdi&gt;9780758162519&lt;/bdi&gt;. pp. 213-218.&lt;/ref&gt;

Il-belt reġgħet inqerdet fis-seklu 16 fl-aħħar ta' Żmien il-Bronż Nofsani. Il-fdalijiet tal-karbonju kkalibrati mis-saff tal-qerda Nru IV imorru lura għall-1617-1530 Q.K., u dan jikkonferma l-akkuratezza tad-datazzjoni stratigrafika ta' Kenyon. Il-konsensus attwali fost l-istudjużi hu li s-sit ma kienx abitat mill-aħħar tas-seklu 15 sas-sekli 10-9 Q.K.,&lt;ref&gt;Nigro, Lorenzo (2020). &quot;The Italian-Palestinian Expedition to Tell es-Sultan, Ancient Jericho (1997–2015)&quot;. In Sparks, Rachel T.; Finlayson, Bill; Wagemakers, Bart; SJ, Josef Mario Briffa (eds.). ''Digging Up Jericho: Past, Present and Future''. Archaeopress Publishing Ltd. ISBN &lt;bdi&gt;978-1789693522&lt;/bdi&gt;. pp. 202-204.&lt;/ref&gt; għalkemm dan ġie ddubitat minn skavi reċenti. B'mod speċifiku, l-iskavi arkeoloġiċi ma rnexxilhomx joħorġu fid-dieher evidenza li l-belt kienet abitata fi żmien il-Battalja ta' Ġeriko, kif deskritt fil-Ktieb ta' Ġoxwa.&lt;ref&gt;Miller, James Maxwell; Hayes, John Haralson (1986). ''A History of Ancient Israel and Judah''. Philadelphia: The Westminster Press. pp. 71–72. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-664-21262-9&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

=== Żmien il-[[Ħadid]] ===
Tell es-Sultan baqgħet mhux okkupata mill-aħħar tas-seklu 15 sas-sekli 10-9 Q.K. meta l-belt reġgħet inbniet. Minn din il-belt ġdida ma tantx instabu ħafna iktar fdalijiet minn dar b'erbat ikmamar fix-xaqliba tal-Lvant. Sas-seklu 7 Ġeriko tal-Qedem kienet saret raħal estensiv, iżda dan l-insedjament inqered fil-konkwista Babiloniża tal-Ġudea fil-bidu tas-seklu 6.

=== Abbandun tal-għolja ===
B'rispons għall-irvelli tal-Ġudea kontra l-[[Babilonja]], Ġeriko tal-Qedem inqerdet mill-Babiloniżi fil-587/586 Q.K. Il-belt reġgħet inbniet matul il-perjodu [[Iran|Persjan]] wara li l-[[Ġudaiżmu|Lhud]] inħelsu minn taħt il-Babiloniżi. Ma tantx għad fadal wisq fdalijiet minn dan il-perjodu, u s-sit ġie abbandunat bħala post ta' insedjament mhux wisq wara dan il-perjodu.&lt;ref&gt;Negev, Avraham; Gibson, Shimon, eds. (2001). &quot;Jericho&quot;. ''Archaeological Encyclopedia of the Holy Land''. New York u Londra: Continuum. pp. 256-260. ISBN &lt;bdi&gt;978-0826413161&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Ġeriko tal-Qedem/Tell es-Sultan ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2023.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' &quot;Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet&quot;; u l-kriterju (iv) &quot;Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Skavi arkeoloġiċi ==
[[File:Jericho_and_Tell_es_Sultan_in_the_Survey_of_Western_Palestine_1880.18_(cropped).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jericho_and_Tell_es_Sultan_in_the_Survey_of_Western_Palestine_1880.18_(cropped).jpg|daqsminuri|Iż-żona ta' madwar Tell es-Sultan fl-Istħarriġ tal-Palestina magħmul mill-PEF, li tfassal ftit snin wara l-ispedizzjoni ta' Warren.]]
L-ewwel skavi fl-għoljiet ta' madwar Ain es-Sultan (bl-Għarbi: عين سلطان, litteralment &quot;Għajn is-Sultan&quot;) saru minn Charles Warren fl-1868 f'isem il-Fond tal-Esplorazzjoni tal-Palestina. Warren skava disa' għoljiet fl-inħawi tal-għajn; matul l-iskavi l-ħaddiema tiegħu ħaffru toqba ġol-brikks tat-tajn tal-ħajt mingħajr ma ndunaw x'kien.&lt;ref&gt;Wagemakers, Bart (2014). ''Archaeology in the 'Land of Tells and Ruins': A History of Excavations in the Holy Land Inspired by the Photographs and Accounts of Leo Boer''. Oxbow Books. p. 122ff. ISBN &lt;bdi&gt;978-1-78297-246-4&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

L-għajn kienet ġiet identifikata fl-1838 fir-''Riċerki Bibbliċi fil-Palestina'' ta' Edward Robinson bħala &quot;x-xenarju fejn twettaq il-miraklu ta' Elixa&quot;, fuq il-bażi li kienet l-għajn primarja qrib Ġeriko.&lt;ref&gt;Edward Robinson; Eli Smith (1841). ''Biblical Researches in Palestine''. Crocker &amp; Brewster. pp. 283ff.&lt;/ref&gt; Abbażi ta' dan, Warren ippropona l-għoljiet tal-madwar bħala s-sit ta' Ġeriko tal-Qedem, iżda ma kellux il-fondi biex iwettaq skavi rigorużi. Peress li kien jemmen li l-għajn kienet l-istess waħda tal-fejqan ta' Elixa, huwa ssuġġerixxa li l-għolja kollha tiġi mistħarrġa għall-evidenza, u hu kien tal-fehma li dan seta' jsir għal £400.&lt;ref&gt;Warren, Charles (1876). ''Underground Jerusalem''. Richard Bentley &amp; Son. p. 196.&lt;/ref&gt;

[[Ernst Sellin]] u [[Carl Watzinger]] wettqu skavi f'Tell es-Sultan u f'Tulul Abu el-'Alayiq bejn l-1907 u l-1909 u mill-ġdid fl-1911, u sabu l-fdalijiet ta' żewġ ħitan li inizjalment issuġġerew li kienu jaqblu mal-ġrajja Bibblika tal-Battalja ta' Ġeriko. Iktar 'il quddiem irrevedew din il-konklużjoni u dataw is-sejbiet tagħhom għal Żmien il-Bronż Nofsani (1950-1550 Q.K.).&lt;ref&gt;Hoppe, Leslie J. (2005). ''New light from old stories: the Hebrew scriptures for today's world''. Paulist Press. pp. 82ff. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-8091-4116-6&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

Is-sit ġie skavat mill-ġdid minn [[John Garstang]] bejn l-1930 u l-1936, li reġa' ssuġġerixxa li l-fdalijiet tal-ħajt ta' fuq kienu jaqblu mad-deskrizzjoni fil-Bibbja, u kienu jmorru lura għall-ħabta tal-1400 Q.K.&lt;ref&gt;Bromiley, Geoffrey W. (1995). ''International Standard Bible Encyclopedia''. Vol. A–D. Grand Rapids, Michigan: William B. Eerdmans Publishing Company. pp. 275ff. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-8028-3781-3&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;
[[File:Plastered_Skull,_c._9000_BC.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plastered_Skull,_c._9000_BC.jpg|daqsminuri|Kranju miksi bil-ġibs, Tell es-Sultan/Ġeriko tal-Qedem, għall-ħabta tad-9000 Q.K.]]
Kathleen Kenyon wettqet investigazzjoni estensivi b'tekniki iktar moderni bejn l-1952 u l-1958. Permezz tal-iskavi tagħha ġew skoperti torri u ħajt fit-trunċiera I. Kenyon ipprovdiet evidenza li ż-żewġ kostruzzjonijiet inbnew ferm qabel l-istimi preċedenti tal-età tas-sit, fin-Neolitiku, u kienu parti minn protobelt bikrija. L-iskavi tagħha ħarġu fid-dieher sensiela ta' sbatax-il ħajt ta' Żmien il-Bronż, li skontha wħud minnhom x'aktarx li nqerdu minn terremoti. L-aħħar wieħed mill-ħitan inbena ta' kafkaf, u jindika li l-insedjament kien inqered minn invażuri nomadiċi. Ħajt ieħor inbena minn kultura iktar sofistikata fi Żmien il-Bronż Nofsani, b'telgħa wieqfa miksija bil-ġibs u bil-brikks tat-tajn fuq nett.&lt;ref&gt;Davis, Miriam C. (2008). ''Dame Kathleen Kenyon: digging up the Holy Land''. Left Coast Press. pp. 101ff. ISBN &lt;bdi&gt;978-1-59874-326-5&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

[[Lorenzo Nigro]] u [[Nicolo Marchetti]] wettqu skavi bejn l-1997 u s-sena 2000. Mill-2009, il-proġett arkeoloġiku [[Italja|Taljan]]-Palestinjan ta' skavi u ta' restawr tkompla mill-Università &quot;La Sapienza&quot; ta' [[Ruma]] u mill-MOTA-DACH tal-Palestina, taħt it-tmexxija ta' Lorenzo Nigro u [[Hamdan Taha]].

Saru skavi oħra f'Tell es-Sultan mill-2009 sal-2023 mill-Ispedizzjoni Taljana-Palestinjana, taħt it-tmexxija ta' Lorenzo Nigro, f'isem l-Università &quot;La Sapienza&quot; ta' Ruma, u ta' [[Jehad Yasine]], f'isem il-Ministeru għat-Turiżmu u l-Antikitajiet tal-Palestina. Dawn ix-xogħlijiet żvelaw diversi monumenti tal-belt ta' Żmien il-Bronż: il-Palazzi ta' fuq l-Għolja tal-Għajn (Żmien il-Bronż Bikri II-III, 3000-2350 Q.K.; il-palazz MB I-II, imsejjaħ il-&quot;Palazz tar-Rejiet [[Ragħaj|Rgħajja]]&quot; u l-palazz MB III, imsejjaħ il-&quot;Palazz ta' Hyksos&quot;), id-Daħla tax-Xlokk, imsejħa d-Daħla ta' Ġerusalemm, u diversi traċċi tal-ħitan tal-belt tal-qedem.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.lasapienzatojericho.it/|titlu=Tell es-Sultan/Jericho|sit=www.lasapienzatojericho.it|data-aċċess=2023-12-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181201140141/http://www.lasapienzatojericho.it/|arkivju-data=2018-12-01|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Ħitan ==
Il-ħitan tal-belt ta' żmien il-PPNA nbnew għal skopijiet difensivi jew bħala protezzjoni mill-għargħar; il-massa tal-ħitan (bi ħxuna bejn wieħed u ieħor ta' 1.5 metru sa 2 metri (4.9 sa 6.6 piedi) u b'għoli ta' 3.7 sa 5.2 metri (12 sa 17-il pied)) kif ukoll dik tat-torri tissuġġerixxi skop difensiv. Huwa maħsub li jmorru lura għall-ħabta tat-8000 Q.K. Jekk jiġu interpretati bħala &quot;fortifikazzjoni urbana&quot;, il-Ħitan ta' Ġeriko huma l-eqdem ħitan ta' belt li qatt ġew skoperti mill-arkeologi fid-dinja. Madwar il-ħitan kien hemm foss wiesa' 8.2 metri (27 pied) u fond 2.7 metri (9 piedi), maqtugħ fil-blat u b'ċirkonferenza madwar il-belt saħansitra sa 600 metru (2,000 pied). Kenyon ikkummentat li &quot;x-xogħol involvut għat-tħaffir ta' dan il-foss fil-blat kien wieħed iebes&quot;.&lt;ref&gt;Kenyon, Kathleen Mary (1957). ''Digging up Jericho: the results of the Jericho excavations, 1952–1956''. Praeger. p. 68. ISBN &lt;bdi&gt;9780758162519&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

Il-ġrajja tal-konkwista ta' Ġeriko fil-Ktieb ta' Ġoxwa tindika li mill-inqas parti mill-belt kienet integrata fil-fortifikazzjonijiet, tant li d-dar ta' Rahab &quot;kienet mibnija fil-ħitan tal-belt, u kienet tgħix hemmhekk&quot; (il-Ktieb ta' Ġoxwa 2:15-16).&lt;ref&gt;Bar-Yosef, Ofer (1986). &quot;The Walls of Jericho: An Alternative Interpretation&quot;. ''Current Anthropology''. '''27''' (2): 157–162.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kenyon, Kathleen M. (1981). ''Excavations at Jericho, Vol. III: The Architecture and Stratigraphy of the Tell''. Londra: British School of Archaeology in Jerusalem. ISBN &lt;bdi&gt;0-9500542-3-2&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

=== Fażijiet tal-kostruzzjoni tal-ħitan ===
[[Stampa:Jericho Neolithic wall I.svg|xellug|tilat|'''Fażi I''': Inbena ħajt tal-ġebel għoli 3.6 metri mal-perimetru tal-belt, bħala tisħiħ tal-parti esterna ta' quddiem tat-torri. Iż-żewġ figuri umani fuq ix-xellug juru bejn wieħed u ieħor l-iskala.]]

== Torri ta' Ġeriko ==


[[Stampa:Jericho Neolithic wall II.svg|xellug|tilat|'''Fażi II''': F'din il-fażi żdiedu ħajt addizzjonali u foss estern. L-ispazju bejn iż-żewġ ħitan imtela' bir-radam mill-foss, u b'hekk inħolqot forma primittiva ta' struttura ffortifikata integrata fil-ħajt. Inbena &quot;ħajt bħala qoxra&quot; biex isaħħaħ it-torri, u jinkorpora parti mill-ewwel ħajt.]]


[[Stampa:Jericho Neolithic wall III.svg|xellug|tilat|'''Fażi III''': Peress li l-foss beda jakkumula s-sedimenti, inbena ħajt ġdid fuq il-fdalijiet taż-żewġ ħitan ta' qabel. Fl-istess żmien, id-daħla inferjuri tat-torri ġiet imblukkata.]]


[[File:Tower_of_Jericho.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tower_of_Jericho.jpg|daqsminuri|It-Torri ta' Ġeriko.]]

== Torri ta' Ġeriko ==
It-Torri ta' Ġeriko huwa struttura tal-ġebel għolja 8.5 metri (28 pied), li nbniet fin-Neolitiku A ta' Qabel il-Fuħħar għall-ħabta tat-8000 Q.K. Huwa fost l-eqdem [[Monument|monumenti]] tal-ġebel It is among the earliest stone monuments of mankind. Conical in shape, the tower is almost 9 metres (30 ft) in diameter at the base, decreasing to 7 metres (23 ft) at the top, with walls approximately 1.5 metres (5 ft) thick. It contains an internal staircase with 22 stone steps.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.livescience.com/12918-tower-jericho-hunter-gatherer-monument.html|titlu=Tower of Power: Mystery of Ancient Jericho Monument Revealed|kunjom=published|isem=Wynne Parry|data=2011-02-18|sit=livescience.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-13}}&lt;/ref&gt;

== Referenzi ==

[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]]
[[Kategorija:Siti arkeoloġiċi]]
[[Kategorija:Preistorja]]
[[Kategorija:Palestina]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]]</text>
      <sha1>b6mqi30kvuew2fprq3yj0bhpt2p9ibk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nies Maltin li mietu fl-2023</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31081</id>
    <revision>
      <id>331373</id>
      <parentid>327181</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T06:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67284" sha1="tjrkz5lac67t2shxqxkok5195qn1kmr" xml:space="preserve">'''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2023.'''

F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2023|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. 

Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn:

* Data: Isem u Kunjom, età (jew &quot;??&quot; meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli)

'''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.''

----

== Jannar ==
*  3: [[Silvio Parnis]], 58, politiku u ex-membru tal-Parlament Malti, kanċer &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/former-labour-mp-silvio-parnis-dies-aged-58.1004872|titlu=Silvio Parnis, former Labour MP, dies aged 57|data=2023-01-03|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
*  18: [[Victor Grech]], 96, attur &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/actor-victor-grech-dies-96.1007937|titlu=Actor Victor Grech dies at 96|data=2023-01-18|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-attur-victor-grech/|titlu=Imut l-attur Victor Grech|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-01-18|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/actor-victor-grech-who-will-be-remembered-for-his-part-in-ipokriti-dies/|titlu=Actor Victor Grech, who will be remembered for his part in Ipokriti, dies|kunjom=Galea|isem=Owen|data=2023-01-18|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/jit-abbru-d-dettalji-tal-a-ar-tislima-lill-attur-ma-bub-minn-bosta-victor-grech|titlu=Jitħabbru D-Dettalji Tal-Aħħar Tislima Lill-Attur Maħbub Minn Bosta Victor Grech!|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 24: [[Victor Aquilina]], 92, xandar u l-ewwel DJ Malti tar-radju &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/victor-aquilina-pioneer-local-broadcasting-dies-92.1009272|titlu=Victor Aquilina, pioneer of local broadcasting, dies at 92|data=2023-01-24|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-victor-aquilina-l-ewwel-xandar-tar-redifussion/|titlu=Imut Victor Aquilina, pijunier tax-xandir fl-età ta' 92 sena|kunjom=Newsroom|isem=minn TVM|data=2023-01-24|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-victor-aquilina-l-ewwel-dj-malti-tar-rediffusion/|titlu=Imut Victor Aquilina, l-ewwel DJ Malti tar-Rediffusion|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-01-24|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 27: [[Charles Bartolo]], 75, sid il-[[Hole in the Wall]] Restaurant f'Tas-Sliema &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-29-2023.1010085|titlu=Announcements - January 29, 2023|data=2023-01-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-07-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-charles-bartolo.1010502|titlu=Appreciation: Charles Bartolo|kunjom=Gauci|isem=Alfred|data=2023-01-31|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-07-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.myguidemalta.com/nightlife/hole-in-the-wall-bar|titlu=Hole in the Wall in Malta|sit=My Guide Malta|lingwa=en|data-aċċess=2024-07-30}}&lt;/ref&gt;

== Frar ==
* 3: [[Colin D'Ugo]], 69, kantant tal-[[Country Brothers]] - (twieled 2 April 1953) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/announcements-february-5-2023.1011660|titlu=Announcements – February 5, 2023|data=2023-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/colin-d-ugo-03-02-2023|titlu=Colin D'Ugo - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|kunjom2=|isem2=|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
* 6: [[Edwin Galea (artist)|Edwin Galea]], 89, pittur &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/appreciation-chev-edwin-galea-19342023.1013106|titlu=Appreciation – Chev. Edwin Galea (1934-2023)|data=2023-02-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-artist-edwin-galea/|titlu=Imut l-artist Edwin Galea|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-02-07|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
* 14: [[Anthony Fenech]], 84, awtur ta' kanzunetti popolari &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/appreciation-anthony-fenech.1017408|titlu=Appreciation: Anthony Fenech|data=2023-03-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-anthony-fenech-kiteb-il-bajja-tal-mellieha-fost-xoghlijiet-ohra/|titlu=Imut Anthony Fenech; kiteb Il-Bajja tal-Mellieħa fost xogħlijiet oħra|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-02-14|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
* 21: [[John J. Pace]], 78, surmast tal-banda &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-il-maestro-john-j-pace/|titlu=Imut il-Maestro John J. Pace - ONE|data=2023-02-22|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231230130358/https://one.com.mt/imut-il-maestro-john-j-pace/|arkivju-data=2023-12-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/baned-maltin-jinghaqdu-ghal-korteo-funebri-ta-maestro-john-pace/|titlu=Baned Maltin jingħaqdu għall-korteo funebri ta' maestro John Pace|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-02-24|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 23: [[Ivan Portanier]], 80, xandar &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-xandar-ivan-portanier/|titlu=Imut l-eks xandar Ivan Portanier|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-02-24|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 27: [[Emanuel Abela]], 83, sindku tal-Imsida - (twieled 1939) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-emanuel-abela-eks-sindku-tal-msida/|titlu=Imut Emanuel Abela, eks Sindku tal-Msida|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-02-27|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=530053522570527|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Mangion|isem=Ray|data=2019-10-27|titlu=Anthony Abela (13.6.1924 - 4.8.2005) u Emanuel Abela (7.11.1939)|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/58584|lingwa=mt|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
* 28: [[Karistu Abela]], 62, lessikografu u attivist politiku &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-rabti-karistu-abela/|titlu=Imut ir-Rabti Karistu Abela|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-02-28|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/b-sobg-a-tit-abbar-l-mewt-ta-karistu-abela-adem-afna-fir-ri-erka-tal-lingwa-u-l-kitba-maltija---ar-ikonfraternita-ta-san-u-epp-rabat|titlu=&quot;B’Sobgħa Titħabbar L-Mewt Ta’ Karistu Abela... Ħadem Ħafna Fir-Riċerka Tal-Lingwa U L-Kitba Maltija&quot; - Arċikonfraternita' ta' San Ġużepp Rabat|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 28: [[George Portelli]], 91, attur u l-ewwel sindku ta' Ħal Qormi &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-attur-u-kittieb-george-portelli/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-attur u kittieb George Portelli - ONE|data=2023-02-28|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231230130811/https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-attur-u-kittieb-george-portelli/|arkivju-data=2023-12-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-attur-george-portelli-kien-l-ewwel-sindku-fhal-qormi/|titlu=Imut l-attur George Portelli; kien l-ewwel Sindku f'Ħal Qormi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-02-28|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;

== Marzu ==
* 15: [[Edwin Grech]], 94, politiku u professur tal-ginekoloġija &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/former-minister-edwin-grech-dies.1019365|titlu=Former minister Edwin Grech, father of letterbomb victim Karin, dies at 94|data=2023-03-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/121812/edwin_grech_94_passes_away_never_to_see_justice_done_for_daughters_parcel_bomb_murder|titlu=Edwin Grech, 94, passes away never to see justice done for daughter’s parcel bomb murder|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/karin-grechs-father-edwin-dies-without-seeing-justice-delivered-for-his-daughters-murder/|titlu=Karin Grech’s Father Edwin Dies Without Seeing Justice Delivered For His Daughter’s Murder|kunjom=Vella|isem=Sasha|data=2023-03-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://talk.mt/thabbret-il-mewt-tal-prof-edwin-grech-fl-eta-ta-94-sena/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-Prof. Edwin Grech fl-età ta’ 94 sena|kunjom=talk.mt|data=2023-03-15|sit=talk.mt|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
*  15: [[Emanuel Brincat]], 91, surmast tal-banda &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/announcements-march-17-2023.1019710|titlu=Announcements – March 17, 2023|data=2023-03-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
*  17: [[Emy Scicluna]], 87, xandar &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/announcements-march-20-2023.1020277|titlu=Announcements – March 20, 2023|data=2023-03-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/a-tribute-one-malta-leading-opera-researchers-emy-scicluna.1040933|titlu=A tribute to one of Malta’s leading opera researchers: Emy Scicluna|data=2023-07-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 24: [[John Saré]], 90, librar, storiku, u fundatur tal-grupp Aspetti Kulturali - (twieled 1932) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/john-sare-24-03-2023|titlu=John Sare - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|kunjom2=|isem2=|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-06-12/news/john-sare-lecture-293999|titlu=John Saré Lecture - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
*  28: [[Ronald Pisani]], 72, surmast tal-banda u marmist &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-marmista-skultur-u-kompozitur-ronald-pisani/|titlu=Imut il-marmista, skultur u kompożitur Ronald Pisani|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-03-29|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 28: [[Nazzareno Vella]], 89, negozjant u ko-fundatura tal-kumpanija Hal Mann &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/thabbret-il-mewt-ta-nazzareno-vella-il-fundatur-ta-hal-mann/|titlu=Tħabbret il-mewt ta’ Nazzareno Vella, il-fundatur ta’ Hal Mann - ONE|data=2023-03-30|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231230130358/https://one.com.mt/thabbret-il-mewt-ta-nazzareno-vella-il-fundatur-ta-hal-mann/|arkivju-data=2023-12-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2023/04/01/tinghataa-l-ahhar-tislima-lil-fundatur-ta-hal-mann-nazzareno-vella/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lill-fundatur ta' Hal Mann Nazzareno Vella|kunjom=Falzon|isem=Julia|data=2023-04-01|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
*  30: [[Donald Buhagiar]], 67, Plejer tal-futbol mas-Siġġiewi, Floriana, Senglea Athletic - (imwieled Kalċidon Buhagiar) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/the-evergreen-donald-buhagiar.253025|titlu=The evergreen Donald Buhagiar|data=2009-04-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=597703199061397|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 30: [[Gabriel A Pellegrini]], 78, kritiku tal-arti u pittur - (twieled 1945) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/gabriel-pellegrini-30-03-2023|titlu=Gabriel Pellegrini - RIP.com.mt|kunjom=Development|isem=Thomas Gatt-TG|kunjom2=Gatt|isem2=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/photo?fbid=10167815277170341|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
*  31: [[Joe Falzon]], 90, &quot;Powerful Strongman&quot; &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-joe-falzon-maghruf-bhala-strongman/|titlu=Imut Joe Falzon, magħruf bħala 'Strongman'|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-04-01|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.guidememalta.com/en/meet-a-living-maltese-legend-joe-falzon-the-powerful|titlu=Meet a living Maltese legend: Joe Falzon 'The Powerful'|sit=www.guidememalta.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita rivista|kunjom1=Chetcuti|isem1=Christopher|sena=2012|titlu=The Powerful Joe Falzon: raġel Żejtuni ddedikat għar-Rekords tas-Saħħa|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/57215/1/The%20Powerful%20Joe%20Falzon.pdf|rivista=Festa 2012|lingwa=mt|post=Żejtun|pubblikatur=Santa Katarina V.M. Għaqda Banda Żejtun|paġni=119-121}}&lt;/ref&gt;
*  31: [[Mario Rizzo Naudi]],70, tabib u politiku &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/mario-rizzo-naudi-passes-away/|titlu=Mario Rizzo Naudi passes away|kunjom=Agius|isem=Monique|data=2023-04-01|sit=Newsbook|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2023-04-01/local-news/Mario-Rizzo-Naudi-PN-candidate-doctor-dies-6736250820|titlu=Mario Rizzo Naudi – PN candidate, doctor – dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://memorial-obituary.com/mario-rizzo-naudi-obituary-pn-candidate-doctor-has-passed-away-death/|titlu=Mario Rizzo Naudi Obituary, PN candidate doctor has passed away – Death|kunjom=Vecca|isem=Alice|data=2023-04-01|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231230130358/https://memorial-obituary.com/mario-rizzo-naudi-obituary-pn-candidate-doctor-has-passed-away-death/|arkivju-data=2023-12-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== April ==
* 5: [[Ann Agius Ferrante]], 97, politiku u l-ewwel membru tal-Parlament Malti mara mal-Partit Nazzjonalista &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/maltas-first-pn-woman-mp-ann-agius-ferrante-dies-aged-97.1023899|titlu=Malta's first PN woman MP, Ann Agius Ferrante, dies, aged 97|data=2023-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/watch-anna-agius-ferrante-maltas-first-woman-nationalist-mp-has-passed-away-at-97/|titlu=Watch: Anne Agius Ferrante, Malta’s First Woman Nationalist MP, Has Passed Away At 97|kunjom=Vassallo|isem=Sam|data=2023-04-06|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-anne-agius-ferrante-l-ewwel-mp-mara-fisem-il-pn/|titlu=Tmut Anne Agius Ferrante; l-ewwel MP mara f'isem il-PN|kunjom=Teuma|isem=Owen|data=2023-04-06|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/122230/pns_first_female_mp_anne_agius_ferrante_dies_at_97_|titlu=PN’s first female MP Anne Agius Ferrante dies at 97|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;  
* 6: [[Mons. Richard Borg]], 74, kappillan fil-Furjana, in-Naxxar, is-Siġġiewi, u Ħad Dingli - (twieled 1948) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-mons-richard-borg/|titlu=Imut Mons. Richard Borg|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-04-06|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/photo?fbid=240289611894921|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
* 11: [[Leo Bartolo]], attur - (twieled 1950) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/thank-you-for-being-a-gentleman-ic-caqqufa-actor-leo-bartolo-passes-away/|titlu='Thank You For Being A Gentleman': Iċ-Ċaqqufa Actor Leo Bartolo Passes Away|kunjom=Cilia|isem=Johnathan|data=2023-04-11|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/insellmu-lill-g-a-i-leo-bartolo-l-attur-ta-talent-kbir-li-adem-il-parti-ta-tarcisio-fis-serje-i---aqqufa-strie-fis-sliem-leo|titlu=“Insellmu Lill-Għażiż Leo Bartolo, L-Attur Ta' Talent Kbir Li Ħadem Il-Parti Ta' Tarcisio Fis-Serje Iċ-Ċaqqufa... Strieħ Fis-Sliem Leo”|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 17: [[Sammy Nicholl]], 88, ġurnalist, plejer tal-futbol u Coach ma'Żebbuġ Rangers, Sliema Wanderers, Malta &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/malta-football-legend-sammy-nicholl-dies-aged-88.1026062|titlu=Malta football legend Sammy Nicholl, dies, aged 88|data=2023-04-18|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2023-04-18/football/Malta-football-legend-Sammy-Nicholl-dies-aged-88-6736251178|titlu=Malta football legend Sammy Nicholl dies, aged 88 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.guidememalta.com/en/tributes-pour-in-after-football-legend-sammy-nicholl-passes-away-at-88|titlu=Tributes pour in after football legend Sammy Nicholl passes away at 88|sit=www.guidememalta.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2023/04/18/malta-football-legend-sammy-nicholl-dies-aged-88/|titlu=Malta football legend Sammy Nicholl dies, aged 88|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2023-04-18|sit=SportsDesk|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-plejer-internazzjonali-malti-sammy-nicholl/|titlu=Imut l-eks plejer internazzjonali Malti Sammy Nicholl|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-04-18|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://maltadaily.mt/local-football-icon-sammy-nicholl-dies-aged-88/|titlu=Local football icon Sammy Nicholl dies aged 88|kunjom=MaltaDaily|data=2023-04-18|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2023/04/18/imut-l-eks-plejer-tat-tim-nazzjonali-malti-sammy-nicholl/|titlu=Imut l-eks plejer tat-tim nazzjonali Malti Sammy Nicholl|kunjom=Camilleri|isem=Rowen|data=2023-04-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-sammy-nicholl/|titlu=Imut Sammy Nicholl: ikona tal-futbol Malti|kunjom=Cossai|isem=Peter|data=2023-04-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://talk.mt/tithabbar-il-mewt-tal-leggendarju-sammy-nicholl/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-leġġendarju Sammy Nicholl|kunjom=talk.mt|data=2023-04-18|sit=talk.mt|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 19: [[Ġużepp Agius]], 82, missjunarju fil-Brażil - (twieled 1941)&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/parroccamunxar/posts/541304314855593|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/gozodiocese/photos/a.502743723238250/1272383282940953/|titlu=Diocese of Gozo - 🌍 Monsinjur Ġużeppi Agius Twieled il-Munxar fl-1941. Ta’ għoxrin sena, wara li temm l-istudji tal-filosofija fis-Seminarju ta’ Għawdex, telaq lejn il-Brażil, fejn kompla l-istudji tat-teoloġija u ġie ordnat saċerdot fl-4 ta’ Lulju 1965 fil-Katidral ta’ Londrina. Minn dakinhar sal-lum, Dun Ġużepp għex is-saċerdozju tiegħu f’dan il-pajjiż kbir, għal ħafna snin kappillan fil-Parroċċa ta’ San Ġużepp, parroċċa kbira fil-belt ta’ Rolandia, fl-istat tal-Paraná. Hu stess jistqarr li l-Brażil kien pajjiż li qatt ma kien sema’ dwaru, lanqas biss kien jaf x’lingwa għandu! Mar hemm bħala missjunarju fis-sens veru tal-kelma, u sal-lum għadu ferħan b’din l-għażla li wettaq. Illum huwa Kappillan tal-Parroċċa ta’ San Pawl, knisja li bena hu stess, iddedikata lill-qaddis patrun ta’ raħal twelidu, u mudell għal kull missjunarju. 📖 Mill-Messaġġ tal-Papa Franġisku għal Jum il-Missjoni 2019 &quot;Il-Knisja qiegħda f’missjoni fid-dinja: il-fidi f’Ġesù Kristu tagħtina d-dimensjoni t-tajba tal-affarijiet kollha għax tgħinna naraw id-dinja bl-għajnejn u bil-qalb ta’ Alla; it-tama tiftħilna qalbna għall-ixfqa eterni tal-ħajja divina li fiha tabilħaqq nieħdu sehem; l-imħabba, li diġà nduqu minn qabel fis-Sagramenti u fl-imħabba tal-aħwa, timbuttana sat-trufijiet tal-art.&quot; #emm2019 #mgħammdinumibgħutin #għawdexmissjunarju {{!}} Facebook|sit=www.facebook.com|lingwa=mt|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;  
* 19: [[Vince Farrugia]], ??, drummer mal-[[Footprints (grupp mużikali)|Footprints]] &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-vincent-farrugia-id-drummer-fl-ewwel-snin-tal-grupp-footprints/|titlu=Imut Vincent Farrugia, id-drummer fl-ewwel snin tal-grupp Footprints|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-04-20|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;

== Mejju ==
* 8: [[Sunny Galea]], 87, surmast tal-banda -  twieled 1936 &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-is-surmast-tal-banda-ghawdxi-sunny-galea/|titlu=Imut is-surmast Għawdxi tal-banda Sunny Galea|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-05-08|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/daniel.vella.549/posts/6787140974648449|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
* 10: [[Carlo Cini]],??, ex-president tal-GRTU &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/exgrtu-president-carlo-cini-passes-away.1031033|titlu=Ex-GRTU president Carlo Cini passes away|data=2023-05-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 16: [[Paul Zammit Cutajar]], 71, mużiċist, fotografu, u kttieb &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/see-later-alligator-musician-photographer-paul-zammit-cutajar-dies.1031861|titlu=‘See you later alligator’: musician, photographer Paul Zammit Cutajar dies|data=2023-05-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2023-05-16/local-news/Sports-photographer-Paul-Zammit-Cutajar-passes-away-6736251911|titlu=Sports photographer Paul Zammit Cutajar passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/122940/acclaimed_sports_and_travel_photographer_paul_zammit_cutajar_passes_away|titlu=Acclaimed sports and travel photographer Paul Zammit Cutajar passes away|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;

== Ġunju ==
* 15: [[Rita Vella Borg]], 50, attivista għad-drittiijiet ta' nies bi bżonnijiet speċjali &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/disability-activist-rita-vella-borg-dies-50.1037907|titlu=Disability rights activist Rita Vella Borg dies, aged 50|data=2023-06-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
*  18: [[Nazju Abela]], 83, għalliem, politiku, u ex-president tal-Każin ta' San Ġużepp fir-Rabat &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-nazju-abela-attivist-u-eks-president-tal-kazin-san-guzepp/|titlu=Imut Nazju Abela, attivist u eks-President tal-Każin San Gużepp|kunjom=Muscat|isem=Gavin|data=2023-06-18|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2023/06/18/imut-nazju-abela-li-kien-attiv-fdiversi-kumitati-tal-pn/|titlu=Imut Nazju Abela li kien attiv f'diversi Kumitati tal-PN|kunjom=Falzon|isem=Julia|data=2023-06-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 21: [[Pawlu Cardona]], 70, arċipriet tal-Bażilika ta' San Ġorġ fr-Rabat, Għawdex (2007-2016) -- twiieled 1953, &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=638867901602079|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/stgeorge.org.mt/posts/638782328277303|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
* 22: [[Valdemar Beck]], 85, president tal-Malta Society of the Blind &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/announcements-june-23-2023.1039419|titlu=Announcements – June 23, 2023|data=2023-06-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 25: [[Brian Mifsud]] id-Deluxe, 60, plejer tal-futbol ma' Rabat Ajax, inċident tat-traffiku &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/brian-mifsud-id-deluxe-huwa-l-vittma-tal-incident-tat-traffiku-fir-rabat/|titlu=Brian Mifsud 'id-Deluxe' huwa l-vittma tal-inċident tat-traffiku fir-Rabat|kunjom=Teuma|isem=Owen|data=2023-06-25|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/you-were-truly-a-deluxe-father-tributes-pour-in-for-brian-mifsud-beloved-former-rabat-ajax-player/|titlu='You Were Truly A Deluxe Father': Tributes Pour In For Brian Mifsud, Beloved Former Rabat Ajax Player|kunjom=Cilia|isem=Johnathan|data=2023-06-25|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
* 28: [[Antoine Bonnici Soler]], 85, pjanist &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/announcements-july-1-2023.1041032|titlu=Announcements – July 1, 2023|data=2023-07-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/dalg-odu-alliena-mu-i-ist-li-ta-ajtu-kollha-g-all-mu-ika-tir-il-fuq---paul-giordmaina-isellem-il-memorja-ta-persuna-spe-jali|titlu=&quot;Dalgħodu Ħalliena Mużiċist Li Ta Ħajtu Kollha Għall-Mużika... Tir 'il Fuq...&quot; - Paul Giordmaina Isellem Il-Memorja Ta' Persuna Speċjali|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/antoine-bonnici-soler-28-06-2023|titlu=Antoine Bonnici Soler - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|kunjom2=|isem2=|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 29: [[Andrew Schembri]], 29, kitarrist mal-[[Brikkuni]] u artist &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/brikkuni-guitarist-andrew-schembri-dies-aged-29.1041005|titlu=Brikkuni guitarist Andrew Schembri dies aged 29|data=2023-06-30|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2023-06-30/local-news/Brikkuni-s-Andrew-Schembri-dies-aged-29-6736253027|titlu=Brikkuni’s Andrew Schembri dies aged 29 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/culture/tributes-flood-in-for-beloved-artist-musician-and-light-technician-andrew-schembri/|titlu=Tributes Flood In For Beloved Artist, Musician and Light Technician Andrew Schembri|kunjom=Caruana|isem=Pawlu|data=2023-06-30|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/music/123713/death_of_brikkuni_guitarist_andrew_schembri_at_29_shocks_arts_community|titlu=Death of Brikkuni guitarist Andrew Schembri at 29 shocks arts community|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/bosta-nies-jin-asdu-bl-a-bar-tal-mewt-ta-andrew-schembri-artist-u-kitarrist-li-miet-fl-et-g-ira-ta-29-sena|titlu=Bosta Nies Jinħasdu Bl-Aħbar Tal-Mewt Ta' Andrew Schembri, Artist U Kitarrist Li Miet Fl-Età Żgħira Ta' 29 Sena|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/brikkuni-group-guitarist-dies-aged-29/|titlu=Brikkuni group guitarist dies, aged 29|kunjom=Newsroom|isem=T. V. M.|data=2023-06-30|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/funeral-brikkuni-guitarist-andrew-schembri-held-saturday.1041476|titlu=Funeral for Brikkuni guitarist Andrew Schembri to be held this Saturday|data=2023-07-03|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/appreciation-andrew-schembri.1042547|titlu=Appreciation – Andrew Schembri|data=2023-07-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/andrew-schembri-laid-rest-mourners-pack-funeral-service.1042481|titlu=Andrew Schembri laid to rest, as mourners pack funeral service|data=2023-07-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
* 30: [[Ġużeppi Gauci]], 90, monsinjur &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-mons-guzeppi-gauci-mill-parrocca-tal-katidral-il-belt-victoria/|titlu=Imut Mons. Ġużeppi Gauci mill-Parroċċa tal-Katidral, il-Belt Victoria|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-06-30|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
== Lulju ==
* 2: [[Raymond Bone]], 66, ex-plejer tal-futbol ma' Valletta F.C. u attur &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/actor-ray-bone-best-known-role-deceduti-dies-66.1041344|titlu=Actor Ray Bone, best known for role in Deċeduti, dies at 66|data=2023-07-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-attur-belti-ray-bone/|titlu=Imut l-attur Belti Ray Bone|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-07-02|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://talk.mt/imut-ray-bone-l-attur-ta-deceduti/|titlu=Imut Ray Bone l-attur ta' “Deċeduti”|kunjom=talk.mt|data=2023-07-02|sit=talk.mt|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
* 4: [[Adrian Caruana]], 46. ex-plejer tal-futbol ma' Qormi FC u plejer tal-boċċi &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/bocci-thabbret-il-mewt-tal-plejer-ta-esperjenza-adrian-caruana/|titlu=Boċċi: Tħabbret il-mewt tal-plejer ta’ esperjenza Adrian Caruana - ONE|data=2023-07-04|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231230174258/https://one.com.mt/bocci-thabbret-il-mewt-tal-plejer-ta-esperjenza-adrian-caruana/|arkivju-data=2023-12-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-plejer-tal-loghba-tal-bocci-adrian-caruana-fl-eta-ta-46-sena/|titlu=Imut il-plejer tal-logħba tal-boċċi Adrian Caruana fl-età ta' 46 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-07-04|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://talk.mt/tithabbar-il-mewt-ta-adrian-caruana-wiehed-mill-aqwa-players-tal-bocci-fmalta/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Adrian Caruana wieħed mill-aqwa players tal-boċċi f'Malta|kunjom=talk.mt|data=2023-07-04|sit=talk.mt|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
* 4: [[Kurt Polidano]], 24. goalkeeper ma' Mqabba FC - (twieled 1999) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-goalkeeper-kurt-polidano-fl-eta-ta-24-sena/|titlu=Imut il-goalkeeper Kurt Polidano fl-età ta' 24 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-07-04|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/123768/deaths_of_mqabba_goalie_and_dwal_odda_actor_shock_friends_and_family|titlu=Deaths of Mqabba goalie, and Dwal Ġodda actor, shock friends and family|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
* 4: [[Josef Grech,]], 27, attur (twieled 1996) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-goalkeeper-kurt-polidano-fl-eta-ta-24-sena/|titlu=Imut il-goalkeeper Kurt Polidano fl-età ta' 24 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-07-04|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/123768/deaths_of_mqabba_goalie_and_dwal_odda_actor_shock_friends_and_family|titlu=Deaths of Mqabba goalie, and Dwal Ġodda actor, shock friends and family|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
* 5: [[Naged Megally]], ??, obstetriku &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/you-will-always-be-our-hero-dr-naged-megallys-daughter-pays-fond-tribute-to-her-father/|titlu='You will always be our hero' – Dr Naged Megally's daughter pays fond tribute to her father|kunjom=Newsroom|isem=T. V. M.|data=2023-07-06|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://talk.mt/imut-dr-naged-megally-wiehed-mill-aqwa-gynecologist-fpajjizna/|titlu=Imut Dr Naged Megally wieħed mill-aqwa gynecologist f’pajjiżna|kunjom=talk.mt|data=2023-07-05|sit=talk.mt|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
* 6: [[Roberta Magri]], 32, ġurnalista u attriċi tat-TV - (twieldet 1990) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/you-will-be-missed-roberta-magri-skoperta-editor-and-maltese-actress-dies-aged-32/|titlu='You Will Be Missed': Roberta Magri, Skoperta Editor And Maltese Actress, Dies Aged 32|kunjom=Cilia|isem=Johnathan|data=2023-07-06|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-roberta-magri-id-direttrici-ta-skoperta/|titlu=Tmut Roberta Magri, id-direttriċi ta' Skoperta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-07-06|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
* 13: [[Alfred Manché]], 89, kappillan ta' [[Usella]] fl-Italja - (twieled 1933) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/appreciation-rev-alfred-manche-19332023.1049116|titlu=Appreciation: Rev. Alfred Manché (1933-2023)|data=2023-08-13|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
* 17: [[Gino Vella]],??, attur tat-TV &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-gino-vella-wenzu-l-barman-ta-klassi-ghalina/|titlu=Imut Gino Vella, Wenzu l-barman ta' Klassi Għalina|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-07-17|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/a-bar-kehra-dalg-odu-fl-ewwel-ew-sta-unjiet-ta-klassi-g-alina-niftakruh-dejjem-fuq-is-sett-b-karattru-ferrie-i-ajtier-u-e-emplari|titlu=&quot;Aħbar Kerha Dalgħodu...&quot; - Klassi Għalina Jħabbru L-Mewt Ta' Wieħed Mill-Atturi!|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2023-07-17/local-news/Klassi-Ghalina-actor-Gino-Vella-passes-away-6736253409|titlu=Klassi Ghalina actor Gino Vella passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 20: [[Alfred Vella Clark]], 79, patri Franġiskan - (twieled 1943) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/appreciation-rev-fr-alfred-vella-clark-ofm-conv.1047841|titlu=Appreciation: Rev. Fr Alfred Vella Clark, OFM (Conv.)|data=2023-08-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-patri-alfred-vella-clark-hadem-hafna-mal-familji-u-l-morda-fsan-pawl-il-bahar/|titlu=Imut Patri Alfred Vella Clark; ħadem ħafna mal-familji u l-morda f'San Pawl il-Baħar|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-07-21|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 24: [[Paul Darmanin]], 83, patri Kapuċċin, Isqof Emeritus ta' [[Garissa]], il-[[Kenja]] &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/bishop-emeritus-paul-darmanin-dies-aged-82.1045696|titlu=Bishop emeritus Paul Darmanin dies aged 82|data=2023-07-25|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/appreciation-bishop-paul-darmanin.1046023|titlu=Appreciation: Bishop Paul Darmanin|data=2023-07-27|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bdarmanin.html|titlu=Bishop Paul Darmanin [Catholic-Hierarchy]|sit=www.catholic-hierarchy.org|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 25: [[Ray Mahoney]], 74, poeta, xandara, u kittieb tal-kliem għall-kanzunetti popolari &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/poet-author-lyricist-raymond-mahoney-dies-aged-74.1045891|titlu=Poet, author and lyricist Raymond Mahoney dies aged 74|data=2023-07-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-u-l-poeta-ray-mohoney-fl-eta-ta-73-sena/|titlu=Imut l-awtur u l-poeta Ray Mahoney fl-età ta' 74 sena|kunjom=Newsroom|isem=minn TVM|data=2023-07-25|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ray-mahoney-ikona-fil-qasam-letterarju/|titlu=Imut Ray Mahoney – ikona fil-qasam letterarju - ONE|data=2023-07-25|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231230174258/https://one.com.mt/imut-ray-mahoney-ikona-fil-qasam-letterarju/|arkivju-data=2023-12-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-u-poeta-ray-mahoney/|titlu=Imut l-awtur u poeta Ray Mahoney|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-07-26|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/theatre_and_dance/124150/ray_mahoney_ensna_author_and_maltese_songbook_poet_dies_at_74|titlu=Ray Mahoney, Ġensna author and Maltese songbook poet, dies at 74|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;

== Awwissu ==
* 2: [[George Tabone]], 82, monsinjur fil-katidral t'Għawdex &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-george-tabone/|titlu=Imut Monsinjur George Tabone|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-08-02|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 3: [[Michael Treeby]], 61, xandar &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-prezentatur-michael-treeby/|titlu=Imut il-preżentatur Michael Treeby|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-08-03|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2023/08/03/imut-il-prezentatur-ta-net-fm-michael-treeby/|titlu=AĠĠORNATA: Imut il-preżentatur ta' Net FM Michael Treeby|kunjom=Cremona|isem=Robert|data=2023-08-03|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 6: [[Edwin Galea]], 84, kantant &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-kantant-edwin-galea/|titlu=Imut il-kantant Edwin Galea|kunjom=Mifsud|isem=Claire|data=2023-08-06|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-il-kantant-edwin-galea/|titlu=Imut il-kantant Edwin Galea - ONE|data=2023-08-06|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231230174258/https://one.com.mt/imut-il-kantant-edwin-galea/|arkivju-data=2023-12-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2023/08/06/imut-il-kantant-edwin-galea/|titlu=Imut il-kantant Edwin Galea|kunjom=England|isem=Jade|data=2023-08-06|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/singer-edwin-galea-dies-aged-84/|titlu=Singer Edwin Galea dies aged 84|kunjom=Newsroom|isem=T. V. M.|data=2023-08-07|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 8: [[Nicky Briffa]], 76, sindku tal-Imqabba u illużżjonista &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/former-mqabba-mayor-nicky-briffa-dies/|titlu=Former Mqabba Mayor Nicky Briffa dies|kunjom=Newsroom|isem=T. V. M.|data=2023-08-09|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-l-eks-sindku-tal-imqabba-nicky-briffa/|titlu=Imut l-eks Sindku tal-Imqabba Nicky Briffa - ONE|data=2023-08-09|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231230174258/https://one.com.mt/imut-l-eks-sindku-tal-imqabba-nicky-briffa/|arkivju-data=2023-12-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/nicky-briffa-se-jinghata-l-ahhar-tislima-l-gimgha-11-ta-awwissu/|titlu=Nicky Briffa se jingħata l-aħħar tislima l-Ġimgħa 11 ta’ Awwissu - ONE|data=2023-08-09|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-nicky-briffa-eks-sindku-tal-imqabba/|titlu=Imut Nicky Briffa, eks Sindku tal-Imqabba|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-08-09|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/strie-fis-sliem-nicky-briffa-dejjem-abrieki-b-ala-sindku-tal-imqabba-u-qrib-in-nies-u-l--addiem-il-ministru-julia-farrugia-portelli|titlu=“Strieħ Fis-Sliem Nicky Briffa...Dejjem Ħabrieki Bħala Sindku Tal-Imqabba U Qrib In-Nies U L-Ħaddiem” – Il-Ministru Julia Farrugia Portelli|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 8: [[Maryann Kissaun]], 96, pjanista u għalliema tal-mużika &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/maryann-kissaun-life-immersed-music.1053721|titlu=Maryann Kissaun: a life immersed in music|data=2023-09-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/announcements-august-10-2023.1048591|titlu=Announcements – August 10, 2023|data=2023-08-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2005-10-16/local-news/First:-My-Favourite-room---Maryann-Kissaun-82626|titlu=First: My Favourite room - Maryann Kissaun - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2023-08-20/newspaper-lifestyleculture/Pianist-Maryann-Kissaun-a-long-life-well-lived-6736254214|titlu=Pianist Maryann Kissaun: a long life well lived - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://maltamigration.com/settlement/personalities/kissaunmayann.html|titlu=Kissaun, Mayann|sit=maltamigration.com|data-aċċess=2023-12-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231230174259/https://maltamigration.com/settlement/personalities/kissaunmayann.html|arkivju-data=2023-12-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/@maryannkissaun2361|titlu=Maryann Kissaun - YouTube|sit=www.youtube.com|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 9: [[George Coleiro]], 60, għalliem u ħu [[Marie Louise Coleiro Preca]] &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/habbejniek-bla-qies-fhajtek-inhobbuk-ghal-dejjem-marie-louise-coleiro-preca/|titlu='Ħabbejniek bla qies f'ħajtek. Inħobbuk għal dejjem' – Marie Louise Coleiro Preca|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-08-10|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
* 12: [[Philip Alamango]], 72, entraprenditur - Alamango Textiles and Bridal &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/i-allina-philip-alamango---bosta-qraba-jaqsmu-l-memorji-tag-hom-tieg-u-spe-jalment-fit-ti-ijiet-tag-hom|titlu=Iħallina Philip Alamango - Bosta Qraba Jaqsmu L-Memorji Tagħhom Tiegħu, Speċjalment Fit-Tiġijiet Tagħhom|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
* 12: [[Leslie Agius]], 78, diplomatiku &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/appreciation-ambassador-leslie-agius.1050292|titlu=Appreciation: Ambassador Leslie Agius|data=2023-08-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/comment/blogs/124464/leslie_agius_a_diplomat|titlu=Leslie Agius: a life devoted to serving Malta|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
* 13: [[Joseph Vassallo]], 43, artist &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/xokk-ghat-telfa-habta-u-sabta-ta-joseph-vassallo/|titlu=Xokk għat-telfa ħabta u sabta ta' Joseph Vassallo|kunjom=Mamo|isem=Matthew|data=2023-08-13|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/malta-grieves-death-of-43-year-old-artist-and-pn-member-joseph-vassallo/|titlu=Malta Grieves Death Of 43-Year-Old Artist And PN Member Joseph Vassallo|kunjom=Vassallo|isem=Sam|data=2023-08-13|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
* 15: [[Andrew Borda]], 77, kollettur tal-films u sakristan tar-rotunda tal-Mosta &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/one-malta-avid-film-collectors-andrew-borda-dies-aged-77.1049674|titlu=One of Malta’s most avid film collectors, Andrew Borda, dies aged 77|data=2023-08-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-andrew-borda-indri-s-sagristan/|titlu=Imut Andrew Borda, 'Indri s-Sagristan'|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-08-16|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
* 15: [[Joe N. Tabone]], 92, entraprenditur u mexxej ta' azjendi kummerjali &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/joe-n-tabone-firmer-chairman-bov-air-malta-dies.1049587|titlu=Joe N. Tabone, former chairman of BOV, Air Malta, dies aged 92|data=2023-08-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/appreciation-joseph-n-tabone-19302023.1051691|titlu=Appreciation: Joseph N. Tabone (1930-2023)|data=2023-08-27|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-joseph-n-tabone-eks-chairman-tal-bov-u-tal-air-malta/|titlu=Imut Joseph N. Tabone, eks chairman tal-BOV u tal-Air Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-08-16|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/124486/former_bov_and_air_malta_chair_joseph_n_tabone_passes_away|titlu=Former BOV and Air Malta chair Joseph N. Tabone passes away|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 25: [[Dominic Cutajar]], 85, kuratur, kritiku tal-arti, u ko-fundatura tal-[[Malta Ornithological Society]] (MOS) - (twieled 1938) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/appreciation-dominic-cutajar.1053550|titlu=Appreciation: Dominic Cutajar|data=2023-09-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/appreciation-dominic-cutajar-3001193825082023.1053031|titlu=Appreciation: Dominic Cutajar (30.01.1938-25.08.2023)|data=2023-09-03|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/dominic-cutajar-85-passes-away/|titlu=Dominic Cutajar, 85, passes away|kunjom=Agius|isem=Monique|data=2023-08-25|sit=Newsbook|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-dominic-cutajar-eks-direttur-tal-muzew-nazzjonali-tal-arti/|titlu=Imut Dominic Cutajar, eks Direttur tal-Mużew Nazzjonali tal-Arti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-08-25|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;  
* 28: [[Joe Inguanez]], 80, qassis, soċjologu, u direttur tal-Istitut tar-Riċerka Discern -  (twieled 1943) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/sociologist-fr-joe-inguanez-dies-aged-80.1052000|titlu=Sociologist Fr Joe Inguanez dies, aged 80|data=2023-08-28|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/appreciation-life-fr-joe.1058400|titlu=Appreciation: Life after Fr Joe|data=2023-10-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-ta-dun-joe-inguanez/|titlu=Imut Dun Joe Inguanez, soċjologu u eks direttur tad-Discern|kunjom=Attard|isem=Francesco Pio|data=2023-08-28|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-moral-leader-well-priest.1055362|titlu=A ‘moral leader’ as well as priest|kunjom=Rubenstein|isem=Richard E.|data=2023-09-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2025-02-05}}&lt;/ref&gt;
* 30: [[Anthony Grech Sant]], 76, ex-president ta' Floriana F.C. &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/former-floriana-fc-president-anthony-grech-sant-dies.1052350|titlu=Former Floriana FC president Anthony Grech Sant dies|data=2023-08-30|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-l-ex-president-ta-floriana-fc-anthony-grech-sant/|titlu=Imut l-ex-president ta' Floriana FC Anthony Grech Sant|data=2023-08-30|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.mfa.com.mt/news/general/remembering-former-floriana-fc-president-anthony-grech-sant/|titlu=Remembering Former Floriana FC President Anthony Grech Sant|sit=www.mfa.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/anthony-grech-sant-kien-abib-kbir-ta-nannuwi-jistrie-fis-sliem-kevin-borg-isellem-il-memorja-tal-eks-president-ta-floriana-fc|titlu=“Anthony Grech Sant Kien Ħabib Kbir Ta’ Nannuwi. Jistrieħ Fis-Sliem” – Kevin Borg Isellem Il-Memorja Tal-Eks President Ta’ Floriana FC|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 

== Settembru ==
* 21: [[Gaetano Tanti]], 66, ex-president tal-[[UĦM]] &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/colleagues-salute-gaetano-tanti-a-giant-trade-unionism-malta.1056385|titlu=Colleagues salute Gaetano Tanti ‘a giant of trade unionism in Malta’|data=2023-09-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/former-union-boss-gaetano-tanti-passes-away-aged-66/|titlu=Former union boss Gaetano Tanti dies, aged 66|kunjom=Balzan|isem=Jurgen|data=2023-09-21|sit=Newsbook|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2023-09-21/local-news/Former-UHM-president-Gejtu-Tanti-passes-away-6736254997|titlu=Former UHM president Gejtu Tanti passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 23: [[George Muscat (negozjant)|George Muscat]], ??, negożjant u entraprenditur &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/watch-george-muscat-given-gentlemans-send-off-as-crowd-gathers-in-front-of-bay-street/|titlu=Watch: George Muscat Given Gentleman's Send-Off As Crowd Gathers In Front Of Bay Street|kunjom=Cilia|isem=Johnathan|data=2023-09-28|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-george-muscat-chairman-ta-gap/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ George Muscat – Chairman ta’ Gap - ONE|data=2023-09-23|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231230174258/https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-george-muscat-chairman-ta-gap/|arkivju-data=2023-12-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://theonagroup.mt/staff-member/mr-george-muscat/|titlu=Mr George Muscat|data=2022-11-15|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231130063534/https://theonagroup.mt/staff-member/mr-george-muscat/|arkivju-data=2023-11-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Ottubru ==
* 1: [[Philip Sciberras]], 77, imħallef, poeta, u ex-membru tal-Parlament Malti &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/former-judge-pl-mp-philip-sciberras-dies-aged-77.1058685|titlu=Former judge and PL MP Philip Sciberras dies, aged 77|data=2023-10-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/125213/philip_sciberras_judge_and_former_labour_mp_passes_away_aged_77|titlu=Philip Sciberras, judge and former Labour MP, passes away aged 77|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2023-10-02/local-news/Former-Labour-Party-MP-judge-Philip-Sciberras-dies-6736255287|titlu=Former Labour Party MP, judge Philip Sciberras dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/judge-emeritus-philip-sciberras-dies-aged-77/|titlu=Judge Emeritus Philip Sciberras dies aged 77|kunjom=Newsroom|isem=T. V. M.|data=2023-10-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-imhallef-emeritu-u-eks-mp-philip-sciberras/|titlu=Imut l-Imħallef Emeritu u eks MP Philip Sciberras|kunjom=Muscat|isem=Gavin|data=2023-10-02|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-l-imhallef-emeritu-philip-sciberras/|titlu=Imut l-Imħallef Emeritu Philip Sciberras - ONE|data=2023-10-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231230183706/https://one.com.mt/imut-l-imhallef-emeritu-philip-sciberras/|arkivju-data=2023-12-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/appreciation-judge-philip-sciberras-19462023.1059855|titlu=Appreciation: Judge Philip Sciberras (1946-2023)|data=2023-10-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;  
* 2: [[Ray Vincent Suda]], ??, DJ, kanċer &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/appreciation-dj-ray-vincent-suda.1059831|titlu=Appreciation: DJ Ray Vincent Suda|data=2023-10-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/watch-beloved-dj-ray-vincent-suda-dies-after-battling-aggressive-cancer/|titlu=Watch: Beloved DJ Ray Vincent Suda Dies After Battling Aggressive Cancer|kunjom=Vella|isem=Sasha|data=2023-10-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 5: [[Ċettina Darmenia Brincat]], 92, għalliema u ex-membru tal-Parlament Malti &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/cettina-darmenia-brincat-one-malta-first-women-mps-dies-aged-92.1059354|titlu=Ċettina Darmenia Brincat, one of Malta's first women MPs, dies aged 92|data=2023-10-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-cettina-darmenia-brincat/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks deputat Laburista Cettina Darmenia Brincat|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=2023-10-05|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://parlament.mt/members-group/darmenia-brincat-cettina/|titlu=Ċettina Darmenia Brincat|sit=parlament.mt|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt; 
* 8: [[Evarist Saliba]], 95, diplomatiku &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/veteran-career-diplomat-evarist-saliba-died.1060122|titlu=Veteran career diplomat Evarist Saliba dies|data=2023-10-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
* 17: [[Robert Camilleri]], 72, Isqof tal-[[Ħonduras]] &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.elheraldo.hn/honduras/muere-roberto-camilleri-presidente-conferencia-episcopal-FN15813565|titlu=Muere Roberto Camilleri, presidente de la Conferencia Episcopal|kunjom=cronologia/-/meta/pamela-pino|sit=www.elheraldo.hn|lingwa=es-HN|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bcamaz.html|titlu=Bishop Roberto (Patrick) Camilleri Azzopardi [Catholic-Hierarchy]|sit=www.catholic-hierarchy.org|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/bishop-robert-camilleri-azzopardi-dies-aged-72/|titlu=Bishop Robert Camilleri Azzopardi dies, aged 72|kunjom=Balzan|isem=Jurgen|data=2023-10-18|sit=Newsbook|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;

== Novembru ==
* 7: [[Igor Judge]], 82, ex-prim imħallef tal-Ingilterra u Wales &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/maltaborn-lord-judge-dies-aged-82.1066254|titlu=Malta-born Lord Judge dies aged 82|data=2023-11-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Obituaries|isem=Telegraph|data=2023-11-08|titlu=Lord Judge, brilliant Lord Chief Justice and unflinching champion of a free press – obituary|url=https://www.telegraph.co.uk/obituaries/2023/11/08/lord-igor-judge-lord-chief-justice-champion-free-press/|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-31}}&lt;/ref&gt;
* 8: [[Pawlu Curmi]], 92, mużiċist u protagonist tal-karnival fil-Belt Valletta &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/carnival-legend-paul-curmi-dead-92.1066092|titlu=Carnival legend Paul Curmi dies aged 92|data=2023-11-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-pawlu-curmi-il-pampalun-ikona-tal-karnival-ta-malta/|titlu=Imut Pawlu Curmi, il-Pampalun – ikona tal-Karnival ta' Malta|data=2023-11-08|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/125926/pawlu_curmi_lpampalun_dies_aged_92|titlu=Carnival King Pawlu Curmi 'l-Pampalun' dies at 92|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ipproponejt-li-jsir-monument-ghall-pampalun-fil-belt-stess-spiteri-lucas/|titlu='Ipproponejt li jsir monument għall-Pampalun fil-Belt stess' – Spiteri Lucas|kunjom=Muscat|isem=Gavin|data=2023-11-08|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2023-11-08/local-news/Carnival-icon-Pawlu-Curmi-passes-away-aged-94-6736256241|titlu=Updated: Carnival icon Pawlu Curmi passes away, aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; 
* 12: [[Renald Dalli]], 77, ex-president tal-[[Partit Laburista (Malta)|Malta Labour Party]] + ex-chairmat ta' One TV u Radio &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-l-eks-chairman-ta-one-u-l-president-tal-partit-laburista-renald-dalli/|titlu=Imut l-eks Chairman ta’ ONE u eks President tal-Partit Laburista, Renald Dalli - ONE|data=2023-11-12|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231230183706/https://one.com.mt/imut-l-eks-chairman-ta-one-u-l-president-tal-partit-laburista-renald-dalli/|arkivju-data=2023-12-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/il-pl-jsellem-il-memorja-tal-eks-president-renald-dalli/|titlu=Il-PL jsellem il-memorja tal-eks President Renald Dalli|kunjom=Newsroom|isem=minn TVM|data=2023-11-12|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-president-tal-pl-renald-dalli/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks President tal-PL Renald Dalli|kunjom=Reporter|isem=Staff|data=2023-11-12|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;
* 13: [[Karmnu Debono l-Pikipakk]], 79, għannej &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=309061875323891&amp;set=a.100754876154593|titlu=John - 🇲🇹 B’sogħba nħabbru l-mewt ta’ Carmel Debono (known as Karmnu l-Pikipakk l-Għannej), fl-eta` ta’ 79 sena. Il-familjari u l-ħbieb huma mistiedna għal quddiesa pràesente cadavere, nhar l-Erbgħa 15 ta’ Novembru 2023, fit-8.30 am, fil-Bażilika Arċipretali ta’ Santa Marija, il-Mosta. Ngħaddu l-kondoljanzi lill-familjari u lill-ħbieb. Strieħ fis-sliem,Carmel. 🇬🇧 We are grieved to announce the passing away of Carmel Debono (known as Karmnu l-Pikipakk l-Għannej) who is now resting in peace after 79 years. Family and friends are invited to a funeral mass pràesente cadavere next Wednesday 15th November 2023 at 8:30 am at the Sanctuary Basilica of the Assumption of Our Lady, Mosta. Sincere condolences to his family and friends. Rest in peace,Carmel. {{!}} Facebook|sit=www.facebook.com|lingwa=en|data-aċċess=2025-12-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-november-14-2023.1067184|titlu=Announcements – November 14, 2023|kunjom=|isem=|data=2023-11-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2025-12-14}}&lt;/ref&gt;
* 16: [[Doris Camilleri]], ??, champion nazzjonali tal-bowling u ex-kontestanta ta' Miss Universe &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/thabbret-il-mewt-tal-ex-champion-nazzjonali-tal-bowling-doris-camilleri/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-ex Champion Nazzjonali tal-Bowling Doris Camilleri - ONE|data=2023-11-16|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231230183706/https://one.com.mt/thabbret-il-mewt-tal-ex-champion-nazzjonali-tal-bowling-doris-camilleri/|arkivju-data=2023-12-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-doris-camilleri-eks-champion-nazzjonali-tal-bowling/|titlu=Tmut Doris Camilleri, eks champion nazzjonali tal-Bowling|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2023-11-16|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;  
* 24: [[Ronald G. Sultana]], 65, Professur tas-Soċjoloġija tal-Edukazzjoni &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/tributes-pour-ronald-sultana-sociology-professor-died-aged-65.1069326|titlu=Tributes pour in for Ronald Sultana, sociology professor who died aged 65|data=2023-11-24|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/126233/sociology_professor_ronald_sultana_passes_away_aged_65|titlu=Sociology professor Ronald Sultana passes away aged 65|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-professur-u-socjologu-ronald-g-sultana/|titlu=Imut il-professur u soċjologu Ronald G Sultana|kunjom=Mamo|isem=Matthew|data=2023-11-24|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;

== Diċembru ==
* 22: [[Zvezdan Reljic]], 62, fotografu u pubblikatur &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/zvezdan-reljic-wellknown-photographerartist-dies-aged-62.1074423|titlu=Zvezdan Reljić, well-known photographer/artist dies, aged 62|data=2023-12-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/art/126678/zvezdan_relji_beloved_photographic_artist_and_maltatoday_designer_passes_away_at_62|titlu=Zvezdan Reljić, beloved photographic artist and MaltaToday designer, passes away at 62|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-zvezdan-reljic-fotografu-u-artist-fmalta/|titlu=Imut Zvezdan Reljić, fotografu u artist magħruf f’Malta|kunjom=Reporter|isem=Staff|data=2023-12-22|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/zvezdan-reljic-life-panorama.1076325|titlu=Zvezdan Reljić: a life in panorama|data=2024-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-01-07}}&lt;/ref&gt;
* 24: [[Toni Cilia]], ??, DJ u xandar &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tax-xandar-toni-cilia/|titlu=Titħabbar il-mewt tax-xandar Toni Cilia - ONE|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=2023-12-24|lingwa=mt|data-aċċess=2024-01-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240122200730/https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tax-xandar-toni-cilia/|arkivju-data=2024-01-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* 27: [[Martin Laing]], 81, żviluppatur Ingliż u ko-chairman ta' Save the Valletta Skyline Appeal &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-sir-martin-laing-filantropu-li-hadem-biex-ikun-salvat-il-katidral-tal-anglikani/|titlu=Imut Sir Martin Laing; Filantropu li ħadem biex ikun salvat il-Katidral tal-Anglikani|kunjom=Mamo|isem=Matthew|data=2024-01-05|sit=Newsbook|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-01-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.building.co.uk/news/sir-martin-laing-dies-aged-81/5127057.article|titlu=Sir Martin Laing dies aged 81|kunjom=Rogers|isem=Dave|data=2024-01-05|sit=Building|lingwa=en|data-aċċess=2024-01-05}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/appreciation-sir-john-martin-kirby-laing.1076700|titlu=Appreciation – Sir John Martin Kirby Laing|kunjom=Scicluna|isem=Martin|data=2024-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-01-07}}&lt;/ref&gt;
* 29: [[Paul Magro]], 65, chairman tal-[[Mużew tas-Santwarju ta' Ħaż-Żabbar]] - (twieled 7 Frar 1958) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/i-alli-din-id-dinja-paul-magro-ic-chairperson-tal-mu-ew-tas-santwarju-ta-a-abbar|titlu=Iħalli Din Id-Dinja Paul Magro – Ic-Chairperson Tal-Mużew Tas-Santwarju Ta’ Ħaż Żabbar|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2023-12-31}}&lt;/ref&gt;

== Ara aktar ==

* [[:Kategorija:Mietu fl-2023]]

== Referenzi ==
{{Referenzi}}

== Ħoloq esterni ==
* Listi ta' mwiet mill-2023 miġbura minn Newsbook: [https://newsbook.com.mt/personaggi-maltin-u-internazzjonali-li-hallewna-fjannar-2023/ Jannar] - [https://newsbook.com.mt/personaggi-maltin-u-internazzjonali-li-hallewna-fi-frar-2023/ Frar] - [https://newsbook.com.mt/personaggi-maltin-u-internazzjonali-li-hallewna-fmarzu/ Marzu] - [https://newsbook.com.mt/personaggi-maltin-u-internazzjonali-li-hallewna-fapril-2023/ April] - [https://newsbook.com.mt/personaggi-maltin-u-internazzjonali-li-hallewna-fmejju-2023/ Mejju] - [https://newsbook.com.mt/personaggi-maltin-u-internazzjonali-li-hallewna-fgunju-2023/ Ġunju] - [https://newsbook.com.mt/personaggi-maltin-u-internazzjonali-li-hallewna-flulju-2023/ Lulju] - [https://newsbook.com.mt/personaggi-maltin-u-internazzjonali-li-hallewna-fawwissu-2023/ Awwissu] - [https://newsbook.com.mt/personaggi-maltin-u-internazzjonali-li-hallewna-fsettembru-2023/ Settembru] - [https://newsbook.com.mt/personaggi-maltin-u-internazzjonali-li-hallewna-fottubru-2023/ Ottubru] - [https://newsbook.com.mt/personaggi-maltin-u-internazzjonali-li-hallewna-fnovembru-2023/ Novembru] - [https://newsbook.com.mt/personaggi-maltin-u-internazzjonali-li-hallewna-fdicembru-2023/ Diċembru]
* [https://web.archive.org/web/20240125195714/https://one.com.mt/maltin-li-hallewna-matul-l-2023/ Maltin li Ħallewna Matul l-2023] - Anton Falzon, One
* [https://timesofmalta.com/articles/view/farewell-died-2023.1075353 Farewell to those who died in 2023] - Anthony Manduca, Times of Malta (bl-Ingliż) 
* [https://www.maltatoday.com.mt/news/national/126773/watch_maltatoday_pays_tribute_to_those_who_left_us_in_2023 Lista ta' nies Maltin li mietu fl-2023 minn MaltaToday] (bl-Ingliż) 

[[Kategorija:Nies Maltin]]
[[Kategorija:2023 f'Malta]]
[[Kategorija:Imwiet f'Malta]]
[[Kategorija:Mietu fl-2023|*]]
[[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]]</text>
      <sha1>tjrkz5lac67t2shxqxkok5195qn1kmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Park Nazzjonali ta' Serengeti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31137</id>
    <revision>
      <id>331374</id>
      <parentid>330442</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T07:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20597" sha1="7mftsq5n95jwpxwixvnlkr5el0ivl8o" xml:space="preserve">[[Stampa:Serengeti-Landscape-2012.JPG|daqsminuri|267x267px|Il-pajsaġġ tal-Park Nazzjonali ta' Serengeti.]]
Il-'''Park Nazzjonali ta' Serengeti''' huwa park nazzjonali kbir fit-Tramuntana tat-[[Tanżanija|Tanzanija]] estiż fuq erja ta' 14,763 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (5,700 mil kwadru).&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://english.news.cn/20220322/4aecaaf3d4e240b58dcdd6073559bdc8/c.html|titlu=Black rhino dies aged 43 in Tanzania's Serengeti National Park-Xinhua|sit=english.news.cn|data-aċċess=2024-01-08}}&lt;/ref&gt; Jinsab fil-Lvant tar-Reġjun ta' Mara u fil-Grigal tar-Reġjun ta' Simiyu, u fih iktar minn 1,500,000 ettaru (3,700,000 akru) ta' savanna mhux mittiefsa. Il-park nazzjonali ġie stabbilit fl-1940.

Il-Park Nazzjonali ta' Serengeti huwa magħruf sew għall-ikbar migrazzjoni annwali tal-[[Annimal|annimali]] fid-[[Id-Dinja|dinja]] ta' iktar minn 1.5 miljun nju blu u 250,000 żebra, flimkien ma' merħliet iżgħar ta' gazzelli ta' Thomson u ta' eland.&lt;ref&gt;Sinclair, Anthony Ronald Entrican (1995). ''Serengeti II: Dynamics, Management, and Conservation of an Ecosystem''. University of Chicago Press. p. 15.&lt;/ref&gt; Il-park nazzjonali jospita wkoll l-ikbar popolazzjoni ta' [[Iljun|iljuni]] fl-[[Afrika]]. Huwa mhedded mid-deforestazzjoni, mit-tkabbir tal-popolazzjoni tal-[[bniedem]] u mill-biedja.

== [[Etimoloġija]] ==
L-isem &quot;Serengeti&quot; oriġina mill-kelma ''siringet'' li tintuża mill-poplu Maasai biex jirreferu għall-inħawi, li tfisser &quot;il-post fejn l-art tibqa' sejra għal dejjem&quot;.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://kalamasafaris.com/portfolio/serengeti-national-park/|titlu=Serengeti National Park - Tanzania - Kalama Safaris|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-01-08}}&lt;/ref&gt;

== Storja ==
Fl-1930, erja ta' 2,286 kilometru kwadru (883 mil kwadru) ġiet iddeżinjata bħala riżerva naturali fin-Nofsinhar u fil-Lvant tal-pjanuri ta' Serengeti.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.serengeti.com/information-serengeti-national-park.php|titlu=Serengeti National Park travel information - Tanzania|sit=serengeti.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-01-08}}&lt;/ref&gt; Fis-snin 30 tas-seklu 20, il-gvern ta' Tanganyika stabbilixxa sistema ta' parks nazzjonali konformi mal-Konvenzjoni dwar il-Preservazzjoni tal-Fawna u tal-Flora fl-Istat Naturali Tagħhom. Ir-riżerva saret park nazzjonali fl-1940. Ingħatat protezzjoni stretta fl-1948 meta ġie stabbilit il-Bord tal-Fiduċjarji tal-Park Nazzjonali ta' Serengeti biex jamministra l-park nazzjonali. Il-gvern irrestrinġa ċ-ċaqliq tal-poplu Maasai residenti, u l-konfini tal-park ġew finalizzati fl-1951.&lt;ref&gt;Neumann, R.P. (1995). &quot;Ways of seeing Africa: colonial recasting of African society and landscape in Serengeti National Park&quot;. ''Ecumene''. '''2''' (2): 149–169.&lt;/ref&gt; Fl-1959, erja ta' 8,300 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (3,200 mil kwadru) ġiet maqtugħa għaliha fil-parti tal-Lvant tal-park nazzjonali u ġiet stabbilita mill-ġdid bħala ż-[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] bil-ħsieb li jiġu akkomodati l-interessi tal-użu tal-art tradizzjonali tal-poplu Maasai f'żona tal-art b'diversi użi.&lt;ref&gt;Wanitzek, U. &amp; Sippel, H. (1998). &quot;Land rights in conservation areas in Tanzania&quot;. ''GeoJournal''. '''46''' (2): 113–128.&lt;/ref&gt; Fl-1981, il-Park Nazzjonali ta' Serengeti kien ikopri 12,950 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (5,000 mil kwadru), li kien inqas minn nofs il-pjanuri ta' Serengeti.&lt;ref&gt;Makacha, S.; Msingwa, M.J. &amp; Frame, G.W. (1982). &quot;Threats to the Serengeti herds&quot;. ''Oryx''. '''16''' (5): 437–444.&lt;/ref&gt;

Il-Park Nazzjonali ta' Serengeti sar famuż wara li [[Bernhard Grzimek]] u ibnu [[Michael Grzimek|Michael]] ipproduċew ktieb u dokumentarju bit-titlu ''Serengeti Shall Not Die'' fl-1959.&lt;ref&gt;Boes, T. (2013). &quot;Political animals: ''Serengeti Shall Not Die'' and the cultural heritage of mankind&quot;. ''German Studies Review''. '''36''' (1): 41–59.&lt;/ref&gt;

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Il-Park Nazzjonali ta' Serengeti ġie ddeżinjat bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1981.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/156/|titlu=Serengeti National Park|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2024-01-08}}&lt;/ref&gt;

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (vii)''' &quot;Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali&quot;; u l-'''kriterju (x)''' &quot;Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-[[Bijodiversità|diversità bijoloġika]], inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-[[xjenza]] jew tal-konservazzjoni&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Natura selvaġġa ==
[[File:Serengeti_western_corridor-1001.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Serengeti_western_corridor-1001.jpg|daqsminuri|In-nju fil-Kuritur tal-Punent.]]
Il-Park Nazzjonali ta' Serengeti ilu jifforma Unità ta' Konservazzjoni tal-Iljuni mill-2005 flimkien mar-Riżerva Nazzjonali tal-Maasai Mara.&lt;ref&gt;IUCN Cat Specialist Group (2006). ''Conservation Strategy for the Lion'' Panthera leo ''in Eastern and Southern Africa''. Pretoria, South Africa: IUCN.&lt;/ref&gt; Iktar minn 3,000 iljun jgħixu f'din l-ekosistema.&lt;ref&gt;Mésochina, P.; Mbangwa, O.; Chardonnet, P.; Mosha, R.; Mtui, B.; Drouet, N. &amp; Kissui, B. (2010). Conservation status of the lion (''Panthera leo'' Linnaeus, 1758) in Tanzania (Report). [[Pariġi]]: SCI Foundation, MNRT-WD, TAWISA &amp; IGF Foundation.&lt;/ref&gt; Id-densità tal-popolazzjoni tal-leopard Afrikan hija stmata li tlaħħaq il-5.41 individwi kull 100 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (39 mil kwadru) fl-istaġun tan-nixfa.&lt;ref&gt;Allen, M.L.; Wang, S.; Olson, L.O.; Li, Q. &amp; Krofel, M. (2020). &quot;Counting cats for conservation: seasonal estimates of leopard density and drivers of distribution in the Serengeti&quot;. ''Biodiversity and Conservation''. '''29''' (13): 3591–3608.&lt;/ref&gt;

Il-merħliet ta' [[Iljunfant|iljunfanti]] Afrikani rkupraw minn rekord ta' popolazzjoni baxxa fis-snin 80 tas-seklu 20 ikkawżat mill-insib, u sal-2014 kien hemm iktar minn 5,000 individwu.&lt;ref&gt;Mduma, H.; Musyoki, C.; Maliti Kyale, D.; Nindi, S.; Hamza, K.; Ndetei, R.; Machoke, M.; Kimutai, D.; Muteti, D.; Maloba, M.; Bakari, S. &amp; Kohi, E. (2014). Aerial Total Count of Elephants and Buffaloes in the Serengeti-Mara Ecosystem (Report). Nairobi, Kenya: WWF-World Wide Fund For Nature.&lt;/ref&gt; Il-popolazzjoni tal-buflu Afrikan battiet bejn l-1976 u l-1996 minħabba l-insib, iżda żdiedet għal 28,524 individwu sal-2008.&lt;ref&gt;Metzger, K.L.; Sinclair, A.R.E.; Hilborn, R.; Hopcraft, J.G.C. &amp; Mduma, S.A. (2010). &quot;Evaluating the protection of wildlife in parks: the case of African buffalo in Serengeti&quot;. ''Biodiversity and Conservation''. '''19''' (12): 3431–3444.&lt;/ref&gt; Il-popolazzjoni ta' rinoċeronti suwed kienet naqset għal madwar 10 individwi fis-snin 80 tas-seklu 20 minħabba l-insib, u attwalment fil-park jgħixu inqas minn 70 individwu.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://news.mongabay.com/2015/01/how-black-rhinos-and-local-communities-help-each-other-in-namibia/|titlu=How black rhinos and local communities help each other in Namibia|data=2015-01-07|sit=Mongabay Environmental News|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-01-08}}&lt;/ref&gt; Ir-rinoċeronti jgħammru l-iktar fil-ħaxix u fl-arbuxxelli tat-tip ''Indigofera'', ''Acacia'' u ''Crotalaria''.&lt;ref&gt;Anderson, T.M.; Ngoti, P.M.; Nzunda, M.L.; Griffith, D.M.; Speed, J.D.; Fossøy, F.; Røskaft, E. &amp; Graae, B.J. (2020). &quot;The burning question: does fire affect habitat selection and forage preference of the black rhinoceros ''Diceros bicornis'' in East African savannahs?&quot;. ''Oryx''. '''54''' (2): 234–243.&lt;/ref&gt;

[[Mammiferu|Mammiferi]] [[Karnivoru|karnivori]] oħra jinkludu ċ-cheetah, madwar 3,500 jena tat-tikek, ix-xakall ta' dahru iswed, il-lupu Afrikan, il-baġer wikkiel l-għasel, il-jena tal-istrixxi, il-karakal, is-serval, il-mangus tal-istrixxi, u żewġ speċijiet ta' lontri. Il-[[kelb]] selvaġġ Afrikan ġie rritornat fiż-żona fl-2012 wara li kien għeb fl-1991.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://news.mongabay.com/2019/03/why-did-serengetis-wild-dogs-disappear-study-challenges-controversial-hypothesis/|titlu=Why did Serengeti’s wild dogs disappear? Study challenges controversial hypothesis|data=2019-03-01|sit=Mongabay Environmental News|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-01-08}}&lt;/ref&gt; Mammiferi oħra jinkludu l-ippopotamu, il-[[ħanżir]] selvaġġ Afrikan, l-aardvark, l-aardwolf, il-[[qattus]] selvaġġ Afrikan, iż-żibett Afrikan, il-genet, iz-zorilla, il-ballottra tal-istrixxi Afrikana, il-volpi bil-widnejn ta' pippistrell, il-[[pangolin]] tal-art, il-porkuspin tat-toppu, tliet speċijiet ta' hyraxes u l-[[liebru]] tal-Kap. Il-primati bħall-babwini sofor u ħadranija, u x-xadina ''Chlorocebus pygerythrus'' u l-guereza jgħixu wkoll fil-foresti tax-xmara Grumeti.&lt;ref&gt;Kennedy, A. S.; Kennedy, V. (2014). ''Animals of the Serengeti, and Ngorongoro Conservation Area''. Princeton, New Jersey. ISBN &lt;bdi&gt;978-1-4008-5138-6&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

Fost ir-rettili hemm il-kukkudrill tan-[[Nil]], il-fekruna tal-art leopard, it-terrapin, l-agama, il-varan tan-Nil, il-kamaleonte ta' Jackson, il-pitun Afrikan, il-mamba iswed, il-kobra ta' għonqu iswed, u l-lifgħa neffieħa.

Fil-park nazzjonali hemm iktar minn 500 speċi ta' [[Għasfur|għasafar]], fosthom in-nagħma tal-Maasai, l-ajkla ''Sagittarius serpentarius'', il-pitarra ta' kori, il-farawna tal-elmu, il-ħaġla sidirha griż, il-venewwa s-sewda, il-ħamiema tal-kullar Afrikan, in-nissieġ tal-bufli tal-munqar aħmar, il-buċeru tal-art tan-Nofsinhar, l-għarnuq tat-toppu, il-velleran, l-agrett tal-bhejjem, ir-russett iswed, il-papra tal-munqar imħatteb, iċ-ċikonja tal-munqar sarġ, iċ-ċikonja bajda, ir-russett ġgantesk, iċ-ċikonja marabou, iċ-ċikonja tal-munqar isfar, il-gurlin tat-tikek, il-fjamingu minuri, iċ-ċikonja ras ta' baliena, iċ-ċikonja ta' Abdim, il-ħamerkop, il-venewwa ta' hadada, l-ajkla Afrikana wikkiela tal-ħut, il-pellikan ta' dahru roża, il-buċeru tal-munqar aħmar tat-Tanzanija, l-ajkla marzjali, il-wiżża tal-[[Eġittu]], l-amorin, il-wiżża armata, in-naqqar tal-gniedes, u bosta speċijiet ta' avultuni.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.exoticbirding.com/tanzania/serengeti/checklist.html|titlu=Bird Checklist for Serengeti National Park|sit=www.exoticbirding.com|data-aċċess=2024-01-08}}&lt;/ref&gt;

=== Il-Migrazzjoni l-Kbira ===
Il-Migrazzjoni l-Kbira hija l-itwal migrazzjoni fuq l-art fid-dinja. Ir-rotta sħiħa tal-migrazzjoni hija twila madwar 800 kilometru (500 mil). Fin-Nofsinhar ta' din ir-rotta tal-migrazzjoni hemm iż-Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro fejn jitwieldu madwar miljun nju bejn Jannar u Marzu. Sa Marzu, fil-bidu tal-istaġun tan-nixfa, bejn wieħed u ieħor 1.5 miljun nju u 250,000 żebra jibdew il-migrazzjoni lejn it-Tramuntana fid-direzzjoni ta' Maasai Mara fil-[[Kenja]]. L-eland, iż-żebri tal-pjanura u l-gazzelli ta' Thomson jingħaqdu man-nju. F'April u f'Mejju, il-merħliet tal-migrazzjoni jgħaddu mill-Kuritur tal-Punent. Sabiex jaslu Maasai Mara, il-merħliet iridu jaqsmu x-xmajjar Grumeti u Mara, fejn jgħixu madwar 3,000 kukkudrill li jkunu għassa għalihom. Għal kull nju maqbud mill-kukkudrill, jgħerqu 50. Meta jintemm l-istaġun tan-nixfa fl-aħħar ta' Ottubru, il-merħliet tal-migrazzjoni jibdew jerġgħu lura lejn in-Nofsinhar. Madwar 250,000 nju u 30,000 żebra tal-pjanura jmutu kull sena minħabba li jgħerqu, jittieklu mill-predaturi, jgħejjew, jimirdu jew imutu bl-għatx.&lt;ref&gt;Medina, N. (2019). ''Where Is the Serengeti?''. WhoHQ. [[Belt ta' New York|New York]]: Penguin Random House. ISBN &lt;bdi&gt;9781524792565&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

== Ġeoloġija ==
[[File:Lava_lengai.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lava_lengai.jpg|daqsminuri|Il-[[lava]] tal-karbonatit fil-vulkan ta' Ol Doinyo Lengai.]]
Il-kumpless [[Ġeoloġija|ġeoloġiku]] tal-park jikkonsisti minn ħaġar aħdar tas-Sistema ta' Archaen Nyanzi (2.81-2.63 Ga ilu), plutoni tal-granit u tal-gness ta' Archaean (2.72-2.56 Ga ilu), li ġew olzati 180 Ma ilu) li jiffurmaw ''koppies'' u għoljiet tawwalin, il-Medda Neoproterożojka tal-[[Możambik|Mozambique]] li tikkonsisti mill-kwarzit u mill-granit, u l-Grupp Neoproterożojku ta' Ikorongo, li jikkonsisti mill-ġebel ramli, mix-xist u mid-depożiti tas-sedimenti li jiffurmaw l-irdumijiet lineari. Il-parti tax-Xlokk tal-park fiha blat vulkaniku Neoġen u rmied vulkaniku Oloċen ta' Oldoinyo Lengai. Ix-xmajjar Grumeti, Mara, Mbalageti u Orangi jnixxu lejn il-Punent fil-Lag ta' Victoria, filwaqt li x-xmara Oldupai tnixxi lejn il-Lvant fl-Imraġ ta' Olbalbal.&lt;ref&gt;Scoon, Roger (2018). ''Geology of National Parks of Central/ Southern Kenya and Northern Tanzania: Geotourism of the Gregory Rift Valley, Active Volcanism and Regional Plateaus''. Springer. pp. 69–79. ISBN &lt;bdi&gt;9783319737843&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

Fil-parti tal-Lvant tal-park hemm il-bwar vulkaniċi tal-ħaxix ta' Serengeti li huma Żona Ekoloġika Tropikali tal-Bwar tal-Ħaxix. Il-bwar tal-ħaxix jikbru fuq depożiti ta' rmied vulkaniku mill-Vulkan ta' Kerimasi, li żbroffa 150,000 sena ilu, kif ukoll mill-iżbroffar vulkaniku ta' Ol Doinyo Lengai, li ħolqu saffi ta' tufa tal-ġir u ħamrija kalċitika iebsa (vertisol) mill-erożjoni rapida tal-lava tan-natrokarbonatit prodotta mill-vulkani.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=222120|titlu=Global Volcanism Program {{!}} Ol Doinyo Lengai|sit=Smithsonian Institution {{!}} Global Volcanism Program|lingwa=en|data-aċċess=2024-01-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://volcanoes.usgs.gov/observatories/hvo/hvo_volcano_watch.html?vwid=652|titlu=Hawaiian Volcano Observatory|sit=volcanoes.usgs.gov|data-aċċess=2024-01-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210625020428/https://volcanoes.usgs.gov/observatories/hvo/hvo_volcano_watch.html?vwid=652|arkivju-data=2021-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kindt, R., Lillesø, J.-P. B., van Breugel, P., Bingham, M., Sebsebe Demissew, Dudley, C., Friis, I., Gachathi, F., Kalema, J., Mbago, F., Minani, V., Moshi, H. N., Mulumba, J., Namaganda, M., Ndangalasi, H.J., Ruffo, C.K., Jamnadass, R. and Graudal, L. 2011. ''Potential natural vegetation of eastern Africa.'' Volume 5: Description and tree species composition for other potential natural vegetation types. Forest &amp; Landscape Working Paper 65-2011.&lt;/ref&gt;

== Ġeografija ==
[[File:Serengeti_-_plains.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Serengeti_-_plains.jpg|daqsminuri|Il-pjanura tal-Park Nazzjonali ta' Serengeti.]]
Il-park ikopri erja ta' 14,750 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (5,700 mil kwadru)&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.protectedplanet.net/2575|titlu=Protected Planet {{!}} Serengeti National Park|sit=Protected Planet|data-aċċess=2024-01-08}}&lt;/ref&gt; ta' pjanuri tal-ħaxix, savanna, foresti max-xmajjar u boskijiet. Il-park jinsab fil-Majjistral tat-Tanzanija, ikkonfinat fit-Tramuntana mill-fruntiera mal-Kenja, fejn ikompli fir-Riżerva Nazzjonali ta' Maasai Mara. Lejn ix-Xlokk tal-park hemm iż-Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro, lejn il-Lbiċ hemm ir-Riżerva Naturali ta' Maswa, lejn il-Punent hemm ir-Riżervi Naturali ta' Ikorongo u ta' Grumeti, u lejn il-Grigal u l-Lvant hemm iż-Żona ta' Kontroll Naturali ta' Loliondo.

Il-pajsaġġ tal-pjanura ta' Serengeti jvarja ferm, mis-savanna għall-boskijiet fl-għoljiet għall-bwar tal-ħaxix fi spazji miftuħa. Id-diversità [[Ġeografija|ġeografika]] tar-reġjun hija dovuta għall-kundizzjonijiet tat-temp estremi li fnew iż-żona, b'mod partikolari l-kombinament qawwi tas-sħana u r-riħ. Il-ħabitats differenti fir-reġjun jaf oriġinaw minn sensiela ta' vulkani, li l-attività tagħhom sawret il-karatteristiċi ġeografiċi bażiċi tal-pjanura billi żdiedu l-muntanji u l-krateri fil-pajsaġġ.

Ix-xmara Mara, li tnixxi qalb ir-Riżerva Nazzjonali ta' Maasai Mara mill-artijiet għoljin tal-Kenja sal-Lag ta' Victoria, hija l-unika xmara bi fluss permanenti fl-ekosistema ta' Serengeti.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.serengeti.com/geology-serengeti-national-park.php|titlu=Geology of Serengeti National Park - Tanzania|sit=serengeti.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-01-08}}&lt;/ref&gt;

Il-park huwa maqsum fi tliet reġjuni:

* Il-Pjanuri ta' Serengeti: l-iżjed karatteristika magħrufa ta' Serengeti huma l-bwar tal-ħaxix kważi bla siġar fin-Nofsinhar. Fihom hemm ''kopjes'', formazzjonijiet tal-granit li jservu bħala postijiet ta' osservazzjoni għall-predaturi. Il-Bwar tal-Ħaxix Vulkaniċi huma komunità ta' pjanti edafiċi li jikbru fuq ħamrija li rriżultat mill-irmied vulkaniku mill-vulkani fil-qrib. 
* Il-Kuritur tal-Punent: il-karatteristika ġeografika prinċipali hi ż-żewġ xmajjar, Grumeti u Mbalageti. Hemm gruppi kbar ta' foresti max-xmajjar u xi ktajjen muntanjużi żgħar. Il-Migrazzjoni l-Kbira tgħaddi minn dan il-kuritur minn Mejju sa Lulju. Il-kuritur huwa estiż sal-Lag ta' Victoria. Iż-żona hija iktar ċatta mill-partijiet tat-Tramuntana tal-park u huwa iktar miksi sew bil-pjanti mill-pjanuri tan-Nofsinhar.
* It-Tramuntana ta' Serengeti: il-pajsaġġ huwa ddominat minn boskijiet fi spazju miftuħ, b'mod predominanti f'Commiphora u fl-għoljiet Seronera fin-Nofsinhar sax-xmara Mara mal-fruntiera mal-Kenja. Din iż-żona hija remota u relattivament inaċċessibbli.

L-abitazzjoni umana hija pprojbita fil-park għajr għall-persunal tal-Awtorità tal-Parks Nazzjonali tat-Tanzanija, ir-riċerkaturi u l-persunal tad-diversi lukandi lussużi, kampeġġi u lukandi normali. L-insedjament prinċipali huwa dak ta' Seronera bil-mitjar primarju tiegħu.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://ourairports.com/airports/HTSN/|titlu=Seronera Airport (SEU) @ OurAirports|sit=ourairports.com|data-aċċess=2024-01-08}}&lt;/ref&gt; 

== Amministrazzjoni u protezzjoni ==
[[File:Siam_Weed.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Siam_Weed.jpg|daqsminuri|Il-ħaxix ta' Siam, speċi invażiva li ġiet introdotta fil-park.]]
Il-park tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO skont il-kategorija (ii) tas-sistema ta' protezzjoni żviluppata mill-Unjoni Internazzjonali għall-Konservazzjoni tan-Natura, u b'hekk għandu jiġi ġestit b'tali mod li jħares il-proċessi ekoloġiċi jew tal-ekosistema.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.iucn.org/our-work/protected-areas-and-land-use|titlu=Protected areas and land use {{!}} IUCN|sit=www.iucn.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-01-08}}&lt;/ref&gt;

Il-korp amministrattiv tal-parks kollha fit-Tanzanija huwa l-Awtorità tal-Parks Nazzjonali tat-Tanzanija. [[Myles Turner]] kien wieħed mill-ewwel għassiesa tan-natura selvaġġa tal-park u huwa akkreditat li ġab l-insib taħt kontroll.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://fzs.org/de/projekte/tansania/serengeti/|titlu=Serengeti-Nationalpark|data=2020-06-20|sit=Zoologische Gesellschaft Frankfurt|lingwa=de|data-aċċess=2024-01-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231205190629/https://fzs.org/de/projekte/tansania/serengeti/|arkivju-data=2023-12-05|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Theddidiet ==
Id-deforestazzjoni fir-reġjun tal-Foresta ta' Mau bidlet l-idroloġija tax-xmara Mara.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.takepart.com/article/2015/03/06/serengeti-wildebeest-migration-highway-poachers/|titlu=A New Threat in the Serengeti to the World’s Greatest Animal Migration {{!}} TakePart|data=2021-01-27|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-01-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210127091501/http://www.takepart.com/article/2015/03/06/serengeti-wildebeest-migration-highway-poachers/|arkivju-data=2021-01-27|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Hemm speċijiet invażivi ta' pjanti bħall-ħaxix ta' Siam, il-bajtar, l-arċmisa u l-ġirasol Messikan.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://grumetifund.org/our-work/conservation/|titlu=Conservation – Grumeti Fund|lingwa=en-ZA|data-aċċess=2024-01-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210526162359/https://grumetifund.org/our-work/conservation/|arkivju-data=2021-05-26|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Studju li sar fl-1996 stima li l-popolazzjoni umana tan-naħa tal-Punent tal-park qed tikber b'4 % kull sena. L-użu tal-bhejjem qed jikber ukoll u dan żied l-ammont ta' art li saret tintuża għall-biedja u għat-trobbija tal-annimali. Studju taċ-Ċentru Dinji għall-Monitoraġġ tal-Konservazzjoni fl-2001 stima li bejn wieħed u ieħor jinqatlu 200,000 annimal fis-sena minħabba l-insib.

== Referenzi ==

[[Kategorija:Parks Nazzjonali]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]]
[[Kategorija:Tanżanija]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]]</text>
      <sha1>7mftsq5n95jwpxwixvnlkr5el0ivl8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Liguria</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31246</id>
    <revision>
      <id>331371</id>
      <parentid>301633</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T05:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2928" sha1="cctcxjo2pg0g9jv4ro0909f9e6nshi2" xml:space="preserve">{{Użioħra}}
'''Il-Ligurja''' huwa reġjun Taljan bi statut ordinarju fil-majjistral tal-Italja ta' {{formatnum:1506438}} abitant, b'Ġenova bħala l-kapitali tagħha. Huwa għamet fin-Nofsinhar mill- [[Baħar Liguri|Baħar Ligurjan]], fil-punent imiss ma [[Franza|' Franza]] (reġjun Provence-Alpes-Côte d'Azur) fit-tramuntana ma ' Piemonte u Emilia-Romagna u fix-Xlokk mat- Toskana . Ir-reġjun huwa parti mill- Ewroreġjun Alpi-Mediterran .Il-fruntieri tar-reġjun amministrattiv attwali jikkoinċidu fil-biċċa l-kbira maż-żona rregolata mir- Repubblika ta' Ġenova, u ntlaħqu meta l-provinċji ta' Ġenova u Porto Maurizio laħqu punt simili għal dak tar-reġjun attwali. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Giovanni Assereto; ''L'invenzione della Liguria, le pietre e il mare,''luglio-settembre, 1991&lt;/ref&gt;

Il-Liguria hija destinazzjoni turistika magħrufa, bir- Riviera dei Fiori popolari, Portofino, [[Cinque Terre]] u Porto Venere . Jirreġistra madwar 15-il miljun preżenza turistika tal-lukandi kull sena minn 80 miljun preżenza turistika annwali totali. &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.liguria.cgil.it/wp-content/uploads/TURISMO-GEN-dic-2020.pdf|data-aċċess=2024-01-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230613071551/https://www.liguria.cgil.it/wp-content/uploads/TURISMO-GEN-dic-2020.pdf|arkivju-data=2023-06-13|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.ge.camcom.gov.it/it}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=43357:il-valore-aggiunto-del-turismo-rapporto-anno-2019.pdf&lt;/ref&gt;

Sal-1860, id-distrett amministrattiv tal-Liguria, li kien jagħmel parti mir-Renju ta’ Sardinja mill-1815, kien jinkludi wkoll il- Kontea ta’ Nizza &lt;ref&gt;Ermanno Amicucci, ''Nizza e l'Italia'', Mondadori, Milano 1939.&lt;/ref&gt;, li mbagħad ġiet ċeduta lil [[Franza]] wara t- Trattat ta’ Turin tal-24 ta’ Marzu 1860 bl-eċċezzjoni ta’ id -distrett ta' Sanremo u dak ta' Porto Maurizio, li sar parti mir- Renju tal-Italja.

Skont xi ħaġa komuni, il-Liguria tkun magħfusa bejn il-baħar u l-meded muntanjużi tal- Alpi u l- Appennini : konsegwentement ir-reġjun jista’ jitnaqqas għal żewġ strixxi kostali, fil-Lvant u fil-Punent ta’ Ġenova : ir- Riviera di Ponente u r- Riviera di Levant . Fir-realtà, il-Ligurja tinkludi wkoll porzjonijiet kbar ta’ territorju tributarju għall-baċin tal- Po fit-tramuntana tal-linja Alpina - Appennini (madwar 28 % tal-wiċċ reġjonali jappartjeni għall-baċin tal-Po) u kważi l-intern marittimu kollu, il-medda twila tal-kosta bejn il-fruntieri storiċi ma’ Franza (Rio San Luigi ħdejn Grimaldi di Ventimiglia ) u l-wied t’isfel tal-Magra fl-inħawi ta’ Sarzana u Aulla (MS): din il-fruntiera tal-Lvant, madankollu, tidher inqas definita, peress li tikkoinċidi biss parzjalment mal-korsa t’isfel ta’ ix -xmara Lean u tinkludi parti mill-pjanura kostali ta’ Luni .</text>
      <sha1>cctcxjo2pg0g9jv4ro0909f9e6nshi2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Metro ta' Ruma</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33757</id>
    <revision>
      <id>331351</id>
      <parentid>327386</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T15:34:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PGS 1984</username>
        <id>25497</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>331351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20413" sha1="hqy05nx31jcupnvmp7e2s39op0s8x54" xml:space="preserve">{{Infobox|title=Metro ta' Ruma &lt;br&gt;
''Metropolitana di Roma (it)''
|titlestyle=background: #D3D3D3
|image1=[[File:Logo Metropolitane Italia.svg|100px]]
|caption1=Logo tal-metro ta' Ruma
|image2=[[File:Roma treno RA394 metro B Piramide.jpg|300px]]
|caption2=L-istazzjon ''[[Piramide]]'' fuq il-[[Linja B tal-metro ta'Ruma|linja B]].
|headerstyle=background: #D3D3D3
|data1=[[Ruma]] ({{Flagicon|ITA}} [[Italja]])
|label1=Post
|data2=9 ta' Frar, 1955
|label2=Dħul fis-servizz
|data3=61 km
|label3=Tul tan-netwerk
|label4=Linji u stazzjon
|data4=3 linji, 75 stazzjon
|label5=Operatur
|data5=[[ATAC S.p.A.]]
|data6=[[File:Metropolitana di Roma - logo linea A.svg|30px]] [[File:Metropolitana di Roma - logo linea B.svg|30px]] [[File:Metropolitana di Roma - logo linea C.svg|30px]]
|label6=Linji tan-netwerk
|label7=Netwerk Relatati
|data7=[[Tramm ta' Ruma]]
|header9=Mappa
|header10=[[File:Roma metropolitana 2025 in costruzione fino a Farnesina.svg|300px]]
|label11=Websajt
|data11=https://www.metropolitanadiroma.it}}

Il- '''Metro ta' Ruma''' (bit- [[Lingwa Taljana|Taljan)]] : ''metropolitana di Roma'' ) hija waħda mill-mezzi ta' trasport pubbliku li sservi l- belt metropolitana ta' Ruma, il-kapitali . Inawgurata fl- 1955, u b'hekk hija l-eqdem metro fl- [[Italja]], bħalissa tinkludi tliet linji li joperaw, għal 61 kilomètres ta' binarji u 75 stations . Il-Linja A tgħaqqad ''Battistini'' fil-punent ma' ''Anagnina'' fix-xlokk. Il-Linja B tgħaqqad ''Laurentina'' fin-nofsinhar u ''Jonio'', kif ukoll ''Rebibbia'', fit-tramuntana. Il-Linja C, b'sewqan awtomatiku, tgħaqqad ''Monte Compatri-Pantano'' fil-lvant ma' ''San Giovanni'' fiċ-ċentru tal-belt.

Il-Metro ta' Ruma, li jġorr aktar minn 330 millions passiġġier kull sena, huwa mmexxi mill-kumpanija Azienda Tramvie ed Autobus del Comune di Roma (ATAC SpA), ikkontrollata mill-Muniċipalità ta' [[Ruma]] .

L-offerta tqila tat-trasport pubbliku f'Ruma hija kkompletata minn żewġ linji ferrovjarji tal-wiċċ ikkontrollati wkoll minn ATAC u tmien linji ferrovjarji reġjonali ( ''Ferrovie Laziali'' ), FL1 sa FL8, li jservu prinċipalment iż-żona metropolitana Rumana ġestita mill-kumpanija ferrovjarja Taljana, [[Trenitalia]] . Dawn il-linji kollha jintużaw fil-qafas ta' sistema unifikata tal-prezzijiet.

In-netwerk huwa limitat meta mqabbel ma' bliet Ewropej kbar oħra ta' daqs simili. Il-preżenza massiva ta' fdalijiet arkeoloġiċi taħt l-art tal-belt, partikolarment fiċ-ċentru, tispjega parzjalment din is-sitwazzjoni  .

== Storja ==

=== Proġett inizjali ===
Fis- snin tletin, il-gvern Faxxista beda x-xogħol fuq il-metro, bl-għan ewlieni li jiftaħ konnessjoni veloċi bejn l-istazzjon ta' Roma Termini u d-distrett il-ġdid imsejjaħ E42, għall -Esposizione Universale di Roma, ippjanata għall- World's Fair tal -1942. Madankollu, l-inawgurazzjoni qatt ma saret minħabba d-dħul tal-Italja fit [[It-Tieni Gwerra Dinjija|-Tieni Gwerra Dinjija]] fl-1940. Xi galleriji li kienu jeżistu meta x-xogħol ġie interrott (il-parti li tikkorrispondi mal-linja B attwali bejn ''Termini'' u ''Piramide'' ) intużaw bħala xelters kontra l-attakki mill-ajru waqt il-bumbardamenti.

=== Inawgurazzjoni u t-tieni linja ===

==== Inawgurazzjoni tal-ewwel linja, linja B (1955) ====
Ix-xogħol reġa’ beda fl-1948 meta ż-żona ppjanata għall- ''Wirja Universali f’Ruma'' saret distrett tan-negozju u ħadet l-isem EUR, l-akronimu għall-wirja. Il-linja ġiet inawgurata mill-President tar-Repubblika Luigi Einaudi nhar9 février 1955 Għal żmien twil, ir-Rumani kienu ilhom jaħsbu dwar netwerk tal-metro bħal dawk ta’ [[Pariġi]] jew [[Londra]], iżda għadd kbir ta’ kawżi (burokrazija, nuqqas ta’ qbil dwar il-prijoritajiet, reviżjonijiet tal-pjanijiet u skoperti arkeoloġiċi kontinwi) dewmu l-kostruzzjoni tiegħu.

==== Kostruzzjoni u inawgurazzjoni diffiċli tat-tieni linja, il-linja A, fl-1980 ====
Fl-1959, liġi approvat il-kostruzzjoni u żgurat il-finanzjament statali tat-tieni linja tal-metro, minn ''Osteria del Curato'' (magħrufa aħjar bħala Anagnina) sad-distrett ta' Prati, tgħaddi miċ-ċentru ta' Ruma u taqsam il-linja diġà eżistenti fl-Istazzjon Termini.

Il-proġetti ta’ espansjoni tal-metro dak iż-żmien dehru bla limitu. Il-pjan regolatorju ġenerali ta’ Ruma, adottat mill-Kunsill tal-Belt fl-1962 u approvat fl-1965, ippreveda erba’ linji tal-metro b’tul totali ta’ 110&amp;nbsp;km  .

Sadanittant, ix-xogħol fuq it-tieni linja beda fl-1964 fiż-żona ta’ Via Tuscolana. Kien imħasseb minn sensiela ta’ dewmien u inċertezzi, l-aktar minħabba organizzazzjoni ħażina. Inizjalment, kien ippjanat li x-xogħol isir fil-beraħ, iżda dan l-approċċ ipparalizza t-traffiku fiż-żona tax-xlokk ta’ Ruma tant li x-xogħol twaqqaf. Ir-riċerka kompliet ħames snin wara, bit-tħaffir ta’ mini. Madankollu, għalkemm it-traffiku kien inqas imfixkel, il-vibrazzjonijiet li rriżultaw ikkawżaw ħsara serja lill-bini li jinsab ħdejn ir-rotta tax-xogħol.

Ix-xogħlijiet huma wkoll immarkati minn skoperti arkeoloġiċi frekwenti. Is-sottoswol tal-kapitali, rikk ħafna f'fdalijiet, huwa inqas adattat għax-xogħol minn dak ta' bliet oħra, kif muri fil ''-film ta' Fellini Roma'' . Għalhekk huwa meħtieġ li tiġi modifikata r-rotta fiż-żona ta' Pjazza r-Repubblika . Il-fdalijiet esposti huma viżibbli fl-istazzjon &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwWg&quot;&gt;Repubblica - Teatro dell'Opera&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;, protetti minn plexiglass. Il-linja daħlet fis-servizz f'Ġunju tal-1980, minn ''Anagnina'' sa ''Ottaviano - San Pietro - Musei Vaticani'' u tieħu l-isem tal -linja A. Il-linja minn ''Termini'' sa ''Laurentina'' tissejjaħ il-linja B.

=== Estensjonijiet u t-tielet linja kkummissjonati fl-2014 ===
Fil-bidu tas-snin disgħin, l-estensjoni tal-linja B mill-istazzjon Termini sa ''Rebibbia'' (lejn il-grigal) daħlet fis-servizz, filwaqt li s-sezzjoni eżistenti ġiet rinnovata b'mod estensiv. Il-binarji ġew estiżi wkoll mill-istazzjon ''EUR Fermi'' sal-istazzjon ''Laurentina'' u ppermettew il-ftuħ ta' stazzjon ġdid, ''Marconi'', bl-istazzjon antik ''EUR Marconi'' jieħu l-isem ''EUR Palasport'' .

Fl-2000, bdiet tintuża l-estensjoni tal-linja A minn ''Ottaviano - San Pietro - Musei Vaticani'' sa ''Battistini'' . Ix-xogħol fuq fergħa ġdida tal-linja B għad-distrett ta' Montesacro beda fl-2005 u tlesta fl-2012, ix-xahar li fih infetħet is-sezzjoni bejn ''Laurentina'' u ''Conca d'Oro'' . Tliet snin wara, il-fergħa kisbet stazzjon, ''Jonio'' .

==== Inawgurazzjoni tat-tielet linja awtomatika fl-2014 ====
Il-linja tal-wiċċ magħrufa bħala ''Roma-Pantano'' lejn il-lvant ġiet trasformata fil- linja tal-metro Ċ. Ix-xogħol fuq it- tielet linja tal-metro Ruman beda fl-2007. L-ewwel vetturi waslu f'Diċembru 2010. Ix-xogħol kien soġġett għal dewmien konsiderevoli, li wħud minnu kienu kkawżati minn skoperti arkeoloġiċi. L-ewwel taqsima, li kienet tinkludi ħmistax-il stazzjon, ġiet finalment inawgurata fid-9 ta' Novembru 2014 bejn ''Monte Compatri - Pantano'' u ''Parco di Centocelle'', jiġifieri 12.5&amp;nbsp;kilometru.

Sitt stazzjonijiet ġodda, lejn il-punent, infetħu fid-29 ta' Ġunju 2015 bejn ''Parco di Centocelle'' u ''Lodi ,'' jew 5.4&amp;nbsp;kilometru ''.''

Sezzjoni ta' 0.6&amp;nbsp;km b'stazzjon wieħed ''ta' San Giovanni'', ġie inawgurat – b'dewmien konsiderevoli – fit-12 ta' Mejju 2018, pass importanti peress li jippermetti l-konnessjoni tal-linja C mal -linja A.

== Ħarsa ġenerali ==
In-netwerk tal-metro huwa twil 61 km minn mindu ġiet estensjoni lejn il-punent tal-Linja C fl-2018. Il-Linji A u B jiltaqgħu fl-istazzjon ta' ''[[Termini]]'', li jinsab taħt l-[[istazzjon tal-ferrovija ta' Roma Termini]] (imħaddem minn [[Trenitalia]]) u, sal-2018, huwa l-uniku stazzjon ta' skambju fuq in-netwerk, peress li l-Linja C għadha ma taqsamx ma' xi stazzjon ieħor. L-istazzjon il-ġdid ta' ''San Giovanni'' tal-Linja C imbagħad ġie inawgurat, li ppermetta l-konnessjoni mal-Linja A u b'hekk dan l-istazzjon sar it-tieni stazzjon ta' skambju fuq in-netwerk tal-metro ta' Roma.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;0&quot; style=&quot;border: 1px solid #999; background-color:#FFFFFF; text-align:right;&quot;
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Linja
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | Kors
! scope=&quot;col&quot; | Twaqqif&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; servizz
! scope=&quot;col&quot; | L-aħħar&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; estensjoni
! scope=&quot;col&quot; | Tul&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; (f'km)
! scope=&quot;col&quot; | Numru ta'&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; stazzjonijiet
! scope=&quot;col&quot; | Materjal&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; irrumblar
|-
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; | ''Battistini'' ↔ ''Anagnina''
| align=&quot;center&quot; | 1980
| align=&quot;center&quot; | 2000
| align=&quot;center&quot; | 18,4
| align=&quot;center&quot; | 27
| align=&quot;center&quot; | CAF S/300
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; | ''Laurentina'' ↔ ''Rebibbia'' / ''Jonio''
| align=&quot;center&quot; | 1955
| align=&quot;center&quot; | 2015
| align=&quot;center&quot; | 23,9
| align=&quot;center&quot; | 26
| align=&quot;center&quot; | MB 100&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; CAF S/300
|-
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; | ''Monte Compatri - Pantano'' ↔ ''San Giovanni''
| align=&quot;center&quot; | 2014
| align=&quot;center&quot; | 2018
| align=&quot;center&quot; | 18,5
| align=&quot;center&quot; | 22
| align=&quot;center&quot; | AnsaldoBreda Mingħajr Sewwieq
|}

== Inċidenti ==
IL-17 octobre 2006 Għall-ħabta tal-10 ta’ filgħodu, żewġ ferroviji ħabtu fl-istazzjon ''Vittorio Emanuele'' fuq il-linja A. L-inċident ħalla persuna mejta u 110 midruba.23 octobre 2018 Filgħaxija, il-kollass ta’ escalator fl-istazzjon ''Repubblica'' ħalla madwar għoxrin persuna midruba, waħda minnhom serjament &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.bfmtv.com/mediaplayer/video/a-rome-un-escalator-s-effondre-dans-le-metro-et-fait-24-blesses-1111478.html|titlu=À Rome, un escalator s’effondre dans le métro et fait 24 blessés|sit=BFMTV|format=vidéo|data-aċċess=28-07-2020}}.&lt;/ref&gt; .

== Sfruttament ==
Fit-22 ta' Jannar 2019 ġie ffirmat ftehim biex jiġu rinnovati l-ewwel żewġ linji tal-metro bejn is-sindku ta' Ruma, Virginia Raggi, u l-ministru tat-trasport Taljan, Danilo Toninelli &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.railjournal.com/passenger/metros/rome-metro-deal-signed/|titlu=€425m Rome metro investment deal signed|awtur=Marco Chiandoni|data=2019-01-29|sit=International Railway Journal|lingwa=en|data-aċċess=2020-10-20}}&lt;/ref&gt; .

=== Vetturi ferrovjarji ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Tip ta' vettura
! Kunsinna
! Tħassir
! Bennej
! Numru ta' mqadef manifatturati
! Linja(i) servuta(i)
! Illustrazzjoni
|-
| '''MR 100 / 200'''
| 1955-1956
| 1987 (trasferit għall-Ferrovija Ruma-Lido)
2010 (tħassir permanenti)
| Officine Meccaniche della Stanga
| 40
|[[Stampa:Metropolitana_di_Roma_-_logo_linea_B.svg|nofs|bla_tilar|40x40px]]
|[[Stampa:Rome-metro-B-1.jpg|nofs|bla_tilar|200x200px]]
|-
| '''MR 300'''
| 1976
| 1987 (trasferit għall-Ferrovija Ruma-Lido)
2009 (tħassir permanenti)
| Officine Meccaniche della Stanga
| 16
|[[Stampa:Metropolitana_di_Roma_-_logo_linea_B.svg|nofs|bla_tilar|40x40px]]
|[[Stampa:ETH-BIB_Com_LC1778-001-057_STEFER_MR_300_circa_1980.jpg|nofs|bla_tilar|200x200px]]
|-
| '''MA 100'''
| 1976-1979
| 2005 (trasferit għall-Ferrovija Ruma-Lido)
2018 (tħassir permanenti)
| Ansaldo, Breda
| 38
|[[Stampa:Metropolitana_di_Roma_-_logo_linea_A.svg|nofs|bla_tilar|40x40px]]
|[[Stampa:Metro_Roma_Fahrzeug_für_die_Strecke_Roma-Lido.jpg|nofs|bla_tilar|200x200px]]
|-
| '''MB 100'''
| 1987-1992
| fis-servizz
| Ansaldo, Breda, Fiat Ferroviara
| 31 sena
|[[Stampa:Metropolitana_di_Roma_-_logo_linea_B.svg|nofs|bla_tilar|40x40px]]
|[[Stampa:ATAC_MB100_Linea_B.jpg|nofs|bla_tilar|200x200px]]
|-
| '''MA 200'''
| 1999
| 2012 (trasferit għall-Ferrovija Ruma-Lido)
| Ansaldo, Breda, Fiat Ferroviara
| 20
|[[Stampa:Metropolitana_di_Roma_-_logo_linea_A.svg|nofs|bla_tilar|40x40px]][[Stampa:Metropolitana_di_Roma_-_logo_linea_B.svg|nofs|bla_tilar|40x40px]]
|[[Stampa:Cotral_Metromare_MA200.jpg|nofs|bla_tilar|200x200px]]
|-
| '''CAF S/300'''
| 2005-2009
| fis-servizz
| CAF
| 71
|[[Stampa:Metropolitana_di_Roma_-_logo_linea_A.svg|nofs|bla_tilar|40x40px]][[Stampa:Metropolitana_di_Roma_-_logo_linea_B.svg|nofs|bla_tilar|40x40px]]
|[[Stampa:ATAC_CAF_Line_A_301.jpg|nofs|bla_tilar|200x200px]]
|-
| '''AnsaldoBreda Mingħajr Sewwieq'''
| 2014
| fis-servizz
| AnsaldoBreda
| 15
|[[Stampa:Metropolitana_di_Roma_-_logo_linea_C.svg|nofs|bla_tilar|40x40px]]
|[[Stampa:MC100_a_Pigneto_(metropolitana_di_Roma).jpg|nofs|bla_tilar|200x200px]]
|}

== Proġetti ==
[[Stampa:Roma_Metropolitana_e_Ferrovia_2015.png|lemin|daqsminuri|250x250px|Pjan ġenerali tan-netwerk metropolitan u ferrovjarju ta' Ruma bl-estensjoni tal-linja C lejn il-majjistral.]]

=== Estensjoni tal-linja A ppjanata ===
Estensjoni minn Battistini għal Gra Boccea, jiġifieri 13&amp;nbsp;km, ġie propost, mingħajr segwitu. Fl-2009, ġew proposti żewġ estensjonijiet, Battistini – Torrevecchian (2&amp;nbsp;km, 2 stazzjonijiet) u Anagnina – Romanina (3&amp;nbsp;km, 3 stazzjonijiet), mingħajr kontinwazzjoni  .

=== Estensjoni tal-linja B ippjanata ===
Estensjoni ta' ''Rebibbia'' għal ''Setteville'' (8&amp;nbsp;km, 5 stazzjonijiet) kien ippjanat għal sejħa għal offerti fl-2005 li ma saritx. Fl-2009, l-estensjonijiet minn ''Rebibbia'' sa ''Casal Monastero'' (3.5&amp;nbsp;km, 3 stazzjonijiet), minn ''Laurentina'' sa ''Trigoria'' (6&amp;nbsp;km, 4 stazzjonijiet) u fuq il-fergħa B1 minn Jonio għal Bufalotta  . Il-ħolqien ta' fergħa B2 minn ''Piramide'' għal ''Portuense'', jew 8&amp;nbsp;km, ġie propost ukoll.

=== Estensjoni tal-linja C li għadha qed tinbena ===
Għaddej xogħol biex il-linja tiġi estiża sal-istazzjon ''ta’ Piazza Venezia'' . F’Lulju 2019 kien ippjanat li l-estensjoni sal-istazzjon ta’ Colosseo tibda tintuża fl-2022 &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.railwaygazette.com/europe/roma-line-c-extension-brought-forward/54197.article|titlu=Roma Line C extension brought forward|data=2019-07-16|sit=Railway Gazette International|lingwa=en|data-aċċess=2020-10-20}}&lt;/ref&gt;, iżda d-data ġiet posposta sena wara għall-2025. Il-finanzjament għat-tunnel sal-istazzjon ''ta’ Piazza Venezia'' huwa assigurat, iżda mhux għall-istazzjon innifsu &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.railwaygazette.com/metro-report/tbm-reaches-piazza-venezia-as-roma-line-c-edges-forward/57158.article|titlu=TBM reaches Piazza Venezia as Roma Line C edges forward|data=2020-08-14|sit=Railway Gazette International|lingwa=en|data-aċċess=2020-10-20}}&lt;/ref&gt; .

Huwa ppjanat li l-linja tiġi estiża lejn il-majjistral sa ''Clodio-Mazzini'' permezz ta' sezzjoni taħt l-art li tgħaddi miċ-ċentru tal-belt u ħdejn il- [[Belt tal-Vatikan|Vatikan]] . Ladarba titlesta, il-linja mistennija tkun twila aktar minn 34,5  , li minnhom 17.6 km&amp;nbsp;km taħt l-art, u jinkludu żewġ stazzjonijiet oħra li jgħaqqdu mal-linji B (l-istazzjon ''Colosseo'' ) u A (l-istazzjon ''Ottaviano - San Pietro - Musei Vaticani'' ). Ippjanata għall-ftuħ sal-2030, il-kostruzzjoni tal-linja tinsab diversi snin lura &lt;ref&gt;R{{Ċita web|url=http://www.lefigaro.fr/culture/2016/11/09/03004-20161109ARTFIG00211-le-colisee-menace-par-l-interruption-des-travaux-du-metro-de-rome.php#link_time=1478793523|titlu=Le Colisée menacé par l'interruption des travaux du métro de Rome|awtur=ome|data=9 novembre 2016|sit=Le Figaro|data-aċċess=11 novembre 2016}}.&lt;/ref&gt; .

=== Il-kostruzzjoni tal-linja D ippjanata ===
Kien f'Diċembru 2006 li l-konsorzju Condotte d'Acqua/Pizzarotti, li RATP Développement hija sieħba tiegħu, inħatar żviluppatur responsabbli għad-definizzjoni tal-proġett għal-linja D futura tal-metro ta' Ruma. Din il-linja ta' 20 kilometru mit-tramuntana għan-nofsinhar&amp;nbsp;km u 22 stazzjon ikunu kompletament awtomatiċi &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2006/02/01/la-nuova-linea-da-talenti-all.html|titlu=La nuova linea D, da Talenti all' Eur|data=2006-02-01|sit=Archivio - la Repubblica.it|lingwa=it|data-aċċess=2020-10-05}}&lt;/ref&gt; . Il-ftuħ tal-ewwel sezzjoni tagħha kien ippjanat għall-2015 &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.webtrains.net/actualites.php?article=1000000969|titlu=RATP Développement, partenaire du projet de la nouvelle ligne de métro de Rome.|data=21 décembre 2006|sit=www.webtrains.net|data-aċċess=2020-10-05}}&lt;/ref&gt; . Din ir-raba’ linja tal-metro, li l-proġett tagħha ġie deċiż mill-Kunsill tal-Belt f’Jannar 2005 &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.romametropolitane.it/articolo.asp?CodMenu=10763&amp;CodArt=10795|titlu=L'attuazione mediante Project Financing|sit=www.romametropolitane.it|data-aċċess=2020-10-05}}&lt;/ref&gt;, li r-rotta tagħha tkun bejn wieħed u ieħor parallela għal dik tal-linja B (fil-grigal tal-belt lejn l- EUR ), kienet se sservi distretti oħra taċ-ċentru.

Fl-2007, il- Bank Ewropew tal-Investiment intalab self ta’ biljun [[ewro]] b’total stmat ta’ tliet biljun ewro  .

F'Awwissu 2009, inħarġet sejħa għall-offerti għal konċessjoni għal-linja  . Inizjalment ix-xogħol kien ippjanat li jibda fl-2011, iżda fl-2010, minħabba sejbiet mill-Awtorità tal-Kontroll tal-Akkwist Pubbliku, is-sejħa għall-offerti ġiet sospiża. F'Novembru 2012, is-sejħa għall-offerti ġiet ikkanċellata u l-proġett ġie pospost minħabba nuqqas ta' fondi.

Proġett ta' qawmien mill-ġdid imur lura għall-2019 &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://mobilita.org/2019/03/30/roma-metro-d-buone-notizie-per-la-nuova-linea-metro/|titlu=ROMA METRO D {{!}} Buone notizie per la nuova linea metro ?|data=2019-03-30|sit=Mobilita.org|lingwa=it-IT|data-aċċess=2020-10-05}}&lt;/ref&gt; .

== Stazzjonijiet arkeoloġiċi ==
[[Stampa:MetroCMuseoStazioneSanGiovanni_02.jpg|daqsminuri|Vetrini ta' oġġetti arkeoloġiċi, ġewwa l-istazzjon ta' San Giovanni.]]
L-iskavi tat-taqsima ċentrali tal-linja C, partikolarment mill-istazzjon ta’ San Giovanni, raw it-twelid ta’ tip ġdid ta’ stazzjon b’vetrini u apparati oħra ta’ wirja, bħal dawk li jidhru f’bliet kapitali ewlenin oħra, bħall-istazzjon Louvre-Rivoli f’Pariġi.

=== San Ġwann ===
[[Stampa:San_Giovanni_(line_C_platform).jpg|daqsminuri|Stazzjon ta' San Giovanni : pjattaforma b'pannelli tal-ħajt spjegattivi.]]
L-istazzjon ta’ San Giovanni, inawgurat fit-12 ta’ Mejju 2018  huwa l-ewwel stazzjon arkeoloġiku tal-metro ta’ Ruma. L-iskavi, li laħqu fond ta’ madwar 20 metru, ippermettew l-esplorazzjoni ta’ madwar 21 saff arkeoloġiku &lt;ref name=&quot;Inaugurazione S. Giovanni&quot; /&gt;, sal-hekk imsejħa art verġni, fejn il-preżenza tal-bniedem ma tistax tiġi skoperta  .

Il-wirja hija kkaratterizzata minn rotta li tinkludi vetrini, pannelli ta’ spjegazzjoni u skala ta’ żmien tal-fażijiet storiċi li ssegwi l-vjaġġ tal-vjaġġaturi mil-livell tal-atriju sa dak tal-pjattaformi. :

* L-ewwel livell (atriju, 'il fuq) Mill-perjodu kontemporanju sat-tmiem tal [[Imperu Ruman|-perjodu imperjali]] .
* Livell ta' tqabbil mill [[Repubblika Rumana|-era Repubblikana]] sal -era protostorika arkaika .
* Livell tal-pjattaforma [[Preistorja]] .

Fost id-diversi sejbiet arkeoloġiċi hemm oġġetti żgħar bħal ġojjellerija tad-deheb, muniti, fuħħar, u qxur tal-molluski  ; anfori kbar u elementi ta’ kolonni antiki, iżda wkoll artefatti kbar, bħall-baċir il-kbir - l-akbar baċir tal-ilma li qatt ġie skopert  - li nstab ġewwa razzett mill-era imperjali.

=== Bieb ta' Metronia ===
L-istazzjon ta’ Porta Metronia, it-tieni stazzjon arkeoloġiku f’Ruma, għadu qed jinbena. L-iskavi skoprew, f’fond ta’ 9 m, barrakki minn madwar it-2 seklu AD, li jmorru lura għal żmien Hadrian u li jinkludu 39 kamra, li 25 minnhom ikejlu 4 × 4 m, li jinfetħu fuq kuritur ċentrali u huma arrikkiti b’art sewda u bajda, mużajk abjad u ħitan affreskati. ; f'dan il-kumpless instabet id-dar tal-kmandant, bini ta' madwar 300 m², b'pavimenti tal ''-opus spicatum''  .

=== Venezja ===
Fl-2008, waqt l-iskavi għall-kostruzzjoni tal-linja C taħt Piazza Venezia, instabu l-fdalijiet ta’ tliet kmamar rettangolari mill-perjodu imperjali, maħsuba għal attivitajiet kulturali u għalhekk identifikati bħala l- atenew mixtieq mill-Imperatur Hadrian. L-istazzjon futur ta’ Venezia għandu jagħmel dawn it-testimonjanzi arkeoloġiċi aċċessibbli għall-pubbliku  .

* (en + it) [https://web.archive.org/web/20131231040624/http://www.atac.roma.it/ Site de l'exploitant ATAC]

== Noti u referenzi ==

[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>hqy05nx31jcupnvmp7e2s39op0s8x54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arkivju Nazzjonali tal-Films Ċeki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33823</id>
    <revision>
      <id>331356</id>
      <parentid>324951</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T00:28:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5329" sha1="1o4i77it459n4qontod858pkp5gd8hm" xml:space="preserve">[[Stampa:Staré_Město,_Bartolomějská_11,_konvikt,_bio_Konvikt_-_Ponrepo.jpg|lemin|daqsminuri|Bini tal-Arkivju tal-Films Ċeki u ċ-ċinema storika Bio Konvikt]]
'''L-Arkivju Nazzjonali tal-Films Ċeki''' (biċ-Ċek: ''Národní filmový archiv'', imqassar: NFA) huwa arkivju tal-films li jinsab fi [[Praga]], [[Ċekja|fir-Repubblika Ċeka]]. Ġie stabbilit fl-1943 u sal-1945 kien magħruf bħala Filmový archiv. Mill-1945 sal-1989 kien magħruf bħala Československý filmový ústav, imbagħad mill-1990 sal-1992 Český filmový archiv. Sar membru tal- Federazzjoni Internazzjonali tal-Arkivji tal-Films fl-1946, u fl-1997 sar membru fundatur tal-Assoċjazzjoni tal-Arkivji u ċ-Ċinemateki Ewropej tal-Films, ACE (Association des Cinémathèques Européenes).

== Storja ==
Fir-Repubblika Ċeka, l-NFA hija waħda mill-istituzzjonijiet ewlenin tal-memorja; minbarra li twettaq ir-rwol arkivjali, timmaniġġja films Ċeki u hija involuta f'attivitajiet xjentifiċi u ta' pubblikazzjoni, wirjiet u promozzjoni tal-wirt ċinematografiku u appoġġ għaċ-ċinema Ċeka kontemporanja. Mill-2011, l-NFA kienet involuta fi proġetti ewlenin ta' diġitalizzazzjoni, fosthom għall-films ''Markéta Lazarová'', ''The Firemen's Ball'', ''All My Compatriots'', ''Closely Watched Trains'', ''Voyage to the End of the Universe'', ''Case for a Rookie Hangman'', ''Adelheid'' u oħrajn.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Jůn|isem=Dominik|data=6 August 2014|titlu=Restoration and Digitisation: A Visit to the Czech National Film Archive.|url=http://www.radio.cz/en/section/special/restoration-and-digitisation-a-visit-to-the-czech-national-film-archive|pubblikazzjoni=Radio Praha|data-aċċess=23 November 2017}}&lt;/ref&gt;

L-NFA tieħu ħsieb aktar minn 150 miljun metru ta’ film, aktar minn 500,000 ritratt, aktar minn 30,000 poster, u 100,000 materjal promozzjonali. Kollezzjonijiet arkivjali u librerija tal-films iservu professjonisti involuti fir-riċerka xjentifika u huma sors ta’ informazzjoni u materjali għall-produzzjoni awdjoviżiva kontemporanja. Fis-snin 1965–2008, l-NFA ppreservat kważi 24 miljun metru ta’ film ikkupjat minn stokk fjammabbli ħafna. 

L-Arkivju tal-Films Ċek ippreserva l-aħħar kopji eżistenti ta’ ħafna films li kienu kkunsidrati mitlufa, fosthom ''Match de Prestidigitation'' (1904), ''La Chaussette'' (1905), ''Amoreux de Madame'' (1909) minn [[Georges Méliès]], &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://screenanarchy.com/2016/10/czech-film-archive-discovered-melies-film-believed-to-be-lost.html|titlu=Czech Film Archive Discovers Méliès Films, Long Believed to Have Been Lost|data=13 October 2016|sit=ScreenAnarchy|data-aċċess=5 June 2023}}&lt;/ref&gt; ''Flowing Gold'' (1924), verżjoni technicolor ta’ ''Ben-Hur'' (1925), ''The Lost World'' (1925), ''Borrowed Finery'' (1925), ''Her Wild Oat'' (1927),&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.altfg.com/film/her-wild-oat/|titlu=Her Wild Oat: Colleen Moore in Rediscovered 'Lost Film'|sit=www.altfg.com|data-aċċess=5 June 2023|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230605035205/https://www.altfg.com/film/her-wild-oat/|arkivju-data=5 June 2023|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ''It'' (1927), ''Now We're in the Air'' (1927), l-aħjar verżjoni ppreservata ta’ ''Sunrise: A Song of Two Humans'' (1927) ta' [[F.W. Murnau]], verżjoni bil-kulur ta’ ''Mysterious Island'' (1929),&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://english.radio.cz/us-film-historians-find-treasure-czech-archive-8541034|titlu=US film historians find treasure in Czech archive|data=13 December 2013|sit=Radio Prague International|lingwa=en|data-aċċess=5 June 2023}}&lt;/ref&gt; ''Street Across'' (1931) ta’ Vladimir Suteev u films oħra minn [[John Ford]], [[Henry King (direttur)|Henry King]], Tod Browning, Maurice Tourneur, u William Wellman.&lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=Pierce|isem=David|data=2013|titlu=The Survival of American Silent Feature Films: 1912–1929|url=https://www.clir.org/pubs/reports/pub158/|pubblikatur=Council on Library and Information Resources and The Library of Congress|paġna=50|isbn=978-1-932326-39-0}}&lt;/ref&gt;

== Funzjonijiet ==
L-Arkivju Nazzjonali tal-Films joffri:

* Aċċess għal materjali ta' films Ċeki jew Ċekoslovakkji u kollezzjonijiet speċjali, inkluża kooperazzjoni teknika, eż. riċerka dwar materjali relatati ma' nies u temi speċifiċi;
* Depożiti volontarji ta' xogħlijiet ċinematografiċi eżistenti jew maħluqa ġodda, depożiti bla ħlas ta' materjal riproduttiv u ta' preservazzjoni għal kura arkivjali permanenti;
* Aċċess għall-kollezzjonijiet bħala parti minn wirjiet tal-iskola u edukattivi jew attivitajiet akkademiċi u xjentifiċi oħra;
* Konsultazzjonijiet professjonali jew kooperazzjoni esperta fuq proġetti Ċeki u internazzjonali fil-qasam tal-preservazzjoni, l-ipproċessar, il-katalogar, ir-riċerka, it-teorija u l-istorja tal-films u l-arkivjar tal-films;
* Dar tal-pubblikazzjoni;
* Programmi edukattivi dwar il-films;
* Rappreżentazzjoni taċ-ċinema Ċeka fis-swieq ewlenin u f'festivals internazzjonali;
* It-tixrid ta' informazzjoni dwar l-għażliet ta' finanzjament offruti fil-programm finanzjarju [[Il-fergħa MEDIA ta’ Ewropa Kreattiva|MEDIA]].

== Referenzi ==
{{Referenzi}}

== Ħoloq esterni ==
* http://nfa.cz/en/

{{Awtorità}}
[[Kategorija:Ċinema]]
[[Kategorija:Ċekja]]
[[Kategorija:Ċekoslovakkja]]</text>
      <sha1>1o4i77it459n4qontod858pkp5gd8hm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Librazhd</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33880</id>
    <revision>
      <id>331370</id>
      <parentid>325396</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T05:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="399" sha1="alu3ont49lotxqpdwrylma91sqb1lv8" xml:space="preserve">{{Infobox city}}
'''Librazhd''' hija belt fiċ-ċentru tal-Albanija. Il-belt għandha popolazzjoni ta' 23,312 ruħ, sa mill-2023. Il-belt hija famuża għall-pożizzjoni ġeografika tagħha li tinsab bejn l-għoljiet.

== Ħoloq esterni ==
* [https://web.archive.org/web/20251006225111/http://bashkialibrazhd.gov.al/ www.bashkialibrazhd.gov.al]
{{commons|Librazhd}}

[[Kategorija:Bliet fl-Albanija]]</text>
      <sha1>alu3ont49lotxqpdwrylma91sqb1lv8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ceuta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34531</id>
    <revision>
      <id>331359</id>
      <parentid>331339</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T01:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28940" sha1="ir8klv4pfjoezmivsu4dpggrarv7r5d" xml:space="preserve">{{Infobox|title=Belt Awtonoma ta' Ceuta &lt;br&gt;
''Ciudad Autónoma de Ceuta (es)''|titlestyle=background-color: #ccffcc|headerstyle=background-color: #ccffcc|image=[[File:Flag of Ceuta.svg|150px|left]] [[File:Coat of Arms of Ceuta.svg|70px|right]]|header1=Amministrazzjoni|data2={{Flagicon|ESP}} [[Spanja]]|label2=Pajjiż|data3=14 ta' Marzu, 1995|label3=Status ta' awtonomija|data4=[[Juan Jesús Vivas Lara]]|label4=President|label5=Awtorità leġislattiva|data5=[[Assemblea ta' Ceuta]]|header6=Demografija|label7=Popolazzjoni|data7=82,787 (2026)|data8=4,475 hab./km2|label8=Densità|header9=Ġeografija|data10=1 850 ettaru = 18,5 km2|label10=Żona|header11=Mixxellanji|label12=Innu|data12=''Ceuta, mi ciudad querida'' (Ceuta, il-belt għażiża tiegħi)|header13=Mappa|header14=[[File:Localización de Ceuta.svg|245px]]|label15=Websajt|data15=https://www.ceuta.es/ceuta}}

'''Ceuta''' (ippronunzjata bl- [[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] [ ˈθeuta [ , mil ] Latin Septem [[Lingwa Latina|Fratres]] ''['' &lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=Vicente|isem=Ángeles|sena=2005|titlu=Ceuta, une ville entre deux langues|url=https://books.google.co.ma/books?id=YW0Z6n1Qvx4C&amp;pg=PA19|edizzjoni=[[Éditions L'Harmattan|L'Harmattan]]|paġna=19|paġni=220|isbn=978-2-7475-8584-2|data-aċċess=4 octobre 2011}}.&lt;/ref&gt; ''Abyla'' fl-Antikità jew ''Ceuta'' ⵙⴱⵜⴰ bil- [[Lingwa Berbera|Berber]] u سبتة bl [[Lingwa Għarbija|-Għarbi]] &lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=Malherbe|isem=Michel|sena=2008|titlu=Quand l'histoire change les noms de lieux|url=https://books.google.fr/books?id=CpeHt6bGUpcC&amp;pg=PA39|lingwa=fr|edizzjoni=[[Éditions L'Harmattan|L'Harmattan]]|post=Paris|paġna=39|paġni=303|isbn=978-2-296-05761-6|lccn=2008448758|data-aċċess=13 juin 2011}}.&lt;/ref&gt; ) hija belt awtonoma [[Spanja|Spanjola]] li tinsab fuq il-kosta tat-tramuntana tal [[Afrika|-Afrika]], mal-fruntiera tal [[Marokk|-Marokk]] .

L- enklavi Spanjola tinsab fil- [[Afrika|kontinent Afrikan]], faċċata tal -Peniżola Iberika, madwar ħmistax-il kilometru mill-kosti tal- provinċja Spanjola ta' Cadiz . Flimkien mal-esklavi ta' [[Melilla]] u l- blata ta' Vélez de la Gomera, dan jikkostitwixxi l-uniċi qsim tal-art li jgħaqqdu l- [[Unjoni Ewropea]] mal-Afrika. Ceuta tinsab taħt is-sovranità Spanjola ( ''Plazas de soberanía'' ) iżda ilha mitluba mill-Marokk mill-1956.

== Ġeografija ==
[[Stampa:Perejilfr.png|xellug|daqsminuri| Mappa ta' Ceuta.]]
Ceuta, b'erja ta' 18,5   &lt;ref name=&quot;axi&quot;&gt;Jacques Leclerc, « [https://www.axl.cefan.ulaval.ca/europe/espagne-Ceuta.htm Ceuta : Cité autonome d'Espagne] », Université Laval (CEFAN), {{Data|11 décembre 2015}}.&lt;/ref&gt; u 82 787 habitants, hija magħmula fil-parti l-kbira mit-territorju kontinentali, li jispiċċa bil-peniżola ta' Almina, iddominata minn Monte Hacho, u li fit-tarf tagħha hemm Punta Almina . Il-port ta' Ceuta, bħall-kosta tat-tramuntana kollha, jiftaħ fuq l- Istrett ta' Ġibiltà, filwaqt li l-kosta tan-nofsinhar tal-Peniżola ta' Almina tmiss mal- Baħar ta' Alboran . Il-forma mgħawġa tal-peniżola ppermettiet, grazzi għal xogħol ta’ żvilupp sinifikanti — digi twal, art irkuprata, mollijiet... — il-ħolqien ta’ faċilità portwarja ta’ kwalità.


Ceuta tinsab fid-daħla tal-lvant għall-Istrett strateġiku ta’ Ġibiltà, madwar 18 km mit-territorju Brittaniku. Minħabba l-prossimità tagħha mal-kosta Spanjola, huwa possibbli li tara d-djar ta’ Ceuta minn Algeciras.

Min-naħa tal-art, il-fruntiera bejn l-esklavi u l-Marokk hija mmarkata b'sistema ta' fruntiera msaħħa (ħajt, sensuri tal-moviment, kameras, triq ta' ronda...). B’kollox, elf raġel, li żewġ terzi minnhom ġejjin mill-Guardia Civil Spanjola, huma stazzjonati b’mod permanenti hemmhekk.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://geoimage.cnes.fr/fr/geoimage/espagnemaroc-ceuta-une-enclave-entre-enjeux-geostrategiques-tensions-migratoires-et-zone|titlu=Espagne/Maroc - Ceuta : une enclave entre enjeux géostratégiques, tensions migratoires et zone grise économique|awtur=Fabien Vergez|data=2022-02-04|sit=Geoimage - CNES (Centre National d'études spatiales)|lingwa=fr|data-aċċess=2022-10-05}}&lt;/ref&gt;

== Storja ==
[[Stampa:Casa_de_los_Dragones,_Ceuta,_España,_2015-12-10,_DD_95-97_HDR.JPG|daqsminuri| Dar tad-Draguni.]]
[[Stampa:Comandancia_General,_Ceuta,_España,_2015-12-10,_DD_67.JPG|daqsminuri| Kmand ġenerali.]]
[[Stampa:Murallas_Reales,_Ceuta,_España,_2015-12-10,_DD_17.JPG|daqsminuri| Ħitan Irjali.]]
[[Stampa:Plaza_de_África,_Ceuta,_España,_2015-12-10,_DD_02.JPG|daqsminuri| Pjazza tal-Afrika.]]
Imwaqqfa mill- Feniċi VII 7 seklu QK &lt;abbr class=&quot;abbr nowrap&quot; title=&quot;avant Jésus-Christ&quot;&gt;-Ċ.&lt;/abbr&gt; Il-belt hija rikka fi storja kulturali fertili u oriġinali minħabba l-pożizzjoni strateġika tagħha u hija min-naħa tagħha differenti mill-kultura tal-madwar tal-Afrika ta' Fuq, [[Berberi|l-Amazigh]], il-Moorish imbagħad l-Għarbija. Maħkuma mill-Griegi Foċeani u msemmija &quot; Hepta Adelphoi hi ssir [[Kartaġni|Kartaġiniża]]{{Bżonn refererenza|à partir de 319 avant notre ère}}  . Wara r-rebħa ta' Ruma fuq Kartaġni, in- Numidjani okkupaw il-belt sal-renju tal-Imperatur Kaligula, li inkorporaha fl-Imperu fis-sena 40.

Is ''-Septa'' Rumana, Kristjana u Latina damet sal -konkwista Musulmana fis-709, b'parentesi ta' dominazzjoni Vandala u Biżantina . Jappartjeni lil Mauretania Tingitana u jsir ċentru kummerċjali tal-ewwel rata, billi jieħu vantaġġ mill-post tiegħu bħala salib it-toroq fil-Mediterran.

Il-bidliet fid-dominanza fuq il-belt huma riflessi fil-kultura predominanti ta' kull era. Seba’ sekli ta’ ħakma Musulmana kważi ħassru kompletament il-fdalijiet Rumani u [[Kristjaneżmu|Kristjani]] tal-belt.

=== Perjodu Pre-Ruman ===

* VII e seklu QK il-belt tinsab taħt kontroll [[Phénicie|Feniċju]] u mbagħad [[Phocée|Foċean]], u hija magħrufa bl-isem ''Hepta Adelphoi'' .
* {{Data|-319}} : il-belt tinħakem minn [[Civilisation carthaginoise|Kartaġni]] .
* {{Data|-201}} Kartaġni [[Deuxième guerre punique|titlef il-gwerra kontra Ruma]] u l-belt taqa' taħt il-kontroll tar- [[Royaume de Maurétanie|renju Berber ta' Numidia]] .
* {{Data|-47}} Ceuta taqa' taħt il-kontroll tar-renju Berber tal- [[Royaume de Maurétanie|Mawretanja]] .

=== Dominazzjoni Rumana u ta' wara r-Rumani (40-709) ===

* 40 Il-belt ittieħdet mir-Rumani matul ir-renju tal-Imperatur Kaligula u ġiet integrata fil- provinċja Rumana ta' Mauretania Tingitana .
* 296 : Mauretania Tingitana hija inkorporata fid - djoċesi ta ' Hispania .
* 429 Il- Vandali jaqsmu l-Istrett ta’ Ġibiltà bejn Tangier u Ceuta, u jmorru lejn il-lvant lejn Kartaġni.
* 534 Ceuta, flimkien mal-bqija tal-provinċja ta' qabel ta' Mauretania Tingitana, ittieħdet mill-ġeneral [[Biżantini|Biżantin]] Belisarius li aġixxa taħt l-ordnijiet tal-Imperatur Justinian . Il-provinċji ta' Baetica u Mauretania Tingitana ngħaqdu mill-Biżantini biex jiffurmaw l- Exarkat ta' Kartaġni .
* 624 Ceuta taqa' f'idejn ir-renju Visigotiku Iberiku.

=== Ħakma Musulmana (709-1415) ===

* 709 Ceuta tingħata lill- Umayyads mill -Konti Julian, il-gvernatur lokali tal-belt u vassall tal-Visigoti tal-Peniżola Iberika. Jidher li ttradixxa lil Roderic mal-mewt ta' Wittiza fis-sena 711, favur il-Prinċep ta' Agila, billi ffaċilita l-mogħdija tat-truppi Musulmani.
* 740 Ir-rivolta Berbera f'dik li llum hija t-Tramuntana tal-Marokk kontra l-ħakma Għarbija L-Umayyads ġew massakrati.
* 789 Il-belt tittieħed mid-dinastija [[Dinastija Idrisija|Idrisidi]] (il-fundaturi tal-istat Marokkin).
* 931 Il-belt, flimkien ma' parti mit-Tramuntana tal-Marokk, ittieħdet mill- Kalifat ta' Cordoba taħt Abd al-Rahman III . Bħall-bqija tal-Kalifat ta' [[Córdoba, Spanja|Cordoba]], Ceuta qed tidħol f'perjodu ta' tnaqqis.
* 1061 Suqut al-Bargawati, gvernatur ta' Tangier u Ceuta, jiddikjara lilu nnifsu indipendenti.
* 1084 Id-dinastija [[Imperu Almoravid|Almoravid]] stabbiliet ruħha bħala l-qawwa l-ġdida fir-reġjun. Youssef ben Tachfine, l-ewwel ħakkiem Almoravid u Sultan ta' [[Marrakesh|Marrakech]], ħa l-belt ta' Ceuta, imbagħad wara diversi snin wettaq il-konkwista tat-taifas kollha ta' al-Andalus, u imbotta r-renji Kristjani lura lejn it-tramuntana tal-Peniżola Iberika.
* 1147 Ceuta tittieħed mis-sultan [[Kalifat Almohad|Almohad]] tal-Marokk li jikkonkwista l-Maghreb kollu u n-nofs tan-nofsinhar tal-Peniżola Iberika.
* 1212 : telfa tal-Imperu Almohad fil -Battalja ta' Las Navas de Tolosa : l-Almohadi ċedew it-territorji Iberiċi tagħhom lill-Andalusjani, rikostituzzjoni tat-taifas. Ceuta tibqa' taħt il-ħakma tas-Sultan ta' [[Marrakesh|Marrakech]] .
* 1232 : ħtif effimeru tal-belt mit- Taifa ta' Murcia .
* 1233 : belt indipendenti.
* 1236 il-belt tittieħed mid-dinastija Marinida, dinastija ġdida Zenata-Musulmana [[Fes|b'Fez]] bħala l-belt kapitali tagħha.
* 1242 Il-belt waqgħet taħt il-kontroll għal żmien qasir tad-dinastija Hafsid ta' Tunis.{{Bżonn refererenza}} .
* 1249 Il-familja [[Azafide|Azafid]] lokali tkeċċi lill-Ħafsidi, tieħu l-poter f'Ceuta u wegħdet lealtà lis-Sultan ta' Fez.
* 1291 : iffirmar tat- Trattat ta' Monteagudo bejn ir-renji ta' Kastilja u Aragona . Iż-żewġ renji jaqsmu ż-żoni ta' influwenza fil-Mediterran. fit-trattat Ceuta kienet se terġa’ lura għand Kastilja.
* 1305 Il-belt tittieħed mir- [[Emirat ta' Granada|renju Nasrid ta' Granada]] .
* 1309 Il-belt ġiet maħkuma mill-ġdid mis-Sultan ta' Fez bl-għajnuna tar- Renju ta' Aragona. L-Ażafidi reġgħu nħatru walis ta' Ceuta mis-sultan Marokkin.
* 1340 Is-sultan Marokkin Abou el-Hassan ben Othman jinżel f'Ceuta wara t-telfa tat-truppi tiegħu fil- Battalja ta' Salado, li timmarka t-tmiem tal-interventi Marokkini fil-Peniżola Iberika.
* 1384 : ir-renju Nasrid ta' Granada jieħu lil Ceuta.
* 1387 Ceuta tinħataf mill-ġdid mill-Marinidi ta' Fez.

=== Dominazzjoni Portugiża u Spanjola ===

== Status u amministrazzjoni ==
Il- Kostituzzjoni &lt;nowiki&gt;&lt;time about=&quot;#mwt54&quot; data-cx=&quot;[{&amp;amp;quot;adapted&amp;amp;quot;:true,&amp;amp;quot;partial&amp;amp;quot;:false,&amp;amp;quot;targetExists&amp;amp;quot;:true,&amp;amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;amp;quot;:[],&amp;amp;quot;optionalTargetParams&amp;amp;quot;:[]}]&quot; data-mw=&quot;{&amp;amp;quot;parts&amp;amp;quot;:[{&amp;amp;quot;template&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;target&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;wt&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;Data&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;href&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;./Mudell:Data&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;params&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;1&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;wt&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;1978&amp;amp;quot;}},&amp;amp;quot;i&amp;amp;quot;:0}}]}&quot; data-ve-no-generated-contents=&quot;true&quot; id=&quot;mwAWM&quot; typeof=&quot;mw:Transclusion&quot;&gt;1978&lt;/time&gt;&lt;/nowiki&gt; tawtorizza lil Ceuta biex tikkostitwixxi ruħha bħala [[Komunitajiet Awtonomi ta' Spanja|komunità awtonoma]] . Bejn {{Data|1979}} u l-1991, Ceuta ma għamlitx użu minn din id-dispożizzjoni u kkostitwiet muniċipalità tal- provinċja ta' Cadiz . Fl {{Data|1995}}, il- Cortes Generales adottaw il- liġi organika li tagħti lil Ceuta l-istatus ta' belt awtonoma ( en    ).

Il-governanza deċentralizzata tal-belt hija bbażata fuq żewġ korpi :

* l- Assemblea, magħmula minn ħamsa u għoxrin membru eletti għal erba' snin u li teżerċita l- « setgħa normattiva » ;
* il- president, li jippresiedi l-kunsill tal-gvern, l-Assemblea u jaġixxi bħala sindku .

Għalhekk Ceuta ma tikkostitwixxix komunità awtonoma, bħall [[Andalusija|-Andalusija]], iżda tibbenefika minn istituzzjonijiet speċifiċi, ibridi bejn dawk ta' belt u dawk ta' awtonomija.


Qabel ma [[Spanja]] ngħaqdet ma’ dik li dak iż-żmien kienet il-Komunità Ewropea fl-1986, il-belt kellha l-istatus ta’ port ħieles. L-enklavi hija parti mill-[[Unjoni Ewropea]].

== Popolazzjoni u soċjetà ==
Il-popolazzjoni, ta’ oriġini Spanjola u Marokkina, tgħodd kważi 45 % tal [[Iżlam|-Musulmani]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/10235205/The-battle-over-Ceuta-Spains-African-Gibraltar.html|titlu=The battle over Ceuta, Spain's African Gibraltar|data=|sit=[[The Daily Telegraph]]|data-aċċess=26 octobre 2016|kwotazzjoni=Of course Ceuta should stay a part of Spain”, said Mohammad, a small businessman and one of the Muslims who make up almost half of Ceutas population.}}.&lt;/ref&gt;


L-Ispanjol [[Kastiljan]], il-lingwa uffiċjali tal-istat Spanjol, huwa l-unika lingwa uffiċjali ta’ Ceuta (il-Belt Awtonoma ta’ Ceuta ma tirrikonoxxi l-ebda lingwa kouffiċjali). Madankollu, il-popolazzjoni Spanjola ta’ oriġini Ewropea, li l-lingwa materna tagħha hija l-Ispanjol Kastiljan, tirrappreżenta biss 55% tal-popolazzjoni totali. Il-popolazzjoni ta’ oriġini Marokkina, li tinkludi madwar 45% tal-popolazzjoni, titkellem l-Għarbi ta’ Ceuta, magħruf bħala ''[[dariya]]'' mill-gvern Spanjol, bħala l-lingwa materna tagħha.

L-abitanti ta' oriġini Ewropea huma fil-biċċa l-kbira unilingwi, filwaqt li l-Musulmani huma fil-biċċa l-kbira bilingwi. Gruppi etno-lingwistiċi oħra huma rappreżentati b'mod fqir. [[Lhud]] li jitkellmu l-Lhudi-Spanjol (speċjalment ''il-Jaquita'' ), il-lingwa tal- [[Berberi]], [[Lingwa Portugiża|il-Portugiż]], [[Lingwa Franċiża|il-Franċiż]], u l-lingwa Sindhi mitkellma mir- Roma.&lt;ref name=&quot;axi&quot;/&gt;

== Ekonomija ==
Is-settur tas-servizzi għandu rwol importanti fl-ekonomija ta' Ceuta. Billi l-agrikoltura u t-trobbija tal-bhejjem huma rari, is-sajd huwa l-unika attività sinifikanti fis-settur primarju. It-terren imħarbat u n-nuqqas ta' ilma, enerġija u materja prima żammew l-iżvilupp tal-belt. Bl-istess mod, kemm is-settur sekondarju kif ukoll is-settur tal-kostruzzjoni huma ristretti ħafna minħabba l-prezz dejjem aktar għoli tal-art, għalkemm dan tal-aħħar settur ra żvilupp notevoli fis-snin riċenti. Ceuta, bħal Melilla, għandha l-istatus ta' port ħieles. Jibbenefika wkoll minn għadd ta’ vantaġġi fiskali, bħal tnaqqis fit-taxxa.

=== Kuntrabandu ===
Kuljum, bejn 12 000 et 15 000 personnes — l-aktar nisa Marokkini — pakketti tat-trasport li jiżnu għexieren ta’ kilogrammi li fihom oġġetti tal-kuntrabandu, li huma jdaħħlu bil-kuntrabandu bejn Ceuta u l-Marokk. Jippruvaw jaqsmu l-fruntiera kemm jista’ jkun drabi f’għodwa waħda biex jaqilgħu l-ekwivalenti ta’ ftit għexieren ta’ ewro sa tmiem il-ġurnata.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://orientxxi.info/spip.php?action=ia_nojs&amp;retour=%2Fmagazine%2Fle-maroc-a-l-assaut-de-ceuta-et-mellila%2C3236|titlu=Le Maroc à l’assaut de Ceuta et Mellila|data=16 août 2019|sit=orientxxi.info}}.&lt;/ref&gt; Ix-xogħol huwa meqjus bħala wieħed mill-aktar diffiċli. Fl-2018, tnejn minnhom mietu waqt li kienu qed jaqsmu l-fruntiera u 84 oħra indarbu skont ir-rapport parlamentari Marokkin, ċifra li tissottovaluta r-realtà skont l-NGOs Spanjoli.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ceuta esportat oġġetti b'valur ta' 700 miljun ewro lejn il-Marokk kull sena.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

Fid {{Data|9 octobre 2019}}, l-awtoritajiet doganali Marokkini f'Bab Sebta ħabbru uffiċjalment id-deċiżjoni tagħhom li jagħlqu l-punt ta' qsim tal-fruntiera ta' Tarajal II li sa dakinhar kien qed jintuża għat-trasport tal-merkanzija.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.yabiladi.com/articles/details/86282/maroc-aurait-confirme-officiellement-fermeture.html|titlu=Le Maroc aurait confirmé officiellement la fermeture définitive du poste-frontière Tarajal II}}&lt;/ref&gt; L-għeluq tal-postijiet tal-fruntiera ta’ Bab Sebta u Bab Mélilia kkontribwixxa għal żieda fid-dħul mid-dwana ta’ 4 milliards de dirhams, li kkawża telf ekonomiku kbir fuq in-naħa Spanjola.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.lavieeco.com/actualite-maroc/la-fermeture-de-bab-sebta-et-bab-melilia-a-contribue-a-laugmentation-des-recettes-douanieres/|titlu=La fermeture de Bab Sebta et Bab Mélilia a contribué à l’augmentation des recettes douanières}}&lt;/ref&gt;

Wara laqgħa bejn iż-żewġ ministri tal-affarijiet barranin Marokkini u Spanjoli, Nasser Bourita u José Manuel Albares, fil {{Data|21 septembre 2022}} fi [[Belt ta' New York|New York]], fil-marġni tal-Assemblea Ġenerali [[Ġnus Magħquda|tan-NU]], huma ħabbru li kienu qed jaħdmu biex jerġgħu jiftħu d-dwana {{Data|janvier 2023}}.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://mobile.ledesk.ma/encontinu/ceuta-melilla-albares-et-bourita-annoncent-louverture-des-douanes-durant-le-mois-de-janvier/|titlu=Ceuta-Melilla : albares et bourita annoncent l'ouverture des douanes durant le mois de janvier}} &lt;/ref&gt;

== Bini ==
[[Stampa:Edificio_Trujillo,_Ceuta,_España,_2015-12-10,_DD_57.JPG|daqsminuri| Bini Trujillo.]]
[[Stampa:Catedral_de_Ceuta,_Ceuta,_España,_2015-12-10,_DD_03.JPG|daqsminuri| Katidral ta’ Santa Marija tal-Assunta.]]

* Katidral ta’ Santa Marija tal-Assunta ;
* Knisja ta’ San Franġisk ta’ Assisi ;
* Knisja ta’ Santa Marija tal-Afrika ;
* Knisja ta’ Santa Marija tar-Refuġju ;
* Knisja ta’ Santa Tereża ta’ Ġesù.

Dawn il-knejjes Kattoliċi jiddependu mid- djoċesi ta' Cadiz u Ceuta, li hi stess taqa' taħt il- provinċja ekkleżjastika ta' Sevilja .

== It-talbiet Marokkini ==
Mill-indipendenza tiegħu fl-1956, il-Marokk sostna din l-enklavi, bħal Melilla u l-Plazas de Sóberanía l-oħra, anke jekk it-trattat li jċedi l-protettorat ma jsemmi l-ebda żewġ enklavi (li kienu jeżistu qabel il-protettorat Spanjol) jew jirreferi għalihom bħala li mhumiex &quot;kontinent&quot; għax huma gżejjer, speċifikament il-&quot;presidji.&quot; Għall-Marokk, huwa vestiġju tal-kolonjaliżmu, u l-midja Marokkina tirreferi għal Ceuta bħala &quot;l-presidju okkupat ta' Ceuta.&quot; Spanja, min-naħa tagħha, tikkunsidra lil Ceuta bħala parti integrali mit-territorju tagħha, mill-1995 bħala belt awtonoma jew &quot;awtonomija&quot; bħal reġjuni Spanjoli oħra, u bħala parti integrali mir-Renju ta' Spanja mill-1580 u l-1415 permezz ta' &quot;retroattività Spanjola-Portugiża,&quot; kif indikat fil-ħarsa ġenerali storika ta' hawn fuq.

=== Appoġġ u status internazzjonali ===
[[Stampa:Puerto_de_Ceuta,_España,_2015-12-10,_DD_61.JPG|daqsminuri| Il-Port ta' Ceuta.]]
Is-sovranità Spanjola fuq Ceuta u Melilla mhijiex rikonoxxuta mill-biċċa l-kbira tal-pajjiżi [[Afrika|Afrikani]], la mill- Unjoni Afrikana,&lt;ref&gt;[http://www.africa-union.org/au%20summit%202004/volume%203%20final%20-%20French%20-%204%20June%202004%20fr.pdf Le plan stratégique de la Commission de l'Union africaine] {{Pdf}}.&lt;/ref&gt; la mill- Organizzazzjoni tal-Kooperazzjoni Islamika, la mil- Lega Għarbija, u lanqas mill- Unjoni tal-Magreb Għarbi . Il-pajjiżi membri ta’ dawn l-erba’ organizzazzjonijiet jemmnu li Spanja trid tiddekolonizza dawn it-territorji u tirritornahom lill-Marokk. Dawn it-territorji, mitluba minn Spanja jew il-Portugall għal kważi sitt mitt sena, madankollu mhumiex parti mil-lista [[Ġnus Magħquda|tan-NU]] ta' territorji mhux awtonomi li qed jistennew dekolonizzazzjoni . L-Unjoni Ewropea tgħin fil-finanzjament tal-politika għall-ġlieda kontra l-immigrazzjoni illegali f'dan ir-reġjun, u tikkunsidra bħala dipendenzi Ewropej id-dipendenzi tal-Istati tal-Unjoni (dipartimenti u territorji barranin Franċiżi, dipendenzi Olandiżi, Franċiżi, Daniżi u gżejjer imxerrda, u hawn anke dawk Spanjoli).

== Kriżijiet migratorji ==
Bħala l-uniċi punti ta' qsim dirett bl-art lejn l-Unjoni Ewropea, Ceuta u Melilla huma soġġetti għal influss ta' migranti mill- [[Magreb]] u l-Afrika sub-Saħarjana . Kull sena, mijiet ta' migranti jippruvaw jaqsmu l-fruntiera għal ġo Spanja.

=== 2021 ===
{{Data|mai 2021}}, influss massiv ta' migranti f'Ceuta kkawża żieda fit-tensjoni bejn Spanja u l-Marokk.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2021/05/18/l-entree-massive-de-migrants-a-ceuta-provoque-une-crise-diplomatique-entre-l-espagne-et-le-maroc_6080616_3212.html|titlu=L’entrée massive de migrants à Ceuta aggrave la crise diplomatique entre l’Espagne et le Maroc|awtur=Sandrine Morel|data=18 mai 2021|sit=[[lemonde.fr]]|lingwa=fr|data-aċċess=18 mai 2021}}.&lt;/ref&gt;

Matul il-lejl {{Data|17 mai 2021}}, eluf ta' migranti għamu jew qasmu l-fruntiera bejn il-Marokk u Spanja. Aktar minn tmien elef, fosthom ħafna żgħażagħ irġiel, nisa u minorenni. Din il-kriżi migratorja, bla preċedent għal Spanja, allegatament kienet orkestrata mill-Marokk,&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |date=2021-05-21 |title=Crise des migrants à Ceuta : il est temps de sortir d’une certaine naïveté dans le regard porté sur le Maroc |url=https://www.lemonde.fr/idees/article/2021/05/21/crise-des-migrants-a-ceuta-il-est-temps-de-sortir-d-une-certaine-naivete-dans-le-regard-porte-sur-le-maroc_6081001_3232.html |journal=Le Monde.fr |language=fr |access-date=2021-05-23}}.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |date=2021-05-22 |title=King Muhammad of Morocco weaponises migration |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2021/05/22/king-muhammad-of-morocco-weaponises-migration |journal=The Economist |issn=0013-0613 |access-date=2021-05-23}}.&lt;/ref&gt; hekk kif ir-relazzjonijiet bejn iż-żewġ pajjiżi marru għall-agħar minn meta, fl-aħħar ta' April 2021, fi Spanja, intlaqa' l-mexxej tal-moviment tal-indipendenza Saħarjana tal- Front Polisario, Brahim Ghali, biex jiġi kkurat għall -Covid-19 . Għadu tal-Marokk, huwa akkużat b'mod partikolari minn Fadel Breika, avversarju politiku Saħarjan, li &quot; detenzjoni illegali &quot; tortura &quot;U&quot; ħsara lill-umanità ».&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.middleeasteye.net/fr/actu-et-enquetes/maroc-polisario-espagne-brahim-ghali-hospitalisation-justice-diplomatie-sahara-occidental|titlu=Brahim Ghali en Espagne : vérités et mensonges|sit=Middle East Eye édition française|lingwa=fr|data-aċċess=2021-05-23}}.&lt;/ref&gt;

=== 2026 ===
Fit {{Data|30 juillet 2026}}, bejn 50 000 (skont il-gvern Spanjol) u 60 000 personnes (skont il-president tal-enklavi) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.touteleurope.eu/vie-politique-des-etats-membres/afflux-migratoire-a-ceuta-la-tension-monte-l-italie-s-indigne-et-la-france-renforce-ses-controles-aux-frontieres/|titlu=Afflux de migrants à Ceuta : 22 dirigeants de l'UE réclament une réunion d'urgence, la France renforce ses contrôles aux frontières|kunjom=Chaaban|isem=Florian|data=2026-08-01|sit=Touteleurope.eu|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-08-01}}&lt;/ref&gt; miġbura f'Fnideq daħlu illegalment f'Ceuta mill- fruntiera ta' Tarajal, u b'hekk żdiedu mal- {{Nowrap|1 500 arrivées}} fil-jiem ta' qabel.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.lemonde.fr/international/article/2026/07/30/espagne-plus-de-1-500-personnes-sont-arrivees-depuis-le-maroc-a-ceuta-ces-derniers-jours-annoncent-les-autorites-regionales-espagnoles_6737020_3210.html|titlu=Espagne : plus de 1 500 personnes sont arrivées en provenance du Maroc à Ceuta « ces derniers jours », annoncent les autorités régionales, qui évoquent une « urgence humanitaire absolue »|data=30 juillet 2026|sit=lemonde.fr|lingwa=fr|data-aċċess=30 juillet 2026}}.&lt;/ref&gt; Mill-inqas 88 persuna, u possibbilment sa 130, mietu, inkluż billi għerqu.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://fr.euronews.com/my-europe/2026/08/03/crise-migratoire-le-maroc-annonce-11-morts-a-ceuta-un-bilan-en-net-contraste-avec-les-chif|titlu=Rabat annonce 11 morts à Ceuta contre 88, selon Madrid|data=2026-08-03|sit=euronews|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-05}}&lt;/ref&gt;

Bi tweġiba, il -leġjun barrani bbażat f'Ceuta ġie skjerat.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://ciudadano.news/internacionales/ceuta-legion-espanola-despliegue-frontera-marruecos-n120618|titlu=Alerta en Ceuta: la Legión Española desplegó tropas de élite en la frontera|kunjom=Amura|sit=Ciudadano News|lingwa=es|data-aċċess=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;

Fi żmien jumejn, kważi n-nies kollha li kienu daħlu f’Ceuta, 48 000 skont il-gvern Spanjol, irritornaw lejn il-Marokk.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.lemonde.fr/international/live/2026/08/01/en-direct-ceuta-67-migrants-sont-morts-en-tentant-de-rejoindre-l-enclave-a-la-nage-selon-un-nouveau-bilan-du-gouvernement-espagnol_6737133_3210.html|titlu=Crise migratoire à Ceuta : retrouvez nos informations sur l’afflux de migrants dans l’enclave espagnole|data=2026-08-01|sit=www.lemonde.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;

L-avveniment ġie kopert b'mod wiesa' minn figuri tal-lemin u tal-lemin estrem, notevolment minn [[Donald Trump]].&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Delacroix |first=Guillaume |last2=Kaval |first2=Allan |last3=Joubinet |first3=Anna |date=2026-08-01 |title=Afflux de migrants à Ceuta : l’Espagne face à une crise inédite et sous le feu de la droite mondiale |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2026/08/01/afflux-de-migrants-a-ceuta-l-espagne-sous-le-feu-de-la-droite-reactionnaire-mondiale_6737180_3210.html |journal=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |access-date=2026-08-01}}&lt;/ref&gt; L-Italja qed titlob is-sospensjoni temporanja taż- [[żona Schengen]] ma’ Spanja, anke jekk din de facto ma tapplikax għal Ceuta.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.tf1info.fr/international/vague-migratoire-a-ceuta-pourquoi-l-enclave-espagnole-fait-bien-partie-de-l-espace-schengen-sans-appliquer-la-libre-circulation-2456306.html|titlu=Vague migratoire à Ceuta : pourquoi l'enclave espagnole fait bien partie de l'espace Schengen... sans appliquer la libre circulation {{!}} TF1 Info|data=2026-08-01|sit=www.tf1info.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-01}}&lt;/ref&gt; [[Franza]] u l-Portugall iħabbru żieda fil-kontrolli fuq il-fruntieri.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rts.ch/info/monde/2026/article/l-italie-suspend-l-espace-schengen-avec-l-espagne-apres-l-afflux-a-ceuta-29317656.html|titlu=L'Italie suspend l'espace Schengen avec l'Espagne après l'afflux à Ceuta|data=2026-07-31|sit=rts.ch|lingwa=fr|data-aċċess=2026-07-31}}&lt;/ref&gt;

Diversi kawżi huma ssuġġeriti biex jispjegaw dan l-influss. :

* Il-kampanja biex jiġu naturalizzati persuni mingħajr dokumenti li jgħixu u jaħdmu fi Spanja, anke jekk din il-kampanja ntemmet xahar qabel, fit- {{Data|30 juin}}, u l-kundizzjonijiet tagħha xorta ma kinux japplikaw għal migranti ġodda &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.ladepeche.fr/2026/07/31/afflux-de-migrants-a-ceuta-la-reforme-de-la-regularisation-espagnole-est-elle-responsable-de-la-situation-ce-que-dit-cette-loi-13491462.php|titlu=Afflux de migrants à Ceuta : la réforme de la régularisation espagnole est-elle responsable de la situation ? Ce que dit cette loi|sit=ladepeche.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-01}}&lt;/ref&gt; ;
* Interpretazzjoni ħażina ta' deċiżjoni mill-Qorti Suprema Spanjola maħruġa fit {{Data|8 juillet}} &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.franceinfo.fr/monde/europe/migrants/crise-des-migrants-a-ceuta/decision-de-justice-mal-interpretee-rumeurs-tensions-diplomatiques-comment-expliquer-l-afflux-de-migrants-marocains-dans-l-enclave-espagnole-de-ceuta_8131058.html|titlu=Décision de justice mal interprétée, rumeurs, tensions diplomatiques... Comment expliquer l'afflux de migrants marocains dans l'enclave espagnole de Ceuta ?|data=2026-08-01|sit=franceinfo|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-08-01}}&lt;/ref&gt; ;
* Strumentalizzazzjoni tal-pressjoni migratorja mill-Marokk, mhux kuntent bl-avviċinament diplomatiku li seħħ fl {{Data|20 juillet}} bejn Spanja u [[Alġerija|l-Alġerija]], li jappoġġja l-indipendenza tas- [[Saħara tal-Punent]] u l- Front Polisario kontra l-Marokk.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.mediapart.fr/journal/international/010826/ceuta-nous-faisons-face-une-double-instrumentalisation-du-maroc-et-de-l-extreme-droite|titlu=À Ceuta, « nous faisons face à une double instrumentalisation : du Maroc et de l’extrême droite »|kunjom=Ramdani|isem=Ilyes|data=2026-08-01|sit=Mediapart|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;

== Personalitajiet marbuta mal-belt ==

* Soledad Ruiz Seguín, trejdunjonista u politika, imwielda f'Ceuta fl-1962,
* Mounir Erramach, eks barun tad-droga, imwieled f'Ceuta, imwieled fl-1973 jew l-1974,
* Anuar Tuhami, plejer tal-futbol internazzjonali [[Marokk|Marokkin]], imwieled f'Ceuta fl- 1995 ,
* José Martínez Sánchez, magħruf aħjar bħala Pirri, plejer tal-futbol Spanjol, imwieled fil-11 ta' Marzu 1945 f'Ceuta,
* Eva María Isanta Foncuberta hija attriċi Spanjola, imwielda fid-19 ta' Ġunju, 1971.
* Alicia Sanz hija attriċi Spanjola, imwielda fl-10 ta' April, 1988.
* José Millán-Astray fundatur tal-Leġjun Spanjol ( Tercio de Extranjeros ), maħluq fl-1920 b'Ceuta bħala waħda mill-bażijiet storiċi tiegħu.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://ejercito.defensa.gob.es/unidades/Ceuta/tercio2/Historial/index.html|titlu=Contenido - Ejército de tierra|kunjom=JEME - Ejercito de Tierra|sit=ejercito.defensa.gob.es|lingwa=es|data-aċċess=2026-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240424164018/https://ejercito.defensa.gob.es/unidades/Ceuta/tercio2/Historial/index.html|arkivju-data=2024-04-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Noti u referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>ir8klv4pfjoezmivsu4dpggrarv7r5d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Euronews</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34532</id>
    <revision>
      <id>331363</id>
      <parentid>331341</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:17:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27425" sha1="a5xo92yij92t113s96aj3458497hdwq" xml:space="preserve">{{Infobox|title=Euronews|titlestyle=background: #007FFF|headerstyle=background: #007FFF|image=[[File:Euronews Logo 2025.svg|100px]]|label1=Ħolqien|data1=1 ta' Jannar, 1993|label2=Sid|data2=Euronews SA|label3=Slogan|data3=&quot;All views&quot;|label4=Lingwa|data4=Multilingwi (17-il lingwa)|label5=Status|data5=Tema internazzjonali semi-privata|label6=Headquarter|data6=[[Brussell]] ({{Flagicon|BEL}} [[Belġju]])|label7=Kanal oħt|data7=[[Africanews]]|label8=Websajt|data8=https://www.euronews.com/live}}

'''Euronews''' huwa stazzjon televiżiv tal-aħbarijiet internazzjonali pan- [[Ewropa|Ewropew]] [[Multilingwiżmu|, multilingwi,]] 24/7, oriġinarjament pubbliku, maħluq fi{{Data|1 janvier 1993|à la télévision}}

Fl-1993, il-kanal inħoloq minn 10 groupes biex jikkompetu mal-kanal Amerikan CNN International . Bil-karatteristika unika li m'għandhiex preżentatur fuq l-arja, tippożizzjona ruħha bħala « kanal tal-aħbarijiet pur u dirett » . Minħabba diżinvestiment gradwali mill- [[Kummissjoni Ewropea]], il-kanal ġie privatizzat gradwalment u fetaħ rabtiet kummerċjali ma' pajjiżi barra l- [[Unjoni Ewropea|UE]], inklużi stati Għarab tal-Golf .

Euronews ixandar f'14-il lingwa permezz tat-televiżjoni terrestri, satellita, kejbil, IPTV, u l-web. Huwa disponibbli wkoll f'lukandi, fuq linji tal-ajru u linji tat-tbaħħir, f'ajruporti internazzjonali, stazzjonijiet tal-ferrovija, u fil-kampusijiet tal-universitajiet, u l-programmi tiegħu jiġu parzjalment imxandra mill-ġdid minn kanali tat-televiżjoni barranin. Disponibbli f'aktar minn 426 miljun dar madwar 158 pajjiż, Euronews jiġi segwit kuljum minn 4.2 miljun Ewropew, u dan jagħmilha l-kanal tal-aħbarijiet internazzjonali ewlieni tal-Ewropa. Barra minn hekk, il-websajt tiegħu tirċievi medja ta' 7.5 miljun viżitatur kull xahar.

Mill-akkwist tal-2022, Euronews SA hija proprjetà ta' 88% % mill-fond ta' investiment Portugiż Alpac Capital (li nefaq madwar 170 miljun ewro fuq dan) u t-12 Il-% li jifdal huma proprjetà ta’ 21 grupp awdjoviżiv pubbliku u 3 awtoritajiet lokali. Fit {{Data|13 avril 2024}}, wara diversi xhur ta' investigazzjonijiet ġurnalistiċi Ewropej u « xahrejn qabel l-elezzjonijiet Ewropej L- Unjin Nazzjonali tal-Ġurnalisti (SNJ) qed titlob inkjesta parlamentari biex titfa’ dawl fuq l-akkwist ta’ Euronews minn interessi qrib in-nazzjonalista Viktor Orbán (magħruf għall-fehmiet tiegħu li spiss ikunu favur ir-Russja u xi kultant kontra l-Ewropa), akkwist li « skont l-SNJ u ''Le Monde,'' x’aktarx li jkollu implikazzjonijiet għal- libertà tal-istampa u l- indipendenza tal-kmamar tal-aħbarijiet .

== Storja tal-kanal ==

=== 1993 Ħolqien ta' Euronews ===
Il- Gwerra tal-Golf tal-1990-1991, li ġiet imxandra dirett minn CNN International, uriet il-qawwa tal-kanal Amerikan, maħluq fl-1985. Dan l-eżempju l-aktar reċenti juri li kanal tal-aħbarijiet 24/7 jista’ jinfluwenza l-opinjoni pubblika u politika. meqjus bħala l-&quot; ikkritikat » effet CNN (ġo).&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.liberation.fr/medias/2000/06/01/la-premiere-chaine-d-information-en-continu-a-vingt-ans-cnn-le-culte-du-direct-permanent-trois-profe_327408|titlu=La première chaîne d'information en continu a vingt ans. CNN, le culte du direct permanent|awtur=Raphaël Garrigos|awtur2=Isabelle Roberts|data=1 juin 2000|sit=le site de [[Libération (journal)|Libération]]|data-aċċess=15 mai 2016}}.&lt;/ref&gt; Fis {{Data|27 février 1991}}, l- Unjoni Ewropea tax-Xandir (EBU) ippreżentat lill- [[Kummissjoni Ewropea]] l-proġett tagħha għal stazzjon televiżiv tal-aħbarijiet multilingwi, Euronews, li kien maħsub biex jikkompeti mal-istazzjon Amerikan.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.lesechos.fr/28/02/1991/LesEchos/15838-095-ECH_presentation-de-la-chaine-d-information-euronews.htm|titlu=Présentation de la chaîne d'information Euronews|data=28 février 1991|sit=le site des [[Les Échos|Échos]]|data-aċċess=16 mai 2016|arkivju-url=https://wayback.archive-it.org/all/20170822145632/https://www.lesechos.fr/28/02/1991/LesEchos/15838-095-ECH_presentation-de-la-chaine-d-information-euronews.htm|arkivju-data=2017-08-22|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;

IL-{{Data|1 janvier 1993}} Huwa mmaniġġjat minn SOCEMIE (il-kumpanija operattiva tal-istazzjon ta' informazzjoni multilingwi Euronews), li hija nnifisha proprjetà ta' SECEMIE (il-kumpanija tal-pubblikazzjoni tal-istazzjon ta' informazzjoni multilingwi Euronews) li tikkontrolla l-linja editorjali tal-istazzjon. SECEMIE hija proprjetà &lt;ref name=&quot;EncyclopediaJournalism&quot;&gt;{{Ċita ktieb|sena=2009|titlu=Encyclopedia of Journalism|url=https://books.google.fr/books?id=pLV1AwAAQBAJ&amp;pg=PA551&amp;dq=euronews+SECEMIE+SOCEMIE|lingwa=en|edizzjoni=SAGE Publications|post=Thousand Oaks, Calif.|paġna=551-554|paġni=3136|isbn=978-1-4522-6152-2}}.&lt;/ref&gt; -xandir pubbliku Franċiżi ( France Télévisions ), Taljani ( [[Rai]] ), Ċiprijotti ( Cyprus Broadcasting Corporation ), Griegi ( ERT ), Eġizzjani ( ERTU ), Belġjani ( RTBF ), Portugiżi ( RTP ), Spanjoli ( RTVE ), Monegaski ( TMC ) u Finlandiżi ( YLE ) [2]. Il-gruppi Ġermaniżi ( ZDF u ARD ) u Ingliżi ( [[BBC]] ) opponew il-ħolqien tal-kanal,&lt;ref name=&quot;Marchetti2004&quot;&gt;{{Ċita ktieb|sena=2004|titlu=En quête d'Europe : Médias européens et médiatisation de l'Europe|url=https://books.google.fr/books?id=tTQSCwAAQBAJ&amp;pg=PT37&amp;dq=euronews+fondateur+%22Yle%22|sensiela=Res publica|lingwa=fr|edizzjoni=[[Presses universitaires de Rennes]]|post=Rennes|paġni=301|isbn=2-86847-936-7}}.&lt;/ref&gt; filwaqt li l- SSR Żvizzera saret azzjonista ftit xhur wara.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.lesechos.fr/08/03/1993/LesEchos/16344-097-ECH_euronews-cherche-de-nouveaux-partenaires.htm|titlu=Euronews cherche de nouveaux partenaires|awtur=N.V.|data=8 mars 1993|sit=le site des Échos|data-aċċess=25 juillet 2016}}.&lt;/ref&gt; Il-kwartieri ġenerali tal-katina jinsabu [[Lyon|f'Lyon]] ( [[Franza]] ), li ntgħażlet minflok [[Munich]] ( [[Ġermanja|il-Ġermanja]] ), [[Bolonja]] ( [[Italja|l-Italja]] ) u [[Valencia (Spanja)|Valenzja]] ( [[Spanja]] ).&lt;ref name=&quot;Hermès&quot; /&gt;

L-istazzjon jimpjega ġurnalisti ta’ diversi nazzjonalitajiet u huwa klijent tal- aġenzija tal-aħbarijiet Franċiża Agence France-Presse (AFP), l-aġenzija tal-aħbarijiet Ingliża Reuters, l- aġenzija tal-aħbarijiet Spanjola EFE, l-aġenzija tal-aħbarijiet Ġermaniża Deutsche Presse-Agentur (DPA) u l- aġenzija tal-aħbarijiet Taljana Agenzia Nazionale Stampa Associata (ANSA). Dawn is-sorsi multipli minn pajjiżi differenti jippermettu lill-istazzjon jikseb punti di vista differenti dwar l-avvenimenti rrappurtati.&lt;ref name=&quot;Hermès&quot;&gt;{{Pdf}}{{Ċita ktieb|sena=2004|titlu=Euronews, l'information dans les langues de l'Europe|url=http://documents.irevues.inist.fr/bitstream/handle/2042/9516/HERMES_2004_40_109.pdf;jsessionid=7D6E28A821101FF8D94ABB4838E1056A?sequence=1|edizzjoni=[[Hermès (revue)|Hermès]]|isbn=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160920053246/http://documents.irevues.inist.fr/bitstream/handle/2042/9516/HERMES_2004_40_109.pdf;jsessionid=7D6E28A821101FF8D94ABB4838E1056A?sequence=1|arkivju-data=2016-09-20|access-date=2026-08-06|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;

=== 1998 Żvilupp Diġitali ===
Fl-1998, Euronews għadda minn disinn mill-ġdid u karta grafika ġdida. Il-lingwa Ingliża issa hija aktar preżenti fuq l-arja, partikolarment minħabba li x-xandiriet diretti minn mexxejja internazzjonali qed jiżdiedu, iżda l-kanal iżomm id-diversità lingwistika tiegħu.&lt;ref name=&quot;Hermès&quot;/&gt; F'Diċembru ta' dik l-istess sena, Euronews nediet [[Sit elettroniku|il-websajt]] tagħha, u {{Data|janvier 1999}}, bdiet ix-xandir diġitali tagħha permezz tas-satellita Hot Bird 3.&lt;ref name=&quot;Strategies301098&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.strategies.fr/actualites/medias/r4511W/euronews.html|titlu=Euronews sur Hot Bird 3|data=30 octobre 1998|sit=le site de [[Stratégies]]|data-aċċess=25 juillet 2016|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160809122410/http://www.strategies.fr/actualites/medias/r4511W/euronews.html|arkivju-data=2016-08-09|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt; Il-kanal qed iżid aktar lingwi [[Lingwa Portugiża|Portugiż]] fl-1999,&lt;ref name=&quot;Hermès&quot; /&gt; imbagħad [[Lingwa Russa|Russu]] f'Settembru {{Data|septembre 2001}} wara li r-Russi daħlu fis-sehem tal-kanal.&lt;ref name=&quot;Telesatellite10901&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.telesatellite.com/actu/1976-la-premiere-chaine-russe-information-sera-lancee-en-septembre-2001-dans.html|titlu=La première chaîne russe d'information sera lancée en septembre 2001|data=1 septembre 2001|sit=telesatellite.com|data-aċċess=25 juillet 2016}}.&lt;/ref&gt;

Fil {{Data|21 février 2005}}, Euronews iffirma ftehim mal [[Unjoni Ewropea|-Unjoni Ewropea]] . Jirċievi għotja ta’ 5 millions ewro fis-sena għal ħames snin biex jikkompleta &quot; Missjoni Ewropea ta' tiftix tal-fatti &quot; Hija twiegħed li tiddedika 10 % tal-ħin tax-xandir tiegħu ddedikat għall-aħbarijiet Ewropej.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.assemblee-nationale.fr/12/rap-info/i3589.asp|titlu=Rapport - Organisation et financement de l'audiovisuel extérieur|data=17 janvier 2007|sit=le site de l'[[Assemblée nationale (France)|Assemblée nationale]]|data-aċċess=26 juillet 2016}}.&lt;/ref&gt;

Fid {{Data|19 décembre 2008}}, il-laqgħa ġenerali tal-azzjonisti approvat l-għaqda ta' SECEMIE SA (kumpanija tal-pubblikazzjoni) u SOCEMIE SA (kumpanija operattiva) f'entità legali waħda. Euronews SA, li għadha taħt il-liġi Franċiża. Governanza ġdida Stil Ġermaniż » hija stabbilita b'bord superviżorju u bord eżekuttiv,&lt;ref name=&quot;MediaPlus201210&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.lemediaplus.com/nouvelle-gouvernance-au-sein-deuronews/|titlu=Nouvelle gouvernance au sein d’Euronews|data=20 décembre 2010|sit=lemediaplus.com|data-aċċess=26 juillet 2016}}.&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;BroadBand260109&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.broadbandtvnews.com/2009/01/26/euronews-restructures/|titlu=Euronews restructures|awtur=Julian Clover|data=26 janvier 2009|sit=broadbandtvnews.com|lingwa=en|data-aċċess=26 juillet 2016}}.&lt;/ref&gt;

=== 2011 Żvilupp ġeografiku ===
Fl-2011, Euronews qalbet għall- format 16/9, adottat dehra ġdida u introduċiet programmi ġodda. Wara li fetħet uffiċċji fi [[Brussell]] ( [[Belġju|il-Belġju]] ), [[Kajr|fil-Kajr]] ( [[Eġittu|l-Eġittu]] ) u [[Doha|f'Doha]] ( [[Qatar|il-Qatar]] ), il-katina qed tiftaħ oħrajn [[Londra|f'Londra]] ( [[Renju Unit|ir-Renju Unit]] ), [[Pariġi]] ( [[Franza]] ), [[Kiev]] ( [[Ukrajna|l-Ukrajna]] ), [[Istanbul]] ( [[Turkija|it-Turkija]] ), [[Dubai (belt)|Dubai]] ( [[Emirati Għarab Magħquda|l-Emirati Għarab Magħquda]] ), [[Washington (Distrett ta' Columbia)|Washington]] ( [[Stati Uniti|l-Istati Uniti]] ) u [[Beijing]] ( [[Ċina|iċ-Ċina]] ).&lt;ref name=&quot;Capital80211&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.capital.fr/bourse/communiques/euronews-se-donne-une-nouvelle-dimension-en-2011|titlu=Euronews se donne une nouvelle dimension en 2011|data=8 février 2011|sit=le site de [[Capital (magazine)|Capital]]|data-aċċess=26 juillet 2016}}.&lt;/ref&gt;{{Bżonn refererenza|Elle lance son [[application mobile]] pour [[iOS]] et [[Android]], puis pour [[Téléviseur connecté|télévision connectée]].}} &lt;sup class=&quot;need_ref_tag&quot; style=&quot;padding-left:2px;&quot;&gt;[[wikipedija:Bżonn referenza|&amp;#x5B;&lt;nowiki&gt; referenza.]&lt;/nowiki&gt;&amp;nbsp;neċessarju &amp;#x5D;]]&lt;/sup&gt;
[[Catégorie:Article à référence nécessaire]]
Fit {{Data|2 octobre 2012}}, l-istazzjon nieda stazzjon tar-radju diġitali msejjaħ Euronews Radio, li jħallat bullettini tal-aħbarijiet u programmi mużikali. Huwa mqassam fuq il-web u applikazzjonijiet mobbli.&lt;ref name=&quot;Satmag141112&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.satmag.net/affichage_module.php?no_theme=1&amp;no_news=16954&amp;id_mod=50|titlu=Euronews radio : déjà 300.000 auditeurs|awtur=Serge Surpin|data=14 novembre 2012|sit=satmag.net|data-aċċess=26 juillet 2016}}.&lt;/ref&gt;{{Bżonn refererenza|La chaîne de télévision se dote d'un service en [[grec]] en {{date|décembre 2012}}, et d'un autre en [[hongrois]] en 2013. En 2014, elle devient disponible sur [[Windows Phone]], [[BlackBerry OS]] et l'application [[Flipboard]].}} &lt;span class=&quot;need_ref&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Ce passage nécessite une référence (demandé en juin 2025).&quot;&gt;Fl-2014, sar disponibbli fuq Windows Phone, BlackBerry OS u l-applikazzjoni Flipboard .&lt;/span&gt; &lt;sup class=&quot;need_ref_tag&quot; style=&quot;padding-left:2px;&quot;&gt;[[wikipedija:Bżonn referenza|&amp;#x5B;&lt;nowiki&gt; referenza.]&lt;/nowiki&gt;&amp;nbsp;neċessarju &amp;#x5D;]]&lt;/sup&gt;
[[Catégorie:Article à référence nécessaire]]
Fi {{Data|février 2014}}, l-istazzjon nieda l-offerta tiegħu Euronews Campus, li tippermetti lill-universitajiet imsieħba jxandru l-istazzjon dirett u jużaw il-programmi tiegħu għall-korsijiet tagħhom. Seba’ universitajiet li jirrappreżentaw 130 000 étudiants qed iniedu l-offerta L-Università ta' Marmara fit-Turkija, l- Università ta' Auckland fi New Zealand, u l- {{Interlanguage link|Université Future d'Égypte|en}}, l- Istitut għal Studji Avvanzati fil-Komunikazzjoni Soċjali (IHECS) u l {{Interlanguage link|Collège Vesalius|en}} fil-Belġju, l- Istitut tat-Teknoloġija ta' Ċipru, u l-Iskola tan-Negozju EM Lyon .

=== 2015-2022 Żvilupp Internazzjonali ===
Fid {{Data|9 juillet 2015}}, Media Globe Networks (MGN), ikkontrollata min-negozjant Eġizzjan Naguib Sawiris, akkwistat 53 % ta' Euronews SA . Biex tiġi garantita l-indipendenza tal-linja editorjali tal-istazzjon, inħoloq kunsill editorjali flimkien mal-bord superviżorju u l-bord eżekuttiv,&lt;ref name=&quot;LObs150815&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://teleobs.nouvelobs.com/actualites/20150811.OBS4040/et-euronews-passa-sous-pavillon-egyptien.html|titlu=Et Euronews passa sous pavillon Égyptien...|awtur=Pierre-Anthony Canovas|data=15 août 2015|sit=le site de [[L'Obs]]|data-aċċess=27 juillet 2016}}.&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;JeuneAfrique100715&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.jeuneafrique.com/245327/economie/naguib-sawiris-prend-officiellement-le-controle-deuronews/|titlu=Naguib Sawiris prend officiellement le contrôle d'Euronews|awtur=Joël Té-Léssia|data=10 juillet 2015|sit=le site de [[Jeune Afrique]]|data-aċċess=27 juillet 2016}}.&lt;/ref&gt; Fl-2021, Naguib Sawiris kellu 88 % tal-kumpanija.&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |date=7 avril 2021 |title=Euronews, chaine européenne très exotique |journal=Le Canard enchainé |page=4}}&lt;/ref&gt;

Fil {{Data|15 octobre 2015}}, Euronews inawgurat il-kwartieri ġenerali globali l-ġodda tagħha li jinsabu fid-distrett ta' La Confluence [[Lyon|f'Lyon]] . Id-ditta arkitettonika Jakob + MacFarlane ddisinjat bini modern b'erja ta' 10 000   fil-forma ta' rettangolu aħdar li jista' jakkomoda t- 800 collaborateurs tal-katina. Ix-xogħlijiet, li bdew {{Data|novembre 2011}}, swew 60 millions ewro.&lt;ref name=&quot;LyonMag151015&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://www.lyonmag.com/article/76043/confluence-8220-avec-ce-batiment-euronews-dispose-de-ce-qu-il-a-de-plus-moderne-8221|titlu=Confluence : &quot;Avec ce bâtiment, Euronews dispose de ce qu’il a de plus moderne&quot;|data=15 octobre 2015|sit=[[LyonMag]]|data-aċċess=27 juillet 2016}}.&lt;/ref&gt;

Fl {{Data|4 janvier 2016}}, Euronews SA nediet il-websajt tal-kanal pan-Afrikan il-ġdid Africanews, kanal oħt tal-kanal pan-Ewropew Euronews. L-istazzjon beda jxandar fl- {{Data|20 avril}} bil-Franċiż u bl-Ingliż minn Pointe-Noire fir [[Repubblika tal-Kongo|-Repubblika tal-Kongo]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.lefigaro.fr/medias/2016/04/05/20004-20160405ARTFIG00093-euronews-lance-sa-chaine-africaine-le-20-avril.php|titlu=Euronews lance sa chaîne africaine le 20 avril|awtur=Enguérand Renault|data=5 avril 2016|sit=le site du [[Le Figaro|Figaro]]|data-aċċess=27 juillet 2016}}.&lt;/ref&gt; L-istazzjon għandu madwar ħamsin ġurnalist ta’ ħmistax-il nazzjonalità, kif ukoll 45 correspondants mifruxa madwar il-kontinent Afrikan.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2016/04/21/africanews-la-chaine-qui-ambitionne-d-informer-le-continent-depuis-brazzaville_4906526_3212.html|titlu=Africanews, la chaîne qui ambitionne d'informer le continent depuis Brazzaville|awtur=Joan Tilouine|data=21 avril 2016|sit=le site du [[Le Monde|Monde]]|data-aċċess=27 juillet 2016}}.&lt;/ref&gt; {{Data|17 mai 2016}}, Euronews adottat identità viżwali ġdida ddisinjata mill-aġenzija Brittanika Lambie-Nairn. : tibdel id-disinn u l-logo tal-antenna tagħha, u tpoġġi websajt ġdida online.&lt;ref name=&quot;Progres170516&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.leprogres.fr/economie/2016/05/17/euronews-va-devoiler-a-cannes-sa-nouvelle-identite-visuelle|titlu=Euronews va dévoiler à Cannes sa nouvelle identité visuelle|data=17 mai 2016|sit=le site du [[Le Progrès (Lyon)|Progrès]]|data-aċċess=27 juillet 2016}}.&lt;/ref&gt;

Fil {{Data|21 mai 2017}}, il-kanal waqqaf il-verżjoni Ukrena tiegħu minħabba diffikultajiet finanzjarji, peress li l-gvern Ukren ma kienx iffinanzja dan is-servizz għal kważi sentejn,&lt;ref name=&quot;Figaro210517&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.lefigaro.fr/flash-eco/2017/05/21/97002-20170521FILWWW00098-euronews-ferme-son-service-ukrainien.php|titlu=Euronews ferme son service ukrainien|data=21 mai 2017|sit=le site du Figaro|data-aċċess=24 mai 2017}}.&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;Telesatellite230517&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.telesatellite.com/actu/49612-fin-de-la-version-ukrainienne-euronews.html|titlu=Fin de la version ukrainienne d'Euronews|data=23 mai 2017|sit=telesatellite.com|data-aċċess=24 mai 2017}}.&lt;/ref&gt;

''Libération'' innotat fl-2020 li l-kanal « Għal diversi xhur issa, ilhom jipproduċu numru dejjem jikber ta’ artikli entużjasti dwar l- Emirati Għarab Magħquda, u Dubai b’mod partikolari. Dawn l-advertorials, li &quot; ma tgħidx isimhom tassew » et font frizzjoni interna.[ 27 ] »

=== Mill-2022 teħid f'idejn - taħt influwenza - tal-katina ===
{{Data|décembre 2021}}, Euronews ħabbret li 88% tal-parteċipanti % ta' Naguib Sawiris jiġi akkwistat minn fond ta' investiment Portugiż, Alpac Capital,&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.lesechos.fr/tech-medias/medias/euronews-trouve-repreneur-et-vise-lequilibre-1373525|titlu=Euronews trouve repreneur et vise l'équilibre|awtur=Fabio Benedetti Valentini|data=17 décembre 2021|sit=Les Echos|lingwa=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.euractiv.fr/section/medias/news/liens-personnels-et-professionnels-entre-viktor-orban-et-le-nouveau-proprietaire-deuronews/|titlu=Liens personnels et professionnels entre Viktor Orbán et le nouveau propriétaire d’Euronews|awtur=Molly Killeen|data=23-12-2021|sit=euractiv.fr|data-aċċess=28-12-2021}}&lt;/ref&gt; u jerġa' jsir &quot; Ewropew &quot; Iżda fl-2024, fuq il-websajt tagħha, Alpac Capital għadha tippreżenta lilha nnifisha (f'dik l-ordni) bħala li għandha preżenza fl- [[Emirati Għarab Magħquda]], [[Ungerija|l-Ungerija]] u [[Portugall|l-Portugall]], bil-missjoni « li nwasslu qligħ superjuri lill -investituri billi nattiraw u nżommu grupp ta’ nies eċċezzjonali u noħolqu impatt pożittiv fuq il-komunitajiet tagħna » ; u Mário David, missier is-CEO ta' Alpac Capital Pedro Vargas David, huwa assoċjat, konsulent u ħabib ta' Viktor Orbán għal żmien twil,&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.politico.eu/article/euronews-independence-buyout-hungary-firm/|titlu=Personal and professional links between Orbán and new Euronews owner|awtur=Molly Killeen|data=Dec 22, 2021|lingwa=en}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.euractiv.com/section/digital/news/personal-and-professional-links-between-orban-and-new-euronews-owner/|titlu=Euronews defends independence after buyout by Hungary-linked firm - Father of Alpac Capital’s CEO has close ties to Hungarian Prime Minister Viktor Orbán.|awtur=Samuel Stolton|awtur2=Lili Bayer|data=December 21, 2021|lingwa=en}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Jean-Baptiste Chastand |last2=Micael Pereira |last3=Ágnès Gólya |last4=Andras Petho |date=2024-04-11 |title=Derrière le rachat d’Euronews, la main de Viktor Orban |url=https://www.lemonde.fr/economie/article/2024/04/11/derriere-le-rachat-d-euronews-la-main-de-viktor-orban_6227270_3234.html |journal=Le Monde |language=fr |access-date=2024-04-12}}&lt;/ref&gt;

Fl-2022, il-kanal ġie akkwistat uffiċjalment minn Alpac wara li l-gvern Franċiż ta l-approvazzjoni tiegħu (l-approvazzjoni kienet meħtieġa għaliex kienet kumpanija skont il-liġi Franċiża, fis-settur tal-midja strateġika).&lt;ref name=&quot;AFP13avril2024&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://www.lemonde.fr/economie/article/2024/04/13/rachat-d-euronews-le-syndicat-national-des-journalistes-reclame-une-enquete-parlementaire_6227668_3234.html|titlu=Rachat d’Euronews : le Syndicat national des journalistes réclame une enquête parlementaire|data=2024-04-13|sit=Le Monde.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2024-04-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240415053055/https://www.lemonde.fr/economie/article/2024/04/13/rachat-d-euronews-le-syndicat-national-des-journalistes-reclame-une-enquete-parlementaire_6227668_3234.html|arkivju-data=2024-04-15|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Il-fondi meħtieġa biex titlesta l-akkwist ġejjin parzjalment mill-fond sovran Ungeriż Széchenyi, iżda wkoll minn kumpanija tal-komunikazzjoni marbuta direttament ma' Viktor Orbán ( ''[[New Land Media]]'', is-sieħeb ewlieni fl-operazzjonijiet tal-komunikazzjoni tal-uffiċċju ta' Orbán, ta self ta' 12.5 miljun ewro lil sussidjarja Ungeriża ta' Alpac Capital, innota l-AFP) &lt;ref name=&quot;AFP13avril2024&quot; /&gt; ; dawn iż-żewġ organizzazzjonijiet ikunu responsabbli għal aktar minn terz tas-somma meħtieġa għax-xiri, kważi 60 millions ewro minn total ta’ 170 millions,&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://www.rfi.fr/fr/europe/20240413-euronews-rachet%C3%A9e-par-un-fonds-d-investissement-proche-du-hongrois-viktor-orban|titlu=Euronews rachetée par un fonds d’investissement proche du Hongrois Viktor Orban|data=2024-04-13|sit=RFI|lingwa=fr|data-aċċess=2024-04-13}}&lt;/ref&gt;

Barra minn hekk, il-ġurnalisti huma mħassba u jikkundannaw &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.lemonde.fr/economie/article/2022/11/24/chez-euronews-les-motifs-d-inquietude-se-multiplient-au-sein-de-la-redaction_6151463_3234.html|titlu=Chez Euronews, les motifs d’inquiétude se multiplient au sein de la rédaction|data=2022-11-24|sit=Le Monde.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2024-04-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240414141251/https://www.lemonde.fr/economie/article/2022/11/24/chez-euronews-les-motifs-d-inquietude-se-multiplient-au-sein-de-la-redaction_6151463_3234.html|arkivju-data=2024-04-14|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; l-immaniġġjar ta' informazzjoni dwar pajjiżi bħall [[Ażerbajġan|-Ażerbajġan]], [[Arabja Sawdija|l-Arabja Sawdija]], [[Qatar|il-Qatar]] jew [[Marokk|il-Marokk]], li jiffinanzjaw parzjalment lil Euronews. F'ittra, huma jindikaw trattament meqjus bħala wisq ħafif. « Jew ma nistgħux nittrattaw ċerti suġġetti, jew niġu mġiegħla nittrattawhom b'istruzzjonijiet speċifiċi ħafna sabiex ma noffendux lill-klijenti, jew saħansitra niġu mġiegħla nfaħħru klijent. » . Madankollu, l-impjegati tal-katina jsostnu li ma osservaw l-ebda « influwenza editorjali » Ungeriż.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

{{Data|13 avril 2024}}, « xahrejn qabel l-elezzjonijiet Ewropej &quot;, fi stqarrija għall-istampa,&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://snj.fr/article/rachat-d%E2%80%99euronews-le-snj-r%C3%A9clame-l%E2%80%99ouverture-d%E2%80%99une-enqu%C3%AAte-parlementaire-1269562517|titlu=Rachat d’Euronews : le SNJ réclame l’ouverture d’une enquête parlementaire.|data=13 4 2024|sit=SNJ}}&lt;/ref&gt; l -Unjin Nazzjonali tal-Ġurnalisti (SNJ), 1ewlenija tal-ġurnalisti fi Franza, tistaqsi dwar l-approvazzjoni mogħtija mill-Ministeru tal-Finanzi għall-akkwist minn Alpac Capital wara dewmien ta' sitt xhur u investigazzjoni mwettqa mill-Ministeru dwar l-oriġini tal-fondi, peress li bejgħ bħal dan jista' jkollu implikazzjonijiet għal- libertà tal-istampa u l- indipendenza tal-kmamar tal-aħbarijiet .&quot; L-SNJ jinnota « Il-gvern Franċiż kien għażel li ma jirreaġixxix uffiċjalment. Dan ma waqqafx milli, ftit xhur wara, iniedi forum nazzjonali dwar l-informazzjoni, inkluż grupp ta' ħidma intitolat &quot;Is-Sovranità u l-Ġlieda Kontra l-Indħil Barrani.&quot; » . L-SNJ qed titlob inkjesta parlamentari dwar din l-akkwist.

== Identità grafika ==
&lt;gallery caption=&quot;Logos tal-Euronews&quot;&gt;
Fichier:Euronews_(1993-1997).gif|alt=Logo d'Euronews du 1er janvier 1993 au 8 février 1997| Il-logo tal-Euronews{{Data|1 janvier 1993}} Fi{{Data|8 février 1997}}
Fichier:Euronews_(1997-1998).svg|alt=Logo d'Euronews du 8 février 1997 au 26 octobre 1998| Il-logo tal-Euronews{{Data|8 février 1997}} Fi{{Data|26 octobre 1998}}
Fichier:Euronews_(1998-2008).svg|alt=Logo d'Euronews du 26 octobre 1998 au 4 juin 2008| Il-logo tal-Euronews{{Data|26 octobre 1998}} Fi{{Data|4 juin 2008}}
Fichier:Euronews_(2008).svg|alt=Logo d'Euronews du 4 juin 2008 au 17 mai 2016| Il-logo tal-Euronews{{Data|4 juin 2008}} Fi{{Data|17 mai 2016}}
Stampa:Euronews_2022.svg|ħolqa=Fichier:Euronews_2022.svg|alt=Logo d'Euronews du 17 mai 2016 au 31 janvier 2023| Il-logo tal-Euronews{{Data|17 mai 2016}} Fi{{Data|31 janvier 2023}}
Stampa:Euronews_Logo_2025.svg|ħolqa=Fichier:Euronews_Logo_2025.svg|alt=Logo d'Euronews depuis le 31 janvier 2023| Il-logo ta' Euronews minn mindu{{Data|31 janvier 2023}}
&lt;/gallery&gt;

=== Slogans ===

* {{Data|4 juin 2008}} -{{Data|17 mai 2016}} : Aħbarijiet puri &quot;Jew&quot; Euronews pur »
* {{Data|17 mai 2016}} -{{Data|31 janvier 2023}} : Il-veduti kollha » ''(Il-veduti kollha)''

== Programmi ==


Il-kanal ilu magħruf li m’għandux preżentatur fuq l-arja, u b’hekk ippożizzjona ruħu bħala « kanal tal-aħbarijiet pur u dirett » . Din il-linja tinsab fil-programm {{Lang|en|''[[No Comment]]''}}, li jippreżenta vidjows tal-aħbarijiet mingħajr editjar u mingħajr kummentarju. Madankollu, fis-snin 2010, dehru rivisti bi preżentaturi fi sforz biex jippersonalizzaw aħjar ix-xandira għat-telespettatur. Barra minn hekk, 70 % tal-immaġini użati fl-aħbarijiet tat-televiżjoni mhumiex prodotti mill-kanal,&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.lemonde.fr/culture/article/2013/01/21/euronews-20-ans-et-en-pleine-croissance_1819490_3246.html|titlu=Euronews, 20 ans et en pleine croissance|awtur=Alain Constant|data=21 janvier 2013|sit=le site du [[Le Monde|Monde]]|data-aċċess=31 juillet 2016}}.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.liberation.fr/futurs/2015/10/26/euronews-la-petite-chaine-qui-mute-qui-mute_1409019|titlu=Euronews, la petite chaîne qui mute, qui mute|awtur=Clara Potier|data=26 octobre 2015|sit=le site de Libération|data-aċċess=31 juillet 2016}}.&lt;/ref&gt;

== Radju Euronews ==
[[Stampa:Euronews.radio_logo_2016.png|daqsminuri| Il-logo tar-radju Euronews.]]
{{Data|2 octobre 2012}}, Euronews nediet stazzjon tar-radju diġitali msejjaħ Euronews Radio. Ixandar bullettini tal-aħbarijiet kull nofs siegħa (kull 15 minutes bejn 6 siegħa u 10 h ), imħallat ma’ kolonni dwar l-ekonomija, l-isports, il-kultura, ix-xjenza, il-mużika, u programm mużikali.&lt;ref name=&quot;Satmag141112&quot;/&gt;


Ixandar bl-Ingliż, bil-Franċiż, bil-Ġermaniż, bit-Taljan, bl-Ispanjol u bir-Russu fuq il-web u f'applikazzjonijiet mobbli. Disponibbli f'aktar minn 200 pajjiż, instema' minn 1.4 miljun semmiegħ fix-xahar fl-2015.

== Noti u referenzi ==
 
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>a5xo92yij92t113s96aj3458497hdwq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bengaluru</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34534</id>
    <revision>
      <id>331352</id>
      <timestamp>2026-08-08T21:21:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/234964963|Bangalore]]&quot;</comment>
      <origin>331352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15776" sha1="k8st7p9wg4gpufv1vyfpkdkcd1dq1oj" xml:space="preserve">'''Bangalore''' jew '''Bengaluru'''  (bil- Kannada : {{Lang|kn|ಬೆಂಗಳೂರು}}, ''{{Lang|kn-Latn|Bengaḷūru}}'', /ˈ be ŋ g ɐ ɭ u ː ɾ u / ) hija belt fin - Nofsinhar [[Indja|tal - Indja]] u l - kapitali tal - istat ta ' Karnataka .

== Etimoloġija ==
It-toponimu Bangalore huwa l-verżjoni Angliċizzata ta' ''Bengaḷūru'', l-isem tal-belt bil -Kannada . L-eqdem referenza għall-isem ''Bengaḷūru'' hija iskrizzjoni mnaqqxa fuq ''vīra gallu'' X 10 . seklu ( {{Lang|kn|ವೀರಗಲ್ಲು}}, litteralment &quot; ġebla tal-eroj » tifħir tal-merti ta’ gwerrier). F'din l-iskrizzjoni misjuba f'Begur, ''Bengaluru'' hija deskritta bħala s-sit ta' battalja li seħħet fit-890. Dan il-post kien imbagħad parti mid- dinastija tal-Ganga tal-Punent sal-1004 u kien jissejjaħ ''Bengaval-uru'', il-Belt tal-Gwardji fil-Kannada l-Qadim,.

Aneddotu apokrifu, għalkemm popolari, jirrakkonta li [[Veera Ballala II]], sultan tas XI 11 seklu ntilef fil-foresta waqt vjaġġ tal-kaċċa. Għajjien u bil-ġuħ, iltaqa’ ma’ mara xwejħa li servietlu fażola mgħollija. Grat, ir-Re sejjaħ dan il-post ''benda-kaal-uru'' ( {{Lang|kn|ಬೆಂದಕಾಳೂರು}}, litteralment, &quot; il-belt tal-fażola mgħollija &quot;), li maż-żmien saret ''Bengalūru''.&lt;ref name=&quot;Bendakaaluru&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://web.archive.org/web/20070926223618/http://www.deccanherald.com/archives/Oct302006/index20581420061029.asp|titlu=Many miles to go from Bangalore to Bengalooru - Deccan Herald - Internet Edition|data=2007-09-26|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-01-02}}&lt;/ref&gt;

== Ġeografija ==
Il-belt ta' Bangalore tinsab fix-Xlokk tal-istat Dravidjan ta' Karnataka. Tinsab fuq il-Plateau Deccan Prekambrian, speċifikament fiċ-ċentru tal-Plateau ta' Mysore. Il-koordinati tal-belt huma 12° 58′ 12″ latitudni tat-tramuntana u 77° 33′ 36″ lonġitudni tal-lvant. Dan iqegħedha f'latitudni komparabbli ma' dik ta' Bamako (il-kapitali tal-Mali) fl-Afrika jew Managua (il-kapitali tan-Nikaragwa) fl-Ameriki. Il-belt tkopri erja ta' 741 km². It-terren huwa ċatt, bl-eċċezzjoni ta' xifer li jgħaddi tul assi NNE-SSW. Dan ix-xifer jilħaq altitudni ta' 962 m u jirrappreżenta l-ogħla punt f'Bangalore. L-ebda xmara sinifikanti ma tgħaddi mill-belt. Il-belt għandha bosta ġibjuni li jipprovdulha l-ilma, partikolarment matul l-istaġun xott meta l-bżonnijiet tal-ilma huma l-akbar. Il-veġetazzjoni primarja tikkonsisti prinċipalment minn siġar li jwaqqgħu l-weraq u, sa ċertu punt, siġar tal-ġewż tal-Indi. Fir-reġjun ta' Bangalore, il-blat huwa magħmul minn taħlita ta' granit, gneiss, u migmatite, filwaqt li l-ħamrija hija jew laterite ħamra jew lom tat-tafal. Il-belt tinsab f'żona ta' riskju sismiku baxx, ikklassifikata fil-livell 2 fuq skala ta' 5. Madankollu, il-belt esperjenzat terremoti sa kobor 4.5.

=== Klima ===
Bangalore tgawdi minn klima tropikali monsun ( klassifikazzjoni Köppen : Aw).&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6207062/|titlu=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution|pubblikatur=[[Nature Research]]|lingwa=en|data-aċċess=21 mars 2026}}&lt;/ref&gt; Il-belt tgawdi minn klima inqas soffokanti minn ħafna bliet Indjani minħabba l-altitudni relattivament għolja tagħha.

Il-belt hija esposta kemm għall- monsuni tal-Lbiċ kif ukoll tal-Majjistral. Għalhekk, l- istaġun tax-xita jdum minn Mejju sa Ottubru. L-iktar xahar bix-xita huwa Settembru, b'massimu ta' xita ta' 208,3   . Ir-rekord għax-xita f'24 siegħa huwa 178,9   irreġistrat f'[data nieqsa].{{Data|1 octobre 1997}}

Fir-rigward tal- istaġun xott, dan idum minn Novembru sa April. Madankollu, ma jistgħux jiġu esklużi mewġiet ta’ sħana. L-iktar xahar kiesaħ huwa Diċembru b'temperatura medja ta' 21,7 °C u l-iktar xahar sħun huwa April b'temperatura medja ta' 28,1 °Ċ . L-ogħla temperatura rreġistrata kienet ta’ 39,2 °C ( {{Data|25 mai 2016}} ) filwaqt li l-inqas hija 7,8 °C ( {{Data|13 janvier 1884}} ).

== Ambjent ==
Il-kumpaniji l-kbar tal-IT li jinsabu fil-belt jipproduċu 20,000 tunnellata ta’ skart elettroniku fis-sena. Il-maġġoranza l-kbira ta’ dan l-iskart jiġi pproċessat mis-settur informali. Iċ-ċirkwiti elettroniċi jinħarqu fl-arja aperta u s-sustanzi perikolużi użati biex jitnaddfu l-metalli rkuprati jikkawżaw problemi respiratorji u mard serju li jaffettwa l-aktar lill-ħaddiema f'ħwienet informali tar-riċiklaġġ.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.rfi.fr/asie-pacifique/20130912-inde-bangalore-dechets-electroniques-environnement-sante|titlu=Bangalore, poubelle électronique de l'Inde ?|data=2013-09-12|sit=[[Radio France internationale|RFI]]|lingwa=fr|data-aċċess=2019-04-26}}&lt;/ref&gt;

Skont l-istimi tal-gvern, Bangalore mistenni jibda jispiċċalha l- [[Ilma ta' taħt l-art|ilma ta’ taħt l-art]] sa mill-2020.&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Relph |first=Sam |date=2019-06-12 |title=Indian villages lie empty as drought forces thousands to flee |url=https://www.theguardian.com/world/2019/jun/12/indian-villages-lie-empty-as-drought-forces-thousands-to-flee |journal=The Guardian |language=en-GB |page=}}&lt;/ref&gt;

Fl-2024, wara defiċit tal-monsun, l-ilma ta' taħt l-art ta' Bangalore eżawrixxa u r-residenti jiffaċċjaw nuqqas ta' ilma. L-esperti jindikaw ukoll il-mudell ta’ żvilupp bla kontroll tal-belt. Ir-reġjun kien jinkludi 280 lag XXseklu 20 seklu, meta mqabbel ma' madwar għaxra biss illum il-ġurnata.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rfi.fr/fr/asie-pacifique/20240310-inde-crise-de-l-eau-sans-pr%C3%A9c%C3%A9dent-%C3%A0-bangalore|titlu=Inde: crise de l'eau sans précédent à Bangalore|data=2024-03-10|sit=RFI|lingwa=fr|data-aċċess=2024-03-11}}&lt;/ref&gt;

== Storja ==
Inbniet madwar fortizza mibnija fl-1537, fuq is-sit ta' Bengaluru Pete (ġo) minn Kempe Gowda I (ġo) (1510–1569), mexxej tribali fir-renju ta' Vijayanagara . Wara ħafna battalji, qerda, u rikostruzzjonijiet, il-belt inbniet mill-ġdid minn Haidar Ali (1720-1782) imbagħad minn Tipu Sahib (1750-1799), mir- renju ta’ Mysore (1577-1950).

Wara l-erba’ Gwerer ta’ Mysore (1767-1792), l-Istat ta’ Mysore, għalkemm alleat mal-Franċiżi, tqiegħed taħt il-ħakma Brittanika. Il-belt ta' Bangalore saret waħda mis-sedi tal-amministrazzjoni Brittanika mill-1831 sal-1881, meta ngħatat lura lill-Maharaja ta' Mysore.


Bangalore storikament kienet belt ta’ gwarniġġ militari matul ir-Raj tal-Kumpanija Brittanika tal-Indja tal-Lvant (1757-1858) u aktar tard ir-Raj Brittaniku (1858-1947), magħżula fuq Mysore u Madras minħabba l-popolazzjoni iżgħar tagħha. Wara din il-preżenza militari, inbnew fabbriki tal-armi fil-belt, u l-ewwel fabbrika tal-ajruplani ġiet stabbilita hemmhekk. Fl-istess ħin żviluppat ukoll industrija tat-tessuti.

Fl-1951, ftit wara l-indipendenza tal-Indja, Bangalore kellha popolazzjoni ta' 800 000 . Fis-snin ta’ wara, Bangalore gradwalment saret ċentru industrijali marbut mal-ajrunawtika, l-industrija militari, it-telekomunikazzjoni u l-għodod tal-magni. Mill-1956, Bangalore kienet il-belt kapitali tal-istat ġdid ta' Karnataka .

== ċentru ekonomiku u xjentifiku globali ==
Bangalore saret ċentru akkademiku, xjentifiku ( {{'}} ''{{Lang|en|[[Indian Institute of Science]]}}'', waħda mill-iskejjel l-aktar prestiġjużi fil-pajjiż, għandha 2 000 riċerkatur) u ekonomiku ewlieni. L-agglomerazzjoni hija kkunsidrata l-&quot; Wied tas-Silikon &quot;Indjan u l-eżempju ta' ċentru ta' kompetenza importanti globalment.&quot;

Il-belt iffokat l-iżvilupp tagħha fuq teknoloġiji ġodda, b'mod partikolari s-subkuntrattar fl-oqsma ta' :

* softwer tal-kompjuter ,
* bijokimika (manifattura ta' molekuli farmaċewtiċi...)
* tal -ajruspazju .

Bosta kumpaniji tat-teknoloġija minn madwar id-dinja stabbilew unitajiet ta’ riċerka, servizz u disinn/produzzjoni hemmhekk.

Fost oħrajn, dawn ġew installati fl-2006 Google, [[Microsoft]], Yahoo, Amazon, IBM, Axa, Business Objects, [[Hewlett-Packard|HP]], [[Manjushree Technopack]], Accenture, Logica, Capgemini, [[2moro]], Adobe, Schneider Electric u Goldman Sachs, Steria (wara l-integrazzjoni tal-forza tax-xogħol Brittanika ta' [[Xansa]] fl-2007).

Dan jikkoeżisti ma' industriji aktar tradizzjonali (tessuti) iżda li investew f'tagħmir avvanzat biex jikkompetu ma' kompetituri Asjatiċi bi prezz baxx.

Fix-Xlokk ta' Bangalore hemm park teknoloġiku ewlieni Belt tal-Elettronika .

== Ippjanar urban ==
Il-belt kienet meqjusa bħala l-&quot; belt tal-ġnien &quot;tal-Indja, minħabba l-ħafna parks tagħha.&quot; Madankollu, l-infrastruttura tagħha titħabat biex tlaħħaq mal-iżvilupp ekonomiku tagħha u ma tipprevjenix tniġġis sinifikanti.

Fi tmiem {{Data|mai 2008}}, infetaħ l- Ajruport Internazzjonali l-ġdid ta' Bangalore ( kodiċi IATA) . : BLR) fetħet il-piste tagħha għat-traffiku tal-ajru, wara li l-proġett kien esperjenza dewmien suċċessiv. Dan jieħu post l-ajruport HAL bħala l-ajruport internazzjonali.

Bangalore tinkludi aktar minn erbgħin skyscraper mibnija l-aktar mill-2010 'l hawn, l-eqdem wieħed imur lura għall-1973.
[[Stampa:UB_tower.jpg|daqsminuri| Torri tal-UB.]]

== Attrazzjonijiet turistiċi, monumenti ==

* Is-Sur Triq G (għal ''Triq Mahatma Gandhi'' ), waħda mit-toroq ewlenin, għandha ħafna ħwienet u ristoranti.
* Tempju tal-Barri Tempju Hindu li jinsab fin-nofsinhar tal-belt. Dawk li mhumiex Hindus huma permessi.
* Ġnien Botaniku ta' Lalbagh
* Park ta' Cubbon
* Palazz ta' Bangalore
* Għoljiet Nandi
* Suq tal-Belt suq kbir, li parti minnu huwa mgħotti u huwa suq tal-fjuri.
* Il-palazz tas-sajf ta' Tipu Sultan .
* Forti ta' Bangalore

== L-isports ==
Il-belt għandha l- M.  Chinnaswamy Stadium (ġo) Dan l-istadju tal-cricket huwa d-dar tal- National Cricket Academy . u ntuża fit-Tazza tad-Dinja tal-Cricket tal-1987, l-1996 u l-2011.

Ir -Royal Challengers Bangalore huma bbażati f'Bangalore Dan il-klabb tal-cricket jilgħab fil- [[Indian Premier League|Premier League Indjan]] . Il-belt ospitat ukoll logħbiet tat- Tazza tad-Dinja Unity fl-2014.

Il-belt tospita t-turnew tat-tennis Bangalore Open kull sena.

== Personalitajiet marbuta mal-muniċipalità ==
{{colonnes|* [[Shakuntala Devi]], calculatrice prodige, née à Bangalore en 1929.
* [[Gauri Lankesh]], journaliste assassinée.
* [[H. V. Sheshadri|H.V. Sheshadri]], auteur et activiste social.
* [[Anita Nair]], écrivaine.
* [[Kiran Rao]], productrice de films.
* [[Maya Rao]], danseuse, chorégraphe et pédagogue.
* [[Madhu Nataraj]], danseuse, chorégraphe et pédagogue.
* [[Anuradha TK]] (née en 1961), [[scientifique]] [[Inde|indienne]].
* [[Jasmeen Patheja]], artiste et militante des [[droits humains]].
* [[Devika Rani]], actrice des années 1930-1940.
* [[Ernest John Revell]], directeur du département de la civilisation du Proche et du Moyen-Orient à l'université de Toronto, expert en hébreu biblique (1934-2017), né à Bangalore.
* [[Ramalinga Reddy]], homme politique indien.
* [[Sarah Merciam Mathews]], auteure et romancière indo-américaine.|taille=30}}

== Gallerija ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Stampa:Iisc-Founder.jpg|ħolqa=Fichier:Iisc-Founder.jpg|alt=Statue de Jamsetji Tata, fondateur de l'Indian Institute of Science.| Statwa ta' Jamsetji Tata, fundatur tal-Istitut Indjan tax-Xjenza.
Stampa:Commercial_Street_in_Bangalore.jpg|ħolqa=Fichier:Commercial_Street_in_Bangalore.jpg|alt=La rue commercial street dans le quartier de Shivajinagar, importante artère commerciale.| ''Triq Kummerċjali'' fid-distrett ta' [[Shivajinagar]], triq kummerċjali importanti.
Stampa:Bangalore_city_market.jpg|ħolqa=Fichier:Bangalore_city_market.jpg|alt=La section des fleuristes du K. R. city market, au sud de la ville.| It-taqsima tal-fjuri tas ''-suq tal-belt KR'', fin-nofsinhar tal-belt.
Stampa:Bangalore_garuda_mall.jpg|ħolqa=Fichier:Bangalore_garuda_mall.jpg|alt=Garuda Mall, un des plus grands centres commerciaux de Bangalore.| [[Garuda Mall]], wieħed mill-akbar shopping malls f'Bangalore.
Stampa:Bangalore_Construction.jpg|ħolqa=Fichier:Bangalore_Construction.jpg|alt=Immeuble de MG road en construction.| Bini fi [[MG road|triq MG]] taħt kostruzzjoni.
Stampa:Bangalore_echafaudage2.jpg|ħolqa=Fichier:Bangalore_echafaudage2.jpg|alt=Échafaudage en bois sur 1 Main street.| Scaffolding tal-injam fi Triq il-Kbira numru 1.
Stampa:Bangalore_Gamesh.jpg|ħolqa=Fichier:Bangalore_Gamesh.jpg|alt=Ganesh protecteur, pochoir sur le capot d'un camion.| Protettur ta' Ganesh, stensil fuq il-bonit ta' trakk.
Stampa:Bangalore_Dromadaires.jpg|ħolqa=Fichier:Bangalore_Dromadaires.jpg|alt=Dromadaires dans la ville.| Kameli fil-belt.
Stampa:BangaloreLake.jpg|ħolqa=Fichier:BangaloreLake.jpg|alt=Le lac Hesaraghatta, réservoir artificiel créé en 1894.| Il-Lag Hesaraghatta, ġibjun artifiċjali maħluq fl-1894.
Stampa:Bangalore_Airport.jpg|ħolqa=Fichier:Bangalore_Airport.jpg|alt=L'aéroport international de Bangalore.| L-Ajruport Internazzjonali ta' Bangalore .
Stampa:MChinnaswamy-Stadium.jpg|ħolqa=Fichier:MChinnaswamy-Stadium.jpg|alt=Le stade M. Chinnaswamy.| [[Stade M. Chinnaswamy|L-istadju M. Chinnaswamy]] .
Stampa:CANNON_BEFORE_BANGALORE_PALACE.jpg|ħolqa=Fichier:CANNON_BEFORE_BANGALORE_PALACE.jpg|alt=Canon installé devant le Palais de Bangalore (en).| Kanun installat quddiem il- {{Interlanguage link|Palais de Bangalore}} .
Stampa:UB_City.jpg|ħolqa=Fichier:UB_City.jpg|alt=Le centre commercial et d'affaires UB City.| Iċ-ċentru tax-xiri u tan-negozju tal [[UB City|-UB City]] .
Stampa:HighCourtKarnataka.jpg|ħolqa=Fichier:HighCourtKarnataka.jpg|alt=L'Attara Kacheri, siège de la haute cour de justice du Karnataka.| L-Attara Kacheri, is-sede tal- Qorti Għolja tal-Ġustizzja ta' Karnataka .
Stampa:BangaloreRickshaw.jpg|ħolqa=Fichier:BangaloreRickshaw.jpg|alt=En arrière-plan, le Vidhana Soudha, siège du parlement du Karnataka.| Fl-isfond, il- Vidhana Soudha, is-sede tal-parlament ta' Karnataka .
Stampa:Tipu_Sultan_Summer_palace_-_Jac000.jpg|ħolqa=Fichier:Tipu_Sultan_Summer_palace_-_Jac000.jpg|alt=Palais d'été de Tipu Sahib.| Il-palazz tas-sajf ta' Tipu Sahib .
Stampa:Heritage_Block,_the_Taj_West_End,_Bangalore.jpg|ħolqa=Fichier:Heritage_Block,_the_Taj_West_End,_Bangalore.jpg|alt=L'ancien Bronson's West End, plus ancien établissement hôtelier de la ville.| L-eks ''Bronson's West End'', l-eqdem stabbiliment ta' lukanda fil-belt.
Stampa:Residence_of_Svetoslav_Roerich.JPG|ħolqa=Fichier:Residence_of_Svetoslav_Roerich.JPG|alt=La résidence du peintre russe Svetoslav Roerich et de sa compagne Devika Rani.| Ir-residenza tal-pittur Russu Svetoslav Roerich u s-sieħba tiegħu Devika Rani.
Stampa:&quot;Bangalore_Gothic&quot;_Bungalow.jpg|ħolqa=Fichier:&quot;Bangalore_Gothic&quot;_Bungalow.jpg|alt=Bungalow de style victorien gothique, archétype urbanistique du vieux-Bangalore.| Bungalow fi stil Gotiku Vittorjan, arketip urban ta' Bangalore l-antika.
Stampa:Dharmaraya_Swamy_Temple_Bangalore_edit1.jpg|ħolqa=Fichier:Dharmaraya_Swamy_Temple_Bangalore_edit1.jpg|alt=Temple de Dharmaraya Swamy, dans le cœur historique de la ville.| It-Tempju ta' Dharmaraya Swamy, fil-qalba storika tal-belt.
Stampa:Photo_from_Lalbagh_Flower_Show_August_2012_4685.JPG|ħolqa=Fichier:Photo_from_Lalbagh_Flower_Show_August_2012_4685.JPG|alt=Compositions florales durant l'édition 2012 du Lalbagh Flower Show.| Arranġamenti tal-fjuri waqt l-edizzjoni tal-2012 tal- ''Lalbagh Flower Show'' .
Stampa:Cubbon_Park_DSC_5408.jpg|ħolqa=Fichier:Cubbon_Park_DSC_5408.jpg|alt=Le Cubbon Park, « Poumon Vert » du Centre-ville.| Park ta' Cubbon, &quot; Pulmun Aħdar » miċ-ċentru tal-belt.
&lt;/gallery&gt;

== Noti u referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>k8st7p9wg4gpufv1vyfpkdkcd1dq1oj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331353</id>
      <parentid>331352</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:40:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Infobox city create.</comment>
      <origin>331353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20486" sha1="aw5st9wokt2tggi1n9fqmk4b3oi1yn5" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Bangalore''' jew '''Bengaluru'''  (bil- Kannada : {{Lang|kn|ಬೆಂಗಳೂರು}}, ''{{Lang|kn-Latn|Bengaḷūru}}'', /ˈ be ŋ g ɐ ɭ u ː ɾ u / ) hija belt fin - Nofsinhar [[Indja|tal - Indja]] u l - kapitali tal - istat ta ' Karnataka .

== Etimoloġija ==
It-toponimu Bangalore huwa l-verżjoni Angliċizzata ta' ''Bengaḷūru'', l-isem tal-belt bil -Kannada . L-eqdem referenza għall-isem ''Bengaḷūru'' hija iskrizzjoni mnaqqxa fuq ''vīra gallu'' X 10 . seklu ( {{Lang|kn|ವೀರಗಲ್ಲು}}, litteralment &quot; ġebla tal-eroj » tifħir tal-merti ta’ gwerrier). F'din l-iskrizzjoni misjuba f'Begur, ''Bengaluru'' hija deskritta bħala s-sit ta' battalja li seħħet fit-890. Dan il-post kien imbagħad parti mid- dinastija tal-Ganga tal-Punent sal-1004 u kien jissejjaħ ''Bengaval-uru'', il-Belt tal-Gwardji fil-Kannada l-Qadim,.

Aneddotu apokrifu, għalkemm popolari, jirrakkonta li [[Veera Ballala II]], sultan tas XI 11 seklu ntilef fil-foresta waqt vjaġġ tal-kaċċa. Għajjien u bil-ġuħ, iltaqa’ ma’ mara xwejħa li servietlu fażola mgħollija. Grat, ir-Re sejjaħ dan il-post ''benda-kaal-uru'' ( {{Lang|kn|ಬೆಂದಕಾಳೂರು}}, litteralment, &quot; il-belt tal-fażola mgħollija &quot;), li maż-żmien saret ''Bengalūru''.&lt;ref name=&quot;Bendakaaluru&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://web.archive.org/web/20070926223618/http://www.deccanherald.com/archives/Oct302006/index20581420061029.asp|titlu=Many miles to go from Bangalore to Bengalooru - Deccan Herald - Internet Edition|data=2007-09-26|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-01-02}}&lt;/ref&gt;

== Ġeografija ==
Il-belt ta' Bangalore tinsab fix-Xlokk tal-istat Dravidjan ta' Karnataka. Tinsab fuq il-Plateau Deccan Prekambrian, speċifikament fiċ-ċentru tal-Plateau ta' Mysore. Il-koordinati tal-belt huma 12° 58′ 12″ latitudni tat-tramuntana u 77° 33′ 36″ lonġitudni tal-lvant. Dan iqegħedha f'latitudni komparabbli ma' dik ta' Bamako (il-kapitali tal-Mali) fl-Afrika jew Managua (il-kapitali tan-Nikaragwa) fl-Ameriki. Il-belt tkopri erja ta' 741 km². It-terren huwa ċatt, bl-eċċezzjoni ta' xifer li jgħaddi tul assi NNE-SSW. Dan ix-xifer jilħaq altitudni ta' 962 m u jirrappreżenta l-ogħla punt f'Bangalore. L-ebda xmara sinifikanti ma tgħaddi mill-belt. Il-belt għandha bosta ġibjuni li jipprovdulha l-ilma, partikolarment matul l-istaġun xott meta l-bżonnijiet tal-ilma huma l-akbar. Il-veġetazzjoni primarja tikkonsisti prinċipalment minn siġar li jwaqqgħu l-weraq u, sa ċertu punt, siġar tal-ġewż tal-Indi. Fir-reġjun ta' Bangalore, il-blat huwa magħmul minn taħlita ta' granit, gneiss, u migmatite, filwaqt li l-ħamrija hija jew laterite ħamra jew lom tat-tafal. Il-belt tinsab f'żona ta' riskju sismiku baxx, ikklassifikata fil-livell 2 fuq skala ta' 5. Madankollu, il-belt esperjenzat terremoti sa kobor 4.5.

=== Klima ===
Bangalore tgawdi minn klima tropikali monsun ( klassifikazzjoni Köppen : Aw).&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6207062/|titlu=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution|pubblikatur=[[Nature Research]]|lingwa=en|data-aċċess=21 mars 2026}}&lt;/ref&gt; Il-belt tgawdi minn klima inqas soffokanti minn ħafna bliet Indjani minħabba l-altitudni relattivament għolja tagħha.

Il-belt hija esposta kemm għall- monsuni tal-Lbiċ kif ukoll tal-Majjistral. Għalhekk, l- istaġun tax-xita jdum minn Mejju sa Ottubru. L-iktar xahar bix-xita huwa Settembru, b'massimu ta' xita ta' 208,3   . Ir-rekord għax-xita f'24 siegħa huwa 178,9   irreġistrat f'[data nieqsa].{{Data|1 octobre 1997}}

Fir-rigward tal- istaġun xott, dan idum minn Novembru sa April. Madankollu, ma jistgħux jiġu esklużi mewġiet ta’ sħana. L-iktar xahar kiesaħ huwa Diċembru b'temperatura medja ta' 21,7 °C u l-iktar xahar sħun huwa April b'temperatura medja ta' 28,1 °Ċ . L-ogħla temperatura rreġistrata kienet ta’ 39,2 °C ( {{Data|25 mai 2016}} ) filwaqt li l-inqas hija 7,8 °C ( {{Data|13 janvier 1884}} ).

== Ambjent ==
Il-kumpaniji l-kbar tal-IT li jinsabu fil-belt jipproduċu 20,000 tunnellata ta’ skart elettroniku fis-sena. Il-maġġoranza l-kbira ta’ dan l-iskart jiġi pproċessat mis-settur informali. Iċ-ċirkwiti elettroniċi jinħarqu fl-arja aperta u s-sustanzi perikolużi użati biex jitnaddfu l-metalli rkuprati jikkawżaw problemi respiratorji u mard serju li jaffettwa l-aktar lill-ħaddiema f'ħwienet informali tar-riċiklaġġ.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.rfi.fr/asie-pacifique/20130912-inde-bangalore-dechets-electroniques-environnement-sante|titlu=Bangalore, poubelle électronique de l'Inde ?|data=2013-09-12|sit=[[Radio France internationale|RFI]]|lingwa=fr|data-aċċess=2019-04-26}}&lt;/ref&gt;

Skont l-istimi tal-gvern, Bangalore mistenni jibda jispiċċalha l- [[Ilma ta' taħt l-art|ilma ta’ taħt l-art]] sa mill-2020.&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Relph |first=Sam |date=2019-06-12 |title=Indian villages lie empty as drought forces thousands to flee |url=https://www.theguardian.com/world/2019/jun/12/indian-villages-lie-empty-as-drought-forces-thousands-to-flee |journal=The Guardian |language=en-GB |page=}}&lt;/ref&gt;

Fl-2024, wara defiċit tal-monsun, l-ilma ta' taħt l-art ta' Bangalore eżawrixxa u r-residenti jiffaċċjaw nuqqas ta' ilma. L-esperti jindikaw ukoll il-mudell ta’ żvilupp bla kontroll tal-belt. Ir-reġjun kien jinkludi 280 lag XXseklu 20 seklu, meta mqabbel ma' madwar għaxra biss illum il-ġurnata.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rfi.fr/fr/asie-pacifique/20240310-inde-crise-de-l-eau-sans-pr%C3%A9c%C3%A9dent-%C3%A0-bangalore|titlu=Inde: crise de l'eau sans précédent à Bangalore|data=2024-03-10|sit=RFI|lingwa=fr|data-aċċess=2024-03-11}}&lt;/ref&gt;

== Storja ==
Inbniet madwar fortizza mibnija fl-1537, fuq is-sit ta' Bengaluru Pete (ġo) minn Kempe Gowda I (ġo) (1510–1569), mexxej tribali fir-renju ta' Vijayanagara . Wara ħafna battalji, qerda, u rikostruzzjonijiet, il-belt inbniet mill-ġdid minn Haidar Ali (1720-1782) imbagħad minn Tipu Sahib (1750-1799), mir- renju ta’ Mysore (1577-1950).

Wara l-erba’ Gwerer ta’ Mysore (1767-1792), l-Istat ta’ Mysore, għalkemm alleat mal-Franċiżi, tqiegħed taħt il-ħakma Brittanika. Il-belt ta' Bangalore saret waħda mis-sedi tal-amministrazzjoni Brittanika mill-1831 sal-1881, meta ngħatat lura lill-Maharaja ta' Mysore.


Bangalore storikament kienet belt ta’ gwarniġġ militari matul ir-Raj tal-Kumpanija Brittanika tal-Indja tal-Lvant (1757-1858) u aktar tard ir-Raj Brittaniku (1858-1947), magħżula fuq Mysore u Madras minħabba l-popolazzjoni iżgħar tagħha. Wara din il-preżenza militari, inbnew fabbriki tal-armi fil-belt, u l-ewwel fabbrika tal-ajruplani ġiet stabbilita hemmhekk. Fl-istess ħin żviluppat ukoll industrija tat-tessuti.

Fl-1951, ftit wara l-indipendenza tal-Indja, Bangalore kellha popolazzjoni ta' 800 000 . Fis-snin ta’ wara, Bangalore gradwalment saret ċentru industrijali marbut mal-ajrunawtika, l-industrija militari, it-telekomunikazzjoni u l-għodod tal-magni. Mill-1956, Bangalore kienet il-belt kapitali tal-istat ġdid ta' Karnataka .

== ċentru ekonomiku u xjentifiku globali ==
Bangalore saret ċentru akkademiku, xjentifiku ( {{'}} ''{{Lang|en|[[Indian Institute of Science]]}}'', waħda mill-iskejjel l-aktar prestiġjużi fil-pajjiż, għandha 2 000 riċerkatur) u ekonomiku ewlieni. L-agglomerazzjoni hija kkunsidrata l-&quot; Wied tas-Silikon &quot;Indjan u l-eżempju ta' ċentru ta' kompetenza importanti globalment.&quot;

Il-belt iffokat l-iżvilupp tagħha fuq teknoloġiji ġodda, b'mod partikolari s-subkuntrattar fl-oqsma ta' :

* softwer tal-kompjuter ,
* bijokimika (manifattura ta' molekuli farmaċewtiċi...)
* tal -ajruspazju .

Bosta kumpaniji tat-teknoloġija minn madwar id-dinja stabbilew unitajiet ta’ riċerka, servizz u disinn/produzzjoni hemmhekk.

Fost oħrajn, dawn ġew installati fl-2006 Google, [[Microsoft]], Yahoo, Amazon, IBM, Axa, Business Objects, [[Hewlett-Packard|HP]], [[Manjushree Technopack]], Accenture, Logica, Capgemini, [[2moro]], Adobe, Schneider Electric u Goldman Sachs, Steria (wara l-integrazzjoni tal-forza tax-xogħol Brittanika ta' [[Xansa]] fl-2007).

Dan jikkoeżisti ma' industriji aktar tradizzjonali (tessuti) iżda li investew f'tagħmir avvanzat biex jikkompetu ma' kompetituri Asjatiċi bi prezz baxx.

Fix-Xlokk ta' Bangalore hemm park teknoloġiku ewlieni Belt tal-Elettronika .

== Trasport ==

=== Arju ===
Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], Walchand Hirachand fittex li jibni u jsewwi ajruplani fl-Indja, u ssieħeb man-negozjant Amerikan William Pawley biex iwaqqaf ajrudromu f'Bengaluru. L-Ajruport HAL beda jopera fl-1941 bħala parti minn Hindustan Aircraft Limited. L-ajruport HAL kien l-ajruport ewlieni tal-belt sal-2008, meta beda jeżisti l-Ajruport Internazzjonali l-ġdid ta' Bengaluru. L-Ajruport Internazzjonali ta' Kempegowda, li jinsab f'Devanahalli, madwar 31 km mill-belt, beda jopera fl-24 ta' Mejju 2008. Huwa t-tielet l-aktar ajruport traffikuż fl-Indja f'termini ta' traffiku tal-passiġġieri. Xarabanks bl-arja kkundizzjonata mħaddma mill-Korporazzjoni tat-Trasport Metropolitan ta' Bengaluru jgħaqqdu l-ajruport mal-belt.

=== Ferrovija ===
L-ewwel linja ferrovjarja nfetħet għat-traffiku bejn Bengaluru Cantonment u Jolarpettai fl-1 ta' Awwissu 1864. Il-Madras-Bangalore Mail tnediet aktar tard fl-istess sena. Konnettività ferrovjarja ulterjuri ma' Renigunta ġiet stabbilita fl-1862, u ma' Raichur fl-1871. L-istazzjon ta' Yeshwantapur ġie stabbilit fl-1892, meta ġiet stabbilita linja ferrovjarja b'kejl tal-metru għal Doddaballapur. Il-belt kienet parti mill-Mysore State Railway, li saret parti miż-żona tan-Nofsinhar tal-Ferroviji Indjani f'April 1951. Id-diviżjoni tal-ferrovija ta' Bangalore ġiet stabbilita fl-1971. Il-belt saret parti miż-żona tal-Ferroviji tal-Lbiċ li ġiet iffurmata bil-kwartieri ġenerali tagħha f'Hubballi fl-2003. Hemm 18-il stazzjon tal-ferrovija fil-belt immaniġġjati mill-Ferroviji Indjani, u l-istazzjonijiet ewlenin tal-ferrovija jinkludu Bengaluru City, Yesvantpur, Cantonment, Krishnarajapuram u Baiyappanahalli.

[[Namma Metro]] hija sistema ferrovjarja ta' transitu rapidu fil-belt li nfetħet fl-2011, u kienet l-ewwel metro operattiva fin-Nofsinhar tal-Indja. Mill-2025, is-sistema tal-metro tikkonsisti fi tliet linji operattivi li jestendu 96.1 km, u hija t-tieni l-itwal netwerk tal-metro operattiv fl-Indja. Ħames linji oħra qegħdin jinbnew bħala parti mill-espansjoni. Mill-2026, Bengaluru m'għandhiex netwerk ferrovjarju suburban. Il-Ferrovija Suburbana ta' Bengaluru qiegħda tinbena u l-ewwel linja mistennija tkun operattiva sal-2030, għalkemm oriġinarjament kienet ippjanata li titlesta sa Ottubru 2026&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://inshorts.com/en/news/72--construction-work-of-namma-metro-blue-line-complete-1786189292027|titlu=72% construction work of Namma Metro Blue Line complete|sit=Inshorts - Stay Informed|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.news18.com/cities/bengaluru-news/bengaluru-namma-metro-pink-line-blue-line-opening-date-updates-10261178.html|titlu=}}&lt;/ref&gt;.

=== Toroq ===
Bengaluru għandha netwerk estensiv ta' toroq b'madwar 14,000 km ta' toroq mill-2024. It-Triq Ċirkolari ta' Ġewwa twila 10 km tgħaqqad lil Koramangala ma' Indira Nagar. It-Triq Ċirkolari ta' Barra hija triq periferali twila 60 km, żviluppata bejn l-1996 u l-2002. It-Triq Ċirkolari Periferali hija triq semi-ċirkolari proposta ta' 74 km, li tgħaqqad toroq arterjali ewlenin. It-Triq M G hija t-triq arterjali ewlenija fid-distrett tan-negozju ċentrali. Bengaluru hija parti min-netwerk tal-awtostradi Golden Quadrilateral, u tinsab fuq il-[[linja Chennai-Mumbai]]. L-Awtostradi Nazzjonali li jgħaqqdu mal-belt jinkludu: NH-44, NH-48, NH-275, NH-75, NH-648, u NH-948. L-Awtostrada Expressway Bengaluru-Mysuru, li ilha topera minn Marzu 2023, tgħaqqad il-belt ma' Mysuru. L-Awtostrada Express Bengaluru–Chennai ilha tinbena minn Awwissu 2019. Ġew proposti żewġ awtostradi expressways oħra—l-Awtostrada Express Pune–Bengaluru u l-Awtostrada Express Nagpur–Hyderabad–Bengaluru&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|titlu=Hosur–Dobbaspet ring road stretch set for Nov opening|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/hosurdobbaspet-ring-road-stretch-set-for-nov-opening/articleshow/132944785.cms|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/bengaluru/karnataka-govt-forms-urban-mobility-panel-to-tackle-bengaluru-traffic-4103978|titlu=Karnataka govt forms urban mobility panel to tackle Bengaluru traffic|kunjom=BM|isem=Ashwin|data=2026-08-08|sit=Deccan Herald|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-08}}&lt;/ref&gt;.

Is-servizzi tal-karozzi tal-linja intra-belt huma mmaniġġjati mill-Bengaluru Metropolitan Transport Corporation (BMTC), li twaqqfet fl-1997. Mill-2024, il-BMTC topera 57,667 vjaġġ kuljum fuq 5,766 rotta b'flotta ta' 6,340 karozza tal-linja. Hemm 48 stazzjon tal-karozzi tal-linja, u 50 depożitu għal servizzi tal-karozzi tal-linja intra-belt. Il-BMTC introduċiet karozzi tal-linja bl-arja kkundizzjonata fl-2005, li joperaw fuq rotot ewlenin u bħala servizzi ta' shuttle minn diversi partijiet tal-belt għall-ajruport. Topera wkoll flotta ta' aktar minn 1,100 vettura elettrika. Minbarra l-biljetti ta' vjaġġ wieħed, il-BMTC toħroġ diversi passes għal utenti frekwenti. It-trasport inter-belt bil-karozzi tal-linja huwa mmaniġġjat mill-Karnataka State Road Transport Corporation (KSRTC), li hija proprjetà tal-Gvern ta' Karnataka. Il-KSRTC topera diversi klassijiet ta' servizzi li jgħaqqdu bliet ewlenin oħra f'Karnataka, u stati ġirien oħra. L-istazzjonijiet ewlenin tal-karozzi tal-linja fil-belt jinkludu l-Istazzjon tal-Karozzi tal-Linja ta' Kempegowda, l-Istazzjon tal-Karozzi tal-Linja ta' Shantinagar, u l-Istazzjon tal-Karozzi tal-Linja ta' Mysuru Road. Il-mezzi l-oħra ta’ trasport bit-triq fil-belt jinkludu vannijiet, auto rickshaws, taxis b’miter on-call u taxis turistiċi&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Bureau|isem=The Hindu|data=2026-08-08|titlu=Govt brings public, private agencies under one umbrella to tackle Bengaluru traffic|url=https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/govt-brings-public-private-agencies-under-one-umbrella-to-tackle-bengaluru-traffic/article71322272.ece|lingwa=en-IN|data-aċċess=2026-08-08}}&lt;/ref&gt;.[[Stampa:UB_tower.jpg|daqsminuri| Torri tal-UB.]]

== Attrazzjonijiet turistiċi, monumenti ==

* Is-Sur Triq G (għal ''Triq Mahatma Gandhi'' ), waħda mit-toroq ewlenin, għandha ħafna ħwienet u ristoranti.
* Tempju tal-Barri Tempju Hindu li jinsab fin-nofsinhar tal-belt. Dawk li mhumiex Hindus huma permessi.
* Ġnien Botaniku ta' Lalbagh
* Park ta' Cubbon
* Palazz ta' Bangalore
* Għoljiet Nandi
* Suq tal-Belt suq kbir, li parti minnu huwa mgħotti u huwa suq tal-fjuri.
* Il-palazz tas-sajf ta' Tipu Sultan .
* Forti ta' Bangalore

== L-isports ==
Il-belt għandha l- M.  Chinnaswamy Stadium (ġo) Dan l-istadju tal-cricket huwa d-dar tal- National Cricket Academy . u ntuża fit-Tazza tad-Dinja tal-Cricket tal-1987, l-1996 u l-2011.

Ir -Royal Challengers Bangalore huma bbażati f'Bangalore Dan il-klabb tal-cricket jilgħab fil- [[Indian Premier League|Premier League Indjan]] . Il-belt ospitat ukoll logħbiet tat- Tazza tad-Dinja Unity fl-2014.

Il-belt tospita t-turnew tat-tennis Bangalore Open kull sena.

== Personalitajiet marbuta mal-muniċipalità ==

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|BLR}} [[Minsk]] ([[Belarussja]]) ;
* {{Flagicon|USA}} [[San Francisco]] ([[Stati Uniti]]) ;
* {{Flagicon|USA}} [[Cleveland]] ([[Stati Uniti]]) ;
* {{Flagicon|UKR}} [[Kharkiv]] ([[Ukrajna]]).

== Gallerija ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Stampa:Iisc-Founder.jpg|ħolqa=Fichier:Iisc-Founder.jpg|alt=Statue de Jamsetji Tata, fondateur de l'Indian Institute of Science.| Statwa ta' Jamsetji Tata, fundatur tal-Istitut Indjan tax-Xjenza.
Stampa:Commercial_Street_in_Bangalore.jpg|ħolqa=Fichier:Commercial_Street_in_Bangalore.jpg|alt=La rue commercial street dans le quartier de Shivajinagar, importante artère commerciale.| ''Triq Kummerċjali'' fid-distrett ta' [[Shivajinagar]], triq kummerċjali importanti.
Stampa:Bangalore_city_market.jpg|ħolqa=Fichier:Bangalore_city_market.jpg|alt=La section des fleuristes du K. R. city market, au sud de la ville.| It-taqsima tal-fjuri tas ''-suq tal-belt KR'', fin-nofsinhar tal-belt.
Stampa:Bangalore_garuda_mall.jpg|ħolqa=Fichier:Bangalore_garuda_mall.jpg|alt=Garuda Mall, un des plus grands centres commerciaux de Bangalore.| [[Garuda Mall]], wieħed mill-akbar shopping malls f'Bangalore.
Stampa:Bangalore_Construction.jpg|ħolqa=Fichier:Bangalore_Construction.jpg|alt=Immeuble de MG road en construction.| Bini fi [[MG road|triq MG]] taħt kostruzzjoni.
Stampa:Bangalore_echafaudage2.jpg|ħolqa=Fichier:Bangalore_echafaudage2.jpg|alt=Échafaudage en bois sur 1 Main street.| Scaffolding tal-injam fi Triq il-Kbira numru 1.
Stampa:Bangalore_Gamesh.jpg|ħolqa=Fichier:Bangalore_Gamesh.jpg|alt=Ganesh protecteur, pochoir sur le capot d'un camion.| Protettur ta' Ganesh, stensil fuq il-bonit ta' trakk.
Stampa:Bangalore_Dromadaires.jpg|ħolqa=Fichier:Bangalore_Dromadaires.jpg|alt=Dromadaires dans la ville.| Kameli fil-belt.
Stampa:BangaloreLake.jpg|ħolqa=Fichier:BangaloreLake.jpg|alt=Le lac Hesaraghatta, réservoir artificiel créé en 1894.| Il-Lag Hesaraghatta, ġibjun artifiċjali maħluq fl-1894.
Stampa:Bangalore_Airport.jpg|ħolqa=Fichier:Bangalore_Airport.jpg|alt=L'aéroport international de Bangalore.| L-Ajruport Internazzjonali ta' Bangalore .
Stampa:MChinnaswamy-Stadium.jpg|ħolqa=Fichier:MChinnaswamy-Stadium.jpg|alt=Le stade M. Chinnaswamy.| [[Stade M. Chinnaswamy|L-istadju M. Chinnaswamy]] .
Stampa:CANNON_BEFORE_BANGALORE_PALACE.jpg|ħolqa=Fichier:CANNON_BEFORE_BANGALORE_PALACE.jpg|alt=Canon installé devant le Palais de Bangalore (en).| Kanun installat quddiem il- {{Interlanguage link|Palais de Bangalore}} .
Stampa:UB_City.jpg|ħolqa=Fichier:UB_City.jpg|alt=Le centre commercial et d'affaires UB City.| Iċ-ċentru tax-xiri u tan-negozju tal [[UB City|-UB City]] .
Stampa:HighCourtKarnataka.jpg|ħolqa=Fichier:HighCourtKarnataka.jpg|alt=L'Attara Kacheri, siège de la haute cour de justice du Karnataka.| L-Attara Kacheri, is-sede tal- Qorti Għolja tal-Ġustizzja ta' Karnataka .
Stampa:BangaloreRickshaw.jpg|ħolqa=Fichier:BangaloreRickshaw.jpg|alt=En arrière-plan, le Vidhana Soudha, siège du parlement du Karnataka.| Fl-isfond, il- Vidhana Soudha, is-sede tal-parlament ta' Karnataka .
Stampa:Tipu_Sultan_Summer_palace_-_Jac000.jpg|ħolqa=Fichier:Tipu_Sultan_Summer_palace_-_Jac000.jpg|alt=Palais d'été de Tipu Sahib.| Il-palazz tas-sajf ta' Tipu Sahib .
Stampa:Heritage_Block,_the_Taj_West_End,_Bangalore.jpg|ħolqa=Fichier:Heritage_Block,_the_Taj_West_End,_Bangalore.jpg|alt=L'ancien Bronson's West End, plus ancien établissement hôtelier de la ville.| L-eks ''Bronson's West End'', l-eqdem stabbiliment ta' lukanda fil-belt.
Stampa:Residence_of_Svetoslav_Roerich.JPG|ħolqa=Fichier:Residence_of_Svetoslav_Roerich.JPG|alt=La résidence du peintre russe Svetoslav Roerich et de sa compagne Devika Rani.| Ir-residenza tal-pittur Russu Svetoslav Roerich u s-sieħba tiegħu Devika Rani.
Stampa:&quot;Bangalore_Gothic&quot;_Bungalow.jpg|ħolqa=Fichier:&quot;Bangalore_Gothic&quot;_Bungalow.jpg|alt=Bungalow de style victorien gothique, archétype urbanistique du vieux-Bangalore.| Bungalow fi stil Gotiku Vittorjan, arketip urban ta' Bangalore l-antika.
Stampa:Dharmaraya_Swamy_Temple_Bangalore_edit1.jpg|ħolqa=Fichier:Dharmaraya_Swamy_Temple_Bangalore_edit1.jpg|alt=Temple de Dharmaraya Swamy, dans le cœur historique de la ville.| It-Tempju ta' Dharmaraya Swamy, fil-qalba storika tal-belt.
Stampa:Photo_from_Lalbagh_Flower_Show_August_2012_4685.JPG|ħolqa=Fichier:Photo_from_Lalbagh_Flower_Show_August_2012_4685.JPG|alt=Compositions florales durant l'édition 2012 du Lalbagh Flower Show.| Arranġamenti tal-fjuri waqt l-edizzjoni tal-2012 tal- ''Lalbagh Flower Show'' .
Stampa:Cubbon_Park_DSC_5408.jpg|ħolqa=Fichier:Cubbon_Park_DSC_5408.jpg|alt=Le Cubbon Park, « Poumon Vert » du Centre-ville.| Park ta' Cubbon, &quot; Pulmun Aħdar » miċ-ċentru tal-belt.
&lt;/gallery&gt;

== Noti u referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>aw5st9wokt2tggi1n9fqmk4b3oi1yn5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331358</id>
      <parentid>331353</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T00:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20617" sha1="gapigoijlj1ec0wbkqsa8g1lj2o0z2c" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Bangalore''' jew '''Bengaluru'''  (bil- Kannada : {{Lang|kn|ಬೆಂಗಳೂರು}}, ''{{Lang|kn-Latn|Bengaḷūru}}'', /ˈ be ŋ g ɐ ɭ u ː ɾ u / ) hija belt fin - Nofsinhar [[Indja|tal - Indja]] u l - kapitali tal - istat ta ' Karnataka .

== Etimoloġija ==
It-toponimu Bangalore huwa l-verżjoni Angliċizzata ta' ''Bengaḷūru'', l-isem tal-belt bil -Kannada . L-eqdem referenza għall-isem ''Bengaḷūru'' hija iskrizzjoni mnaqqxa fuq ''vīra gallu'' X 10 . seklu ( {{Lang|kn|ವೀರಗಲ್ಲು}}, litteralment &quot; ġebla tal-eroj » tifħir tal-merti ta’ gwerrier). F'din l-iskrizzjoni misjuba f'Begur, ''Bengaluru'' hija deskritta bħala s-sit ta' battalja li seħħet fit-890. Dan il-post kien imbagħad parti mid- dinastija tal-Ganga tal-Punent sal-1004 u kien jissejjaħ ''Bengaval-uru'', il-Belt tal-Gwardji fil-Kannada l-Qadim,.

Aneddotu apokrifu, għalkemm popolari, jirrakkonta li [[Veera Ballala II]], sultan tas XI 11 seklu ntilef fil-foresta waqt vjaġġ tal-kaċċa. Għajjien u bil-ġuħ, iltaqa’ ma’ mara xwejħa li servietlu fażola mgħollija. Grat, ir-Re sejjaħ dan il-post ''benda-kaal-uru'' ( {{Lang|kn|ಬೆಂದಕಾಳೂರು}}, litteralment, &quot; il-belt tal-fażola mgħollija &quot;), li maż-żmien saret ''Bengalūru''.&lt;ref name=&quot;Bendakaaluru&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.deccanherald.com/archives/Oct302006/index20581420061029.asp|titlu=Many miles to go from Bangalore to Bengalooru - Deccan Herald - Internet Edition|data=2007-09-26|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-01-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070926223618/http://www.deccanherald.com/archives/Oct302006/index20581420061029.asp|arkivju-data=2007-09-26|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

== Ġeografija ==
Il-belt ta' Bangalore tinsab fix-Xlokk tal-istat Dravidjan ta' Karnataka. Tinsab fuq il-Plateau Deccan Prekambrian, speċifikament fiċ-ċentru tal-Plateau ta' Mysore. Il-koordinati tal-belt huma 12° 58′ 12″ latitudni tat-tramuntana u 77° 33′ 36″ lonġitudni tal-lvant. Dan iqegħedha f'latitudni komparabbli ma' dik ta' Bamako (il-kapitali tal-Mali) fl-Afrika jew Managua (il-kapitali tan-Nikaragwa) fl-Ameriki. Il-belt tkopri erja ta' 741 km². It-terren huwa ċatt, bl-eċċezzjoni ta' xifer li jgħaddi tul assi NNE-SSW. Dan ix-xifer jilħaq altitudni ta' 962 m u jirrappreżenta l-ogħla punt f'Bangalore. L-ebda xmara sinifikanti ma tgħaddi mill-belt. Il-belt għandha bosta ġibjuni li jipprovdulha l-ilma, partikolarment matul l-istaġun xott meta l-bżonnijiet tal-ilma huma l-akbar. Il-veġetazzjoni primarja tikkonsisti prinċipalment minn siġar li jwaqqgħu l-weraq u, sa ċertu punt, siġar tal-ġewż tal-Indi. Fir-reġjun ta' Bangalore, il-blat huwa magħmul minn taħlita ta' granit, gneiss, u migmatite, filwaqt li l-ħamrija hija jew laterite ħamra jew lom tat-tafal. Il-belt tinsab f'żona ta' riskju sismiku baxx, ikklassifikata fil-livell 2 fuq skala ta' 5. Madankollu, il-belt esperjenzat terremoti sa kobor 4.5.

=== Klima ===
Bangalore tgawdi minn klima tropikali monsun ( klassifikazzjoni Köppen : Aw).&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6207062/|titlu=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution|pubblikatur=[[Nature Research]]|lingwa=en|data-aċċess=21 mars 2026}}&lt;/ref&gt; Il-belt tgawdi minn klima inqas soffokanti minn ħafna bliet Indjani minħabba l-altitudni relattivament għolja tagħha.

Il-belt hija esposta kemm għall- monsuni tal-Lbiċ kif ukoll tal-Majjistral. Għalhekk, l- istaġun tax-xita jdum minn Mejju sa Ottubru. L-iktar xahar bix-xita huwa Settembru, b'massimu ta' xita ta' 208,3   . Ir-rekord għax-xita f'24 siegħa huwa 178,9   irreġistrat f'[data nieqsa].{{Data|1 octobre 1997}}

Fir-rigward tal- istaġun xott, dan idum minn Novembru sa April. Madankollu, ma jistgħux jiġu esklużi mewġiet ta’ sħana. L-iktar xahar kiesaħ huwa Diċembru b'temperatura medja ta' 21,7 °C u l-iktar xahar sħun huwa April b'temperatura medja ta' 28,1 °Ċ . L-ogħla temperatura rreġistrata kienet ta’ 39,2 °C ( {{Data|25 mai 2016}} ) filwaqt li l-inqas hija 7,8 °C ( {{Data|13 janvier 1884}} ).

== Ambjent ==
Il-kumpaniji l-kbar tal-IT li jinsabu fil-belt jipproduċu 20,000 tunnellata ta’ skart elettroniku fis-sena. Il-maġġoranza l-kbira ta’ dan l-iskart jiġi pproċessat mis-settur informali. Iċ-ċirkwiti elettroniċi jinħarqu fl-arja aperta u s-sustanzi perikolużi użati biex jitnaddfu l-metalli rkuprati jikkawżaw problemi respiratorji u mard serju li jaffettwa l-aktar lill-ħaddiema f'ħwienet informali tar-riċiklaġġ.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.rfi.fr/asie-pacifique/20130912-inde-bangalore-dechets-electroniques-environnement-sante|titlu=Bangalore, poubelle électronique de l'Inde ?|data=2013-09-12|sit=[[Radio France internationale|RFI]]|lingwa=fr|data-aċċess=2019-04-26}}&lt;/ref&gt;

Skont l-istimi tal-gvern, Bangalore mistenni jibda jispiċċalha l- [[Ilma ta' taħt l-art|ilma ta’ taħt l-art]] sa mill-2020.&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Relph |first=Sam |date=2019-06-12 |title=Indian villages lie empty as drought forces thousands to flee |url=https://www.theguardian.com/world/2019/jun/12/indian-villages-lie-empty-as-drought-forces-thousands-to-flee |journal=The Guardian |language=en-GB |page=}}&lt;/ref&gt;

Fl-2024, wara defiċit tal-monsun, l-ilma ta' taħt l-art ta' Bangalore eżawrixxa u r-residenti jiffaċċjaw nuqqas ta' ilma. L-esperti jindikaw ukoll il-mudell ta’ żvilupp bla kontroll tal-belt. Ir-reġjun kien jinkludi 280 lag XXseklu 20 seklu, meta mqabbel ma' madwar għaxra biss illum il-ġurnata.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rfi.fr/fr/asie-pacifique/20240310-inde-crise-de-l-eau-sans-pr%C3%A9c%C3%A9dent-%C3%A0-bangalore|titlu=Inde: crise de l'eau sans précédent à Bangalore|data=2024-03-10|sit=RFI|lingwa=fr|data-aċċess=2024-03-11}}&lt;/ref&gt;

== Storja ==
Inbniet madwar fortizza mibnija fl-1537, fuq is-sit ta' Bengaluru Pete (ġo) minn Kempe Gowda I (ġo) (1510–1569), mexxej tribali fir-renju ta' Vijayanagara . Wara ħafna battalji, qerda, u rikostruzzjonijiet, il-belt inbniet mill-ġdid minn Haidar Ali (1720-1782) imbagħad minn Tipu Sahib (1750-1799), mir- renju ta’ Mysore (1577-1950).

Wara l-erba’ Gwerer ta’ Mysore (1767-1792), l-Istat ta’ Mysore, għalkemm alleat mal-Franċiżi, tqiegħed taħt il-ħakma Brittanika. Il-belt ta' Bangalore saret waħda mis-sedi tal-amministrazzjoni Brittanika mill-1831 sal-1881, meta ngħatat lura lill-Maharaja ta' Mysore.


Bangalore storikament kienet belt ta’ gwarniġġ militari matul ir-Raj tal-Kumpanija Brittanika tal-Indja tal-Lvant (1757-1858) u aktar tard ir-Raj Brittaniku (1858-1947), magħżula fuq Mysore u Madras minħabba l-popolazzjoni iżgħar tagħha. Wara din il-preżenza militari, inbnew fabbriki tal-armi fil-belt, u l-ewwel fabbrika tal-ajruplani ġiet stabbilita hemmhekk. Fl-istess ħin żviluppat ukoll industrija tat-tessuti.

Fl-1951, ftit wara l-indipendenza tal-Indja, Bangalore kellha popolazzjoni ta' 800 000 . Fis-snin ta’ wara, Bangalore gradwalment saret ċentru industrijali marbut mal-ajrunawtika, l-industrija militari, it-telekomunikazzjoni u l-għodod tal-magni. Mill-1956, Bangalore kienet il-belt kapitali tal-istat ġdid ta' Karnataka .

== ċentru ekonomiku u xjentifiku globali ==
Bangalore saret ċentru akkademiku, xjentifiku ( {{'}} ''{{Lang|en|[[Indian Institute of Science]]}}'', waħda mill-iskejjel l-aktar prestiġjużi fil-pajjiż, għandha 2 000 riċerkatur) u ekonomiku ewlieni. L-agglomerazzjoni hija kkunsidrata l-&quot; Wied tas-Silikon &quot;Indjan u l-eżempju ta' ċentru ta' kompetenza importanti globalment.&quot;

Il-belt iffokat l-iżvilupp tagħha fuq teknoloġiji ġodda, b'mod partikolari s-subkuntrattar fl-oqsma ta' :

* softwer tal-kompjuter ,
* bijokimika (manifattura ta' molekuli farmaċewtiċi...)
* tal -ajruspazju .

Bosta kumpaniji tat-teknoloġija minn madwar id-dinja stabbilew unitajiet ta’ riċerka, servizz u disinn/produzzjoni hemmhekk.

Fost oħrajn, dawn ġew installati fl-2006 Google, [[Microsoft]], Yahoo, Amazon, IBM, Axa, Business Objects, [[Hewlett-Packard|HP]], [[Manjushree Technopack]], Accenture, Logica, Capgemini, [[2moro]], Adobe, Schneider Electric u Goldman Sachs, Steria (wara l-integrazzjoni tal-forza tax-xogħol Brittanika ta' [[Xansa]] fl-2007).

Dan jikkoeżisti ma' industriji aktar tradizzjonali (tessuti) iżda li investew f'tagħmir avvanzat biex jikkompetu ma' kompetituri Asjatiċi bi prezz baxx.

Fix-Xlokk ta' Bangalore hemm park teknoloġiku ewlieni Belt tal-Elettronika .

== Trasport ==

=== Arju ===
Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], Walchand Hirachand fittex li jibni u jsewwi ajruplani fl-Indja, u ssieħeb man-negozjant Amerikan William Pawley biex iwaqqaf ajrudromu f'Bengaluru. L-Ajruport HAL beda jopera fl-1941 bħala parti minn Hindustan Aircraft Limited. L-ajruport HAL kien l-ajruport ewlieni tal-belt sal-2008, meta beda jeżisti l-Ajruport Internazzjonali l-ġdid ta' Bengaluru. L-Ajruport Internazzjonali ta' Kempegowda, li jinsab f'Devanahalli, madwar 31 km mill-belt, beda jopera fl-24 ta' Mejju 2008. Huwa t-tielet l-aktar ajruport traffikuż fl-Indja f'termini ta' traffiku tal-passiġġieri. Xarabanks bl-arja kkundizzjonata mħaddma mill-Korporazzjoni tat-Trasport Metropolitan ta' Bengaluru jgħaqqdu l-ajruport mal-belt.

=== Ferrovija ===
L-ewwel linja ferrovjarja nfetħet għat-traffiku bejn Bengaluru Cantonment u Jolarpettai fl-1 ta' Awwissu 1864. Il-Madras-Bangalore Mail tnediet aktar tard fl-istess sena. Konnettività ferrovjarja ulterjuri ma' Renigunta ġiet stabbilita fl-1862, u ma' Raichur fl-1871. L-istazzjon ta' Yeshwantapur ġie stabbilit fl-1892, meta ġiet stabbilita linja ferrovjarja b'kejl tal-metru għal Doddaballapur. Il-belt kienet parti mill-Mysore State Railway, li saret parti miż-żona tan-Nofsinhar tal-Ferroviji Indjani f'April 1951. Id-diviżjoni tal-ferrovija ta' Bangalore ġiet stabbilita fl-1971. Il-belt saret parti miż-żona tal-Ferroviji tal-Lbiċ li ġiet iffurmata bil-kwartieri ġenerali tagħha f'Hubballi fl-2003. Hemm 18-il stazzjon tal-ferrovija fil-belt immaniġġjati mill-Ferroviji Indjani, u l-istazzjonijiet ewlenin tal-ferrovija jinkludu Bengaluru City, Yesvantpur, Cantonment, Krishnarajapuram u Baiyappanahalli.

[[Namma Metro]] hija sistema ferrovjarja ta' transitu rapidu fil-belt li nfetħet fl-2011, u kienet l-ewwel metro operattiva fin-Nofsinhar tal-Indja. Mill-2025, is-sistema tal-metro tikkonsisti fi tliet linji operattivi li jestendu 96.1 km, u hija t-tieni l-itwal netwerk tal-metro operattiv fl-Indja. Ħames linji oħra qegħdin jinbnew bħala parti mill-espansjoni. Mill-2026, Bengaluru m'għandhiex netwerk ferrovjarju suburban. Il-Ferrovija Suburbana ta' Bengaluru qiegħda tinbena u l-ewwel linja mistennija tkun operattiva sal-2030, għalkemm oriġinarjament kienet ippjanata li titlesta sa Ottubru 2026&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://inshorts.com/en/news/72--construction-work-of-namma-metro-blue-line-complete-1786189292027|titlu=72% construction work of Namma Metro Blue Line complete|sit=Inshorts - Stay Informed|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.news18.com/cities/bengaluru-news/bengaluru-namma-metro-pink-line-blue-line-opening-date-updates-10261178.html|titlu=}}&lt;/ref&gt;.

=== Toroq ===
Bengaluru għandha netwerk estensiv ta' toroq b'madwar 14,000 km ta' toroq mill-2024. It-Triq Ċirkolari ta' Ġewwa twila 10 km tgħaqqad lil Koramangala ma' Indira Nagar. It-Triq Ċirkolari ta' Barra hija triq periferali twila 60 km, żviluppata bejn l-1996 u l-2002. It-Triq Ċirkolari Periferali hija triq semi-ċirkolari proposta ta' 74 km, li tgħaqqad toroq arterjali ewlenin. It-Triq M G hija t-triq arterjali ewlenija fid-distrett tan-negozju ċentrali. Bengaluru hija parti min-netwerk tal-awtostradi Golden Quadrilateral, u tinsab fuq il-[[linja Chennai-Mumbai]]. L-Awtostradi Nazzjonali li jgħaqqdu mal-belt jinkludu: NH-44, NH-48, NH-275, NH-75, NH-648, u NH-948. L-Awtostrada Expressway Bengaluru-Mysuru, li ilha topera minn Marzu 2023, tgħaqqad il-belt ma' Mysuru. L-Awtostrada Express Bengaluru–Chennai ilha tinbena minn Awwissu 2019. Ġew proposti żewġ awtostradi expressways oħra—l-Awtostrada Express Pune–Bengaluru u l-Awtostrada Express Nagpur–Hyderabad–Bengaluru&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|titlu=Hosur–Dobbaspet ring road stretch set for Nov opening|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/hosurdobbaspet-ring-road-stretch-set-for-nov-opening/articleshow/132944785.cms|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/bengaluru/karnataka-govt-forms-urban-mobility-panel-to-tackle-bengaluru-traffic-4103978|titlu=Karnataka govt forms urban mobility panel to tackle Bengaluru traffic|kunjom=BM|isem=Ashwin|data=2026-08-08|sit=Deccan Herald|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-08}}&lt;/ref&gt;.

Is-servizzi tal-karozzi tal-linja intra-belt huma mmaniġġjati mill-Bengaluru Metropolitan Transport Corporation (BMTC), li twaqqfet fl-1997. Mill-2024, il-BMTC topera 57,667 vjaġġ kuljum fuq 5,766 rotta b'flotta ta' 6,340 karozza tal-linja. Hemm 48 stazzjon tal-karozzi tal-linja, u 50 depożitu għal servizzi tal-karozzi tal-linja intra-belt. Il-BMTC introduċiet karozzi tal-linja bl-arja kkundizzjonata fl-2005, li joperaw fuq rotot ewlenin u bħala servizzi ta' shuttle minn diversi partijiet tal-belt għall-ajruport. Topera wkoll flotta ta' aktar minn 1,100 vettura elettrika. Minbarra l-biljetti ta' vjaġġ wieħed, il-BMTC toħroġ diversi passes għal utenti frekwenti. It-trasport inter-belt bil-karozzi tal-linja huwa mmaniġġjat mill-Karnataka State Road Transport Corporation (KSRTC), li hija proprjetà tal-Gvern ta' Karnataka. Il-KSRTC topera diversi klassijiet ta' servizzi li jgħaqqdu bliet ewlenin oħra f'Karnataka, u stati ġirien oħra. L-istazzjonijiet ewlenin tal-karozzi tal-linja fil-belt jinkludu l-Istazzjon tal-Karozzi tal-Linja ta' Kempegowda, l-Istazzjon tal-Karozzi tal-Linja ta' Shantinagar, u l-Istazzjon tal-Karozzi tal-Linja ta' Mysuru Road. Il-mezzi l-oħra ta’ trasport bit-triq fil-belt jinkludu vannijiet, auto rickshaws, taxis b’miter on-call u taxis turistiċi&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Bureau|isem=The Hindu|data=2026-08-08|titlu=Govt brings public, private agencies under one umbrella to tackle Bengaluru traffic|url=https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/govt-brings-public-private-agencies-under-one-umbrella-to-tackle-bengaluru-traffic/article71322272.ece|lingwa=en-IN|data-aċċess=2026-08-08}}&lt;/ref&gt;.[[Stampa:UB_tower.jpg|daqsminuri| Torri tal-UB.]]

== Attrazzjonijiet turistiċi, monumenti ==

* Is-Sur Triq G (għal ''Triq Mahatma Gandhi'' ), waħda mit-toroq ewlenin, għandha ħafna ħwienet u ristoranti.
* Tempju tal-Barri Tempju Hindu li jinsab fin-nofsinhar tal-belt. Dawk li mhumiex Hindus huma permessi.
* Ġnien Botaniku ta' Lalbagh
* Park ta' Cubbon
* Palazz ta' Bangalore
* Għoljiet Nandi
* Suq tal-Belt suq kbir, li parti minnu huwa mgħotti u huwa suq tal-fjuri.
* Il-palazz tas-sajf ta' Tipu Sultan .
* Forti ta' Bangalore

== L-isports ==
Il-belt għandha l- M.  Chinnaswamy Stadium (ġo) Dan l-istadju tal-cricket huwa d-dar tal- National Cricket Academy . u ntuża fit-Tazza tad-Dinja tal-Cricket tal-1987, l-1996 u l-2011.

Ir -Royal Challengers Bangalore huma bbażati f'Bangalore Dan il-klabb tal-cricket jilgħab fil- [[Indian Premier League|Premier League Indjan]] . Il-belt ospitat ukoll logħbiet tat- Tazza tad-Dinja Unity fl-2014.

Il-belt tospita t-turnew tat-tennis Bangalore Open kull sena.

== Personalitajiet marbuta mal-muniċipalità ==

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|BLR}} [[Minsk]] ([[Belarussja]]) ;
* {{Flagicon|USA}} [[San Francisco]] ([[Stati Uniti]]) ;
* {{Flagicon|USA}} [[Cleveland]] ([[Stati Uniti]]) ;
* {{Flagicon|UKR}} [[Kharkiv]] ([[Ukrajna]]).

== Gallerija ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Stampa:Iisc-Founder.jpg|ħolqa=Fichier:Iisc-Founder.jpg|alt=Statue de Jamsetji Tata, fondateur de l'Indian Institute of Science.| Statwa ta' Jamsetji Tata, fundatur tal-Istitut Indjan tax-Xjenza.
Stampa:Commercial_Street_in_Bangalore.jpg|ħolqa=Fichier:Commercial_Street_in_Bangalore.jpg|alt=La rue commercial street dans le quartier de Shivajinagar, importante artère commerciale.| ''Triq Kummerċjali'' fid-distrett ta' [[Shivajinagar]], triq kummerċjali importanti.
Stampa:Bangalore_city_market.jpg|ħolqa=Fichier:Bangalore_city_market.jpg|alt=La section des fleuristes du K. R. city market, au sud de la ville.| It-taqsima tal-fjuri tas ''-suq tal-belt KR'', fin-nofsinhar tal-belt.
Stampa:Bangalore_garuda_mall.jpg|ħolqa=Fichier:Bangalore_garuda_mall.jpg|alt=Garuda Mall, un des plus grands centres commerciaux de Bangalore.| [[Garuda Mall]], wieħed mill-akbar shopping malls f'Bangalore.
Stampa:Bangalore_Construction.jpg|ħolqa=Fichier:Bangalore_Construction.jpg|alt=Immeuble de MG road en construction.| Bini fi [[MG road|triq MG]] taħt kostruzzjoni.
Stampa:Bangalore_echafaudage2.jpg|ħolqa=Fichier:Bangalore_echafaudage2.jpg|alt=Échafaudage en bois sur 1 Main street.| Scaffolding tal-injam fi Triq il-Kbira numru 1.
Stampa:Bangalore_Gamesh.jpg|ħolqa=Fichier:Bangalore_Gamesh.jpg|alt=Ganesh protecteur, pochoir sur le capot d'un camion.| Protettur ta' Ganesh, stensil fuq il-bonit ta' trakk.
Stampa:Bangalore_Dromadaires.jpg|ħolqa=Fichier:Bangalore_Dromadaires.jpg|alt=Dromadaires dans la ville.| Kameli fil-belt.
Stampa:BangaloreLake.jpg|ħolqa=Fichier:BangaloreLake.jpg|alt=Le lac Hesaraghatta, réservoir artificiel créé en 1894.| Il-Lag Hesaraghatta, ġibjun artifiċjali maħluq fl-1894.
Stampa:Bangalore_Airport.jpg|ħolqa=Fichier:Bangalore_Airport.jpg|alt=L'aéroport international de Bangalore.| L-Ajruport Internazzjonali ta' Bangalore .
Stampa:MChinnaswamy-Stadium.jpg|ħolqa=Fichier:MChinnaswamy-Stadium.jpg|alt=Le stade M. Chinnaswamy.| [[Stade M. Chinnaswamy|L-istadju M. Chinnaswamy]] .
Stampa:CANNON_BEFORE_BANGALORE_PALACE.jpg|ħolqa=Fichier:CANNON_BEFORE_BANGALORE_PALACE.jpg|alt=Canon installé devant le Palais de Bangalore (en).| Kanun installat quddiem il- {{Interlanguage link|Palais de Bangalore}} .
Stampa:UB_City.jpg|ħolqa=Fichier:UB_City.jpg|alt=Le centre commercial et d'affaires UB City.| Iċ-ċentru tax-xiri u tan-negozju tal [[UB City|-UB City]] .
Stampa:HighCourtKarnataka.jpg|ħolqa=Fichier:HighCourtKarnataka.jpg|alt=L'Attara Kacheri, siège de la haute cour de justice du Karnataka.| L-Attara Kacheri, is-sede tal- Qorti Għolja tal-Ġustizzja ta' Karnataka .
Stampa:BangaloreRickshaw.jpg|ħolqa=Fichier:BangaloreRickshaw.jpg|alt=En arrière-plan, le Vidhana Soudha, siège du parlement du Karnataka.| Fl-isfond, il- Vidhana Soudha, is-sede tal-parlament ta' Karnataka .
Stampa:Tipu_Sultan_Summer_palace_-_Jac000.jpg|ħolqa=Fichier:Tipu_Sultan_Summer_palace_-_Jac000.jpg|alt=Palais d'été de Tipu Sahib.| Il-palazz tas-sajf ta' Tipu Sahib .
Stampa:Heritage_Block,_the_Taj_West_End,_Bangalore.jpg|ħolqa=Fichier:Heritage_Block,_the_Taj_West_End,_Bangalore.jpg|alt=L'ancien Bronson's West End, plus ancien établissement hôtelier de la ville.| L-eks ''Bronson's West End'', l-eqdem stabbiliment ta' lukanda fil-belt.
Stampa:Residence_of_Svetoslav_Roerich.JPG|ħolqa=Fichier:Residence_of_Svetoslav_Roerich.JPG|alt=La résidence du peintre russe Svetoslav Roerich et de sa compagne Devika Rani.| Ir-residenza tal-pittur Russu Svetoslav Roerich u s-sieħba tiegħu Devika Rani.
Stampa:&quot;Bangalore_Gothic&quot;_Bungalow.jpg|ħolqa=Fichier:&quot;Bangalore_Gothic&quot;_Bungalow.jpg|alt=Bungalow de style victorien gothique, archétype urbanistique du vieux-Bangalore.| Bungalow fi stil Gotiku Vittorjan, arketip urban ta' Bangalore l-antika.
Stampa:Dharmaraya_Swamy_Temple_Bangalore_edit1.jpg|ħolqa=Fichier:Dharmaraya_Swamy_Temple_Bangalore_edit1.jpg|alt=Temple de Dharmaraya Swamy, dans le cœur historique de la ville.| It-Tempju ta' Dharmaraya Swamy, fil-qalba storika tal-belt.
Stampa:Photo_from_Lalbagh_Flower_Show_August_2012_4685.JPG|ħolqa=Fichier:Photo_from_Lalbagh_Flower_Show_August_2012_4685.JPG|alt=Compositions florales durant l'édition 2012 du Lalbagh Flower Show.| Arranġamenti tal-fjuri waqt l-edizzjoni tal-2012 tal- ''Lalbagh Flower Show'' .
Stampa:Cubbon_Park_DSC_5408.jpg|ħolqa=Fichier:Cubbon_Park_DSC_5408.jpg|alt=Le Cubbon Park, « Poumon Vert » du Centre-ville.| Park ta' Cubbon, &quot; Pulmun Aħdar » miċ-ċentru tal-belt.
&lt;/gallery&gt;

== Noti u referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>gapigoijlj1ec0wbkqsa8g1lj2o0z2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hyderabad</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34535</id>
    <revision>
      <id>331354</id>
      <timestamp>2026-08-08T21:46:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/236584438|Hyderabad]]&quot;</comment>
      <origin>331354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22748" sha1="8lu1elcf5jgigf54reehmpqeab99809" xml:space="preserve">
'''Hyderabad''' (bit- télougou :  bil- hindi : Hindi bl- [[Lingwa Urdu|Urdu]] {{Lang|ur|حیدر آباد}}, ''{{Lang|ur-Latn|Haidarābād}}'' / / haɪd̪əraːbaːd̪ / Isma ' ⓘ ) hija l - belt {{Awdjo|Hyderabad.ogg}} [[Belt kapitali|l]] -akbar belt tal- istat [[Indja|Indjan]] ta' Telangana, maħluqa fit {{Data|2 juin 2014}} minn Andhra Pradesh .

Hyderabad hija magħrufa għall-istorja, il-kultura u l-arkitettura tagħha, influwenzati fil-biċċa l-kbira mill-karattru kożmopolitan tal-ħakkiema tagħha, is- Sultani ta' Golconda u n- Nizams, u mill-fatt li [[Ħinduiżmu|l-Hindu]] u [[Iżlam|l-Musulmani]] għexu flimkien fil-paċi hemmhekk għal sekli sħaħ.

== Etimoloġija ==
Jeżistu diversi teoriji li jispjegaw l-oriġini u l-etimoloġija tal-isem Hyderabad. Teorija popolari tissuġġerixxi li wara li twaqqfet il-belt, Muhammad Quli Qutb Shah inħabb u żżewweġ tifla mill-pajjiż ta' Banjara magħrufa bħala Bhagmathi jew Bhagyavathi, u semma l-belt Bhagyanagaram. Wara l-konverżjoni tiegħu għall-Islam, Bhagmathi biddel ismu għal Hyder Mahal u l-belt ingħatat l-isem ġdid ta' Hyderabad, kelma derivata mill-Urdu Hyder-A'bad, li tfisser &quot; Viva Hyder! &quot; Hyder, min-naħa tiegħu, huwa traskrizzjoni ta' Haydar, isem ieħor ta' Ali Ibn Abi Talib, il-kuġin ta' [[Muħammed|Muhammad]] .

== Ġeografija ==
Hyderabad hija mibnija fit-tramuntana tad- Deccan fuq ix-xtut tax-Xmara Musi, f'altitudni ta' 542   . Għandha ħafna ''sagar'' (lagi) bħal Osman Sagar, Hussein Sagar jew Himayat Sagar biex insemmu l-akbar mill-140 lag fil-belt.

Hyderabad u Secunderabad huma bliet ġemellati, separati mill- Hussein Sagar, lag artifiċjali mħaffer matul ir-renju ta' {{Interlanguage link|Ibrahim Qutb Shah}} fl- 1562 .

== Ambjent ==
Skont l-istimi tal-gvern, Hyderabad mistennija tibda tispiċċa mingħajr [[Ilma ta' taħt l-art|ilma ta’ taħt l-art]] sa mill-2020.&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Relph |first=Sam |date=2019-06-12 |title=Indian villages lie empty as drought forces thousands to flee |url=https://www.theguardian.com/world/2019/jun/12/indian-villages-lie-empty-as-drought-forces-thousands-to-flee |journal=The Guardian |language=en-GB |page=}}.&lt;/ref&gt;


Il-kumpless farmaċewtiku ta' Hyderabad Pharma City, mibni ħdejn din il-megabelt ta' 8 miljun abitant, qed jikkawża tniġġis sinifikanti tax-Xmara Musi. Diżastru ekoloġiku, uman u tas-saħħa qed joqrob. Ix-xjentisti fuq il-post huma unanimi: il-kanċers, id-difetti fit-twelid u l-imwiet suspettużi huma kollha marbuta mar-rimi ta' ilma mormi. Kważi 30% tal-mediċini ġeneriċi u 40% tal-vaċċini kkunsmati madwar id-dinja huma prodotti f'dan il-kumpless. Aktar minn 140 manifattur huma preżenti fis-subborgi tal-belt. Il-kumpaniji farmaċewtiċi tal-Punent (Mylan, Sandoz, Sanofi, Pfizer, eċċ.) kienu attirati minn xogħol irħis, taxxi baxxi u regolamenti ambjentali prattikament ineżistenti.

== Storja ==
[[Stampa:Hyderabad-India-slums-1980s-IHS-8-unimproved-area-Water-tap.JPG|xellug|daqsminuri| Żona fqira ta' Hyderabad fis-snin tmenin. Istitut għall-Istudji tad-Djar u l-Iżvilupp Urban]]
Charminar, is-simbolu tal-belt, huwa ark trijonfali b'erba' minareti li fihom moskea, mibni fiċ-ċentru ta' Hyderabad minn {{Interlanguage link|Muhammad Quli Qutb Shah}} fl -1591, wara t-tmiem ta' epidemija tal-pesta bubonika li kienet ilha tinfirex fir-reġjun. Mill-1763 Hyderabad kienet il-belt kapitali tal- Istat ta' Hyderabad .

=== Era Kontemporanja ===
Wara l-indipendenza tal-Indja fl-1947, ir-reġjun, li kellu l-istatus ta' protettorat Brittaniku iżda mingħajr ma kien formalment parti mill-imperu, iddeċieda li jżomm l-indipendenza tiegħu. Dan idum madwar sena, taħt it-tmexxija tal-aristokrazija Musulmana lokali. It-tensjonijiet mal-Indja, iżda wkoll mal-maġġoranza lokali Hindu, wasslu għall -annessjoni tal-istat ta' Hyderabad mill-Indja permezz ta' intervent militari {{Data|septembre 1948}} .

Is-sena [[2007]] kienet immarkata minn diversi attakki bil-bombi :

* 18 mai Bomba qawwija qatlet 11-il persuna  u feriet madwar 50 oħra fil-Mekka Masjid, ħdejn Charminar, waqt li mijiet ta’ Musulmani kienu qed jitolbu. Fil-ġlied vjolenti li segwa mal-pulizija, tliet persuni oħra nqatlu. L-ebda grupp ma ħa r-responsabbiltà għall-attakk.&lt;ref&gt;''Hindustan Times'', {{Data|18 mai 2007}}&lt;/ref&gt;
* 25 août25 ta' Awwissu Tliet attakki bil-bombi qatlu mill-inqas 43 persuna u ferew kważi 80.&lt;ref name=&quot;Monde25&quot; /&gt; L-awditorju tal-park tad-divertiment ta’ Lumbini u s-suq tal-belt kienu fil-mira, u 19-il apparat splussiv ieħor instabu f’diversi postijiet madwar il-belt.&lt;ref name=&quot;Monde25&quot; /&gt;

Hyderabad kellha popolazzjoni rreġistrata ta’ 6.8 miljun fl-2011,&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.census2011.co.in/census/city/392-hyderabad.html|titlu=Hyderabad (Greater Hyderabad) City Population Census 2011-2021 / Andhra Pradesh&lt;!-- Vérifiez ce titre --&gt;|sit=co.in|data-aċċess=18-05-2021}}.&lt;/ref&gt; u b’hekk saret is-sitt l-aktar metropoli popolata fl-Indja, f’agglomerazzjoni li tilħaq l-10 miljun abitant.

Il-belt ospitat il- Konferenza ta' Hyderabad dwar id-Diversità Bijoloġika fl-2012 ( {{Data|19 octobre}} ), organizzata min-NU, wara t-twaqqif tal- Protokoll ta' Nagoya fl-2010.

Fit {{Data|2 juin 2014}}, Telangana sseparat minn Andhra Pradesh u saret stat ġdid. Hyderabad issir il-belt kapitali konġunta taż-żewġ stati għal għaxar snin.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/telanganathetroubledstate/here-s-what-you-want-to-know-about-andhra-pradesh-s-bifurcation/article1-1225122.aspx|titlu=Here's what you want to know about Andhra Pradesh's bifurcation|data=2 juin 2014|pubblikatur=[[Hindustan Times]]|lingwa=en|data-aċċess={{date|2 juin 2014}}}}&lt;/ref&gt; Tibqa' l-belt kapitali konġunta taż-żewġ stati sal-2024, u minn dakinhar 'l hawn ħadet postha l-belt il-ġdida ta' Amaravati f'Andhra Pradesh.

== Ekonomija ==
[[Stampa:Kothapet_Fruit_Market.jpg|daqsminuri| Ħaddiem mis-suq ta' Kothapet f'Hyderabad jistrieħ ħdejn maħżen ta' mosambi (ara ''Limette'' ). Ottubru 2018.]]
Hyderabad hija l-belt li qed tikber bl-aktar rata mgħaġġla fl [[Indja|-Indja]] . It-tkabbir ekonomiku huwa mmexxi b'mod partikolari minn żewġ gruppi ta' importanza internazzjonali ċentru tal-bijoteknoloġija f'HITEC City imsejjaħ ''Genome Valley''  u ''Ċentru tal-bijoteknoloġija tal-Indja'' ; u ċentru tat-Teknoloġiji tal-Informazzjoni u l-Komunikazzjoni (ICT) li kiseb lil din il-belt il-laqam &quot; Belt Ċibernetika &quot;jew it-tieni ''Silicon Valley Indjan'' wara [[Bengaluru|Bangalore]] .&quot;


B'medda ta' aktar minn 3 ettari fid-distrett finanzjarju hemm l-akbar bini ta' Amazon fid-dinja u l-uniku kampus tagħha barra l-Istati Uniti. Il-kumpless huwa kbir biżżejjed biex jakkomoda 15,000 impjegat. Is-suq Indjan huwa sostanzjali, b'potenzjal previst ta' aktar minn 800 miljun klijent mobbli sal-2022.

== Edukazzjoni ==
Hyderabad għandha diversi istituzzjonijiet ta’ edukazzjoni għolja, inklużi l-Università ta’ Osmania u université JNTU (ġo) u l-Iskola Ċentrali ta' Mahindra .

== Kultura ==
Hyderabad ilha belt membru tan- Netwerk tal-Bliet Kreattivi [[UNESCO|tal-UNESCO]] mill-2019, fil-qasam tal-gastronomija.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://fr.unesco.org/creative-cities/hyderabad|titlu=Hyderabad {{!}} Réseau des villes creatives|sit=fr.unesco.org|data-aċċess=2023-02-19}}&lt;/ref&gt;

=== Skola ta' Hyderabad (Minjatura Deccan) ===
Waħda mill-iskejjel minjatura fil-provinċja ta' Deccan .

=== Monumenti ===

==== Ċarmanar ====
[[Stampa:Charminar-Pride_of_Hyderabad.jpg|daqsminuri| Ċarmanar]]
Mibni fl-1591 minn Mohammed Quli Qutb Shah, wara t-tmiem ta’ epidemija qawwija tal-pesta, dan l-ark trijonfali, għoli 56 mètres u wiesa 30 mètres, jistrieħ fuq erba’ kolonni. Erba' arkati, kull waħda diretta lejn wieħed mill-punti kardinali, jinsabu bejn il-kolonni, u dawn tal-aħħar għandhom minaret fuqhom.

Fit-tieni sular, tista’ ssib l-eqdem moskea fil-belt. Dan il-monument, simbolu tal-belt ta’ Hyderabad, jinsab fiċ-ċentru tal-Laad Bazaar, bazaar famuż għall-kummerċ tal-perli tiegħu.

==== Masjid tal-Mekka ====
Ftit passi 'l bogħod miċ-Charminar tinsab moskea ġganteska, il-Mecca Masjid, b'kapaċità ta' 10 000 ruħ. Il-kostruzzjoni tiegħu, ordnata minn Muhammad Quli Qutb Shah fl-1614, tlestiet fl-1687, filwaqt li l-imperatur Mughal Aurangzeb kien diġà waqqa’ r-renju ta’ Golconda fl-istess sena. Skont il-pjanijiet, il-minareti tal-moskea kellhom ikunu ħafna akbar, iżda għal raġunijiet ta’ ekonomija, Aurangzeb ordna li jitnaqqsu fid-daqs.

==== Forti ta ' Golkonda ====
[[Stampa:Golconda_Fort_005.jpg|lemin|daqsminuri| Forti ta' Golkonda]]
L-eqdem parti ta’ dan il-forti li jħares fuq il-belt tmur lura għal żmien l-ewwel Hindus, meta l- Yadava u mbagħad il- Kâkâtiya kienu jaħkmu r-reġjun, iżda l-parti l-kbira, sfortunatament f’rovini, tmur lura għal żmien is-slaten Qutb Shahi.

Għal kważi 80 sena, Golkonda kienet il-belt kapitali tal-istat indipendenti ta’ Telangana, iżda fl-1590, minħabba nuqqas ta’ ilma, is-Sultan Muhammad Quli Qutb Shah iddeċieda li jabbanduna l-forti u waqqaf il-belt ta’ Hyderabad fuq ix-xtut tax-xmara Musi.

Mibnija fuq għolja tal-granit għolja 120 mètres mdawra b'swar doppji, iċ-ċittadella għandha ħajt bil-merli u bibien mgħammra b'ponot tal-ħadid biex jirripellaw kwalunkwe aggressur fuq dahar [[iljunfant]] . Din il-linja tripla ta' difiża kienet ikkumplimentata minn apparat akustiku intelliġenti. Pajpijiet tal-fuħħar moħbija fl-art irriflettu, permezz ta’ fenomenu akustiku, il-ħsejjes kollha li kienu ġejjin mill-bieb il-kbir.

Għalhekk, għal tmien xhur, iċ-ċittadella rreżistiet l-assedju tal-armata Mughal ta' Aurangzeb, sakemm seħħ it-tradiment ta' Abdullah Khan Pani fl-1687.

==== Is-Seba' Oqbra tas-Slaten Qutb Shahi ====
[[Stampa:Tomb_of_Sultan_Muhammad_Qutb_Shah_01.jpg|lemin|daqsminuri| Qabar tas-Sultan Mohammed Qutb Shah]]
F’ġnien magnífico 2   minn Golconda Fort, inbnew seba’ oqbra b’arkitettura sofistikata f’memorja tal-familja rjali li għamlet lil Hyderabad kbira. Is-slaten kollha tad-dinastija Qutub Shahi, ħlief l-aħħar wieħed, ġew midfuna hawn. L-ewwel minn dawn l-oqbra kien dak tas-Sultan Quli, mibni fl-1543, fuq talba tas-Sultan innifsu. Dik ta' ibnu Jamshed, li tinsab eżatt biswit, inbniet seba' snin wara, segwita minn dik ta' neputih Subhan Quli. Fl-1580, wara l-mewt tas-Sultan Ibrahim, żdiedet ir-raba’ qabar, ftit akbar mill-oħrajn u li kien fiha, minbarra ż-żewġ oqbra fil-kamra prinċipali, 16-il qabar fuq it-terrazzin. X'aktarx li wħud minnhom huma attribwiti lis-sitt subien u t-tliet ibniet tiegħu. L-akbar wieħed mill-oqbra ta' Qutb Shahi huwa l-mawżolew tas-Sultan Muhammad Quli, mibni fl-1602, li, mibni fuq terrazzin għoli 4  , jilħaq għoli ta' 65   . Is-sitt qabar huwa dak tas-sitt sultan, Mohanunad Qutb Shah. L-aħħar re tad-dinastija Abdullah ma setax jindifen hawn għax kien priġunier fil-fortizza ta’ Daulatabad, ħdejn Aurangabad, meta miet. Inbena mawżolew f’tifkira tiegħu. Ħafna oqbra oħra ta’ qraba tal-familja rjali nbnew fl-istess ġnien, bħal dak ta’ Fadma Khanum, waħda minn ulied is-Sultan Abdullah, li jinsab ħdejn il-mawżolew ta’ żewġha.

==== Birla Mandir ====
[[Stampa:Birlahyderabad.jpg|daqsminuri| It-Tempju ta' Birla]]
Dan it-tempju, mibni fl-1976 b'irħam abjad minn Rajasthan, iżejjen waħda miż-żewġ għoljiet tal-blat ta' Hyderabad, komunement imsejħa Kalabahad, li tfisser ''il-muntanja s-sewda'' . Dedikat lil Venkatesvara, dan it-tempju huwa post ta’ pellegrinaġġ famuż għall-Hindu.

==== Statwa ta' Buddha fuq il-Lag Hussein Sagar ====
Fl-1990, wara ħames snin ta’ xogħol, statwa monolitika ta’ Buddha għolja 17,5   u 350 tonnes ħarġet minn Raigir, raħal żgħir 50   minn Hyderabad. Mgħobbija fuq barkun biex titpoġġa mal-ħajt tad-diga, din inqalbet u l-istatwa ġganteska spiċċat fil-qiegħ tal-lag. Sentejn wara, fl-1992, ġie rkuprat u installat fil-bażi attwali tiegħu, f'nofs il-Lag Hussein Sagar f'Hyderabad.

==== Katidral ta' San Ġużepp ====
[[Stampa:Www.windiaw.com-_(8239170270).jpg|daqsminuri| Il-Katidral ta’ San Ġużepp, f’Hyderabad (l-Indja)]]
Il-Katidral Kattoliku ta’ San Ġużepp huwa s-sede tal- Arċidjoċesi ta’ Hyderabad, li oriġinat bħala vikarjat appostoliku stabbilit fl-1851 u ġie elevat għall-grad ta’ arċidjoċesi fl-1953.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dhyde.html|titlu=Hyderabad (Archdiocese) [Catholic-Hierarchy]|sit=www.catholic-hierarchy.org|data-aċċess=2026-03-14}}&lt;/ref&gt;

=== Kċina ===
[[Stampa:Hyderabadi_biryani_(406687573).jpg|alt=Hyderabadi food|daqsminuri| Biryani Hyderabadi u platti oħra mill-kċina Hyderabadi]]
Il-kċina Hyderabadi tinkludi repertorju wiesa' ta' platti bir-ross, qamħ u laħam, kif ukoll użu espert ta' diversi ħwawar.&lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=Hahne|isem=Elsa|data=2008|titlu=You are where you eat: stories and recipes from the neighborhoods of New Orleans|edizzjoni=University Press of Mississippi|paġna=47-49|isbn=978-1-57806-941-5|data-aċċess=2025-12-29}}&lt;/ref&gt; Hyderabad hija elenkata mill [[UNESCO|-UNESCO]] bħala belt kreattiva tal-gastronomija,&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Nanisetti |first=Serish |date=2019-10-31 |title=Hyderabad figures in UNESCO list for rich culinary heritage |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/hyderabad-figures-in-unesco-list-for-rich-culinary-heritage/article29845839.ece |journal=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X |access-date=2025-12-29}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://en.unesco.org/creative-cities/events/unesco-designates-66-new-creative-cities|titlu=UNESCO designates 66 new Creative Cities {{!}} Creative Cities Network|sit=en.unesco.org|lingwa=en|data-aċċess=2025-12-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210201210257/https://en.unesco.org/creative-cities/events/unesco-designates-66-new-creative-cities|arkivju-data=2021-02-01}}&lt;/ref&gt; Il-Biryani u l-haleem hyderabadi, taħlita ta’ kċejjen Mughal u Għarbi,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=Sanjeev|isem=Kapoor|data=2011|sena=2008|titlu=Royal hyderabadi cooking|url=http://archive.org/details/royalhyderabadic0000unse|lingwa=en|edizzjoni=Popular Prakashan|paġna=13|isbn=978-81-7991-373-4|data-aċċess=2025-12-29}}&lt;/ref&gt; jibbenefikaw minn indikazzjoni ġeografika protetta nazzjonali (IĠP).&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.ndtv.com/article/cities/hyderabadi-haleem-now-close-to-being-patented-49064.html|titlu=Hyderabadi Haleem now close to being patented|sit=NDTV.com|lingwa=en|data-aċċess=2025-12-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111204151143/http://www.ndtv.com/article/cities/hyderabadi-haleem-now-close-to-being-patented-49064.html|arkivju-data=2011-12-04}}&lt;/ref&gt; Il-kċina Hyderabadi hija influwenzata, sa ċertu punt, mill -kċina Franċiża, iżda primarjament mill-kċejjen Għarbija, Torka, Iranjana, u {{Interlanguage link|Cuisine télougou}} . {{Interlanguage link|Cuisine marathi}},&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=Leonard|isem=Karen Isaksen|data=2007|titlu=Locating home: India's Hyderabadis abroad|edizzjoni=Stanford University Press|paġna=14 et 248–255|isbn=978-0-8047-5442-2|data-aċċess=2025-12-29}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Fost il-platti tradizzjonali popolari hemm {{Interlanguage link|nihari}} ., iċ {{Interlanguage link|chakna}}, bagara baingan u {{Interlanguage link|qubani ka meetha}} desserts, {{Interlanguage link|double ka meetha}} u kaddu ki kheer (porridge ħelu magħmul mill-qara ħamra),&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Dundoo |first=Sangeetha Devi |date=2010-11-25 |title=A plateful of culture |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/a-plateful-of-culture/article911611.ece |journal=The Hindu |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101224337/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/a-plateful-of-culture/article911611.ece |archive-date=2016-01-01 |access-date=2025-12-29}}&lt;/ref&gt; ''It-Tiġieġ 65'' huwa wkoll platt komuni f'Hyderabad. Malli wasal f'Hyderabad, ix-chefs lokali adattawh għall-gosti tal-popolazzjoni.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.siasat.com/how-hyderabad-adopted-chennais-chicken-65-and-gave-it-a-twist-3143513/|titlu=How Hyderabad adopted Chennai’s Chicken 65 and gave it a twist|kunjom=Khan|isem=Bushra|data=2024-12-06|sit=The Siasat Daily|lingwa=en|data-aċċess=2025-12-29}}&lt;/ref&gt;

== Personalitajiet relatati ==

* Padmaja Naidu (1900-1975), imwielda f'Hyderabad, attivista għall-indipendenza ġellied tal-libertà &quot;u politiku Indjan, deputat federali u mbagħad gvernatur ta' West Bengal.&quot;

== L-isports ==
Il-futbol u l-cricket huma ż-żewġ sports l-aktar popolari f'Hyderabad. Hyderabad FC, franchise tal-futbol imwaqqfa fl-2019, tilgħab fl- Indian Super League, l-ogħla diviżjoni tal-pajjiż. Il-belt tiftaħar b'bosta faċilitajiet sportivi, inkluż il- {{Interlanguage link|Swarnandhra Pradesh Sports Complex}} maħsub għall -hockey fuq il-ħaxix u l- {{Interlanguage link|G. M. C. Balayogi Athletic Stadium}} {{Interlanguage link|G. M. C. Balayogi Athletic Stadium}} {{Interlanguage link|G. M. C. Balayogi Athletic Stadium}} {{Interlanguage link|G. M. C. Balayogi Athletic Stadium}} maħsub għall-atletika u l-futbol. Il-belt ospitat il- ''{{Interlanguage link|National Games of India}}'', il- Logħob Afro-Asjatiċi tal-2003, il- Logħob Dinji Militari tas-Sajf tal-2007, il- Kampjonati Dinjija tal-Badminton tal-2009, il ''-Kampjonat Dinji tas-Snooker tal-IBSF'' tal-2009 u xi logħbiet tat-Tazza tad-Dinja Unity tal-2014.

== Gallerija ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Stampa:Ramoji_Film_City_-_Mughal_Garden_-_Brindavan_(7833132222).jpg|ħolqa=Fichier:Ramoji_Film_City_-_Mughal_Garden_-_Brindavan_(7833132222).jpg|alt=Jardin moghol au Ramoji Film City.| Ġnien Mughal f'Ramoji Film City.
Stampa:Hussain_Sagar_Buddha_Statue.JPG|ħolqa=Fichier:Hussain_Sagar_Buddha_Statue.JPG|alt=Statue du Bouddha au lac de Hussain Sagar.| Statwa ta [[Gautama Buddha|' Buddha]] fil-Lag Hussain Sagar .
Stampa:Tomb_of_Muhammad_Quli_Qutb_Shah.jpg|ħolqa=Fichier:Tomb_of_Muhammad_Quli_Qutb_Shah.jpg|alt=Tombe de Mohammed Quli Qutb Shah, sultan de Golconde et fondateur de la ville.| Il-qabar ta' Mohammed Quli Qutb Shah, Sultan ta' Golconda u fundatur tal-belt.
Stampa:Hyderabad_Metro_Blue_Line_14042019.jpg|ħolqa=Fichier:Hyderabad_Metro_Blue_Line_14042019.jpg|alt=Une rame de métro circulant à proximité de la station Ameerpet.| Ferrovija tas-subway tivvjaġġa ħdejn l-istazzjon ta' ''Ameerpet'' .
Stampa:Charminar_view_from_lad_bazar.jpg|ħolqa=Fichier:Charminar_view_from_lad_bazar.jpg|alt=Rue commerçante du Laad Bazaar, avec le Charminar en perspective.| Triq tax-xiri tal- ''Laad Bazaar'', biċ-Charminar fil-bogħod.
Stampa:Microsoft_R&amp;D_Hyd.jpg|ħolqa=Fichier:Microsoft_R&amp;D_Hyd.jpg|alt=Le Microsoft R&amp;D Campus de Hyderabad.| Il-Kampus tar-Riċerka u l-Iżvilupp [[Microsoft|tal-Microsoft]] f'Hyderabad.
Stampa:Rajiv_Gandhi_International_Stadium,_Uppal.jpg|ħolqa=Fichier:Rajiv_Gandhi_International_Stadium,_Uppal.jpg|alt=Le stade Rajiv Gandhi, dans le quartier d'Uppal.| L-Istadju Rajiv Gandhi, fid-distrett ta' Uppal.
Stampa:Nizam's_of_Hyderabad_Throne.jpg|ħolqa=Fichier:Nizam's_of_Hyderabad_Throne.jpg|alt=Le trône du Nizam dans la salle du Darbâr, ou Khilwat Mubarak, Palais de Chowmahalla.| It-tron tan- Nizam fis-sala Darbar, jew ''Khilwat Mubarak'', fil-Palazz Chowmahalla.
Stampa:Taramathi_Baradari.JPG|ħolqa=Fichier:Taramathi_Baradari.JPG|alt=Le Taramati Baradari (en), ancien caravansérail au sein du jardin persan Ibrahim Bagh.| It ''{{Interlanguage link|Taramati Baradari}}'', ex- karavanserai [[Ġnien Persjan|fil-ġnien Persjan]] ta' ''Ibrahim Bagh'' .
Stampa:Hyderabadmuseum.jpg|ħolqa=Fichier:Hyderabadmuseum.jpg|alt=Le Musée Salar Jung.| Il -Mużew Salar Jung .
Stampa:Falaknuma_Palace_01.jpg|ħolqa=Fichier:Falaknuma_Palace_01.jpg|alt=Le Falaknuma Palace, ancien palais des Nizams, qui l'utilisèrent pour recevoir les visiteurs de prestige à leur cour.| Il ''-Palazz Falaknuma'', ex-palazz tan-Nizams, li kienu jużawh biex jilqgħu viżitaturi prestiġjużi fil-qorti tagħhom.
Stampa:Architecture_of_Dargah_Hazrath_Syed_Shah_Moosa_Quadri_in_Hussaini_Alam_4.jpg|ħolqa=Fichier:Architecture_of_Dargah_Hazrath_Syed_Shah_Moosa_Quadri_in_Hussaini_Alam_4.jpg|alt=Détail sur le Dargah de Hazrath Syed Shah Musa Qadri.| Dettalji dwar id -Dargah ta' Hazrath Syed Shah Musa Qadri.
Stampa:Mecca_Masjid_Hyderabad.JPG|ħolqa=Fichier:Mecca_Masjid_Hyderabad.JPG|alt=Le Makkah Masjid ou « Mosquée de La Mecque », principale mosquée du centre historique.| Il ''-Masjid ta' Mekka'' jew &quot; Moskea ta' [[Mekka]] &quot;, il-moskea ewlenija fiċ-ċentru storiku.
Stampa:Khursheed_Jah_Devdi_palace_in_Hussaini_Alam,_Hyderabad_(2).jpg|ħolqa=Fichier:Khursheed_Jah_Devdi_palace_in_Hussaini_Alam,_Hyderabad_(2).jpg|alt=Le Khursheed Jah Devdi, palais à l'abandon d'une ancienne famille aristocratique de la ville.| Il ''-Khursheed Jah Devdi'', palazz abbandunat li kien ta’ familja aristokratika preċedenti tal-belt.
Stampa:Hyderabad,_Badshahi_Ashurkhana,_interno_01.jpg|ħolqa=Fichier:Hyderabad,_Badshahi_Ashurkhana,_interno_01.jpg|alt=Le Badshahi Ashurkhana, salle de congrégation cérémonielle pour la communauté chiite de la ville.| Il- ''Badshahi Ashurkhana'', sala tal-assemblea ċerimonjali għall-komunità [[Xigħa|Xiita]] tal-belt.
Stampa:Koti_Residency_Deborah_Hutton.jpg|ħolqa=Fichier:Koti_Residency_Deborah_Hutton.jpg|alt=Le Koti Residency ou British Residency, demeure du résident britannique auprès de la couronne hyderabadie.| ''Ir-Residenza Koti'' jew ''ir-Residenza Brittanika'', residenza tar -resident Brittaniku bil-kuruna Hyderabadi.
Stampa:Necklace_road_during_Ganesh_Nimajjanam_(2019).jpg|ħolqa=Fichier:Necklace_road_during_Ganesh_Nimajjanam_(2019).jpg|alt=Embouteillage sur Necklace Road lors du Ganesh Nimajjanam.| Ġamm tat-traffiku fuq ''Necklace Road'' waqt Ganesh Nimajjanam .
Stampa:Architecture_on_streets_of_Hussaini_Alam_1.jpg|ħolqa=Fichier:Architecture_on_streets_of_Hussaini_Alam_1.jpg|alt=Bâtiment ancien dans une rue du quartier Hussaini Alam.| Bini antik fi triq fid-distrett ta' ''Hussaini Alam'' .
Stampa:Long_exposure_shot_on_Inorbit_Mall_Road,_Hyderabad.jpg|ħolqa=Fichier:Long_exposure_shot_on_Inorbit_Mall_Road,_Hyderabad.jpg|alt=Vue nocturne sur le Inorbit Mall Road, quartier de HITEC City.| Veduta bil-lejl ta' ''Inorbit Mall Road'', distrett tal-Belt HITEC.
&lt;/gallery&gt;

== Noti u referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>8lu1elcf5jgigf54reehmpqeab99809</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331355</id>
      <parentid>331354</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:59:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Infobox city create</comment>
      <origin>331355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23471" sha1="8z3skzxbbdb1mmdice07hgvif1lu7vj" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Hyderabad''' (bit- télougou :  bil- hindi : Hindi bl- [[Lingwa Urdu|Urdu]] {{Lang|ur|حیدر آباد}}, ''{{Lang|ur-Latn|Haidarābād}}'' / / haɪd̪əraːbaːd̪ / Isma ' ⓘ ) hija l - belt {{Awdjo|Hyderabad.ogg}} [[Belt kapitali|l]] -akbar belt tal- istat [[Indja|Indjan]] ta' Telangana, maħluqa fit {{Data|2 juin 2014}} minn Andhra Pradesh .

Hyderabad hija magħrufa għall-istorja, il-kultura u l-arkitettura tagħha, influwenzati fil-biċċa l-kbira mill-karattru kożmopolitan tal-ħakkiema tagħha, is- Sultani ta' Golconda u n- Nizams, u mill-fatt li [[Ħinduiżmu|l-Hindu]] u [[Iżlam|l-Musulmani]] għexu flimkien fil-paċi hemmhekk għal sekli sħaħ.

== Etimoloġija ==
Jeżistu diversi teoriji li jispjegaw l-oriġini u l-etimoloġija tal-isem Hyderabad. Teorija popolari tissuġġerixxi li wara li twaqqfet il-belt, Muhammad Quli Qutb Shah inħabb u żżewweġ tifla mill-pajjiż ta' Banjara magħrufa bħala Bhagmathi jew Bhagyavathi, u semma l-belt Bhagyanagaram. Wara l-konverżjoni tiegħu għall-Islam, Bhagmathi biddel ismu għal Hyder Mahal u l-belt ingħatat l-isem ġdid ta' Hyderabad, kelma derivata mill-Urdu Hyder-A'bad, li tfisser &quot; Viva Hyder! &quot; Hyder, min-naħa tiegħu, huwa traskrizzjoni ta' Haydar, isem ieħor ta' Ali Ibn Abi Talib, il-kuġin ta' [[Muħammed|Muhammad]] .

== Ġeografija ==
Hyderabad hija mibnija fit-tramuntana tad- Deccan fuq ix-xtut tax-Xmara Musi, f'altitudni ta' 542   . Għandha ħafna ''sagar'' (lagi) bħal Osman Sagar, Hussein Sagar jew Himayat Sagar biex insemmu l-akbar mill-140 lag fil-belt.

Hyderabad u Secunderabad huma bliet ġemellati, separati mill- Hussein Sagar, lag artifiċjali mħaffer matul ir-renju ta' {{Interlanguage link|Ibrahim Qutb Shah}} fl- 1562 .

== Ambjent ==
Skont l-istimi tal-gvern, Hyderabad mistennija tibda tispiċċa mingħajr [[Ilma ta' taħt l-art|ilma ta’ taħt l-art]] sa mill-2020.&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Relph |first=Sam |date=2019-06-12 |title=Indian villages lie empty as drought forces thousands to flee |url=https://www.theguardian.com/world/2019/jun/12/indian-villages-lie-empty-as-drought-forces-thousands-to-flee |journal=The Guardian |language=en-GB |page=}}.&lt;/ref&gt;


Il-kumpless farmaċewtiku ta' Hyderabad Pharma City, mibni ħdejn din il-megabelt ta' 8 miljun abitant, qed jikkawża tniġġis sinifikanti tax-Xmara Musi. Diżastru ekoloġiku, uman u tas-saħħa qed joqrob. Ix-xjentisti fuq il-post huma unanimi: il-kanċers, id-difetti fit-twelid u l-imwiet suspettużi huma kollha marbuta mar-rimi ta' ilma mormi. Kważi 30% tal-mediċini ġeneriċi u 40% tal-vaċċini kkunsmati madwar id-dinja huma prodotti f'dan il-kumpless. Aktar minn 140 manifattur huma preżenti fis-subborgi tal-belt. Il-kumpaniji farmaċewtiċi tal-Punent (Mylan, Sandoz, Sanofi, Pfizer, eċċ.) kienu attirati minn xogħol irħis, taxxi baxxi u regolamenti ambjentali prattikament ineżistenti.

== Storja ==
[[Stampa:Hyderabad-India-slums-1980s-IHS-8-unimproved-area-Water-tap.JPG|xellug|daqsminuri| Żona fqira ta' Hyderabad fis-snin tmenin. Istitut għall-Istudji tad-Djar u l-Iżvilupp Urban]]
Charminar, is-simbolu tal-belt, huwa ark trijonfali b'erba' minareti li fihom moskea, mibni fiċ-ċentru ta' Hyderabad minn {{Interlanguage link|Muhammad Quli Qutb Shah}} fl -1591, wara t-tmiem ta' epidemija tal-pesta bubonika li kienet ilha tinfirex fir-reġjun. Mill-1763 Hyderabad kienet il-belt kapitali tal- Istat ta' Hyderabad .

=== Era Kontemporanja ===
Wara l-indipendenza tal-Indja fl-1947, ir-reġjun, li kellu l-istatus ta' protettorat Brittaniku iżda mingħajr ma kien formalment parti mill-imperu, iddeċieda li jżomm l-indipendenza tiegħu. Dan idum madwar sena, taħt it-tmexxija tal-aristokrazija Musulmana lokali. It-tensjonijiet mal-Indja, iżda wkoll mal-maġġoranza lokali Hindu, wasslu għall -annessjoni tal-istat ta' Hyderabad mill-Indja permezz ta' intervent militari {{Data|septembre 1948}} .

Is-sena [[2007]] kienet immarkata minn diversi attakki bil-bombi :

* 18 mai Bomba qawwija qatlet 11-il persuna  u feriet madwar 50 oħra fil-Mekka Masjid, ħdejn Charminar, waqt li mijiet ta’ Musulmani kienu qed jitolbu. Fil-ġlied vjolenti li segwa mal-pulizija, tliet persuni oħra nqatlu. L-ebda grupp ma ħa r-responsabbiltà għall-attakk.&lt;ref&gt;''Hindustan Times'', {{Data|18 mai 2007}}&lt;/ref&gt;
* 25 août25 ta' Awwissu Tliet attakki bil-bombi qatlu mill-inqas 43 persuna u ferew kważi 80.&lt;ref name=&quot;Monde25&quot; /&gt; L-awditorju tal-park tad-divertiment ta’ Lumbini u s-suq tal-belt kienu fil-mira, u 19-il apparat splussiv ieħor instabu f’diversi postijiet madwar il-belt.&lt;ref name=&quot;Monde25&quot; /&gt;

Hyderabad kellha popolazzjoni rreġistrata ta’ 6.8 miljun fl-2011,&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.census2011.co.in/census/city/392-hyderabad.html|titlu=Hyderabad (Greater Hyderabad) City Population Census 2011-2021 / Andhra Pradesh&lt;!-- Vérifiez ce titre --&gt;|sit=co.in|data-aċċess=18-05-2021}}.&lt;/ref&gt; u b’hekk saret is-sitt l-aktar metropoli popolata fl-Indja, f’agglomerazzjoni li tilħaq l-10 miljun abitant.

Il-belt ospitat il- Konferenza ta' Hyderabad dwar id-Diversità Bijoloġika fl-2012 ( {{Data|19 octobre}} ), organizzata min-NU, wara t-twaqqif tal- Protokoll ta' Nagoya fl-2010.

Fit {{Data|2 juin 2014}}, Telangana sseparat minn Andhra Pradesh u saret stat ġdid. Hyderabad issir il-belt kapitali konġunta taż-żewġ stati għal għaxar snin.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/telanganathetroubledstate/here-s-what-you-want-to-know-about-andhra-pradesh-s-bifurcation/article1-1225122.aspx|titlu=Here's what you want to know about Andhra Pradesh's bifurcation|data=2 juin 2014|pubblikatur=[[Hindustan Times]]|lingwa=en|data-aċċess={{date|2 juin 2014}}}}&lt;/ref&gt; Tibqa' l-belt kapitali konġunta taż-żewġ stati sal-2024, u minn dakinhar 'l hawn ħadet postha l-belt il-ġdida ta' Amaravati f'Andhra Pradesh.

== Ekonomija ==
[[Stampa:Kothapet_Fruit_Market.jpg|daqsminuri| Ħaddiem mis-suq ta' Kothapet f'Hyderabad jistrieħ ħdejn maħżen ta' mosambi (ara ''Limette'' ). Ottubru 2018.]]
Hyderabad hija l-belt li qed tikber bl-aktar rata mgħaġġla fl [[Indja|-Indja]] . It-tkabbir ekonomiku huwa mmexxi b'mod partikolari minn żewġ gruppi ta' importanza internazzjonali ċentru tal-bijoteknoloġija f'HITEC City imsejjaħ ''Genome Valley''  u ''Ċentru tal-bijoteknoloġija tal-Indja'' ; u ċentru tat-Teknoloġiji tal-Informazzjoni u l-Komunikazzjoni (ICT) li kiseb lil din il-belt il-laqam &quot; Belt Ċibernetika &quot;jew it-tieni ''Silicon Valley Indjan'' wara [[Bengaluru|Bangalore]] .&quot;


B'medda ta' aktar minn 3 ettari fid-distrett finanzjarju hemm l-akbar bini ta' Amazon fid-dinja u l-uniku kampus tagħha barra l-Istati Uniti. Il-kumpless huwa kbir biżżejjed biex jakkomoda 15,000 impjegat. Is-suq Indjan huwa sostanzjali, b'potenzjal previst ta' aktar minn 800 miljun klijent mobbli sal-2022.

== Edukazzjoni ==
Hyderabad għandha diversi istituzzjonijiet ta’ edukazzjoni għolja, inklużi l-Università ta’ Osmania u université JNTU (ġo) u l-Iskola Ċentrali ta' Mahindra .

== Kultura ==
Hyderabad ilha belt membru tan- Netwerk tal-Bliet Kreattivi [[UNESCO|tal-UNESCO]] mill-2019, fil-qasam tal-gastronomija.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://fr.unesco.org/creative-cities/hyderabad|titlu=Hyderabad {{!}} Réseau des villes creatives|sit=fr.unesco.org|data-aċċess=2023-02-19}}&lt;/ref&gt;

=== Skola ta' Hyderabad (Minjatura Deccan) ===
Waħda mill-iskejjel minjatura fil-provinċja ta' Deccan .

=== Monumenti ===

==== Ċarmanar ====
[[Stampa:Charminar-Pride_of_Hyderabad.jpg|daqsminuri| Ċarmanar]]
Mibni fl-1591 minn Mohammed Quli Qutb Shah, wara t-tmiem ta’ epidemija qawwija tal-pesta, dan l-ark trijonfali, għoli 56 mètres u wiesa 30 mètres, jistrieħ fuq erba’ kolonni. Erba' arkati, kull waħda diretta lejn wieħed mill-punti kardinali, jinsabu bejn il-kolonni, u dawn tal-aħħar għandhom minaret fuqhom.

Fit-tieni sular, tista’ ssib l-eqdem moskea fil-belt. Dan il-monument, simbolu tal-belt ta’ Hyderabad, jinsab fiċ-ċentru tal-Laad Bazaar, bazaar famuż għall-kummerċ tal-perli tiegħu.

==== Masjid tal-Mekka ====
Ftit passi 'l bogħod miċ-Charminar tinsab moskea ġganteska, il-Mecca Masjid, b'kapaċità ta' 10 000 ruħ. Il-kostruzzjoni tiegħu, ordnata minn Muhammad Quli Qutb Shah fl-1614, tlestiet fl-1687, filwaqt li l-imperatur Mughal Aurangzeb kien diġà waqqa’ r-renju ta’ Golconda fl-istess sena. Skont il-pjanijiet, il-minareti tal-moskea kellhom ikunu ħafna akbar, iżda għal raġunijiet ta’ ekonomija, Aurangzeb ordna li jitnaqqsu fid-daqs.

==== Forti ta ' Golkonda ====
[[Stampa:Golconda_Fort_005.jpg|lemin|daqsminuri| Forti ta' Golkonda]]
L-eqdem parti ta’ dan il-forti li jħares fuq il-belt tmur lura għal żmien l-ewwel Hindus, meta l- Yadava u mbagħad il- Kâkâtiya kienu jaħkmu r-reġjun, iżda l-parti l-kbira, sfortunatament f’rovini, tmur lura għal żmien is-slaten Qutb Shahi.

Għal kważi 80 sena, Golkonda kienet il-belt kapitali tal-istat indipendenti ta’ Telangana, iżda fl-1590, minħabba nuqqas ta’ ilma, is-Sultan Muhammad Quli Qutb Shah iddeċieda li jabbanduna l-forti u waqqaf il-belt ta’ Hyderabad fuq ix-xtut tax-xmara Musi.

Mibnija fuq għolja tal-granit għolja 120 mètres mdawra b'swar doppji, iċ-ċittadella għandha ħajt bil-merli u bibien mgħammra b'ponot tal-ħadid biex jirripellaw kwalunkwe aggressur fuq dahar [[iljunfant]] . Din il-linja tripla ta' difiża kienet ikkumplimentata minn apparat akustiku intelliġenti. Pajpijiet tal-fuħħar moħbija fl-art irriflettu, permezz ta’ fenomenu akustiku, il-ħsejjes kollha li kienu ġejjin mill-bieb il-kbir.

Għalhekk, għal tmien xhur, iċ-ċittadella rreżistiet l-assedju tal-armata Mughal ta' Aurangzeb, sakemm seħħ it-tradiment ta' Abdullah Khan Pani fl-1687.

==== Is-Seba' Oqbra tas-Slaten Qutb Shahi ====
[[Stampa:Tomb_of_Sultan_Muhammad_Qutb_Shah_01.jpg|lemin|daqsminuri| Qabar tas-Sultan Mohammed Qutb Shah]]
F’ġnien magnífico 2   minn Golconda Fort, inbnew seba’ oqbra b’arkitettura sofistikata f’memorja tal-familja rjali li għamlet lil Hyderabad kbira. Is-slaten kollha tad-dinastija Qutub Shahi, ħlief l-aħħar wieħed, ġew midfuna hawn. L-ewwel minn dawn l-oqbra kien dak tas-Sultan Quli, mibni fl-1543, fuq talba tas-Sultan innifsu. Dik ta' ibnu Jamshed, li tinsab eżatt biswit, inbniet seba' snin wara, segwita minn dik ta' neputih Subhan Quli. Fl-1580, wara l-mewt tas-Sultan Ibrahim, żdiedet ir-raba’ qabar, ftit akbar mill-oħrajn u li kien fiha, minbarra ż-żewġ oqbra fil-kamra prinċipali, 16-il qabar fuq it-terrazzin. X'aktarx li wħud minnhom huma attribwiti lis-sitt subien u t-tliet ibniet tiegħu. L-akbar wieħed mill-oqbra ta' Qutb Shahi huwa l-mawżolew tas-Sultan Muhammad Quli, mibni fl-1602, li, mibni fuq terrazzin għoli 4  , jilħaq għoli ta' 65   . Is-sitt qabar huwa dak tas-sitt sultan, Mohanunad Qutb Shah. L-aħħar re tad-dinastija Abdullah ma setax jindifen hawn għax kien priġunier fil-fortizza ta’ Daulatabad, ħdejn Aurangabad, meta miet. Inbena mawżolew f’tifkira tiegħu. Ħafna oqbra oħra ta’ qraba tal-familja rjali nbnew fl-istess ġnien, bħal dak ta’ Fadma Khanum, waħda minn ulied is-Sultan Abdullah, li jinsab ħdejn il-mawżolew ta’ żewġha.

==== Birla Mandir ====
[[Stampa:Birlahyderabad.jpg|daqsminuri| It-Tempju ta' Birla]]
Dan it-tempju, mibni fl-1976 b'irħam abjad minn Rajasthan, iżejjen waħda miż-żewġ għoljiet tal-blat ta' Hyderabad, komunement imsejħa Kalabahad, li tfisser ''il-muntanja s-sewda'' . Dedikat lil Venkatesvara, dan it-tempju huwa post ta’ pellegrinaġġ famuż għall-Hindu.

==== Statwa ta' Buddha fuq il-Lag Hussein Sagar ====
Fl-1990, wara ħames snin ta’ xogħol, statwa monolitika ta’ Buddha għolja 17,5   u 350 tonnes ħarġet minn Raigir, raħal żgħir 50   minn Hyderabad. Mgħobbija fuq barkun biex titpoġġa mal-ħajt tad-diga, din inqalbet u l-istatwa ġganteska spiċċat fil-qiegħ tal-lag. Sentejn wara, fl-1992, ġie rkuprat u installat fil-bażi attwali tiegħu, f'nofs il-Lag Hussein Sagar f'Hyderabad.

==== Katidral ta' San Ġużepp ====
[[Stampa:Www.windiaw.com-_(8239170270).jpg|daqsminuri| Il-Katidral ta’ San Ġużepp, f’Hyderabad (l-Indja)]]
Il-Katidral Kattoliku ta’ San Ġużepp huwa s-sede tal- Arċidjoċesi ta’ Hyderabad, li oriġinat bħala vikarjat appostoliku stabbilit fl-1851 u ġie elevat għall-grad ta’ arċidjoċesi fl-1953.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dhyde.html|titlu=Hyderabad (Archdiocese) [Catholic-Hierarchy]|sit=www.catholic-hierarchy.org|data-aċċess=2026-03-14}}&lt;/ref&gt;

=== Kċina ===
[[Stampa:Hyderabadi_biryani_(406687573).jpg|alt=Hyderabadi food|daqsminuri| Biryani Hyderabadi u platti oħra mill-kċina Hyderabadi]]
Il-kċina Hyderabadi tinkludi repertorju wiesa' ta' platti bir-ross, qamħ u laħam, kif ukoll użu espert ta' diversi ħwawar.&lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=Hahne|isem=Elsa|data=2008|titlu=You are where you eat: stories and recipes from the neighborhoods of New Orleans|edizzjoni=University Press of Mississippi|paġna=47-49|isbn=978-1-57806-941-5|data-aċċess=2025-12-29}}&lt;/ref&gt; Hyderabad hija elenkata mill [[UNESCO|-UNESCO]] bħala belt kreattiva tal-gastronomija,&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Nanisetti |first=Serish |date=2019-10-31 |title=Hyderabad figures in UNESCO list for rich culinary heritage |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/hyderabad-figures-in-unesco-list-for-rich-culinary-heritage/article29845839.ece |journal=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X |access-date=2025-12-29}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://en.unesco.org/creative-cities/events/unesco-designates-66-new-creative-cities|titlu=UNESCO designates 66 new Creative Cities {{!}} Creative Cities Network|sit=en.unesco.org|lingwa=en|data-aċċess=2025-12-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210201210257/https://en.unesco.org/creative-cities/events/unesco-designates-66-new-creative-cities|arkivju-data=2021-02-01}}&lt;/ref&gt; Il-Biryani u l-haleem hyderabadi, taħlita ta’ kċejjen Mughal u Għarbi,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=Sanjeev|isem=Kapoor|data=2011|sena=2008|titlu=Royal hyderabadi cooking|url=http://archive.org/details/royalhyderabadic0000unse|lingwa=en|edizzjoni=Popular Prakashan|paġna=13|isbn=978-81-7991-373-4|data-aċċess=2025-12-29}}&lt;/ref&gt; jibbenefikaw minn indikazzjoni ġeografika protetta nazzjonali (IĠP).&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.ndtv.com/article/cities/hyderabadi-haleem-now-close-to-being-patented-49064.html|titlu=Hyderabadi Haleem now close to being patented|sit=NDTV.com|lingwa=en|data-aċċess=2025-12-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111204151143/http://www.ndtv.com/article/cities/hyderabadi-haleem-now-close-to-being-patented-49064.html|arkivju-data=2011-12-04}}&lt;/ref&gt; Il-kċina Hyderabadi hija influwenzata, sa ċertu punt, mill -kċina Franċiża, iżda primarjament mill-kċejjen Għarbija, Torka, Iranjana, u {{Interlanguage link|Cuisine télougou}} . {{Interlanguage link|Cuisine marathi}},&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=Leonard|isem=Karen Isaksen|data=2007|titlu=Locating home: India's Hyderabadis abroad|edizzjoni=Stanford University Press|paġna=14 et 248–255|isbn=978-0-8047-5442-2|data-aċċess=2025-12-29}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Fost il-platti tradizzjonali popolari hemm {{Interlanguage link|nihari}} ., iċ {{Interlanguage link|chakna}}, bagara baingan u {{Interlanguage link|qubani ka meetha}} desserts, {{Interlanguage link|double ka meetha}} u kaddu ki kheer (porridge ħelu magħmul mill-qara ħamra),&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Dundoo |first=Sangeetha Devi |date=2010-11-25 |title=A plateful of culture |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/a-plateful-of-culture/article911611.ece |journal=The Hindu |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101224337/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/a-plateful-of-culture/article911611.ece |archive-date=2016-01-01 |access-date=2025-12-29}}&lt;/ref&gt; ''It-Tiġieġ 65'' huwa wkoll platt komuni f'Hyderabad. Malli wasal f'Hyderabad, ix-chefs lokali adattawh għall-gosti tal-popolazzjoni.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.siasat.com/how-hyderabad-adopted-chennais-chicken-65-and-gave-it-a-twist-3143513/|titlu=How Hyderabad adopted Chennai’s Chicken 65 and gave it a twist|kunjom=Khan|isem=Bushra|data=2024-12-06|sit=The Siasat Daily|lingwa=en|data-aċċess=2025-12-29}}&lt;/ref&gt;

== Personalitajiet relatati ==

* Padmaja Naidu (1900-1975), imwielda f'Hyderabad, attivista għall-indipendenza ġellied tal-libertà &quot;u politiku Indjan, deputat federali u mbagħad gvernatur ta' West Bengal.&quot;

== L-isports ==
Il-futbol u l-cricket huma ż-żewġ sports l-aktar popolari f'Hyderabad. Hyderabad FC, franchise tal-futbol imwaqqfa fl-2019, tilgħab fl- Indian Super League, l-ogħla diviżjoni tal-pajjiż. Il-belt tiftaħar b'bosta faċilitajiet sportivi, inkluż il- {{Interlanguage link|Swarnandhra Pradesh Sports Complex}} maħsub għall -hockey fuq il-ħaxix u l- {{Interlanguage link|G. M. C. Balayogi Athletic Stadium}} {{Interlanguage link|G. M. C. Balayogi Athletic Stadium}} {{Interlanguage link|G. M. C. Balayogi Athletic Stadium}} {{Interlanguage link|G. M. C. Balayogi Athletic Stadium}} maħsub għall-atletika u l-futbol. Il-belt ospitat il- ''{{Interlanguage link|National Games of India}}'', il- Logħob Afro-Asjatiċi tal-2003, il- Logħob Dinji Militari tas-Sajf tal-2007, il- Kampjonati Dinjija tal-Badminton tal-2009, il ''-Kampjonat Dinji tas-Snooker tal-IBSF'' tal-2009 u xi logħbiet tat-Tazza tad-Dinja Unity tal-2014.

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|JPN}} [[Miyoshi]] ([[Ġappun]]) ;
* {{Flagicon|UAE}} [[Dubai (belt)|Dubai]] ([[Emirati Għarab Magħquda]]) ;
* {{Flagicon|KOR}} [[Suwon]] ([[Korea t'Isfel]]) ;
* {{Flagicon|TWN}} [[Tajpej]] ([[Tajwan]]) ;
* {{Flagicon|GER}} [[Munich]] ([[Ġermanja]]) ;
* {{Flagicon|AUS}} [[Brisbane]] ([[Awstralja]]) ;
* {{Flagicon|AUS}} [[Ipswich]] ([[Awstralja]]) ;
* {{Flagicon|USA}} [[Riverside]] ([[Stati Uniti]]) ;
* {{Flagicon|USA}} [[Indianapolis]] ([[Stati Uniti]]) ;
* {{Flagicon|COL}} [[Medellín]] ([[Kolombja]]) ;
* {{Flagicon|RUS}} [[Kazan]] ([[Russja]]) ;
* {{Flagicon|ZAF}} [[Bloemfontein]] ([[Afrika t'Isfel]]) ;
* {{Flagicon|FRA}} [[Bordeaux Métropole]] ([[Franza]]).

== Gallerija ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Stampa:Ramoji_Film_City_-_Mughal_Garden_-_Brindavan_(7833132222).jpg|ħolqa=Fichier:Ramoji_Film_City_-_Mughal_Garden_-_Brindavan_(7833132222).jpg|alt=Jardin moghol au Ramoji Film City.| Ġnien Mughal f'Ramoji Film City.
Stampa:Hussain_Sagar_Buddha_Statue.JPG|ħolqa=Fichier:Hussain_Sagar_Buddha_Statue.JPG|alt=Statue du Bouddha au lac de Hussain Sagar.| Statwa ta [[Gautama Buddha|' Buddha]] fil-Lag Hussain Sagar .
Stampa:Tomb_of_Muhammad_Quli_Qutb_Shah.jpg|ħolqa=Fichier:Tomb_of_Muhammad_Quli_Qutb_Shah.jpg|alt=Tombe de Mohammed Quli Qutb Shah, sultan de Golconde et fondateur de la ville.| Il-qabar ta' Mohammed Quli Qutb Shah, Sultan ta' Golconda u fundatur tal-belt.
Stampa:Hyderabad_Metro_Blue_Line_14042019.jpg|ħolqa=Fichier:Hyderabad_Metro_Blue_Line_14042019.jpg|alt=Une rame de métro circulant à proximité de la station Ameerpet.| Ferrovija tas-subway tivvjaġġa ħdejn l-istazzjon ta' ''Ameerpet'' .
Stampa:Charminar_view_from_lad_bazar.jpg|ħolqa=Fichier:Charminar_view_from_lad_bazar.jpg|alt=Rue commerçante du Laad Bazaar, avec le Charminar en perspective.| Triq tax-xiri tal- ''Laad Bazaar'', biċ-Charminar fil-bogħod.
Stampa:Microsoft_R&amp;D_Hyd.jpg|ħolqa=Fichier:Microsoft_R&amp;D_Hyd.jpg|alt=Le Microsoft R&amp;D Campus de Hyderabad.| Il-Kampus tar-Riċerka u l-Iżvilupp [[Microsoft|tal-Microsoft]] f'Hyderabad.
Stampa:Rajiv_Gandhi_International_Stadium,_Uppal.jpg|ħolqa=Fichier:Rajiv_Gandhi_International_Stadium,_Uppal.jpg|alt=Le stade Rajiv Gandhi, dans le quartier d'Uppal.| L-Istadju Rajiv Gandhi, fid-distrett ta' Uppal.
Stampa:Nizam's_of_Hyderabad_Throne.jpg|ħolqa=Fichier:Nizam's_of_Hyderabad_Throne.jpg|alt=Le trône du Nizam dans la salle du Darbâr, ou Khilwat Mubarak, Palais de Chowmahalla.| It-tron tan- Nizam fis-sala Darbar, jew ''Khilwat Mubarak'', fil-Palazz Chowmahalla.
Stampa:Taramathi_Baradari.JPG|ħolqa=Fichier:Taramathi_Baradari.JPG|alt=Le Taramati Baradari (en), ancien caravansérail au sein du jardin persan Ibrahim Bagh.| It ''{{Interlanguage link|Taramati Baradari}}'', ex- karavanserai [[Ġnien Persjan|fil-ġnien Persjan]] ta' ''Ibrahim Bagh'' .
Stampa:Hyderabadmuseum.jpg|ħolqa=Fichier:Hyderabadmuseum.jpg|alt=Le Musée Salar Jung.| Il -Mużew Salar Jung .
Stampa:Falaknuma_Palace_01.jpg|ħolqa=Fichier:Falaknuma_Palace_01.jpg|alt=Le Falaknuma Palace, ancien palais des Nizams, qui l'utilisèrent pour recevoir les visiteurs de prestige à leur cour.| Il ''-Palazz Falaknuma'', ex-palazz tan-Nizams, li kienu jużawh biex jilqgħu viżitaturi prestiġjużi fil-qorti tagħhom.
Stampa:Architecture_of_Dargah_Hazrath_Syed_Shah_Moosa_Quadri_in_Hussaini_Alam_4.jpg|ħolqa=Fichier:Architecture_of_Dargah_Hazrath_Syed_Shah_Moosa_Quadri_in_Hussaini_Alam_4.jpg|alt=Détail sur le Dargah de Hazrath Syed Shah Musa Qadri.| Dettalji dwar id -Dargah ta' Hazrath Syed Shah Musa Qadri.
Stampa:Mecca_Masjid_Hyderabad.JPG|ħolqa=Fichier:Mecca_Masjid_Hyderabad.JPG|alt=Le Makkah Masjid ou « Mosquée de La Mecque », principale mosquée du centre historique.| Il ''-Masjid ta' Mekka'' jew &quot; Moskea ta' [[Mekka]] &quot;, il-moskea ewlenija fiċ-ċentru storiku.
Stampa:Khursheed_Jah_Devdi_palace_in_Hussaini_Alam,_Hyderabad_(2).jpg|ħolqa=Fichier:Khursheed_Jah_Devdi_palace_in_Hussaini_Alam,_Hyderabad_(2).jpg|alt=Le Khursheed Jah Devdi, palais à l'abandon d'une ancienne famille aristocratique de la ville.| Il ''-Khursheed Jah Devdi'', palazz abbandunat li kien ta’ familja aristokratika preċedenti tal-belt.
Stampa:Hyderabad,_Badshahi_Ashurkhana,_interno_01.jpg|ħolqa=Fichier:Hyderabad,_Badshahi_Ashurkhana,_interno_01.jpg|alt=Le Badshahi Ashurkhana, salle de congrégation cérémonielle pour la communauté chiite de la ville.| Il- ''Badshahi Ashurkhana'', sala tal-assemblea ċerimonjali għall-komunità [[Xigħa|Xiita]] tal-belt.
Stampa:Koti_Residency_Deborah_Hutton.jpg|ħolqa=Fichier:Koti_Residency_Deborah_Hutton.jpg|alt=Le Koti Residency ou British Residency, demeure du résident britannique auprès de la couronne hyderabadie.| ''Ir-Residenza Koti'' jew ''ir-Residenza Brittanika'', residenza tar -resident Brittaniku bil-kuruna Hyderabadi.
Stampa:Necklace_road_during_Ganesh_Nimajjanam_(2019).jpg|ħolqa=Fichier:Necklace_road_during_Ganesh_Nimajjanam_(2019).jpg|alt=Embouteillage sur Necklace Road lors du Ganesh Nimajjanam.| Ġamm tat-traffiku fuq ''Necklace Road'' waqt Ganesh Nimajjanam .
Stampa:Architecture_on_streets_of_Hussaini_Alam_1.jpg|ħolqa=Fichier:Architecture_on_streets_of_Hussaini_Alam_1.jpg|alt=Bâtiment ancien dans une rue du quartier Hussaini Alam.| Bini antik fi triq fid-distrett ta' ''Hussaini Alam'' .
Stampa:Long_exposure_shot_on_Inorbit_Mall_Road,_Hyderabad.jpg|ħolqa=Fichier:Long_exposure_shot_on_Inorbit_Mall_Road,_Hyderabad.jpg|alt=Vue nocturne sur le Inorbit Mall Road, quartier de HITEC City.| Veduta bil-lejl ta' ''Inorbit Mall Road'', distrett tal-Belt HITEC.
&lt;/gallery&gt;

== Noti u referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>8z3skzxbbdb1mmdice07hgvif1lu7vj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331364</id>
      <parentid>331355</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:18:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23719" sha1="fj4ny26akul4mb2ux6qebyr0jbbwjp3" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Hyderabad''' (bit- télougou :  bil- hindi : Hindi bl- [[Lingwa Urdu|Urdu]] {{Lang|ur|حیدر آباد}}, ''{{Lang|ur-Latn|Haidarābād}}'' / / haɪd̪əraːbaːd̪ / Isma ' ⓘ ) hija l - belt {{Awdjo|Hyderabad.ogg}} [[Belt kapitali|l]] -akbar belt tal- istat [[Indja|Indjan]] ta' Telangana, maħluqa fit {{Data|2 juin 2014}} minn Andhra Pradesh .

Hyderabad hija magħrufa għall-istorja, il-kultura u l-arkitettura tagħha, influwenzati fil-biċċa l-kbira mill-karattru kożmopolitan tal-ħakkiema tagħha, is- Sultani ta' Golconda u n- Nizams, u mill-fatt li [[Ħinduiżmu|l-Hindu]] u [[Iżlam|l-Musulmani]] għexu flimkien fil-paċi hemmhekk għal sekli sħaħ.

== Etimoloġija ==
Jeżistu diversi teoriji li jispjegaw l-oriġini u l-etimoloġija tal-isem Hyderabad. Teorija popolari tissuġġerixxi li wara li twaqqfet il-belt, Muhammad Quli Qutb Shah inħabb u żżewweġ tifla mill-pajjiż ta' Banjara magħrufa bħala Bhagmathi jew Bhagyavathi, u semma l-belt Bhagyanagaram. Wara l-konverżjoni tiegħu għall-Islam, Bhagmathi biddel ismu għal Hyder Mahal u l-belt ingħatat l-isem ġdid ta' Hyderabad, kelma derivata mill-Urdu Hyder-A'bad, li tfisser &quot; Viva Hyder! &quot; Hyder, min-naħa tiegħu, huwa traskrizzjoni ta' Haydar, isem ieħor ta' Ali Ibn Abi Talib, il-kuġin ta' [[Muħammed|Muhammad]] .

== Ġeografija ==
Hyderabad hija mibnija fit-tramuntana tad- Deccan fuq ix-xtut tax-Xmara Musi, f'altitudni ta' 542   . Għandha ħafna ''sagar'' (lagi) bħal Osman Sagar, Hussein Sagar jew Himayat Sagar biex insemmu l-akbar mill-140 lag fil-belt.

Hyderabad u Secunderabad huma bliet ġemellati, separati mill- Hussein Sagar, lag artifiċjali mħaffer matul ir-renju ta' {{Interlanguage link|Ibrahim Qutb Shah}} fl- 1562 .

== Ambjent ==
Skont l-istimi tal-gvern, Hyderabad mistennija tibda tispiċċa mingħajr [[Ilma ta' taħt l-art|ilma ta’ taħt l-art]] sa mill-2020.&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Relph |first=Sam |date=2019-06-12 |title=Indian villages lie empty as drought forces thousands to flee |url=https://www.theguardian.com/world/2019/jun/12/indian-villages-lie-empty-as-drought-forces-thousands-to-flee |journal=The Guardian |language=en-GB |page=}}.&lt;/ref&gt;


Il-kumpless farmaċewtiku ta' Hyderabad Pharma City, mibni ħdejn din il-megabelt ta' 8 miljun abitant, qed jikkawża tniġġis sinifikanti tax-Xmara Musi. Diżastru ekoloġiku, uman u tas-saħħa qed joqrob. Ix-xjentisti fuq il-post huma unanimi: il-kanċers, id-difetti fit-twelid u l-imwiet suspettużi huma kollha marbuta mar-rimi ta' ilma mormi. Kważi 30% tal-mediċini ġeneriċi u 40% tal-vaċċini kkunsmati madwar id-dinja huma prodotti f'dan il-kumpless. Aktar minn 140 manifattur huma preżenti fis-subborgi tal-belt. Il-kumpaniji farmaċewtiċi tal-Punent (Mylan, Sandoz, Sanofi, Pfizer, eċċ.) kienu attirati minn xogħol irħis, taxxi baxxi u regolamenti ambjentali prattikament ineżistenti.

== Storja ==
[[Stampa:Hyderabad-India-slums-1980s-IHS-8-unimproved-area-Water-tap.JPG|xellug|daqsminuri| Żona fqira ta' Hyderabad fis-snin tmenin. Istitut għall-Istudji tad-Djar u l-Iżvilupp Urban]]
Charminar, is-simbolu tal-belt, huwa ark trijonfali b'erba' minareti li fihom moskea, mibni fiċ-ċentru ta' Hyderabad minn {{Interlanguage link|Muhammad Quli Qutb Shah}} fl -1591, wara t-tmiem ta' epidemija tal-pesta bubonika li kienet ilha tinfirex fir-reġjun. Mill-1763 Hyderabad kienet il-belt kapitali tal- Istat ta' Hyderabad .

=== Era Kontemporanja ===
Wara l-indipendenza tal-Indja fl-1947, ir-reġjun, li kellu l-istatus ta' protettorat Brittaniku iżda mingħajr ma kien formalment parti mill-imperu, iddeċieda li jżomm l-indipendenza tiegħu. Dan idum madwar sena, taħt it-tmexxija tal-aristokrazija Musulmana lokali. It-tensjonijiet mal-Indja, iżda wkoll mal-maġġoranza lokali Hindu, wasslu għall -annessjoni tal-istat ta' Hyderabad mill-Indja permezz ta' intervent militari {{Data|septembre 1948}} .

Is-sena [[2007]] kienet immarkata minn diversi attakki bil-bombi :

* 18 mai Bomba qawwija qatlet 11-il persuna  u feriet madwar 50 oħra fil-Mekka Masjid, ħdejn Charminar, waqt li mijiet ta’ Musulmani kienu qed jitolbu. Fil-ġlied vjolenti li segwa mal-pulizija, tliet persuni oħra nqatlu. L-ebda grupp ma ħa r-responsabbiltà għall-attakk.&lt;ref&gt;''Hindustan Times'', {{Data|18 mai 2007}}&lt;/ref&gt;
* 25 août25 ta' Awwissu Tliet attakki bil-bombi qatlu mill-inqas 43 persuna u ferew kważi 80.&lt;ref name=&quot;Monde25&quot; /&gt; L-awditorju tal-park tad-divertiment ta’ Lumbini u s-suq tal-belt kienu fil-mira, u 19-il apparat splussiv ieħor instabu f’diversi postijiet madwar il-belt.&lt;ref name=&quot;Monde25&quot; /&gt;

Hyderabad kellha popolazzjoni rreġistrata ta’ 6.8 miljun fl-2011,&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.census2011.co.in/census/city/392-hyderabad.html|titlu=Hyderabad (Greater Hyderabad) City Population Census 2011-2021 / Andhra Pradesh&lt;!-- Vérifiez ce titre --&gt;|sit=co.in|data-aċċess=18-05-2021}}.&lt;/ref&gt; u b’hekk saret is-sitt l-aktar metropoli popolata fl-Indja, f’agglomerazzjoni li tilħaq l-10 miljun abitant.

Il-belt ospitat il- Konferenza ta' Hyderabad dwar id-Diversità Bijoloġika fl-2012 ( {{Data|19 octobre}} ), organizzata min-NU, wara t-twaqqif tal- Protokoll ta' Nagoya fl-2010.

Fit {{Data|2 juin 2014}}, Telangana sseparat minn Andhra Pradesh u saret stat ġdid. Hyderabad issir il-belt kapitali konġunta taż-żewġ stati għal għaxar snin.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/telanganathetroubledstate/here-s-what-you-want-to-know-about-andhra-pradesh-s-bifurcation/article1-1225122.aspx|titlu=Here's what you want to know about Andhra Pradesh's bifurcation|data=2 juin 2014|pubblikatur=[[Hindustan Times]]|lingwa=en|data-aċċess={{date|2 juin 2014}}|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140602035809/http://www.hindustantimes.com/india-news/telanganathetroubledstate/here-s-what-you-want-to-know-about-andhra-pradesh-s-bifurcation/article1-1225122.aspx|arkivju-data=2014-06-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Tibqa' l-belt kapitali konġunta taż-żewġ stati sal-2024, u minn dakinhar 'l hawn ħadet postha l-belt il-ġdida ta' Amaravati f'Andhra Pradesh.

== Ekonomija ==
[[Stampa:Kothapet_Fruit_Market.jpg|daqsminuri| Ħaddiem mis-suq ta' Kothapet f'Hyderabad jistrieħ ħdejn maħżen ta' mosambi (ara ''Limette'' ). Ottubru 2018.]]
Hyderabad hija l-belt li qed tikber bl-aktar rata mgħaġġla fl [[Indja|-Indja]] . It-tkabbir ekonomiku huwa mmexxi b'mod partikolari minn żewġ gruppi ta' importanza internazzjonali ċentru tal-bijoteknoloġija f'HITEC City imsejjaħ ''Genome Valley''  u ''Ċentru tal-bijoteknoloġija tal-Indja'' ; u ċentru tat-Teknoloġiji tal-Informazzjoni u l-Komunikazzjoni (ICT) li kiseb lil din il-belt il-laqam &quot; Belt Ċibernetika &quot;jew it-tieni ''Silicon Valley Indjan'' wara [[Bengaluru|Bangalore]] .&quot;


B'medda ta' aktar minn 3 ettari fid-distrett finanzjarju hemm l-akbar bini ta' Amazon fid-dinja u l-uniku kampus tagħha barra l-Istati Uniti. Il-kumpless huwa kbir biżżejjed biex jakkomoda 15,000 impjegat. Is-suq Indjan huwa sostanzjali, b'potenzjal previst ta' aktar minn 800 miljun klijent mobbli sal-2022.

== Edukazzjoni ==
Hyderabad għandha diversi istituzzjonijiet ta’ edukazzjoni għolja, inklużi l-Università ta’ Osmania u université JNTU (ġo) u l-Iskola Ċentrali ta' Mahindra .

== Kultura ==
Hyderabad ilha belt membru tan- Netwerk tal-Bliet Kreattivi [[UNESCO|tal-UNESCO]] mill-2019, fil-qasam tal-gastronomija.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://fr.unesco.org/creative-cities/hyderabad|titlu=Hyderabad {{!}} Réseau des villes creatives|sit=fr.unesco.org|data-aċċess=2023-02-19}}&lt;/ref&gt;

=== Skola ta' Hyderabad (Minjatura Deccan) ===
Waħda mill-iskejjel minjatura fil-provinċja ta' Deccan .

=== Monumenti ===

==== Ċarmanar ====
[[Stampa:Charminar-Pride_of_Hyderabad.jpg|daqsminuri| Ċarmanar]]
Mibni fl-1591 minn Mohammed Quli Qutb Shah, wara t-tmiem ta’ epidemija qawwija tal-pesta, dan l-ark trijonfali, għoli 56 mètres u wiesa 30 mètres, jistrieħ fuq erba’ kolonni. Erba' arkati, kull waħda diretta lejn wieħed mill-punti kardinali, jinsabu bejn il-kolonni, u dawn tal-aħħar għandhom minaret fuqhom.

Fit-tieni sular, tista’ ssib l-eqdem moskea fil-belt. Dan il-monument, simbolu tal-belt ta’ Hyderabad, jinsab fiċ-ċentru tal-Laad Bazaar, bazaar famuż għall-kummerċ tal-perli tiegħu.

==== Masjid tal-Mekka ====
Ftit passi 'l bogħod miċ-Charminar tinsab moskea ġganteska, il-Mecca Masjid, b'kapaċità ta' 10 000 ruħ. Il-kostruzzjoni tiegħu, ordnata minn Muhammad Quli Qutb Shah fl-1614, tlestiet fl-1687, filwaqt li l-imperatur Mughal Aurangzeb kien diġà waqqa’ r-renju ta’ Golconda fl-istess sena. Skont il-pjanijiet, il-minareti tal-moskea kellhom ikunu ħafna akbar, iżda għal raġunijiet ta’ ekonomija, Aurangzeb ordna li jitnaqqsu fid-daqs.

==== Forti ta ' Golkonda ====
[[Stampa:Golconda_Fort_005.jpg|lemin|daqsminuri| Forti ta' Golkonda]]
L-eqdem parti ta’ dan il-forti li jħares fuq il-belt tmur lura għal żmien l-ewwel Hindus, meta l- Yadava u mbagħad il- Kâkâtiya kienu jaħkmu r-reġjun, iżda l-parti l-kbira, sfortunatament f’rovini, tmur lura għal żmien is-slaten Qutb Shahi.

Għal kważi 80 sena, Golkonda kienet il-belt kapitali tal-istat indipendenti ta’ Telangana, iżda fl-1590, minħabba nuqqas ta’ ilma, is-Sultan Muhammad Quli Qutb Shah iddeċieda li jabbanduna l-forti u waqqaf il-belt ta’ Hyderabad fuq ix-xtut tax-xmara Musi.

Mibnija fuq għolja tal-granit għolja 120 mètres mdawra b'swar doppji, iċ-ċittadella għandha ħajt bil-merli u bibien mgħammra b'ponot tal-ħadid biex jirripellaw kwalunkwe aggressur fuq dahar [[iljunfant]] . Din il-linja tripla ta' difiża kienet ikkumplimentata minn apparat akustiku intelliġenti. Pajpijiet tal-fuħħar moħbija fl-art irriflettu, permezz ta’ fenomenu akustiku, il-ħsejjes kollha li kienu ġejjin mill-bieb il-kbir.

Għalhekk, għal tmien xhur, iċ-ċittadella rreżistiet l-assedju tal-armata Mughal ta' Aurangzeb, sakemm seħħ it-tradiment ta' Abdullah Khan Pani fl-1687.

==== Is-Seba' Oqbra tas-Slaten Qutb Shahi ====
[[Stampa:Tomb_of_Sultan_Muhammad_Qutb_Shah_01.jpg|lemin|daqsminuri| Qabar tas-Sultan Mohammed Qutb Shah]]
F’ġnien magnífico 2   minn Golconda Fort, inbnew seba’ oqbra b’arkitettura sofistikata f’memorja tal-familja rjali li għamlet lil Hyderabad kbira. Is-slaten kollha tad-dinastija Qutub Shahi, ħlief l-aħħar wieħed, ġew midfuna hawn. L-ewwel minn dawn l-oqbra kien dak tas-Sultan Quli, mibni fl-1543, fuq talba tas-Sultan innifsu. Dik ta' ibnu Jamshed, li tinsab eżatt biswit, inbniet seba' snin wara, segwita minn dik ta' neputih Subhan Quli. Fl-1580, wara l-mewt tas-Sultan Ibrahim, żdiedet ir-raba’ qabar, ftit akbar mill-oħrajn u li kien fiha, minbarra ż-żewġ oqbra fil-kamra prinċipali, 16-il qabar fuq it-terrazzin. X'aktarx li wħud minnhom huma attribwiti lis-sitt subien u t-tliet ibniet tiegħu. L-akbar wieħed mill-oqbra ta' Qutb Shahi huwa l-mawżolew tas-Sultan Muhammad Quli, mibni fl-1602, li, mibni fuq terrazzin għoli 4  , jilħaq għoli ta' 65   . Is-sitt qabar huwa dak tas-sitt sultan, Mohanunad Qutb Shah. L-aħħar re tad-dinastija Abdullah ma setax jindifen hawn għax kien priġunier fil-fortizza ta’ Daulatabad, ħdejn Aurangabad, meta miet. Inbena mawżolew f’tifkira tiegħu. Ħafna oqbra oħra ta’ qraba tal-familja rjali nbnew fl-istess ġnien, bħal dak ta’ Fadma Khanum, waħda minn ulied is-Sultan Abdullah, li jinsab ħdejn il-mawżolew ta’ żewġha.

==== Birla Mandir ====
[[Stampa:Birlahyderabad.jpg|daqsminuri| It-Tempju ta' Birla]]
Dan it-tempju, mibni fl-1976 b'irħam abjad minn Rajasthan, iżejjen waħda miż-żewġ għoljiet tal-blat ta' Hyderabad, komunement imsejħa Kalabahad, li tfisser ''il-muntanja s-sewda'' . Dedikat lil Venkatesvara, dan it-tempju huwa post ta’ pellegrinaġġ famuż għall-Hindu.

==== Statwa ta' Buddha fuq il-Lag Hussein Sagar ====
Fl-1990, wara ħames snin ta’ xogħol, statwa monolitika ta’ Buddha għolja 17,5   u 350 tonnes ħarġet minn Raigir, raħal żgħir 50   minn Hyderabad. Mgħobbija fuq barkun biex titpoġġa mal-ħajt tad-diga, din inqalbet u l-istatwa ġganteska spiċċat fil-qiegħ tal-lag. Sentejn wara, fl-1992, ġie rkuprat u installat fil-bażi attwali tiegħu, f'nofs il-Lag Hussein Sagar f'Hyderabad.

==== Katidral ta' San Ġużepp ====
[[Stampa:Www.windiaw.com-_(8239170270).jpg|daqsminuri| Il-Katidral ta’ San Ġużepp, f’Hyderabad (l-Indja)]]
Il-Katidral Kattoliku ta’ San Ġużepp huwa s-sede tal- Arċidjoċesi ta’ Hyderabad, li oriġinat bħala vikarjat appostoliku stabbilit fl-1851 u ġie elevat għall-grad ta’ arċidjoċesi fl-1953.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dhyde.html|titlu=Hyderabad (Archdiocese) [Catholic-Hierarchy]|sit=www.catholic-hierarchy.org|data-aċċess=2026-03-14}}&lt;/ref&gt;

=== Kċina ===
[[Stampa:Hyderabadi_biryani_(406687573).jpg|alt=Hyderabadi food|daqsminuri| Biryani Hyderabadi u platti oħra mill-kċina Hyderabadi]]
Il-kċina Hyderabadi tinkludi repertorju wiesa' ta' platti bir-ross, qamħ u laħam, kif ukoll użu espert ta' diversi ħwawar.&lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=Hahne|isem=Elsa|data=2008|titlu=You are where you eat: stories and recipes from the neighborhoods of New Orleans|edizzjoni=University Press of Mississippi|paġna=47-49|isbn=978-1-57806-941-5|data-aċċess=2025-12-29}}&lt;/ref&gt; Hyderabad hija elenkata mill [[UNESCO|-UNESCO]] bħala belt kreattiva tal-gastronomija,&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Nanisetti |first=Serish |date=2019-10-31 |title=Hyderabad figures in UNESCO list for rich culinary heritage |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/hyderabad-figures-in-unesco-list-for-rich-culinary-heritage/article29845839.ece |journal=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X |access-date=2025-12-29}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://en.unesco.org/creative-cities/events/unesco-designates-66-new-creative-cities|titlu=UNESCO designates 66 new Creative Cities {{!}} Creative Cities Network|sit=en.unesco.org|lingwa=en|data-aċċess=2025-12-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210201210257/https://en.unesco.org/creative-cities/events/unesco-designates-66-new-creative-cities|arkivju-data=2021-02-01}}&lt;/ref&gt; Il-Biryani u l-haleem hyderabadi, taħlita ta’ kċejjen Mughal u Għarbi,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=Sanjeev|isem=Kapoor|data=2011|sena=2008|titlu=Royal hyderabadi cooking|url=http://archive.org/details/royalhyderabadic0000unse|lingwa=en|edizzjoni=Popular Prakashan|paġna=13|isbn=978-81-7991-373-4|data-aċċess=2025-12-29}}&lt;/ref&gt; jibbenefikaw minn indikazzjoni ġeografika protetta nazzjonali (IĠP).&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.ndtv.com/article/cities/hyderabadi-haleem-now-close-to-being-patented-49064.html|titlu=Hyderabadi Haleem now close to being patented|sit=NDTV.com|lingwa=en|data-aċċess=2025-12-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111204151143/http://www.ndtv.com/article/cities/hyderabadi-haleem-now-close-to-being-patented-49064.html|arkivju-data=2011-12-04}}&lt;/ref&gt; Il-kċina Hyderabadi hija influwenzata, sa ċertu punt, mill -kċina Franċiża, iżda primarjament mill-kċejjen Għarbija, Torka, Iranjana, u {{Interlanguage link|Cuisine télougou}} . {{Interlanguage link|Cuisine marathi}},&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=Leonard|isem=Karen Isaksen|data=2007|titlu=Locating home: India's Hyderabadis abroad|edizzjoni=Stanford University Press|paġna=14 et 248–255|isbn=978-0-8047-5442-2|data-aċċess=2025-12-29}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Fost il-platti tradizzjonali popolari hemm {{Interlanguage link|nihari}} ., iċ {{Interlanguage link|chakna}}, bagara baingan u {{Interlanguage link|qubani ka meetha}} desserts, {{Interlanguage link|double ka meetha}} u kaddu ki kheer (porridge ħelu magħmul mill-qara ħamra),&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Dundoo |first=Sangeetha Devi |date=2010-11-25 |title=A plateful of culture |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/a-plateful-of-culture/article911611.ece |journal=The Hindu |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101224337/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/a-plateful-of-culture/article911611.ece |archive-date=2016-01-01 |access-date=2025-12-29}}&lt;/ref&gt; ''It-Tiġieġ 65'' huwa wkoll platt komuni f'Hyderabad. Malli wasal f'Hyderabad, ix-chefs lokali adattawh għall-gosti tal-popolazzjoni.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.siasat.com/how-hyderabad-adopted-chennais-chicken-65-and-gave-it-a-twist-3143513/|titlu=How Hyderabad adopted Chennai’s Chicken 65 and gave it a twist|kunjom=Khan|isem=Bushra|data=2024-12-06|sit=The Siasat Daily|lingwa=en|data-aċċess=2025-12-29}}&lt;/ref&gt;

== Personalitajiet relatati ==

* Padmaja Naidu (1900-1975), imwielda f'Hyderabad, attivista għall-indipendenza ġellied tal-libertà &quot;u politiku Indjan, deputat federali u mbagħad gvernatur ta' West Bengal.&quot;

== L-isports ==
Il-futbol u l-cricket huma ż-żewġ sports l-aktar popolari f'Hyderabad. Hyderabad FC, franchise tal-futbol imwaqqfa fl-2019, tilgħab fl- Indian Super League, l-ogħla diviżjoni tal-pajjiż. Il-belt tiftaħar b'bosta faċilitajiet sportivi, inkluż il- {{Interlanguage link|Swarnandhra Pradesh Sports Complex}} maħsub għall -hockey fuq il-ħaxix u l- {{Interlanguage link|G. M. C. Balayogi Athletic Stadium}} {{Interlanguage link|G. M. C. Balayogi Athletic Stadium}} {{Interlanguage link|G. M. C. Balayogi Athletic Stadium}} {{Interlanguage link|G. M. C. Balayogi Athletic Stadium}} maħsub għall-atletika u l-futbol. Il-belt ospitat il- ''{{Interlanguage link|National Games of India}}'', il- Logħob Afro-Asjatiċi tal-2003, il- Logħob Dinji Militari tas-Sajf tal-2007, il- Kampjonati Dinjija tal-Badminton tal-2009, il ''-Kampjonat Dinji tas-Snooker tal-IBSF'' tal-2009 u xi logħbiet tat-Tazza tad-Dinja Unity tal-2014.

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|JPN}} [[Miyoshi]] ([[Ġappun]]) ;
* {{Flagicon|UAE}} [[Dubai (belt)|Dubai]] ([[Emirati Għarab Magħquda]]) ;
* {{Flagicon|KOR}} [[Suwon]] ([[Korea t'Isfel]]) ;
* {{Flagicon|TWN}} [[Tajpej]] ([[Tajwan]]) ;
* {{Flagicon|GER}} [[Munich]] ([[Ġermanja]]) ;
* {{Flagicon|AUS}} [[Brisbane]] ([[Awstralja]]) ;
* {{Flagicon|AUS}} [[Ipswich]] ([[Awstralja]]) ;
* {{Flagicon|USA}} [[Riverside]] ([[Stati Uniti]]) ;
* {{Flagicon|USA}} [[Indianapolis]] ([[Stati Uniti]]) ;
* {{Flagicon|COL}} [[Medellín]] ([[Kolombja]]) ;
* {{Flagicon|RUS}} [[Kazan]] ([[Russja]]) ;
* {{Flagicon|ZAF}} [[Bloemfontein]] ([[Afrika t'Isfel]]) ;
* {{Flagicon|FRA}} [[Bordeaux Métropole]] ([[Franza]]).

== Gallerija ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Stampa:Ramoji_Film_City_-_Mughal_Garden_-_Brindavan_(7833132222).jpg|ħolqa=Fichier:Ramoji_Film_City_-_Mughal_Garden_-_Brindavan_(7833132222).jpg|alt=Jardin moghol au Ramoji Film City.| Ġnien Mughal f'Ramoji Film City.
Stampa:Hussain_Sagar_Buddha_Statue.JPG|ħolqa=Fichier:Hussain_Sagar_Buddha_Statue.JPG|alt=Statue du Bouddha au lac de Hussain Sagar.| Statwa ta [[Gautama Buddha|' Buddha]] fil-Lag Hussain Sagar .
Stampa:Tomb_of_Muhammad_Quli_Qutb_Shah.jpg|ħolqa=Fichier:Tomb_of_Muhammad_Quli_Qutb_Shah.jpg|alt=Tombe de Mohammed Quli Qutb Shah, sultan de Golconde et fondateur de la ville.| Il-qabar ta' Mohammed Quli Qutb Shah, Sultan ta' Golconda u fundatur tal-belt.
Stampa:Hyderabad_Metro_Blue_Line_14042019.jpg|ħolqa=Fichier:Hyderabad_Metro_Blue_Line_14042019.jpg|alt=Une rame de métro circulant à proximité de la station Ameerpet.| Ferrovija tas-subway tivvjaġġa ħdejn l-istazzjon ta' ''Ameerpet'' .
Stampa:Charminar_view_from_lad_bazar.jpg|ħolqa=Fichier:Charminar_view_from_lad_bazar.jpg|alt=Rue commerçante du Laad Bazaar, avec le Charminar en perspective.| Triq tax-xiri tal- ''Laad Bazaar'', biċ-Charminar fil-bogħod.
Stampa:Microsoft_R&amp;D_Hyd.jpg|ħolqa=Fichier:Microsoft_R&amp;D_Hyd.jpg|alt=Le Microsoft R&amp;D Campus de Hyderabad.| Il-Kampus tar-Riċerka u l-Iżvilupp [[Microsoft|tal-Microsoft]] f'Hyderabad.
Stampa:Rajiv_Gandhi_International_Stadium,_Uppal.jpg|ħolqa=Fichier:Rajiv_Gandhi_International_Stadium,_Uppal.jpg|alt=Le stade Rajiv Gandhi, dans le quartier d'Uppal.| L-Istadju Rajiv Gandhi, fid-distrett ta' Uppal.
Stampa:Nizam's_of_Hyderabad_Throne.jpg|ħolqa=Fichier:Nizam's_of_Hyderabad_Throne.jpg|alt=Le trône du Nizam dans la salle du Darbâr, ou Khilwat Mubarak, Palais de Chowmahalla.| It-tron tan- Nizam fis-sala Darbar, jew ''Khilwat Mubarak'', fil-Palazz Chowmahalla.
Stampa:Taramathi_Baradari.JPG|ħolqa=Fichier:Taramathi_Baradari.JPG|alt=Le Taramati Baradari (en), ancien caravansérail au sein du jardin persan Ibrahim Bagh.| It ''{{Interlanguage link|Taramati Baradari}}'', ex- karavanserai [[Ġnien Persjan|fil-ġnien Persjan]] ta' ''Ibrahim Bagh'' .
Stampa:Hyderabadmuseum.jpg|ħolqa=Fichier:Hyderabadmuseum.jpg|alt=Le Musée Salar Jung.| Il -Mużew Salar Jung .
Stampa:Falaknuma_Palace_01.jpg|ħolqa=Fichier:Falaknuma_Palace_01.jpg|alt=Le Falaknuma Palace, ancien palais des Nizams, qui l'utilisèrent pour recevoir les visiteurs de prestige à leur cour.| Il ''-Palazz Falaknuma'', ex-palazz tan-Nizams, li kienu jużawh biex jilqgħu viżitaturi prestiġjużi fil-qorti tagħhom.
Stampa:Architecture_of_Dargah_Hazrath_Syed_Shah_Moosa_Quadri_in_Hussaini_Alam_4.jpg|ħolqa=Fichier:Architecture_of_Dargah_Hazrath_Syed_Shah_Moosa_Quadri_in_Hussaini_Alam_4.jpg|alt=Détail sur le Dargah de Hazrath Syed Shah Musa Qadri.| Dettalji dwar id -Dargah ta' Hazrath Syed Shah Musa Qadri.
Stampa:Mecca_Masjid_Hyderabad.JPG|ħolqa=Fichier:Mecca_Masjid_Hyderabad.JPG|alt=Le Makkah Masjid ou « Mosquée de La Mecque », principale mosquée du centre historique.| Il ''-Masjid ta' Mekka'' jew &quot; Moskea ta' [[Mekka]] &quot;, il-moskea ewlenija fiċ-ċentru storiku.
Stampa:Khursheed_Jah_Devdi_palace_in_Hussaini_Alam,_Hyderabad_(2).jpg|ħolqa=Fichier:Khursheed_Jah_Devdi_palace_in_Hussaini_Alam,_Hyderabad_(2).jpg|alt=Le Khursheed Jah Devdi, palais à l'abandon d'une ancienne famille aristocratique de la ville.| Il ''-Khursheed Jah Devdi'', palazz abbandunat li kien ta’ familja aristokratika preċedenti tal-belt.
Stampa:Hyderabad,_Badshahi_Ashurkhana,_interno_01.jpg|ħolqa=Fichier:Hyderabad,_Badshahi_Ashurkhana,_interno_01.jpg|alt=Le Badshahi Ashurkhana, salle de congrégation cérémonielle pour la communauté chiite de la ville.| Il- ''Badshahi Ashurkhana'', sala tal-assemblea ċerimonjali għall-komunità [[Xigħa|Xiita]] tal-belt.
Stampa:Koti_Residency_Deborah_Hutton.jpg|ħolqa=Fichier:Koti_Residency_Deborah_Hutton.jpg|alt=Le Koti Residency ou British Residency, demeure du résident britannique auprès de la couronne hyderabadie.| ''Ir-Residenza Koti'' jew ''ir-Residenza Brittanika'', residenza tar -resident Brittaniku bil-kuruna Hyderabadi.
Stampa:Necklace_road_during_Ganesh_Nimajjanam_(2019).jpg|ħolqa=Fichier:Necklace_road_during_Ganesh_Nimajjanam_(2019).jpg|alt=Embouteillage sur Necklace Road lors du Ganesh Nimajjanam.| Ġamm tat-traffiku fuq ''Necklace Road'' waqt Ganesh Nimajjanam .
Stampa:Architecture_on_streets_of_Hussaini_Alam_1.jpg|ħolqa=Fichier:Architecture_on_streets_of_Hussaini_Alam_1.jpg|alt=Bâtiment ancien dans une rue du quartier Hussaini Alam.| Bini antik fi triq fid-distrett ta' ''Hussaini Alam'' .
Stampa:Long_exposure_shot_on_Inorbit_Mall_Road,_Hyderabad.jpg|ħolqa=Fichier:Long_exposure_shot_on_Inorbit_Mall_Road,_Hyderabad.jpg|alt=Vue nocturne sur le Inorbit Mall Road, quartier de HITEC City.| Veduta bil-lejl ta' ''Inorbit Mall Road'', distrett tal-Belt HITEC.
&lt;/gallery&gt;

== Noti u referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>fj4ny26akul4mb2ux6qebyr0jbbwjp3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tijuana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34536</id>
    <revision>
      <id>331360</id>
      <timestamp>2026-08-09T01:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/232661843|Tijuana]]&quot;</comment>
      <origin>331360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5776" sha1="42c35uyv5hgd6yh4uysntxu3hys1il0" xml:space="preserve">
'''Tijuana''' hija belt [[Messiku|Messikana]] fl- istat ta' Baja California u l-belt kapitali tal- muniċipalità bl-istess isem . Hija msejħa '''TJ''' .

== Ġeografija ==
Il-belt tinsab fil-majjistral tal-Messiku, qrib il- fruntiera mal-Istati Uniti. ; tmiss mal-Kontea ta' San Diego f'Kalifornja fit-tramuntana. Tijuana għandha fruntiera ma' Playas de Rosarito, li darba kienet waħda mid-distretti tagħha, iżda saret indipendenti bejn l-1999 u l-2000 . Iċ-ċensiment tal-2005 indika 1.6 miljun abitant, inkluż Tecate, iżda n-numru huwa kkontestat, partikolarment minħabba li l-belt tospita ħafna nies bla dar u hija punt ta' tranżitu importanti għall-immigranti illegali lejn l- [[Stati Uniti|Istati Uniti]] .

Bħal ħafna mill-pajjiż ġar ta' California, Tijuana tgawdi minn klima Mediterranja.


Il-belt hija mibnija fuq is-sodda t'isfel tal-wied tax-Xmara Tijuana, fil-majjistral tad-diga Abelardo L. Rodríguez. Dan ir-riżervwar jinsab fil-ġonta ta' żewġ pajsaġġi kontrastanti: wied b'għoljiet weqfin 'il fuq mix-xmara u depożitu alluvjali relattivament wiesa' u ċatt fejn ġew stabbiliti l-ewwel insedjamenti. Dawn l-uċuħ alluvjali, magħmula minn diversi ġenerazzjonijiet ta' terrazzi, jitwessgħu malajr fl-Istati Uniti, fejn ix-xmara tisfaċċa f'estwarju b'diversi fergħat terminali. Fuq kull naħa tal-wied hemm żewġ pajsaġġi fiżikament opposti. Lejn il-majjistral testendi plateau monotonu, ċatt u tabulari, 150 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, magħruf bħala l-Mesa de Otay. Din il-formazzjoni tal-art tiddomina l-widien tal-madwar b'irdumijiet sinużi u għoljiet weqfin, u hija maqsuma tul it-truf tagħha minn widien żgħar, li ħafna minnhom huma niexfa għall-maġġoranza tas-sena. B'kuntrast, ir-reġjun tal-lbiċ huwa kkaratterizzat minn pajsaġġ imħatteb ħafna u eteroġenju bi ftit żoni ċatti, fejn interfluvi dissezzjonati huma separati minn widien (Los Laureles jew El Matadero, pereżempju). Il-formazzjonijiet ġeoloġiċi huma identiċi għal dawk tal-Mesa de Otay, iżda hawn għaddew minn tettonika attiva ħafna, li sussegwentement iffavorixxiet dissezzjoni avvanzata.

== Klima ==

== Ekonomija ==
Tijuana, ċentru turistiku importanti qrib il-bliet ewlenin ta' Kalifornja, għandha ħafna maquiladoras (impjanti tal-assemblaġġ b'kuntratt għall- [[Stati Uniti|Istati Uniti]] ), speċjalment fis-setturi tal-karozzi u tal-elettronika.

Is -snin 20 biddlu profondament lil Tijuana bil- Projbizzjoni fl-Istati Uniti. Ħafna Amerikani qasmu l-fruntiera biex jixorbu u jilagħbu logħob tal-azzard legalment. Infetħu każinos ġganteski, bħal Agua Caliente. Caesar Cardini mexxa ftit ristoranti fil-belt matul dan il-perjodu, bħall- ''Caesar's'' Hotel attwali (imsejjaħ ukoll ''Caesar's Palace'' ) fit-triq prinċipali ''Avenida Revolución.''


L-avvenimenti internazzjonali tas-snin ta’ wara kellhom impatt profond fuq il-belt. It-turiżmu żdied b’mod sinifikanti grazzi għall-għadd kbir ta’ Amerikani li ġew Tijuana għall-ħajja bil-lejl tagħha. Barra minn hekk, numru kbir ta’ Messikani minn madwar il-pajjiż bdew joqogħdu hemm, u b’hekk il-popolazzjoni tagħha ttriplikat. Bejn l-1940 u l-1950, il-popolazzjoni tal-belt kibret minn 21,971 għal 65,364.

== Kriminalità ==
Il-kartelli tad-droga huma mifruxa fil-belt, u l-kuritur Tijuana-San Diego, flimkien mal-kuritur Ciudad Juárez-El Paso, jikkostitwixxi l-punt ewlieni ta' qsim tad-droga fuq il-fruntiera Messikana-Amerikana.

Iż-żieda fit-tensjonijiet relatati mat-traffikar tad-droga, wara ż-żieda fis-sigurtà doganali fil-fruntiera Amerikana mill-1990 'l hawn, u l-gwerra bejn il-gangs u l-pulizija, wasslet għal bosta qtil u bumbardamenti.

Għalhekk, mill-1992 sal-2001, Tijuana kienet meqjusa bħala l-aktar belt vjolenti fid-dinja, bl-ogħla rata ta' qtil per capita.


Madankollu, mill-2005 'l hawn, taħt ir-reazzjoni negattiva tal-politiki reviżjonisti ta' [[George W. Bush]] u l-influwenza dejjem tonqos tal-amministrazzjoni Fox, marbuta ma' ġlidiet interni mar-rivali tiegħu Felipe Calderón (li suċċessuru fl-2006), ir-rati tal-kriminalità żdiedu b'mod drammatiku mill-ġdid, u saħansitra qabżu dawk tas-snin disgħin sal-2008.

Tijuana issa hija l-aktar belt vjolenti fid-dinja, qabel ir-rivali tagħha Ciudad Juárez. Fl-2008, bejn 5,300 u 5,500 qtil marbuta ma' attività ta' kartelli ġew irreġistrati fil-belt.

== Mużika ==
Tijuana hija ċentru mużikali ewlieni. Kien hawn li Carlos Santana skopra l-kitarra, Herb Alpert daqq mat- ''Tijuana Brass'', u kien ukoll f'Tijuana li twieled wieħed mill-aktar gruppi rappreżentattivi tan- ''narco-corrido'', Los Tucanes de Tijuana . .

Xi ħaġa bla preċedent fil [[Messiku|-Messiku]], fl-aħħar tas-snin tmenin u l-bidu tas-snin disgħin, il-klabb Iguanas ġab fuq il-palk l-aktar gruppi pop famużi ta’ dak iż-żmien, bħal Nirvana, The Charlatans, u Jane's Addiction .

== Nies famużi ==

* Carlos Santana (1947-), kitarrist.
* Julieta Venegas (1970-), kantanta oriġinarjament minn din il-belt.
* Tijuana Le! , grupp mużikali ska, rock u punk li joriġina minn Tijuana.
* Caesar Cardini (1896-1956), ristoratur f'Tijuana matul is- snin 20 u 40, ivvinta l- insalata Caesar hemmhekk.
* Fernando Arce (1980-), plejer tal-futbol internazzjonali.
* Erik Morales (1976-), boxer b'titli f'erba' kategoriji (super bantamweight, featherweight, super featherweight, super lightweight)
* Bye Sami, band tar-rock
* Bender Tordeur Rodríguez (2996-), robot li jdur fis-serje Futurama

== Reliġjon ==

* Arċidjoċesi ta' Tijuana
* [[Cathédrale Notre-Dame-de-Guadalupe de Tijuana|Katidral tal-Madonna ta' Guadalupe]]

== Noti u referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]</text>
      <sha1>42c35uyv5hgd6yh4uysntxu3hys1il0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331361</id>
      <parentid>331360</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T01:41:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Infobox city create.</comment>
      <origin>331361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7962" sha1="q104v0kcavmayxonk3mlhuu6gr62tjl" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Tijuana''' hija belt [[Messiku|Messikana]] fl- istat ta' Baja California u l-belt kapitali tal- muniċipalità bl-istess isem . Hija msejħa '''TJ''' .

== Ġeografija ==
Il-belt tinsab fil-majjistral tal-Messiku, qrib il- fruntiera mal-Istati Uniti. ; tmiss mal-Kontea ta' San Diego f'Kalifornja fit-tramuntana. Tijuana għandha fruntiera ma' Playas de Rosarito, li darba kienet waħda mid-distretti tagħha, iżda saret indipendenti bejn l-1999 u l-2000 . Iċ-ċensiment tal-2005 indika 1.6 miljun abitant, inkluż Tecate, iżda n-numru huwa kkontestat, partikolarment minħabba li l-belt tospita ħafna nies bla dar u hija punt ta' tranżitu importanti għall-immigranti illegali lejn l- [[Stati Uniti|Istati Uniti]] .

Bħal ħafna mill-pajjiż ġar ta' [[California]], Tijuana tgawdi minn klima Mediterranja.

Il-belt hija mibnija fuq is-sodda t'isfel tal-wied tax-Xmara Tijuana, fil-majjistral tad-diga Abelardo L. Rodríguez. Dan ir-riżervwar jinsab fil-ġonta ta' żewġ pajsaġġi kontrastanti: wied b'għoljiet weqfin 'il fuq mix-xmara u depożitu alluvjali relattivament wiesa' u ċatt fejn ġew stabbiliti l-ewwel insedjamenti. Dawn l-uċuħ alluvjali, magħmula minn diversi ġenerazzjonijiet ta' terrazzi, jitwessgħu malajr fl-Istati Uniti, fejn ix-xmara tisfaċċa f'estwarju b'diversi fergħat terminali. Fuq kull naħa tal-wied hemm żewġ pajsaġġi fiżikament opposti. Lejn il-majjistral testendi plateau monotonu, ċatt u tabulari, 150 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, magħruf bħala l-Mesa de Otay. Din il-formazzjoni tal-art tiddomina l-widien tal-madwar b'irdumijiet sinużi u għoljiet weqfin, u hija maqsuma tul it-truf tagħha minn widien żgħar, li ħafna minnhom huma niexfa għall-maġġoranza tas-sena. B'kuntrast, ir-reġjun tal-lbiċ huwa kkaratterizzat minn pajsaġġ imħatteb ħafna u eteroġenju bi ftit żoni ċatti, fejn interfluvi dissezzjonati huma separati minn widien (Los Laureles jew El Matadero, pereżempju). Il-formazzjonijiet ġeoloġiċi huma identiċi għal dawk tal-Mesa de Otay, iżda hawn għaddew minn tettonika attiva ħafna, li sussegwentement iffavorixxiet dissezzjoni avvanzata.

== Klima ==
Il-klima ta’ Tijuana għandha klima sħuna semi-arida (klassifikazzjoni tal-klima Köppen BSh), b’madwar 231 mm ta’ preċipitazzjoni annwali, u ġeneralment temp ħafif għal sħun is-sena kollha. Għandha karatteristiċi tal-[[klima Mediterranja]] (Csa) li tinsab fit-tramuntana, il-lvant u x-xlokk immedjati, bil-biċċa l-kbira tal-preċipitazzjoni annwali taqa’ fix-xitwa, bejn ix-xhur ta’ Novembru u Marzu. Simili għal San Diego, hemm differenzi kbar fit-temperatura tas-sajf bejn il-kosta immedjata u ż-żoni ta’ ġewwa tal-belt. Dan minħabba d-dħul ta’ kurrent kiesaħ li jimmodera l-varjazzjonijiet fit-temperatura tal-baħar mir-radjazzjoni solari qawwija.

Bejn Novembru u Marzu, il-maltempati joriġinaw minn fronti li jidħlu mill-Oċean Paċifiku. Jannar huwa l-aktar xahar imxarrab tas-sena għall-belt u matul dan iż-żmien jiġi osservat avveniment perjodiku, simili għal June Gloom, maħluq minn saff tal-baħar. Jannar huwa l-aktar xahar kiesaħ, li matulu t-temperaturi medja huma ta’ 13.6 °C. Fil-belt April jissinifika t-tmiem tax-xitwa u l-bidu tar-riħ ta’ Santa Ana. Għalkemm l-ogħla temperaturi matul il-jum ġeneralment ikunu madwar 20 °C, il-mewġ tas-sħana jista’ jilħaq sa 33 °C. L-aktar xhur sħan fil-belt huma Awwissu u Settembru, li matulhom it-temperaturi medja huma ta’ 22.0 °C. Is-sjuf huma bil-bosta l-aktar żmien niexef tas-sena peress li l-influwenzi mill-Kurrent ta’ California u l-High tal-Paċifiku tat-Tramuntana jrażżnu l-formazzjoni tax-xita kkawżata mill-Monsoon tal-Amerika ta’ Fuq. Madankollu, iċ-ċikluni tropikali jolqtu l-belt minn żmien għal żmien. L-aktar wieħed reċenti li għamel dan kien l-[[Uragan Hilary]] fl-2023, li ħalla xita torrenzjali li kkawża għargħar f’daqqa u valangi mifruxa&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.bbc.com/weather/3981609|titlu=Tijuana|sit=BBC Weather|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.accuweather.com/en/mx/tijuana/241912/weather-forecast/241912|titlu=Tijuana, Baja California, Mexico Weather Forecast {{!}} AccuWeather|sit=www.accuweather.com|lingwa=en-us|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;.

== Ekonomija ==
Tijuana, ċentru turistiku importanti qrib il-bliet ewlenin ta' Kalifornja, għandha ħafna maquiladoras (impjanti tal-assemblaġġ b'kuntratt għall- [[Stati Uniti|Istati Uniti]] ), speċjalment fis-setturi tal-karozzi u tal-elettronika.

Is -snin 20 biddlu profondament lil Tijuana bil- Projbizzjoni fl-Istati Uniti. Ħafna Amerikani qasmu l-fruntiera biex jixorbu u jilagħbu logħob tal-azzard legalment. Infetħu każinos ġganteski, bħal Agua Caliente. Caesar Cardini mexxa ftit ristoranti fil-belt matul dan il-perjodu, bħall- ''Caesar's'' Hotel attwali (imsejjaħ ukoll ''Caesar's Palace'' ) fit-triq prinċipali ''Avenida Revolución.''

L-avvenimenti internazzjonali tas-snin ta’ wara kellhom impatt profond fuq il-belt. It-turiżmu żdied b’mod sinifikanti grazzi għall-għadd kbir ta’ Amerikani li ġew Tijuana għall-ħajja bil-lejl tagħha. Barra minn hekk, numru kbir ta’ Messikani minn madwar il-pajjiż bdew joqogħdu hemm, u b’hekk il-popolazzjoni tagħha ttriplikat. Bejn l-1940 u l-1950, il-popolazzjoni tal-belt kibret minn 21,971 għal 65,364.

== Kriminalità ==
Il-kartelli tad-droga huma mifruxa fil-belt, u l-kuritur Tijuana-San Diego, flimkien mal-kuritur Ciudad Juárez-El Paso, jikkostitwixxi l-punt ewlieni ta' qsim tad-droga fuq il-fruntiera Messikana-Amerikana.

Iż-żieda fit-tensjonijiet relatati mat-traffikar tad-droga, wara ż-żieda fis-sigurtà doganali fil-fruntiera Amerikana mill-1990 'l hawn, u l-gwerra bejn il-gangs u l-pulizija, wasslet għal bosta qtil u bumbardamenti.

Għalhekk, mill-1992 sal-2001, Tijuana kienet meqjusa bħala l-aktar belt vjolenti fid-dinja, bl-ogħla rata ta' qtil per capita.


Madankollu, mill-2005 'l hawn, taħt ir-reazzjoni negattiva tal-politiki reviżjonisti ta' [[George W. Bush]] u l-influwenza dejjem tonqos tal-amministrazzjoni Fox, marbuta ma' ġlidiet interni mar-rivali tiegħu Felipe Calderón (li suċċessuru fl-2006), ir-rati tal-kriminalità żdiedu b'mod drammatiku mill-ġdid, u saħansitra qabżu dawk tas-snin disgħin sal-2008.

Tijuana issa hija l-aktar belt vjolenti fid-dinja, qabel ir-rivali tagħha Ciudad Juárez. Fl-2008, bejn 5,300 u 5,500 qtil marbuta ma' attività ta' kartelli ġew irreġistrati fil-belt.

== Mużika ==
Tijuana hija ċentru mużikali ewlieni. Kien hawn li Carlos Santana skopra l-kitarra, Herb Alpert daqq mat- ''Tijuana Brass'', u kien ukoll f'Tijuana li twieled wieħed mill-aktar gruppi rappreżentattivi tan- ''narco-corrido'', Los Tucanes de Tijuana . .

Xi ħaġa bla preċedent fil [[Messiku|-Messiku]], fl-aħħar tas-snin tmenin u l-bidu tas-snin disgħin, il-klabb Iguanas ġab fuq il-palk l-aktar gruppi pop famużi ta’ dak iż-żmien, bħal Nirvana, The Charlatans, u Jane's Addiction .

== Nies famużi ==

* Carlos Santana (1947-), kitarrist.
* Julieta Venegas (1970-), kantanta oriġinarjament minn din il-belt.
* Tijuana Le! , grupp mużikali ska, rock u punk li joriġina minn Tijuana.
* Caesar Cardini (1896-1956), ristoratur f'Tijuana matul is- snin 20 u 40, ivvinta l- insalata Caesar hemmhekk.
* Fernando Arce (1980-), plejer tal-futbol internazzjonali.
* Erik Morales (1976-), boxer b'titli f'erba' kategoriji (super bantamweight, featherweight, super featherweight, super lightweight)
* Bye Sami, band tar-rock
* Bender Tordeur Rodríguez (2996-), robot li jdur fis-serje Futurama

== Reliġjon ==

* Arċidjoċesi ta' Tijuana
* [[Cathédrale Notre-Dame-de-Guadalupe de Tijuana|Katidral tal-Madonna ta' Guadalupe]]

== Noti u referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]</text>
      <sha1>q104v0kcavmayxonk3mlhuu6gr62tjl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pajsaġġ Migratorju ta' Boma–Badingilo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34537</id>
    <revision>
      <id>331378</id>
      <timestamp>2026-08-09T10:08:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trigcly</username>
        <id>17859</id>
      </contributor>
      <comment>Kontenut, stampi, kwotazzjonijiet u ħoloq</comment>
      <origin>331378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7351" sha1="5mwchtsmgulmkly6wg1i7gpb2shpena" xml:space="preserve">[[Stampa:Kondokoro Island at dusk in Juba, South Sudan.jpg|daqsminuri|Il-Gżira ta' Gondokoro fil-Park Nazzjonali ta' Badingilo.]]
Il-'''Pajsaġġ Migratorju ta' Boma–Badingilo''', magħruf ukoll bħala l-'''Pajsaġġ Migratorju tar-Reġjun il-Kbir tan-Nil''', huwa l-pajsaġġ fejn isseħħ l-ikbar migrazzjoni ta' [[Mammiferu|mammiferi]] tal-art fid-[[Id-Dinja|dinja]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://news.mongabay.com/short-article/2025/06/new-maps-reveal-earths-largest-land-mammal-migration/|titlu=New maps reveal Earth’s largest land mammal migration|sit=news.mongabay.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Jospita ċ-ċaqliq staġonali ta' miljuni ta' għażżiela, bħall-kobs tal-widnejn bojod (5,000,000 eżemplar), il-gazzelli ta' Mongalla (350,000 eżemplar), it-tjangs (300,000 eżemplar) u ċ-ċriev ta' Bohor (160,000 eżemplar), li jiċċaqilqu biex ifittxu l-ilma.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Lewis|isem=Nell|data=2024-06-25|titlu=The ‘world’s largest land mammal migration’ happens here every year. War means no one knows about it. {{!}} CNN|url=https://www.cnn.com/travel/south-sudan-migration-c2e-spc-intl|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.africanparks.org/campaign/great-nile-migration|titlu=Great Nile Migration|sit=www.africanparks.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/newsround/articles/cg664de9lkwo|titlu=Largest mammal migration on Earth shown in pictures|data=2024-06-27|sit=BBC Newsround|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;

Fl-imgħoddi kien maħsub li dan il-pajsaġġ ma kienx jeżisti iktar minħabba għexieren ta' snin ta' kunflitti fis-[[Sudan t'Isfel]].&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|titlu=World’s largest land mammal migration revealed in South Sudan|url=https://peacekeeping.un.org/en/worlds-largest-land-mammal-migration-revealed-south-sudan|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Madankollu, veduti mill-ajru permezz ta' ħelikopters u ajruplani wrew li l-migrazzjoni għadha sseħħ f'żona fejn prattikament ma jeżistux toroq.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Phillips|isem=Michael M.|kunjom2=Ng|isem2=Annie|data=2025-09-07|titlu=This Is the World’s Biggest Animal Migration—and Few Outsiders Have Seen It|url=https://www.wsj.com/world/africa/worlds-biggest-animal-migration-great-nile-b67e3c0b|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Din iż-żona tikkonfina ma' dik tat-tribujiet tal-popli indiġeni.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://abcnews.com/International/south-sudans-epic-effort-protect-worlds-largest-mammal/story?id=111372496|titlu=South Sudan's epic effort to protect the world's largest mammal migration|kunjom=News|isem=A. B. C.|sit=ABC News|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Dan il-pajsaġġ huwa magħmul minn savanna u pjanuri tal-għargħar bil-boskijiet li jinsabu mhedda mill-produzzjoni agrikola kif ukoll mill-iżviluppaturi għall-estrazzjoni taż-żejt, tal-gass u tal-minerali.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rainforesttrust.org/urgent-projects/save-south-sudans-great-antelope-migration/|titlu=Save South Sudan’s Great Antelope Migration|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Il-pajsaġġ tal-migrazzjoni tkopri erja ta' 122,774 kilometru kwadru (47,403 mil kwadru),&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://animalsurvival.org/climate-change/the-greatest-land-mammal-migration-on-earth-is-taking-place/|titlu=The greatest land mammal migration on Earth is taking place – and it’s not the Serengeti|kunjom=Monica|data=2024-07-04|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; estiża mill-parks nazzjonali ta' Bandingilo u Boma fis-Sudan t'Isfel sal-Park Nazzjonali ta' Gambella fl-[[Etjopja]].

Il-migrazzjoni sseħħ minn Jannar sa Ġunju, u l-andament tar-rotta tal-migrazzjoni jinbidel bil-kontra minn Novembru sa Jannar. Bħala ċifri u kobor spazjali, il-migrazzjoni tar-Reġjun il-Kbir tan-Nil taqbeż lil dik tal-wildebeest (2,000,000 eżemplar) tas-[[Park Nazzjonali ta' Serengeti|Serengeti]] b'iktar mid-doppju.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Green|isem=Graeme|data=2024-06-25|titlu=Migration of 6m antelope in South Sudan dwarfs previous records for world’s biggest, aerial study reveals|url=https://www.theguardian.com/environment/article/2024/jun/25/south-sudan-antelope-migration-worlds-largest-aoe|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Fl-2021, huwa stmat li l-migrazzjoni kienet tinkludi miljun kob u 200,000 tjang.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://africageographic.com/stories/kob-tiang-migration-south-sudan/|titlu=White-eared kob and tiang migration South Sudan|kunjom=teamAG|data=2021-06-16|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Minn stħarriġ tal-2023 instab li jaf hija l-ikbar migrazzjoni, b'5 miljun kob tal-widnejn bojod, 350,000 gazzella ta' Mongalla, 300,000 tijang u 160,000 ċerva ta' Bohor.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Green|isem=Graeme|data=2024-06-25|titlu=Migration of 6m antelope in South Sudan dwarfs previous records for world’s biggest, aerial study reveals|url=https://www.theguardian.com/environment/article/2024/jun/25/south-sudan-antelope-migration-worlds-largest-aoe|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;

Fl-2022, ir-Repubblika tas-Sudan t'Isfel u l-Parks [[Afrika|Afrikani]] ffirmaw ftehim ta' għaxar snin għall-ġestjoni taż-żewġ parks nazzjonali u l-pajsaġġ tal-migrazzjoni fil-pajjiż.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/south-sudan-celebrates-second-anniversary-of-great-nile-landscape-success|titlu=South Sudan celebrates second anniversary of Great Nile Landscape Success|kunjom=Editor|isem=Associate|data=2025-06-25|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Bl-università ta' Wyoming fit-tmun, ir-riċerka internazzjonali qed issir attwalment biex tiġi ddokumentata l-migrazzjoni ta' bejn 5,000,000 u 7,000,000 [[annimal]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.uwyo.edu/news/2025/05/uw-led-initiative-helps-map-worlds-largest-land-mammal-migration.html|titlu=UW-Led Initiative Helps Map World’s Largest Land Mammal Migration|sit=www.uwyo.edu|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Il-Pajsaġġ Migratorju ta' Boma–Badingilo ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2026.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1808/|titlu=Boma&amp;ndash;Badingilo Migratory Landscape|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (vii)''' &quot;Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali&quot;; il-'''kriterju''' '''(ix)''' &quot;Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi [[Ekoloġija|ekoloġiċi]] u [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] kontinwi sinifikanti fl-[[evoluzzjoni]] u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar&quot;; il-'''kriterju (x)''' &quot;Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-[[Bijodiversità|diversità bijoloġika]], inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-[[xjenza]] jew tal-konservazzjoni&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Referenzi ==</text>
      <sha1>5mwchtsmgulmkly6wg1i7gpb2shpena</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331380</id>
      <parentid>331378</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T10:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trigcly</username>
        <id>17859</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Siti ta' Wirt Dinji fis-Sudan t'Isfel]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>331380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7405" sha1="bizty843xyaxci6h25ekrbutyhmvgqf" xml:space="preserve">[[Stampa:Kondokoro Island at dusk in Juba, South Sudan.jpg|daqsminuri|Il-Gżira ta' Gondokoro fil-Park Nazzjonali ta' Badingilo.]]
Il-'''Pajsaġġ Migratorju ta' Boma–Badingilo''', magħruf ukoll bħala l-'''Pajsaġġ Migratorju tar-Reġjun il-Kbir tan-Nil''', huwa l-pajsaġġ fejn isseħħ l-ikbar migrazzjoni ta' [[Mammiferu|mammiferi]] tal-art fid-[[Id-Dinja|dinja]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://news.mongabay.com/short-article/2025/06/new-maps-reveal-earths-largest-land-mammal-migration/|titlu=New maps reveal Earth’s largest land mammal migration|sit=news.mongabay.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Jospita ċ-ċaqliq staġonali ta' miljuni ta' għażżiela, bħall-kobs tal-widnejn bojod (5,000,000 eżemplar), il-gazzelli ta' Mongalla (350,000 eżemplar), it-tjangs (300,000 eżemplar) u ċ-ċriev ta' Bohor (160,000 eżemplar), li jiċċaqilqu biex ifittxu l-ilma.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Lewis|isem=Nell|data=2024-06-25|titlu=The ‘world’s largest land mammal migration’ happens here every year. War means no one knows about it. {{!}} CNN|url=https://www.cnn.com/travel/south-sudan-migration-c2e-spc-intl|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.africanparks.org/campaign/great-nile-migration|titlu=Great Nile Migration|sit=www.africanparks.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/newsround/articles/cg664de9lkwo|titlu=Largest mammal migration on Earth shown in pictures|data=2024-06-27|sit=BBC Newsround|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;

Fl-imgħoddi kien maħsub li dan il-pajsaġġ ma kienx jeżisti iktar minħabba għexieren ta' snin ta' kunflitti fis-[[Sudan t'Isfel]].&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|titlu=World’s largest land mammal migration revealed in South Sudan|url=https://peacekeeping.un.org/en/worlds-largest-land-mammal-migration-revealed-south-sudan|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Madankollu, veduti mill-ajru permezz ta' ħelikopters u ajruplani wrew li l-migrazzjoni għadha sseħħ f'żona fejn prattikament ma jeżistux toroq.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Phillips|isem=Michael M.|kunjom2=Ng|isem2=Annie|data=2025-09-07|titlu=This Is the World’s Biggest Animal Migration—and Few Outsiders Have Seen It|url=https://www.wsj.com/world/africa/worlds-biggest-animal-migration-great-nile-b67e3c0b|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Din iż-żona tikkonfina ma' dik tat-tribujiet tal-popli indiġeni.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://abcnews.com/International/south-sudans-epic-effort-protect-worlds-largest-mammal/story?id=111372496|titlu=South Sudan's epic effort to protect the world's largest mammal migration|kunjom=News|isem=A. B. C.|sit=ABC News|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Dan il-pajsaġġ huwa magħmul minn savanna u pjanuri tal-għargħar bil-boskijiet li jinsabu mhedda mill-produzzjoni agrikola kif ukoll mill-iżviluppaturi għall-estrazzjoni taż-żejt, tal-gass u tal-minerali.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rainforesttrust.org/urgent-projects/save-south-sudans-great-antelope-migration/|titlu=Save South Sudan’s Great Antelope Migration|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Il-pajsaġġ tal-migrazzjoni tkopri erja ta' 122,774 kilometru kwadru (47,403 mil kwadru),&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://animalsurvival.org/climate-change/the-greatest-land-mammal-migration-on-earth-is-taking-place/|titlu=The greatest land mammal migration on Earth is taking place – and it’s not the Serengeti|kunjom=Monica|data=2024-07-04|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; estiża mill-parks nazzjonali ta' Bandingilo u Boma fis-Sudan t'Isfel sal-Park Nazzjonali ta' Gambella fl-[[Etjopja]].

Il-migrazzjoni sseħħ minn Jannar sa Ġunju, u l-andament tar-rotta tal-migrazzjoni jinbidel bil-kontra minn Novembru sa Jannar. Bħala ċifri u kobor spazjali, il-migrazzjoni tar-Reġjun il-Kbir tan-Nil taqbeż lil dik tal-wildebeest (2,000,000 eżemplar) tas-[[Park Nazzjonali ta' Serengeti|Serengeti]] b'iktar mid-doppju.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Green|isem=Graeme|data=2024-06-25|titlu=Migration of 6m antelope in South Sudan dwarfs previous records for world’s biggest, aerial study reveals|url=https://www.theguardian.com/environment/article/2024/jun/25/south-sudan-antelope-migration-worlds-largest-aoe|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Fl-2021, huwa stmat li l-migrazzjoni kienet tinkludi miljun kob u 200,000 tjang.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://africageographic.com/stories/kob-tiang-migration-south-sudan/|titlu=White-eared kob and tiang migration South Sudan|kunjom=teamAG|data=2021-06-16|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Minn stħarriġ tal-2023 instab li jaf hija l-ikbar migrazzjoni, b'5 miljun kob tal-widnejn bojod, 350,000 gazzella ta' Mongalla, 300,000 tijang u 160,000 ċerva ta' Bohor.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Green|isem=Graeme|data=2024-06-25|titlu=Migration of 6m antelope in South Sudan dwarfs previous records for world’s biggest, aerial study reveals|url=https://www.theguardian.com/environment/article/2024/jun/25/south-sudan-antelope-migration-worlds-largest-aoe|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;

Fl-2022, ir-Repubblika tas-Sudan t'Isfel u l-Parks [[Afrika|Afrikani]] ffirmaw ftehim ta' għaxar snin għall-ġestjoni taż-żewġ parks nazzjonali u l-pajsaġġ tal-migrazzjoni fil-pajjiż.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/south-sudan-celebrates-second-anniversary-of-great-nile-landscape-success|titlu=South Sudan celebrates second anniversary of Great Nile Landscape Success|kunjom=Editor|isem=Associate|data=2025-06-25|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Bl-università ta' Wyoming fit-tmun, ir-riċerka internazzjonali qed issir attwalment biex tiġi ddokumentata l-migrazzjoni ta' bejn 5,000,000 u 7,000,000 [[annimal]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.uwyo.edu/news/2025/05/uw-led-initiative-helps-map-worlds-largest-land-mammal-migration.html|titlu=UW-Led Initiative Helps Map World’s Largest Land Mammal Migration|sit=www.uwyo.edu|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Il-Pajsaġġ Migratorju ta' Boma–Badingilo ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2026.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1808/|titlu=Boma&amp;ndash;Badingilo Migratory Landscape|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (vii)''' &quot;Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali&quot;; il-'''kriterju''' '''(ix)''' &quot;Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi [[Ekoloġija|ekoloġiċi]] u [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] kontinwi sinifikanti fl-[[evoluzzjoni]] u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar&quot;; il-'''kriterju (x)''' &quot;Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-[[Bijodiversità|diversità bijoloġika]], inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-[[xjenza]] jew tal-konservazzjoni&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Referenzi ==

[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fis-Sudan t'Isfel]]</text>
      <sha1>bizty843xyaxci6h25ekrbutyhmvgqf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331381</id>
      <parentid>331380</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T10:10:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trigcly</username>
        <id>17859</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>331381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7449" sha1="cq3u5kflo2j2nl8r6pzfo7x8exmb3rm" xml:space="preserve">[[Stampa:Kondokoro Island at dusk in Juba, South Sudan.jpg|daqsminuri|Il-Gżira ta' Gondokoro fil-Park Nazzjonali ta' Badingilo.]]
Il-'''Pajsaġġ Migratorju ta' Boma–Badingilo''', magħruf ukoll bħala l-'''Pajsaġġ Migratorju tar-Reġjun il-Kbir tan-Nil''', huwa l-pajsaġġ fejn isseħħ l-ikbar migrazzjoni ta' [[Mammiferu|mammiferi]] tal-art fid-[[Id-Dinja|dinja]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://news.mongabay.com/short-article/2025/06/new-maps-reveal-earths-largest-land-mammal-migration/|titlu=New maps reveal Earth’s largest land mammal migration|sit=news.mongabay.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Jospita ċ-ċaqliq staġonali ta' miljuni ta' għażżiela, bħall-kobs tal-widnejn bojod (5,000,000 eżemplar), il-gazzelli ta' Mongalla (350,000 eżemplar), it-tjangs (300,000 eżemplar) u ċ-ċriev ta' Bohor (160,000 eżemplar), li jiċċaqilqu biex ifittxu l-ilma.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Lewis|isem=Nell|data=2024-06-25|titlu=The ‘world’s largest land mammal migration’ happens here every year. War means no one knows about it. {{!}} CNN|url=https://www.cnn.com/travel/south-sudan-migration-c2e-spc-intl|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.africanparks.org/campaign/great-nile-migration|titlu=Great Nile Migration|sit=www.africanparks.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/newsround/articles/cg664de9lkwo|titlu=Largest mammal migration on Earth shown in pictures|data=2024-06-27|sit=BBC Newsround|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;

Fl-imgħoddi kien maħsub li dan il-pajsaġġ ma kienx jeżisti iktar minħabba għexieren ta' snin ta' kunflitti fis-[[Sudan t'Isfel]].&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|titlu=World’s largest land mammal migration revealed in South Sudan|url=https://peacekeeping.un.org/en/worlds-largest-land-mammal-migration-revealed-south-sudan|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Madankollu, veduti mill-ajru permezz ta' ħelikopters u ajruplani wrew li l-migrazzjoni għadha sseħħ f'żona fejn prattikament ma jeżistux toroq.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Phillips|isem=Michael M.|kunjom2=Ng|isem2=Annie|data=2025-09-07|titlu=This Is the World’s Biggest Animal Migration—and Few Outsiders Have Seen It|url=https://www.wsj.com/world/africa/worlds-biggest-animal-migration-great-nile-b67e3c0b|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Din iż-żona tikkonfina ma' dik tat-tribujiet tal-popli indiġeni.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://abcnews.com/International/south-sudans-epic-effort-protect-worlds-largest-mammal/story?id=111372496|titlu=South Sudan's epic effort to protect the world's largest mammal migration|kunjom=News|isem=A. B. C.|sit=ABC News|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Dan il-pajsaġġ huwa magħmul minn savanna u pjanuri tal-għargħar bil-boskijiet li jinsabu mhedda mill-produzzjoni agrikola kif ukoll mill-iżviluppaturi għall-estrazzjoni taż-żejt, tal-gass u tal-minerali.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rainforesttrust.org/urgent-projects/save-south-sudans-great-antelope-migration/|titlu=Save South Sudan’s Great Antelope Migration|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Il-pajsaġġ tal-migrazzjoni tkopri erja ta' 122,774 kilometru kwadru (47,403 mil kwadru),&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://animalsurvival.org/climate-change/the-greatest-land-mammal-migration-on-earth-is-taking-place/|titlu=The greatest land mammal migration on Earth is taking place – and it’s not the Serengeti|kunjom=Monica|data=2024-07-04|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; estiża mill-parks nazzjonali ta' Bandingilo u Boma fis-Sudan t'Isfel sal-Park Nazzjonali ta' Gambella fl-[[Etjopja]].

Il-migrazzjoni sseħħ minn Jannar sa Ġunju, u l-andament tar-rotta tal-migrazzjoni jinbidel bil-kontra minn Novembru sa Jannar. Bħala ċifri u kobor spazjali, il-migrazzjoni tar-Reġjun il-Kbir tan-Nil taqbeż lil dik tal-wildebeest (2,000,000 eżemplar) tas-[[Park Nazzjonali ta' Serengeti|Serengeti]] b'iktar mid-doppju.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Green|isem=Graeme|data=2024-06-25|titlu=Migration of 6m antelope in South Sudan dwarfs previous records for world’s biggest, aerial study reveals|url=https://www.theguardian.com/environment/article/2024/jun/25/south-sudan-antelope-migration-worlds-largest-aoe|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Fl-2021, huwa stmat li l-migrazzjoni kienet tinkludi miljun kob u 200,000 tjang.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://africageographic.com/stories/kob-tiang-migration-south-sudan/|titlu=White-eared kob and tiang migration South Sudan|kunjom=teamAG|data=2021-06-16|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Minn stħarriġ tal-2023 instab li jaf hija l-ikbar migrazzjoni, b'5 miljun kob tal-widnejn bojod, 350,000 gazzella ta' Mongalla, 300,000 tijang u 160,000 ċerva ta' Bohor.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Green|isem=Graeme|data=2024-06-25|titlu=Migration of 6m antelope in South Sudan dwarfs previous records for world’s biggest, aerial study reveals|url=https://www.theguardian.com/environment/article/2024/jun/25/south-sudan-antelope-migration-worlds-largest-aoe|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;

Fl-2022, ir-Repubblika tas-Sudan t'Isfel u l-Parks [[Afrika|Afrikani]] ffirmaw ftehim ta' għaxar snin għall-ġestjoni taż-żewġ parks nazzjonali u l-pajsaġġ tal-migrazzjoni fil-pajjiż.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/south-sudan-celebrates-second-anniversary-of-great-nile-landscape-success|titlu=South Sudan celebrates second anniversary of Great Nile Landscape Success|kunjom=Editor|isem=Associate|data=2025-06-25|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Bl-università ta' Wyoming fit-tmun, ir-riċerka internazzjonali qed issir attwalment biex tiġi ddokumentata l-migrazzjoni ta' bejn 5,000,000 u 7,000,000 [[annimal]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.uwyo.edu/news/2025/05/uw-led-initiative-helps-map-worlds-largest-land-mammal-migration.html|titlu=UW-Led Initiative Helps Map World’s Largest Land Mammal Migration|sit=www.uwyo.edu|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Il-Pajsaġġ Migratorju ta' Boma–Badingilo ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2026.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1808/|titlu=Boma&amp;ndash;Badingilo Migratory Landscape|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (vii)''' &quot;Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali&quot;; il-'''kriterju''' '''(ix)''' &quot;Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi [[Ekoloġija|ekoloġiċi]] u [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] kontinwi sinifikanti fl-[[evoluzzjoni]] u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar&quot;; il-'''kriterju (x)''' &quot;Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-[[Bijodiversità|diversità bijoloġika]], inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-[[xjenza]] jew tal-konservazzjoni&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Referenzi ==

[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fis-Sudan t'Isfel]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]]</text>
      <sha1>cq3u5kflo2j2nl8r6pzfo7x8exmb3rm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331382</id>
      <parentid>331381</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T10:11:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trigcly</username>
        <id>17859</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Sudan t'Isfel]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>331382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7478" sha1="99s3uyxtwvv2lv6th8ucszz258tomes" xml:space="preserve">[[Stampa:Kondokoro Island at dusk in Juba, South Sudan.jpg|daqsminuri|Il-Gżira ta' Gondokoro fil-Park Nazzjonali ta' Badingilo.]]
Il-'''Pajsaġġ Migratorju ta' Boma–Badingilo''', magħruf ukoll bħala l-'''Pajsaġġ Migratorju tar-Reġjun il-Kbir tan-Nil''', huwa l-pajsaġġ fejn isseħħ l-ikbar migrazzjoni ta' [[Mammiferu|mammiferi]] tal-art fid-[[Id-Dinja|dinja]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://news.mongabay.com/short-article/2025/06/new-maps-reveal-earths-largest-land-mammal-migration/|titlu=New maps reveal Earth’s largest land mammal migration|sit=news.mongabay.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Jospita ċ-ċaqliq staġonali ta' miljuni ta' għażżiela, bħall-kobs tal-widnejn bojod (5,000,000 eżemplar), il-gazzelli ta' Mongalla (350,000 eżemplar), it-tjangs (300,000 eżemplar) u ċ-ċriev ta' Bohor (160,000 eżemplar), li jiċċaqilqu biex ifittxu l-ilma.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Lewis|isem=Nell|data=2024-06-25|titlu=The ‘world’s largest land mammal migration’ happens here every year. War means no one knows about it. {{!}} CNN|url=https://www.cnn.com/travel/south-sudan-migration-c2e-spc-intl|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.africanparks.org/campaign/great-nile-migration|titlu=Great Nile Migration|sit=www.africanparks.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/newsround/articles/cg664de9lkwo|titlu=Largest mammal migration on Earth shown in pictures|data=2024-06-27|sit=BBC Newsround|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;

Fl-imgħoddi kien maħsub li dan il-pajsaġġ ma kienx jeżisti iktar minħabba għexieren ta' snin ta' kunflitti fis-[[Sudan t'Isfel]].&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|titlu=World’s largest land mammal migration revealed in South Sudan|url=https://peacekeeping.un.org/en/worlds-largest-land-mammal-migration-revealed-south-sudan|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Madankollu, veduti mill-ajru permezz ta' ħelikopters u ajruplani wrew li l-migrazzjoni għadha sseħħ f'żona fejn prattikament ma jeżistux toroq.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Phillips|isem=Michael M.|kunjom2=Ng|isem2=Annie|data=2025-09-07|titlu=This Is the World’s Biggest Animal Migration—and Few Outsiders Have Seen It|url=https://www.wsj.com/world/africa/worlds-biggest-animal-migration-great-nile-b67e3c0b|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Din iż-żona tikkonfina ma' dik tat-tribujiet tal-popli indiġeni.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://abcnews.com/International/south-sudans-epic-effort-protect-worlds-largest-mammal/story?id=111372496|titlu=South Sudan's epic effort to protect the world's largest mammal migration|kunjom=News|isem=A. B. C.|sit=ABC News|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Dan il-pajsaġġ huwa magħmul minn savanna u pjanuri tal-għargħar bil-boskijiet li jinsabu mhedda mill-produzzjoni agrikola kif ukoll mill-iżviluppaturi għall-estrazzjoni taż-żejt, tal-gass u tal-minerali.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rainforesttrust.org/urgent-projects/save-south-sudans-great-antelope-migration/|titlu=Save South Sudan’s Great Antelope Migration|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Il-pajsaġġ tal-migrazzjoni tkopri erja ta' 122,774 kilometru kwadru (47,403 mil kwadru),&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://animalsurvival.org/climate-change/the-greatest-land-mammal-migration-on-earth-is-taking-place/|titlu=The greatest land mammal migration on Earth is taking place – and it’s not the Serengeti|kunjom=Monica|data=2024-07-04|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; estiża mill-parks nazzjonali ta' Bandingilo u Boma fis-Sudan t'Isfel sal-Park Nazzjonali ta' Gambella fl-[[Etjopja]].

Il-migrazzjoni sseħħ minn Jannar sa Ġunju, u l-andament tar-rotta tal-migrazzjoni jinbidel bil-kontra minn Novembru sa Jannar. Bħala ċifri u kobor spazjali, il-migrazzjoni tar-Reġjun il-Kbir tan-Nil taqbeż lil dik tal-wildebeest (2,000,000 eżemplar) tas-[[Park Nazzjonali ta' Serengeti|Serengeti]] b'iktar mid-doppju.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Green|isem=Graeme|data=2024-06-25|titlu=Migration of 6m antelope in South Sudan dwarfs previous records for world’s biggest, aerial study reveals|url=https://www.theguardian.com/environment/article/2024/jun/25/south-sudan-antelope-migration-worlds-largest-aoe|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Fl-2021, huwa stmat li l-migrazzjoni kienet tinkludi miljun kob u 200,000 tjang.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://africageographic.com/stories/kob-tiang-migration-south-sudan/|titlu=White-eared kob and tiang migration South Sudan|kunjom=teamAG|data=2021-06-16|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Minn stħarriġ tal-2023 instab li jaf hija l-ikbar migrazzjoni, b'5 miljun kob tal-widnejn bojod, 350,000 gazzella ta' Mongalla, 300,000 tijang u 160,000 ċerva ta' Bohor.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Green|isem=Graeme|data=2024-06-25|titlu=Migration of 6m antelope in South Sudan dwarfs previous records for world’s biggest, aerial study reveals|url=https://www.theguardian.com/environment/article/2024/jun/25/south-sudan-antelope-migration-worlds-largest-aoe|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;

Fl-2022, ir-Repubblika tas-Sudan t'Isfel u l-Parks [[Afrika|Afrikani]] ffirmaw ftehim ta' għaxar snin għall-ġestjoni taż-żewġ parks nazzjonali u l-pajsaġġ tal-migrazzjoni fil-pajjiż.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/south-sudan-celebrates-second-anniversary-of-great-nile-landscape-success|titlu=South Sudan celebrates second anniversary of Great Nile Landscape Success|kunjom=Editor|isem=Associate|data=2025-06-25|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Bl-università ta' Wyoming fit-tmun, ir-riċerka internazzjonali qed issir attwalment biex tiġi ddokumentata l-migrazzjoni ta' bejn 5,000,000 u 7,000,000 [[annimal]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.uwyo.edu/news/2025/05/uw-led-initiative-helps-map-worlds-largest-land-mammal-migration.html|titlu=UW-Led Initiative Helps Map World’s Largest Land Mammal Migration|sit=www.uwyo.edu|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Il-Pajsaġġ Migratorju ta' Boma–Badingilo ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2026.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1808/|titlu=Boma&amp;ndash;Badingilo Migratory Landscape|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (vii)''' &quot;Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali&quot;; il-'''kriterju''' '''(ix)''' &quot;Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi [[Ekoloġija|ekoloġiċi]] u [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] kontinwi sinifikanti fl-[[evoluzzjoni]] u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar&quot;; il-'''kriterju (x)''' &quot;Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-[[Bijodiversità|diversità bijoloġika]], inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-[[xjenza]] jew tal-konservazzjoni&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Referenzi ==

[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fis-Sudan t'Isfel]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]]
[[Kategorija:Sudan t'Isfel]]</text>
      <sha1>99s3uyxtwvv2lv6th8ucszz258tomes</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>