Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1065 331411 322341 2026-08-11T20:38:21Z Martin Macha 2111 17258 /* */ 331411 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Repubblika tas-Slovenja<br />''Republika Slovenija'' |isem_komuni = Slovenja |stampa_bandiera = Flag of Slovenia.svg |stampa_emblema = Coat of Arms of Slovenia.svg |stampa_mappa = EU-Slovenia.svg |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni tas-Slovenja (aħdar skur) |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Slovenja |ħolqa_emblema = Emblema tal-Slovenja |ħolqa_demografija = Demografija tal-Slovenja |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali = "[[Zdravljica]]" <center>[[File:Slovenia's national anthem, performed by the United States Navy Band.oga]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Slovena|Sloven]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Ljubljana]] |latd=46 |latm=03 |latNS=N |lonġd=14 |lonġm=30 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Ljubljana]] |tip_gvern = [[Sistema parlamentari|Parlamentari]] [[Stat Unitarju|Unitarju]] [[kostituzzjonali repubblika]] |titlu_kap1 = [[President tas-Slovenja|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tas-Slovenja|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Nataša Pirc Musar]] |isem_kap2 = [[Janez Janša]] |data_sħubija_UE = 1 ta' Mejju 2004 |żona_kklassifika = 153 |poż_erja = 153 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 20,273 |erja_mi_kw = 7,827 |perċentwal_ilma = 0.7 |sena_stima_popolazzjoni = 2012 |stima_popolazzjoni = 2,217,053 |poż_stima_popolazzjoni = 143 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 1,964,036 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2002 |densità_popolazzjoni_km2 = 101<ref>{{ċita web |url=http://www.stat.si/letopis/2010/30_10/30-09-10.htm |titlu=Gostota naseljenosti, 1. 7. |titlu-traduzzjoni=Densità tal-popolazzjoni, l-1 ta' Lulju |pubblikatur=Uffiċċju tal-Istatistika tar-Repubblika tas-Slovenja |data-aċċess=2011-02-02 |lingwa=sl |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130826070232/http://www.stat.si/letopis/2010/30_10/30-09-10.htm |arkivju-data=2013-08-26 |url-status=dead }}</ref> |densità_popolazzjoni_mi_kw = 262 |poż_densità_popolazzjoni = 106 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2012 |PGD_PSX = $45.421 biljun |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $28,648 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2011 |IŻU = {{profitt}} 0.884 |poż_IŻU = 12 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |avveniment_stabbilit1 = [[Stat ta' Sloveni, Kroati u Serbi|Stat ta' Sloveni,<br/>Kroati u Serbi]]<br/>sar indipendenti |avveniment_stabbilit2 = [[Ħolqien tal-Jugożlavja|Renju tas-Serbi,<br/>Kroati u Sloveni<br/>(Renju tal-Jugożlavja)]] |avveniment_stabbilit3 = Il-[[Demokratika Federali tal-Jugożlavja|Jugożlavja]] saret repubblika |avveniment_stabbilit4 = Indipendenza mill-Jugożlavja |data_stabbilit1 = 29 ta' Ottubru 1918 |data_stabbilit2 = 4 ta' Diċembru 1918 |data_stabbilit3 = 29 ta' Novembru 1943 |data_stabbilit4 = 25 ta' Ġunju 1991 |valuta = [[Ewro]] |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin Ċentrali Ewropew|CET]] |differenza_ħku = +1 |cctld = [[.sl]] |kodiċi_telefoniku = +386 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $45.421 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $22,461 |poż_PGD_nominali_per_capita = |noti = }} Is-'''Slovenja''' hija pajjiz fl-[[Ewropa]], li jmiss mal-[[Italja]], il-[[Kroazja]], l-[[Ungerija]] u l-[[Awstrija]]. Hi pajjiż li jitqies bħala wieħed Alpin, għalkemm hemm minn iqisu bħala pajjiz Slav. Kisbet il-ħelsien politiku fl-1991, wara li ħarġet mill-Federazzjoni Jugożlava. Il-belt kapitali tagħha hija [[Ljubljana]], belt mhux daqstant kbira b'popolazzjoni ta' 266, 000 ruħ, huwa pajjiż fl-Ewropa Ċentrali. Tmiss mal-Italja fil-punent, l-Awstrija fit-tramuntana, l-Ungerija fil-grigal, il-[[Kroazja]] fix-Xlokk, u l-Baħar Adrijatiku fil-Lbiċ. Is-Slovenja hija prinċipalment muntanjuża u forestata, tkopri 20,271 kilometru kwadru (7,827 sq mi), u għandha popolazzjoni ta' 2.1 miljun (2,110,547 ruħ). Is-Sloveni jiffurmaw aktar minn 80% tal-popolazzjoni tal-pajjiż. Is-Sloven, lingwa Slava tan-Nofsinhar, hija l-lingwa uffiċjali. Is-Slovenja għandha klima kontinentali predominantement moderata, bl-eċċezzjoni tal-kosta Slovenja u l-Alpi Ġiljani. Klima sub-Mediterranja tilħaq l-estensjonijiet tat-Tramuntana tal-Alpi Dinariċi, li jaqsmu l-pajjiż fid-direzzjoni tal-majjistral-xlokk. L-Alpi Ġiljani fil-majjistral għandhom klima alpina. Lejn il-Grigal tal-Baċir Pannoniku, il-klima kontinentali hija aktar evidenti. Ljubljana, il-kapitali u l-akbar belt tas-Slovenja, tinsab ġeografikament qrib iċ-ċentru tal-pajjiż. Is-Slovenja kienet storikament salib it-toroq tal-lingwi u l-kulturi Slavi, Ġermaniċi u Rumani. It-territorju tiegħu kien parti minn ħafna stati differenti: l-Imperu Ruman, l-Imperu Biżantin, l-Imperu Karolingju, l-Imperu Ruman Qaddis, ir-Renju tal-Ungerija, ir-Repubblika ta' Venezja, il-Provinċji Illirji tal-Ewwel Imperu Franċiż ta’ Napuljun, il- Imperu Awstrijak u l-Imperu Awstro-Ungeriż. F'Ottubru 1918, is-Sloveni ko-fundaw l-Istat tas-Sloveni, Kroati u Serbi. F'Diċembru 1918, ingħaqdu mar-Renju tas-Serbja fir-Renju tal-Jugoslavja. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, il-Ġermanja, l-Italja u l-Ungerija okkupaw u annessaw is-Slovenja, b'żona żgħira trasferita lill-Istat Indipendenti tal-Kroazja, stat pupazz Nazista ddikjarat reċentement. Fl-1945, reġgħet saret parti mill-Jugoslavja. Wara l-gwerra, il-Jugoslavja kienet alleata mal-Blokk tal-Lvant, iżda wara l-qasma Tito-Stalin tal-1948, qatt ma ffirma l-Patt ta' Varsavja, u fl-1961 sar wieħed mill-fundaturi tal-Moviment Mhux Allinjat. F'Ġunju 1991, is-Slovenja ddikjarat l-indipendenza tagħha mill-Jugoslavja u saret stat sovran indipendenti. Is-Slovenja hija pajjiż żviluppat, b'ekonomija bi dħul għoli li tikklassifika fl-ogħla livell fl-Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem. Il-koeffiċjent ta' Gini jikklassifika l-inugwaljanza fid-dħul tiegħu fost l-aktar baxxi fid-dinja. Hija membru tan-Nazzjonijiet Uniti, l-[[Unjoni Ewropea]], iż-Żona tal-[[Ewro]], iż-Żona Schengen, l-OSKE, l-OECD, il-Kunsill tal-Ewropa u n-NATO. Il-ħames pajjiż kontinentali bl-iqsar kosta fid-dinja hija s-Slovenja, li għandha 46.6 km ta' kosta, li tinsab bejn [[Italja]] u [[Kroazja]]. U s-Slovenja hija t-tielet pajjiż kontinentali bl-iqsar kosta fl-[[Ewropa]]. Total tal-fruntieri tas-Slovenja: 1,211 km, pajjiżi tal-fruntiera (4): Awstrija 299 km; Kroazja 600 km; Ungerija 94 km; Italja 218 km. == Etimoloġija == L-isem Slovenja tfisser etimoloġikament' art tas-Slavi'. L-oriġini tal-isem Slavu nnifsu għadha inċerta. Is-suffiss -in jifforma demonimu. == Storja == === Mill-preistorja sa settlement Slavi === ==== Preistorja ==== [[File:Divje Babe flute (Late_Pleistocene_flute).jpg|thumb|left|Għadam imtaqqab ta' ors tal-grotta, possibilment flawt magħmul minn Neanderthal li jmur għall-Pleistocene Tard.]] [[File:Ljubljana Marshes Wheel with axle (oldest wooden wheel yet discovered).jpg|thumb|left|Ir-Rota tal-Marsh ta' Ljubljana, li tmur lura għan-Neolitiku, hija l-eqdem rota tal-injam li nstabet s'issa.]] Is-Slovenja tal-lum ilha abitata minn żminijiet preistoriċi. Hemm evidenza ta' abitazzjoni umana minn madwar 250,000 sena ilu. Għadam imtaqqab ta' ors tal-grotta, li jmur għal 43100 ± 700 BP, li nstab fl-1995 fil-grotta Divje Babe qrib Cerkno, huwa meqjus bħala speċi ta' flawt, u possibbilment l-eqdem strument mużikali skopert fid-dinja. Fis-snin għoxrin u tletinijiet, artifacts Cro-Magnon bħal għadam imtaqqab, ponot tal-għadam, u labra nstabu mill-arkeologu Srečko Brodar f'Potok Cave. Fl-2002, ġew skoperti fdalijiet ta' djar fuq stilt li għandhom aktar minn 4,500 sena fil-Marsh ta' Ljubljana, issa protetti bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, flimkien mar-Rota tal-Injam tal-Ljubljana Marshes, l-eqdem rota tal-injam tad-dinja. Dan juri li r-roti tal-injam dehru kważi fl-istess ħin fil-Mesopotamia u l-Ewropa. Fil-perjodu tranżitorju bejn l-Età tal-Bronż u l-Età tal-Ħadid, il-kultura ta' l-urnfield iffjorixxiet. Instabu fdalijiet arkeoloġiċi li jmorru għall-perjodu Hallstatt, partikolarment fix-Xlokk tas-Slovenja, inklużi diversi situlas f'Novo Mesto, il-"Belt ta' Situlas". ==== Era Rumana ==== Iż-żona li hija llum is-Slovenja kienet kondiviża fi żmien ir-Rumani bejn Venetia et Histria (ir-reġjun X tal-Italja Rumana fil-klassifikazzjoni ta' Augustus) u l-provinċji ta' Pannonia u Noricum. Ir-Rumani stabbilixxew karigi f'Emona (Ljubljana), Poetovio (Ptuj) u Celeia (Celje); u bnew toroq kummerċjali u militari li qasmu t-territorju Sloven mill-Italja għal Pannonia. Fis-sekli 5 u 6, iż-żona kienet soġġetta għal invażjonijiet mill-Huni u tribujiet Ġermaniċi waqt ir-rejds tagħhom fl-Italja. Parti mill-istat ta' ġewwa kienet protetta b'linja difensiva ta' torrijiet u ħitan imsejħa Claustra Alpium Iuliarum. Battalja kruċjali bejn Teodosju I u Ewġenju seħħet fil-Wied ta' Vipava fl-394. ==== Settlement Slavi ==== Tribijiet Slavi emigraw lejn iż-żona Alpina wara t-tluq lejn il-punent tal-Lombardi (l-aħħar tribù Ġermaniku) fl-568 u, taħt pressjoni mill-Avari, stabbilixxew insedjament Slavi fl-Alpi tal-Lvant. Minn 623 sa 624 jew possibilment 626 'il quddiem, ir-Re Samo għaqqad lill-Slavi Alpini u tal-Punent kontra l-Avari u l-popli Ġermaniċi u stabbilixxa dak li hu magħruf bħala r-Renju ta' Samo. Wara d-diżintegrazzjoni tagħha wara l-mewt ta' Samo fis-sena 658 jew 659, l-antenati tas-Sloveni li jinsabu fil-Karintja tal-lum iffurmaw id-dukat indipendenti ta' Carantania, u Carniola, aktar tard dukat ta' Karnjola. Partijiet oħra tas-Slovenja tal-lum reġgħu ġew immexxija mill-Avari qabel ir-rebħa ta' Karlu Manju fuqhom fl-803. === Medju Evu === Il-Carantani, wieħed mill-gruppi antenati tas-Sloveni moderni, partikolarment is-Sloveni Carinthian, kienu l-ewwel poplu Slav li aċċetta l-Kristjaneżmu. Kienu l-aktar Kristjanizzati minn missjunarji Irlandiżi, fosthom Modesto, magħruf bħala l-“Appostlu tal-Carantanos”. Dan il-proċess, flimkien mal-Kristjanizzazzjoni tal-Bavarjani, ġie deskritt aktar tard fil-memorandum magħruf bħala Conversio Bagoariorum et Carantanorum, li huwa maħsub li enfasizza żżejjed ir-rwol tal-Knisja ta' Salzburg fil-proċess ta' Kristjanizzazzjoni meta mqabbel ma' sforzi simili mill-Patrijarkat ta' Aquileia. . F'nofs is-seklu 8, Carantania saret dukat vassalli taħt il-ħakma tal-Bavarja, li bdew ixerrdu l-Kristjaneżmu. Tliet deċennji wara, il-Carantani ġew inkorporati, flimkien mal-Bavarjani, fl-Imperu Karolingju. Fl-istess perjodu, il-Karniola ġiet ukoll taħt il-ħakma tal-Franki u ġiet Kristjanizzata minn Aquileia. Wara r-ribelljoni kontra l-Frank ta' Liudewit fil-bidu tas-seklu 9, il-Franki eliminaw lill-prinċpijiet Carantan, u bidluhom bid-duki tal-fruntiera tagħhom stess. Konsegwentement, is-sistema feudali Franki waslet fit-territorju Sloven. Wara r-rebħa tal-Imperatur Otto I fuq il-Maġjari fl-955, it-territorju Sloven kien maqsum f'diversi reġjuni tal-fruntiera tal-Imperu Ruman Imqaddes. Carantania ġiet elevata għad-Dukat ta' Carinthia fl-976. [[File:Kaernten herzogeinsetzung.jpg|thumb|left|Rappreżentazzjoni ta' ritwali demokratiku antik tat-tribujiet li jitkellmu bl-Sloven, li sar fil-Ġebla tal-Prinċep fis-Slovenja sal-1414.]] Fis-seklu 11, il-Ġermanizzazzjoni ta' dik li llum hija l-Awstrija t'Isfel iżolat b'mod effettiv it-territorju abitat mis-Sloveni mill-Slavi l-oħra tal-Punent, u aċċellerat l-iżvilupp tas-Slavi Carantanian u Carniolan fi grupp etniku indipendenti Carantanian/Carniolan/Sloven. Fil-Medju Evu Bikri, il-provinċji storiċi ta' Carniola, Styria, Carinthia, Gorizia, Trieste u Istria żviluppaw mir-reġjuni tal-fruntiera u ġew inkorporati fl-Imperu Ruman Sagri medjevali. Il-konsolidazzjoni u l-formazzjoni ta' dawn l-artijiet storiċi seħħew fuq perjodu twil bejn is-sekli 11 u 14, u tmexxiet minn għadd ta' familji feudali importanti, bħad-Duki ta' Spanheim, il-Konti ta' Gorizia, il-Konti ta' Celje, u finalment, id-Dar tal-Habsburg. Fi proċess parallel, il-Ġermaniżizzazzjoni intensiva naqqset b'mod sinifikanti l-firxa taż-żoni li jitkellmu bl-Isloven. Sas-seklu 15 it-territorju etniku Sloven kien naqas għad-daqs attwali tiegħu. Fl-1335, Enriku ta' Gorizia, Duka ta' Carinthia, Landgrave ta' Karnjola u Konti ta' Tirol, miet mingħajr werriet maskili, u bintu Margaret setgħet iżżomm il-kontea ta' Tirol, filwaqt li l-Imperatur Luwiġi IV ta' Wittelsbach ċeda Karinja u l-marċ Karnjolan. lill-Absburg Duka Albert II tal-Awstrija, li ommu, Eliżabetta ta' Karintia, hija oħt il-mibki Duka Henry ta' Gorizia. Għalhekk, ħafna mit-territorju tas-Slovenja tal-lum saret art ereditarja tal-monarkija tal-Habsburg. Bħall-komponenti l-oħra tal-monarkija tal-Habsburg, Carinthia u Carniola baqgħu għal żmien twil stat semi-awtonomu bl-istruttura kostituzzjonali tagħha stess. Il-konti ta' Celje, familja feudali minn din iż-żona li fl-1436 kisbet it-titlu ta' prinċpijiet tal-stat, kienu għal xi żmien kompetituri qawwija tal-Habsburgi. Din id-dinastija kbira, ta' importanza politika kbira fuq livell Ewropew, kellha l-kwartieri ġenerali tagħha fit-territorju Sloven, iżda spiċċat fl-1456. It-territorji numerużi u estensivi tagħha saru proprjetà tal-Habsburgi, li żammew il-kontroll taż-żona sal-bidu tas-20. seklu . Il-Patrija tal-Friuli ħakmet il-punent tas-Slovenja tal-lum sal-konkwista Venezjana fl-1420. [[File:Boj s Turki-Valvasor.jpg|thumb|L-armata Ottomana tiġġieled l-Habsburgs fis-Slovenja tal-lum matul il-Gwerra l-Kbira Torka]] [[File:Das Herzogthum Krain 1791.jpg|thumb|left|Mappa tal-Karniola mill-1791]] Fl-aħħar tal-Medju Evu, l-artijiet Sloveni sofrew daqqata' ħarta ekonomika u demografika serja minħabba rejds Torok. Fl-1515, rewwixta tal-bdiewa nfirxet madwar is-Slovenja kollha. Fl-1572 u fl-1573, ir-rewwixta tal-bdiewa Kroata-Slovenja ħolqot ħerba fir-reġjun kollu. Rewwixti bħal dawn, ħafna drabi mħassra minn telfiet imdemmi, komplew matul is-seklu 17. === Perjodu modern bikri === Wara x-xoljiment tar-Repubblika ta' Venezja fl-1797, is-Slovenja Venezjana għaddiet għand l-Imperu Awstrijak. L-artijiet Sloveni kienu parti mill-provinċji Illirji amministrati mill-Franċiż stabbiliti minn Napuljun, l-Imperu Awstrijak u l-Awstrija-Ungerija. Is-Sloveni abitaw il-biċċa l-kbira tal-Karniola, il-parti tan-Nofsinhar tad-dukjati ta' Carinthia u Styria, iż-żoni tat-Tramuntana u tal-Lvant tal-kosta Awstrijaka, kif ukoll Prekmurje fir-Renju tal-Ungerija. L-industrijalizzazzjoni kienet akkumpanjata mill-bini tal-ferroviji biex jgħaqqdu l-ibliet u s-swieq, iżda l-urbanizzazzjoni kienet limitata. Minħabba opportunitajiet limitati, bejn l-1880 u l-1910 kien hemm emigrazzjoni estensiva; madwar 300,000 Sloven (1 minn kull 6) emigraw lejn pajjiżi oħra, prinċipalment lejn l-Istati Uniti, iżda wkoll lejn l-Amerika t'Isfel (il-parti prinċipali lejn l-Arġentina), il-Ġermanja, l-Eġittu u lejn bliet akbar fl-Awstrija-Ungerija, speċjalment Vjenna u Graz. Minkejja din l-emigrazzjoni, il-popolazzjoni tas-Slovenja żdiedet b'mod sinifikanti. Il-litteriżmu kien eċċezzjonalment għoli, 80 sa 90%. Is-seklu 19 ra wkoll rinaxximent kulturali fis-Slovenja, akkumpanjat minn tfittxija romantika nazzjonalista għall-awtonomija kulturali u politika. L-idea ta' Slovenja Magħquda, li tqajmet għall-ewwel darba matul ir-rivoluzzjonijiet tal-1848, saret il-pjattaforma komuni tal-biċċa l-kbira tal-partiti politiċi u l-movimenti Sloveni fl-Awstrija-Ungerija. Matul l-istess perjodu, il-Jugoslaviżmu, ideoloġija li enfasizzat l-għaqda tal-popli Slavi kollha tan-Nofsinhar, infirxet bħala reazzjoni għan-nazzjonaliżmu Pan-Ġermaniku u l-irredentiżmu Taljan. === L-Ewwel Gwerra Dinjija === [[File:Eingebaute Mannschaftsunterstände am Monte Sabotino.jpg|thumb|left|Il-battalji tal-Isonzo seħħew prinċipalment f'żoni muntanjużi wieqaf 'l fuq mix-Xmara Soča.]] L-Ewwel Gwerra Dinjija kkawżat ħafna vittmi fost is-Sloveni, notevolment it-tnax-il battalja tal-Isonzo, li seħħew fiż-żona tal-fruntiera tal-punent tas-Slovenja tal-lum mal-Italja. Mijiet ta' eluf ta' reklutati Sloveni ġew abbozzati fl-armata Awstro-Ungeriża u aktar minn 30,000 minnhom mietu. Mijiet ta' eluf ta' Sloveni mill-kontea prinċiparja ta' Gorizia u Gradisca ġew risistemati f'kampijiet tar-refuġjati fl-Italja u l-Awstrija. Filwaqt li r-refuġjati fl-Awstrija rċevew trattament deċenti, ir-refuġjati Sloveni fil-kampijiet Taljani ġew ittrattati bħala għedewwa tal-istat u diversi eluf mietu b’malnutrizzjoni u mard bejn l-1915 u l-1918. Inqerdu żoni sħaħ tal-kosta Slovena. It-Trattat ta' Rapallo tal-1920 ħalla madwar 327,000 mill-popolazzjoni totali ta' 1.3 miljun Sloven fl-Italja. Wara li l-faxxisti ħadu l-poter fl-Italja, kienu suġġetti għal politika ta' Taljanizzazzjoni vjolenti tal-faxxisti. Dan ikkawża emigrazzjoni tal-massa tas-Sloveni, speċjalment tal-klassi tan-nofs, mill-kosta Slovena u Trieste lejn il-Jugoslavja u l-Amerika t'Isfel. Dawk li baqgħu organizzaw diversi netwerks konnessi ta' reżistenza kemm passiva kif ukoll armata. L-aktar magħrufa kienet l-organizzazzjoni militanti anti-faxxista TIGR, iffurmata fl-1927 biex tiġġieled kontra l-oppressjoni faxxista tal-popolazzjonijiet Sloveni u Kroati fil-Marċ Ġuljan. === Renju tas-Serbi, Kroati u Sloveni (aktar tard ir-Renju tal-Jugoslavja) === [[File:KongressfallofAH.jpg|thumb|Proklama tal-Stat tas-Sloveni, Kroati u Serbi fi Pjazza tal-Kungress f'Ljubljana fl-20 ta' Ottubru, 1918]] Il-Partit Popolari Sloven nieda moviment ta' awtodeterminazzjoni, u talab il-ħolqien ta' stat Slav semi-indipendenti tan-Nofsinhar taħt il-ħakma ta' Habsburg. Il-proposta ttieħdet mill-maġġoranza tal-partiti Sloveni, u kien hemm mobilizzazzjoni massiva tas-soċjetà ċivili Slovena, magħrufa bħala l-Moviment tad-Dikjarazzjoni. Din it-talba ġiet miċħuda mill-elite politiċi Awstrijaċi; iżda wara x-xoljiment tal-Imperu Awstro-Ungeriż wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, il-Kunsill Nazzjonali tas-Sloveni, Kroati u Serbi ħa l-poter f’Żagreb fis-6 ta' Ottubru, 1918. Fid-29 ta' Ottubru, l-indipendenza ġiet iddikjarata b’laqgħa nazzjonali f'Ljubljana, u minn il-parlament Kroat, li ddikjara t-twaqqif tal-Istat il-ġdid tas-Sloveni, Kroati u Serbi. Fl-1 ta' Diċembru, 1918, l-Istat tas-Sloveni, Kroati u Serbi ingħaqad mas-Serbja, u sar parti mir-Renju ġdid tas-Serbi, Kroati u Sloveni; fl-1929 ingħatat l-isem ġdid tar-Renju tal-Jugoslavja. It-territorju ewlieni tas-Slovenja, li huwa l-aktar industrijalizzat u occidentalizzat meta mqabbel ma' partijiet oħra inqas żviluppati tal-Jugoslavja, sar iċ-ċentru ewlieni tal-produzzjoni industrijali: meta mqabbel mas-Serbja, pereżempju, il-produzzjoni industrijali Slovena kienet erba' darbiet akbar; u kien 22 darba akbar milli fil-Maċedonja ta' Fuq. Il-perjodu ta' bejn il-gwerra ġab industrijalizzazzjoni akbar fis-Slovenja, bi tkabbir ekonomiku rapidu fl-1920, segwit minn aġġustament ekonomiku relattivament ta' suċċess għall-kriżi ekonomika tal-1929 u d-Depressjoni l-Kbira. Wara plebisċit f'Ottubru 1920, ir-reġjun ta' Karintja tan-Nofsinhar li kien jitkellem bl-Isloven ġie ċedut lill-Awstrija. Bit-Trattat ta' Trianon, ir-Renju tal-Jugoslavja rċieva r-reġjun ta' Prekmurje, abitat l-aktar minn Sloveni u li qabel kien parti mill-Awstrija-Ungerija. Is-Sloveni li jgħixu f'territorji li kienu taħt il-ħakma ta' stati ġirien (l-Italja, l-Awstrija u l-Ungerija) kienu suġġetti għall-assimilazzjoni. === Tieni Gwerra Dinjija === [[File:Provincia di Lubiana1941-1943.jpg|thumb|Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, il-Ġermanja Nażista u l-Ungerija annessaw iż-żoni tat-Tramuntana (żoni kannella u aħdar skur, rispettivament), filwaqt li l-Italja Faxxista annesset iż-żona sewda sfumata vertikalment (il-parti tal-punent sewda solida ġiet annessa mill-Italja fl-1920 bit-Trattat ta' Rapallo) . Xi rħula ġew inkorporati fl-Stat Indipendenti tal-Kroazja. Wara l-1943, il-Ġermanja okkupat ukoll iż-żona li kienet annesset l-Italja.]] Is-Slovenja kienet l-uniku nazzjon Ewropew tal-lum li ġie trisected u kompletament anness kemm mill-Ġermanja Nażista kif ukoll mill-Italja Faxxista matul it-Tieni Gwerra Dinjija. Barra minn hekk, ir-reġjun ta' Prekmurje fil-Lvant kien anness mal-Ungerija, u xi rħula fil-Wied ta' Sava t'isfel ġew inkorporati fl-Istat Indipendenti tal-Kroazja (NDH) tal-pupazzi Nażisti li għadu kif inħoloq. Il-forzi tal-Assi invadew il-Jugoslavja f'April 1941 u għelbu lill-pajjiż fi żmien ftit ġimgħat. Il-parti tan-nofsinhar, inkluża Ljubljana, ġiet annessa mal-Italja, filwaqt li n-Nazi ħadu l-kontroll tal-partijiet tat-Tramuntana u tal-Lvant tal-pajjiż. In-Nazi kellhom pjan biex inaddfu etnikament dawn iż-żoni, u rrisistemaw jew keċċew il-popolazzjoni ċivili Slovena lokali lejn l-istati puppet Serbi ta' Nedić (7,500) u NDH (10,000). Barra minn hekk, madwar 46,000 Sloven tkeċċew lejn il-Ġermanja, inklużi tfal li ġew separati mill-ġenituri tagħhom u assenjati lill-familji Ġermaniżi. Fl-istess ħin, Ġermaniżi etniċi mill-enklavi ta 'Gottschee fiż-żona ta' annessjoni Taljana ġew risistemati f'żoni kkontrollati min-Nażisti, imneħħija mill-popolazzjoni Slovena tagħhom. Bejn 30,000 u 40,000 raġel Sloven ġew reklutati mill-armata Ġermaniża u mibgħuta fil-Front tal-Lvant. Is-Sloven kien ipprojbit fl-edukazzjoni u l-użu tiegħu fil-ħajja pubblika kien limitat. Fin-Nofsinhar tas-Slovenja, annessa mill-Italja Faxxista u ssemmiet mill-ġdid il-provinċja ta' Ljubljana, il-Front ta' Ħelsien Nazzjonali Sloven ġie organizzat f’April 1941. Immexxi mill-Partit Komunista, huwa fforma l-unitajiet partiġġjani Sloveni bħala parti mill-partiġjani Jugoslavi mmexxija mill-mexxej komunista Josip Broz Tito. Wara li bdiet ir-reżistenza fis-sajf tal-1941, intensifikat il-vjolenza Taljana kontra l-popolazzjoni ċivili Slovena. L-awtoritajiet Taljani ddeportaw madwar 25,000 persuna lejn kampijiet ta' konċentrament, li kien ekwivalenti għal 7.5% tal-popolazzjoni taż-żona ta' okkupazzjoni tagħhom. L-aktar infami kienu Rab u Gonars. Biex jikkumbattu r-ribelljoni mmexxija mill-Komunisti, it-Taljani sponsorjaw unitajiet lokali kontra l-guerrilla, magħmulin primarjament mill-popolazzjoni Slovena Kattolika konservattiva lokali li kienet irriżentata mill-vjolenza rivoluzzjonarja tal-partiġjani. Wara l-armistizju Taljan ta' Settembru 1943, il-Ġermaniżi ħadu l-kontroll kemm tal-provinċja ta' Ljubljana kif ukoll tal-kosta Slovena, u inkorporawhom f'dik li saret magħrufa bħala ż-Żona ta' Operazzjoni tar-Reġjun Kostali Adrijatiku. Huma għaqqdu l-kontro-insurrezzjoni anti-komunista Slovena fil-Gwardja Nazzjonali Slovena u ħatru reġim pupazzi fil-provinċja ta' Ljubljana. Madankollu, ir-reżistenza kontra n-Nazisti espandiet u ħolqot l-istrutturi amministrattivi tagħha stess bħala bażi għall-istat Sloven fi ħdan Jugoslavja federali u soċjalista ġdida. Fl-1945, il-Jugoslavja ġiet meħlusa minn reżistenza partiġġjana u malajr saret federazzjoni soċjalista magħrufa bħala r-Repubblika Federali Popolari tal-Jugoslavja. L-ewwel repubblika Slovena, imsejħa Slovenja Federali, kienet repubblika kostitwenti tal-federazzjoni Jugoslava, immexxija mit-tmexxija pro-komunista tagħha stess. Madwar 8% tal-popolazzjoni Slovena mietet matul it-Tieni Gwerra Dinjija. Il-komunità Lhudija żgħira, l-aktar fir-reġjun Prekmurje, tilfet fl-1944 fl-Olokawst tal-Lhud Ungeriżi. Il-minoranza li titkellem bil-Ġermaniż, li kienet tammonta għal 2.5% tal-popolazzjoni Slovena qabel il-gwerra, ġiet imkeċċija jew maqtula wara l-gwerra. Mijiet ta' Taljani u Sloveni Istrijani li opponew il-komuniżmu nqatlu fil-massakri ta' foibes, u aktar minn 25,000 ħarbu jew tkeċċew mill-Istrija Slovena. Madwar 130,000 persuna, l-aktar avversarji politiċi u militari, ġew eżegwiti f'Mejju u Ġunju 1945. === Komuniżmu === Matul l-istabbiliment mill-ġdid tal-Jugoslavja fit-Tieni Gwerra Dinjija, l-ewwel repubblika Slovena, is-Slovenja Federali, inħolqot u saret parti mill-Jugoslavja Federali. Kien stat soċjalista, iżda minħabba l-waqfa bejn Tito u Stalin fl-1948, il-libertajiet ekonomiċi u personali kienu ħafna usa' milli fil-pajjiżi tal-Blokk tal-Lvant. Fl-1947, il-Littoral Sloven u n-nofs tal-punent tal-Inner Carniola, li kienu ġew annessi mill-Italja wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, ġew annessi mas-Slovenja. [[File:Economy Yugoslavia 1975.png|thumb|left|Is-saħħa medja tal-ekonomija Jugoslava bħala devjazzjoni mill-indikatur ewlieni (Jugoslavja = 100%) 1975. SR Slovenja (aħdar skur) kienet, flimkien ma 'SR Kroazja u SAP Vojvodina (aħdar ċar), l-aktar entità sinjura fl-SFR Jugoslavja.]] Wara l-falliment tal-kollettivizzazzjoni sfurzata li kienet attentat bejn l-1949 u l-1953, ġiet introdotta politika ta' liberalizzazzjoni ekonomika gradwali, magħrufa bħala l-awtoġestjoni tal-ħaddiema, taħt il-parir u s-superviżjoni tat-teorist Marxist u mexxej komunista Sloven Edvard Kardelj, l-ideologu ewlien ta' ir-rotta Titista lejn is-soċjaliżmu. Avversarji suspettati ta' din il-politika, kemm ġewwa kif ukoll barra l-partit komunista, ġew ippersegwitati u eluf intbagħtu f’Goli otok. Fl-aħħar tas-snin ħamsin, seħħet ukoll politika ta' liberalizzazzjoni fl-isfera kulturali, u kien permess qsim illimitat tal-fruntieri lejn pajjiżi tal-Punent, kemm għaċ-ċittadini Jugoslavi kif ukoll għall-barranin. Fl-1956, Josip Broz Tito, flimkien ma' mexxejja oħra, waqqfu l-Moviment Mhux Allinjat. Fis-snin ħamsin, l-ekonomija tas-Slovenja żviluppat malajr u saret industrijalizzata ħafna. B'aktar deċentralizzazzjoni ekonomika tal-Jugoslavja fl-1965-66, il-prodott domestiku tas-Slovenja kien 2.5 darbiet il-medja tar-repubbliki Jugoslavi. Għalkemm kien pajjiż komunista, wara l-qasma Tito-Stalin, il-Jugoslavja bdiet perjodu ta' newtralità militari u non-allinjament. JAT Jugoslav Airlines kienet it-trasportatur tal-bandiera u matul l-eżistenza tagħha kibret biex saret waħda mil-linji tal-ajru ewlenin fl-Ewropa kemm bil-flotta kif ukoll mid-destinazzjonijiet. Inħolqu aktar linji tal-ajru fis-snin sebgħin, inkluża l-Adria Airways Slovena, ffukata prinċipalment fuq l-industrija tat-turiżmu li qed tikber. Sas-snin tmenin, is-Slovenja gawdiet minn awtonomija relattivament estensiva fi ħdan il-federazzjoni. Kien l-aktar stat komunista liberali fl-Ewropa u l-passaport tal-Federazzjoni Jugoslava ppermetta lill-Jugoslavi jivvjaġġaw lejn aktar pajjiżi fid-dinja minn kwalunkwe pajjiż soċjalista ieħor matul il-Gwerra Bierda. Ħafna nies ħadmu f'pajjiżi tal-Punent, li naqqas il-qgħad f'pajjiżhom. L-oppożizzjoni għar-reġim kienet l-aktar limitata għal ċrieki intellettwali u letterarji u saret b'mod speċjali wara l-mewt ta' Tito fl-1980, meta s-sitwazzjoni ekonomika u politika fil-Jugoslavja saret tensjoni ħafna. It-tilwim politiku dwar il-miżuri ekonomiċi rresonat mas-sentiment pubbliku, peress li ħafna Sloveni ħassew li kienu qed jiġu sfruttati ekonomikament u kellhom jappoġġjaw amministrazzjoni federali għalja u ineffiċjenti. === Rebbiegħa Slovena, demokrazija u indipendenza === Fl-1987, grupp ta' intellettwali talbu l-indipendenza tas-Slovenja fil-ħarġa 57 tar-rivista Nova revija. Infetħu talbiet għal demokratizzazzjoni u indipendenza akbar għas-Slovenja. Moviment demokratiku tal-massa, ikkoordinat mill-Kumitat għad-Difiża tad-Drittijiet tal-Bniedem, imbutta lill-komunisti lejn riformi demokratiċi. F'Settembru 1989, ġew approvati bosta emendi kostituzzjonali biex tiġi introdotta d-demokrazija parlamentari fis-Slovenja. Fis-7 ta' Marzu, 1990, l-Assemblea Slovena biddlet l-isem uffiċjali tal-stat għal "Repubblika tas-Slovenja". F'April 1990 saru l-ewwel elezzjonijiet demokratiċi fis-Slovenja, u l-moviment ta' oppożizzjoni magħquda DEMOS, immexxi minn Jože Pučnik, kien rebbieħ. [[File:Teritorialci so z armbrustom zadeli tank v križišču pred MMP Rožna Dolina..jpg|thumb|L-unitajiet tad-Difiża Territorjali Slovena jikkontroattakkaw tank tal-Armata Popolari Jugoslava li daħal fis-Slovenja matul il-Gwerra tal-Għaxar Ijiem, 1991]] L-avvenimenti rivoluzzjonarji inizjali fis-Slovenja seħħew kważi sena qabel ir-rivoluzzjonijiet tal-1989 fl-Ewropa tal-Lvant, iżda fil-biċċa l-kbira ma baqgħux innutati mill-osservaturi internazzjonali. Fit-23 ta' Diċembru, 1990, aktar minn 88% tal-elettorat ivvota għal Slovenja sovrana u indipendenti. Fil-25 ta' Ġunju, 1991, is-Slovenja saret indipendenti. Fis-27 ta' Ġunju, kmieni filgħodu, l-Armata Popolari Jugoslava bagħtet il-forzi tagħha biex tipprevjeni aktar passi lejn it-twaqqif ta' pajjiż ġdid, li jwassal għall-Gwerra ta' Għaxar Ijiem. Fis-7 ta' Lulju, ġie ffirmat il-Ftehim ta' Brijuni, li jimplimenta tregwa u sospensjoni ta' tliet xhur tal-implimentazzjoni tal-indipendenza tas-Slovenja. Fl-aħħar tax-xahar, l-aħħar suldati tal-Armata Jugoslava ħallew is-Slovenja. Ġiet adottata kostituzzjoni ġdida f'Diċembru 1991, segwita fl-1992 minn liġijiet ta' denazzjonalizzazzjoni u privatizzazzjoni. Il-membri tal-Unjoni Ewropea rrikonoxxew is-Slovenja bħala stat indipendenti fil-15 ta' Jannar, 1992, u n-Nazzjonijiet Uniti aċċettatha bħala membru fit-22 ta' Mejju, 1992. Is-Slovenja ssieħbet fl-[[Unjoni Ewropea]] fl-1 ta' Mejju, 2004. Is-Slovenja għandha Kummissarju fil-Kummissjoni Ewropea, u seba' membri parlamentari Sloveni ġew eletti għall-Parlament Ewropew fl-elezzjonijiet tat-13 ta' Ġunju, 2004. Fl-2004 is-Slovenja ssieħbet ukoll fin-NATO. Sussegwentement is-Slovenja rnexxielha tissodisfa l-kriterji ta' Maastricht u ngħaqdet maż-żona tal-euro (l-ewwel pajjiż ta' tranżizzjoni li għamel dan) fl-1 ta' Jannar, 2007. Kien l-ewwel pajjiż post-komunista li kellu l-Presidenza tal-Kunsill tal-Unjoni. Unjoni Ewropea, matul l-ewwel sitt xhur tal-2008. Fil-21 ta' Lulju, 2010, saret membru tal-OECD == Ġeografija == [[File:Slovenia relief map.png|thumb|Mappa Topografika tas-Slovenja]] [[File:Triglav.jpg|thumb|left|L-Alpi Ġiljani huma l-ogħla firxa ta' muntanji għolja fis-Slovenja u hawn il-muntanji jaqbżu l-2,500 metru f'altitudni. F'altitudni ta' 2,864 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, Triglav hija l-ogħla quċċata fis-Slovenja.]] Is-Slovenja tinsab fl-Ewropa Ċentrali, mal-Alpi u mal-Baħar Mediterran. Fil-konferenza reġjonali ta' Praga tal-1994, l-Unjoni Ġeografika Internazzjonali poġġiet is-Slovenja fost id-disa' pajjiżi tal-Ewropa Ċentrali. Hija tinsab bejn latitudnijiet 45° u 47° N u lonġitudnijiet 13° u 17° E. Il-15-il meridjan tal-Lvant kważi jikkorrispondi mal-linja tan-nofs tal-pajjiż f'direzzjoni tal-punent-lvant. Iċ-ċentru ġeometriku tar-Repubblika tas-Slovenja jinsab fil-koordinati 46°07'11.8" N u 14°48'55.2" E. Jinsab fi Slivna, fil-muniċipalità ta' Litija. L-ogħla quċċata fis-Slovenja hija Triglav (2,864 m jew 9,396 pied); L-elevazzjoni medja tal-pajjiż fuq il-livell tal-baħar hija 557 m (1,827 pied). Erba' reġjuni ġeografiċi Ewropej ewlenin jikkonverġu fis-Slovenja: l-Alpi, id-Dinaridi, il-Pjanura Pannonika u l-Baħar Mediterran. Għalkemm tinsab fuq il-kosta tal-Baħar Adrijatiku, ħdejn il-Baħar Mediterran, il-biċċa l-kbira tas-Slovenja tinsab fil-baqar tal-Baħar l-Iswed. L-Alpi, inklużi l-Alpi Ġiljani, l-Alpi Kamnik-Savinja u l-firxa tal-Karawank, kif ukoll il-massif Pohorje, jiddominaw it-Tramuntana tas-Slovenja tul il-fruntiera twila tagħha mal-Awstrija. Il-kosta Adrijatika tas-Slovenja testendi madwar 47 kilometru (29 mil) mill-Italja sal-Kroazja. [[File:Mangart 16.jpg|thumb|Il-muntanja Mangart, fl-Alpi Ġiljani, hija t-tielet l-ogħla quċċata fis-Slovenja, wara Triglav u Škrlatica.]] It-terminu "topografija karstika" jirreferi għall-plateau karst tal-Lbiċ tas-Slovenja, reġjun tal-franka bi xmajjar, gorġijiet u għerien taħt l-art, bejn Ljubljana u l-Baħar Mediterran. Fil-Pjanura Pannonika, lejn il-lvant u l-grigal, lejn il-fruntieri mal-Kroazja u l-Ungerija, il-pajsaġġ huwa essenzjalment ċatt. Madankollu, il-biċċa l-kbira tas-Slovenja hija muntanjuża, b'madwar 90% tal-art tagħha 200 m (656 pied) jew aktar 'l fuq mil-livell tal-baħar. Aktar minn nofs is-Slovenja, li għandha erja ta' 11,823 km² jew 4,565 mil kwadri, hija mgħottija mill-foresti; li jpoġġiha fit-tielet post fl-Ewropa, skont il-perċentwal ta' żona koperta mill-foresti, wara l-Finlandja u l-Isvezja. Iż-żoni huma prinċipalment koperti minn foresti tal-fagu, taż-żnuber tal-fagu u tal-fagu tal-ballut u għandhom kapaċità ta' produzzjoni relattivament għolja. Fdalijiet ta' foresti primi jistgħu jinstabu, l-akbar fiż-żona Kočevje. Il-mergħat ikopru 5,593 km² (2,159 sq mi) u għelieqi u ġonna (954 km² jew 368 sq mi). Hemm 363 km² (140 sq mi) ta’ ġonna tal-frott u 216 km² (83 sq mi) ta' vinji. Hija magħrufa għall-għamla unika tagħha u l-viżibilità tagħha minn distanzi saħansitra akbar minn 100 km, notevolment mill-istat Awstro-Sloven ta' Carinthia, fl-Awstrija. Il-wiċċ tat-tramuntana tiegħu jikkostitwixxi waħda mill-akbar prominenzi fl-Ewropa. Triglav jinsab fin-nofs tal-park omonimu, fil-majjistral tal-pajjiż. L-erja tal-wiċċ tagħha, 84,800 ettaru, tirrappreżenta 4% tat-territorju tal-pajjiż. F'riġlejha hemm is-sorsi ta' wieħed mill-aktar tributarji importanti tad-Danubju, ix-Xmara Sava, u dawk tal-Isonzo, li min-naħa tiegħu jgħaddi fil-Baħar Adrijatiku. ==== Triglav ==== Triglav hija l-ogħla muntanja fis-Slovenja, li tinsab fl-Alpi u tkejjel 2,864 m għoli. Din il-muntanja tinsab fil-majjistral tas-Slovenja, qrib ħafna tal-fruntiera bejn l-Awstrija u l-Italja, billi hija l-ogħla fl-Alpi Ġiljani u fis-Slovenja, pajjiż li fih hija rikonoxxuta bħala monument nazzjonali. Għall-ġeografija fiżika, tikkostitwixxi l-saljenti Alpin tal-Grigal tar-reġjun fiżiku Taljan. <gallery> Looking back towards the summit (5144220994).jpg| Morning under Triglav.jpg| Slovenia 2012- climbing the Triglav (8023016538).jpg| Slovenia 2012- climbing the Triglav (8023018949).jpg| Rock pinnacles (5144239950).jpg| Slovenia 2012- climbing the Triglav (8023024380).jpg| Slowenien Triglav 3.JPG| Triglav 26Apr 2013 Franco 152 (8697370242).jpg| Triglav, Trenta, Slovenia.jpg| Ultimo sole sul Mali Triglav.jpg </gallery> === Ġeoloġija === [[File:Žlebiči.jpg|thumb|Il-kanali tas-soluzzjoni (magħrufa wkoll bħala rillenkarren) huma karatteristika tal-karst fuq il-plateau tal-karst, bħal f'ħafna żoni karst oħra madwar id-dinja.]] Is-Slovenja tinsab f'żona sismika pjuttost attiva minħabba l-pożizzjoni tagħha fuq il-pjanċa Adrijatika żgħira, li hija mbuttata bejn il-pjanċa Ewrażjatika lejn it-tramuntana u l-pjanċa Afrikana fin-nofsinhar u ddur kontra l-arloġġ. Il-pajjiż għalhekk jinsab fil-junction ta' tliet unitajiet ġeotettoniċi importanti: l-Alpi fit-tramuntana, l-Alpi Dinariċi fin-nofsinhar u l-Baċir Pannoniku fil-lvant. Ix-xjentisti kienu kapaċi jidentifikaw 60 terremot distruttiv fil-passat. Barra minn hekk, netwerk ta' stazzjonijiet siżmoloġiċi huwa attiv madwar il-pajjiż. Ħafna żoni tas-Slovenja għandhom qiegħ karbonat u ġew żviluppati sistemi estensivi ta' għerien. === Reġjuni naturali === [[File:Strunjan bay (24209577441).jpg|thumb|Kosta Slovena bl-irdum]] L-ewwel reġjonalizzazzjonijiet tas-Slovenja twettqu mill-ġeografi Anton Melik (1935-1936) u Svetozar Ilešič (1968). L-aktar reġjonalizzazzjoni reċenti ta' Ivan Gams qasmet is-Slovenja fil-makroreġjuni li ġejjin: * Kosta Slovena bl-irdum * L-Alpi (Alpe) * Pajsaġġi subalpini (predalpski svet) * il-Kosta Slovena jew is-Slovenja Sub-Mediterranja (Primorje jew submediteranska Slovenija) il-plateaux Dinariċi tas-Slovenja kontinentali (dinarske planote celinske Slovenije) *Slovenja Subpanonika (subpanonska Slovenija) Skont reġjonalizzazzjoni ġeografika naturali ġdida, il-pajjiż huwa magħmul minn erba’ makroreġjuni: l-Alpi, il-Mediterran, id-Dinariku u l-Pannonju. Il-makroreġjuni huma definiti skont l-unitajiet ewlenin ta’ ħelsien (l-Alpi, il-Pjanura Pannonika, il-Muntanji Dinariċi) u t-tipi ta’ klima (sub-Mediterranja, kontinentali moderata, muntanjuża). Dawn huma ġeneralment pjuttost interrelatati. Iż-żoni protetti tas-Slovenja jinkludu parks nazzjonali, parks reġjonali u parks naturali, l-akbar minnhom huwa l-Park Nazzjonali ta' Triglav. Hemm 286 żona protetta nnominata Natura 2000, inkluż 36% tal-art tal-pajjiż, l-ogħla persentaġġ fost l-stati tal-Unjoni Ewropea. Barra minn hekk, skont l-Indiċi tal-Prestazzjoni Ambjentali tal-Università ta' Yale, is-Slovenja hija meqjusa bħala "attur b'saħħtu" fl-isforzi tal-protezzjoni ambjentali. === Klima === [[File:Climate types Slovenia 1970-2000.JPG|thumb|left|Tipi klimatiċi tas-Slovenja bejn l-1970 u l-2000 u klimogrammi ta' lokalitajiet magħżula]] Is-Slovenja tinsab f'latitudnijiet moderati. Il-klima hija influwenzata wkoll mill-varjetà ta' eżenzjoni u l-influwenza ta' l-Alpi u l-Baħar Adrijatiku. Fil-Grigal, tippredomina t-tip kontinentali ta' klima bl-akbar differenza bejn it-temperaturi tax-xitwa u tas-sajf. Fir-reġjun kostali, hemm klima sub-Mediterranja. L-effett tal-baħar fuq l-indiċi tat-temperatura huwa viżibbli wkoll sal-Wied tas-Soča, filwaqt li fir-reġjuni tal-muntanji għoljin hemm klima alpina ħarxa. Hemm interazzjoni qawwija bejn dawn it-tliet sistemi tal-klima fil-biċċa l-kbira tal-partijiet tal-pajjiż. Il-preċipitazzjoni, li ħafna drabi tiġi mill-Golf ta' Ġenova, tvarja wkoll madwar il-pajjiż kollu: f’xi reġjuni tal-punent taqbeż it-3,500 mm u fi Prekmurje tinżel għal 800 mm. Il-borra hija pjuttost komuni fix-xitwa u r-rekord tal-borra f'Ljubljana ġie rreġistrat fl-1952, b'146 ċm. Meta mqabbla mal-Ewropa tal-Punent, is-Slovenja ma tantx hi riħ, peress li tinsab fid-dawl tal-Alpi. Il-veloċitajiet medji tar-riħ huma aktar baxxi milli fil-pjanuri tal-pajjiżi ġirien. Minħabba t-terren imħatteb, hemm irjieħ vertikali lokali b'perjodi ta' kuljum. Minbarra dawn, hemm tliet irjieħ ta' importanza reġjonali speċjali: il-bora, il-meraq u l-foehn. Il-meraq u l-bora huma karatteristiċi tal-kosta. Filwaqt li l-meraq huwa niedja u sħun, il-bora ġeneralment tkun kiesħa u gusty. Foehn huwa tipiku tar-reġjuni alpini tat-Tramuntana tas-Slovenja. Ġeneralment preżenti fis-Slovenja huma r-riħ tal-grigal, ir-riħ tax-Xlokk u r-riħ tat-tramuntana. === Ilmijiet === [[File:Lake Bohinj (9452094709).jpg|thumb|Lag Bohinj, l-akbar lag fis-Slovenja, wieħed miż-żewġ naħat tax-Xmara Sava]] [[File:Vipava Tabor Bruecke 15092007 42.jpg|thumb|left|Ix-Xmara Vipava f'Vipava, tgħaddi taħt il-Pont Tabor]] It-territorju tas-Slovenja jappartjeni prinċipalment (16,423 kilometru kwadru, jiġifieri 81%) għall-baċir tal-Baħar l-Iswed, u parti iżgħar (3,850 kilometru kwadru, jiġifieri 19%) għall-baċir tal-Baħar Adrijatiku. Dawn iż-żewġ partijiet huma maqsuma f'unitajiet iżgħar fir-rigward tax-xmajjar ċentrali tagħhom, il-Baċir tax-Xmara Mura, il-Baċir tax-Xmara Drava, il-Baċir tax-Xmara Sava mal-Baċir tax-Xmara Kolpa u l-Baċir tax-Xmara Adrijatiku. Meta mqabbla ma' pajjiżi żviluppati oħra, il-kwalità tal-ilma fis-Slovenja hija meqjusa bħala waħda mill-ogħla fl-Ewropa. Waħda mir-raġunijiet hija bla dubju li l-biċċa l-kbira tax-xmajjar joriġinaw fit-territorju muntanjuż tas-Slovenja. Madankollu, dan ma jfissirx li s-Slovenja m'għandhiex problemi bil-kwalità tal-ilma tal-wiċċ u ta' taħt l-art, speċjalment f'żoni b'agrikoltura intensiva. === Bijodiversità === [[File:P anguinus2.jpg|thumb|L-olm jinstab fil-grotta Postojna u għerien oħra fil-pajjiż.]] Is-Slovenja ffirmat il-Konvenzjoni ta' Rio dwar id-Diversità Bijoloġika fit-13 ta' Ġunju, 1992 u saret parti mill-Konvenzjoni fid-9 ta' Lulju, 1996. Sussegwentement żviluppat Strateġija Nazzjonali u Pjan ta' Azzjoni dwar id-Diversità Bijoloġika, li waslet mill-Konvenzjoni fit-30 ta' Mejju, 2002. Is-Slovenja hija distinta minn varjetà eċċezzjonalment wiesgħa ta' ħabitats, minħabba l-kuntatt ta' unitajiet ġeoloġiċi u reġjuni bijoġeografiċi, u minħabba influwenzi umani. Il-pajjiż huwa dar għal erba' ekoreġjuni terrestri: foresti mħallta tal-Muntanji Dinariċi, foresti mħallta Pannonjani, foresti mħallta u koniferi Alpini, u foresti tal-weraq Illyrian. Madwar 12.5% ​​tat-territorju huwa protett u 35.5% huwa parti min-netwerk ekoloġiku Natura 2000 Minkejja dan, minħabba t-tniġġis u d-degradazzjoni ambjentali, id-diversità kienet qed tonqos. Is-Slovenja kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti fl-2019 ta' 3.78/10, u kklassifikaha fil-140 post globalment minn 172 pajjiż. ==== Annimali ==== Id-diversità bijoloġika tal-pajjiż hija għolja, b'1% tal-organiżmi tad-dinja fuq 0.004% tal-wiċċ tad-Dinja. Hemm 75 speċi ta' mammiferi, inklużi marmotti, ibexes u kamoxxa. Hemm bosta ċriev, ċriev, ċingjali u liebri. Il-dorus li jittiekel spiss jinstab fil-foresti tal-fagu tas-Slovenja. Il-qbid ta' dawn l-annimali huwa tradizzjoni twila u huwa parti mill-identità nazzjonali Slovena. Fost l-aktar karnivori importanti hemm il-linċi Eurasian, il-qtates selvaġġi Ewropej, il-volpi (speċjalment il-volpi ħamra), u s-sakal Ewropew. Hemm qanfud, martens u sriep bħal viperi u sriep bl-għonq. Skont stimi riċenti, is-Slovenja għandha bejn 40 u 60 ilpup u madwar 450 ors kannella. Is-Slovenja hija dar għal numru eċċezzjonalment divers ta' speċi li joqogħdu fl-għerien, bi ftit għexieren ta' speċi endemiċi. Fost il-vertebrati li joqogħdu fl-għerien, l-uniku wieħed magħruf huwa l-olm, li jgħix fil-Karst, il-Karniola t’Isfel u l-Karniola l-Bajda. L-unika speċi regolari ta' ċetaċji misjuba fit-Tramuntana tal-Baħar Adrijatiku hija d-dniefel tal-imnieħer (Tursiops truncatus). Hemm varjetà wiesgħa ta' għasafar, bħall-kokka tawny, kokka ta' widnejn qosra, kokka ta' l-ajkla, falkuni u ajkli ta' widnejn qosra. Ġew irreġistrati għasafar oħra tal-priża, kif ukoll għadd dejjem akbar ta' ċawla, ċawla u magpies li jemigraw lejn Ljubljana u Maribor, fejn jirnexxu. Għasafar oħra jinkludu l-bżar iswed u aħdar u ċ-ċikonja bajda, li tbejtu l-aktar fi Prekmurje. [[File:Lipica_horses_(7198987762).jpg|thumb|Lipizzans moderni jirgħu]] Hemm 13-il annimal domestiku indiġeni fis-Slovenja, ta' tmien speċi (tiġieġ, ħanżir, kelb, żiemel, nagħaġ, mogħoż, naħal u baqar). Dawn jinkludu r-ragħaj tal-karst, in-naħal tal-għasel Karnjola u ż-żiemel Lipizzaner. It-trota tal-irħam jew marmorata (Salmo marmoratus) hija ħuta indiġena tas-Slovenja. Ġew introdotti programmi estensivi ta' tgħammir biex jirripopolaw it-trota kannella f'lagi u nixxigħat invaditi minn speċijiet ta' trota mhux indiġeni. Is-Slovenja hija wkoll dar għall-catfish wels. Fis-Slovenja ġew irreġistrati aktar minn 2,400 speċi ta' fungi u, peress li din iċ-ċifra ma tinkludix fungi li jiffurmaw il-likeni, in-numru totali ta' fungi Sloveni diġà magħruf huwa bla dubju ferm ogħla. Hemm ħafna aktar x'tiskopri. Is-Slovenja hija t-tielet l-aktar pajjiż imforestat fl-Ewropa. bi 58.3% tat-territorju kopert mill-foresti. Il-foresti huma riżors naturali importanti u l-qtugħ tas-siġar jinżamm għall-minimu. Fl-intern tal-pajjiż hemm foresti tipiċi tal-[[Ewropa]] Ċentrali, prinċipalment tal-ballut u tal-fagu. Fil-muntanji, il-prinjoli, iż-żnuber u l-arżnu huma aktar komuni. Is-siġar tal-arżnu jikbru fuq il-plateau tal-karst, għalkemm terz biss tar-reġjun huwa kopert minn foresti tal-arżnu. Is-siġra tal-linden, komuni fil-foresti Sloveni, hija simbolu nazzjonali. Il-linja tas-siġar hija bejn 1,700 u 1,800 metru (5,600 sa 5,900 pied). Fjuri bħal Daphne blagayana, gentians (Gentiana clusii, Gentiana froelichii), Primula auricula, edelweiss (simbolu tal-muntanji Sloven), Cypripedium calceolus, Fritillaria meleagris (fritillaria snakehead) u Pulsatilla grandis jinsabu fl-Alpi. Is-Slovenja hija dar għal ħafna pjanti minn gruppi etnobotaniċi utli. Mid-59 speċi magħrufa ta' importanza etnobotanika, xi speċi bħal Aconitum napellus, Cannabis sativa u Taxus baccata għandhom użu ristrett skont il-Gazzetta Uffiċjali tar-Repubblika tas-Slovenja. == Gvern u politika == [[File:Nataša Pirc Musar (2023-05-19).jpg|thumb|left|Nataša Pirc Musar, President tar-Repubblika tas-Slovenja]] [[File:Novinarska konferenca ob 1. obletnici vlade - Robert Golob (cropped).jpg|thumb|Il-Prim Ministru tas-Slovenja, Robert Golob]] Is-Slovenja hija repubblika demokratika parlamentari b'sistema b'ħafna partiti. Il-kap tal-istat huwa l-president, li jiġi elett b'vot popolari u għandu rwol importanti ta' integrazzjoni. Il-president jiġi elett għal perijodu ta' ħames snin u, l-aktar, għal żewġ mandati konsekuttivi. Il-president għandu rwol rappreżentattiv u huwa l-kap kmandant tal-forzi armati Sloveni. Is-setgħa eżekuttiva u amministrattiva fis-Slovenja hija miżmuma mill-Gvern tas-Slovenja (Vlada Republike Slovenije), immexxi mill-Prim Ministru u l-kunsill tal-ministri jew il-kabinett, li huma eletti mill-Assemblea Nazzjonali (Državni zbor Republike Slovenije). Is-setgħa leġiżlattiva hija miżmuma mill-Parlament bikamerali tas-Slovenja, ikkaratterizzat minn duwalità asimetrika. Il-biċċa l-kbira tas-setgħa hija kkonċentrata fl-Assemblea Nazzjonali, li tikkonsisti minn disgħin membru. Minn dawn, 88 huma eletti miċ-ċittadini kollha f'sistema ta' rappreżentanza proporzjonali, filwaqt li tnejn huma eletti mill-membri reġistrati tal-minoranzi indiġeni Ungeriżi u Taljani. L-elezzjonijiet isiru kull erba’ snin. Il-Kunsill Nazzjonali (Državni svet Republike Slovenije), li jikkonsisti f'erbgħin membru, maħtura biex jirrappreżenta gruppi ta' interess soċjali, ekonomiċi, professjonali u lokali, għandu setgħa konsultattiva u superviżorja limitata. Il-perjodu 1992-2004 kien immarkat mill-gvern tad-Demokrazija Liberali tas-Slovenja, li kien responsabbli għat-tranżizzjoni gradwali mill-ekonomija Titoite għall-ekonomija tas-suq kapitalista. Sussegwentement ġibdet ħafna kritika minn ekonomisti neoliberali, li talbu approċċ inqas gradwali. Il-president tal-partit, Janez Drnovšek, li serva bħala Prim Ministru bejn l-1992 u l-2002, kien wieħed mill-aktar politiċi Sloveni influwenti tad-disgħinijiet, flimkien mal-President Milan Kučan (li serva bejn l-1990 u l-2002). Il-perjodu 2005-2008 kien ikkaratterizzat minn entużjażmu eċċessiv wara l-adeżjoni mal-UE. Matul l-ewwel terminu tal-gvern ta' Janez Janša, għall-ewwel darba mill-indipendenza, il-banek Sloveni raw il-proporzjonijiet tagħhom ta' self għal depożitu jispiċċaw mingħajr kontroll. Kien hemm self żejjed minn banek barranin u mbagħad kreditu żejjed lill-klijenti, inklużi magnati tan-negozju lokali. Wara l-bidu tal-kriżi finanzjarja tal-2007-2010 u l-kriżi tad-dejn sovran Ewropew, il-koalizzjoni tax-xellug li ħadet post il-gvern ta' Janša fl-elezzjonijiet tal-2008 kellha tiffaċċja l-konsegwenzi tal-eċċess tad-dejn tal-2005-2008. Tentattivi biex jiġu implimentati riformi li jgħinu l-irkupru ekonomiku intlaqgħu ma' dimostranti studenti, immexxija minn student li aktar tard sar membru tal-SDS ta' Janez Janša, u minn unions. Ir-riformi proposti ġew posposti f'referendum. Il-gvern xellugi tkeċċa b’vot ta’ sfiduċja. F'Marzu 2020, Janez Janša sar Prim Ministru għat-tielet darba fil-gvern ta' koalizzjoni l-ġdid tal-SDS, il-Partit taċ-Ċentru Modern (SMC), is-Slovenja Ġdida (NSi) u l-Partit tal-Pensjonanti (DeSUS). Janez Janša kien magħruf bħala populista tal-lemin u sostenitur tal-eks President Amerikan Donald Trump u tal-Prim Ministru tal-lemin Viktor Orban tal-Ungerija. F'April 2022, l-oppożizzjoni liberali, il-Moviment għall-Ħelsien, rebħet l-elezzjoni parlamentari. Il-Moviment għall-Ħelsien kiseb 34.5% tal-voti, meta mqabbel ma' 23.6% għall-Partit Demokratiku Sloven ta' Janša. Fil-25 ta' Mejju, 2022, il-parlament Sloven ivvota biex jaħtar lill-mexxej tal-Moviment għall-Ħelsien Robert Golob bħala l-Prim Ministru l-ġdid tas-Slovenja. === Is-sistema politika === Is-Slovenja hija repubblika demokratika parlamentari b’kap tal-gvern - il-Prim Ministru - u kap tal-istat - il-President - li hu elett direttament. Il-gvern għandu l-awtorità eżekuttiva u amministrattiva. Il-Prim Ministru u l-ministri huma eletti mill-Parlament. Is-Slovenja m’għandhiex reġjuni, iżda hija suddiviża f’212-il muniċipalità.<ref name=EU>[https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/slovenia_mt europa.eu], Slovenja</ref> === Is-Slovenja fl-UE === Hemm tmien membri fil-[[Parlament Ewropew]] mis-Slovenja. <ref name=EU/> Fil-[[Kunsill tal-UE]], il-ministri nazzjonali jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politiki. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti tal-gvern Sloven, skont il-qasam tal-politika li jkun qed jiġi indirizzat.<ref name=EU/> Il-Kunsill tal-UE m’għandux persuna waħda permanenti bħala President (bħal pereżempju, il-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur.<ref name=EU/> Matul dawn is-sitt xhur, il-ministri mill-gvern ta’ dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f’kull qasam ta’ politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma’ istituzzjonijiet oħra tal-UE. Dati tal-Presidenza Slovena: Jan-Ġun 2008<ref name=EU/> Il-Kummissarju nominat mis-Slovenja għall-[[Kummissjoni Ewropea]] hu [[Janez Lenarčič]], li hu responsabbli għall-Ġestjoni tal-Kriżi.<ref name=EU/> Il-Kummissjoni hija rrappreżentata f’kull pajjiż tal-UE minn uffiċċju lokali, imsejjaħ “rappreżentanza”.<ref name=EU/> Is-Slovenja għandha seba' rappreżentanti fil-[[Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew]]. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta’ interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.<ref name=EU/> Is-Slovenja għandha ħames rappreżentanti fil-[[Kumitat Ewropew tar-Reġjuni]], l-assemblea tal-UE tar-rappreżentanti reġjonali u lokali. Dan il-korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex jiżgura li dawn il-liġijiet iqisu l-perspettiva minn kull reġjun tal-UE.<ref name=EU/> Is-Slovenja tikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tagħha fi Brussell. Bħala l-“ambaxxata għall-UE” tas-Slovenja, il-kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b’mod effettiv kemm jista’ jkun fl-UE.<ref name=EU/> L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b’mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun kbira l-ekonomija tal-pajjiż, aktar iħallas – u viċi versa.<ref name=EU/> L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b’mod ġenerali.<ref name=EU/> 2018 ċifri għas-Slovenja:<ref name=EU/> * Nefqa totali tal-UE fis-Slovenja – € 0.927 biljun (ekwivalenti għal 2.04 % tal-ekonomija Slovena) * Kontribuzzjoni totali għall-baġit tal-UE – € 0.386 biljun (ekwivalenti għal 0.85 % tal-ekonomija Slovena) Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE mis-Slovenja jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE – bħall-bini ta’ toroq, is-sussidjar ta’ riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.<ref name=EU/> === Ġudizzjarju === Fis-Slovenja, is-setgħa ġudizzjarja hija eżerċitata minn imħallfin, eletti mill-Assemblea Nazzjonali. Is-setgħa ġudizzjarja hija eżerċitata minn qrati b'setgħat ġenerali u qrati speċjalizzati li jittrattaw kwistjonijiet relatati ma' oqsma legali speċifiċi. Il-Prosekutur tal-Istat huwa awtorità indipendenti tal-istat responsabbli għall-prosekuzzjoni ta' każijiet miġjuba kontra dawk suspettati li wettqu reati kriminali. Il-Qorti Kostituzzjonali, magħmula minn disa' mħallfin eletti għal terminu ta' disa' snin, tiddeċiedi dwar il-konformità tal-liġijiet mal-Kostituzzjoni; Il-liġijiet u r-regolamenti kollha għandhom ukoll jikkonformaw mal-prinċipji ġenerali tal-liġi internazzjonali u l-ftehimiet internazzjonali ratifikati. === Militari === [[File:Slokfor.jpg|thumb|(SAF), kontinġent Sloven tal-KFOR fil-Kosovo]] Il-Forzi Armati Sloveni jipprovdu difiża militari b'mod indipendenti jew fi ħdan alleanza, skont ftehimiet internazzjonali. Peress li l-iskrizzjoni tneħħa fl-2003, hija organizzata bħala armata permanenti għal kollox professjonali. Il-Kmandant Kap huwa l-President tar-Repubblika tas-Slovenja, filwaqt li l-kmand operattiv huwa miżmum mill-Kap tal-Persunal Ġenerali tal-Forzi Armati Sloveni. Fl-2016, l-infiq militari kien stmat għal 0.91% tal-PGD tal-pajjiż. Minn mindu ssieħbu fin-NATO, il-Forzi Armati Sloveni ħadu sehem aktar attiv fl-appoġġ tal-paċi internazzjonali. Huma pparteċipaw f'operazzjonijiet ta' appoġġ għall-paċi u attivitajiet umanitarji. Fost l-oħrajn, suldati Sloveni huma parti mill-forzi internazzjonali li jservu fil-Bożnja u Ħerzegovina, il-Kosovo u l-Afganistan. Skont l-Indiċi tal-Paċi Globali tal-2024, il-pajjiż huwa d-disa' l-iktar pajjiż paċifiku fid-dinja. === Diviżjonijiet amministrattivi u reġjuni tradizzjonali === [[File:Slovenia, administrative divisions - Nmbrs (statistical regions) - colored.svg|thumb|Reġjuni statistiċi: 1. Gorizia, 2. Karnjola ta' Fuq, 3. Carinthia, 4. Drava, 5. Mura, 6. Slovenja Ċentrali, 7. Sava Ċentrali, 8. Savinja, 9. Kosta-Karst, 10. Karst ta' ġewwa tal-Karst , 11. Xlokk tas-Slovenja, 12. Baxx]] Is-Slovenja hija stat unitarju li ġie suddiviż f'212-il muniċipalità (občine) mill-1999. Is-Sloven huwa l-lingwa uffiċjali fil-muniċipalitajiet kollha, iżda tlieta minnhom għandhom l-Ungeriż bħala l-lingwa ko-uffiċjali tagħhom, u tlieta oħra għandhom it-Taljan. ==== Muniċipalitajiet ==== [[File:Slovenia, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]] [[File:Slovenia location map.svg|thumb|left|Organizzazzjoni territorjali]] Uffiċjalment, is-Slovenja hija suddiviża f'212-il muniċipalità (tnax minnhom għandhom l-istatus ta' muniċipalitajiet urbani). Il-muniċipalitajiet huma l-uniċi korpi tal-awtonomija lokali fis-Slovenja. Kull muniċipalità hija mmexxija minn sindku (župan), elett kull erba' snin b'vot popolari, u kunsill muniċipali (občinski svet). Fil-biċċa l-kbira tal-muniċipalitajiet, il-kunsill muniċipali jiġi elett permezz tas-sistema ta' rappreżentanza proporzjonali; ftit muniċipalitajiet iżgħar biss jużaw is-sistema tal-votazzjoni pluralista. Fil-muniċipalitajiet urbani, il-kunsilli muniċipali jissejħu kunsilli tal-belt (jew belt). Kull muniċipalità għandha wkoll Kap tal-Amministrazzjoni Muniċipali (načelnik občinske uprave), maħtur mis-sindku, li huwa responsabbli għall-funzjonament tal-amministrazzjoni lokali. ==== Distretti amministrattivi ==== M'hemm l-ebda unità intermedja uffiċjali bejn il-muniċipalitajiet u r-Repubblika tas-Slovenja. It-62 distrett amministrattiv, uffiċjalment imsejħa "Unitajiet Amministrattivi" (upravne enote), huma biss suddiviżjonijiet tal-amministrazzjoni tal-gvern nazzjonali u huma msemmija wara s-sedi rispettivi tagħhom tal-uffiċċji tal-gvern. Huma mmexxija minn Maniġer tal-Unità (načelnik upravne enote), maħtur mill-Ministru tal-Amministrazzjoni Pubblika. ==== Reġjuni u identitajiet tradizzjonali ==== Ir-reġjuni tradizzjonali tas-Slovenja huma bbażati fuq l-artijiet tal-kuruna ta' l-Habsburg ta' qabel, li kienu jinkludu l-Karniola, il-Carinthia, l-Styria u l-Littoral. Is-Sloveni għandhom it-tendenza li jidentifikaw mar-reġjuni tradizzjonali tal-Littoral Sloven, Prekmurje u (sotto)reġjuni tradizzjonali, bħal Upper Carniola, Lower Carniola u, sa ċertu punt, Inner Carniola, sa punt akbar milli mal-Carniola kollha kemm hi jew ma Is-Slovenja bħala stat. Il-kapitali, Ljubljana, kienet storikament is-sede amministrattiva ta' Carniola u kienet tappartjeni għal Inner Carniola, bl-eċċezzjoni tad-distrett ta' Šentvid, li kien f'Upper Carniola u wkoll fejn kienet il-fruntiera bejn it-territorju anness mill-Ġermanja u l-provinċja Taljana ta' Ljubljana. li jinsab matul it-Tieni Gwerra Dinjija. ==== Reġjuni statistiċi ==== It-12-il reġjun tal-istatistika m'għandhom l-ebda funzjoni amministrattiva u huma suddiviżi f'żewġ makroreġjuni għall-finijiet tal-Politika Reġjonali tal-Unjoni Ewropea. [140] Dawn iż-żewġ makroreġjuni huma: * Is-Slovenja tal-Lvant (Vzhodna Slovenija – SI01), li tiġbor ir-reġjuni statistiċi ta’ Mura, Drava, Carinthia, Savinja, Central Sava, Lower Sava, Southeast Slovenia u Inner Carniola-Karst. * Is-Slovenja tal-Punent ( Zahodna Slovenija – SI02), li tiġbor ir-reġjuni statistiċi tas-Slovenja Ċentrali, Upper Carniola, Gorizia u Costa-Karst. === Isem tal-post === L-isem skont it-tradizzjoni ġej mill-għamla tiegħu bi tliet ponot (Triglav tfisser tliet irjus) viżibbli mill-wied ta' Bohinj. Julius Kugy jiddikjara li t-tliet punti mhumiex assolutament rikonoxxibbli, peress li s-summit jidher aktar bħal kaxxa-forti kbira konnessa permezz ta' pont naturali mas-summit laterali iżgħar it-"Triglav żgħir" jew mali Triglav): Kugy imbagħad jattribwixxi l-isem lill-alla Slav. bi tliet irjus, Triglav ukoll (minn tri, tlieta u glava, ras), sid tal-arja, tal-ilma u tal-art, kif ukoll missier is-sajjetti, li skont il-leġġenda kellu tron ​​fuq is-sħab jew fuq il-muntanji għoljin.1​ Biex tappoġġja din it-teżi, Kugy jirrelata l-fatt li l-ebda spedizzjonijiet lejn Triglav ma jitkellmu dwar tliet qċaċet, iżda dejjem dwar ir-rotta minn Mali Triglav sal-quċċata prinċipali. L-isem Triglav, min-naħa l-oħra, jidher reċentement, mis-sena 1840 biss, u għalhekk huwa marbut mar-“rinaxximent” tal-identità Slovena; F'dokumenti antiki dejjem tidher il-forma Terglau, Terglou jew Terklou, li għadha fid-djalett, li l-forma "Triglav" tagħha hija l-verżjoni kkulturata jew miktuba. Bit-Taljan tissejjaħ Mount Tricorno. == Ekonomija == Is-Slovenja għandha ekonomija żviluppata u hija l-aktar pajjiż Slav sinjuri bil-PGD per capita. Is-Slovenja hija wkoll fost l-ekonomiji ewlenin fid-dinja f'termini ta' kapital uman. Huwa l-aktar pajjiż żviluppat fi tranżizzjoni bi tradizzjoni antika tal-minjieri-industrijali, industrija kimika u attivitajiet ta 'servizz żviluppati. Is-Slovenja kienet kmieni fl-2007 l-ewwel membru ġdid li introduċa l-euro bħala munita, li ħa post it-tolar. Mill-2010, ilha membru tal-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni u l-Iżvilupp Ekonomiċi. Hemm differenza kbira fil-prosperità bejn ir-reġjuni differenti. L-aktar reġjuni ekonomikament sinjuri huma r-reġjun tas-Slovenja Ċentrali, li jinkludi l-kapitali Ljubljana u r-reġjuni tal-punent tas-Slovenja (ir-reġjuni statistiċi ta' Gorizia u Costa-Karst), filwaqt li r-reġjuni l-inqas sinjuri huma r-reġjuni statistiċi ta' Mura, Central Sava u Littoral-Interior. Karnjola. === Il-kummerċ u l-ekonomija === L-aktar setturi importanti tal-ekonomija tas-Slovenja fl-2018 kienu l-industrija (27.2 %), il-kummerċ bl-ingrossa u bl-imnut, it-trasport, l-akkomodazzjoni u s-servizzi tal-ikel (20.7 %), l-amministrazzjoni pubblika, id-difiża, l-edukazzjoni, is-saħħa tal-bniedem u l-attivitajiet ta’ xogħol soċjali (15.9 %).<ref name=EU/> Il-kummerċ fl-UE jammonta għal 76 % tal-esportazzjonijiet tas-Slovenja (il-[[Ġermanja]] 19 %, l-[[Italja]] 12 % u l-[[Awstrija]] 7 %), filwaqt li barra mill-UE 3 % jmorru kemm fis-[[Serbja]] kif ukoll fil-[[Bożnija-Ħerzegovina]].<ref name=EU/> F’termini ta’ importazzjonijiet, 67 % jiġu minn Stati Membri tal-UE (il-[[Ġermanja]] 16 %, l-[[Italja]] 13% u l-[[Awstrija]] 9 %), filwaqt li barra mill-UE 6 % jiġu mit-[[Turkija]] u 5 % miċ-[[Ċina]].<ref name=EU/> === Tkabbir ekonomiku === [[File:GDP per capita development in Slovenia.svg|thumb|Evoluzzjoni tal-PGD per capita fis-Slovenja]] Fil-perjodu 2004-2006, l-ekonomija tas-Slovenja kibret bħala medja bi kważi 5% fis-sena; Fl-2007, kibret bi kważi 7%. Iż-żieda fit-tkabbir kienet immexxija mid-dejn, partikolarment fost in-negozji, u speċjalment fil-kostruzzjoni. Il-kriżi finanzjarja tal-2007-2010 u l-kriżi tad-dejn sovran Ewropew kellhom impatt sinifikanti fuq l-ekonomija nazzjonali. L-industrija tal-kostruzzjoni kienet affettwata serjament fl-2010 u l-2011. Fl-2009, il-PGD per capita tas-Slovenja naqas bi 8%, l-akbar tnaqqis fl-Unjoni Ewropea wara l-pajjiżi Baltiċi u l-Finlandja. Piż li qed jiżdied fuq l-ekonomija Slovena kien it-tixjiħ rapidu tal-popolazzjoni tagħha. F'Awwissu 2012, il-kontrazzjoni minn sena għal sena kienet ta' 0.8%; Madankollu, fl-ewwel kwart kien hemm tkabbir ta' 0.2% (relattiv għat-trimestru preċedenti, wara li aġġustat id-dejta għall-istaġun u l-ġranet tax-xogħol). Il-kontrazzjoni minn sena għal sena ġiet attribwita għat-tnaqqis fil-konsum domestiku u t-tnaqqis fit-tkabbir tal-esportazzjoni. It-tnaqqis fil-konsum domestiku ġie attribwit għall-awsterità fiskali, l-iffriżar tal-infiq tal-baġit fl-aħħar xhur tal-2011, il-falliment tal-isforzi biex jiġu implimentati riformi ekonomiċi, finanzjament inadegwat, u tnaqqis fl-esportazzjonijiet. Minħabba l-effetti tal-kriżi, kien mistenni li diversi banek ikollhom jiġu salvati bil-fondi tal-UE fl-2013; Madankollu, il-kapital meħtieġ jista' jiġi kopert bil-fondi proprji tal-pajjiż. Azzjonijiet fiskali u leġiżlazzjoni mmirati biex inaqqsu l-infiq, kif ukoll diversi privatizzazzjonijiet, appoġġaw irkupru ekonomiku li beda fl-2014. Ir-rata ta' tkabbir ekonomiku reali kienet ta' 2.5% fl-2016 u aċċellerat għal 5% fl-2017 Is-settur tal-kostruzzjoni ra żieda riċenti, u l-industrija tat-turiżmu mistennija jkollha numri dejjem jiżdiedu. F'dawn l-aħħar snin, is-Slovenja esperjenzat tkabbir ekonomiku moderat, bi tkabbir medju tal-PGD ta' madwar 2% fis-sena bejn l-2017 u l-2019. Madankollu, bħal ħafna pajjiżi oħra, l-ekonomija tas-Slovenja ġiet affettwata mill-pandemija tal-koronavirus, b'kontrazzjoni ta' madwar 5 % fl-2020. B'mod ġenerali, l-ekonomija tas-Slovenja hija relattivament żgħira iżda miftuħa u wriet reżiljenza f'dawn l-aħħar snin. Is-settur tal-manifattura tas-Slovenja huwa wieħed mill-akbar kontributuri għall-ekonomija tal-pajjiż, li jammonta għal madwar 25 % tal-PGD. Il-pajjiż għandu tradizzjoni qawwija fis-settur tal-manifattura, partikolarment fl-oqsma tal-inġinerija awtomotiva u elettrika. Setturi importanti oħra huma s-servizzi, li jammontaw għal madwar 65 % tal-PDG, u l-agrikoltura, il-forestrija u s-sajd, li jammontaw għal madwar 2 % tal-PDG. Is-Slovenja hija ekonomija orjentata ħafna lejn l-esportazzjoni, bl-esportazzjonijiet jammontaw għal madwar 80 % tal-PGD. L-imsieħba ewlenin tal-esportazzjoni tal-pajjiż huma pajjiżi Ewropej oħra, b'mod partikolari l-Ġermanja, l-Italja u l-Awstrija. Fost l-aktar esportazzjonijiet importanti hemm makkinarju u tagħmir tat-trasport, prodotti manifatturati u prodotti kimiċi. Il-Gvern tas-Slovenja implimenta għadd ta' politiki mmirati lejn il-promozzjoni tat-tkabbir ekonomiku u l-iżvilupp, inklużi inizjattivi biex jattiraw investiment barrani, titnaqqas il-burokrazija u jiżdied l-investiment fir-riċerka u l-iżvilupp. Il-pajjiż introduċa wkoll riformi mmirati biex itejbu l-effiċjenza tas-suq tax-xogħol tiegħu u jżidu l-flessibbiltà tal-ekonomija tiegħu. === Dejn nazzjonali === Id-dejn nazzjonali totali tas-Slovenja żdied sostanzjalment matul ir-Riċessjoni l-Kbira u naqas mill-2019; Fl-aħħar tal-2018 kien jammonta għal 32,223 miljun ewro, 70% tal-PGD. === Servizzi u industrija === Kważi żewġ terzi tal-popolazzjoni huma impjegati fis-settur tas-servizzi u aktar minn terz fl-industrija u l-kostruzzjoni. Is-Slovenja tibbenefika minn forza tax-xogħol imħarrġa sew, infrastruttura żviluppata tajjeb u l-post tagħha f'salib it-toroq ta' rotot kummerċjali importanti. Il-livell ta' investiment dirett barrani (FDI) per capita fis-Slovenja huwa wieħed mill-aktar baxxi fl-UE, u l-produttività tax-xogħol u l-kompetittività tal-ekonomija Slovena għadhom b'mod sinifikanti taħt il-medja tal-UE. It-taxxi huma relattivament għoljin, l-interessi tan-negozju jaraw is-suq tax-xogħol bħala inflessibbli, u l-industriji qed jitilfu l-bejgħ liċ-Ċina, l-Indja u bnadi oħra. Il-livell għoli ta' ftuħ jagħmel is-Slovenja estremament sensittiva għall-kundizzjonijiet ekonomiċi tas-sħab kummerċjali ewlenin tagħha u għall-bidliet fil-kompetittività internazzjonali tagħha tal-prezzijiet. L-industriji ewlenin huma vetturi bil-mutur, tagħmir elettriku u elettroniku, makkinarju, farmaċewtiċi u karburanti. Eżempji ta' kumpaniji Sloveni ewlenin li joperaw fis-Slovenja jinkludu l-manifattur tal-apparat domestiku Gorenje, il-kumpaniji farmaċewtiċi Krka u Lek (sussidjarja ta' Novartis), il-kumpanija tad-distribuzzjoni taż-żejt Petrol Group, il-kumpaniji tad-distribuzzjoni tal-enerġija GEN, GEN-I, HSE u Revoz, a Sussidjarja tal-manifattura Renault. === Enerġija === [[File:Nuklearna elektrarna Krško.jpg|thumb|Krško NPP, 696 MW]] Fl-2018, il-produzzjoni netta tal-enerġija kienet 12,262 GWh u l-konsum kien 14,501 GWh. L-impjanti tal-enerġija idroelettrika pproduċew 4,421 GWh, impjanti tal-enerġija termali 4,049 GWh u Krško NPP 2,742 GWh (50 % għas-Slovenja u 50 % għall-Kroazja minħabba sjieda konġunta). Il-konsum nazzjonali tal-elettriku kien kopert b'84.6% bi produzzjoni nazzjonali; Il-perċentwal jonqos minn sena għal oħra, li jfisser li s-Slovenja hija dejjem aktar dipendenti fuq l-importazzjonijiet tal-elettriku. Fil-ħarifa tal-2014, il-kostruzzjoni tal-blokk il-ġdid ta' 600 MW tal-impjant tal-enerġija termali ta' Šoštanj tlesta u beda jitħaddem. Fl-2013, tlestiet il-kostruzzjoni tal-impjant tal-enerġija idroelettrika ta 'effiċjenza għolja Krško ta' 39.5 MW il-ġdid. Fl-2018, l-impjanti tal-idroenerġija ta 'effiċjenza għolja ta' 41.5 MW Brežice u 30.5 MW Mokrice inbnew fuq ix-Xmara Sava, u l-kostruzzjoni ta 'għaxar impjanti tal-idroenerġija oħra b'kapaċità totali ta' 338 MW hija skedata li titlesta fl-2030. L-istazzjon kbir tal-enerġija idroelettrika ppumpjata Kozjak fuq ix-Xmara Drava tinsab fil-fażi tal-ippjanar. Sa tmiem l-2018, ġew installati mill-inqas 295 MWp ta' moduli fotovoltajċi u 31.4 MW ta' impjanti tal-enerġija tal-bijogass. Meta mqabbel mal-2017, is-sorsi tal-enerġija rinnovabbli kkontribwew 5.6 punti perċentwali aktar għall-konsum totali tal-enerġija. Hemm interess li tiżdied il-produzzjoni fil-qasam tas-sorsi ta' enerġija solari u mir-riħ (skemi ta' sussidju qed iżidu l-vijabbiltà ekonomika), iżda l-proċeduri ta' saldu ta' mikrolokazzjoni jaffettwaw ħafna l-effiċjenza ta 'din l-inizjattiva (dilemma bejn il-konservazzjoni tan-natura u l-faċilitajiet tal-produzzjoni tal-enerġija). === Turiżmu === [[File:Postojna Cave. 2012-07-26 13-41-13.jpg|thumb|Grotta ta' Postojna]] Is-Slovenja toffri lit-turisti varjetà wiesgħa ta' attrazzjonijiet naturali u kulturali. Ġew żviluppati forom differenti ta' turiżmu. Iż-żona tal-attrazzjoni turistika hija konsiderevolment kbira, madankollu, is-suq turistiku huwa żgħir. Ma kien hemm l-ebda turiżmu fuq skala kbira jew pressjonijiet ambjentali akuti; Fl-2017, National Geographic Traveller's Magazine iddikjara s-Slovenja bħala l-pajjiż bl-aktar turiżmu sostenibbli fid-dinja. Il-kapitali tan-nazzjon, Ljubljana, għandha ħafna bini importanti fl-istil Barokk u Seċessjoni ta' Vjenna, b'diversi xogħlijiet importanti mill-perit indiġenu Jože Plečnik. Fil-majjistral imbiegħed tal-pajjiż hemm l-Alpi Ġiljani bil-Lag Bled u l-Wied tas-Soča, kif ukoll l-ogħla quċċata tal-pajjiż, il-Muntanja Triglav, f’nofs il-Park Nazzjonali ta’ Triglav. Meded ta' muntanji oħra jinkludu l-Alpi Kamnik-Savinja, il-Karawanks u l-Pohorje, popolari ma' skiers u mixjiet. Il-plateau tal-karst tal-kosta Slovena ta' isimha lill-karst, pajsaġġ iffurmat mill-ilma li jxolji s-sedda tal-karbonat, u jifforma għerien. L-għerien l-aktar magħrufa huma l-Għar ta' Postojna u s-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO tal-Għerien ta’ Škocjan. Ir-reġjun Sloven ta' l-Istrija jiltaqa' mal-Baħar Adrijatiku, fejn l-aktar monument storiku importanti huwa l-belt Gotika Venezjana tal-Mediterran ta' Piran, filwaqt li s-settlement ta' Portorož jattira folol fis-sajf. [[File:View of Bled Island (6).jpg|thumb|Lag Bled mal-gżira tagħha]] L-għoljiet madwar it-tieni l-akbar belt tas-Slovenja, Maribor, huma famużi għall-produzzjoni tal-inbid tagħhom. Il-parti tal-grigal tal-pajjiż hija rikka f'resorts mal-baħar, b'Rogaška Slatina, Radenci, Čatež ob Savi, Dobrna u Moravske Toplice qed isiru importanti fl-aħħar għoxrin sena. Destinazzjonijiet turistiċi popolari oħra jinkludu l-ibliet storiċi ta' Ptuj u Škofja Loka, u diversi kastelli, bħall-Kastell ta' Predjama. It-turiżmu tal-Kungress u tal-logħob tal-azzard huwa parti importanti mit-turiżmu fis-Slovenja. Is-Slovenja hija l-pajjiż fl-Unjoni Ewropea bl-ogħla persentaġġ ta' casinos għal kull 1,000 abitant. Perla f'Nova Gorica hija l-akbar każinò fir-reġjun. Il-maġġoranza tat-turisti barranin li jżuru s-Slovenja ġejjin mis-swieq ewlenin Ewropej: Italja, Awstrija, Ġermanja, Kroazja, Belġju, Pajjiżi l-Baxxi, Serbja u Ukrajna, segwiti mir-Renju Unit u l-Irlanda. It-turisti Ewropej jiġġeneraw aktar minn 90 % tad-dħul mit-turiżmu tas-Slovenja. Fl-2016, is-Slovenja ġiet iddikjarata l-ewwel pajjiż aħdar fid-dinja mill-organizzazzjoni Green Destinations ibbażata fl-Olanda. Billi kienet iddikjarata l-aktar pajjiż sostenibbli fl-2016, is-Slovenja kellha rwol importanti fl-ITB Berlin biex tippromwovi turiżmu sostenibbli. === Trasport === Il-ġeografija ddeterminat ir-rotot tat-trasport fis-Slovenja. Meded ta' muntanji kbar, xmajjar kbar u l-prossimità tad-Danubju kellhom rwol fl-iżvilupp tal-kurituri tat-trasport taż-żona. Vantaġġ partikolari reċenti huwa l-kurituri tat-trasport pan-Ewropej V (l-iktar konnessjoni mgħaġġla bejn l-Adrijatiku ta' Fuq u l-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant) u X (li jgħaqqdu l-Ewropa Ċentrali mal-Balkani). Dan jagħtiha pożizzjoni speċjali fl-integrazzjoni u r-ristrutturar soċjali, ekonomiku u kulturali Ewropew. ==== Toroq ==== [[File:Motorways-SLO-map 2018.jpg|thumb|left|Awtostradi fis-Slovenja f'Awwissu 2020]] It-trasport bit-triq tal-merkanzija u l-passiġġieri jikkostitwixxi l-maġġoranza tat-trasport fis-Slovenja, bi 80%. Il-karozzi privati ​​huma ferm aktar popolari mit-trasport pubbliku tal-passiġġieri bit-triq, li naqas b'mod sinifikanti. Is-Slovenja għandha densità għolja ħafna ta' toroq u awtostradi meta mqabbla mal-medja tal-Unjoni Ewropea. Is-sistema tat-toroq, li l-kostruzzjoni tagħha aċċellerat wara l-1994, bidlet bil-mod iżda b'mod kostanti s-Slovenja f'konurbazzjoni kbira. Awtostradi oħra tal-istat qed jiddeterjoraw malajr minħabba abbandun u żieda ġenerali fit-traffiku. ==== Ferroviji ==== Il-ferroviji Sloveni eżistenti huma skaduti u għandhom diffikultà biex jikkompetu man-netwerk tal-awtostradi; parzjalment ukoll bħala riżultat tat-tixrid tal-popolazzjoni. Minħabba dan il-fatt u ż-żieda prevista fit-traffiku mill-port ta' Koper, li huwa prinċipalment bil-ferrovija, it-tieni ferrovija fuq ir-rotta Koper-Divača tinsab fl-istadji bikrija tal-bidu tal-kostruzzjoni. Minħabba n-nuqqas ta' assi finanzjarji, il-manutenzjoni u l-modernizzazzjoni tan-netwerk ferrovjarju Sloven ġew traskurati. Minħabba infrastruttura skaduta, is-sehem tat-trasport tal-merkanzija bil-ferrovija kien qed jonqos fis-Slovenja. It-trasport ferrovjarju tal-passiġġieri kien qed jirkupra wara tnaqqis kbir fis-snin 90 Il-kurituri ferrovjarji Pan-Ewropej V u X, u bosta linji ferrovjarji ewlenin Ewropej, jaqsmu fis-Slovenja. ==== Portijiet ==== L-aktar port importanti fis-Slovenja huwa l-port ta' Koper. Huwa l-akbar port fit-Tramuntana tal-Adrijatiku f'termini ta' trasport ta' kontejners, bi kważi 590,000 TEU fis-sena u linji lejn il-portijiet ewlenin kollha fid-dinja. Hija ħafna eqreb lejn destinazzjonijiet fil-Lvant tal-Kanal ta' Suez milli portijiet tat-Tramuntana tal-Ewropa. Barra minn hekk, it-traffiku marittimu tal-passiġġieri jsir prinċipalment f'Koper. Żewġ portijiet iżgħar użati għat-trasport internazzjonali tal-passiġġieri kif ukoll it-trasport tal-merkanzija jinsabu f'Izola u Piran. It-trasport tal-passiġġieri jsir prinċipalment mal-Italja u l-Kroazja. Splošna plovba, l-unika kumpanija tat-tbaħħir Slovena, tittrasporta merkanzija u hija attiva biss f'portijiet barranin. ==== Arja ==== [[File:Vojašnica Cerklje ob Krki.jpg|thumb|left|L-uniku ajruport militari Sloven huwa l-bażi tal-ajruta' Cerklje ob Krki (OACI : LJCE) fil-Lbiċ. Hemm ukoll 12-il ajruport pubbliku fis-Slovenja.]] L-ivvjaġġar bl-ajru fis-Slovenja huwa baxx ħafna, iżda kiber b'mod sinifikanti mill-1991. Mit-tliet ajruporti internazzjonali tas-Slovenja, l-ajruport ta' Ljubljana Jože Pučnik fiċ-ċentru tal-pajjiż huwa l-aktar traffikuż, b'konnessjonijiet ma' ħafna destinazzjonijiet Ewropej ewlenin. L-Ajruport ta' Maribor Edvard Rusjan jinsab fil-parti tal-Lvant tal-pajjiż u l-Ajruport ta' Portorož fil-punent. L-Adria Airways tal-istat kienet l-akbar linja tal-ajru Slovena; Madankollu, fl-2019 iddikjarat falliment u waqfet mill-operat. Mill-2003, diversi linji tal-ajru ġodda daħlu fis-suq, prinċipalment linji tal-ajru low-cost. L-uniku ajruport militari Sloven huwa l-bażi tal-ajruta' Cerklje ob Krki fil-Lbiċ. Hemm ukoll 12-il ajruport pubbliku fis-Slovenja. == Demografija == [[File:Population density in Slovenia.png|thumb|left|Id-densità tal-popolazzjoni fis-Slovenja mill-muniċipalitajiet. Tista' tara l-erba' żoni urbani ewlenin: Ljubljana u Kranj (ċentru), Maribor (grigal) u l-Istrija Slovena (lbiċ).]] [[File:Novo mesto - letalski posnetek.jpg|thumb|veduta mill-ajru ta' Novo Mesto, fuq ix-xtut tax-Xmara Krka.]] Il-popolazzjoni tas-Slovenja f'Ġunju 2024 hija 2,118,937 abitant. B'103 abitant għal kull kilometru kwadru (262/mi²), is-Slovenja hija baxxa fost il-pajjiżi Ewropej f'termini ta' densità tal-popolazzjoni (meta mqabbla ma' 402/km² (1,040/mi²) fl-Olanda jew 195/km² (510/mi²) mill-Italja). Ir-reġjun statistiku Inner Carniola-Karst għandu l-inqas densità tal-popolazzjoni, filwaqt li r-reġjun statistiku tas-Slovenja Ċentrali għandu l-ogħla. Is-Slovenja hija waħda mill-pajjiżi Ewropej bl-aktar tixjiħ evidenti tal-popolazzjoni tagħha, attribwibbli għal rata baxxa tat-twelid u żieda fl-istennija tal-ħajja. Kważi l-abitanti Sloveni kollha li għandhom aktar minn 64 sena huma rtirati, mingħajr differenzi sinifikanti bejn is-sessi. Il-grupp tal-età tax-xogħol qed jonqos minkejja l-immigrazzjoni. Il-proposta biex tiżdied l-età tal-irtirar mis-57 sena attwali għan-nisa u 58 għall-irġiel ġiet miċħuda f'referendum fl-2011. Barra minn hekk, id-differenza bejn is-sessi fl-istennija tal-ħajja għadha sinifikanti. Ir-rata ta' fertilità totali (TFR) fl-2014 kienet stmata għal 1.33 tifel u tifla mwielda għal kull mara, li hija taħt ir-rata ta' sostituzzjoni ta' 2.1. Il-biċċa l-kbira tat-tfal jitwieldu minn nisa mhux miżżewġin (fl-2016, 58.6% tat-twelid kollu kien barra miż-żwieġ). Fl-2018, l-istennija tal-ħajja mat-twelid kienet 81.1 snin (78.2 snin għall-irġiel u 84 sena għan-nisa). Fl-2009, ir-rata ta' suwiċidju fis-Slovenja kienet ta' 22 għal kull 100,000 ruħ fis-sena, u dan poġġiet lill-pajjiż fost l-ogħla pajjiżi Ewropej. Madankollu, mill-2000 sal-2010, ir-rata naqset bi 30%. Id-differenzi bejn ir-reġjuni u bejn is-sessi huma evidenti. === Struttura etnika === L-akbar gruppi etniċi fis-Slovenja huma Sloveni (83.1%), Serbi (2.0%), Kroati (1.8%), Bosnijaċi (1.6%), Musulmani (0.5%), Bosnijaċi (0.4%), Ungeriżi (0.3%), Albaniżi (0.3%) u Roma (0.2%). Gruppi etniċi oħra fis-Slovenja jinkludu Maċedonjani, Taljani, Montenegrini u Ġermaniżi. ==== Kompożizzjoni etnika tas-Slovenja (skond iċ-ċensiment tal-2002) ==== * Sloven 83.06% * Serb 1.98% * Kroat 1.81% * Bosnjan 1.10% * Oħra Minoranzi 4.85% * mhux iddikjarat jew mhux magħruf 8.9% === Urbanizzazzjoni === Skont id-definizzjoni, bejn 65% u 79% tal-popolazzjoni tgħix f'żoni urbani. Skont id-definizzjoni tal-OECD taż-żoni rurali, l-ebda wieħed mir-reġjuni tal-istatistika Sloveni mhu fil-biċċa l-kbira urbanizzat, li jfisser li 15 % jew inqas tal-popolazzjoni tgħix f'komunitajiet rurali. Skont din id-definizzjoni, ir-reġjuni tal-istatistika huma kklassifikati: *prinċipalment reġjuni rurali: Mura, Drava, Carinthia, Savinja, Lower Sava, Littoral-Inner Carniola, Gorizia, Xlokk tas-Slovenja *Reġjuni moderatament rurali: Sava ċentrali, Upper Carniola, Kosta tal-Karst, Slovenja ċentrali. L-unika belt kbira hija l-kapitali, Ljubljana. Bliet oħra (ta' daqs medju) huma Maribor, Celje u Kranj. B'kollox, hemm ħdax-il muniċipalità urbana fis-Slovenja. === Lingwi === Il-lingwa uffiċjali tas-Slovenja hija s-Slovenja, li tappartjeni għall-grupp tal-lingwi Slavi tan-Nofsinhar. Fl-2002, is-Sloven kien ilsien matern ta' madwar 88% tal-popolazzjoni tas-Slovenja skont iċ-ċensiment, u kien mitkellem minn aktar minn 92% tal-popolazzjoni Slovena fl-ambjent tad-dar tagħhom. Din l-istatistika tpoġġi s-Slovenja fost l-aktar pajjiżi omoġenji fl-UE f'termini tal-proporzjon ta' kelliema tal-lingwa materna predominanti. Is-Sloven huwa lingwa Slava diversa ħafna f'termini ta' djaletti, bi gradi differenti ta' intelliġibilità reċiproka. Kontijiet tan-numru ta' djaletti jvarjaw minn mill-inqas seba' djaletti, ħafna drabi meqjusa bħala gruppi ta' djaletti jew bażijiet ta' djaletti li huma suddiviżi f'sa 50 djaletti. Sorsi oħra jikkaratterizzaw in-numru ta' djaletti bħala disgħa jew tmienja. [[File:Slovenian Passport3.jpg|thumb|Qoxra ta' passaport bilingwi bis-Sloven u bit-Taljan]] L-Ungeriż u t-Taljan, mitkellma mill-minoranzi rispettivi, igawdu l-istatus ta' lingwi uffiċjali fir-reġjuni mħallta etnikament tul il-fruntieri Ungeriżi u Taljani, sal-punt li anke passaporti maħruġa f'dawk iż-żoni huma bilingwi. Fl-2002, madwar 0.2% tal-popolazzjoni Slovena tkellmu bit-Taljan u madwar 0.4% kienu jitkellmu bl-Ungeriż bħala lsien matern tagħhom. L-Ungeriż huwa ko-uffiċjali mas-Sloven fi 30 lokalità f'5 muniċipalitajiet (li minnhom 3 huma uffiċjalment bilingwi). It-Taljan huwa ko-uffiċjali mas-Sloven f'25 lokalità f'4 muniċipalitajiet (kollha kemm huma uffiċjalment bilingwi). Ir-Romani, mitkellem fl-2002 bħala lingwa materna minn 0.2% tal-popolazzjoni, hija lingwa protetta legalment fis-Slovenja. Il-kelliema Romani jappartjenu prinċipalment għall-komunità Żingara ġeografikament imxerrda u emarġinata. Il-Ġermaniż, li qabel kienet l-akbar lingwa minoritarja fis-Slovenja qabel it-Tieni Gwerra Dinjija (madwar 4% tal-popolazzjoni fl-1921), issa hija l-lingwa materna ta' madwar 0.08% biss tal-popolazzjoni, li l-maġġoranza tagħhom għandhom aktar minn 60 sena. Gottscheerish jew Granish, id-djalett tradizzjonali Ġermaniż tal-Kontea ta' Gottschee, qed jiffaċċja l-estinzjoni. Numru sinifikanti ta' nies fis-Slovenja jitkellmu varjant tas-Serbo-Kroat (Serb, Kroat, Bosnijan jew Montenegrin) bħala l-lingwa nattiva tagħhom. Dawn huma l-aktar familji li marru joqogħdu lejn is-Slovenja minn repubbliki oħra li qabel kienu Jugoslavi. B'kollox, is-Serbo-Kroat fil-forom differenti tiegħu huwa t-tieni lingwa mitkellma b'mod nattiv fis-Slovenja b'5.9% tal-popolazzjoni. Fl-2002, 0.4% tal-popolazzjoni Slovena ddikjaraw lilhom infushom kelliema nattivi tal-Albaniż u 0.2% kelliema nattivi tal-Maċedonjan. Iċ-Ċek, ir-raba’ l-akbar lingwa minoritarja fis-Slovenja qabel it-Tieni Gwerra Dinjija (wara l-Ġermaniż, l-Ungeriż u s-Serbo-Kroat), issa hija l-lingwa materna ta' ftit mijiet ta' residenti tas-Slovenja. Is-Slovenja hija fost l-ewwel pajjiżi Ewropej fl-għarfien tal-lingwi barranin. L-aktar lingwi barranin mgħallma huma l-Ingliż, il-Ġermaniż, it-Taljan, il-Franċiż u l-Ispanjol. Fl-2007, 92% tal-popolazzjoni bejn il-25 u l-64 sena tkellmu mill-inqas lingwa barranija waħda u madwar 71.8% minnhom tkellmu mill-inqas żewġ lingwi barranin, li kien l-ogħla persentaġġ fl-Unjoni Ewropea. Skont l-istħarriġ tal-Ewrobarometru, fl-2005 il-maġġoranza tas-Sloveni setgħu jitkellmu bil-Kroat (61%) u bl-Ingliż (56%).  Ġie rrappurtat li 42% tas-Sloveni setgħu jitkellmu bil-Ġermaniż, li kien wieħed mill-ogħla perċentwali barra mill-pajjiżi li jitkellmu bil-Ġermaniż. It-Taljan huwa mitkellem ħafna fuq il-kosta Slovena u f'xi żoni oħra tal-kosta Slovena. Madwar 15% tas-Sloveni jafu jitkellmu bit-Taljan, li huwa (skont l-Ewrobarometru) it-tielet l-ogħla perċentwal fl-Unjoni Ewropea, wara l-[[Italja]] u [[Malta]]. === Immigrazzjoni === Fl-2015, madwar 12 % (237,616 ruħ) tal-popolazzjoni tas-Slovenja twieldu barra. Madwar 86% tal-popolazzjoni li twieldet barra oriġinaw minn pajjiżi li qabel kienu Jugoslavi oħra bħall-Bosnja-Ħerzegovina (f'ordni dixxendenti), segwiti minn immigranti mill-Kroazja, is-Serbja, il-Maċedonja ta' Fuq u l-Kosovo. Fil-bidu tal-2017, madwar 114,438 persuna b'ċittadinanza barranija kienu joqogħdu fil-pajjiż, li jirrappreżentaw 5.5% tal-popolazzjoni totali. Minn dawn il-barranin, 76% kellhom ċittadinanza minn pajjiżi oħra tal-ex Jugoslavja (minbarra l-Kroazja). Barra minn hekk, 16.4 % kellhom ċittadinanza tal-UE u 7.6 % kellhom ċittadinanza ta' pajjiżi oħra. Skont iċ-ċensiment tal-2002, il-grupp etniku ewlieni fis-Slovenja huwa s-Sloveni (83%); Madankollu, is-sehem tagħhom fil-popolazzjoni totali qed jonqos kontinwament, minħabba r-rata ta' fertilità relattivament baxxa tagħhom. Mill-inqas 13% (2002) tal-popolazzjoni kienu immigranti minn partijiet oħra tal-ex Jugoslavja u d-dixxendenti tagħhom. Huma stabbilixxew prinċipalment fi bliet u żoni suburbani. Relattivament żgħar iżda protetti mill-Kostituzzjoni tas-Slovenja huma l-minoranzi etniċi Ungeriżi u Taljani. Pożizzjoni speċjali hija okkupata mill-komunità etnika indiġena u mxerrda ġeografikament taż-Żingari. In-numru ta' immigranti fis-Slovenja żdied b'mod kostanti mill-1995 u żdied saħansitra aktar malajr f'dawn l-aħħar snin. Wara li s-Slovenja ssieħbet fl-UE fl-2004, in-numru annwali ta' migranti rdoppja fl-2006 u reġa' żdied bin-nofs fl-2009. Fl-2007, is-Slovenja kellha waħda mir-rati ta' migrazzjoni netta li qed jikbru b'rata mgħaġġla fl-Unjoni Ewropea. === Reliġjon === [[File:Radovljica Brezje Bazilika Sv Vida 28082012 122.jpg|thumb|left|Is-Santwarju Nazzjonali ta' Marija Għajnuna tal-Insara fi Brezje]] [[File:Jurij Ptuj.jpg|thumb|Knisja ta' San Ġorġ, Ptuj]] [[File:Sts. Peter and Paul Parish Church Ptuj 05.jpg|thumb|left|Knisja Parrokkjali San Pietru u San Pawl, Ptuj]] Qabel it-Tieni Gwerra Dinjija, 97% tal-popolazzjoni Slovena identifikaw lilhom infushom bħala membri tal-Knisja Kattolika fil-pajjiż, madwar 2.5% bħala Luterani, u madwar 0.5% tar-residenti identifikati bħala membri ta' denominazzjonijiet oħra. Wara l-1945, il-pajjiż għadda minn proċess gradwali iżda kostanti ta' sekularizzazzjoni. Wara għaxar snin ta' persekuzzjoni reliġjuża, ir-reġim komunista adotta politika ta' tolleranza relattiva lejn il-knejjes. Wara l-1990, il-Knisja Kattolika reġgħet kisbet ftit mill-influwenza preċedenti tagħha, iżda s-Slovenja għadha soċjetà fil-biċċa l-kbira sekularizzata. Id-dejta tal-Ewrobarometru mill-2018 turi li 73.4% tal-popolazzjoni tidentifika bħala Kattolika, ċifra li niżlet għal 72.1% fl-istħarriġ tal-Ewrobarometru tal-2019, il-popolazzjoni Kattolika naqset minn 78.04% fl-2009 għal 72.119%. Il-maġġoranza l-kbira tal-Kattoliċi Sloveni jappartjenu għall-Knisja Latina. Numru żgħir ta' Kattoliċi tal-Lvant jgħixu fir-reġjun tal-White Carniola. Minkejja numru relattivament żgħir ta' Protestanti (inqas minn 1% fl-2002), il-wirt Protestanti huwa storikament sinifikanti minħabba li l-lingwa standard Slovena u l-letteratura Slovena ġew stabbiliti mir-Riforma Protestanta. Primoz Trubar, teologu fit-tradizzjoni Luterana, kien wieħed mir-riformaturi Protestanti l-aktar influwenti fis-Slovenja. Il-Protestantiżmu spiċċat fil-Kontro-Riforma implimentata mid-dinastija tal-Habsburg, li kienet tikkontrolla r-reġjun. Baqgħet biss fir-reġjuni l-aktar tal-Lvant minħabba l-protezzjoni tan-nobbli Ungeriżi, li ħafna drabi kienu Kalvinisti. Illum, minoranza Luterana sinifikanti tgħix fir-reġjun ta' Prekmurje l-aktar fil-Lvant, fejn huma jiffurmaw madwar ħamsa tal-popolazzjoni u huma mmexxija minn isqof ibbażat f'Murska Sobota. It-tielet l-akbar denominazzjoni, b'madwar 2.2% tal-popolazzjoni, hija l-Knisja Ortodossa tal-Lvant, bil-maġġoranza tas-segwaċi tagħha jappartjenu għall-Knisja Ortodossa Serba, filwaqt li minoranza tappartjeni għall-Knisja Ortodossa tal-Maċedonja u knejjes Ortodossa oħra. Skont iċ-ċensiment tal-2002, l-Islam huwa t-tieni l-akbar denominazzjoni reliġjuża fil-pajjiż, b'madwar 2.4% tal-popolazzjoni. Il-maġġoranza tal-Musulmani Sloveni ġejjin mill-Bosnja. Is-Slovenja ilha dar għal komunità Lhudija. Minkejja t-telf li ġarrab matul l-Olokawst, il-Ġudaiżmu għad għandu ftit mijiet ta' aderenti, ħafna minnhom residenti ta' Ljubljana, fejn hemm l-unika sinagoga attiva li fadal fil-pajjiż. Fl-2002, madwar 10% tas-Sloveni ddikjaraw lilhom infushom atei, 10% oħra ma jistqarru l-ebda konfessjoni speċifika, u madwar 16% irrifjutaw li jwieġbu. Skont l-istħarriġ tal-Ewrobarometru tal-2010, 32% taċ-ċittadini Sloveni "jemmnu li hemm alla", filwaqt li 36% "jemmnu li hemm xi tip ta' spirtu jew forza tal-ħajja" u 26% "ma jemmnux li hemm xi tip ta' alla" ta' spirtu, alla jew forza tal-ħajja”. ==== Kompożizzjoni etnika tas-Slovenja (skond iċ-ċensiment tal-2002) ==== * Kattoliku (72.1%) * Xejn (18%) * Ortodossi (3.7%) * Protestanti (0.9%) * Insara oħra (1%) * Musulmani (3%) * Reliġjon oħra (3%) * Mhux iddikjarat (2%) === Edukazzjoni === [[File:University of Ljubljana Palace.jpg|thumb|Bini amministrattiv tal-Università ta' Ljubljana (oriġinarjament is-sede tal-Assemblea Provinċjali ta' Carniola f'Ljubljana, ukoll is-sede tal-Kumitat Reġjonali u l-Gvernatur tad-Dukat ta' Carniola)]] L-edukazzjoni tas-Slovenja hija kklassifikata fit-12-il l-aħjar fid-dinja u fir-4 l-aħjar fl-Unjoni Ewropea, u hija ferm ogħla mill-medja tal-OECD, skont il-Programm għall-Valutazzjoni Internazzjonali tal-Istudenti. Fost in-nies ta' bejn il-25 u l-64 sena, 12% attendew edukazzjoni ogħla, filwaqt li bħala medja s-Sloveni għandhom 9.6 snin ta' edukazzjoni formali. Skont rapport tal-OECD, 83% tal-adulti ta' bejn il-25 u l-64 sena kisbu l-ekwivalenti ta' diploma tal-iskola sekondarja, ferm ogħla mill-medja tal-OECD ta' 74%; fost iż-żgħażagħ ta' bejn il-25 u l-34 sena, ir-rata hija ta' 93%. Skont iċ-ċensiment tal-1991, 99.6% tal-studenti tas-Slovenja huma litterati. It-tagħlim tul il-ħajja qed jiżdied ukoll. Fis-Slovenja, is-superviżjoni tal-edukazzjoni fil-livelli primarji u sekondarji taqa' f'idejn il-Ministeru tal-Edukazzjoni u l-isport. Wara edukazzjoni qabel l-iskola mhux obbligatorja, it-tfal jidħlu fl-iskola primarja ta' disa' snin fl-età ta' sitt snin. L-iskola primarja hija maqsuma fi tliet perjodi, kull wieħed ta' tliet snin. Fis-sena akkademika 2006-2007, kien hemm 166,000 student irreġistrati fl-edukazzjoni primarja u aktar minn 13,225 għalliem, li jirrappreżenta proporzjon ta' għalliem wieħed għal kull 12-il student u 20 student għal kull klassi. Wara li jispiċċaw l-iskola primarja, kważi t-tfal kollha (aktar minn 98%) jgħaddu għall-edukazzjoni sekondarja, sew jekk programmi vokazzjonali, tekniċi jew sekondarji ġenerali (gimnazija). Dan tal-aħħar jikkonkludi bil-matura, eżami komprensiv li jippermetti lill-gradwati jidħlu l-università. 84% tal-gradwati tal-iskola sekondarja jmorru għall-edukazzjoni terzjarja. Fost diversi universitajiet fis-Slovenja, l-ogħla klassifikata hija l-Università ta' Ljubljana, li hija fost l-aqwa 500 jew l-aqwa 3% tal-universitajiet fid-dinja skont l-ARWU. Żewġ universitajiet pubbliċi oħra jinkludu l-Università ta' Maribor fir-reġjun ta' Styria u l-Università ta' Primorska fuq il-kosta Slovena. Barra minn hekk, hemm Università privata ta' Nova Gorica u Università internazzjonali EMUNI. ==== Universitajiet ==== Is-Slovenja għandha 39 università. L-universitajiet Sloveni joffru studji ta' diploma, baċellerat u postgraduate f’varjetà wiesgħa ta’ dixxiplini, inkluża l-arti. L-ispiża tal-istudju fis-Slovenja tvarja bejn €1,500 u €10,000 fis-sena, skont il-programm u l-istituzzjoni. Xi wħud notevoli huma: Tliet universitajiet pubbliċi: fi Ljubljana, Maribor u Primorska Żewġ universitajiet privati: Nova Gorica u l-Università Ewro-Mediterranja (EMUNI), f'Portorož == Kultura == === Wirt === [[File:Ivan Grohar - Sejalec.jpg|thumb|Iż-Żergħa (1907), mill-pittur impressionist Ivan Grohar, saret metafora għas-Sloveni u kienet riflessjoni tat-tranżizzjoni minn kultura rurali għal kultura urbana.]] Il-wirt arkitettoniku tas-Slovenja jinkludi 2,500 knisja, 1,000 kastell, fdalijiet, mansions, djar tal-kampanja u strutturi speċjali għat-tnixxif tal-ħuxlief, imsejħa guvi (kozolci). Erba' siti naturali u kulturali fis-Slovenja huma inklużi fil-lista tal-Wirt Dinji tal-UNESCO. L-Għerien ta' Škocjan u l-pajsaġġ karstiku tagħhom huma sit protett, bħalma huma l-foresti antiki fiż-żona ta' Goteniški Snežnik u Kočevski Rog fix-Xlokk tas-Slovenja. Is-sit tat-tħaffir tal-merkurju ta' Idrija huwa ta' importanza globali, bħalma huma d-djar preistoriċi ta' stilt fil-bassas ta' Ljubljana. L-aktar knisja pittoreska għall-fotografi hija l-bini medjevali u barokk fuq il-gżira ta' Bled. Ħdejn Postojna hemm fortizza msejħa Kastell ta' Predjama, nofsha moħbija f’għar. Mużewijiet fi Ljubljana u bnadi oħra juru biċċiet uniċi bħall-flawt kontroversjali Divje Babe u l-eqdem rota tad-dinja. Ljubljana għandha arkitettura medjevali, barokka, Art Nouveau u moderna. L-arkitettura tal-perit Plečnik u l-mogħdijiet u l-pontijiet innovattivi tiegħu tul ix-Xmara Ljubljanica huma notevoli u jinsabu fil-lista tentattiva tal-UNESCO. === Kċina === [[File:Velika noč - jedila hren šunka pirhi potica.jpg|thumb|left|Potica bħala parti mill-kolazzjon tradizzjonali tal-Għid Sloven]] [[File:Maribor Zametovka vine and daughter.png|thumb|Id-dielja Žametovka ta' aktar minn 400 sena tikber quddiem id-Dar tal-Qadima tad-Dwieli f'Maribor. Fuq il-lemin tad-dielja hemm dielja bint meħuda minn qatgħa mid-dielja l-qadima.]] Il-kċina Slovena hija taħlita ta' kċina tal-Ewropa Ċentrali (speċjalment Awstrijaka u Ungeriża), kċina Mediterranja u kċina Balkani. Storikament, il-kċina Slovena kienet maqsuma fi kċina urbana, razzett, cottage, kastell, kċina u monastika. Minħabba l-varjetà ta' pajsaġġi naturali u kulturali Sloveni, hemm aktar minn 40 kċina reġjonali differenti. Etnoloġikament, l-aktar platti Sloveni karatteristiċi kienu platti b'borma waħda, bħal ričet, stew tal-Istrija (jota), minestrone (mineštra), u žganci tal-kuċċarina tal-qamħ saraċin; fir-reġjun ta' Prekmurje hemm ukoll bujta repa u prekmurska gibanica. Prosciutto (pršut) huwa ħelu tal-kosta Slovena. Potica (tip ta' romblu tal-ġewż) saret simbolu tas-Slovenja, speċjalment fost id-dijaspora Slovena fl-Istati Uniti. Is-sopop ġew miżjuda ma' ikliet tradizzjonali f’borma waħda u diversi tipi ta' poriġ u stews biss fi storja relattivament reċenti. Mis-sena 2000, is-Soċjeta’ għar-Rikonoxximent tal-Patata Inkaljata bħala Platt Distintiv torganizza kull sena l-Festival tal-Patata Inkaljata. Il-patata inkaljata, tradizzjonalment moqdija fil-biċċa l-kbira tal-familji Sloveni biss il-Ħdud, ġiet rappreżentata fuq edizzjoni speċjali tal-bolol Sloveni fl-2012. L-iktar zalzett magħruf huwa kranjska klobasa. Is-Slovenja hija wkoll dar għall-eqdem dwieli tad-dinja, li għandha 400 sena. Is-Slovenja ngħatat it-titlu ta' Reġjun Ewropew tal-Gastronomija għas-sena 2021. === Żfin === Storikament, l-aktar żeffiena u koreografi Sloveni notevoli kienu Pino Mlakar, li fl-1927 ggradwa mill-Istitut Koreografiku Rudolf Laban, u hemmhekk iltaqa' ma' martu futura, iż-żeffiena Maria Luiza Pia Beatrice Scholz. Flimkien ħadmu bħala żeffiena u koreografi prinċipali f'Dessau, Zurich u l-Opra Statali ta' Munich. Il-pjan tiegħu li jibni ċentru taż-żfin Sloven fuq l-għolja ta' Rožnik wara t-Tieni Gwerra Dinjija kien appoġġjat mill-ministru tal-kultura Ferdo Kozak, iżda ġie kkanċellat mis-suċċessur tiegħu. Pino Mlakar kien ukoll lecturer anzjan fl-Akkademja tat-Teatru, Radju, Film u Televiżjoni (AGRFT) fl-Università ta' Ljubljana. Skola taż-żfin moderna Mary Wigman twaqqfet fis-snin tletin mill-istudenta tagħha, Meta Vidmar, f'Ljubljana. === Festivals, fieri tal-kotba u avvenimenti oħra === Fis-Slovenja jsiru bosta festivals ta' mużika, teatru, films, kotba u tfal kull sena, inklużi l-festivals tal-mużika Ljubljana Summer Festival u Lent Festival, il-festival stand-up comedy Punch, il-Pippi Longstocking għat-tfal u l-festivals tal-kotba Slovenja Book Fair u Frankfurt. wara l-Frankfurt. L-aktar festival tal-mużika Sloven importanti fl-istorja kien Slovenska popevka. Bejn l-1981 u l-2000, il-festival Novi Rock kien notevoli talli ġab mużika rock permezz tal-Purtiera tal-Ħadid, mill-Punent, għal udjenzi Sloveni u mbagħad Jugoslavi. It-tradizzjoni twila tal-festivals tal-jazz fil-Jugoslavja titanika bdiet bil-Ljubljana Jazz Festival, li jsir kull sena fis-Slovenja mill-1960. === Festivals, fieri tal-kotba u avvenimenti oħra === Fis-Slovenja jsiru bosta festivals ta' mużika, teatru, films, kotba u tfal kull sena, inklużi l-festivals tal-mużika Ljubljana Summer Festival u Lent Festival, il-festival stand-up comedy Punch, il-Pippi Longstocking għat-tfal u l-festivals tal-kotba Slovenja Book Fair u Frankfurt. wara l-Frankfurt. L-aktar festival tal-mużika Sloven importanti fl-istorja kien Slovenska popevka. Bejn l-1981 u l-2000, il-festival Novi Rock kien notevoli talli ġab mużika rock permezz tal-Purtiera tal-Ħadid, mill-Punent, għal udjenzi Sloveni u mbagħad Jugoslavi. It-tradizzjoni twila tal-festivals tal-jazz fil-Jugoslavja ta' Tito bdiet bil-Ljubljana Jazz Festival, li jsir kull sena fis-Slovenja mill-1960. === Film === L-atturi u l-attriċi tal-films Sloveni storikament jinkludu Ida Kravanja, li kellha r-rwoli tagħha bħala Ita Rina fil-films Ewropej tal-bidu, u Metka Bučar. Wara t-Tieni Gwerra Dinjija, wieħed mill-aktar atturi tal-films notevoli kien Polde Bibič, li kellu diversi rwoli f'ħafna films li ntlaqgħu tajjeb fis-Slovenja, u aġixxa wkoll fi drammi tat-televiżjoni u tar-radju. Il-produzzjoni ta' films u films qosra fis-Slovenja storikament tinkludi lil Karol Grossmann, František čap, France Štiglic, Igor Pretnar, Jože Pugačnik, Peter Zobec, Matjaž Klopčič, Boštjan Hladnik, Dušan Jovanović, Vitan Mal, Franci Slak u Karpo Godina. produtturi tal-films. Id-diretturi tal-films kontemporanji Filip Robar-Dorin, Jan Cvitkovič, Damjan Kozole, Janez Lapajne, Mitja Okorn u Marko Naberšnik huma fost ir-rappreżentanti tal-hekk imsejjaħ "Rinaxximent taċ-ċinema Slovena". L-iskriptisti Sloveni li mhumiex diretturi tal-films jinkludu Saša Vuga u Miha Mazzini. Id-diretturi nisa jinkludu Polona Sepe, Hanna A.W Slak u Maja Weiss. === Letteratura === [[File:Prešern-Goldenstein.jpg|thumb|left|France Prešeren, l-iktar poeta Slovena magħrufa]] L-istorja tal-letteratura Slovena bdiet fis-seklu 16 ma' Primož Trubar u riformaturi Protestanti oħra. Il-poeżija bis-Sloven laħqet l-ogħla livell tagħha mal-poeta romantika France Prešeren. Fis-seklu 20, il-finzjoni letterarja Slovena għaddiet minn diversi perjodi: il-bidu tas-seklu kien immarkat mill-awturi tal-moderniżmu Sloven, bl-aktar kittieb u drammaturgu Sloven influwenti, Ivan Cankar; imbagħad segwit minn espressjoniżmu (Srečko Kosovel), avant-garde (Anton Podbevšek, Ferdo Delak) u realiżmu soċjali (Ciril Kosmač, Prežihov Voranc) qabel it-Tieni Gwerra Dinjija, il-poeżija tar-reżistenza u tar-rivoluzzjoni (Karel Destovnik Kajuh, Matej Bor) matul il-gwerra, u l-intimità (Poeżiji tal-Erbgħa, 1953), moderniżmu ta' wara l-gwerra (Edvard Kocbek), u l-eżistenzjaliżmu (Dane Zajc) wara l-gwerra. Awturi postmodernisti jinkludu Boris A. Novak, Marko Kravos, Drago Jančar, Evald Flisar, Tomaž Šalamun, u Brina Svit. Fost l-aktar awturi magħrufa ta' wara l-1990 hemm Aleš Debeljak, Miha Mazzini u Alojz Ihan. Hemm diversi rivisti letterarji li jippubblikaw proża, poeżija, esejs u kritika letterarja lokali Slovena. Illum, awturi notevoli jinkludu Slavoj Žižek, Mladen Dolar, Alenka Zupančič u Boris Pahor. === Mużika === [[File:Prečrtana kitica Zdravljice.jpg|thumb|"Zdravljica" (A Toast; parti) b'marka ta' rifjut taċ-ċensura Awstrijaka (minħabba l-kontenut rivoluzzjonarju potenzjali tagħha); Il-mużika ta' Zdravljica issa hija l-innu nazzjonali Sloven.]] Il-mużika tas-Slovenja storikament tinkludi bosta mużiċisti u kompożituri, bħall-kompożitur tar-Rinaxximent Jacobus Gallus, li influwenza ħafna l-mużika klassika tal-Ewropa Ċentrali, il-kompożitur Barokk Joannes Baptista Dolar, u l-virtużoż tal-vjolin Giuseppe Tartini. L-ewwel innarju Sloven, Eni Psalmi, ġie ppubblikat fl-1567. Dan il-perjodu ra l-qawmien ta' mużiċisti bħal Jacobus Gallus u George Slatkonia. Fl-1701, Johann Berthold von Höffer waqqaf l-Academia Philharmonicorum Labacensis, bħala waħda mill-eqdem istituzzjonijiet bħal dawn fl-Ewropa, ibbażata fuq mudelli Taljani. Kompożituri tal-Lieder u kanzunetti tal-arti Sloveni jinkludu Emil Adamič, Fran Gerbič, Alojz Geržinič, Benjamin Ipavec, Davorin Jenko, Anton Lajovic, Kamilo Mašek, Josip Pavčič, Zorko Prelovec, u Lucijan Marija Škerjanc. Fil-bidu tas-seklu 20, l-impressjoniżmu kien qed jinfirex mas-Slovenja, li dalwaqt ipproduċiet il-kompożituri Marij Kogoj u Slavko Osterc. Il-mużika klassika ta' quddiem ħarġet fis-Slovenja fis-sittinijiet, l-aktar minħabba l-ħidma ta' Uroš Krek, Dane Škerl, Primož Ramovš u Ivo Petrić, li mexxa wkoll is-Slavko Osterc Ensemble. Jakob Jež, Darijan Božič, Lojze Lebič u Vinko Globokar minn dak iż-żmien ikkomponu xogħlijiet dejjiema, speċjalment L'Armonia ta' Globokar, opra. It-Teatru Nazzjonali tal-Opra u l-Ballet tas-Sloven iservi bħala d-dar nazzjonali tal-opra u l-ballet. Il-Filarmoniċi Sloveni, stabbiliti fl-1701 bħala parti mill-Academia operosorum Labacensis, huma fost l-eqdem istituzzjonijiet bħal dawn fl-Ewropa. [[File:Slak lojze.jpg|thumb|Mużiċist folk Lojze Slak]] [[File:LAIBACH Press Photo 2011.jpg|thumb|Il-grupp industrijali Laibach]] Il-kant armoniku huwa tradizzjoni li għandha għeruq fondi fis-Slovenja u jinvolvi l-kant b'mill-inqas tliet ilħna (erba' vuċijiet), filwaqt li f’ċerti reġjuni huwa saħansitra kantat fi tmien ilħna (disa' vuċijiet). Il-kanzunetti folkloristiċi Sloveni, għalhekk, ġeneralment jirrisonaw b'mod ippronunzjat u armonjuż, u rari ħafna huma f'tonalità minuri. Il-mużika folkloristika tradizzjonali Slovena tindaqq bl-armonika Styrian (l-eqdem tip ta' akkordju), vjolin, klarinett, ċitri, flawt u brass bands tat-tip Alpin. Fil-Lvant tas-Slovenja, il-baned tal-vjolin u ċ-ċimbal jissejħu velike goslarije. Mill-1952, il-banda ta' Slavko Avsenik bdiet tidher f'xandiriet, films u kunċerti madwar il-Ġermanja tal-Punent, ivvintat il-ħoss tal-pajjiż oriġinali "Oberkrainer". Il-banda pproduċiet kważi 1000 kompożizzjoni oriġinali, parti integrali mill-wirt tal-polka stil Sloven. Bosta mużiċisti segwew il-passi ta' Avsenik, fosthom Lojze Slak. Fost mużiċisti pop, rock, industrijali u indie, l-aktar popolari fis-Slovenja jinkludu l-grupp tal-mużika industrijali Laibach, kif ukoll Siddharta, rock band iffurmata fl-1995. miljun fehmiet għall-video uffiċjali a cappella "Afrika" mill-ħruġ tiegħu fuq YouTube f'Mejju 2009 (minn Jannar 2023). Baned Sloveni oħra jinkludu xi baned tar-rock storikament progressiv li kienu popolari wkoll f'Titista Jugoslavja, bħal Buldožer u Lačni Franz, li ispiraw gruppi tar-rock kummiedja aktar tard bħal Zmelkoow, Slon in Sadež u Mi2. Bl-eċċezzjoni ta' Terrafolk li dehret mad-dinja kollha, bands oħra, bħal Avtomobili, Zaklonišče Prepeva, Šank Rock, Big Foot Mama, Dan D u Zablujena generacija, huma fil-biċċa l-kbira mhux magħrufa barra mill-pajjiż. Il-meded tal-metall Sloveni jinkludu Noctiferia (death metal), Negligence (thrash metal), Naio Ssaion (metall gotiku) u Within Destruction (deathcore). Il-kantanti-songwriters Sloveni ta' wara t-Tieni Gwerra Dinjija jinkludu Frane Milčinski, Tomaž Pengov li l-album tal-1973 tagħhom Odpotovanja huwa meqjus bħala l-ewwel album tal-kantant-awturi fl-eks Jugoslavja, Tomaž Domicelj, Marko Brecelj, Andrej Šifer, Eva Sršen, Neca Falk u Jani Kovač. Wara l-1990, Adi Smolar, Iztok Mlakar, Vita Mavrič, Vlado Kreslin, Zoran Predin, Peter Lovšin u Magnifico kienu wkoll popolari fis-Slovenja. Fis-seklu 21 kien hemm ħafna artisti ta' suċċess fis-Slovenja. Fosthom hemm il-mużiċist tal-pajjiż Manu, Zalagasper, Nika Zorjan, Omar Naber, Raiven u Joker Out. === Teatru === [[File:Drama theatre in Ljubljana, 2011.jpg|thumb|It-Teatru Nazzjonali ta' Ljubljana]] It-teatru għandu tradizzjoni rikka fis-Slovenja, li tibda bl-ewwel rappreżentazzjoni drammatika bil-lingwa Slovena fl-1867. Minbarra t-teatri ewlenin, li jinkludu t-Teatru Nazzjonali tas-Slovenja, it-Teatru Nazzjonali tad-Dramm ta' Ljubljana u Maribor, hemm diversi produtturi f'Is-Slovenja, inklużi t-teatru fiżiku (eż. Betontanc), it-teatru tat-triq (eż. Teatro Ana Monró), il-kampjonat tal-isport teatrali tal-Impro League, u t-teatru improvizzat (eż. it-Teatru IGLU). Forma popolari hija t-teatru tal-pupazzi, prinċipalment esegwit fit-Teatru tal-Pupazzi ta' Ljubljana. === Arti viżwali, arkitettura u disinn === L-arti viżiva, l-arkitettura u d-disinn tas-Slovenja huma influwenzati minn bosta periti, disinjaturi, pitturi, skulturi, fotografi, artisti grafiċi, kif ukoll artisti tal-komiks, illustrazzjoni u arti kunċettwali. Żewġ istituzzjonijiet importanti u prestiġjużi li jesibixxu xogħlijiet minn artisti viżivi Sloveni huma l-Gallerija Nazzjonali tas-Slovenja u l-Mużew tal-Arti Moderna. L-arkitettura moderna fis-Slovenja ġiet introdotta minn Max Fabiani u, fil-perjodu ta' bejn il-gwerra, minn Jože Plečnik u Ivan Vurnik. Fit-tieni nofs tas-seklu 20, l-istili nazzjonali u universali ġew magħquda mill-periti Edvard Ravnikar u l-ewwel ġenerazzjoni tal-istudenti tiegħu: Milan Mihelič, Stanko Kristl, Savin Sever. Il-ġenerazzjoni li jmiss għadha attiva, inklużi Marko Mušič, Vojteh Ravnikar u Jurij Kobe. Xogħlijiet magħżula ta’ Jože Plečnik li sawru lil Ljubljana matul il-perjodu ta' bejn il-gwerra ġew iskritti fil-lista tal-Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2021. Ġew iffurmati diversi gruppi tal-arti viżiva kunċettwali, inklużi OHO, Group 69, u IRWIN. Illum, l-arti viżiva Slovena huma diversi, ibbażati fuq it-tradizzjoni, jirriflettu l-influwenza tan-nazzjonijiet ġirien u huma marbuta ma' movimenti Ewropej moderni. Fost l-aktar oġġetti magħrufa internazzjonalment tad-disinn Sloven hemm is-siġġu Rex tal-1952, siġġu tal-injam ispirat mid-disinn Skandinav, mid-disinjatur tal-intern Niko Kralj, li fl-2012 ingħata post permanenti fid-Designmuseum fid-Danimarka, l-akbar mużew tad-disinn fl-Iskandinavja, u hija inkluża wkoll fil-kollezzjoni tal-MOMA Museum of Modern Art fi New York City. Oġġett tad-disinn industrijali li biddel l-industrija tal-iskijjar internazzjonali huwa l-Elan SCX mill-kumpanija Elan. [[File:V. Vodnik monument Ljubljana front side 2008-03.jpg|thumb|L-iskultura tal-poeta Valentin Vodnik inħoloq minn Alojz Gangl fl-1889 bħala parti mill-Monument Vodnik, l-ewwel monument nazzjonali Sloven.]] It-tiġdid tal-iskultura Slovena beda minn Alojz Gangl, li ħoloq skulturi għall-monumenti pubbliċi tal-polimat Karnjolan Johann Weikhard von Valvasor u Valentin Vodnik, l-ewwel poeta u ġurnalist Sloven, kif ukoll The Genius of the Theatre u statwi oħra għat-Teatru. bini tal-Opra u l-Ballet Nazzjonali tas-Slovenja. L-iżvilupp tal-iskultura wara t-Tieni Gwerra Dinjija kien immexxi minn numru ta' artisti, inklużi l-aħwa Boris u Zdenko Kalin, Jakob Savinšek joqogħdu ma' arti figurattiva. Skulturi iżgħar, pereżempju Janez Boljka, Drago Tršar u partikolarment Slavko Tihec, xebtu lejn forom astratti. Jakov Brdar u Mirsad Begić reġgħu lura għall-figuri umani. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, Božidar Jakac ħoloq bosta grafika u għen biex titwaqqaf l-Akkademja tal-Arti Viżwali ta' wara l-gwerra f'Ljubljana. Fl-1917, Hinko Smrekar illustra l-ktieb ta' Fran Levstik dwar l-eroj folkloristiku Sloven magħruf Martin Krpan. Illustraturi ta' kotba għat-tfal jinkludu diversi illustraturi nisa bħal Marlenka Stupica, Marija Lucija Stupica, Ančka Gošnik Godec, Marjanca Jemec Božič u Jelka Reichman. Storikament, il-pittura u l-iskultura fis-Slovenja fl-aħħar tas-seklu 18 u l-bidu tad-19 kienu kkaratterizzati minn Neoklassiċi (Matevž Langus), Biedermeier (Giuseppe Tominz) u Romantiċiżmu (Michael Stroy). L-ewwel wirja tal-arti fis-Slovenja ġiet organizzata lejn l-aħħar tas-seklu 19 minn Ivana Kobilca. L-artisti Impressionist jinkludu Matej Sternen, Matija Jama, Rihard Jakopič, Ivan Grohar, li s-Sower (Is-Sloven: Sejalec) kien impinġi fuq il-muniti Sloveni ta' €0.05 euro, u Franc Berneker, li introduċa l-Impressjoniżmu fis-Slovenja. Il-pitturi espressjonisti jinkludu lil Veno Pilon u Tone Kralj, li l-ktieb illustrat tagħhom, stampat mill-ġdid tlettax-il darba, issa huwa l-aktar xbieha rikonoxxibbli ta' Martin Krpan. Uħud mill-pitturi l-aktar magħrufa tat-tieni nofs tas-seklu 20 kienu Zoran Mušič, Gabrijel Stupica u Marij Pregelj. Fl-1841, Janez Puhar ivvinta proċess għall-fotografija fuq il-ħġieġ, rikonoxxut fis-17 ta' Ġunju, 1852 f'Pariġi mill-Académie Nationale Agricole, Manufacturière et Commerciale. Gojmir Anton Kos kien pittur u fotografu realista notevoli bejn l-Ewwel Gwerra Dinjija u t-Tieni Gwerra Dinjija. === Sports === [[File:Tina Maze with Olympic silver medal 2010.jpg|thumb|L-iskijera Alpina Tina Maze, midalja tad-deheb Olimpika doppja u rebbieħa ġenerali tal-istaġun tat-Tazza tad-Dinja 2012–13]] Is-Slovenja hija ambjent naturali għall-isports, u ħafna Sloveni jilagħbu l-isport b'mod attiv. Fis-Slovenja jintlagħbu diversi sports fuq livell professjonali, b'suċċessi internazzjonali fil-handball, basketball, volleyball, futbol, ​​ice hockey, qdif, għawm, tennis, boxing, tixbit, road cycling u atletika. Qabel it-Tieni Gwerra Dinjija, il-ġinnastika u ċ-ċnut kienu l-aktar sport popolari fis-Slovenja, b'atleti bħal Leon Štukelj u Miroslav Cerar jirbħu midalji tad-deheb Olimpiku. Il-futbol kiseb popolarità fil-perjodu ta' bejn il-gwerra. Wara l-1945, il-basketball, il-handball u l-volleyball saru popolari fost is-Sloveni, u minn nofs is-snin sebgħin hekk għamlu l-isports tax-xitwa. Mill-1992, l-atleti Sloveni rebħu 55 midalja Olimpika, inklużi 14-il midalja tad-deheb, u 24 midalja Paralimpika b'erba' deheb. L-isports individwali huma wkoll popolari ħafna fis-Slovenja, inklużi t-tennis u l-muntanji, li huma tnejn mill-aktar attivitajiet sportivi mifruxa fis-Slovenja. Diversi atleti Sloveni estremi u ta' reżistenza kisbu reputazzjoni internazzjonali, fosthom il-muntanji Tomaž Humar, l-iskijjar tal-muntanji Davo Karničar, l-għawwiem tal-ultramaratona Martin Strel u l-ultracyclist Jure Robič. L-atleti tal-isport tax-xitwa tal-passat u tal-preżent jinkludu skiers alpini, bħal Mateja Svet, Bojan Križaj, Ilka Štuhec u l-medalja tad-deheb doppja Olimpika Tina Maze, skier cross-country Petra Majdič, u ski jumpers, bħal Primož Peterka u Peter Prevc. Il-popolarità tal-boxing kibret minn meta Jan Zaveck rebaħ it-titlu ta' champion tad-dinja tal-welterweight tal-IBF fl-2009. Fl-2021, ix-xabbasta Janja Garnbret saret l-ewwel midalja tad-deheb Olimpika mara fit-tixbit sportiv, u reġgħet rebħet id-deheb fil-Logħob Olimpiku ta' Pariġi 2024. Fiċ-ċikliżmu, Primož Roglič sar l-ewwel Sloven li rebaħ Grand Tour meta rebaħ il-Vuelta a España tal-2019 Tadej Pogačar rebaħ it-Tour de France, l-aktar tellieqa taċ-ċikliżmu kompetittiva fid-dinja, fl-2020, 2021 u 2024. Sports Team Featured. l-isports fis-Slovenja jinkludu futbol, ​​basketball, handball, volleyball u hockey fuq is-silġ. It-tim nazzjonali tal-futbol tal-irġiel ikkwalifika għal żewġ Kampjonati Ewropej (2000 u 2024) u żewġ Tazzi tad-Dinja (2002 u 2010). Mill-klabbs Sloveni, NK Maribor lagħab tliet darbiet fil-fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League. It-tim nazzjonali tal-basketball tal-irġiel ipparteċipa f'14-il EuroBaskets, rebaħ il-midalja tad-deheb fl-edizzjoni tal-2017, u erba' Kampjonati tad-Dinja FIBA. Is-Slovenja ospitat ukoll il-EuroBasket 2013. It-tim nazzjonali tal-handball tal-irġiel ikkwalifika għal erba' Logħob Olimpiku, għaxar Kampjonati tad-Dinja tal-IHF, inkluż it-tielet post tiegħu fl-2017, u erbatax-il Kampjonat Ewropew. Is-Slovenja ospitat il-Kampjonati Ewropej tal-2004, fejn it-tim nazzjonali rebaħ il-midalja tal-fidda. L-aktar tim prominenti tal-handball tas-Slovenja, RK Celje, rebaħ l-EHF Champions League fl-istaġun 2003–04. Fil-handball tan-nisa, RK Krim rebaħ iċ-Champions League fl-2001 u l-2003. It-tim nazzjonali tal-volleyball tal-irġiel rebaħ tliet midalji tal-fidda fil-Kampjonati Ewropej tal-Volley, u spiċċa r-raba 'fil-Kampjonati tad-Dinja tal-2022 It-tim nazzjonali tal-hockey fuq is-silġ Ice pparteċipa fi 30 Ice Kampjonati tad-Dinja tal-Hockey (b'10 dehriet fl-ewwel diviżjoni). == Bliet importanti == <gallery> File:Ljubljana Montage 2.png|Ljubljana File:Saveschlucht zwischen Lubljana und Trbovlje.jpg|Sava Gorge bejn Ljubljana u Trbovlje File:Koperlandmarks.jpg|Koper/Capodistria File:Marezige view.jpg|Marezige/Marézige/Maresego File:Portoroz (3956393456).jpg|Portorož/Portorose/Portorosa File:Ankaran.jpg|Ankaran/Ancarano File:Panoramics of Piran 2015.jpg|Piran/Pirán/Pirano File:View of Izola 2021.jpg|Izola/Isola File:Izola (49519665603).jpg|Izola/Isola File:View of Celje (28189851435).jpg|Celje/Cili/Cilios File:Solcava Slovenia 2.jpg|Solčava/Sulzbach File:Litija mesto.jpg|Litija File:SLO-Litija5.JPG|Litija File:Sava at Okroglo.jpg|Sava ħdejn Okroglo File:Velika planina 4.JPG|Plateau tal-ħaxix kbir File:Hum-Top-View-West-01.jpg|Laško File:Zidani most - most in žel. postaja 2.jpg|Zidani Most File:Retje IMG 2573.jpg|Retje nad Trbovljami File:Razbor.JPG|Razbor File:Razbor, Sevnica - panorama from above Lisce 2.jpg|Razbor File:Retje IMG 2573.jpg|Retje File:Trbovlje, delavske hiše.jpg|Trbovlje/Trifail File:Trbovlje - ulica Sallaumines, stanovanjski bloki.jpg|Trbovlje/Trifail File:SLO-Trbovlje6.JPG|Trbovlje/Trifail File:Brežice, mestno jedro (Brežice_downtown,_Slovenia).jpg|Brežice/Rann File:Krško iz gradu.jpg|Krško File:Sevnica2.JPG|Sevnica File:Sevniški grad in lutrovska klet.JPG|Sevnica Kastell File:Radeče panorama.jpg|Radeče File:LokaPriZidanemMostu1.jpg|Radeče File:Lisca1.JPG|Lisca Mountain File:Kum cerkev oddajnik 1.jpg|Kum/Kumberg Mountain File:Koroška Rinka.JPG|Carinthia Mount Rinka (Salib), Koroška Rinka File:Celje Savinja 001.jpg|Savinja Xmara File:Slap Rinka 2.JPG|Rinka Falls (slap Rinka) File:Logarska dolina - putokaz za slap Rinku.jpg|Rinka Falls (slap Rinka) File:Словения ауылы.jpg|Park tal-Pajsaġġ ta' Wied Logar (Parque Krajinski Logarska dolina) File:Zelenci 2014 (2).jpg|Molol ta' Zelenci Lag/Lake/Lago File:Nadiza-Tamar.JPG|Nadiža (fluss) File:Zelenci1.JPG|Sava Dolinka File:Zelenci 04.jpg|Zelenci File:Zelenci2.JPG|Zelenci File:Komen Slovenia.jpg|Komen/Comen/Comeno File:Cerkev Sv. Martina v Sežani.jpg|Sežana/Sezana/Sesana File:StaraFuzinaBohinj-1.JPG|Il-villaġġ ta 'Stara fužina, ħdejn il-Lag Bohinj File:Soca Kobarid.jpg|Isonzo Xmara </gallery> ==Referenzi== {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [http://www.slovenia.si/ Informazzjoni dwar is-Slovenja] * [http://www.gov.si Sit Uffiċjali tal-Gvern Sloven] * [http://www.slovenia.info Sit Uffiċjali tal-Awtorità Turistika Slovena] * [http://hiking.slovenia.flowiktionary.org Muntanji fis-Slovenja] {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{NATO}} [[Kategorija:Slovenja]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1991]] a0qt3jo3ku3mf8gnpipgn0w3ha5muyj 0 3395 331409 243725 2026-08-11T20:04:50Z Deletrium 17879 /* It-tlugħ u l-inżul tal-qamar */ 331409 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Lunar libration with phase2.gif|thumb|Animazzjoni tal-fażijiet qamrin]] Il-'''fażijiet lunari''' jew '''fażijiet qamrin''' jiddeskrivu kif jidher il-[[Qamar]] matul il-moviment tiegħu. Kif jidher jiddependi mill-orjentament tiegħu relattiv għax-[[Xemx]]. Il-fażijiet lunari jirrepetu ruħhom f'intervall ta' żmien imsejjaħ "xahar sinodiku", ta' madwar 29 jum u nofs. Ix-xahar tal-kalendarju tagħna ġej minnu. Il-fażijiet lunari ġejjin mit-tidwir tal-Qamar u t-tibdil ċikliku li jiġi minnu tal-pożizzjoni relattiva mad-Dinja u x-Xemx. == Il-qmura == Il-qmura jew fażijiet jirrappreżentaw il-parti tal-Qamar imdawla mix-Xemx.<br /> Hemm erba' pożizzjonijiet fundamentali, rappreżentati fil-figura ta' taħt bit-titli ta' fuq, u erba' intermedji: # Qamar mitluf # Qamar ġdid # L-ewwel kwart # Qamar mużqaq # Qamar kwinta jew Qamar mimli # Qamar muqsar # L-aħħar kwart # Qamar xiħ It-terminu "kwart" jirreferi għall-pożizzjoni tal-[[Qamar]] fl-orbita madwar id-[[Dinja]]. Meta jkun f'waħda minn dawn iż-żewġ pożizzjonijiet mid-dinja jidher biss nofs emisferu. [[Stampa:Qamar fażijiet mt.jpg|thumb|center|nofloat|800px|Il-fażijiet tal-Qamar, meta nħarsu lejn in-Nofsinhar mill-Emisferu Boreali. Mill-Emisferu Awstrali kull fażi tidher imdawra b'180°. Fil-parti ta' fuq tal-istampa ma nżammitx l-iskala, billi l-Qamar hu iżjed 'l bogħod mid-Dinja milli jintwera hawn.]] === It-tlugħ u l-inżul tal-qamar === * Meta jkun hemm Qamar mitluf, il-Qamar ikun qiegħed bejn id-Dinja u x-Xemx: jitla' filgħodu u jinżel filgħaxija. * Fil-kwarti (l-ewwel kwart u t-tieni kwart), il-linji li jgħaqqdu d-Dinja mal-Qamar u l-Qamar max-Xemx jagħmlu angolu ta' 90°. Fl-ewwel kwart il-Qamar jitla' f'nofsinhar u jinżel f'nofsillejl, fl-aħħar kwart jitla' f'nofsillejl u jinżel f'nofsinhar. * Meta l-Qamar ikun mimli d-Dinja tkun bejn ix-Xemx u l-Qamar. Il-qamar jagħmel dawra sħiħa madwar id-dinja f'27 jum, 7 sigħat, 43 minuta u 11-il sekonda (xahar siderali). Waqt li x-xahar lunari jew sinodiku (jiġifieri l-perjodu bejn żewġ qmura mitlufin) idum 29 jum, 12-il siegħa, 44 minuta u 3 sekondi. Id-differenza ġejja mill-fatt li sistema Dinja-Qamar qiegħda torbita madwar ix-xemx fl-istess ħin li l-Qamar qiegħed jorbita madwar id-Dinja<ref> ''Phases of the Moon'', Pamela J. W. Gore, Georgia Perimeter College, [http://facstaff.gpc.edu/~pgore/astronomy/astr101/moonphas.htm]</ref>. Iż-żmien bejn żewġ fażijiet hu varjabbli ħafna billi l-orbita tal-Qamar hi elittika u suġġetta għal bosta perturbazzjonijiet perjodiċi, li jbiddlu l-veloċità tal-Qamar. Meta l-Qamar ikun iżjed qrib lejn id-Dinja, jiġri iżjed; meta jkun iżjed 'il bogħod, jimxi iżjed bil-mod. L-orbita tad-Dinja madwar ix-Xemx hi wkoll elittika, u għalhekk il-veloċità tad-Dinja tvarja wkoll u dan jaffettwa wkoll il-fażijiet tal-Qamar. Wieħed jistenna li darba fix-xahar meta l-Qamar jgħaddi bejn id-Dinja u x-Xemx, meta l-Qamar ikun mitluf, id-dell tiegħu jaqa' fuq id-dinja u jikkawża eklissi solari. Bl-istess mod matul kull Qamar kwinta wieħed jistenna li d-dell tad-Dinja jaqa' fuq il-Qamar u jikkawża eklissi lunari. Ma narawx eklissi tax-Xemx u tal-Qamar kull xahar għaliex il-pjan tal-orbita tal-Qamar madwar id-Dinja hu maqlub b'xi ħames gradi relattivament mal-pjan tal-orbita tad-Dinja madwar ix-Xemx (il-pjan tal eklittika). Għalhekk, meta jkun hemm Qamar mitluf jew mimli, il-Qamar ikun il-fuq jew l-isfel minn linja dritta li tgħaddi mid-Dinja u x-Xemx. Tassew li biex ikun hemm eklissi, il-Qamar irid ikun mitluf jew mimli, imma biex ikun hemm eklissi irid ikun qiegħed qrib ħafna fejn jiltaqgħu il-pjan tal-orbita tad-Dinja madwar ix-Xemx u l-pjan tal-orbita tal-Qamar madwar id-Dinja (jiġifieri, f'wieħed min-nodi). Dan jiġri xi darbtejn fis-sena, u allura hemm bejn erba' u seba' eklissi fis-sena. Il-biċċa l-kbira minn dawn huma insinifikanti; eklissi maġġuri tax-Xemx u l-Qamar huma rari ħafna. === Il-kalkulu tal-fażijiet lunari === Kemm għandu żmien il-Qamar bejn wieħed u ieħor, u allura l-fażi bejn wieħed u ieħor, nistgħu nikkalkulawh għal kull data billi ngħoddu l-ġranet minn data magħrufa ta' qamar mitluf (pereżempju l-1 ta' Jannar 1900 jew il-11 ta' Awwissu 1999) u nirriduċu dan in-numru modulo 29.530588853 (it-tul tax-xahar sinodiku). Però dan il-kalkulu jissoponi l-orbita hija ċirku perfett u għalhekk irridu nikkoreġuh bi ftit sigħat (isir inqas eżatt iżjed ma tkun kbira d-differenza bejn id-data meħtieġa u d-data ta' referenza). Għal iżjed eżattezza li tieħu kont tal-apoġew u il-periġew linari jinħtieġ. === Proverbji u espressjonijiet === * Meta l-qamar jikser tista' tlaqqam. * F'qamar mitluf la tqiegħed qrejjaq, la tlaqqam u lanqas tiżra'. === Referenzi === {{Referenzi}} [[Kategorija:Qamar]] 3wcktda6oygxw1b572i6xcro720cbqz 0 16648 331433 325834 2026-08-12T01:22:26Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331433 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Nicholas Rodney "Nick" Drake''' (twieled fid-19 ta' Ġunju 1948 – twieled fil-25 ta' Novembru 1974) kien kant-awtur u mużiċista [[Ingilterra|Ingliż]], magħruf l-aktar għall-kanzunetti tiegħu fuq sfond tal-kitarra. F'ħajtu naqas illi jiġbed udjenza kbira però maż-żmien xogħlu beda jiġi rikonoxxut.<ref name="VH1">{{ċita web |url=http://www.mtv.com/artists/nick-drake/biography/ |titlu=About Nick Drake |pubblikatur=VH1.com |data=2005 |data-aċċess=2006-09-02 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130819072615/http://www.mtv.com/artists/nick-drake/biography/ |arkivju-data=2013-08-19 |url-status=dead }}</ref><ref name="Macdonald">{{ċita web |url=http://www.algonet.se/~iguana/DRAKE/exiled1.html |titlu=Exiled from Heaven |awtur=Ian MacDonald |pubblikatur=Mojo Magazine |data=Jannar 2000 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2011-12-12 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111210190503/http://www.algonet.se/~iguana/DRAKE/exiled1.html |arkivju-data=2011-12-10 |url-status=dead }}</ref> Ta' għoxrin sena iffirma ma' [[Island Records]] meta kien għadu student tal-[[Università ta' Cambridge]], u ħareġ l-album ''[[Five Leaves Lef]]t'' fl-1969. Sal-1972 hu kien irrekordja żewġ albums oħrajn – ''[[Bryter Layter]]'' u ''[[Pink Moon]]''. L-ebda minnhom ma biegħ iktar minn 5,000 kopja mal-ewwel ħruġ.<ref>Madankollu, artiklu ta' Mark Moxon għall-BBC, ippubblikat nhar l-14 ta' Jannar 2002, l-artikolist stqarr li "L-album biegħ biss 15,000 kopja, li kien biżżejjed biex iżomm it-tikketta kuntenta, iżda 'l bogħod ħafna mis-suċċess li Nick kien qed jittama". [https://web.archive.org/web/20090104210640/http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A662924 Nick Drake - Singer/Songwriter] [verżjoni arkivjata]</ref> In-nuqqas ta' rieda li kellu li jdoqq quddiem udjenza jew li jkun intervistat ikkontribwixxew għan-nuqqas ta' suċċess kummerċjali. Drake sofra minn [[dipressjoni klinika|dipressjoni]], partikularment fl-aħħar snin ta' ħajtu. Ħafna drabi din kienet tkun riflessa fil-lirika tiegħu. Meta lesta mit-tielet album, ''Pink Moon'' tal-1972, hu rtira kompletament mill-kant lajv u mill-irrekordjar, u mar lura jgħix mal-ġenituri tiegħu f'Warwickshire. M'hemm l-ebda filmat tiegħu ta' Drake bħala adult; inqabad biss f'ritratti u filmati fi tfulitu.<ref>Berkvens, Jeroen, ''A Skin Too Few: The Days of Nick Drake'', Luijten Macrander Productions, 2000.</ref> Drake miet nhar il-25 ta' Novembru 1974 kawża ta' [[overdose]] ta' [[amitriptilina]], [[antidipressant]] preskritt; huwa kellu 26 sena. Il-mużika ta' Drake baqgħet disponibbli matul in-nofs tas-snin 70, imma t-tnedija tal-album ''[[Fruit Tree]]'' wasslet biex il-katalgu mużikali tiegħu jerġa' jiġi evalwat. Sa nofs is-snin 80 Drake kien qiegħed jingħata kredtu li influwenza artisti bħal [[Robert Smith (mużiċista)|Robert Smith]], [[David Sylvian]] u [[Peter Buck]]. Fl-1985, The Dream Academy laħqu l-quċċata tal-klassifiki fir-Renju Unit u l-Istati Uniti b'"Life in a Norther Town", diska miktuba u ddedikata lil Drake.<ref>{{ċita web |url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/pop-apprentice-to-the-stars-1083050.html |titlu=Pop: Apprentice to the stars |isem=James |kunjom=McNair |pubblikatur=The Independent |data=1999-03-26 |lingwa=Ingliż }}</ref> Sal-bidu tas-snin 90, hu sar il-figura rappreżentattiva ta' mużiċista "romantiku kkundannat" fl-istampa mużikali Brittanika u ssemma għal diversi drabi bħala l-influwenza ta' artisti bħal [[Kate Bush]], [[Paul Weller]] u [[The Black Crowes]].<ref>Dann (2006), 201</ref> L-ewwel bijografija tiegħu tfaċċat fl-1997, segwita fl-1998 bid-dokumentarju ''A Stranger Among Us''. == L-ewwel snin == Missier Nick, Rodney Drake (1908–1988), emigra lejn [[Jangon]], f'[[Burma]], fil-bidu tas-snin tletin sabiex jaħdem bħala inġinier ma' Bombay Burmah Trading Corporation.<ref>Dann (2006), 75</ref> Hemmhekk, fl-1934, missieru ltaqa' mat-tifla ta' membru għoli tas-Servizz Ċivili Indjan, Mary Lloyd (1916–1993), magħrufa fost qrabatha bħala "Molly". Rodney Drake ippropona lil Molly fl-1936 minkejja li l-koppja kellha tistenna sa sena wara sakemm hi għalqet il-21 sena qabel ma l-familja tagħha tawha l-permess biex tiżżewweġ.<ref>Dann (2006), 76</ref> Fl-1950 irritornaw lura lejn [[Warwickshire]]<ref>{{ċita web |url=http://www.rocksbackpages.com/Library/Article/the-sad-ballad-of-nick-drake/ |titlu=The Sad Ballad of Nick Drake |pubblikatur=Sunday Telegraph |isem=Mick |kunjom=Brown |data=1997-07-12 |data-aċċess=2007-01-31 |lingwa=Ingliż }}</ref> sabiex jgħixu fil-kampanja, f'dar bl-isem ta' Far Leys, fir-raħal ta' Tanworth-in-Arden fil-Punent ta' Warwickshire. Nick Drake kellu oħt waħda, [[Gabrielle Drake|Gabrielle]], li aktar tard kellha ssegwi karriera ta' suċċess bħala attriċi televiżiva u fil-films. Il-ġenituri tiegħu kellhom xeħta mużikali u t-tnejn li huma kitbu biċċiet ta' mużika. Reġistrazzjonijiet ta' Molly Drake tfaċċaw wara mewtha u l-istil tagħhom huwa simili għat-ton u t-tema tax-xogħol ta' binha.<ref name="ASTF">Jeroen Berkvens. ''A Skin Too Few: The Days of Nick Drake'' (Dokumentarju). Roxie Releasing, 2000.</ref> Kemm l-omm kif ukoll binha kellhom l-istil vuċi fraġli espressa bil-kant tagħhom, u kemm Gabrielle u l-bijografu [[Trevor Dann]] innutaw sens ta' presentiment u [[fataliżmu]] fil-mużika tagħhom.<ref name="ASTF"/><ref>Dann (2006), 91</ref> Xprunat minn ommu, Drake tgħallem il-pjanu ta' età bikrija u beda jikkomponi r-repertorji tiegħu li kien jirrekordja fuq ''tape recorder'' u li ommu kienet iżżomm fis-salott.<ref name="Macdonald"/> Fl-1957, Drake daħal fl-Eagle House School, kulleġġ preparatorju Ingliż f'Berkshire. Ħames snin wara daħal fi skola pubblika f'Marlborough College f'[[Wiltshire]], fejn missieru, nannuh u buż-nannuh kollha kienu alunni. Hu beda juri interess fl-isports, fejn kien sar ġerrej stabbilit (ir-rekord tiegħu fuq 100 jarda għadu mhux maqbuż sal-lum il-ġurnata)<ref name="McGrath">{{ċita pubblikazzjoni |isem=T. J. |kunjom=McGrath |titlu=Darkness Can Give You the Brightest Light |rivista=Dirty Linen |volum=42 |sena=1992 |url=http://www.dirtylinen.com/feature/42drake.html |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070927003527/http://www.dirtylinen.com/feature/42drake.html |arkivju-data=2007-09-27 |access-date=2013-07-12 |url-status=bot: unknown }}</ref> u għal xi żmien kien kaptan tat-tim tar-rugby. Kien ukoll ''Head of House'' ta' C1, l-ikbar abitazzjoni tal-kulleġġ. Il-ħbieb tiegħu tal-iskola jiftakru lil Drake bħala persuna kunfidenti u "awtoritarju ħiemed", filwaqt li ħafna drabi distakkat fil-manjieri tiegħu.<ref>Dann (2006), 95, 97</ref> Missieru Rodney jiftakar, "F'wieħed mir-rapporti [is-surmast] qal li ħadd minna ma kien jafu sew."<ref name="Paphides">{{ċita pubblikazzjoni |isem=Peter |kunjom=Paphides |titlu=Like A Heart with Legs On |rivista=Western Mail |data=2004-05-21 |url=http://www.questia.com/read/1G1-116922392/like-a-heart-with-legs-on |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121019053201/http://www.questia.com/read/1G1-116922392/like-a-heart-with-legs-on |arkivju-data=2012-10-19 |access-date=2013-07-13 |url-status=dead }}</ref> Drake daqq il-pjanu fl-orkestra tal-iskola, u tgħallem il-klarinett u s-sassofonu. Huwa fforma grupp mużikali, The Perfumed Gardeners, flimkien ma' erba' sħabu tal-iskola fl-1964 jew l-1965. Bi Drake fuq il-pjanu u, xi drabi, bid-daqq tal-[[Sassofonu Alto|alto sax]] u l-kant, il-grupp daqq repertorji u mużika jazz ta' [[Pye International Records|Pye Records]], kif ukoll kanzunetti ta' [[The Yardbirds]] u [[Manfred Mann]]. [[Chris de Burgh]] xtaq jidħol parti tal-grupp, però ma kienx aċċettat minħabba li l-gosti mużikali tiegħu kienu meqjusin mill-membri l-oħra bħala "wisq f'vena popolari".<ref>Humphries (1997), 36</ref> Ir-rendiment akkademiku ta' Drake malajr beda sejjer lura, u filwaqt li kien qabeż sena fl-Eagle House, f'Marlborough beda jittraskura l-istudji u jikkonċentra iktar fuq il-mużika. Huwa kiseb seba' [[General Certificate of Education|O-Levels tal-GCE]] fl-1963, iżda dawn kienu inqas minn kemm stennew l-għalliema tiegħu, filwaqt li falla l-"Fiżika mal-Kimika".<ref>Dann (2006), 100</ref> Fl-1965, Drake ħallas £13 għall-ewwel kitarra akustika tiegħu, u beda jesperimenta bl-[[irfinar|irfinar miftuħ]] u tekniki differenti ta' kif juża' [[fingerstyle|subajgħ]].<ref name="McGrath"/> Fl-1966, Drake rebaħ borża ta' studju fil-[[letteratura Ingliża]] fil-[[Fitzwilliam College]], fl-[[Università ta' Cambridge]]. Huwa ttardja d-dħul tiegħu biex jgħaddi sitt xhur fl-[[Università ta' Aix-Marseille]], fi [[Franza]], minn Frar tal-1967 'il quddiem. Kemm dam f'Aix, huwa ddedika ħafna ħin għall-prattika tal-kitarra, fejn ħafna drabi kien idoqq ma' sħabu għall-flus fit-toroq tal-qalba tal-belt. Drake beda jpejjep il-[[kannabis]], u dik ir-rebbiegħa siefer ma' xi ħbieb lejn il-[[Marokk]] għaliex, skont wieħed minn sħabu tas-safar Richard Charkin, "hemmhekk kien fejn kont issib l-aqwa ħaxixa".<ref>Dann (2006), 124</ref> Aktarx li Drake beda juża l-[[LSD]] waqt li kien f'Aix,<ref>Humphries (1997), 51–52</ref> u lirika mituba f'dan il-perjodu - partikolarment għall-kanzunetta "Clothes of Sand" - jissuġġerixxu interess fid-[[droga alluċenoġena]].<ref>Dann (2006), 123</ref> == Cambridge == Mar-ritorn tiegħu l-Ingilterra hu mar joqgħod fl-appartament t'oħtu ġewwa [[Hampstead]], qabel ma daħal fl-Università ta' Cambridge f'Ottubru ta' dik is-sena. L-għalliema tiegħu sabuh student intelliġenti, iżda mingħajr entużjażmu u mingħajr ħajra għall-istudju.<ref>Dann (2006), 28</ref> Dann jinnota li kellu diffikultà jibni konnessjoni kemm ma' membri tal-istaff u kif ukoll ma' studenti bħalu, u jinnota wkoll li r-ritratti uffiċjali tal-università juruh żagħżugħ malinkoniku.<ref name="d25">Dann (2006), 25</ref> Cambridge kienet tagħmel enfasi fuq it-timijiet tar-rugby u l-krikit, iżda Drake kien tilef l-interess fl-isports u beda jippreferi joqgħod fil-kamra tiegħu fil-kulleġġ, ipejjep il-[[marijuana]] u jisma' u jdoqq il-mużika. F'Settembru tal-1967 iltaqa' ma' [[Robert Kirby]], student tal-mużika li eventwalment kiteb l-orkestra għal ħafna xogħol mill-ewwel żewġ albums ta' Drake.<ref>Dann (2006), 40–43</ref> Sa dan iż-żmien, Drake kien skopra x-xeni mużikali [[mużika folk|folk]] Brittanniċi u Amerikani, u kien influwenzat minn artisti bħal [[Bob Dylan]], [[Josh White]] u [[Phil Ochs]]. Huwa beda jdoqq fi klabbs lokali u ħwienet tal-kafè madwar Londra u fi Frar tal-1968, waqt li kien qed idoqq bħala l-att tal-ftuħ qabel [[Country Joe and the Fish]] ġewwa [[The Roundhouse]] f'[[Camden Town]], irnexxielu jħalli impressjoni fuq [[Ashley Hutchings]], bassista ta' [[Fairport Convention]].<ref name="kronoloġija">{{ċita web |url=http://www.uow.edu.au/~morgan/drake2.htm |titlu=Nick Drake — Chronology |pubblikatur=Università ta' Wollongong |data-aċċess=2006-11-11 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111010071827/http://www.uow.edu.au/~morgan/drake2.htm |arkivju-data=2011-10-10 |url-status=dead }}</ref> Hutchings jiftakar li baqa' impressjonat bil-ħiliet ta' Drake bħala kitarrist, iżda iktar minn hekk, "bid-dehra tiegħu ta' stilla. Huwa kellu dehra tal-għaġeb, kien jidher twil seba' piedi."<ref name="Paphides"/> Hutchins introduċa lil Drake lill-produttur Amerikan [[Joe Boyd]], sid tal-kumpanija ta' produzzjoni u l-immaniġġjar Witchseason Productions. Dak iż-żmien, il-kumpanija kienet liċenzjata lil [[Island Records]],<ref name="Paphides1">{{ċita web |isem=Peter |kunjom=Paphides |titlu=Stranger to the world |url=http://www.guardian.co.uk/music/2004/apr/25/popandrock4 |pubblikatur=The Guardian |data=2004-04-25 |data-aċċess=2007-02-01 |lingwa=Ingliż }}</ref> u Boyd, bħala dak li kien skopra lill-[[Fairport Convention]] u li kien responsabbli għall-introduzzjoni ta' [[John Martyn]] u [[The Incredible String Band]] lil udjenzi wesgħin, kien figura ta' stoffa u rispettata fix-xena folk tar-Renju Unit.<ref name="Paphides"/> Hu u Drake mill-ewwel bnew rabta bejniethom, u l-produttur ħa rwol ta' gwida għal Drake tul il-karriera tiegħu. ''Demo'' ta' erba' kanzunetti, irrekordjata fil-kamra ta' Drake fil-kamra tal-kulleġġ tiegħu matul ir-rebbiegħa tal-1968, wasslet biex Boyd joffri kuntratt ta' immaniġġjar, pubblikazzjoni u produzzjoni lill-artist ta' 20 sena, u beda wkoll ix-xogħol fuq l-album debuttanti. Skont Boyd: <blockquote>Dan iż-żmien ma kienx hemm ''cassettes'' - (Drake) ġabli ''tape recorder'' li kien għamel id-dar. F'nofs l-ewwel diska ħassejt li din kienet xi ħaġa pjuttost speċjali. Sejjaħtlu, ġie, u għedtlu, "Nixtieq nagħmel rekord miegħek." Huwa laqlaq, "Eh, ijja, Ok." Nick kien raġel ta' ftit kliem.<ref name="Paphides"/></blockquote> F'intervista tal-2004, il-ħabib ta' Drake, Paul Wheeler, ftakar fl-eċitament għal dak li deher bħala l-bidu tas-suċċess għal Drake, u semma' kif il-kantant kien diġà ddeċieda li ma jkomplix it-tielet sena tiegħu f'Cambridge.<ref name="Paphides"/> == Karriera == === ''Five Leaves Left'' === Drake beda jirrekordja l-ewwel album tiegħu ''[[Five Leaves Left]]'' fl-1968, b'Boyd jassumi r-rwol ta' produttur. Is-sessjonijiet saru fl-istudjo ta' Sound Techniques, ġewwa Londra, bi Drake ħafna drabi jiskarta l-lezzjonijiet biex jaqbad il-ferrovija sal-kapitali Ingliża. Ispirat mill-produzzjoni ta' John Simon fuq l-ewwel album ta' [[Leonard Cohen]], Boyd kien ħerqan li l-vuċi ta' Drake tkun irreġistrata bl-istess stil intimu, "mingħajr ix-xinxilli tal-pop".<ref name="b192">Boyd (2006), 192</ref> Boyd fittex ukoll li jinkludi arranġamenti li jixbħu lil ta' Simon, mingħajr ma dawn jisbqu l-kanzunetta.<ref name="b192"/> Għas-sosten, Boyd qabbad numru ta' kuntatti mix-xena tal-folk f'Londra, inkluż il-kitarrist ta' Fairport Convention [[Richard Thompson]] u l-bassista ta' [[Pentangle]], [[Danny Thompson]].<ref name="inkblot">{{ċita web |url=http://www.inkblotmagazine.com/rev-archive/drake.htm |titlu=Five Leaves Left |isem=Dave |kunjom=Rosen |pubblikatur=Ink Blot Magazine |data-aċċess=2007-02-01 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080507164444/http://www.inkblotmagazine.com/rev-archive/drake.htm |arkivju-data=2008-05-07 |lingwa=Ingliż |url-status=live }}</ref> Hu ġab ukoll lill-produttur [[John Wood (produttur mużikali)|John Wood]] bħala inġinier, filwaqt li qabbad lil Richard Hewson biex jikteb arranġamenti orkestrali. L-ewwel sessjonijiet ma marrux tajjeb: is-sessjonijiet kienu irregolari u mgħaġġlin, irrekordjati waqt ħin misluf minn Fairport Convention waqt li dawn kienu qed jipproduċu l-album tagħhom ''[[Unhalfbricking]]''. Kien hemm tensjoni bejn l-artist u l-produttur dwar id-direzzjoni li l-album kellu jieħu; Boyd kien jappoġġja l-metodu ta' [[George Martin]] li "juża' l-istudjo bħal strument", waqt li Drake ipprefera ħoss iktar organiku. Dann josserva li Drake kien iħossu "issikat u nervuż" fuq reġistrazzjonijiet ''bootleg'' meħuda mis-sessjonijiet, u jinnota wkoll it-tentattivi mingħajr suċċess ta' Boyd li jfassal strumentazzjoni.<ref>Dann (2006), 59–60</ref> Iż-żewġ naħat kienu mdejqin bil-kontribuzzjoni ta' Hewson, u ħassewha wisq tradizzjonali u komuni għall-ħoss tal-kanzunetti ta' Drake.<ref>Dann (2006), 60</ref> Drake issuġġerixxa li jużaw lill-ħabib tiegħu mill-università Robert Kirby, iżda Boyd kien xettiku milli jingaġġa student tal-mużika mingħajr ebda esperjenza fi studjo. Madanakollu, huwa kien impressjonat bl-assertività mhux karatteristika ta' Drake u qabel li ssir prova.<ref>Boyd (2006), 194</ref> Preċedentement, Kirby kien ippreżenta lil Drake b'xi arranġamenti għall-kanzunetti tiegħu,<ref name="Paphides1"/> però, Kirby ma ħassux kunfidenti biżżejjed biex jikteb il-partitura għal dik li hi meqjusa l-qofol tal-album, ''[[River Man]]'', u Boyd kellu jġebbed l-estimi finanzjarji ta' Witchseason biex jingaġġa lill-kompożitur veteran [[Harry Robinson]], bi struzzjonijiet biex jimita t-ton ta' [[Frederick Delius|Delius]] u [[Maurice Ravel|Ravel]]. Diffikultajiet fil-[[post-produzzjoni]] wasslet għal dewmien ta' diversi xhur fil-ħruġ tal-album. Kien ġie allegat li l-album ma kienx irreklamat u sostnut biżżejjed,<ref>Dann (2006), 133</ref> għalkemm l-inklużjoni tat-kanzunetta tal-ftuħ "Time Has Told Me" fuq l-album tad-dar tal-produzzjoni Island Records ''[[Nice Enough to Eat]]'' wasslitu għal udjenza wiesa' (kannzunetta oħra mit-tieni album tiegħu kienet inkluża wkoll fl-album tad-dar diskografika sussegwenti ''[[Bumpers (album)|Bumpers]]''). Drake deher f'intervisti ta' faċċati sħaħ fl-istampa popolari F'Lulju, ''[[Melody Maker]]'' irrifera għall-album bħala wieħed "poetiku" u "interessanti", għalkemm ''[[New Musical Express|NME]]'' f'Ottubru kitbu li ma kienx hemm "biżżejjed varjetà biex l-album ikun wieħed divertenti".<ref>Humphries (1997), 101–102</ref> L-album indaqq fuq ir-radju minn DJs iktar progressivi tal-BBC, bħal [[John Peel]]<ref>Boyd (2006), 197</ref> u Bob Harris. Drake ma kienx kuntent bil-kopertina minn ġewwa, li kienet iġġib id-diski fl-ordni l-ħażin u li kienet iġġib versi li ma kienux inklużi fil-verżjonijiet irrekordjati.<ref>Dann (2006), 134</ref> F'intervista oħtu Gabrielle stqarriet: "Kien riżervat ħafna. Kont naf li qed jaħdem fuq album imma ma kontx naf f'liema stadju kien wasal sakemm daħal fil-kamra tiegħi u qalli, 'Ħa!'. Waddabli kopja fuq is-sodda u ħareġ 'il barra!"<ref name="Paphides1"/> === ''Bryter Layter'' === Drake spiċċa l-istudji tiegħu f'Cambridge disa' xhur qabel il-gradwazzjoni, u fil-ħarifa tal-1969 mar jgħix Londra sabiex jikkonċentra fuq karriera mużikali. Missieru jiftakar "jiktiblu ittri twal, dwar l-iżvantaġġi li jitlaq 'il bogħod minn Cambridge ... diploma kienet xi ħaġa sigura, jekk jirnexxielu jġib id-diploma, tal-anqas ikollu xi ħaġa fuq xiex jaqa' fuqha; ir-risposta tiegħu kienet li xi ħaġa sigura kien dak li ma riedx."<ref name="ASTF" /> Drake qatta' l-ewwel ftit xhur fil-kapitali jgħix minn post għal ieħor, fejn xi drabi għex ukoll fl-appartment ta' oħtu f'[[Kensington]], imma ħafna drabi kien jorqod għand ħbiebu, fuq is-sufanijiet jew mal-art.<ref>Humphries (1997), 107–108</ref> Fl-aħħar, f'tentattiv sabiex isawwab xi forma ta' stabbiltà f'ħajjet Drake, Boyd organizza u ħallas akkomodazzjoni f'Belsize Park, [[Camden (Londra)|Camden]]. F'Awwissu, Drake irrekordja tliet kanzunetti għall-programm ta' [[John Peel]] fuq il-[[BBC]]. Xahrejn wara, hu fetaħ għal Fairport Convention fir-Royal Festival Hall f'Londra, segwita minn dehriet fi klabbs folk f'Birmingham u Hull. Bl-esebizzjoni ta' Hull f'moħħu, il-kantant folk Michael Chapman ikkummenta: <blockquote>Il-mużiċisti folkloristiċi m'għoġobhomx; [huma] riedu kanzunetti bil-kor. Huma tilfu l-punt kompletament. Hu ma lissen l-ebda kelma l-lejla sħiħa. Fil-fatt kienet xi ftit ta' dwejjaq taraha. Ma nafx x'kienet qed tistenna l-udjenza, ifhimni, kellhom ikunu jafu li ma kellhomx jistennew kunċert konvenzjonali f'kunċert ta' Nick Drake!<ref name="kronoloġija" /></blockquote> Din l-esperjenza qawwet id-deċiżjoni tiegħu biex ma jkantax aktar quddiem in-nies; il-ftit kunċerti li daqq f'dawn iż-żmenijiet kienu qosra, spjaċevoli u b'attendenza baxxa. Drake deher mingħajr ħeġġa biex ikanta u ftit li xejn kien jintegra mal-udjenza. Minħabba li diversi kanzunetti kienu jindaqqu b'intonazzjonijiet differenti, hu kien jieqaf ħafna drabi sabiex jirfina.<ref name="Sandall">{{ċita web |url=http://www.telegraph.co.uk/culture/music/3617296/Brighter-very-much-later.html |titlu=Brighter Very Much Later |pubblikatur=Daily Telegraph |isem=Robert |kunjom=Sandall |data=2004-05-20 |data-aċċess=2007-01-31 |lingwa=Ingliż }}</ref> Għalkemm il-pubbliċità maħluqa minn ''Five Leaves Left'' kienet żgħira, Boyd kien għatxan sabiex jibni album ġdid fuq id-dinamika li kien hemm. ''[[Bryter Layter]]'' tas-snin sebgħin, għal darb'oħra prodotta minn Boyd u Wood bħala inġinier, introduċiet ħoss iktar vivaċi, b'elementi ta' jazz.<ref>Stephen Holden. "Pop and Jazz Guide". ''New York Times''. 22 ta' Awwissu 1986.</ref> Diżappuntant mid-debutt bi prestazzjoni kummerċjali fqira, Drake fittex li jabbanduna l-ħoss pastorali, u qabel mas-suġġeriment tal-produttur tiegħu li jinkludi bassita u batterista fir-rekordings. "Kellu ħoss iktar pop, nissoponi", Boyd qal iktar tard. "Immaġinajtu li jkun iktar kummerċjali."<ref>Dann (2006), 142</ref> Bħall-albums preċedenti, dan l-album involva wkoll lill-mużiċisti minn Fairport Convention, kif ukoll kontribuzzjonijiet minn [[John Cale]] f'żewġ kanzunetti: "Northern Sky" u "Fly". Trevor Dann innota li filwaqt li biċċiet minn "Northern Sky" kellhom karatteristiċi li jixbhu lil dawk ta' Cale, il-kanzunetta kienet l-eqreb li Drake seta' jasal għal post fuq il-klassifika mużikali.<ref>Dann (2006), 242</ref> Fl-[[awtobijografija]] tiegħu tal-1999, Cale stqarr li għamel użu mill-[[eroina]] matul dan iż-żmien,<ref>Cale (1999), 128</ref> u l-ħabib antik tiegħu Brian Wells beda jissuspetta li Drake kien qiegħed jabbuża wkoll.<ref name="Hunt">{{ċita web |url=http://www.nickdrake.com/nick_life_in_quotes.html |titlu=Nick Drake—Life and Music in Quotes |isem=Rupert |kunjom=Hunt |pubblikatur=Nickdrake.com |data=2001 |data-aċċess=2006-09-02 |lingwa=Ingliż }}</ref> Kemm Boyd u Wood kienu kunfidenti li l-album kellu jkun suċċess kummerċjali, imma l-album biegħ ftit inqas minn 3,000 kopja. Għal darb'oħra r-reċensjonijiet kienu mħalltin: filwaqt li ''Record Mirror'' faħħret lil Drake bħala "kitarrist kbir, limpidu, [u] akkumpanjat b'arranġamenti delikati u sbieħ", ''[[Melody Maker]]'' iddeskriviet l-album bħala "taħlita stramba ta' folk u jazz".<ref name="Sandall" /> Ftit wara t-tnedija tal-album, Boyd biegħ il-kumpanija Witchseason lil Island Records, u mar joqgħod [[Los Angeles]] sabiex jagħmel mal-[[Warner Brothers]] fl-iżvilupp ta' kolonni sonori għall-films. It-telfa ta' din il-figura ta' gwida, flimkien mal-bejgħ miżeru tal-album, wasslet lil Drake sabiex jirtira f'dipressjoni. L-attitudni tiegħu f'Londra inbidlet: hu kien skuntent jgħix waħdu, u viżibilment nervuż u skomdu meta kanta f'serje ta' kunċerti fil-bidu tal-1970. F'Ġunju, Drake għamel l-aħħar kunċert quddiem udjenza f'Ewell Technical College, ġewwa Surrey. [[Ralph McTell]], li wkoll kanta f'dik is-serata, ftakar li "Nick kien monosillabu. F'dak il-kunċert partikulari kien vera mistħi. Hu għamel l-ewwel parti u xi ħaġa orribbli ġrat. Hu kien qiegħed ikanta 'Fruit Tree' u telaq 'il barra f'nofsha."<ref name="Macaulay">{{ċita web |url=http://gloriousnoise.com/2006/nick_drake_bartleby_the_musici |titlu=Nick Drake: Bartleby the Musician |pubblikatur=Glorious Noise |isem=Stephen |kunjom=Macaulay |data=2006-10-02 |data-aċċess=2007-02-02 |lingwa=Ingliż }}</ref> Il-frustrazzjoni tiegħu nqalbet għal dipressjoni,<ref>{{ċita web |url=http://www.bbc.co.uk/radio2/r2music/documentaries/nickdrake/nickdrake_about.shtml |titlu=Lost Boy: In Search of Nick Drake |pubblikatur=BBC |isem=Mick |kunjom=Fitzsimmons |data-aċċess=2011-12-14 |lingwa=Ingliż }}</ref> u fl-1971 Drake ġie persważ minn familtu sabiex iżur [[psikjatra]] f'St. Thomas's Hospital, Londra. Hu ġie preskritt kors ta' antidipressanti, imma ħassu skomdu u imbarrazzat joħodhom, u prova jaħbi dak li ġara minn ħbiebu.<ref>Humphries (1997), 166</ref> Drake kien jaf biżżejjed dwar id-drogi biex jinkwieta dwar l-effetti tagħhom, u kien inkwetat fuq kif se jirreaġixxu għall-konsum regulari tal-marijuana.<ref>Dann (2006), 166</ref> Island Records kienu ħerqana għall-promozzjoni tal-album ''Bryter Layter'' b'serje ta' intervisti mal-istampa, sessjonijiet tar-radju u kant lajv. Drake, li f'dan il-perjodu kien qiegħed ipejjep dak li Kirby iddeskriva bħala "kwantità kbira" ta' marijuana<ref>Robert Kirby. Ikkwotat f'Dann (2006), 157</ref> u juri "l-ewwel sinjali ta' [[psikożi]]", irrifjuta. Mal-ħarifa tal-1970, hu kien iżola lilu nnifsu f'Londra. Diżappuntat mir-reazzjoni għal ''Bryter Layter'', hu sar iktar sekluż u tbiegħed minn familtu u ħbiebu. Rari kienu l-okkażjonijiet fejn kien joħroġ mill-appartament, u f'dawk id-drabi kienu biex ikanta f'xi kunċert 'l hemm u 'l hawn jew biex jixtri d-droga. "Dan kien żmien veru ħażin", oħtu Gabrielle tirrakonta, "Hu darba qalli li kull ħaġa bdiet tmur ħażin minn dan il-mument, u naħseb li dak kien meta l-affarijiet bdew imorru ħażin."<ref>Dann (2006), 157</ref> === ''Pink Moon'' === Minkejja li Island la kienu qegħdin jistennew u lanqas riedu t-tielet album,<ref>Dann (2006), 168–170, 172</ref> Drake avviċina lil Wood f'Ottubru tal-1971 sabiex jibda x-xogħol fuq dak li kellu jkun l-aħħar album. Is-sessjonijiet saru f'żewġt iljieli, bi Drake u Wood biss preżenti fl-istudjo.<ref name="Macdonald" /> Il-kanzunetti melankoniċi ta' ''[[Pink Moon]]'' huma qosra, u l-album ta' erbatax-il kanzunetta huwa twil 28 minuta biss. Drake esprima n-nuqqas ta' sodisfazzjoni bil-ħoss ta' ''Bryter Layter'', u kien jemmen li l-arranġamenti tal-kordi, ir-ram u s-sassofonu taw żoss li kien "iktar sħiħ, iktar elaborat."<ref>{{ċita web |url=http://www.stylusmagazine.com/articles/on_second_thought/nick-drake-bryter-layter.htm |titlu=Nick Drake - Bryter Layter |pubblikatur=stylusmagazine.com |isem=Colin |kunjom=Cooper |data=2004-03-02 |data-aċċess=2007-02-03 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071128014507/http://www.stylusmagazine.com/articles/on_second_thought/nick-drake-bryter-layter.htm |arkivju-data=2007-11-28 |url-status=dead }}</ref> Drake deher fuq ''Pink Moon'' akkumpanjat biss mill-kitarra tiegħu rekordjata, minbarra l-kanzunetta titolari fejn kienet tinkludi l-pjanu. "Hu kien determinat li jagħmel din id-diska naturali kemm jista'," jiftakar Wood. "Hu definittivament ried li jkun hu kemm jista' jkun. U jiena naħseb, f'ċerti aspetti, li ''Pink Moon'' hija probabbilment li l-iktar hi bħall-istil ta' Nick milli ż-żewġ diski l-oħrajn."<ref>John Wood. Intervista li saret minn ''Walhalla Radio Station'', 1979.</ref> Drake wassal it-tejps ta' ''Pink Moon'' lil [[Chris Blackwell]] f'Island Records, għall-kuntrarju ta' leġġenda popolari li tgħid li hu ħallihom fuq il-mejda tas-segretarja mingħajr ma' lissen kelma.<ref>Dann (2006), 170</ref> Reklam għall-album fuq ir-rivista ''Melody Maker'' fi Frar fetaħ bil-kliem "Pink Moon — l-aħħar album ta' Nick Drake: l-ewwel darba li smajna bih kien meta kien lest."<ref name="PR_UK">{{ċita web |url=http://www.tannforsen.com/nickdrake/media.asp?intId=46 |titlu=Pink Moon |isem=Dave |kunjom=Sandison |pubblikatur=nickdrake.net |data=1971 |data-aċċess=2006-11-14 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250609182929/http://www.tannforsen.com/nickdrake/media.asp?intId=46 |arkivju-data=2025-06-09 |url-status=dead }}</ref> ''Pink Moon'' biegħ inqas kopji mill-predeċessuri tiegħu, għalkemm irċieva kritika pożittiva. Fir-rivista ''Zigzag'', Connor McKnight kiteb, "Nick Drake mhuwiex artista finta. L-album ma jagħmel l-ebda konċessjoni għat-teorija li l-mużika għandha tkun eskejpista. Hi sempliċement l-ħsieb ta' mużiċista dwar il-ħajja f'dan iż-żmien, u ma tistax titlob għal iktar minn hekk."<ref>Connor McKnight. ''In search of Nick Drake''. Zigzag Magazine, #42, 1974.</ref> Blackwell ħass lil ''Pink Moon'' kellu jkun l-album li tagħmel lil Drake popolari mal-udjenza penerali; madanakollu, l-istaff tiegħu kienu diżappuntanti bin-nuqqas ta' rieda min-naħa ta' Drake biex jagħmel attivitajiet promozzjonali. Il-maniġer tal-[[A&R]], [[Muff Winwood]], jiftakar "jaqla' xagħru" bil-frustrazzjoni, u jammetti li mingħajr is-sosten entużjażmanti ta' Blackwell "il-kumplament kienu jħalluh."<ref>Dann (2006), 162</ref> Però, wara insistenza minn Boyd, Drake qabel li jagħmel intervista ma' Jerry Gilbert ta' ''Sounds Magazine''.<ref>Jerry Gilbert. ''Something else for Nick? An interview with Nick Drake''. Sounds Magazine, 13 ta' Marzu 1971.</ref> Il-"kantant folk mistħi u introvert" tkellem dwar li ma kienx jogħġbu jkanta quddiem udjenza u li jagħmel dak li ma jogħġbux.<ref name="d163&4">Dann (2006), 163–164.</ref> "Ma kien hemm l-ebda konnessjoni [bejnietna]", Gilbert stqarr. "Naħseb li qatt ma ħares f'għajnejha darba."<ref name="d163&4" /> B'qalbu maqtugħha u konvint li ma setax jerġa' jikteb, Drake iddeċieda li jirtira mill-mużika, fejn ikkunsidra li jieħu linja differenti u jingħaqad mal-armata.<ref name="barnes">{{ċita web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4159/is_20040222/ai_n12752219 |titlu=Revealed: the forgotten tapes of Nick Drake |awtur=Anthony Barnes |pubblikatur=Independent on Sunday |data=2004-02-22 |data-aċċess=2007-01-23 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080501134744/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4159/is_20040222/ai_n12752219/print |arkivju-data=2008-05-01 |url-status=dead }}</ref> == L-aħħar snin == Fix-xhur wara t-tnedija ta' ''[[Pink Moon]]'', Drake sar inqas soċjevoli u iktar distanti minn dawk qrib tiegħu.<ref>Humphries (1997), 166–168</ref> Hu reġa' lura jgħix fid-dar tal-ġenituri tiegħi f'Tanworth-in-Arden, u għalkemm kien irrabjat b'din ir-rigressjoni, hu aċċetta l-fatt li l-marda tiegħu għamlitha neċessarja. "Ma nieħux gost id-dar", qal lil ommu, "imma ma niflaħx x'imkien ieħor."<ref name="ASTF" /> Ir-ritorn tiegħu kienet ħafna drabi diffiċli għal familtu; kif tispjega oħtu Gabrielle, "il-ġranet is-sbieħ f'dar il-ġenituri tiegħi kienu ġranet sbieħ għal Nick, u l-ġranet il-koroh kienu ġranet koroh għal Nick. U dak kien fuq xiex ħajjithom kienet iddur."<ref name="Paphides" /> Hu kien jgħix ħajja miżera, fejn l-uniku sors ta' dħul kien l-£20 fil-ġimgħa li kien jirċievi minn Island Records. Ħafna drabi kien jisparixxi għal ġranet, fejn mingħajr mistenni kien imur għand ħbiebu. Robert Kirby jiddeskrivi viżta tipika: "Hu kien jiġi u ma jitkellimx, ipoġġi, jisma' l-mużika, ipejjep, jieħu xarba, jorqod matul dak il-lejl, u jumejn jew tliet ijiem wara ma jkunx hemm, ikun telaq. U tliet xhur wara jerġa' jiġi."<ref>Dann (2006), 175</ref> Rigward dan il-perjodu, [[John Martyn]] (li fl-1973 kiteb il-kanzunetta titolari tal-album tiegħu ''[[Solid Air]]'' għal u dwar Drake) iddeskrivieh bħala l-iktar persuna sekluża li qatt iltaqa'.<ref name="guardian">{{ċita web |url=http://www.guardian.co.uk/albums/Story/0,,209103,00.html |titlu=The alternative top 10 |pubblikatur=The Guardian |data=1999 |data-aċċess=2006-09-03 |lingwa=Ingliż }}</ref> Hu kien jaqbad il-karozza ta' ommu u jsuq għal sigħat mingħajr skop, sakemm jispiċċalu l-petrol u jċempel lill-ġenituri biex jiġbruh. Ħbiebu jiftakru dwar l-estrem kif l-apparenza tiegħu nbdilet. Matul dawn il-perjodi skoraġġanti tal-marda tiegħu, hu rrifjuta li jaħsel xagħru jew li jaqta' d-dwiefer.<ref name="barnes" /> Kmien fl-1972, Drake sofra minn kriżi nervuża, u kien l-isptar għal ħames ġimgħat.<ref name="Hunt" /> Drake fl-agħar żmien ta' dipressjoni stqarr: <blockquote>Ma nħoss l-ebda emozzjoni dwar xejn. La rrid nidħaq u lanqas nibki. Inħossni insensibbli, mejjet ġewwa fija.<ref>{{ċita web |url=http://www.imdb.com/name/nm0236979/bio |titlu=Nick Drake - Biography |pubblikatur=IMDB |data-aċċess=2008-01-20 |lingwa=Ingliż }}</ref></blockquote> Fi Frar tal-1974, Drake ikkuntatja lil John Wood sabiex jibda jaħdem fuq ir-raba' album.<ref>Dann (2006), 180</ref> Boyd kien l-Ingilterra dak iż-żmien, u qabel li jattenda s-sessjonijiet tal-irrekordjar. Din l-ewwel sessjoni ġiet segwita minn aktar rekordings f'Lulju. Fl-awtobijografija tal-2006, il-produttur jiftakar kif kien sorpriż bir-rabja u l-imrar li wera Drake: "[Hu qal li] Jien għidtlu li hu kien ġenju, u oħrajn qablu. Għala ma kienx famuż u sinjur?"<ref>Boyd (2006), 259, 261</ref> Kemm Boyd u Wood innutaw li l-prestazzjoni ta' Drake kienet marret lura ħafna, tant li ma kienx jiflaħ ikanta u jdoqq il-kitarra fl-istess ħin. Madanakollu, ir-ritorn lura lejn l-istudjo ta' Sound Techniques għolliet il-moral ta' Drake; ommu stess tistqarr, "Konna lkoll fis-seba' sema li Nick kien ferħan minħabba li ma kien hemm l-ebda kuntentizza fil-ħajja ta' Nick għal snin."<ref name="Hunt" /> === Mewt === [[Stampa:Nick Drake Grave.jpg|thumb|200px|L-irħama fuq il-qabar ta' Drake turi l-iskrizzjoni 'Now we rise / And we are everywhere' meħuda minn "From the Morning", l-aħħar kanzunetta mill-aħħar album tiegħu, ''[[Pink Moon]]''.]] Sal-ħarifa tal-1974, il-marda ta' Drake wasslitu sabiex jibqa' f'kuntatt biss ma' ftit ħbieb tal-qalb. Hu prova jżomm kuntatt ma' Sophia Ryde, li ltaqa' magħha l-ewwel darba Londra fl-1968.<ref>Dann (2006), 54, 183</ref> Ryde ġiet deskritta mill-bijografiji ta' Drake bħala "l-iktar ħaġa qrib" ta' tfajla li kellu f'ħajtu, pero illum tippreferi d-deskrizzjoni tal-"akbar ħabiba".<ref>Dann (2006), 55</ref> F'intervista tal-2005, Ryde stqarret li ġimgħa qabel mewtu, hi ppruvat ittemm ir-relazzjoni bejniethom. "Ma flaħtx iktar. Tlabtu għal xi żmien 'il bogħod. U ma rajt qatt iktar."<ref name="Brooks" /> Bħar-relazzjoni li kellu qabel mal-mużiċista folk [[Linda Thompson (kantanta)|Linda Thompson]], ir-relazzjoni ta' Drake ma' Ryde ma ġietx konsumata.<ref name="Brooks">{{ċita web |url=http://www.uow.edu.au/~morgan/drake4.htm |titlu=Heartbreak letter clue to death of cult singer |pubblikatur=Università ta' Wollongong |data-aċċess=2011-12-14 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111130224517/http://www.uow.edu.au/~morgan/drake4.htm |arkivju-data=2011-11-30 |url-status=dead }}</ref> F'xi ħin matul il-lejl tal-24 u l-25 ta' Novembru 1974, Nick Drake miet f'daru f'Far Leys, Tanworth-in-Arden, kawża ta' doża eċċessiva ta' [[amitriptilina]], tip ta' [[antidipressant triċikliku|antidipressant]]. Il-lejl ta' qabel kien mar kmieni f'kamartu wara li qatta' l-wara nofs ta' nhar iżur ħabib. Ommu qalet li mal-għabex hu telaq minn kamartu għall-kċina. Familtu kienet dratu tisimgħu jagħmel dan ħafna drabi matul il-ġurnata, imma din id-darba m'għamel l-ebda ħoss. Huma assumew li kien qiegħed jiekol xi ċereali. Hu mar lura kamartu ftit wara u ħa xi pilloli biex "jgħinuh jorqod".<ref>Dann (2006), 184</ref> Minħabba li kien ibati mill-irqad, hu kien iħobb joqgħod imqajjem jisma' u jdoqq il-mużika, u jorqod sa tard filgħodu. Meta ġiet biex tirrakonta dak li ġara dak il-lejl, ommu iddikjarat: "Qatt ma kont intelfu. Imma kien madwar nofsinhar, u dħalt [f'kamartu], minħabba li kien jidher li kien wasal il-ħin biex iqum ... L-ewwel ħaġa li rajt kienu saqajh twal."<ref>Humphries (1997), 213–214</ref> Ma kien hemm l-ebda nota ta' suwiċidju, għalkemm kien hemm ittra ħdejn is-sodda indirizzata lil Ryde.<ref>Dann (2006), 187</ref> Fl-inkjesta li saret f'Diċembru, l-investigatur stqarr li l-kawża wara l-mewt ta' Drake kienet b'riżultat ta' "intossikazzjoni akuta ta' [[amitriptilina]] meta kien qiegħed isofri minn marda dipressiva", u kkonkluda l-verdett ta' suwiċidju. Minkejja li din l-istqarrija ġiet imxejna minn xi membri tal-familja,<ref name="VH1" /> hemm perspettiva ġenerali li b'aċċident jew le, sa dak il-punt Drake kien qata' qalbu minn ħajtu.<ref name="Sandall" /> Rodney iddeskriva l-mewt t'ibnu bħala sorpriża u straordinarja; madanakollu, f'intervista fl-1979 hu stqarr li "dejjem kien inkwetat fuq kemm dipressat kien ikun Drake. Konna naħbu l-aspirina u l-pilloli u affarijiet bħalhom."<ref name="Brooks" /> Boyd jgħid li jippreferi jemmen li d-doża eċċessiva kienet aċċident. Hu jiftakar fuq kif il-ġenituri ta' Drake iddeskrivew il-burdata tiegħu fil-ġimgħat ta' qabel bħala waħda pożittiva, u li kien ippjana sabiex imur lura Londra sabiex jerġa' jibda l-karriera mużikali. Il-ġurnalist ta' ''[[New Musical Express|NME]]'', Nick Kent, kiteb fl-1975 fuq l-ironija tal-mewt ta' Drake fi żmien meta hu kien qiegħed jerġa' jibda jikseb sens ta' "bilanċ personali".<ref name="NKent">Nick Kent. ''Requiem For A Solitary man''. New Musical Express, 8 ta' Frar 1975.</ref> F'kuntrast, [[Gabrielle Drake]] qalet li tippreferi taħseb li Drake miet b'suwiċidju, "fis-sens li aħjar li miet minħabba li jrid itemm kollox milli kawża ta' żball traġiku."<ref name="Brooks" /> Fit-2 ta' Diċembru 1974, wara ċerimonja fil-knisja ta' St Mary Magdalene, Tanworth-in-Arden, il-fdalijiet ta' Drake ġew [[kremazzjoni|kremati]] f'Solihull Crematorium u l-irmied ġew midfunin taħt siġra tal-ballut fiċ-ċimiterju ta' St Mary's.<ref>Humphries (1997), 215</ref> Fil-funeral attendew mal-50 ruħ, fosthom ħbieb minn Marlborough, Aix, Cambridge, Londra, Witchseason, u Tanworth.<ref name="Dann 2006, 193–194">Dann (2006), 193–194</ref> Brian Wells, b'referenza għall-ġenju ta' Nick, aktar tard sab li ħafna minn ħbiebu ltaqgħu ma' xulxin għall-ewwel darba f'dik l-għodwa. Molly tiftakar kif "ħafna ħbieb żgħażagħ ġew, li qatt ma konna ltaqjna qabel magħhom."<ref name="Dann 2006, 193–194" /> == Diskografija == * ''[[Five Leaves Left]]'' (1969) * ''[[Bryter Layter]]'' (1970) * ''[[Pink Moon]]'' (1972) == Biblijografija == * {{ċita ktieb |kunjom=Boyd |isem=Joe |sena=2006 |titlu=White Bicycles – Making Music in the 1960s |pubblikatur=Serpent's Tail |isbn=978-1-85242-910-2 |lingwa=Ingliż }} * {{ċita ktieb |kunjom=Dann |isem=Trevor |sena=2006 |titlu=Darker Than the Deepest Sea: The Search for Nick Drake |pubblikatur=Da Capo Press |post=Londra |isbn=978-0-306-81520-1 |lingwa=Ingliż }} * {{ċita ktieb |kunjom=Humphries |isem=Patrick |sena=1997 |titlu=Nick Drake: The Biography |post=Bloomsbury |isbn=978-1-58234-035-7 |lingwa=Ingliż }} * {{ċita ktieb |kunjom=Cale |isem=John |sena=1999 |titlu=What's Welsh for Zen |post=Bloomsbury |isbn=978-0-7475-4383-1 |lingwa=Ingliż }} == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * {{en}} [http://www.brytermusic.com/ Bryter Music: The Estate of Nick Drake] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20110811144509/http://aplacetobe.cc/ A Place To Be: Reflections of Nick Drake] – "ġabra, ċelebrazzjoni, f'film, fotografija, pittura, tpinġija u proża, fuq l-impatt li l-mużika ta' Nick Drake ħalliet fuq artisti oħra" {{DEFAULTSORT:Drake, Nick}} [[Kategorija:Twieldu fl-1948]] [[Kategorija:Mietu fl-1974]] [[Kategorija:Mużiċisti folk]] s0975ui4vhghht867mnaorrsmpjxw7n 0 24220 331408 331070 2026-08-11T13:47:56Z Makenzis 12206 331408 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol |isem = FA Šiauliai |stampa = |ismijiet_oħra = |isem_sħiħ = Futbolo akademija Šiauliai |grawnd = [[Grawnd savivaldybės]], [[Šiauliai]] |jesa' = 4,400 |fundazzjoni = 2007 |president = {{flagicon|LTU}} Reda Mockienė |kowċ = |kampjonat = [[TOPLYGA]] |sit_elettroniku = http://www.siauliufa.lt | pattern_la1=|pattern_b1=_thinblacksides|pattern_ra1=| leftarm1=000000|body1=FFFF00|rightarm1=000000|shorts1=000000|socks1=FFFF00| pattern_la2=|pattern_b2=|pattern_ra2=| leftarm2=FF0000|body2=FF0000|rightarm2=FF0000|shorts2=FF0000|socks2=FFFF00| }} '''Šiaulių futbolo akademija (FA Šiauliai)''' huwa [[klabb tal-futbol]] [[Litwanja|Litwan]],mil-belt ta [[Šiauliai]]. Il-klabb twaqqaf fl-2007. ==Unuri== ; Pirma lyga (D2) : winner: 2021 * '''[[Tazza Litwana]]''' ** '''Rebbieħa (0)''': ** '''Runners-up (1)''': 2023 == Parteċipazzjoni fil-Kampjonati Litwani == {| class="wikitable" align="centre" |- align="center" bgcolor="#dfdfdf" | '''Staġun''' | '''Livell''' | '''Diviżjoni''' | '''Pożizzjoni''' | '''Web''' |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2010''' | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| '''4.''' | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| '''Trečia lyga''' ''(Šiauliai)'' | bgcolor="#f5f5f5" style="text-align:center;"| '''9.''' | |- | bgcolor="#FFffFF" style="text-align:center;"| '''2016''' | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| '''4.''' | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| '''Trečia lyga''' ''(Šiauliai)'' | bgcolor="#F5f5f5" style="text-align:center;"| '''6.''' | |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2017''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''Antra lyga''' ''(Vakarai)'' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2019-03-25 |titlu=Archive copy |url=http://almis.sritis.lt/ltu17lyga2w.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200608210521/http://almis.sritis.lt/ltu17lyga2w.html |arkivju-data=2020-06-08 |url-status=dead }}</ref> |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2018''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''Antra lyga''' ''(Vakarai)'' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2019-03-25 |titlu=Archive copy |url=http://almis.sritis.lt/ltu18lyga2w.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200116183350/http://almis.sritis.lt/ltu18lyga2w.html |arkivju-data=2020-01-16 |url-status=dead }}</ref> |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2019''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''Pirma lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2020''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''Pirma lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2021''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''Pirma lyga''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2022''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#f5f5f5" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2023''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2024''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2025''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2026''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[TOPLYGA]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} ==Plejers notevoli== ;Litwanja * {{flagicon|Litwanja}} == Staff tekniku == {| class="wikitable" |- ! Position !! Name |- |'''Kowċ''' ||{{flagicon|LTU}} |- |'''Ass. Kowċ''' ||{{flagicon|LTU}} |- |'''Kowċ tal-Fiżika''' ||{{flagicon|LTU}} |- |'''Kowċ tat-tieni tim & Ass. Kowċ''' ||{{flagicon|LTU}} |- |'''Ass. Kowċ tat-tieni tim''' ||{{flagicon|LTU}} |- |} ==Referenzi== {{Reflist}} ==Ħoloq esterni== * [http://www.siauliufa.lt Sit uffiċjali ''siauliufa.lt''] * [https://www.facebook.com/siauliufa/ facebook FA Šiauliai] * [https://int.soccerway.com/teams/lithuania/fa-iauliai/47386/ SOCCERWAY] * [https://www.flashscore.com/team/siauliai-fa/CMmWKuwf/ FLASHSCORE] * [https://www.transfermarkt.com/siauliai-fa/startseite/verein/42310 Transfermarkt] * [https://www.youtube.com/channel/UCIFmuBhsbQBLmN8qMIiq0Vw YouTube platforma] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fa-siauliai/36613/ Globalsportsarchive] {{TOPLYGA}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Litwani|šiaulių fa]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-2007|šiaulių fa]] n5dnaaq22bgd5eauiqc5bkj4heg41po 0 25647 331437 315886 2026-08-12T01:50:10Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331437 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable floatright" style="width: 250px; margin:1em 1em;;" |+Tempji Megalitiċi<br />ta' Malta u Għawdex ! colspan="2" |Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO |- | colspan="2" |[[Stampa:Ġgantija 2014-007.jpg|nofs|daqsminuri|Ġgantija]] |- !Post |Malta |- !Li jinkludi t-tempji li ġejjin: | # Ġgantija # Ħaġar Qim # Mnajdra # Ta' Hagrat # Skorba # Tarxien |- !Kriterju |(iv) |- !Referenza |132ter |- !Iskrizzjoni |1980 (ir-raba' sessjoni) |- !Estensjonijiet tas-sit |1992, 2015 |- !Erja |3.155 ha |- !Żona ta' lqugħ |167 ha |- | colspan="2" |[[Stampa:Ħaġar Qim Temple 01.jpg|nofs|daqsminuri|Ħaġar Qim]] |} It-'''Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex''', magħrufa wkoll bħala t-'''Tempji Megalitiċi ta' Malta''', huma għadd ta' tempji preistoriċi, u sitta minnhom ġew iddeżinjati bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] wieħed tal-[[UNESCO]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/travelnews/10999939/21-World-Heritage-Sites-you-have-probably-never-heard-of.html|titlu=21 World Heritage Sites you have probably never heard of|pubblikatur=Daily Telegraph|data-aċċess=2021-02-01|lingwa=en}}</ref> Dawn it-tempji megalitiċi nbnew fi tliet perjodi distinti bejn wieħed u ieħor bejn is-sena 3600 Q.K. u s-sena 2500 Q.K. f'[[Malta]] u f'[[Għawdex]]. Kien jingħad li huma l-iktar istrutturi antiki wieqfa mingħajr tkaħħil fid-dinja, għall-inqas sal-iskoperta ta' [[Göbekli Tepe]], fit-[[Turkija]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.bradshawfoundation.com/malta/|titlu=The Prehistoric Archaeology of the Temples of Malta|pubblikatur=Bradshaw Foundation|data-aċċess=2021-02-01|lingwa=en}}</ref> L-arkeologi jemmnu li dawn il-kumplessi megalitiċi huma frott l-innovazzjonijiet lokali fi proċess ta' evoluzzjoni kulturali.<ref>Blouet, ''The Story of Malta'', p. 22</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.art-and-archaeology.com/malta/malta.html|titlu=Prehistoric Temples of Malta|sit=art-and-archaeology.com|data-aċċess=2021-02-01|lingwa=en}}</ref> Dan il-proċess wassal biex jinbnew diversi tempji fil-fażi ta' [[Ġgantija]] (3600-3000 Q.K.), sakemm intlaħaq l-iktar livell kkumplikat bil-kumpless kbir tat-Tempji ta' [[Ħal Tarxien]], li baqa' jintuża sas-sena 2500 Q.K.. Wara din id-data, il-kultura tal-bini tat-tempji fil-Gżejjer Maltin għebet għalkollox.<ref>Blouet, ''The Story of Malta'', p. 28</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sacredsites.com/europe/malta/temples_malta.html|titlu=Malta: Ancient Home to Goddesses and Fertility Cults|data-aċċess=2021-02-01|lingwa=en}}</ref> == Etimoloġija == Ħafna mill-ismijiet tat-tempji megalitiċi għandhom rabta mal-ġebel (jew ġebel kbir: ħaġar) li ntuża biex inbnew, pereżempju Ta' Ħaġrat u Ħaġar Qim. Il-kelma 'Qim' tfisser hi forma arkajka li tfisser 'wieqaf'.<ref>Wettinger, Godfrey (2008). "Stramberiji fl-Ismijiet tal-Inħawi Maltin". ''L-Imnara''. '''9''' (32): 8.</ref> [[Ġan Franġisk Abela]] (1582-1655) magħruf bħala l-missier tal-istorja ta' Malta kien jemmen li t-tempji kienu nbnew minn ġganti, li wasslu għall-isem tat-tempji megalitiċi f'Għawdex, li kienu jitqiesu bħallikieku kienu xi torri tal-ġganti.<ref>De Soldanis, ''Gozo, Ancient and Modern, Religious and Profane, Book I'', pp. 86–88</ref> Il-lingwist Malti [[Ġużè Aquilina]] kien jemmen li 'Mnajdra' (bl-[[Għarbi]]: منيدرة) kienet id-diminuttiv ta' 'mandra' (bl-Għarbi: مندرة), jiġifieri biċċa raba' mħawwel bis-siġar (bl-Għarbi kollokjali fl-[[Eġittu]] għandha l-istess tifsira); mandankollu, semma wkoll il-possibbiltà li 'Mnajdra' kienet ġejja mill-għerq Għarbi 'manzara' (bl-Għarbi: منظرة), jiġifieri 'post b'veduta sabiħa'.<ref>Aquilina, ''Maltese- English Dictionary'', p. 776.</ref> Illum nafu li mnajda hi d-diminuttiv ta' mandra, post fejn jinġabru u jieklu l-annimali. It-Tempji ta' Ħal Tarxien ingħataw dak l-isem minħabba l-lokalità li jinsabu fiha, iżda Tarxien jaf ġejja wkoll mill-għerq 'Tirix', jiġifieri ġebla kbira, forsi b'referenza proprju għallġebel tal-isess tempju. == Storja == === Dati === [[Stampa:Skorba3.jpg|xellug|daqsminuri|Il-faħam maħruq li nstab fis-sit ta' Skorba kien kruċjali biex jiġu datati l-fażijiet meta nbnew it-Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] It-tempji kienu frott diversi fażijiet ta' kostruzzjoni mis-sena 3500 Q.K. sas-sena 2200 Q.K. Hemm evidenza li aktar qabel f'Malta kien hemm attività umana fil-Gżejjer Maltin mill-Perjodu Neolitiku (madwar 5000 - 3500 Q.K.); kif jixhdu l-biċċiet tal-fuħħar, il-fdalijiet ta' fuħħar u oġġetti oħra.<ref>Zammit, Mayrhofer, ''The Prehistoric Temples of Malta and Gozo'', p. 5.</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.tornadohills.com/strange/maltese_temples.htm|titlu="Maltese Temples". Arkivjat 04-05-2008.|data-aċċess=2021-02-01|kunjom=|isem=|koawturi=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080504055943/http://www.tornadohills.com/strange/maltese_temples.htm|arkivju-data=2008-05-04|url-status=dead}}</ref> L-eżerċizzju biex jiġu datati u mifhuma d-diversi fażijiet ta' attività fit-tempji mhuwiex wieħed faċli. Il-problema ewlenija hija li n-natura tas-siti stess hija evoluzzjonarja, u kull tempju suċċessiv li nbena ġab miegħu tibdil u iktar reqqa u ħila fl-iżvilupp arkitetturali. Barra minn hekk, f'xi każijiet, il-popli ta' Żmien il-Bronż li ġew wara, użaw l-istess siti ta' dawn it-tempji, u b'hekk dan l-aspett kompla kkonfonda l-ewwel riċerkaturi li ma kellhomx it-teknoloġija moderna biex permezz tar-''radio carbon dating'' jaslu għad-data li fiha nbnew it-tempji megalitiċi. [[Temi Zammit|Sir Temi Żammit]], arkeologu Malti importanti tas-seklu dsatax, kien ħaseb li t-tempji Neolitiċi kienu nbnew lejn is-sena 2800 Q.K. u li l-kultura ta' Żmien il-Bronż tat-Tempji ta' Ħal Tarxien kienet teżisti lejn is-sena 2000 Q.K.<ref>Evans, ''Malta. Ancient Peoples and Places series, XI'', p. 22.</ref> Għall-ewwel, dawn id-dati ġew ikkunsidrati żbaljati b'xi nofs millenju kull wieħed mill-istudjużi ta' warajh,<ref>Evans, ''Malta. Ancient Peoples and Places series, XI'', p. 25.</ref><ref>Evans, ''Malta. Ancient Peoples and Places series, XI'', pp. 46-47.</ref> iżda mbagħad, anke permezz tal-avvanz fit-teknoloġija, instab li Sir Temi Zammit kellu raġun.<ref>{{Ċita web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_/ai_15630823|titlu=Monsarrat, Ann (1994). "The stone age temples of Malta". UNESCO Courier.|data-aċċess=2021-02-01|kunjom=|isem=|koawturi=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080629235200/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1994_Jan/ai_15630823/print|arkivju-data=2008-06-29|url-status=dead}}</ref> B'hekk intwera li t-teorija li kienet tressqet li l-arti tat-tempji megalitiċi kienet b'xi mod konnessa ma' kultura li kienet toriġina mill-[[Baħar Eġew|Eġew]] ma kellha l-ebda bażi.<ref>Renfrew, ''Ancient Europe is older than we thought, National Geographic'', pp. 614-623.</ref> === Fażijiet tal-bini tat-tempji === {| class="wikitable" | colspan="3" |Kronoloġija preistorika tal-Gżejjer Maltin <small>''(Abbażi ta' analiżi avvanzata tal-faħam maħruq)''</small> |- !Perjodu !Fażi !Dati Q.K. |- | rowspan="3" |'''Perjodu Neolitiku''' ''(5000-4100 Q.K.)'' |Għar Dalam |5000-4500 Q.K. |- |Skorba Griża |4500-4400 Q.K. |- |Skorba Ħamra |4400-4100 Q.K. |- | rowspan="5" |'''Perjodu tat-Tempji''' ''(4100–2500 Q.K.)'' |Żebbuġ |4100–3800 Q.K. |- |Mġarr |3800-3600 Q.K. |- |Ġgantija |3600-3000 Q.K. |- |Ħal Saflieni |3300-3000 Q.K. |- |Ħal Tarxien |3000-2500 Q.K. |- | rowspan="3" |'''Żmien il-Bronż''' ''(2500–700 Q.K.)'' |Ċimiterju ta' Ħal Tarxien |2500–1500 Q.K. |- |Borġ in-Nadur |1500–700 Q.K. |- |Baħrija |900–700 Q.K. |} L-iżvilupp tal-fażijiet kronoloġiċi, billi jiġi datat fdalijiet organiċi, qasam iż-żminijiet min-Neolitiku sa Żmien il-Bronż fil-Gżejjer Maltin f'għadd ta' fażijiet. L-ewwel evidenza ta' insedjamenti umani fin-Neolitiku tmur lura għall-fażi ta' Għar Dalam, madwar is-sena 5000 Q.K. Il-perjodu tal-kultura li wara ċertu żmien bdiet tibni t-tempji, bejn wieħed u ieħor mis-sena 4100 Q.K. sal-2500 Q.K. Dan il-perjodu jinqasam f'ħames fażijiet; madankollu, l-ewwel żewġ fażijiet, dak taż-Żebbuġ l-Imġarr ma nbnew l-ebda tempji.<ref>Trump, Cilia, ''Malta Prehistory and Temples'', pp. 10-11.</ref> ==== Il-fażi ta' Ġgantija (3600-3200 Q.K.) ==== Il-fażi ta' Ġgantija hija msemmija wara t-tempji tal-Ġgantija f'Għawdex. Dan il-fażi jirrappreżenta żvilupp importanti fl-evoluzzjoni kulturali tan-Neolitiċi fil-Gżejjer Maltin. L-iktar tempji antiki ġew datati għal din il-fażi. Mill-pjanta wieħed jinnota l-għamla ta' żewġ apsidi, bħal kilwa, bħal dik tat-tempji tal-Lvant tal-Imġarr, Malta, li biż-żmien żviluppat f''għamla ta' tliet apsidi, bħal dik ta' Skorba, ta' Kordin u ta' diversi siti minuri, u f'għamla ta' ħames apsidi bħal dik tat-tempji tan-Nofsinhar tal-Ġgantija u tal-Lvant ta' Ħal Tarxien.<ref>Trump, Cilia, ''Malta Prehistory and Temples'', p. 55.</ref> ==== Il-fażi ta' Ħal Saflieni (3300-3000 Q.K.) ==== [[Stampa:Malta Hal Tarxien BW 2011-10-04 12-42-32.JPG|daqsminuri|Altar imnaqqax bl-ispirali fil-kumpless tat-Tempji ta' Ħal Tarxien.]] Il-fażi ta' Ħal Saflieni hija magħmula minn fażi tranżizzjonali bejn żewġ perjodi maġġuri ta' żvilupp.<ref>Bonanno, ''An illustrated guide to prehistoric Gozo'', p. 14.</ref> L-isem ġej mis-sit tal-[[Ipoġew ta' Ħal Saflieni]]. Dan il-perjodu wasslilna l-istess karatteristiċi tal-għamliet tal-bċejjeċ tal-fuħħar tal-fażi ta' Ġgantija, iżda wasslilna wkoll skutelli bikoniċi ġodda.<ref>Trump, Cilia, ''Malta Prehistory and Temples'', pp. 223-226.</ref> ==== Il-fażi ta' Ħal Tarxien (3150-2500 Q.K.) ==== Il-fażi ta' Ħal Tarxien tirrappreżenta l-quċċata taċ-ċivilizzazzjoni tal-kultura tat-tempji. Isem din il-fażi ġej mill-kumpless tat-tempji ta' Ħal Tarxien. L-aħħar żewġ stadji fl-iżvilupp tal-pjanta tat-tempji tappartjeni lil din il-fażi. It-tempju tal-Punent tal-Ġgantija, flimkien ma' unitajiet oħra fit-tempji ta' Ħal Tarxien, ta' Ħaġar Qim u tal-Imnajdra, jirrappreżentaw l-istadju ta' qabel tal-aħħar fl-iżvilupp, jiġifieri l-introduzzjoni ta' niċċa baxxa minflok apsida fit-tarf tat-tempju. L-istadju finali jista' jiġi apprezzat biss f'tempju wieħed, jiġifieri l-unità ċentrali tat-tempji ta' Ħal Tarxien, bi tliet pari simmetriċi ta' apsidi.<ref>Bonanno, ''An illustrated guide to prehistoric Gozo'', pp. 14-15.</ref> Il-kultura tat-tempji laħqet il-quċċata tagħha f'dan il-perjodu, kemm fir-rigward tas-sengħa fil-bċejjeċ tal-fuħħar, kif ukoll fir-rigward tad-dekorazzjoni tal-iskulturi, kemm dawk weqfin kif ukoll dawk imnaqqxin mal-ħitan.<ref>Trump, Cilia, ''Malta Prehistory and Temples'', p. 72.</ref> It-tinqix forma ta' spirali li nstabu fit-tempji ta' Ħal Tarxien, jingħad li fl-imgħoddi kienu jiddekoraw it-tempji tal-Ġgantija wkoll, iżda b'xorti ħażina dawn spiċċaw kważi fix-xejn u jistgħu jiġu apprezzati biss f'sensiela ta' tpinġijiet li kien għamel l-artist [[Charles de Brochtorff]] fl-1829, immedjatament wara l-iskavi tat-tempji.<ref>Bonanno, ''An illustrated guide to prehistoric Gozo'', p. 15.</ref> Il-fażi ta' Ħal Tarxien hija kkaratterizzata minn varjetà rikka ta' għamliet ta' bċejjeċ tal-fuħħar u ta' teknika fil-mod kif kienu ddekorati. Il-biċċa l-kbira tal-għamliet tal-fuħħar f'din il-fażi kienu angolari, bi kważi l-ebda manku jew maqbad. It-tafal jidher li kien jitħejja sew u jitħalla fin-nar sakemm jibbies ħafna, filwaqt li s-superfiċe tal-bċejjeċ b'tinqix dekorattiv kienet tiġi illustrata ħafna wkoll (Ing. ''burnished''). Din id-dekorazzjoni bit-tinqix baqgħet tintuża ħafna, iżda saret iktar elaborata u eleganti maż-żmien. L-iktar motiv popolari kien l-ispiral.<ref>Trump, Cilia, ''Malta Prehistory and Temples'', pp. 226–232.</ref> == Arkitettura u kostruzzjoni == [[Stampa:Kordin III Temple Malta.png|daqsminuri|Il-pjanta ta' parti mit-Tempju ta' Kordin III b'żewġ apsidi]] Il-kumplessi tat-tempji megalitiċi nbnew f'diversi postijiet madwar il-Gżejjer Maltin u matul firxa wiesgħa ta' snin. Filwaqt li kull sit individwali għandu l-karatteristiċi uniċi tiegħu, is-siti kollha għandhom arkitettura komuni bejniethom. Quddiem id-daħla tat-tempji kien ikun hemm biċċa art ovali li kienet tiġi ċċattjata jekk l-art kienet tinzerta ġejja għan-niżla. Fuq naħa waħda ta' din il-biċċa art kien ikun hemm il-faċċati tat-tempji, li kienu jħarsu lejn in-Nofsinhar jew lejn ix-Xlokk. Il-faċċati u l-ħitan interni tat-tempji kienu jkunu magħmula minn ortostati, jiġifieri ringiela ta' ħaġar wieqaf kbir.<ref>Trump, Cilia, ''Malta Prehistory and Temples'', p. 69.</ref> Iċ-ċentru tal-faċċati s-soltu kien ikollu spazju għad-daħla tat-tempji permezz ta' daħla trilitika ewlenija, jiġifieri par ortostati b'ħaġra kbira mimduda fuqhom.<ref>Zammit, Mayrhofer, ''The Prehistoric Temples of Malta and Gozo'', p. 58.</ref><ref name=":1">{{Ċita web|url=https://sacredsites.com/europe/malta/temples_malta.html|titlu=“Neolithic temples of Malta”|data-aċċess=2021-02-01|kunjom=|isem=|koawturi=}}</ref> Diversi daħliet trilitiċi oħra jiffurmaw passaġġ, li dejjem kien ikun pavimentat bil-ġebel. Dan il-passaġġ iwassal għal spazju miftuħ, li mbagħad jagħti għall-ispazju li jmiss tat-tempji, li jagħti għal par kompartimenti f'għamla tal-ittra D, li s-soltu jiġu riferiti bħala 'apsidi', kull waħda fuqkull naħa tal-passaġġ. L-ispazju bejn il-ħitan tal-apsidi u l-ħajt ta' barra nett, ġeneralment kien jiġi mimli b'xi ġebel żgħir u ħamrija, u xi kultant bi fdalijiet oħra bħal bċejjeċ imkissrin tal-fuħħar.<ref name=":0">Trump, Cilia, ''Malta Prehistory and Temples'', p. 71.</ref> Il-varjazzjoni prinċipali fit-tempji hija l-għadd ta' apsidi tagħhom, li kien ivarja minn tliet apsidi sa sitt apsidi. It-tempji bi tliet apsidi kienu jkunu miftuħin direttament mill-ispazju ċentrali f' għamla ta' trifolju.<ref>Zammit, Mayrhofer, ''The Prehistoric Temples of Malta and Gozo'', p. 52.</ref> F'ċertu tempji iktar kumplessi, kien jinbena t-tieni passaġġ, bl-istess tip ta' kostruzzjoni trilitika, li mill-ewwel par ta' apsidi kien iwassal għat-tieni par, u mbagħad jagħti għall-ħames apsida ċentrali jew inkela għal niċċa. F'każ partikolari, fit-tempju ċentrali ta' Ħal Tarxien, il-ħames apsida jew niċċa ġiet sostitwita minn passaġġ ulterjuri, li jagħti għal par aħħari ta' apsidi flok apsida ċentrali waħda. Il-pjanta tipika tat-tempji tgħinna niskopru mat-tletin tempju madwar il-Gżejjer Maltin, allavolja hemm ċertu varjazzjoni kemm fl-għadd ta' apsidi kif ukoll fit-tul kumplessiv tat-tempji, li jvarja bejn 6.5 metri fit-tempju tal-Lvant tal-Imnajdra għal 23 metru fit-tempju ċentrali ta' Ħal Tarxien li fih sitt apsidi.<ref>Zammit, Mayrhofer, ''The Prehistoric Temples of Malta and Gozo'', p. 99.</ref> Bosta drabi, il-ħitan esterni kienu jkunu magħmula minn ħaġar ġej mill-ewwel saff tal-blat tal-Gżejjer Maltin, jiġifieri blat tal-qawwi ta' fuq, li huwa ferm iktar iebes mill-franka li kienet tintuża għas-sezzjonijiet interni tat-tempji.<ref name=":0" /><ref>Cassar, Joann (2010). 'The use of limestone in historic context', in Smith, Bernard J. (ed.), "Limestone in the Built Environment: Present-day Challenges for the Preservation of the Past". Geographical Society of London, p. 16-18. <nowiki>ISBN 1862392943</nowiki>. <nowiki>ISBN 9781862392946</nowiki>.</ref> Il-franka, peress li hija iktar ratba, kienet tintuża għall-element dekorattivi fit-tempji, bħal ngħidu aħna t-tinqix. Dawn il-karatteristiċi s-ġieli kienu jkunu mnaqqxa b'riljiev, li jirrrappreżentaw veġetazzjoni jew annimali.<ref>Trump, Cilia, ''Malta Prehistory and Temples'', p. 92.</ref> Ġieli kien ikollhom motivi bi spirali.<ref>Trump, Cilia, ''Malta Prehistory and Temples'', p. 94.</ref> Għalkemm fil-forma attwali tagħhom it-tempji mhumiex imsaqqfin, l-esperti jemmnu li dawn it-tempji kienu xi darba masqqfa jew bil-ġebel inkella bi travi tal-injam u tafal biex jagħlaq.<ref>Chalmers, Alan; Debattista, Kurt (2005). Mudge, Mark; Ryan, Nick; Scopigno, Roberto (eds.). ''Investigating the Structural Validity of Virtual Reconstructions of Prehistoric Maltese Temples''. VAST05: The 6th International Symposium on Virtual Reality, Archaeology and Cultural Heritage. Eurographics. pp. 107–112.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eyeofthepsychic.com/malta/|titlu="Malta: the small island of the giants"|data-aċċess=2021-02-01|kunjom=|isem=|koawturi=}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Fl-1980, it-tempji ta' Ġgantija (f'Għawdex) ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji wieħed tal-UNESCO. Imbagħad, fl-1992, il-Kumitat tal-Wirt Dinji tal-UNESCO estenda dan is-sit billi inkluda ħames tempji megalitiċi oħra. Dawn huma t-tempji ta' [[Ħaġar Qim]] (il-[[Qrendi]], Malta), tal-[[Mnajdra|Imnajdra]] (il-Qrendi, Malta), [[Ta' Ħaġrat]] (l-[[Mġarr|Imġarr]], Malta), ta' [[Skorba]] (iż-[[Żebbiegħ]], Malta) u ta' [[Tempji ta' Ħal Tarxien|Ħal Tarxien]] (Ħal Tarxien, Malta). L-UNESCO ddeżinjat dawn is-sitt tempji megalitiċi ta' Malta u Għawdex bħala Sit ta' Wirt Dinji wieħed abbażi tal-'''kriterju (iv)''' tal-kriterji tal-għażla tal-UNESCO, jiġifieri “Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”. It-Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex huma notevoli mhux biss minħabba li jispikkaw l-oriġinalità, il-kumplessità u l-proporzjonijiet enormi tagħhom, iżda anke minħabba l-ħila teknika konsiderevoli meħtieġa fil-kostruzzjoni tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/132|titlu="Megalithic Temples of Malta – UNESCO World Heritage Centre". Whc.unesco.org.|data-aċċess=2021-02-01|kunjom=|isem=|koawturi=}}</ref> Is-sitt tempji jiġu ġestiti minn Heritage Malta, filwaqt li s-sjieda tal-art tal-madwar tvarja minn sit għall-ieħor.<ref>{{Ċita web|url=http://www.otsf.org/|titlu="Malta Temples and The OTS Foundation". Otsf.org.|data-aċċess=2021-02-01|kunjom=|isem=|koawturi=}}</ref><ref>David Trump et al., Malta Before History (2004: Miranda Publishers)</ref> === Ġgantija === [[Stampa:Ggantija-02-Portal-1989-gje.jpg|daqsminuri|Il-faċċata tat-tempju megalitiku tal-Ġgantija, ix-Xagħra, Għawdex]] It-tempji tal-Ġgantija jinsabu fi tmiem medda art watja fix-[[Xagħra]], Għawdex, u jħarsu lejn ix-Xlokk. Il-preżenza tat-tempji kienet ilha magħrufa sew, u saħansitra qabel ma kienu għadhom twettqu l-ewwel skavi, lejn l-aħħar tas-seklu tmintax, Jean-Pierre Houël kien pinġa pjanta pjuttost korretta tagħhom.<ref>Trump, ''Malta: An Archaeological Guide'', p. 156.</ref> Fl-1827, it-trab u l-ħamrija meqjusa żejda tneħħew mis-sit mingħajr ma ġew eżaminati bir-reqqa li kieku kienu jiġu eżaminati biha fl-iskavi moderni. Madankollu, l-artist Ġermaniż Brochtorff għamel tajjeb għal dan in-nuqqas billi kien għamel diversi tpinġijiet tas-sit qabel u wara t-tneħħija tat-trab u tal-ħamrija mit-tempji tal-Ġgantija. Din hija l-unika evidenza li fadal dwar kif kienu t-tempji qabel l-iskavi. It-tempji huma mdawra b'ħajt estern. It-tempju lejn in-Nofsinhar huwa l-iktar wieħed antik, u huwa l-iktar wieħed ippreservat tajjeb. Il-pjanta tat-tempji hija maqsuma f'ħames apsidi kbar, bi traċi tal-materjal tat-tkaħħil li x'aktarx kien intuża biex jiksi l-ħitan irregolari tat-tempji.<ref>Zammit, Mayrhofer, ''The Prehistoric Temples of Malta and Gozo'', p. 155.</ref> === Ta' Ħaġrat === [[Stampa:Ta' Ħaġrat 20100302-1.JPG|daqsminuri|Id-daħla trilittika tat-tempju Ta' Ħaġrat, l-Imġarr.]] It-tempju Ta' Ħaġrat jinsab fil-limiti tal-Lvant tal-Imġarr, Malta, bejn wieħed u ieħor xi kilometru bogħod mit-tempji ta' Skorba.<ref>Trump, Cilia, ''Malta Prehistory and Temples'', p. 154.</ref> Il-fdalijiet jikkonsistu minn tempju doppju, magħmul minn żewġ kumplessi ħdejn xulxin, it-tnejn li huma b'għamla ta' trifolju. Iż-żewġ partijiet għandhom pjanta inqas regolari u daqs iżgħar minn ħafna mit-tempji Neolitiċi l-oħra fil-Gżejjer Maltin. Barra minn hekk, it-tempju ma fih l-ebda dekorazzjoni.<ref>Zammit, Mayrhofer, ''The Prehistoric Temples of Malta and Gozo'', p. 142.</ref> Sir Temi Zammit wettaq l-iskavi f'dan is-sit bejn l-1925 u l-1927. Fis-sit instabu diversi fdalijiet tal-fuħħar ta' insedjament li hu iktar antik mit-tempju stess b'diversi sekli. Dawn il-fdalijiet tal-fuħħar taw l-isem tal-fażi preistorika magħrufa bħala l-fażi tal-Imġarr.<ref>Trump, Cilia, ''Malta Prehistory and Temples'', p. 155.</ref> === Skorba === [[Stampa:Skorba-temple.jpg|daqsminuri|Il-fdalijiet ta' Skorba]] L-importanza ta' dan is-sit tinsab fil-fdalijiet tiegħu iktar milli mill-informazzjoni li nġabret mill-iskavi tiegħu.<ref>Trump, ''Malta: An archaeological guide'', p. 137.</ref> Dan it-tempju għandu pjanta tipika bi tliet apsidi tal-fażi ta' Ġgantija, għalkemm il-biċċa l-kbira tal-ewwel żewġ apsidi u l-faċċata kollha nqerdu u ntilfu għalkollox. Li fadal huma l-pavimentar tal-ġebel tal-passaġġ tad-daħla, bil-perforazzjonijiet, l-art bit-torba, u ħaġra wieqfa kbira tal-qawwi ta' fuq.<ref>Zammit, Mayrhofer, ''The Prehistoric Temples of Malta and Gozo'', p. 145.</ref> Il-ħajt tat-Tramuntana jinsab fi stat aħjar; oriġinarjament id-daħla kienet tagħti għal fetħa ċentrali, iżda din imbagħad ġiet magħluqa għalkollox fil-fażi ta' Ħal Tarxien, u minflok tpoġġew altari fl-irkejjen iffurmati b'dan l-għeluq.<ref>Trump, Cilia, ''Malta Prehistory and Temples'', p. 156.</ref> Fil-fażi ta' Ħal Tarxien ġie miżjud kumpless ieħor fil-Lvant ta' dan it-tempju, b'erba' apsidi u niċċa ċentrali.<ref>Trump, Cilia, ''Malta Prehistory and Temples'', p. 159.</ref> Mill-fdalijiet li nstabu fil-madwar, jidher li fiż-żona kien hemm insedjament ferm iktar antik u li kienu ilhom jgħixu hemm għal xi tnax-il seklu. L-iktar struttura antika hija l-ħajt dritt ta' ħdax-il metru lejn in-naħa tal-Punent tad-daħla tal-ewwel kumpless. Fid-depożiti madwar dan il-ħajt, instab materjal mill-ewwel fażi magħrufa ta' bniedem li kienu jokkupaw dawn il-Gżejjer, jiġifieri l-fażi ta' Għar Dalam. Fost id-depożiti domestiċi li nstabu f'dan il-materjal kien hemm faħam maħruq, ċereali karbonizzati, diversi frammenti ta' tkaħħil maħruq, eċċ. Mill-analizi moderna tal-frammenti ħareġ li kienu jmorru lura għas-sena 4850 Q.K.<ref>Trump, ''Malta: An archaeological guide'', p. 138.</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.niumalta.com/vladi/neo/pages/skorba_malta_temples.html|titlu=Camilleri, Vladimir. "Skorba". niumalta.com. Arkivjat 06-04-2009.|data-aċċess=2021-02-01|kunjom=|isem=|koawturi=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090406173353/http://www.niumalta.com/vladi/neo/pages/skorba_malta_temples.html|arkivju-data=2009-04-06|url-status=bot: unknown}}</ref> === Ħaġar Qim === [[Stampa:Ħaġar Qim Temple 15.jpg|daqsminuri|Ħaġar Qim protett b'tinda]] It-tempju ta' Ħaġar Qim jinsab qrib żona bix-xagħri u l-irdumijiet, xi żewġ kilometri bogħod mill-Qrendi u mis-[[Siġġiewi|Siġġiewi]].<ref>Zammit, Mayrhofer, ''The Prehistoric Temples of Malta and Gozo'', p. 28.</ref> It-tempju nbena bil-franka ratba mill-irdumijiet viċin.<ref>Trump, ''Malta: An archaeological guide'', p. 95.</ref> L-effetti ta' din l-għażla fil-kostruzzjoni tat-tempju jidhru ċar fil-ħajt estern tan-Nofsinhar, fejn l-ortostati l-kbar huma esposti għar-riħ u għall-baħar. Fejn il-ġebel baqa' mikxuf il-ħsarat mill-elementi matul is-sekli huma aktar evidenti. Illum hemm tinda li tgħatti u tipproteġi l-ġebel tat-tempju mix-xemx u x-xita. (Bħala hemm oħra fuq l-Imnajdra kif ukoll Ħal Tarxien).<ref>Trump, Cilia, ''Malta Prehistory and Temples'', p. 142.</ref> Il-faċċata tat-tempju hija tipika, bid-daħla trilitika, b'ġebel wieqaf u mimdud, tal-aħħar jaqsam min-naħa għal oħra tad-daħla. Mal-faċċata hemm qisu bank twil tal-ġebel. Mid-daħla prinċipali wieħed jidħol dritt fl-ewwel bitħa tat-tempju.<ref>Trump, ''Malta: An archaeological guide'', p. 98.</ref> Dan il-passaġġ tad-daħla u l-fetħa ċentrali jsegwu d-disinn tat-tempji megalitiċi tal-Gżejjer Maltin, għalkemm hemm għadd ta' modifiki konsiderevoli.<ref>{{Ċita web|url=http://www.heritagemalta.org/mnajdratemples.html|titlu="Heritage Malta: Ħaġar Qim and Imnajdra". Arkivjat 16-09-2008.|data-aċċess=2021-02-01|kunjom=|isem=|koawturi=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130301074313/http://www.heritagemalta.org/mnajdratemples.html|arkivju-data=2013-03-01|url-status=bot: unknown}}</ref> Daħla separata tagħti aċċess għal erba' kompartimenti oħra li ma jinfdux u li huma indipendenti minn xulxin, u jissostitwixxu l-apsida tal-Majjistral.<ref>Zammit, Mayrhofer, ''The Prehistoric Temples of Malta and Gozo'', p. 31.</ref> === Mnajdra === [[Stampa:Mnajdra-08-Durchgang-1989-gje.jpg|daqsminuri|L-istrutturi trilittiċi (jiġiferi, tliet ġebliet) tal-Imnajdra]] It-tempji tal-Imnajdra jinsabu daqs 500 metru 'il bogħod minn Ħaġar Qim, u jitqiesu bħala kumpless ta' tempji għalihom.<ref>Trump, Cilia, ''Malta Prehistory and Temples'', p. 148.</ref> Hawn jinsabu tliet tempji kollha mwaħħla ma xulxin, biss kull wieħed b'bieb għalih. It-tempju ta' isfel (tan-Nofsinhar) hu magħmul minn barra minn ġebel tal-qawwi. Din il-binja hi eqdem mit-tempju tan-nofs għaliex mingħajr din il-binja it-tempju tan-nofs ma jżommx waħdu. Fuq in-naħa tal-lemin estrem, jiġifieri n-naħa tat-Tramuntana hemm nitfa ta' tempju, għamla ta' trifolju, li jmur lura għall-fażi tal- Ġgantija. Fih jidhru ħafna toqob żgħar biex jiddekoraw it-tempju. toqob simili jidhru wkoll fit-tempji l-oħra tal-Imnajdra. Il-kompartiment jew it-tempju tan-nofs, jidher li nbena l-aħħar fil-fażi ta' Ħal Tarxien, wara s-sena 3100 Q.K. Dan għandu erba' apsidi biss ma għandux l-apsidi tan-nofs. Minflok hemm qisu niċċa.<ref>Trump, ''Malta: An archaeological guide'', p. 103.</ref> It-tempju ta' isfel (tan-Nofsinhar) u l-aktar massiċċ. Il-forma tal-faċċata hi konkava bħat-tempji kollha. Fuq quddiem tagħha hemm qisu b'bank tal-ġebel. It-tempju tan-Nofsinhar huwa orjentat astronomikament ma' tlugħ ix-xemx waqt is-solstizji u l-ekwinozji; fis-solstizju tas-sajf, l-ewwel raġġi tax-xemx idawlu t-tarf tal-ħaġra megalitika ddekorata bejn l-ewwel apsidi, filwaqt li fis-solstizju tax-xitwa jiġri l-estess ħaġa fuq ħaġra megalitika oħra fl-apsida opposta.<ref>{{Ċita web|url=http://www.weathermalta.net/websites/mariovassallo/3/|titlu="Malta temples by Mario Vassallo". Arkivjat 06-06-2008.|data-aċċess=2021-02-01|kunjom=|isem=|koawturi=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080606201842/http://www.weathermalta.net/websites/mariovassallo/3/|arkivju-data=2008-06-06|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-ekwinozju, ma' tlugħ ix-xemx, ir-raġġi tax-xemx jgħaddu dritt tul id-daħla prinċipali sa ma jaslu fl-iktar niċċa ċentrali fuq ġewwa nett.<ref>{{Ċita web|url=http://www.heritagemalta.org/Consultation/Documents/Temples%20-%20Description.pdf|titlu=The Megalithic Temples of Malta: Draft Description, Malta: Heritage Malta, p. 3. Arkivjat 20-10-2007.|data-aċċess=2021-02-01|kunjom=|isem=|koawturi=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071020170410/http://www.heritagemalta.org/Consultation/Documents/Temples%20-%20Description.pdf|arkivju-data=2007-10-20|url-status=bot: unknown}}</ref> === Tarxien === [[Stampa:Luigi Maria Ugolini, Maltese lady wearing għonnella in the Tarxien temples.jpg|daqsminuri|Mara bl-għonnella u t-tarbija tagħha fit-tempji ta' Ħal Tarxien. Ritratt antik ta' Luigi Maria Ugolini.]] Il-kumpless tat-tempji ta' Ħal Tarxien jinsab daqs 400 metru fil-Lvant mill-Ipoġew ta' Ħal Saflieni. Fil-bidu tas-seklu 20, l-arkeologu Sir Temi Zammit ħa ħsieb l-iskavi ta' dan is-sit.<ref>Trump, ''Malta: An archaeological guide'', p. 67.</ref><ref>Zammit, Mayrhofer, ''The Prehistoric Temples of Malta and Gozo'', p. 67.</ref> Qabel ma nbena l-bini tal-madwar is-sit arkeoloġiku kien moħbija taħt il-ħamrija tal-għelieqi li kienu jinħadmu. Is-sit arkeoloġiku hu magħmul minn erba tempji megalitiċi, kull wieħed ta' perijodu differenti. L-iktar tempju antik jinsab fil-Grigal u nbenda bejn it-3600 u s-sena u t-3200 Q.K. Dan fadal biss traċċi tiegħu u jintgġarfu mill-forma elliptika tipika tat-tempji. It-tempji tan-Nofsinhar u tal-Lvant inbnew fil-fażi ta' 'Ħal Tarxien', bejn is-sena 3150 u s-sena 2500 Q.K. It-tieni tempju fih tliet apsidi semiċirkolari paralleli, b'passaġġ kbir, filwaqt li t-tielet tempju fih żewġ settijiet paralleli ta' apsidi, b'passaġġ f'direzzjoni parallela ma' dik tal-ewwel tempju. L-ewwel tempju li wieħed jilħaq hekk kif jibda l-viżita tiegħu hu l-aktar sofistikat għax għandu ħafna ħaġar iddisinjat l-aktar bil-forom tal-ispiral.<ref name=":1" /> Il-ħaġriet tal-ħitan tqiegħdu ħdejn xulxin bi preċiżjoni kbira u huma impressjonanti ħafna fis-sempliċità tagħhom.<ref>Trump, Cilia, ''Malta Prehistory and Temples'', p. 122.</ref> F'rokna li tinsab fit-tempju tan-nofs hemm minquxa fuq il-ħajt żewġ barrin u ħanżira. Hemm ukoll kompartiment tal-ġebel ieħor b'ħofra żgħira magħmul bħallikieku l-annimali ż-żgħar kienu sepparati mill-annimali l-kbar. Fl-art hemm ħofra li kienet tingħalaq b'għatu. Din setgħet serviet biex fiha jitqiegħed xi alf għall-annimali li kienu f'dawn il-kompartimenti tat-tempju. == Referenzi == {{referenzi}} {{Repubblika ta' Malta}} [[Kategorija:Preistorja]] [[Kategorija:Tempji megalitiċi ta' Malta]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] qk4mcv7ht8svpv2i1brjn6m3ivf3b3d 0 34089 331416 331229 2026-08-11T21:04:09Z ToniSant 4257 /* Awwissu */ RIP Norman Hamilton 331416 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}</ref> * 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref> * 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> * 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}</ref> * 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince & Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> * 20: [[George Callus]], 88, ko-fundatur tal-Comtec (twieled: 8 ta' Settembru 1937) <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu="Nimmissjak Immens, Għażiż" - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-23-2026.1122923|titlu=Announcements – January 23, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Frar == * 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}</ref> * 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista <ref> {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}</ref> * 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}</ref> == Marzu == * 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant <ref>{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}</ref> * 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tinghata-l-ahhar-tislima-lil-elio-lombardi-ikona-fid-drama-maltija/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lil Elio Lombardi … ikona fid-drama Maltija|kunjom=Camilleri|isem=Enrique|data=8 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> == April == * 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 11: [[Colin Willis]], 81, eks-kummissajru Awstraljan għal Malta u attur <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-13/local-news/Well-known-actor-Colin-Willis-passes-away-aged-81-6736288759|titlu=Well-known actor Colin Willis passes away aged 81 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-04-13}}</ref> * 12: [[Aurelio Belli]], 49, mużiċist u arranġatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/musician-mpo-manager-aurelio-belli-dies-aged-49.1126829|titlu=Musician and MPO manager Aurelio Belli dies, aged 49|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-04-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://slippedisc.com/2026/04/malta-mourns-maestro-49/|titlu=Malta mourns maestro, 49|kunjom=lebrecht|isem=Norman|data=12 April 2026|sit=Slipped Disc|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-12/local-news/Maestro-Aurelio-Belli-dies-aged-49-6736288731|titlu=Maestro Aurelio Belli dies, aged 49 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/140933/maestro_aurelio_belli_dies_at_49_|titlu=Maestro Aurelio Belli dies at 49|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=12 April 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-maestro-aurelio-belli/|titlu=Imut il-Maestro Aurelio Belli|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=12 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-is-surmast-aurelio-belli/|titlu=Imut is-Surmast Aurelio Belli|kunjom=|isem=|data=2026-04-12|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-maestro-aurelio-belli-fl-eta-ta-49-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Maestro Aurelio Belli fl-età ta’ 49 sena|kunjom=Sacco Baldacchino|isem=Kimberley|data=12 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/12/tithabbar-il-mewt-tas-surmast-aurelio-belli/|titlu=Titħabbar il-mewt tas-Surmast Aurelio Belli|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-12|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-maestro-aurelio-belli-jinghata-l-ahhar-tislima|titlu=Tislima lill-Maestro Aurelio Belli: “Mela s-silenzju b’ħajja ta’ noti”|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=18 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Desmond Morris]], 98, etoloġista Ingliż li għex f'Malta (1968–1974) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/desmond-morris-famous-zoologist-author-painter-malta-past-dies-98.1127264|titlu=Desmond Morris, famous zoologist, author and painter with Malta past, dies at 98|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-04-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> * 24: [[Mary Grech]], 88, attriċi u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-actress-mary-grech-dies-aged-88.1127413|titlu=Veteran actress Mary Grech dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-04-24|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-attrici-u-prezentatrici-mary-grech/|titlu=Tmut l-attriċi u preżentatriċi Mary Grech|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=24 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-eks-prezentattrici-televiziva-mary-grech/|titlu=Tmut l-eks preżentattriċi televiżiva Mary Grech|kunjom=Attard|isem=Francesca|data=2026-04-24|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/24/tmut-mary-grech-pijufniera-tax-xandir-u-fost-l-ewwel-ucuh-tat-televizjoni-maltija/|titlu=Tmut Mary Grech, attriċi, pijuniera tax-xandir u fost l-ewwel uċuħ tat-televiżjoni Maltija|kunjom=Abdilla|isem=Raymond|data=2026-04-24|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref> == Mejju == * 1: [[Dolindo Cassar]], 83, xandar u eks-president tas-[[Soċjetà Filarmonika La Stella]] u tat-[[Teatru Astra]] <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/tislima-lil-dolindo-cassar-li-ghadda-ghall-hajja-ta-dejjem-figura-li-halliet-marka-kbira-fil-kultura-ghawdxija/|titlu=Tislima Lil Dolindo Cassar Li Għadda Għall-Ħajja Ta’ Dejjem - Figura Li Ħalliet Marka Kbira Fil-Kultura Għawdxija|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-05-05|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.stgeorge.org.mt/events/funeral-of-dolindo-cassar/|titlu=Funeral of DOLINDO CASSAR|data=2026-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-dolindo-cassar.1129615|titlu=Appreciation: Dolindo Cassar|kunjom=Spiteri|isem=Charles|data=2026-06-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Noel Galea Bason]], 71, skultur <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/15/imut-l-artist-noel-galea-bason/|titlu=Imut l-artist Noel Galea Bason|kunjom=|isem=|data=2026-05-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/artist-noel-galea-bason-dies-aged-71.1128464|titlu=Artist Noel Galea Bason dies aged 71|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-05-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-noel-galea-bason-furjaniz-moghni-btalenti-artistici-varji/|titlu=Imut Noel Galea Bason, Furjaniż mogħni b’talenti artistiċi varji|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=15 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Norbert Ellul Vincenti]], 88, patri Franġiskan, għalliem u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/19/imut-p-norbert-ellul-vincenti-ofm/|titlu=Imut P. Norbert Ellul Vincenti OFM|kunjom=|isem=|data=2026-05-19|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-patri-norbert-ellul-vincenti/|titlu=Imut Patri Norbert Ellul Vincenti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=19 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 22: [[Franco Fenech]], 47, ko-eredi ta' Tumas Group <ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/franco-fenech-22-05-2026|titlu=Franco Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=22 Mejju 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tumas-group-director-franco-fenech-dies.1128869|titlu=Tumas Group heir Franco Fenech dies|kunjom=|isem=|data=2026-05-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142011/franco_fenech_yorgen_fenechs_older_brother_passes_away|titlu=Franco Fenech, Yorgen Fenech's older brother, passes away|kunjom=Farrugia|isem=Matthew|data=22 Mejju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/05/22/franco-fenech-dies-with-drug-overdose/|titlu=Franco Fenech dies by drug overdose|kunjom=Camilleri|isem=Mark|data=2026-05-22|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-07}}</ref> * 26: [[Benny Muscat]], 86, sid ta' diversi ristorant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/goodbye-nonno-renowned-restaurateur-benny-muscat-dies.1129052|titlu='Goodbye Nonno' – renowned restaurateur Benny Muscat dies|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-05-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-benny-muscat-il-qalb-wara-ta-marija-palazzo-pescatore-u-trattoria-del-nonno/|titlu=Imut Benny Muscat, il-qalb wara Ta’ Marija, Palazzo Pescatore u Trattoria del Nonno|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=26 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/benny-muscat-26-05-2026|titlu=Benny Muscat - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-28}}</ref> * 28: [[Rose Riolo]], 90, attriċi <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-eks-attrici-rose-riolo/|titlu=Tmut l-eks attriċi Rose Riolo|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=28 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-29-2026.1129195|titlu=Announcements – May 29, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-05-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> * 28: [[Ray Ghigo Laferla]], ??, imprenditur u DJ <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ray-ghigo-laferla-eks-dj-tal-griffin-u-fundatur-tal-ghigos-disco/|titlu=Imut Ray Ghigo Laferla, eks DJ tal-Griffin u fundatur tal-Ghigos Disco|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=29 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Ġunju == * 4: [[Jonathan Cardona]], 47, eks-CEO tal-[[Enemalta]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-enemalta-ceo-residency-malta-head-jonathan-cardona-dies.1129476|titlu=Former Enemalta CEO, Residency Malta head Jonathan Cardona dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-kap-ezekuttiv-tal-enemalta-u-residenza-malta-jonathan-cardona/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Kap Eżekuttiv tal-Enemalta u Residenza Malta Jonathan Cardona|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Ġunju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142318/former_joseph_muscat_aide_jonathan_cardona_passes_away_|titlu=Former Joseph Muscat aide Jonathan Cardona passes away|kunjom=Azzopardi|isem=Karl|data=4 Ġunju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-kap-tal-enemalta-u-tal-programm-tac-cittadinanza-jonathan-cardona/|titlu=Imut l-eks kap tal-Enemalta u tal-programm taċ-ċittadinanza Jonathan Cardona|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=4 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-il-pm-jinhasad-bil-mewt-ta-jonathan-cardona-waqt-il-gurament-tal-hatra-tal-membri-tal-kabinett/|titlu=ARA: il-PM jinħasad bil-mewt ta' Jonathan Cardona waqt il-ġurament tal-ħatra tal-membri tal-Kabinett|data=2026-06-04|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-04/local-news/CEO-of-Residency-Malta-Agency-Jonathan-Cardona-dies-6736290235|titlu=CEO of Residency Malta Agency, Jonathan Cardona, passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref> * 5: [[Olivia Dow]]: ??, żeffiena u għalliema tal-ballet <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/renowned-ballet-teacher-olivia-dow-dies.1129558|titlu=Renowned ballet teacher Olivia Dow dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-olivia-dow.1129901|titlu=Appreciation: Olivia Dow|kunjom=Chetcuti|isem=Kristina|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 8: [[Antonio Briguglio]], 91, referee tal-futbol <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-l-ex-referee-internazzjonali-tonio-briguglio/|titlu=Imut l-ex-referee internazzjonali Tonio Briguglio|kunjom=Cossai|isem=Peter|data=2026-06-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/sports/football/142408/former_referee_antonio_briguglio_dies_|titlu=Former referee Antonio Briguglio dies|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/06/08/maltese-legendary-referee-tonio-briguglio-dies-aged-91/|titlu=Maltese legendary referee Tonio Briguglio dies, aged 91|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2026-06-08|sit=SportsDesk|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Josephine Xuereb]], ??, attivita u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-pn-election-candidate-dies.1129912|titlu=Former PN election candidate dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/14/tithabbar-il-mewt-ta-josephine-xuereb/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Josephine Xuereb|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-14/local-news/Former-PN-candidate-Josephine-Xuereb-dies-6736290504|titlu=Former PN candidate Josephine Xuereb dies|data=14 Ġunju 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/17/josephine-xuereb-kienet-mara-li-uzat-it-talenti-taghha-biex-tkattar-il-gid/|titlu="Josephine Xuereb kienet mara li użat it-talenti tagħha biex tkattar il-ġid"|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-06-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 18: [[Helen Borg]], ??, eks President tal-Kunsill tal-Iskola għat-Tagħlim Tul il-Ħajja u eks Kap tal-Iskola Vincenzo Borg Brared, marda tal-Parkinson's <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/riptmut-helen-borg-eks-president-tal-kunsill-tal-iskola-ghat-taghlim-tul-il-hajja-u-eks-headteacher-ta-birkirkara/|titlu=Tmut Helen Borg, Eks President Tal-Kunsill Tal-Iskola Għat-Tagħlim Tul Il-Ħajja U Eks Headteacher Ta’ Birkirkara|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-06-19|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 21: [[Żeppi l-Ħafi|Joseph Fenech]], 71, kriminal magħruf bħala Żeppi l-Ħafi <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-fenech-known-zeppi-lhafi-dies-aged-71.1130234|titlu=Joseph Fenech, known as Żeppi l-Ħafi, dies aged 71|kunjom=|isem=|data=2026-06-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-joseph-fenech-maghruf-bhal-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech, magħruf bħal Żeppi l-Ħafi|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=21 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-joseph-fenech-maghruf-bhala-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech magħruf bħala Żeppi l-Ħafi|data=2026-06-21|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 22: [[Paul Fenech (kunsilleri)|Paul Fenech]], 79, kunsillier tas-Swieqi, artist u kowċ tal-basketball <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-swieqi-councillor-artist-basketball-coach-paul-fenech-dies.1130293|titlu=Former Swieqi councillor, artist and basketball coach, Paul Fenech dies aged 79|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-06-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/22/il-pn-isellem-il-memorja-ta-paul-fenech-li-serva-ghal-snin-twal-bhala-kunsillier-lokali-tal-pn-fi-swieqi/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta' Paul Fenech li serva għal snin twal bħala kunsillier lokali tal-PN fi Swieqi|kunjom=Borg|isem=Maria|data=2026-06-22|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/paul-fenech-22-06-2026|titlu=Paul Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-25}}</ref> * 29: [[Antoinette Miggiani]], 88, sopran u għalliema tal-kant <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-is-sopran-u-ghallieam-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tmut is-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/29/thabbret-il-mewt-tas-sopran-u-ghalliema-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tħabbret il-mewt tas-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/antoinette-miggiani-soprano-teacher-dies-aged-88.1130669|titlu=Antoinette Miggiani, soprano, teacher dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-29/local-news/Renowned-Maltese-soprano-and-vocal-teacher-Antoinette-Miggiani-dies-aged-88-6736290961|titlu=Renowned Maltese soprano and vocal teacher Antoinette Miggiani dies aged 88|data=29 June 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/antoinette-miggiani-29-06-2026|titlu=Antoinette Miggiani|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=30 Ġunju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=rn}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-antoinette-miggiani-19372026.1130913|titlu=Appreciation: Antoinette Miggiani (1937-2026)|kunjom=Said|isem=Mark|data=2026-07-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-05}}</ref> == Lulju == * 1: [[John Ripard Snr]], 96, baħħar Olimpiku <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-01/local-news/Sailing-icon-and-RMYC-Honorary-President-John-Ripard-Snr-Passes-Away-6736291009|titlu=Sailing icon and RMYC Honorary President John Ripard Snr dies, aged 96 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/john-ripard-snr-cofounder-rolex-middle-sea-race-dies-aged-96.1130762|titlu=John Ripard Snr, Olympian and co-founder of Rolex Middle Sea Race, dies aged 96|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-07-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/01/tithabbar-il-mewt-ta-john-ripard-pijunier-tal-ibburdjar-fmalta/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' John Ripard...pijunier tal-ibburdjar f'Malta|kunjom=|isem=|data=2026-07-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-3-2026.1130831|titlu=Announcements – July 3, 2026|data=3 Lulju 2026|sit=Times of Malta|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/john-c-ripard-01-07-2026|titlu=John C Ripard|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=3 Lulju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}</ref> * 3: [[Carmen Vella]], 79, kantanta u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-carmen-vella-li-kienet-kantanta-u-xandara-ma-radju-malta/|titlu=Tmut Carmen Vella li kienet kantanta u xandara ma’ Radju Malta|data=3 Lulju 2026|sit=TVMnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-u-xandara-carmen-vella/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kantanta u xandara Carmen Vella|kunjom=Cini|isem=Luana|data=3 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-il-kantanta-carmen-vella/|titlu=Tmut il-kantanta Carmen Vella|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=3 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/kelli-x-xorti-nipprezenta-maghha-ghal-diversi-snin-il-programm-tar-radju-maltin-biss-in-neputija-bmessagg-lil-carmen-vella-li-hallietna/|titlu=“Kelli X-Xorti Nippreżenta Magħha Għal Diversi Snin Il-Programm Tar-Radju Maltin Biss” – In-Neputija B’Messaġġ Lil Carmen Vella Li Ħallietna|kunjom=Grech|isem=Matthea|data=3 Lulju 2026|sit=Gwida|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|titlu=Farewell Carmen Vella - another icon of the Maltese song scene passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-07-04|sit=The Maltese Herald|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260704130639/https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|arkivju-data=2026-07-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sliema.news/local/carmen-vella-sliema-cabaret-legend-dies-at-79/|titlu=Carmen Vella, Sliema Cabaret Legend, Dies at 79|kunjom=Camilleri|isem=Paul|data=2026-07-04|sit=sliema.news|lingwa=en-MT|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-6-2026.1130957|titlu=Announcements – July 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-07-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.mt/obituary/carmen-portanier-03-07-2026|titlu=Carmen Portanier - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-08}}</ref> * 14: [[Ryan Spiteri]], 47, DJ, avvelenament aċċidentali mill-monossidu tal-karbonju <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/two-found-dead-parked-car-marsascala.1131404|titlu=Two found dead in parked car in Marsascala|kunjom=|isem=|data=2026-07-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dj-woman-died-accidental-carbon-monoxide-poisoning-probe-indicates.1131419|titlu=DJ and woman died of accidental carbon monoxide poisoning|kunjom=Zammit|isem=Mark Laurence|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-dj-ryan-spiteri-following-sudden-death.1131405|titlu=Tributes to DJ Ryan Spiteri after he is found dead in car with woman|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/ryan-spiteri-and-woman-believed-to-have-died-from-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Ryan Spiteri And Woman Believed To Have Died From Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/police-confirm-ryan-spiteri-and-woman-died-from-accidental-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Police Confirm Ryan Spiteri And Woman Died From Accidental Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/l-investigazzjoni-fil-mewt-taz-zewg-persuni-fkarozza-tindika-li-sehh-b-avvelenament-accidentali/|titlu=L-awtopsja turi li ż-żewġ persuni f'karozza f'Wied il-Għajn mietu b' avvelenament aċċidentali|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ragel-u-mara-jinstabu-mejta-fgaraxx-fwied-il-ghajn-eskluz-omicidju/|titlu=AĠĠORNAT: DJ Ryan Spiteri u mara ta' 41 sena jinstabu mejta f'garaxx f'Wied il-Għajn – eskluż omiċidju|data=2026-07-14|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri/|titlu=Titħabbar il-mewt tad-DJ maħbub Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-jsellem-il-memorja-ta-ryan-spiteri/|titlu=Il-Prim Ministru jsellem il-memorja ta’ Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/ragel-umara-jinstabu-mejta-fkarozza/|titlu="Mhu se ninsewk qatt" - qraba u ħbieb isellmu lil Ryan Spiteri wara l-mewt tiegħu|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/l-investigaturi-jemmnu-li-mietu-avvelenati-bil-carbon-monoxide-mill-ac-tal-karozza/|titlu=L-investigaturi jemmnu li mietu avvelenati bil-carbon monoxide mill-AC tal-karozza|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/eluf-ixxukkjati-bil-mewt-tad-dj-ryan-spiteri/|titlu=Eluf ixxukkjati bil-mewt tad-DJ Ryan Spiteri|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mara-u-ragel-jinstabu-mejta-fkarozza-pparkjata-fmarsaskala/|titlu=DJ u mara jmutu “b’avvelenament tal-monossidu tal-karbonju b’mod aċċidentali”|kunjom=Attard|isem=Charmaine|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mbikkma-u-mahsuda-bil-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri-strieh-fis-sliem/|titlu=Ħafna Mbikkma U Maħsuda Bil-Mewt Tad-DJ Maħbub Ryan Spiteri - Strieħ Fis-Sliem|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-07-14|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/court_and_police/143172/two_found_dead_in_car_in_marsaskala1|titlu=DJ Ryan Spiteri and woman died from carbon monoxide poisoning, death considered accidental|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=15 July 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-id-dj-ryan-spiteri-jinghata-l-ahhar-tislima/|titlu=Ara: Id-DJ Ryan Spiteri jingħata l-aħħar tislima|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=18 July 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 28: [[Anthony Spiteri]], ??, eks-membru tas-sigurtà tal-MFA <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/28/imut-anthony-spiteri-imlaqqam-bhala-jerry-lewis-li-ghal-snin-twal-hadem-bhala-membru-tas-sigurta-tal-mfa/|titlu=Imut Anthony Spiteri, imlaqqam bħala 'Jerry Lewis', li għal snin twal ħadem bħala membru tas-sigurtà tal-MFA|kunjom=Micallef|isem=Christian|data=2026-07-28|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-28}}</ref> == Awwissu == * 11: [[Norman Hamilton]], 85, xandar u negozjant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-broadcaster-norman-hamilton-dies-aged-85.1132535|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/kien-pedament-tax-xandir-fpajjizna-l-ewwel-reazzjonijiet-wara-l-mewt-tax-xandar-veteran-norman-hamilton/|titlu=“Kien pedament tax-xandir f’pajjiżna” – l-ewwel reazzjonijiet wara l-mewt tax-xandar veteran Norman Hamilton|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-u-l-partit-laburista-jsellmu-l-memorja-ta-norman-hamilton/|titlu=Il-Prim Ministru u l-Partit Laburista jsellmu l-memorja ta’ Norman Hamilton|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-norman-hamilton-pijunier-tax-xandir-fmalta/|titlu=Imut Norman Hamilton, pijunier tax-xandir f’Malta|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/norman-hamilton-imut-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Norman Hamilton imut fl-età ta’ 85 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-08-11/local-news/Veteran-broadcaster-Norman-Hamilton-dies-aged-85-6736292052|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/11/thabbret-il-mewt-tal-eks-prezentatur-televiziv-norman-hamilton-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-eks preżentatur televiżiv Norman Hamilton fl-età ta' 85 sena|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143727/veteran_broadcaster_and_former_ambassador_norman_hamilton_dead_at_85|titlu=Veteran broadcaster and former ambassador Norman Hamilton dead at 85|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-11}}</ref> == Ara aktar == * [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026 == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2026|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] nz1y3ui21n7ery6vzbmaprs10rrs2aj 0 34411 331413 331403 2026-08-11T20:53:04Z ToniSant 4257 Modifiki annullati ta' [[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/~2026-44058-65|~2026-44058-65]] ([[Diskussjoni utent:~2026-44058-65|diskussjoni]]) għall-aħħar verżjoni ta' [[Utent:Trigcly|Trigcly]] 329889 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Coral reef... South end of my area (14119221571).jpg|daqsminuri|Diversità ta' forom ta' ħajja fuq skoll tal-qroll.]] Il-'''ħajja''' hija materja bi proċessi [[Bijoloġija|bijoloġiċi]], bħas-senjalar u l-kapaċità li wieħed isostni lilu nnifsu. Deskrittivament il-ħajja tiġi definita bħala l-kapaċità ta' omeostażi, organizzazzjoni, metaboliżmu, tkabbir, adattament, rispons għall-istimoli u riproduzzjoni. Kull forma ta' ħajja eventwalment tasal għall-istadju tal-[[mewt]], u l-ebda ħajja mhi immortali. Ġew proposti bosta definizzjonijiet [[Filosofija|filosofiċi]] tas-sistemi tal-ħajja, bħal sistemi li jorganizzaw lilhom infushom. Id-definizzjoni tal-ħajja hija kkumplikata iktar mill-viruses, li jirreplikaw biss fiċ-ċelloli ospitanti, u l-possibbiltà ta' ħajja ekstraterrestri, li jaf tkun differenti ħafna mill-ħajja fid-[[Id-Dinja|Dinja]]. Il-ħajja teżisti kullimkien fid-Dinja fl-arja, fl-ilma u fil-ħamrija, u bosta ekosistemi jifformaw il-bijosfera. Uħud minnhom huma ambjenti ibsin li jgħixu fihom biss l-estremofili. Il-ħajja f'ekosistema partikolari tissejjaħ il-bijota tagħha. Il-ħajja ilha tiġi studjata minn żmien il-qedem, b'teoriji bħall-materjaliżmu ta' [[Empedokle]] li sostna li kienet magħmula minn erba' elementi esterni, u l-ilomorfiżmu ta' [[Aristotli]] li sostna li l-organiżmi ħajjin kellhom l-erwieħ u jinkorporaw kemm il-forma kif ukoll il-materja. Il-ħajja oriġinat mill-inqas 3.5 biljun sena ilu, u rriżultat f'antenat komuni universali. Il-ħajja evolviet fl-[[Speċi|ispeċijiet]] kollha li jeżistu llum, flimkien ma' bosta speċijiet estinti, li wħud minnhom ħallew traċċi bħala fossili. It-tentattivi ta' klassifikazzjoni tal-organiżmi ħajjin bdiet ukoll permezz ta' Aristotli. Il-klassifikazzjoni moderna bdiet bis-sistema tan-nomenklatura binomjali ta' [[Carl Linnaeus]] fis-snin 40 tas-seklu 18. L-organiżmi ħajjin huma magħmula minn molekoli bijokimiċi, iffurmat l-iktar minn ftit elementi kimiċi ewlenin. L-organiżmi ħajjin kollha jkun fihom żewġ tipi ta' makromolekoli, proteini u aċidi nukleiċi, u dawn tal-aħħar normalment ikun fihom id-[[DNA]] u l-RNA: dawn ikun fihom l-informazzjoni meħtieġa minn kull speċi, inkluż l-istruzzjonijiet għall-produzzjoni ta' kull tip ta' proteina. Il-proteini, min-naħa tagħhom, iservu bħala l-makkinarju li jwettaq il-bosta proċessi [[Kimika|kimiċi]] tal-ħajja. Iċ-ċellola hija l-unità strutturali u funzjonali tal-ħajja. L-organiżmi iż-żgħar, inkluż il-prokarjoti (batterji u l-''archaea''), jikkonsistu minn ċelloli uniċi żgħar. L-organiżmi l-kbar, l-iktar l-ewkarjoti, jistgħu jikkonsistu minn ċelloli uniċi jew jistgħu jkunu multiċellolari bi struttura iktar kumplessa. Il-ħajja hija magħrufa li teżisti fid-Dinja biss iżda huwa maħsub li l-ħajja ekstraterrestri hija probabbli. Il-ħajja artifiċjali qed tiġi simulata u esplorata mix-xjenzati u mill-inġiniera. == Definizzjonijiet == === Sfida === Id-definizzjoni tal-ħajja ilha sfida għax-xjenzati u għall-filosfi. Parzjalment dan għax il-ħajja hija proċess mhux sustanza. Dan huwa kkumplikat minħabba nuqqas ta' għarfien dwar il-karatteristiċi tal-entitajiet ħajjin, jekk hemm, li jaf żviluppaw 'il barra mid-Dinja. Tressqu wkoll definizzjonijiet filosofiċi, b'diffikultajiet simili dwar kif l-organiżmi ħajjin jiġu distinti mill-organiżmi mhux ħajjin. Kien hemm diversi dibattiti wkoll dwar id-definizzjonijiet [[Dritt|legali]], għalkemm dawn ġeneralment jiffukaw fuq id-deċiżjoni li [[bniedem]] jiġi ddikjarat mejjet, u r-rammifikazzjonijiet legali ta' din id-deċiżjoni. Ġew ikkompilati mill-inqas 123 definizzjoni tal-ħajja. Bijota huwa raggruppament ta' organiżmi ħajjin, speċjalment l-[[Annimal|annimali]] u l-[[Pjanta|pjanti]], li jabitaw post u żmien speċifiku, bħal ekosistema jew [[bijoma]]; għaldaqstant, l-għan tal-konservazzjoni tan-natura hu li tippreserva l-bijota ta' ekosistema. === Deskrittiva === Ladarba ma hemmx konsensus dwar definizzjoni tal-ħajja, il-biċċa l-kbira tad-definizzjonijiet attwali fil-bijoloġija, l-istudju [[Xjenza|xjentifiku]] tal-ħajja, huma deskrittivi. Il-ħajja titqies bħala karatteristika ta' xi ħaġa li tippreserva, tmexxi jew issaħħaħ l-eżistenza tagħha fl-ambjent partikolari. Dan jimplika l-karatteristiċi kollha jew il-biċċa l-kbira ta' dawn li ġejjin: # Omeostażi: ir-regolazzjoni tal-ambjent intern biex jinżamm stat kostanti; pereżempju, il-produzzjoni tal-għaraq biex titnaqqas it-temperatura. # Organizzazzjoni: l-għamla strutturali minn ċellola waħda jew iktar – l-unitajiet bażiċi tal-ħajja. # Metaboliżmu: it-trasformazzjoni tal-enerġija, użata għall-konverżjoni tas-sustanzi kimiċi f'komponenti ċellolari (anaboliżmu) u għad-dekompożizzjoni tal-materja organika (kataboliżmu). L-organiżmi ħajjin jeħtieġu l-enerġija għall-omeostażi u għal attivitajiet oħra. # Tkabbir: iż-żamma ta' rata ogħla ta' anaboliżmu milli ta' kataboliżmu. Waqt li jikber organiżmu jżid id-daqs u l-istruttura tiegħu. # Adattament: il-proċess [[Evoluzzjoni|evoluzzjonarju]] li bih organiżmu jsir iktar kapaċi jgħix fil-ħabitat tiegħu. # Rispons għall-istimoli: bħall-kontrazzjoni ta' organiżmu uniċellolari lil hinn minn sustanzi kimiċi esterni, ir-reazzjonijiet kumplessi jinvolvu s-sensi kollha tal-organiżmi multiċellolari, jew iċ-ċaqliq tal-weraq ta' pjanta lejn ix-[[xemx]] (fototropiżmu), u l-kemotaksi. # Riproduzzjoni: il-kapaċità ta' produzzjoni ta' organiżmi individwali ġodda, asesswalment minn organiżmu ġenitur uniku jew sesswalment minn żewġ organiżmi ġenituri. === [[Fiżika]] === Mill-perspettiva tal-fiżika, organiżmu huwa sistema termodinamika bi struttura molekolari organizzata li tista' tirriproduċi lilha nnifisha u tevolvi sabiex tgħix. Termodinamikament, il-ħajja ġiet deskritta bħala sistema miftuħa li tuża l-aspetti tal-ambjenti tagħha biex toħloq kopji imperfetti tagħha nnifsiha. Spjegazzjoni oħra hija li l-ħajja tista' tiġi definita bħala "sistema kimika li ssostni lilha nnifisha kapaċi li tgħaddi mill-evoluzzjoni ta' [[Charles Darwin|Darwin]]", li hija definizzjoni adottat minn kumitat tan-[[NASA]] li pprova jiddefinixxi l-ħajja għall-iskopijiet tal-eżobijoloġija, abbażi ta' suġġeriment ta' [[Carl Sagan]]. Madankollu, din id-definizzjoni ġiet ikkritikata ferm minħabba li skontha, individwu uniku li jirriproduċi sesswalment mhuwiex ħaj peress li mhux kapaċi jevolvi waħdu. === Sistemi ħajjin === Oħrajn għandhom puntdivista teoriku tas-sistemi ħajjin li mhux neċessarjament tiddependi fuq il-kimika molekolari. Definizzjoni sistematika partikolari tal-ħajja hi li l-organiżmi ħajjin jorganizzaw lilhom infushom u huma awtopojetiċi (jipproduċu lilhom infushom). Varjazzjonijiet ta' dan jinkludu d-definizzjoni ta' [[Stuart Kauffman]] bħala aġent awtonomu jew sistema b'diversi aġenti kapaċi jirriproduċi lilu nnifsu u jlesti mill-inqas ċiklu wieħed ta' ħidma termodinamika. Din id-definizzjoni hija estiża bl-evoluzzjoni ta' funzjonijiet ġodda maż-żmien. Is-sistemi ħajjin huma kkaratterizzati minn organizzazzjoni ġerarkika fuq diversi skali, li tvarja minn makkinarji molekolari għal ċelloli, organi, tessuti, organiżmi, popolazzjonijiet, ekosistemi, sal-bijosfera kollha. === Mewt === [[Stampa:Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004 edit1.jpg|daqsminuri|Il-katavri tal-annimali, bħal ta' dan il-buflu [[Afrika|Afrikan]], jiġu rriċiklati mill-ekosistema, u jipprovdu l-enerġija u n-nutrijenti għall-organiżmi ħajjin.]] Il-mewt hija t-terminazzjoni tal-funzjonijiet vitali jew tal-proċessi tal-ħajja kollha f'organiżmu jew f'ċellola. Waħda mill-isfidi tad-definizzjoni tal-mewt hi d-distinzjoni tagħha mill-ħajja. Il-mewt milli jidher tirreferi għal mument meta l-ħajja tintemm, jew meta jibda l-istat ta' wara l-ħajja. Madankollu, id-determinazzjoni meta tkun seħħet il-mewt hija diffiċli, għax sikwit it-tmiem tal-funzjonijiet tal-ħajja mhuwiex simultanju fost is-sistemi kollha tal-organi. Għaldaqstant, id-determinazzjoni tirrikjedi l-istabbiliment ta' linji kunċettwali bejn il-ħajja u l-mewt. Dan huwa problematiku minħabba li hemm ftit konsensus dwar kif il-ħajja tiġi definita. Għal millenji sħaħ, in-natura tal-mewt kienet tħassib ċentrali tat-tradizzjonijiet [[Reliġjon|reliġjużi]] tad-dinja u tal-istħarriġ filosofiku. Bosta reliġjonijiet għandhom twemmin f'forma ta' ħajja wara l-mewt jew reinkarnazzjoni għar-ruħ, jew l-irxoxtar tal-ġisem fi stadju iktar 'il quddiem. === Viruses === [[Stampa:Adenovirus transmission electron micrograph B82-0142 lores.jpg|daqsminuri|L-''adenoviruses'' kif jidhru permezz ta' mikroskopju tal-elettroni.]] Jekk il-viruses għandhomx jitqiesu bħala ħajjin huwa kontroversjali. Spiss jiġu kkunsidrati l-iktar bħala replikaturi tal-kodifikazzjoni tal-ġeni biss iktar milli forom ta' ħajja. Ġew deskritti bħala "organiżmi fit-tarf tal-ħajja" minħabba li għandhom ġeni, jevolvu permezz tas-selezzjoni naturali, u jirreplikaw billi jagħmlu diversi kopji tagħhom infushom permezz tal-awtoassemblaġġ. Madankollu, il-viruses ma għandhom metaboliżmu u jirrikjedu ċellola ospitanti biex jagħmlu prodotti ġodda. L-awtoassemblaġġ tal-viruses fi ħdan iċ-ċelloli ospitanti għandu implikazzjonijiet għall-istudju dwar l-oriġini tal-ħajja, peress li jaf jappoġġa l-ipoteżi li l-ħajja jaf bdiet bħala molekoli organiċi li kapaċi jagħmlu awtoassemblaġġ. == [[Storja]] tal-istudju == === Materjaliżmu === Uħud mill-iżjed teoriji bikrin tal-ħajja kienu materjalisti, u kienu jsostnu li dak kollu li jeżisti huwa materja, u li l-ħajja hija sempliċement forma kumplessa jew arranġament tal-materja. Empedokle (430 [[Ante Christum natum|Q.K]].) argumenta li kollox fl-univers huwa magħmula minn taħlita ta' erba' "elementi" eterni jew "għeruq ta' kollox": il-ħamrija, l-ilma, l-arja u n-nar. Kull forma ta' bidla tiġi spjegata mill-arranġament u mill-arranġament mill-ġdid ta' dawn l-erba' elementi. Id-diversi forom ta' ħajja huma kkawżati minn taħlita xierqa ta' elementi. [[Demokritu]] (460 Q.K.) kien atomista; huwa ħaseb li l-karatteristika essenzjali tal-ħajja kienet li jkollha ruħ (''psike''), u li r-ruħ, bħal kull ħaġa oħra, kienet magħmula minn atomi tan-nar. Huwa elabora dwar in-nar minħabba r-rabta apparenti bejn il-ħajja u s-sħana, u peress li n-nar jiċċaqlaq. B'kuntrast ma' dan, [[Platun]] sostna li l-dinja kienet organizzata skont forom permanenti, riflessi b'mod imperfett fil-materja; il-forom kienu jipprovdu d-direzzjoni jew l-intelliġenza, u b'hekk jispjegaw ir-regolaritajiet osservati fid-dinja. Il-materjaliżmu mekkanistiku li oriġina fil-[[Greċja antika]] reġa' ġġedded u ġie rivedut mill-filosfu [[Franza|Franċiż]] [[René Descartes]] (1596–1650), li sostna li l-annimali u l-bnedmin kienu assemblaġġi ta' partijiet li kienu jaħdmu flimkien bħala makkinarju. [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] enfasizza l-organizzazzjoni ġerarkika tal-makkinarji ħajjin, u fil-ktieb tiegħu ''Monadoloġija'' (1714) innota li "...il-makkinarji tan-natura, jiġifieri l-korpi ħajjin, xorta waħda huma makkinarji anke fl-iżgħar partijiet tagħhom, sal-infinità". Din l-idea ġiet żviluppata iktar minn [[Julien Offray de La Mettrie]] (1709–1750) fil-ktieb tiegħu ''L'Homme Machine''. Fis-seklu 19, l-avvanzi fit-teorija ċellolari fix-xjenza bijoloġika ħeġġew dan il-ħsieb. It-teorija evoluzzjonarja ta' Charles Darwin (1859) hija spjegazzjoni mekkanistika dwar l-oriġini tal-ispeċijiet permezz tas-selezzjoni naturali. Fil-bidu tas-seklu 20, [[Stéphane Leduc]] (1853–1939) ippromwova l-idea li l-proċessi bijoloġiċi jistgħu jinftehmu f'termini ta' fiżika u ta' kimika, u li t-tkabbir tagħhom kien qisu dak ta' kristalli inorganiċi f'soluzzjonijiet tas-silikat tas-sodju. L-ideat tiegħu, spjegati fil-ktieb tiegħu ''La biologie synthétique'', ġew irrifjutati b'mod wiesa' matul ħajtu, iżda reġgħu qanqlu interess fix-xogħol ta' Russell, Barge u kollegi oħra. === Ilomorfiżmu === [[Stampa:Aristotelian Soul.png|daqsminuri|L-istruttura tal-erwieħ tal-pjanti, tal-annimali u tal-bnedmin skont Aristotli.]] L-ilomorfiżmu hija teorija li ġiet espressa għall-ewwel darba mill-[[Filosofija Ellenistika|filosfu]] [[Greċja|Grieg]] Aristotli (322 Q.K.). L-applikazzjoni tal-ilomorfiżmu għall-bijoloġija kienet importanti għal Aristotli, u l-bijoloġija ġiet koperta b'mod estensiv fil-kitbiet eżistenti tiegħu. Skont dan il-ħsieb, kollox fl-univers materjali għandu l-materja u l-forma, u l-forma ta' organiżmu ħaj hija r-ruħ tiegħu (bil-Grieg: ''psyche''; bil-[[Lingwa Latina|Latin]]: ''anima''). Hemm tliet tipi ta' erwieħ: ir-''ruħ veġetattiva'' ''tal-pjanti'', li twassalhom biex jikbru, jiddiżintegraw u jitimgħu lilhom infushom, iżda li ma tikkawżax iċ-ċaqliq u s-sensazzjoni; ir-''ruħ tal-annimali'', li twassalhom biex jiċċaqilqu u jħossu; u r-''ruħ razzjonali'', li hija s-sors tal-kuxjenza u tar-raġunament, li (Aristotli kien jemmen li) tinstab fil-bniedem biss. Kull ruħ ogħla jkollha l-attributi kollha tar-ruħ inferjuri. Aristotli kien jemmen li filwaqt li l-materja tista' teżisti mingħajr il-forma, il-forma ma tistax teżisti mingħajr il-materja, u għaldaqstant ir-ruħ ma tistax teżisti mingħajr il-ġisem. Dan ir-rakkont huwa konsistenti mal-ispjegazzjonijiet teoloġiċi tal-ħajja, li jsemmu fenomeni f'termini ta' skopijiet jew għanijiet. B'hekk, il-bjudija tal-pil tal-ors polari hija spjegata mill-iskop tiegħu ta' mimetizzazzjoni. Id-direzzjoni tal-kawżalità (mill-ġejjieni għall-imgħoddi) hija f'kontradizzjoni mal-evidenza xjentifika għas-selezzjoni naturali, li tispjega l-konsegwenza f'termini ta' kawża preċedenti. Il-karatteristiċi bijoloġiċi jiġu spjegati mhux billi wieħed iħares lejn ir-riżultati ottimali tal-ġejjieni, iżda billi wieħed iħares lejn l-istorja evoluzzjonarja tal-imgħoddi ta' speċi, li wasslet għas-selezzjoni naturali tal-karatteristiċi inkwistjoni. === Ġenerazzjoni spontanja === Il-ġenerazzjoni spontanja kienet it-twemmin li l-organiżmi ħajjin jistgħu jifformaw mingħajr dixxendenza minn organiżmi simili. Tipikament, l-idea kienet li ċerti forom bħall-qamel setgħu jfeġġu minn materja inanimata bħat-trab jew is-suppost ġenerazzjoni staġonali tal-ġrieden u tal-insetti mit-tajn jew miż-żibel. It-teorija tal-ġenerazzjoni spontanja ġiet proposta minn Aristotli, li kkompila u espanda x-xogħol tal-filosfi naturali preċedenti u d-diversi spjegazzjonijiet tal-qedem tad-dehra tal-organiżmi; din kienet meqjusa bħala l-aqwa spjegazzjoni għal żewġ millenji. Ġiet irrifjutata b'mod deċiżiv wara l-esperimenti ta' [[Louis Pasteur]] fl-1859, li espanda l-investigazzjonijiet tal-predeċessuri tiegħu bħal [[Francesco Redi]]. Ir-rifjut tal-ideat tradizzjonali tal-ġenerazzjoni spontanja ma għadux kontroversjali fost il-bijologi. === Vitaliżmu === Il-vitaliżmu huwa t-twemmin li hemm prinċipju tal-ħajja mhux materjali. Dan oriġina minn [[Georg Ernst Stahl]] (is-[[seklu 17]]), u baqa' popolari sa nofs is-seklu 19. Kien jappella għal filosfi bħal [[Henri Bergson]], [[Friedrich Nietzsche]], u [[Wilhelm Dilthey]], anatomisti bħal [[Xavier Bichat]], u spiżjara bħal [[Justus von Liebig]]. Il-vitaliżmu kien jinkludi l-idea li kien hemm differenza fundamentali bejn il-materja organika u inorganika, u t-twemmin li l-materja organika tista' tirriżulta biss mill-organiżmi ħajjin. Dan intwera li mhux minnu fl-1828, meta [[Friedrich Wöhler]] ħejja l-urea mill-materjali inorganiċi. Din is-sinteżi ta' Wöhler titqies bħala l-punt ta' tluq tal-kimika organika moderna. Din hija ta' importanza storika minħabba li għall-ewwel darba kompost organiku ġie prodott f'reazzjonijiet inorganiċi. Matul is-snin 50 tas-seklu 19, [[Hermann von Helmholtz]] antiċipat minn [[Julius Robert von Mayer]], wera li l-ebda enerġija ma tintilef fiċ-ċaqliq tal-muskoli, u ssuġġerixxa li ma kienet meħtieġa l-ebda "forza vitali" għaċ-ċaqliq tal-muskoli. Dawn ir-riżultati wasslu għall-abbandun tal-interess xjentifiku fit-teoriji vitalistiċi, speċjalment wara li [[Eduard Buchner]] wera li l-fermentazzjoni alkoħolika setgħet isseħħ f'estratti tal-ħmira ħielsa miċ-ċelloli. Minkejja dan, għadu jeżisti t-twemmin f'teoriji psewdoxjentifiċi bħall-omeopatija, li tinterpreta d-diversi mardiet u l-mard inġenerali bħala kkawżati minn disturbi f'forza vitali jew forza tal-ħajja ipotetiċi. == Żvilupp == {| class="wikitable" | colspan="3" |'''Kronoloġija tal-ħajja''' |- |−4500 — – — – −4000 — – — – −3500 — – — – −3000 — – — – −2500 — – — – −2000 — – — – −1500 — – — – −1000 — – — – −500 — – — – 0 — | Ilma Ħajja uniċellolari Fotosinteżi Ħajja multiċellolari Pjanti Artropodi u Molluski Fjuri Dinosawri [[Mammiferu|Mammiferi]] [[Għasfur|Għasafar]] Primati Perjodu Adean Perjodu Arkean Perjodu Proterożojku Perjodu Fanerożojku | {| class="wikitable" |← |Formazzjoni tad-Dinja |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed forma bikrija tal-ilma |} {| class="wikitable" |← |LUCA |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed fossili bikrin |} {| class="wikitable" |← |[[Ossiġenu]] atmosferiku |} {| class="wikitable" |← |Riproduzzjoni sesswali |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed fungi bikrin |} {| class="wikitable" |← |Avveniment ta' ossiġenazzjoni Neoproterożojku |} {| class="wikitable" |← |Bijota Edjakarana |} {| class="wikitable" |← |Splużjoni Kambrijana |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed tetrapodi bikrin |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed ominojdi bikrin |} |- | colspan="3" |(miljuni ta' snin ilu) |} === Oriġini tal-ħajja === L-età tad-Dinja hija madwar 4.54 biljun sena. Il-ħajja fid-Dinja ilha teżisti għal mill-inqas 3.5 biljun sena, bl-eqdem traċċi fiżiċi tal-ħajja li jmorru lura 3.7 biljun sena. L-istimi mill-kronoloġiji molekolari, kif miġbura fil-qosor fil-bażi tad-data pubblika ta' TimeTree, tqiegħed l-oriġini tal-ħajja għall-ħabta ta' 4.0 biljun sena ilu. L-ipoteżijiet dwar l-oriġini tal-ħajja jippruvaw jispjegaw il-formazzjoni ta' antenat komuni universali mill-molekoli organiċi sempliċi permezz tal-ħajja preċellolari għall-protoċelloli u l-metaboliżmu. Fl-2016 ġew identifikati bejn wieħed u ieħor sett ta' 355 ġen mill-aħħar antenat komuni universali. Huwa maħsub li l-bijosfera żviluppat, mill-oriġini tal-ħajja 'l quddiem, mill-inqas xi 3.5 biljun sena ilu. L-iżjed evidenza bikrija tal-ħajja fid-Dinja tinkludi l-grafit bijoġeniku fil-blat metasedimentarju ta' 3.7 biljun sena ilu mill-Punent ta' [[Greenland]] u l-fossili mill-medda mikrobika li nstabu fil-ġebel ramli ta' 3.48 biljun sena ilu mill-Punent tal-[[Awstralja]]. Iktar reċentement, fl-2015, "il-fdalijiet tal-ħajja bijotika" nstabu fil-blat ta' 4.1 biljun sena ilu fil-Punent tal-Awstralja. Fl-2017 tħabbar li ġew skoperti mikroorganiżmi fossilizzati (jew mikrofossili) f'preċipitati ta' kanali idrotermali fil-Medda ta' Nuvvuagittuq ta' [[Quebec]], il-[[Kanada]], li kien qodma saħansitra 4.28 biljun sena, l-eqdem rekord tal-ħajja fid-Dinja. Dan jissuġġerixxi "l-emerġenza kważi istantanja tal-ħajja" wara l-formazzjoni tal-oċeani 4.4 biljun sena ilu, u mhux wisq wara l-formazzjoni tad-Dinja 4.54 biljun sena ilu. === Evoluzzjoni === L-evoluzzjoni hija l-bidla fil-karatteristiċi ereditabbli tal-popolazzjoni bijoloġiċi tul ġenerazzjonijiet suċċessivi. Din tirriżulta fit-tfaċċar ta' speċijiet ġodda u spiss fl-għebien ta' speċijiet tal-qedem. L-evoluzzjoni sseħħ meta l-proċessi evoluzzjonarji bħas-selezzjoni naturali (inkluż is-selezzjoni sesswali) u l-att tal-effett ġenetiku fuq il-varjazzjoni ġenetika, u tirriżulta f'ċerti karatteristiċi bi frekwenza tiżdied jew tonqos fi ħdan popolazzjoni tul ġenerazzjonijiet suċċessivi. Il-proċess tal-evoluzzjoni wassal għall-[[bijodiversità]] f'kull livell tal-organizzazzjoni bijoloġika. === Fossili === Il-fossili huma l-fdalijiet jew it-traċċi tal-organiżmi ppreservati tal-imgħoddi mbiegħed. It-totalità tal-fossili, kemm dawk skoperti kif ukoll dawk mhux skoperti, u l-kollokazzjoni tagħhom f'saffi (strati) ta' blat sedimentarju huma magħrufa bħala r-''rekord tal-fossili''. Eżemplar ippreservat jissejjaħ fossilu jekk ikun eqdem mid-data arbitrarja ta' 10,000 sena ilu. Għaldaqstant, il-fossili jvarjaw bħala età mill-iktar reċenti fil-bidu tal-perjodu Oloċen għall-iktar tal-qedem mill-perjodu Arċejan, sa 3.4 biljun sena ilu. === Estinzjoni === L-estinzjoni hija l-proċess li permezz tiegħu speċi tisparixxi għalkollox. Il-mument tal-estinzjoni huwa l-mewt tal-aħħar individwu ta' dik l-ispeċi. Minħabba li l-medda potenzjoni tal-ispeċijiet jaf tkun kbira ħafna, jaf ikun diffiċli li wieħed jiddetermina eżatt dak il-mument, u normalment dan isir b'mod retrospettiv wara perjodu ta' assenza apparenti. L-ispeċijiet isiru estinti meta ma jkunux kapaċi jgħixu iktar f'ħabitats li jkunu qed jinbidlu jew kontra kompetizzjoni superjuri. Iktar minn 99 % tal-ispeċijiet kollha li qatt għexu issa huma estinti. L-estinzjonijiet tal-massa jaf aċċelleraw l-evoluzzjoni billi pprovdew opportunitajiet għal gruppi ġodda ta' organiżmi biex jiddiversifikaw. == Kundizzjonijiet ambjentali == [[Stampa:20100422 235222 Cyanobacteria.jpg|daqsminuri|Iċ-ċjanobatterji biddlu b'mod drammatiku l-kompożizzjoni tal-forom tal-ħajja fid-Dinja billi wasslu kważi għall-estinzjoni tal-organiżmi intolleranti għall-ossiġenu.]] Id-diversità tal-ħajja fid-Dinja hija r-riżultat tal-interskambju dinamiku bejn l-opportunità ġenetika, il-kapaċità metabolika, l-isfidi ambjentali u s-simbjożi. Għall-biċċa l-kbira tal-eżistenza tagħha, l-ambjent abitabbli tad-Dinja ġie dominat mill-mikroorganiżmi u soġġetti għall-metaboliżmu u għall-evoluzzjoni tagħhom. Bħala konsegwenza ta' dawn l-attivitajiet mikrobiċi, l-ambjent fiżiku u kimiku fid-Dinja ilu jinbidel fuq skala taż-żmien [[Ġeoloġija|ġeoloġika]], u b'hekk jaffettwa l-andament tal-evoluzzjoni tal-ħajja sussegwenti. Pereżempju, ir-rilaxx tal-ossiġenu molekolari miċ-ċjanobatterji bħala prodott sekondarju tal-fotosinteżi wassal għal bidliet globali fl-ambjent tad-Dinja. Minħabba li l-ossiġenu kien tossiku għall-biċċa l-kbira tal-ħajja fid-Dinja fl-imgħoddi, dan wassal għal sfidi evoluzzjonarji ġodda, u fl-aħħar mill-aħħar wassal għall-formazzjoni tal-ispeċijiet ewlenin tal-annimali u tal-pjanti tad-Dinja. Dan l-interskambju bejn l-organiżmi u l-ambjent tagħhom huwa karatteristika inerenti tas-sistemi ħajjin. === Bijosfera === [[Stampa:Deinococcus geothermalis cells.jpg|xellug|daqsminuri|Id-''Deinococcus geothermalis'', batterju li joktor fil-fawwariet ġeotermali u fis-sottoswoli fil-fond tal-oċeani.]] Il-bijosfera hija s-somma globali tal-ekosistemi kollha. Tista' titqies ukoll bħala ż-żona tal-ħajja fid-Dinja, sistema magħluqa (apparti r-radjazzjoni solari u kożmika u s-sħana mill-ġewwieni tad-Dinja), u fil-biċċa l-kbira awtoregolatorja. L-organiżmi jeżistu f'kull parti tal-bijosfera, inkluż fil-ħamrija, fil-fawwariet termali, fil-blat f'fond ta' mill-inqas 19-il kilometru (12-il mil) taħt l-art, fl-iżjed partijiet fondi tal-oċeani, u f'għoli ta' mill-inqas 64 kilometru (40 mil) fl-[[atmosfera]]. Pereżempju, l-ispori tal-''Aspergillus niger'' ġew individwati fil-mesosfera f'altitudni ta' bejn 48 u 77 kilometru. Taħt kundizzjonijiet tal-ittestjar, il-forom tal-ħajja ġew osservati li jibqgħu ħajjin fil-vakwu tal-ispazju. Il-forom tal-ħajja joktru fit-Trunċiera fonda ta' Mariana, u fi ħdan il-blat sa 580 metru (1,900 pied; 0.36 mili) taħt il-qiegħ tal-baħar sa 2,590 metru (8,500 pied; 1.61 mil) tal-oċeani lil hinn mill-kosta tal-Majjistral tal-Istati Uniti, u 2,400 metru (7,900 pied; 1.5 mil) taħt il-qiegħ tal-baħar lil hinn mill-[[Ġappun]]. Fl-2014, il-forom tal-ħajja nstabu jgħixu 800 metru (2,600 pied; 0.50 mili) taħt is-silġ tal-[[Antartika]]. L-ispedizzjonijiet tal-Programm Internazzjonali ta' Skoperta tal-Oċeani sabu ħajja uniċellolari f'sediment ta' 120 °C xi 1.2 kilometru taħt il-qiegħ tal-baħar fiż-żona tas-subduzzjoni fil-Fondoq ta' Nankai. Skont riċerkatur, "Tista' ssib il-mikrobi kullimkien — jadattaw b'mod estremament tajjeb għall-kundizzjonijiet ta' madwarhom, u jibqgħu jgħixu kull fejn ikunu". === Medda ta' tolleranza === Il-komponenti inerti ta' ekosistema huma l-fatturi fiżiċi u kimiċi neċessarji għall-ħajja — l-enerġija (id-dawl tax-xemx jew l-enerġija kimika), l-ilma, is-sħana, l-atmosfera, il-gravità, in-nutrijenti u l-protezzjoni mir-radjazzjoni solari ultravjola. Fil-biċċa l-kbira tal-ekosistemi, il-kundizzjonijiet ivarjaw binhar u minn staġun għall-ieħor. Sabiex jibqgħu jgħixu f'dawn l-ekosistemi, l-organiżmi jridu jkunu kapaċi jittolleraw firxa ta' kundizzjonijiet definiti bħala l-"medda ta' tolleranza". Lil hinn minn din il-medda hemm iż-"żoni tal-istress fiżjoloġiku", fejn l-għajxien u r-riproduzzjoni huma possibbli iżda mhux ottimali. Lil hinn minn dawn iż-żoni mbagħad hemm iż-"żoni tal-intolleranza", fejn l-għajxien u r-riproduzzjoni ta' dak l-organiżmu hija improbabbli jew impossibbli. L-organiżmi li għandhom medda wiesgħa ta' tolleranza għandhom distribuzzjoni iktar mifruxa mill-organiżmi b'medda dejqa ta' tolleranza. === Estremofili === Sabiex jibqgħu jgħixu, xi mikroorganiżmi evolvew biex jifilħu għall-iffriżar, it-tnixxif totali, il-ġuħ, livelli għoljin ta' esponiment għar-radjazzjoni, u sfidi fiżiċi jew kimiċi oħra. Dawn il-mikroorganiżmi estremofili jistgħu jibqgħu ħajjin wara l-esponiment għal ċerti kundizzjonijiet għal perjodi twal. Jirnexxilhom jisfruttaw sorsi mhux komuni tal-enerġija. Il-karatterizzazzjoni tal-istruttura u tad-diversità metabolika tal-komunitajiet mikrobiċi f'tali ambjenti estremi hija kontinwa. == Klassifikazzjoni == === Antikità === [[Stampa:Deinococcus radiodurans.jpg|daqsminuri|Id-''Deinococcus radiodurans'' huwa estemofilu li jista' jirreżisti estremi tal-kesħa, tad-diżidratazzjoni, tal-vakwu, tal-aċtu u tal-esponiment għar-radjazzjoni.]] L-ewwel klassifikazzjoni tal-organiżmi saret mill-filosfu Grieg Aristotli (384–322 Q.K.), li ġabar l-organiżmi ħajjin f'pjanti jew f'annimali, abbażi prinċipalment tal-kapaċità tagħhom li jiċċaqilqu. Huwa ddistingwa l-annimali bid-demm mill-annimali bla demm, li jista' jitqabbel mal-kunċetti ta' vertebrati u invertebrati rispettivament, u qasam l-annimali bid-demm f'ħames gruppi: kwadrupedi vivipari (mammiferi), kwadrupedi ovipari (rettili u anfibji), għasafar, ħut u balieni. L-annimali bla demm ġew maqsuma f'ħames gruppi: ċefalopodi, krustaċji, insetti (li kienu jinkludu l-[[Brimba|brimb]], l-iskorpjuni u ċ-ċentipiedi), annimali bil-qxur (bħall-biċċa l-kbira tal-molluski u tal-ekinodermi) u żoofiti (l-annimali li kienu qishom pjanti). Din it-teorija baqgħet dominanti għal iktar minn elf sena. === Linnaeus === Fl-aħħar tas-snin 40 tas-seklu 18, Carl Linnaeus introduċa s-sistema tiegħu tan-nomenklatura binomjali għall-klassifikazzjoni tal-ispeċijiet. Linnaeus ipprova jtejjeb il-kompożizzjoni u jnaqqas it-tul tal-ismijiet preċedenti b'ħafna kelmiet billi jabolixxi r-retorika bla bżonn, billi jintroduċi termini deskrittivi ġodda u billi jiddefinixxi b'mod preċiż it-tifsira tagħhom. Il-fungi oriġinarjament ġew ittrattati bħala pjanti. Għal perjodu qasir Linnaeus kien ikklassifikahom fit-[[takson]] ''Vermes'' fl-''Animalia'', iżda iktar 'il quddiem reġa' poġġihom fil-''Plantae''. [[Herbert Copeland]] ikklassifika l-''Fungi'' fil-''Protoctista'' tiegħu, u inkludihom flimkien mal-organiżmi uniċellolari, u għaldaqstant evita l-problema parzjalment iżda rrikonoxxa l-istatus speċjali tagħhom. Il-problema eventwalment ġiet solvuta minn Whittaker, meta tahom ir-[[Renju (bijoloġija)|renju]] tagħhom stess fis-sistema tiegħu b'ħames renji. L-istorja evoluzzjonarja turi li l-fungi huma iktar relatati mill-qrib mal-annimali milli mal-pjanti. Malli l-avvanzi fil-mikroskopija ppermettew l-istudju dettaljat taċ-ċelloli u tal-mikroorganiżmi, ġew żvelati gruppi ġodda ta' ħajja, u nħolqu l-oqsma tal-bijoloġija ċellolari u tal-mikrobijoloġija. Dawn l-organiżmi ġodda oriġinarjament kienu deskritti separatament fil-protożoa bħala annimali u fil-protofiti/fit-tallofiti bħala pjanti, iżda ġew magħquda minn [[Ernst Haeckel]] fir-renju ''Protista''; iktar 'il quddiem, il-prokarjoti nqasmu fir-renju ''Monera'', li eventwalment inqasam f'żewġ gruppi separati, il-''Bacteria'' u l-''Archaea''. Dan wassal għal sistema ta' sitt renji u eventwalment għas-sistema attwali ta' tliet [[Dominju (bijoloġija)|dominji]], li hija bbażata fuq ir-relazzjonijiet evoluzzjonarji. Madankollu, il-klassifikazzjoni tal-ewkarjoti, speċjalment tal-protisti, għadha kontroversjali. Mal-iżvilupp tal-mikrobijoloġija, ġew skoperti l-viruses, li mhumiex ċellolari. Jekk dawn jitqisux bħala ħajjin ilu jiġi dibattut; il-viruses ma għandhomx il-karatteristiċi tal-ħajja bħal membrani ċellolari, metaboliżmu u l-kapaċità li jikbru jew jirrispondu għall-ambjenti tagħhom. Il-viruses ġew ikklassifikati f'"speċijiet" abbażi tal-ġenetika tagħhom, iżda bosta aspetti ta' tali klassifikazzjoni għadhom kontroversjali. Is-sistema oriġinali ta' Linnaeus ġiet immodifikata bosta drabi, pereżempju kif ġej: {| class="wikitable" !Linnaeus 1735 !Haeckel 1866 !Chatton 1925 !Copeland 1938 !Whittaker 1969 !Woese ''et al''. 1990 !Cavalier-Smith 1998, 2015 |- |2 renji |3 renji |2 imperi |4 renji |5 renji |3 dominji |2 imperi, 6/7 renji |- | rowspan="4" |''(mhux trattati)'' | rowspan="4" |''Protista'' | rowspan="2" |''Prokaryota'' | rowspan="2" |''Monera'' | rowspan="2" |''Monera'' |''Bacteria'' |''Bacteria'' |- |''Archaea'' |''Archaea'' (2015) |- | rowspan="5" |''Eukaryota'' | rowspan="2" |''Protoctista'' | rowspan="2" |''Protista'' | rowspan="5" |''Eucarya'' | rowspan="1" |"''Protozoa''" |- | rowspan="1" |"''Chromista''" |- | rowspan="2" |''Vegetabilia'' | rowspan="2" |''Plantae'' | rowspan="2" |''Plantae'' |''Plantae'' |''Plantae'' |- |''Fungi'' |''Fungi'' |- |''Animalia'' |''Animalia'' |''Animalia'' |''Animalia'' |''Animalia'' |} It-tentattiv ta' organizzazzjoni tal-ewkarjoti f'għadd żgħir ta' renji ġie kkontestat. Il-''Protozoa'' ma jiffurmawx raggruppament naturali, u lanqas il-''Chromista'' (''Chromalveolata''). === Metaġenomika === Il-kapaċità ta' sekwenzjar ta' għadd kbir ta' ġenomi kompluti ppermettiet lill-bijologi jkollhom viżjoni metaġenomika tal-filoġenija tas-siġra sħiħa tal-ħajja. Dan wassal għar-realizzazzjoni li l-maġġoranza tal-organiżmi ħajjin huma batterji, u li kollha għandhom oriġini komuni. == Kompożizzjoni == === Elementi kimiċi === Il-forom kollha ta' ħajja jirrikjedu ċerti elementi kimiċi ewlenin biex jiffunzjonaw bijokimikament. Dawn jinkludu l-[[karbonju]], l-[[idroġenu]], in-[[nitroġenu]], l-[[ossiġenu]], il-[[fosforu]] u l-[[kubrit]] — il-makronutrijenti tal-elementi għall-organiżmi kollha. Dawn flimkien jirrappreżentaw l-aċidi nuklejċi, il-proteini u l-lipidi, il-qofol tal-materja ħajja. Ħamsa minn dawn is-sitt elementi jinkludu l-komponenti kimiċi tad-DNA, bl-eċċezzjoni tal-kubrit. Dan tal-aħħar huwa komponent tal-aminoaċidi ċistein u metjonin. L-iżjed abbundanti fost dawn l-elementi fl-organiżmi huwa l-karbonju, li għandu l-karatteristika mixtieqa ta' legatur kovalenti stabbli u multiplu. Dan jippermetti lill-molekoli bbażati bil-karbonju (organiċi) jiffurmaw il-varjetà immensa ta' arranġamenti kimiċi deskritti fil-[[kimika organika]]. Tipi ipotetiċi alternattivi tal-bijokimika ġew proposti li jeliminaw wieħed jew iktar minn dawn l-elementi, jissostitwixxu xi elementi għal ieħor mhux fil-lista, jew jibdlu l-kiralitajiet meħtieġa jew xi proprjetajiet kimiċi oħra. === DNA === L-aċidu deossiribonuklejku jew id-DNA hija molekola li ġġorr il-biċċa l-kbira tal-istruzzjonijiet ġenetiċi fit-tkabbir, fl-iżvilupp, fil-funzjonament u fir-riproduzzjoni tal-organiżmi ħajjin magħrufa kollha u ta' bosta viruses. Id-DNA u l-RNA huma aċidi nuklejċi; flimkien mal-proteini u mal-karboidrati kumplessi, dawn huma wieħed mit-tliet tipi ewlenin ta' makromolekoli li huma essenzjali għall-forom magħrufa kollha ta' ħajja. Il-biċċa l-kbira tal-molekoli tad-DNA jikkonsistu minn żewġ razez bijopolimeriċi b'koljatura ma' xulxin biex jiffurmaw spiral doppju. Iż-żewġ razez tad-DNA huma magħrufa bħala polinukleotidi peress li huma magħmula minn unitajiet iktar sempliċi msejħa nukleotidi. Kull nukleotid huwa magħmul minn nukleobażi li fiha n-nitroġenu — ċitosina (C), gwanina (G), adenina (A) jew timina (T) — kif ukoll zokkor imsejjaħ deossiribożju u grupp ta' fosfati. In-nukleotidi huma magħqudin ma' xulxin permezz ta' katina b'legaturi kovalenti bejn iz-zokkor ta' nukleotid wieħed u l-fosfat tan-nukleotid ta' wara, u dan jirriżulta f'sinsla alternanti ta' zokkor u ta' fosfati. Skont ir-regoli tal-pari bażi (A ma' T, u Ċ ma' G), il-legaturi tal-idroġenu jingħaqdu mal-bażijiet bin-nitroġenu taż-żewġ razez separati ta' polinukleotidi biex jiffurmaw DNA b'żewġ razez. Dan għandu l-karatteristika ewlenija li kull razza jkun fiha l-informazzjoni kollha meħtieġa biex terġa' tinħoloq ir-razza l-oħra, u b'hekk l-informazzjoni tibqa' ppreservata matul ir-riproduzzjoni u d-diviżjoni ċellolari. Fi ħdan iċ-ċelloli, id-DNA hija organizzata fi strutturi twal imsejħa kromożomi. Waqt id-diviżjoni ċellolari dawn il-kromożomi jirdoppjaw fil-proċess tar-replikazzjoni tad-DNA, u b'hekk kull ċellola tiġi pprovduta b'sett sħiħ ta' kromożomi tagħha stess. L-ewkarjoti jaħżnu l-biċċa l-kbira tad-DNA tagħhom fi ħdan in-nukleu taċ-ċelloli. === Ċelloli === Iċ-ċelloli huma l-unità bażika tal-istruttura ta' kull organiżmu ħaj, u ċ-ċelloli kollha jfeġġu minn ċelloli eżistenti permezz tad-diviżjoni. It-teorija ċellolari ġiet ifformulata minn [[Henri Dutrochet]], [[Theodor Schwann]], [[Rudolf Virchow]] u oħrajn matul il-bidu tas-seklu 19, u sussegwentement ġiet aċċettata b'mod wiesa'. L-attività ta' organiżmu tiddependi fuq l-attività totali taċ-ċelloli tagħha, bi fluss tal-enerġija fi ħdanhom u bejniethom. Iċ-ċelloli jkun fihom l-informazzjoni ereditarja li tinġarr bħala kodiċi ġenetiku waqt id-diviżjoni taċ-ċelloli. Hemm żewġ tipi primarji ta' ċelloli, li jirriflettu l-oriġini evoluzzjonarji tagħhom. Iċ-ċelloli prokarjoti ma fihomx nukleu u organelli oħra relatati mal-membrana, għalkemm għandhom DNA ċirkolari u ribożomi. Il-''Bacteria'' u l-''Archaea'' huma żewġ dominji tal-prokarjoti. It-tip primarju l-ieħor hija ċ-ċellola ewkarjota, li jkollha nukleu distint imdawwar minn membrana tan-nukleu u organelli relatati mal-membrana, inkluż mitokondriji, kloroplasti, lisożomi, retikulu endoplażmatiku aħrax u lixx, u vakwoli. Barra minn hekk, id-DNA tagħhom tkun organizzata f'kromożomi. L-ispeċijiet kollha ta' organiżmi kumplessi kbar huma ewkarjoti, fosthom l-annimali, il-pjanti u l-fungi, għalkemm b'diversità kbira ta' mikroorganiżmi protisti. Il-mudell konvenzjonali jsostni li l-ewkarjoti evolvew mill-prokarjoti, u l-organelli prinċipali tal-ewkarjoti ffurmaw permezz tal-endosimbjożi bejn il-batterji u ċ-ċellola ewkarjotika proġenitur.<ref>Knoll, Andrew H. (2011). "The Multiple Origins of Complex Multicellularity". ''Annual Review of Earth and Planetary Sciences''. '''39''': 217–239. Bibcode:2011AREPS..39..217K. doi:10.1146/annurev.earth.031208.100209.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/General_Biology_(Boundless)/24%3A_Fungi/24.01%3A_Characteristics_of_Fungi/24.1B%3A_Fungi_Cell_Structure_and_Function|titlu=24.1B: Fungi Cell Structure and Function|data=2018-07-15|sit=Biology LibreTexts|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-11}}</ref> Il-mekkaniżmi molekolari tal-bijoloġija ċellolari huma bbażati fuq il-proteini. Il-biċċa l-kbira minnhom huma sintetizzati mir-ribożomi permezz ta' proċess katalizzat mill-enzimi msejjaħ bijosinteżi. Sekwenza ta' aminoaċidi tiġi assemblata u tingħaqad abbażi tal-espressjoni ġenetika tal-aċidu nuklejku taċ-ċelloli. Fiċ-ċelloli ewkarjotiċi, dawn il-proteini mbagħad jistgħu jiġu ttrasportati u pproċessati permezz tal-apparat ta' Golgi bi tħejjija għad-dispaċċ għad-destinazzjoni tagħhom. Iċ-ċelloli jirriproduċu permezz ta' proċess ta' diviżjoni taċ-ċelloli li fih iċ-ċellola ġenitur tinqasam f'żewġ ċelloli wlied jew iktar. Għall-prokarjoti, id-diviżjoni taċ-ċelloli sseħħ permezz ta' proċess ta' fissjoni fejn id-DNA tiġi replikata, u mbagħad iż-żewġ kopji jinhemżu ma' partijiet mill-membrana ċellolari. Fl-ewkarjoti jseħħ proċess iktar kumpless ta' mitożi. Madankollu, ir-riżultat huwa l-istess; il-kopji ċellolari li jirriżultaw ikunu identiċi għal xulxin u għaċ-ċellola oriġinali (għajr għal mutazzjonijiet), u t-tnejn ikunu kapaċi jinqasmu iktar tul perjodu bejn il-fażijiet. Il-biċċa l-kbira tal-ispeċijiet ta' pjanti multiċellolari, tal-annimali u tal-fungi kif ukoll bosta protisti, huma kapaċi jagħmlu riproduzzjoni sesswali. Ir-riproduzzjoni sesswali, li tinvolvi proċess mejotiku, titqies li feġġet kmieni ħafna fl-evoluzzjoni tal-ewkarjoti. === Struttura multiċellolari === L-organiżmi multiċellolari jaf evolvew għall-ewwel darba permezz tal-formazzjoni ta' kolonji ta' ċelloli identiċi. Dawn iċ-ċelloli jistgħu jiffurmaw organiżmi fi gruppi permezz tal-aderenza ċellolari. Il-membri individwali ta' kolonja kapaċi jgħixu waħedhom, filwaqt li l-membri ta' organiżmi multiċellolari reali żviluppaw speċjalizzazzjonijiet, u b'hekk jiddependu fuq il-bqija tal-organiżmu għall-għajxien. Tali organiżmi jiġu ffurmati bħala kloni jew minn ċellola ġerminali unika li kapaċi tifforma d-diversi ċelloli speċjalizzati li jiffurmaw l-organiżmu adult. Permezz ta' din l-ispeċjalizzazzjoni, l-organiżmi multiċellolari jirnexxilhom jisfruttaw ir-riżorsi b'mod iktar effiċjenti miċ-ċelloli uniċi. Madwar 800 miljun sena ilu, bidla ġenetika minuri f'molekola unika, l-enzim GK-PID, jaf wasslet biex l-organiżmi jgħaddu minn organiżmu uniċellolari għal organiżmu multiċellolari. Iċ-ċelloli evolvew metodi ta' perċezzjoni tal-mikroambjent tagħhom u ta' tweġiba għalih, u b'hekk tejbu l-adattabbiltà tagħhom. Is-sinjalar taċ-ċelloli jikkoordina l-attivitajiet ċellolari, u b'hekk jirregola l-funzjonijiet bażiċi tal-organiżmi multiċellolari. Is-sinjalar bejn iċ-ċelloli jista' jseħħ permezz ta' kuntatt dirett bejn iċ-ċelloli bl-użu tas-sinjalar ġustakrin, jew b'mod indirett permezz tal-iskambju ta' aġenti bħal fis-sistema endokrinali. F'organiżmi iktar kumplessi, il-koordinazzjoni tal-attivitajiet tista' sseħħ permezz ta' sistema nervuża ddedikata. == Fl-univers == Għalkemm il-ħajja hija kkonferma biss fid-Dinja, bosta jaħsbu li l-ħajja ekstraterrestri mhux biss hija plawżibbli, iżda probabbli jew inevitabbli, u x'aktarx li tirriżulta f'kożmoloġija bijofiżika minflok sempliċi kożmoloġija fiżika. [[Pjaneta|Pjaneti]] u [[Qamar|qmura]] oħra fis-[[Sistema Solari]] u sistemi pjanetarji oħra qed jiġu eżaminati għal evidenza ta' sostenn tal-ħajja sempliċi fl-imgħoddi, u proġetti bħal SETI qed jippruvaw jindividwaw trażmissjonijiet bir-radju minn ċivilizzazzjonijiet aljeni possibbli. Postijiet oħra fi ħdan is-Sistema Solari li jaf jospitaw il-ħajja mikrobika jinkludu s-sottoswol ta' [[Marte (pjaneta)|Marte]], l-atmosfera superjuri ta' [[Venere (pjaneta)|Venere]], u l-oċeani tas-sottoswol ta' wħud mill-qmura tal-pjaneti ġganteski. L-investigazzjoni tat-tenaċità u tal-versatilità tal-ħajja fid-Dinja, kif ukoll il-fehim tas-sistemi molekolari li xi organiżmi jużaw biex jibqgħu jgħixu f'kundizzjonijiet estremi, huma importanti għat-tfittxija tal-ħajja ekstraterrestri. Pereżempju, il-likeni jaf jibqgħu ħajjin għal xahar f'ambjent simulat ta' Marte. Lil hinn mis-Sistema Solari, ir-reġjun madwar [[stilla]] sekwenzjali prinċipali oħra li jaf isostni ħajja bħal dik tad-Dinja fi pjaneta bħad-Dinja huwa magħrufa bħala ż-żona abitabbli. Ir-raġġi interni u esterni ta' din iż-żona jvarjaw skont il-luminożità tal-istilla, l-istess bħall-intervall ta' żmien li matulu tgħix iż-żona. Stilel iktar enormi mix-[[xemx]] għandha żona abitabbli ikbar, iżda jibqgħu fuq is-"sekwenza prinċipali" bħal tax-xemx tal-evoluzzjoni stellari għal intervall ta' żmien iqsar. Il-pjaneti nani ħomor żgħar għandhom il-problema opposta, b'żona abitabbli iżgħar li hija soġġetta għal livelli ogħla ta' attività manjetika u għall-effetti ta' llokkjar mareali minn orbiti fil-qrib. Għaldaqstant, l-istilel fil-medda tal-massa intermedja bħax-xemx jaf ikollhom probabbiltà akbar li tiżviluppa fihom ħajja bħal tad-Dinja. Il-pożizzjoni tal-istilla fi ħdan [[galassja]] jaf taffettwa wkoll il-probabbiltà li tifforma ħajja. L-istilel f'reġjuni b'abbundanza akbar ta' elementi tqal li jistgħu jiffurmaw pjaneti, flimkien ma' rata baxxa ta' avvenimenti ta' supernova li potenzjalment jagħmlu ħsara lill-ħabitats, għandhom probabbiltà akbar li jospitaw pjaneti b'ħajja kumplessa. Il-varjabbli tal-ekwazzjoni ta' Drake jintużaw biex jiġu diskussi l-kundizzjonijiet fis-sistemi pjanetarji fejn iċ-ċivilizzazzjoni tista' teżisti bl-ikbar probabbiltà, fi ħdan inċertezza kbira. Ġiet proposta skala ta' "Kunfidenza tad-Detezzjoni tal-Ħajja" għar-rapportar ta' evidenza tal-ħajja lil hinn mid-Dinja. == Artifiċjali == Il-ħajja artifiċjali hija s-simulazzjoni ta' kwalunkwe aspett tal-ħajja, pereżempju permezz tal-kompjuters, tar-robotika jew tal-bijokimika. Il-bijoloġija sintetika hija qasam ġdid tal-bijoteknoloġija li tgħaqqad flimkien ix-xjenza u l-inġinerija bijoloġika. L-għan komuni huwa d-disinn u l-kostruzzjoni ta' funzjonijiet u sistemi bijoloġiċi ġodda mhux misjuba fin-natura. Il-bijoloġija sintetika tinkludi d-definizzjoni mill-ġdid wiesgħa u l-espansjoni tal-bijoteknoloġija, bl-għanijiet aħħarin li jkunu jistgħu jiddisinjaw u jibnu sistemi bijoloġiċi b'inġinerija li jipproċessaw l-informazzjoni, jimmanipolaw is-sustanzi kimiċi, jipproduċu l-materjali u l-istrutturi, jipproduċu l-enerġija, jipprovdu l-ikel, u jieħdu ħsieb iż-żamma u t-titjib tas-saħħa tal-bniedem u tal-ambjent. == Referenzi == [[Kategorija:Bijoloġija]] [[Kategorija:Natura]] nswi2elbc8jrrmae1gd42ay0406t8h2 0 34538 331436 331396 2026-08-12T01:50:00Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331436 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Noite no Teatro Amazonas (cropped).jpg|daqsminuri|It-Teatru tal-Amażonja bil-lejl.]] It-'''Teatru tal-Amażonja''' (bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]]: ''Teatro Amazonas'') huwa teatru tal-opri li jinsab f'[[Manaus]], il-[[Brażil]], fil-qalba tal-foresta pluvjali tal-[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali|Amażonja]]. Kull sena fih isir il-''Festival Amazonas de Ópera'' (il-Festival tal-Opri tal-Amażonja) u t-teatru jospita l-Orkestra Filarmonika tal-Amażonja li tagħmel il-provi u ttella' spettakli regolarment fit-Teatru tal-Amażonja flimkien ma' korijiet, kunċerti [[Mużika|mużikali]] u spettakli oħra. It-teatru għandu iktar minn 126 sena u jirrappreżenta ż-żmien meta l-belt kienet fl-aqwa tagħha bis-saħħa tal-kummerċ tal-lastiku.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Reed|isem=Drew|data=2015-04-14|titlu=Manaus's opulent Amazon Theatre – a history of cities in 50 buildings, day 15|url=https://www.theguardian.com/cities/2015/apr/14/manaus-amazon-theatre-brazil-history-cities-50-buildings|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-10}}</ref> It-teatru ntgħażel mir-rivista ''Vogue'' bħala wieħed mill-isbaħ teatri tal-opri fid-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.vogue.fr/fashion-culture/fashion-exhibitions/diaporama/operas-sydney-paris-vienna-amazonas-brazil-palais-garnier-la-fenice-venice-bolshoi-moscow-culture-city-guide-what-to-see-do/42401|titlu=The 15 most beautiful opera houses in the world|kunjom=Lambert|isem=Manon Garrigues translated by Holly|data=2017-04-11|sit=Vogue France|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-08-10}}</ref> F'Lulju 2026, dan it-teatru ġie ddeżinjat bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] flimkien mat-[[Teatru da Paz]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1774/|titlu=Amazonia Theaters|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-10}}</ref> == [[Storja]] == [[Stampa:Amazon Theatre (Manaus, Brazil) (edited).jpg|daqsminuri|It-Teatru tal-Amażonja bi nhar.]] It-Teatru tal-Amażonja nbena matul il-perjodu magħruf bħala l-''Belle Époque'' fi żmien meta l-industrija tal-lastiku kienet qed tiffjorixxi. Il-kostruzzjoni tat-Teatru tal-Amażonja ġiet proposta għall-ewwel darba fl-1881 minn membru lokali tal-Kamra tad-Deputati, [[Antonio Jose Fernandes Júnior]], li kellu l-viżjoni ta' "ġojjell" fil-qalba tal-foresta pluvjali tal-Amażonja.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Reed|isem=Drew|data=2015-04-14|titlu=Manaus's opulent Amazon Theatre – a history of cities in 50 buildings, day 15|url=https://www.theguardian.com/cities/2015/apr/14/manaus-amazon-theatre-brazil-history-cities-50-buildings|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-10}}</ref> Fl-1882, il-leġiżlatura statali approvat xi finanzjament limitat, iżda dan tqies bħala mhux biżżejjed. Iktar tard dik is-sena, il-President tal-Provinċja, [[José Lustosa Paranaguá]], approva baġit akbar u ta l-bidu għal kompetizzjoni għall-preżentazzjoni tal-pjanti. Il-proġett li ntgħażel tħejja mill-''Gabinete Português de Engenharia e Arquitectura'', uffiċċju tal-inġinerija u tal-arkitettura minn [[Liżbona]], il-[[Portugall]]. Sal-1884, il-kostruzzjoni kienet lesta biex tibda taħt l-[[arkitett]] [[Italja|Taljan]] [[Celestial Sacardim]]. L-andament tax-xogħol kien bil-mod matul il-15-il sena ta' wara b'xi waqfiet u skossi mill-1885 sal-1892. Sal-1895, meta x-xogħol tal-kostruzzjoni fil-qafas u fuq barra tlesta, it-tiżjin ta' ġewwa u l-installazzjoni tat-tidwil elettriku setgħu jibdew iktar malajr. It-teatru ġie inawgurat fil-31 ta' Diċembru 1896, u l-ewwel spettaklu ttella' fis-7 ta' Jannar 1897, bl-opra Taljana, ''La Gioconda'', ta' [[Amilcare Ponchielli]]. == Arkitettura u stil == [[Stampa:Teatro Amazonas vista interna - panoramio.jpg|daqsminuri|It-Teatru tal-Amażonja minn ġewwa.]] L-istil arkitettoniku tat-teatru jitqies tipikament tat-tqanqil mill-ġdid tar-[[Rinaxximent]]. Il-madum tal-bejt ġie importat mill-Alsace, il-ħitan tal-azzar minn [[Glasgow]], l-[[Skozja|Iskozja]] u l-irħam ta' Carrara għat-taraġ, għall-[[Statwa|istatwi]] u għall-kolonni, mill-Italja. Il-koppla hija miksija b'36,000 maduma mżejna taċ-ċeramika bl-[[Lewn|ilwien]] tal-bandiera nazzjonali tal-Brażil. L-għamara fuq ġewwa ġiet minn [[Franza]] bl-istil ta' [[Lwiġi XV ta’ Franza|Lwiġi XV]]. L-artist Taljan [[Domenico de Angelis iż-Żgħir]] pitter il-panewijiet li jżejnu s-soqfa tal-awditorju u tal-kompartiment tal-udjenza. Il-purtiera, bil-[[pittura]] "Laqgħa tal-Ilmijiet", oriġinarjament inħolqot f'[[Pariġi]] minn [[Crispim do Amaral]]. Il-198 linfa tat-teatru ġew importati mill-Italja, inkluż 32 linfa tal-[[ħġieġ]] ta' Murano. == Struttura interna == L-awditorju jesa' 701 persuna bilqiegħda. Il-pjan terran jesa' 266 persuna bilqiegħda; il-kompartimenti individwali tal-pjan terran jesgħu 100 persuna bilqiegħda; il-kompartimenti tal-gallariji tal-ewwel sular jesgħu 110 persuni bilqiegħda; il-25 kompartiment tal-gallariji tat-tieni sular jesgħu 125 persuna bilqiegħda; u l-20 kompartiment tal-gallariji tat-tielet sular jesgħu 100 persuna bilqiegħda. Il-palk prinċipali inġenerali huwa wiesa' 10.50 metri (34.4 pied), għoli 6.40 metri (21.0 pied) u fond 11.97 metru (39.3 pied) u l-palk prinċipali fejn jittellgħu l-ispettakli huwa għoli 14-il metru (46 pied) u għandu erja totali ta' {{cvt|123.29|sqm}}etru kwadru (1,327.1 pied kwadru). Il-kompartiment għall-orkestra huwa għoli 2 metri (6 piedi u 7 pulzieri), wiesa' 6 piedi u 11-il pulzier, u twil 7 metri (23 pied). == Sit ta' Wirt Dinji == [[Stampa:Amazonas Philharmonic.JPG|daqsminuri|L-Orkestra Filarmonika tat-Teatru tal-Amażonja.]] It-Teatri tal-Amażonja (it-Teatru tal-Amażonja ta' Manaus u t-Teatro da Paz ta' Belem, il-Brażil) ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri [[Bniedem|umani]], tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona [[Kultura|kulturali]] fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":0" /> [[Stampa:01 - teatro Amazonas.jpg|daqsminuri|It-Teatru tal-Amażonja minn ġewwa.]] == Fil-kultura popolari == * It-teatru jidher fil-film ''Fitzcarraldo''<ref>Herzog, Werner (2001). Herzog on Herzog. Faber and Faber. ISBN.</ref> tar-reġista [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Werner Herzog]] tal-1982. Fil-bidu tal-film, il-karattru ossessjonat bl-opri Brian Sweeney "Fitzcarraldo" Fitzgerald jasal sat-teatru billi jaqdef id-dgħajsa tiegħu stess lejn it-teatru tal-opri biex jisma' lil [[Enrico Caruso]] jkanta fl-''Ernani'' ta' [[Giuseppe Verdi]],<ref>{{Ċita web|url=http://lanfiles-vm.williams.edu/mbrown/Brown_ArtOfDarkness_1982.pdf|titlu=Art of Darkness, The Progressive, Awwissu 1982|data-aċċess=2026-08-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160305002057/http://lanfiles-vm.williams.edu/mbrown/Brown_ArtOfDarkness_1982.pdf|arkivju-data=2016-03-05|url-status=dead}}</ref> b'Sarah Bernhardt anzjana maħduma minn sopran wara l-kwinti. * It-teatru jissemma darbtejn fir-rumanzi ta' [[Eva Ibbotson]]: ''Journey to the River Sea''<ref>{{Ċita aħbar|data=2001-10-09|titlu=And the winner is...|url=https://www.theguardian.com/books/2001/oct/09/guardianchildrensfictionprize2001.awardsandprizes18|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.carnegiegreenaway.org.uk/pressdesk/press.php?release=pres_02c.html|titlu=The CILIP Carnegie & Kate Greenaway Children's Book Awards - Press Desk|sit=www.carnegiegreenaway.org.uk|data-aċċess=2026-08-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070517000835/http://www.carnegiegreenaway.org.uk/pressdesk/press.php?release=pres_02c.html|arkivju-data=2007-05-17|url-status=dead}}</ref> u ''A Company of Swans''. Iż-żewġ rumanzi huma stejjer tal-avventura ambjentati prinċipalment fil-belt ta' Manaus (fejn jinsab it-teatru) u fil-madwar fl-1912. Fl-ewwel ktieb (tat-tfal), kumpanija teatrali li żżur it-teatru ttella' l-ispettaklu ta' Little Lord Fauntleroy fit-teatru, li jiġi deskritt fil-qosor. Fit-tieni ktieb (taż-żgħażagħ adolexxenti) kumpanija taż-[[żfin]] klassiku ttella' l-ispettakli ta' Swan Lake, Giselle, The Nutcracker u La Fille Mal Gardee fit-teatru. * It-teatru jissemma fir-rumanz ta' [[Ann Patchett]] tal-2011, ''State of Wonder''. * Il-film ''Pavarotti'' jiftaħ b'[[Luciano Pavarotti]] jivvjaġġa lejn it-teatru fl-1995 biex jirreplika l-ispettaklu ta' Caruso hemmhekk. * It-teatru jissemma fl-opra ta' [[Daniel Catán]] tal-1996 ''Florencia en el Amazonas'' bħala l-post li fih tivvjaġġa l-[[Kantant|kantanta]] titolari tal-opri Florencia Grimaldi biex tagħmel kunċert. * Il-White Stripes tellgħu spettaklu fit-teatru fl-1 ta' Ġunju 2005. Iktar 'il quddiem l-ispettaklu nħareġ fuq rekord u bħala DVD bit-titlu ''Under Amazonian Lights''. Ġie rrapportat bħala l-ewwel spettaklu rock fit-teatru. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] [[Kategorija:Teatri]] srd1ujfdxe3i0bkb1j2lhux50an9c5a 0 34540 331438 331391 2026-08-12T01:58:08Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331438 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|flag=Drapeau de la Savoie.svg}} '''Timișoara''' (pronunzjata bir -Rumen) : /t i . m i . ˈ ʃ o̯ a . ra / {{Awdjo|Timisoara.ogg}} en , jew qabel jew Temeschwar <ref name="GH">{{Ċita ktieb|sena=2001|titlu=Historische und Philologische Untersuchung des Ortsnames Temeschburg - Temesvár|lingwa=de|edizzjoni=Eurobit|paġna=7|isbn=}}.</ref> bl en / ˈtɛ . ​m <nowiki><span title="[ɛ] « è » dans « mère ».">ɛ</span></nowiki> <nowiki><span title="[.] indique la séparation entre deux syllabes.">.</span></nowiki> <nowiki><span title="[ʃ] « ch » dans « chou ».">ʃ</span></nowiki> <nowiki><span title="[v] « v » dans « vous ».">v</span></nowiki> <nowiki><span title="[a] « a » dans « patte ».">a</span></nowiki> <nowiki><span title="[ː] indique que le son précédent est allongé/géminé.">ː</span></nowiki> <nowiki><span title="[r] « r » roulé.">r</span></nowiki> / {{Awdjo|temesvár.ogg}},<ref name="GH" /> bis- serbo-croate : ,<ref name="SF">{{Ċita web|url=http://www.banat.ro/academica/Timisoara.pdf|titlu=Falsele denumiri ale orașului Timișoara|awtur=Sorin Forțiu|lingwa=ro|format=pdf|data-aċċess=2026-08-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160410193937/http://www.banat.ro/academica/Timisoara.pdf|arkivju-data=2016-04-10|url-status=dead}}</ref> bil - Bulgaru mill - Banat ''Timišvár'' bit en  Temeşvar ) hija belt fil-Punent [[Rumanija|tar-Rumanija]], fir-reġjun tal Banat, fil-Kontea ta' Timiș li hija l-belt kapitali tagħha. Fl-2021 kellha 250 849 habitants. Magħrufa mit-tieni nofs tas-seklu 18 għall-ispirtu merkantilista tal-abitanti tagħha u aktar tard għall-iżvilupp tal-industrija tagħha, Timișoara hija belt multikulturali b'minoranzi influwenti, primarjament Ġermaniżi (Swabians jew "Schwaben"), Ungeriżi, Serbi, Roma, Taljani, Bulgari, Kroati, Ċeki u Slovakki, u Franċiżi (aktar minn 500 resident fl-2023). Matul l-aħħar deċennji tar-reġim komunista, ibbenefikat mill-istatus tal-punt ewlieni ta' kuntatt mad-"dinja ħielsa", li taha wkoll ftuħ akbar għall-bqija tad-dinja. It-territorju muniċipali jkopri 136  ( il-Kontea ta’ Timiș għandha 8 697  ). Ta' tip kontinentali, il-klima hija kkaratterizzata minn influwenza żgħira Mediterranja li ttaffi x-xtiewi ħorox. == Toponimija == L-isem tal-belt jirreferi għax- Xmara Timiș, li l-ilmijiet tagħha kienu jiċċirkolaw mill-Muntanji Semenic lejn il-belt fil-passat imbiegħed, iżda llum jiċċirkolaw biss fil-qrib. Hija l- Bega, li ilha tiġi kanalizzata mill-1728, li tgħaddi mill-lokalità<ref>{{Ċita web|url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/timisoara|titlu=TIMIŞOARA definition in American English {{!}} Collins English Dictionary|data=2020-02-13|sit=www.collinsdictionary.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-09}}</ref>. It-toponimu Rumen (Timișoara) ġej mill-forma Ungeriża Temesvár, li tal-aħħar tfisser kastell ( en ) fuq ix-Xmara Timiș. == Storja == [[Stampa:Fn_wagner-tm.jpg|daqsminuri| ''Temeswar'', 1685. F’Wagner, ''Delineatio Provinciæ Pannoniæ'', Augsburg, 1685.]] Timișoara, imwaqqfa mill- Ungeriżi, saret belt importanti fl-Ungerija mis- X 10 ' il quddiem., meta nbniet l-ewwel fortizza hemmhekk. Fl-1019, Timișoara tissemma għall-ewwel darba f'dokumenti miktuba mill- imperatur Biżantin Basile II (mhux l-istoriċi kollha jaqblu dwar din l-identifikazzjoni). Fis-snin 1300, matul ir-renju tar-Re Karlu Robert ta' Anjou tal-Ungerija, Timișoara serviet għal xi żmien bħala l-belt kapitali tar- Renju tal-Ungerija . Il-belt ġiet konkwistata mill- [[Imperu Ottoman|Ottomani]] fl-1552 u kienet fortizza militari Torka importanti sakemm inqabdet fl-aħħar tal-1716 wara assedju mmexxi mill-Prinċep Ewġenju ta' Savoya . L-influwenza modernizzanti tiegħu malajr kisbitlu l-laqam « Vjenna Żgħira ». L-ewwel fabbrika tat-tabakk f'dik li llum hija r-[[Rumanija]] twaqqfet f'Timișoara. Belt industrijali u ċentru amministrattiv, fit {{Data|12 novembre 1884}} saret l-ewwel belt fl-[[Ewropa]] li t-toroq tagħha kienu imdawwal bl-elettriku ( 731 lampes ),,,<ref name="primariatm">{{Ċita web|url=https://www.primariatm.ro/timisoara/index.php?meniuId=15&viewCat=134&viewItem=363|titlu=History of Timisoara - Primaria Timisoara - City Presentation - Timisoara Municipality|sit=www.primariatm.ro|data-aċċess=20 octobre 2019}}</ref> u waħda mill-ewwel bliet b'tramm elettriku fl-1899 <ref name="primariatm" /> u waħda mill-ewwel fit-territorju preżenti tar-[[Rumanija]] li kellha ferrovija fl-1857, li tgħaqqadha ma' Szeged . Ġiet annessa mar-[[Rumanija]] fl-1918. Bħall-bqija tar -Rumanija, Timișoara sofriet taħt ir-reġimi dittatorjali Karlisti, Faxxisti u Komunisti minn {{Data|février 1938}} sa {{Data|décembre 1989}}, iżda ilha tesperjenza [[Demokrazija|d-demokrazija]] mill-ġdid mill-1990 'l hawn<ref>{{Ċita web|url=https://visit-timisoara.com/timisoara-a-short-history-timeline/|titlu=Timisoara a short history timeline|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-09}}</ref>. === Ir-Rivolta tal-1989 === Fis {{Data|16|décembre|1989}}, f’Timișoara bdiet rewwixta popolari kontra r-reġim komunista ta’ [[Nicolae Ceaușescu]] . Għalhekk il-belt kienet l-ewwel waħda li rribellat kontra l-gvern. Ordni ta' evakwazzjoni amministrattiva għall-pastor Kalvinista László Tőkés tingħata lill-pulizija, immonitorjata mill-pulizija sigrieta, is- Securitate, u b'reazzjoni għaliha d-dar tiegħu tiġi mdawra minn membri tal-Knisja tiegħu, fil- {{Data|15 décembre}}. [[Stampa:Coloana_de_manifestanti_in_Timisoara,_17_decembrie_1989.jpg|lemin|daqsminuri| Protestanti f'Timișoara matul l-ewwel jiem tar- rivoluzzjoni Rumena, 17 ta' Diċembru, 1989.]] Fis {{Data|16 décembre}}, mijiet ta' ċittadini ta' kull reliġjon u twemmin, l-aktar Ortodossi Rumeni, iddeċidew li jesprimu n-nuqqas ta' qbil tagħhom mal-metodi tar-reġim komunista. Madwar is 17 Fil-11:00 a.m., tnedew l-ewwel slogans antikomunisti. : ''{{Lang|ro|Jos guvernul! Jos Securitatea!}}'' » ( 'L isfel mal-gvern! 'L isfel bis-Securitate! ! "), u l-ewwel tram jiġi mblukkat mill-protestanti. Iċ-ċentru tal-belt huwa okkupat kompletament u ''Piața Maria'' (Pjazza l-Verġni) hija mblukkata. Fit- 22 Jibda l-intervent qawwi tat-truppi tal-USLA biex inaddfu l-perimetru madwar id-dar parrokkjali, u jxerrdu lid-dimostranti fit-toroq tal-madwar. Matul il-lejl, forzi speċjali ttrasportaw lill-qassis u lill-familja tiegħu b'ambulanza u żewġ trakkijiet lejn Mineu, fit -Transilvanja . Il-forzi armati fetħu n-nar fuq il-protestanti u aġenti ''tal-Miliţia'' u ''s-Securitate'' wettqu mijiet ta’ arresti. Wara li reġgħu bdew l-irvellijiet, ir-repressjoni kompliet fit {{Data|18 décembre}}, partikolarment madwar il-katidral Ortodoss fi Pjazza Victoria (fiċ-ċentru tal-belt), Pjazza Libertà, u l-boulevards ewlenin Calea Girocului, Calea Lipovei u Calea Buziasului, jew il-Pont Decebal u Pjazza Trajan. Nhar it-Tnejn filgħodu, xnigħat infirxu mal-belt Madwar 40 katavru li ddepożitaw fil-kamra mortwarja nhar il-Ħadd filgħaxija ġew ittrasportati f'żewġ trakkijiet refriġerati, wara li ġew innumerati u fotografati, li telqu mill-belt qabel is-sebħ. Nhar it-Tlieta {{Data|19 décembre}}, il-kumitati f’kumpaniji kbar iddeċidew dwar waqfien sħiħ mix-xogħol u marċi ta’ solidarjetà mal-familji li tilfu lil xi ħadd u dawk arrestati. It-theddid mill-politiċi spostati lejn iż-żona m'għandu l-ebda effett<ref>{{Ċita web|url=https://visit-timisoara.com/timisoara-a-short-history-timeline/|titlu=Timisoara a short history timeline|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-09}}</ref>. Nhar l-Erbgħa, 20 ta’ Diċembru, kumitat ta’ rappreżentanti ġie mistieden jippreżenta l-“lista ta’ lmenti” lill-Prim Ministru Komunista fil-bini tal-kunsill reġjonali. Billi sabu t-talbiet inaċċettabbli, ir-rappreżentanti, wara li ħabbru t-tmiem tan-negozjati mill-gallarija, sejħu lid-dimostranti biex jerġgħu jinġabru quddiem il-Palazz tal-Kultura (id-Dar tal-Opera). L-armata reġgħet ġiet ordnata tiftaħ in-nar fuq l-insurġenti, iżda xi uffiċjali rrifjutaw li jobdu u ngħaqdu mad-dimostranti. Dakinhar wara nofsinhar, kumitat rivoluzzjonarju stabbilixxa ruħu fid-Dar tal-Opera, u pproklama t-talbiet tal-popolazzjoni mill-gallarija. Fl-20 ta’ Diċembru, wara erbat ijiem ta’ insurrezzjoni, Timișoara ġiet iddikjarata l-ewwel “belt ħielsa” fir-[[Rumanija]]. Il-Front Demokratiku Rumen ġie ffurmat dakinhar filgħaxija. Fil {{Data|21 décembre}} inqrat ripetutament proklamazzjoni mir-rappreżentanti tal-Front Demokratiku Rumen, li talbet, fost affarijiet oħra, l-abolizzjoni tar-reġim u elezzjonijiet ħielsa. Ir-reġim intemm {{Data|22 décembre}}<ref>{{Ċita web|url=https://visit-timisoara.com/timisoara-a-short-history-timeline/|titlu=Timisoara a short history timeline|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-09}}</ref>. ==== Qabar komuni tal-1989, falsifikazzjoni famuża ==== Ġurnalisti <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Charon|isem=Jean-Marie|sena=2007|titlu=Le Journalisme|lingwa=fr|edizzjoni=[[Milan (maison d'édition)|Milan]]|post=Toulouse|paġna=50|paġni=63|isbn=978-2-7459-2598-5}}.</ref> irrappurtaw li kien hemm 1 104 tués u 3 352 blessés matul ir-rivolta, b'kuntrast man-numru attwali ta' 93 morts fi tmiemha. Xbihat ta’ kadavri li l-oriġini vera tagħhom kienet ġiet moħbija nxterdu ħafna mad-dinja kollha. Kien biss fi {{Data|février 1990}} li ġie stabbilit uffiċjalment li din kienet kampanja ta’ diżinformazzjoni. Għalhekk, l-isem ta’ Timișoara baqa’ assoċjat ma’ manipulazzjonijiet li tagħhom il-midja x’aktarx li tkun kemm l-imqarrqa kif ukoll ir-relayers. Mill-ewwel xandir tax-xbihat lit-telespettaturi, kien viżibbli għal kwalunkwe osservatur raġonevolment attent li l-iġsma li nstabu kellhom bosta ċikatriċi minn feriti meħjutin, li jikxfu interventi kirurġiċi. == Ekonomija == [[Stampa:Bierfabrik.JPG|lemin|daqsminuri| Timișoreana, l - ewwel birrerija fir - Rumanija.<ref name="zf-2017">{{Ċita web|url=https://www.zf.ro/companii/retail-agrobusiness/povestea-fabricii-timisoreana-prima-fabrica-de-bere-din-romania-16208622|titlu=Povestea fabricii Timișoreana, prima fabrică de bere din România|kunjom=Panaete|isem=Mădălina|data=26 March 2017|sit=Ziarul Financiar}}</ref>]] Timișoara ilha ċentru ekonomiku importanti mis- XVIII 18 ' l hawn seklu . Minħabba l-kolonizzazzjoni Awstrijaka, id-diversità etnika u reliġjuża u l-liġijiet innovattivi wasslu għal żvilupp ekonomiku mgħaġġel. Fl-1718 inbniet il -birrerija Timișoreana f'Timișoara, l-ewwel waħda fit-territorju ta' dik li llum hija [[Rumanija|r-Rumanija]] . Matul [[Rivoluzzjoni Industrijali|ir-rivoluzzjoni industrijali]], ġew introdotti ħafna innovazzjonijiet moderni. Il-belt kienet l-ewwel waħda fl- Imperu Awstro-Ungariku li introduċiet dwal tat-toroq elettriku. Ix- Xmara Bega ġiet ukoll kanalizzata fl-istess ħin, u saret l-ewwel kanal navigabbli f'dak li llum huwa [[Rumanija|t-territorju Rumen]] . B'dan il-mod, Timișoara stabbiliet kuntatti mal-bqija tal [[Ewropa|-Ewropa]], u anke mal-bqija tad-dinja madwar il- [[Baħar l-Iswed]], u dan wassal għall-iżvilupp lokali tal- merkantiliżmu . Fi tmiem is- XIX 19 Fis-seklu 19, Timișoara kienet konnessa man-netwerk ferrovjarju. Timișoara kienet l-ewwel belt fil-pajjiż li laqgħet investiment barrani wara l-1989, partikolarment fit-teknoloġija għolja. F'termini ta' livell ta' għajxien, Timișoara tikklassifika fir-raba' post fuq livell nazzjonali. F'artiklu ppubblikat fi tmiem l-2005, ir-rivista Franċiża ''L'Expansion'' iddeskriviet lil Timișoara bħala l-vetrina ekonomika tar- [[Rumanija]] u qabblet iż-żieda sinifikanti fin-numru ta' investimenti barranin ma' " it-tieni rivoluzzjoni » Saru bosta investimenti barranin minn pajjiżi tal- [[Unjoni Ewropea]], b'mod partikolari [[Ġermanja|l-Ġermanja]] u [[Italja|l-Italja]] . Il-belt għandha impjant tal-manifattura tat-tajers li jappartjeni lill-grupp [[Ġermanja|Ġermaniż]] Continental AG, li fetaħ fl-2000. Linde AG tipproduċi gassijiet tekniċi, u parti mill-forom tal-wajers għal BMW u [[Audi]] huma prodotti mill-kumpanija Dräxlmaier. Kumpaniji bħal FM Logistic, Nestlé, Procter &amp;amp; Gamble, Cora, L'Oréal, Sanofi Aventis u Groupe Rocher huma bbażati hemmhekk. Ekonomikament, il-belt esperjenzat tkabbir qawwi, notevolment bit-twaqqif ta’ kumpaniji Ġermaniżi, bħal Continental u Dräxlmaier, kumpaniji Franċiżi, bħal Valeo jew Alcatel (wieħed mill-impjegaturi lokali ewlenin, b’aktar minn 800 maniġer, partikolarment speċjalisti tal-IT). == Demografija == [[Stampa:Sinagoga_din_Cetate_-_Timișoara_-_2023_-_IMG_01.jpg|xellug|daqsminuri|213x213px| Sinagoga Cetate, l-akbar sinagoga f'Timișoara]] Timișoara għandha 336 089 habitants (statistika tal-2006, meta mqabbla ma' 317 660 fiċ-ċensiment tal-2002). It-tkabbir annwali medju huwa +1.5 %. 14.2 % tal-popolazzjoni għandha 15 ans jew inqas. 4 % għandhom aktar minn 75 ans. == Il-ħajja kulturali == Timisoara hija waħda miċ-ċentri kulturali u artistiċi l-aktar dinamiċi fir-[[Rumanija]]. Il-ħajja kulturali hija mmarkata mill-multikulturaliżmu Ewropew, il-vitalità ta’ diversi assoċjazzjonijiet komunitarji, l-influwenza tal-universitajiet inklużi dawk fil-Punent (il-mużikoloġija u l-arti viżiva huma mgħallma fl-UVT), il-preżenza ta’ gruppi mużikali rinomati, djar tal-pubblikazzjoni, eċċ. Iċ-Ċentru Kulturali Franċiż (aktar minn ħames mitt Franċiż jgħixu s-sena kollha f'Timisoara) : studenti, irtirati, ħaddiema li jaħdmu għal rashom...) u d-Deutsches Kulturezentrum Temeswar jikkontribwixxu bil-qawwa għall-kalendarju kulturali lokali billi jorganizzaw bosta avvenimenti, xi kultant b'mod konġunt. L-istaġuni kulturali huma mmarkati minn bosta festivals. Inizjalment nominata bħala [[Kapitali Ewropea tal-Kultura|l-Belt Kapitali Ewropea tal-Kultura]] għas-sena 2021,<ref>{{Ċita web|url=https://www.lepoint.fr/culture/roumanie-timisoara-capitale-europeenne-de-la-culture-en-2021--16-09-2016-2069044_3.php|titlu=Roumanie: Timisoara, capitale européenne de la culture en 2021|kunjom=magazine|isem=Le Point|data=2016-09-16|sit=Le Point|lingwa=fr|data-aċċess=2021-01-11}}</ref> Timișoara finalment se tkun hekk fl-2023,<ref name=":0">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Fabien Cazenave |date=8 janvier 2021 |title=Quelles sont les capitales européennes de la culture 2021 ? |url=https://www.ouest-france.fr/culture/quelles-sont-les-capitales-europeennes-de-la-culture-2021-7111438 |journal=Ouest France |language=français}}</ref> posponiment attribwibbli għall-epidemija tal-[[Coronavirus|Covid-19]].<ref name=":0" /> == Wirt Arkitettoniku == [[Stampa:Domul_romano-catolic_„Sf._Gheorghe”.jpg|daqsminuri| Il-Knisja Kattolika ta’ San Ġorġ .]] F'termini ta' arkitettura, il-belt għandha wirt vast ta' monumenti storiċi (madwar 14 500 bâtiments ), l-ogħla numru fil-pajjiż kollu. Tabilħaqq, il-kumpless kollu ta’ bini fiċ-ċentru, id-distrett ta’ Fabric u d-distrett ta’ Iosefin huma kkunsidrati bħala monumenti storiċi. Dan huwa r-riżultat ta’ tradizzjoni twila ta’ ppjanar urban modern, li bdiet fis- XVIII18 . seklu, bil-wasla tal- Awstrijaċi . Iċ-ċentru, wara li ħa post il-fortizza l-qadima, ġie rrinovat bi pjazez u toroq dritti. L-influwenza Barokka kienet Vjenniża, u dan jiġġustifika l-laqam ta' Timișoara " [[Vjenna]] żgħira " [[Stampa:Palatul_Baroc_ziua.jpg|xellug|daqsminuri| Il- Palazz Barokk, li fih il- Mużew tal-Arti .]] Fi tmiem is- XIX 19 seklu, l-istruttura urbana tal-belt għaddiet minn proċess vast ta' modernizzazzjoni. Il-fortizzi militari qodma qed jitwaqqgħu u jiġu sostitwiti bi toroq u kwartieri ġodda. Fl-1904, il-belt ħolqot il-pożizzjoni ta' perit ewlieni, li ngħatat lil László Székely. Huwa ta kontribut deċiżiv għad-disinn mill-ġdid taż-żona ċentrali bl-introduzzjoni tal-istil Art Nouveau, l-istil Secession u pajsaġġ urban eklettiku fil-belt. Il-palazzi varji fi Place de la Victoire u Place de l'Union huma rappreżentattivi ta' dawn l-istili arkitettoniċi. Iċ-ċentru tal-belt u d-distrett ta' Iosefin żammew traċċi tad-diversità etnika tal-belt b'influwenzi [[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniżi]], Ungeriżi u Serbi . Il-bini ma jaqbiżx it-tliet sulari u ħafna drabi jkun ta’ kuluri jgħajtu. Viċinati bħal Mehala, Iosefin, u Freidorf żammew karatteristiċi tipiċi tal-irħula tradizzjonali ta' Banat Swabian. : djar kbar b'faċċati li jħarsu lejn it-triq, imżejna bil-fjuri u mdawra bi spazji ħodor. L-aħħar influwenza arkitettonika fuq il-belt il-qadima ġiet introdotta bl-annessjoni ta’ Timișoara mar-Renju tar-Rumanija fl-1918. L-aqwa eżempju ta’ dan huwa l-Katidral Metropolitan, eżempju ta’ arkitettura tradizzjonali Rumena li bħalissa huwa l-ogħla bini f’Timișoara, b’għoli ta’ 90.5 m. Fil-perjodu bejn iż-żewġ gwerer, inbnew distretti ġodda ta’ vilel madwar iċ-ċentru, fejn l-influwenza kienet Art Deco, Brâncovenesc jew l-istil Klassiku Franċiż. Il-belt għandha ħafna parks u spazji ħodor tul il-Kanal ta' Bega. Għal din ir-raġuni, il-belt hija msejħa l-"Belt tal-Ward", partikolarment għall-ġnien tal-ward tagħha, maħluq fl-1928, li fih kważi 1,200 varjetà ta' ward. [[Stampa:Teatrul_National_Timisoara.jpg|lemin|daqsminuri| It-Teatru tal-Opera ta' Timișoara .]] * Il -katidral Kattoliku jew id- ''Domu'' , * Il -katidral Ortodoss , * L -opra nazzjonali , * Il-monasteri tal- Eparkija ta' Timișoara , * Is -Sinagoga ta’ Fabric u s -Sinagoga ta’ Cetate * Il -Kolonna tal-Pesta * Il- muniċipju l-qadim == Edukazzjoni == === Skejjel sekondarji === * L-iskola sekondarja Nikolaus Lenau bil-lingwa Ġermaniża, stabbilita fl-1870 u li minnha ggradwat ir-rebbieħa tal-Premju Nobel Herta Müller, hija jattendiha studenti mid-diversi komunitajiet lingwistiċi tal-Banat.<ref>{{Ċita web|url=http://portal.isjtm.ro/?p=700|titlu=Liceul Teoretic "Nikolaus Lenau" Timișoara|sit=Inspectoratul Școlar Județean Timiș}}</ref> * L-iskola sekondarja Jean-Louis Calderon inħolqot fl-1990. Huwa msemmi għal ġurnalist Franċiż li miet waqt li kien qed jaħdem mal-Ħames Kanal Franċiż matul ir-rivoluzzjoni tal-1989 f'Bukarest.<ref>{{Ċita web|url=https://jlcalderon.ro/8-2/|titlu=Istoric - Liceul Teoretic Jean-Louis Calderon|data-aċċess=2026-08-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200807143331/https://jlcalderon.ro/8-2/|arkivju-data=2020-08-07|url-status=dead}}</ref> * L-Iskola Sekondarja Shakespeare toffri korsijiet bl-Ingliż. Korsijiet jingħataw ukoll bl-Ungeriż jew bis-Serb f'diversi stabbilimenti u l-Istitut Interkulturali ta' Timișoara (ITT) jippromwovi l-integrazzjoni tal-istudenti Rom fl-iskejjel. * L-Ebrajk kien ukoll lingwa ta’ tagħlim fil-belt għal żmien twil minħabba d-daqs tal-komunità Ebrajka qabel id-deportazzjonijiet mir-reġimi faxxisti u mbagħad komunisti. === Universitajiet === [[Stampa:Universitatea_Politehnica_Timisoara_-_Rectorat.jpg|daqsminuri| Il- Palazz Lloyd, is-sede tar-rettorat tal- Università Politehnica Timișoara .]] * Università Politeknika * Università tal-Punent * Università tal-Mediċina u l-Farmaċija Victor Babeș * Università tax-Xjenzi Agrikoli ta' Banat * Università ta' Tibiscus, Privata == Trasport == [[Stampa:Map_of_the_Timișoara_tramway_and_trolleybus_routes.png|daqsminuri| Netwerks tat-trammijiet u tat-trolleybuses.]] Il-belt għandha netwerk tat-trasport urban imħaddem mis- Societatea de Transport Public Timișoara (STPT). Tinkludi linji tat-tramm, tat-trolleybus u tal-karozzi tal-linja . Mill- 1990 ' l hawn, in-netwerk ġie mgħammar b'vetturi użati mill-[[Ġermanja]] ([[Bremen]], [[Karlsruhe]], [[Munich]]) għat-trammijiet, mill-[[Belġju]] ([[Brussell]]), [[Franza]] ([[Mulhouse]]), u l-[[Awstrija]] ([[Salzburg]]) għall-karozzi tal-linja, u mill-[[Ġermanja]] ([[Eberswalde]], [[Wismar|Weimar]], [[Esslingen]]), l-[[Awstrija]] ([[Salzburg]]), l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] ([[Winterthur]]) u [[Franza]] ([[Lyon]]) għat-trolleybuses. L-[[Ajruport Internazzjonali ta' Traian Vuia]] huwa servut minn bosta linji tal-ajru tradizzjonali u jservi bħala ċentru għal titjiriet operati mil-linja tal-ajru Skandinava-Moldova Carpatair. Linji tal-ajru low-cost joperaw ukoll mill-ajruporti fil-qrib ta' [[Arad]] u [[Cluj-Napoca|Cluj]]. Fl-2009, il-linja tal-ajru Ungeriża Wizz Air bdiet isservi l-Ajruport ta' Traian Vuia minn [[Beauvais]], Luton, Dortmund, u diversi ajruporti Spanjoli u Taljani. Fl-2016, Ryanair, l-akbar linja tal-ajru low-cost fl-[[Ewropa]], fetħet l-ewwel bażi Rumena tagħha hemmhekk. Ajruplan wieħed huwa allokat għas-seba' bażijiet ġodda tagħha, b'rotot li jinkludu: [[Londra]] Stansted kuljum; [[Berlin]], [[Düsseldorf]], u [[Frankfurt am Main|Frankfurt]] kull ġimagħtejn; [[Brussell]] tliet darbiet fil-ġimgħa; [[Milan]] ħames darbiet fil-ġimgħa f'Novembru; u [[Bukarest]] 12-il darba fil-ġimgħa, għal total ta' 33 titjira fil-ġimgħa. Diversi kumpaniji tal-kowċis jipprovdu konnessjonijiet nazzjonali u internazzjonali regolari jew joffru servizzi lill-ajruporti ta' [[Budapest]] u [[Belgrad]]. Il-kumpanija ferrovjarja tipprovdi diversi konnessjonijiet kuljum lejn [[Budapest]] (dak iż-żmien [[Vjenna]] u bliet oħra) u servizz kuljum lejn [[Belgrad]]. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|ITA}} [[Palermo]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Faenza]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|AUT}} [[Graz]] ([[Awstrija]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Karksruhe]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Mulhouse]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Rueil-Malmaison]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|HUN}} [[Szeged]] ([[Ungerija]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Treviso]] ([[Italja]]). == Gallerija == <gallery mode="packed" heights="160px"> Stampa:Piața_Libertății_Timișoara.jpg|ħolqa=Fichier:Piața_Libertății_Timișoara.jpg|alt=La Place de la Liberté à Timisoara| Pjazza tal-Libertà f'Timisoara Stampa:Huniade_Castle,_Timișoara,_August_2022.jpg|ħolqa=Fichier:Huniade_Castle,_Timișoara,_August_2022.jpg|alt=Le château de Huniade| Il -kastell ta' Huniade Stampa:Biserica_Notre_Dame,_Timisoara_(1).jpg|ħolqa=Fichier:Biserica_Notre_Dame,_Timisoara_(1).jpg|alt=L'église Notre-Dame de Timișoara.| Il-Knisja tal-Madonna ta’ Timișoara. Stampa:Bastionul_Theresia_din_Timisoara.jpg|ħolqa=Fichier:Bastionul_Theresia_din_Timisoara.jpg|alt=Le bastion de Marie-Thérèse.| Il-fortizza ta' Maria Tereża . </gallery> == Noti u referenzi == [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 7gsrv8fjklbdmwqo85hrmv5lkrrre5y 0 34541 331434 331393 2026-08-12T01:31:34Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331434 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|coatofarms=Perth COA.jpg|flag=Flag of Perth.svg}} '''Perth''' / / pɜːθ / {{Awdjo|En-au-Perth.ogg}} ; f'Nyungar ''{{Lang|nys|Boorloo}}'' hija l-belt kapitali tal- istat Awstraljan tal- Awstralja tal-Punent . Jinsab fix-Xlokk [[Awstralja|tal-Awstralja]], mal-fruntiera tal- [[Oċean Indjan]] u fuq ix-xtut tax-Xmara <nowiki><span about="#mwt21" class="lang-en" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;partial&amp;quot;:false,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true,&amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;quot;:[],&amp;quot;optionalTargetParams&amp;quot;:[]}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Lang&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Mudell:Lang&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{&amp;quot;1&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;2&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Swan&amp;quot;}},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwHA" lang="en" typeof="mw:Transclusion">Swan</span></nowiki> . Il-popolazzjoni tagħha kienet ta’ 2 059 484 habitants fl-2018,<ref name="pop">{{Ċita web|url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Latestproducts/3218.0Main%20Features402017-18?opendocument&tabname=Summary&prodno=3218.0&issue=2017-18&num=&view=|titlu=3218.0 - Regional Population Growth, Australia, 2017-18|data=2019-03-27|sit=abs.gov.au|pubblikatur=Bureau australien des statistiques|lingwa=en|data-aċċess=2020-01-04}}.</ref> u b’hekk hija r-raba’ l-akbar belt fil-pajjiż. Imwaqqfa fl -1829 mill-Kaptan James Stirling bħala l-ewwel punt ta' insedjament ta' kolonja Brittanika ġdida, il- ''{{Lang|en|Swan River Colony}}'', Perth għadha sservi bħala s-sede tal -gvern għall-Awstralja tal-Punent sal-lum. == Ġeografija == L-eqreb belt b'aktar minn miljun abitant għal Perth hija [[Adelaide (l-Awstralja)|Adelaide]], li tinsab 2 131  lejn il-lvant-xlokk, u dan jagħmel lil Perth waħda mill-aktar bliet iżolati b'aktar minn miljun abitant fid-dinja. Il-belt hija eqreb lejn Makassar ( 3 005  ) jew [[Ġakarta|Jakarta]] ( 3 011  ) fl [[Indoneżja|-Indoneżja]] milli lejn [[Sydney]] jew [[Brisbane]] . Perth tinsab 390  fit-tramuntana-majjistral ta' Albany, 2 721  fil-punent ta' [[Melbourne]], 3 291  fil-punent ta' [[Sydney]] u 3 606  fil-punent-lbiċ ta' [[Brisbane]] . Is-sjuf ġeneralment ikunu sħan u niexfa, u jdumu minn tmiem Diċembru sa tmiem Marzu, bi Frar ġeneralment ikun l-aktar xahar sħun tas-sena. L-iktar temperatura sħuna li qatt ġiet irreġistrata f’Perth kienet ta’ 46,7 °C, fit {{Data|23 février 1991}}. Ix-xtiewi huma relattivament ħfief u pjuttost imxarrbin, għalkemm ix-xita tax-xitwa naqset fis-snin riċenti. L-iktar temperatura kiesħa li qatt ġiet irreġistrata kienet ta’ −0.7°C fis-17 ta’ Ġunju 2006; din hija wkoll l-unika temperatura negattiva li qatt ġiet irreġistrata. Anke fl-eqqel tax-xitwa, it-temperaturi ta’ matul il-jum rarament jinżlu taħt is-16°C. Għalkemm il-biċċa l-kbira tal-preċipitazzjoni sseħħ matul ix-xitwa, l-iktar jum imxarrab irreġistrat kien sorprendentament id-9 ta’ Frar 1992, meta niżlu 121 millimetru ta’ xita. Fil-biċċa l-kbira tal-wara nofsinhar tas-sajf, żiffa tal-baħar, imlaqqma “The Fremantle Doctor,” tonfoħ mil-Lbiċ, u xi kultant tkessaħ il-belt taħt it-30°C. == Storja == === nies Aboriġinali === [[Stampa:Major_islands_off_Perth,_Western_Australia.svg|daqsminuri| Rottnest, Carnac u {{Lang|en|Garden Islands}} .]] Bosta traċċi fil-parti ta' fuq tax- {{Lang|en|Swan River}} jixhdu l-preżenza tal- Aboriġini Noongar fis-sit ta' Perth għal mill-inqas 40 000 ans.<ref>{{Ċita web|url=http://www.archaeology.arts.uwa.edu.au/staff/bowdler__research_interests/the_pleistocene_pacific|titlu=The Pleistocene Pacific|awtur={{lien|langue=en|trad=Sandra Bowdler}}|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080821123540/http://www.archaeology.arts.uwa.edu.au/staff/bowdler__research_interests/the_pleistocene_pacific|arkivju-data=2008-08-21|url-status=dead}}.</ref> Huma okkupaw il-parti kollha tal-Lbiċ tal-Awstralja tal-Punent, fejn kienu jgħixu mill-kaċċa u l-ġbir. Il-lagi fir-reġjuni kostali kellhom rwol ewlieni għalihom, kemm reliġjużament kif ukoll fiżikament. Il-gżejjer ta' Rottnest, Carnac u <nowiki><span about="#mwt71" class="lang-en" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;partial&amp;quot;:false,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true,&amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;quot;:[],&amp;quot;optionalTargetParams&amp;quot;:[]}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Lang&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Mudell:Lang&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{&amp;quot;1&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;2&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Garden&amp;quot;}},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwrA" lang="en" typeof="mw:Transclusion">Garden</span></nowiki> li bħalissa jinsabu 'l barra mill-kosta ta' Perth, kienu għadhom aċċessibbli bil-mixi 5 000 ans ilu. Ir-reġjun ta' Perth tal-lum kien jissejjaħ ''Boorloo'' mill-poplu Aboriġinali lokali meta waslu l-ewwel Ewropej fl-1827. Boorloo kien parti minn reġjun akbar, il-Mooro, wieħed mill-ħafna gruppi tribali fir-reġjun {{Lang|en|Swan River}}, magħrufa kollettivament bħala l- . Il-Whadjuk kienu parti minn grupp akbar ta' tużżana tribù miġbura taħt l-isem Noongar ( ''In-Nies'' ), xi kultant imsejħa wkoll Bibbulmun. Wara li stabbilew ruħhom fl-1829, l-kolonizzaturi Ewropej semmew wieħed mill-katina ta’ lagi li testendi minn Claisebrook sa Herdsman Lake “Third Swamp.” Kważi sebgħin sena wara, fl-1897, 15-il ettaru mit-“Third Swamp” ġew iddeżinjati bħala park pubbliku, li ngħata isem ġdid lil Hyde Park sentejn wara. Hyde Park issa huwa wieħed mill-aktar parks attraenti u popolari ta’ Perth. Sa kmieni fl-1831, il-ġlied bejn l-kolonizzaturi Brittaniċi u t-tribù Aboriġina lokali Noongar kien qed isir dejjem aktar vjolenti hekk kif l-insedjament kiber. Din il-fażi vjolenti ntemmet bir-rebħa tal-Brittaniċi fuq l-indiġeni u l-eżekuzzjoni tal-kap tat-tribù Whadjuk, Midgegooroo, il-mewt ta’ ibnu Yagan fl-1833 u l -Battalja ta’ Pinjarra fl-1834. Fl-1843, meta miet il-Kap Yellagonga, it-tribù tiegħu kienet bdiet tiddiżintegra wara li tneħħew l-artijiet madwar iż-żona ewlenija tal-insedjament ta’ Perth. Huma rtiraw lejn il-marshes u l-lagi fit-tramuntana, inkluż post imsejjaħ Third Swamp, magħruf mill-Aboriġini bħala ''Boodjamooling''. ''Boodjamooling'' kompla jkun wieħed mill-kampamenti ewlenin tan-Noongar fiż-żona ta’ Perth. Kien jintuża wkoll minn vjaġġaturi, nies itineranti, u nies bla dar. Madwar l-1890, matul it-tellieqa għad-deheb, ingħaqdu magħhom minaturi li kienu fi triqthom lejn l-għelieqi tad-deheb. Bl-espansjoni ta’ Perth minħabba t-tellieqa għad-deheb, in-Noongar marru joqogħdu lejn il-Lag Gnangara fejn ġew iżolati mill-komunità Ewropea sakemm bidliet fil-leġiżlazzjoni rrikonoxxew il-popli Aboriġini matul is-snin sittin. Il-kamp baqa’ okkupat sal-bidu tas-snin tmenin, meta ġie kkonvertit fi skola għat-tfal Aboriġini. === L-ewwel osservazzjoni Ewropea === L-ewwel Ewropej li raw l-art fejn illum tinsab Perth kienu l- Olandiżi . Preżumibbilment l-ewwel viżitatur fir-reġjun tax-Xmara {{Lang|en|Swan}} kien Frederick de Houtman, fid {{Data|19 juillet 1619}}, li kien qed jivvjaġġa fuq il-vapuri ''Dordrecht'' u ''Amsterdam'' . Il-ġurnal ta’ abbord tiegħu jindika li l-ewwel wasal sal-kosta tal-punent tal-Awstralja f’latitudni ta’ 32 , li jkun ekwivalenti għal Rottnest jew eżatt fin-nofsinhar ta' hemm. Ma daħalx fil-port minħabba mewġa qawwija, u kompla l-vjaġġ tiegħu lejn it-tramuntana. Fit {{Data|28 avril 1656}}, il- ''Vergulde Draeck'' ( {{Lang|en|Gilt Dragon}} ), fi triqitha lejn Batavia (issa [[Ġakarta|Jakarta]] ), inkaljat biss 107  fit-tramuntana tax-Xmara {{Lang|en|Swan}}, ħdejn {{Lang|en|Ledge Point}} . Mill- {{Nowrap|193 personnes}} abbord, 75 biss irnexxielhom jaslu x-xatt. Dawk li baqgħu ħajjin telqu mill-ġdid lejn Batavia fuq dgħajsa żgħira biex jitolbu l-għajnuna, iżda t-tfittxija ma rnexxilhiex issib aktar superstiti. Il-fdalijiet instabu fl-1963.<ref>{{Ċita web|url=http://www.abc.net.au/backyard/shipwrecks/wa/transcript_vergulde.htm|titlu=Shipwrecks Audio Transcript » GILT DRAGONS & ELEPHANT TUSKS|sena=2003|sit={{lang|en|[[Australian Broadcasting Corporation]]}}|lingwa=en}}.</ref> Fl-1658, tliet vapuri, li wkoll kienu qed ifittxu l- ''Vergulde Draeck,'' żaru r-reġjun. Il- ''Waekende Boey'' taħt il-kmand tal-Kaptan S. Volckertszoon, l- ''Elburg'' taħt il-kmand tal-Kaptan J. Peereboom u l- ''Emeloort'' taħt il-kmand tal-Kaptan A. Joncke. Huma kienu qrib ħafna ta' Rottnest, iżda ma setgħux jersqu lejn l-art minħabba l-bosta sikka. Imbagħad marru lejn it-tramuntana u sabu l-fdalijiet tal- ''Vergulde Draeck'' (iżda xorta ma kien hemm l-ebda superstiti). Huma taw opinjoni sfavorevoli dwar ir-reġjun parzjalment minħabba s-sikek perikolużi. Il-kaptan Fjamming Willem de Vlamingh kien l-Ewropew li jmiss fir-reġjun. Huwa kien jikkmanda tliet vapuri, il-Geelvink, in-Nyptangh, u l-Wezeltje, u wasal u semmieh lil Rottnest fid-29 ta' Diċembru 1696. Fl-10 ta' Jannar 1697, esplora u semmieh ix-Xmara Swan. Billi l-vapuri tiegħu ma setgħux jinnavigaw 'il fuq mix-xmara minħabba x-xtut tar-ramel, bagħat sloop, li bih x'aktarx salpaw sal-Gżira ta' Heirisson (Matagarup). Vlamingh qies iż-żona wisq inospitabbli u mhux adattata għall-agrikoltura biex jistabbilixxi insedjament. Il-kaptan Fjamming Willem de Vlamingh kien l-Ewropew li jmiss fir-reġjun. Huwa wasal u semmiet lil Rottnest fid {{Data|29 décembre 1696}}, jikkmanda tliet vapuri, il- ''Geelvink'', in- ''Nyptangh'' u l- ''{{Lang|nl|Wezeltje}}'' . {{Data|10 janvier 1697}}, huwa esplora u semma x-Xmara {{Lang|en|Swan}} . Billi l-vapuri tiegħu ma setgħux jitilgħu x-xmara minħabba x-xtut tar-ramel, bagħat sloop li bih probabbilment salpaw lejn <nowiki><span about="#mwt116" class="lang-en" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;partial&amp;quot;:false,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true,&amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;quot;:[],&amp;quot;optionalTargetParams&amp;quot;:[]}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Lang&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Mudell:Lang&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{&amp;quot;1&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;2&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Heirisson Island&amp;quot;}},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwARA" lang="en" typeof="mw:Transclusion">Heirisson Island</span></nowiki> (Matagarup) . Vlamingh qies iż-żona wisq inospitabbli, mhux adattata għall-agrikoltura biex jistabbilixxi kolonja hemmhekk.<ref name="Appleyard">{{En}} Appleyard, R. T. et Manford, Toby (1979). ''{{Lang|en|The Beginning: European Discovery and Early Settlement of Swan River Western Australia}}'', {{Interlanguage link|2=en}}. {{ISBN|0-85564-146-0}}.</ref> Fl-1801, il-vapuri Franċiżi Le ''Géographe,'' immexxija mill-Kaptan Nicolas Baudin, u Le ''Naturaliste,'' immexxija mill-Kaptan Hamelin, baqgħu fir-reġjun tan-nofsinhar. Filwaqt li l- ''Ġeografu'' jkompli lejn it-tramuntana, in- ''Naturalista'' jibqa' għal ftit ġimgħat. Spedizzjoni żgħira tesplora x-Xmara {{Lang|en|Swan}} . Huma taw ukoll deskrizzjonijiet sfavorevoli dwar installazzjoni possibbli minħabba bosta żoni b'tajn 'il fuq mix-xmara u l-bank tar-ramel (ir-ramel tneħħa biss fis-snin 1890 meta CY O'Connor bena l-Port ta' Fremantle). Aktar tard, {{Data|mars 1803}}, il- ''Géographe'' u vapur ieħor, il- ''Casuarina'', għaddew minn Rottnest fi triqthom lura lejn Franza, iżda ma waqfux għal aktar minn ġurnata jew tnejn,<ref>{{Ċita web|url=http://www.multicultural.online.wa.gov.au/wppuser/owamc/onlinenews_3_04/page8.html|titlu=The Baudin Expedition of 1800-1804|sit=wa.gov.au|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090116051501/http://www.multicultural.online.wa.gov.au/wppuser/owamc/onlinenews_3_04/page8.html|arkivju-data=2009-01-16|url-status=dead}}.</ref>.<ref>{{Ċita web|url=http://www.abc.net.au/navigators/captains/baudin.htm|titlu=The Navigators - Captains - Nicolas Baudin|sit={{lang|en|[[Australian Broadcasting Corporation]]}}|lingwa=en}}.</ref> Iż-żjara li jmiss fir-reġjun saret mill-esploratur marittimu Awstraljan Phillip Parker King fl- 1822 fuq il- ''Bathurst'' . King kien iben l-eks Gvernatur ta ’ New South Wales Philip Gidley King ; lanqas hu ma kien impressjonat bil-post. === Il-Kolonja {{Lang|en|Swan River}} === Għalkemm l-Armata Brittanika stabbiliet bażi militari f'King <nowiki><span about="#mwt127" class="lang-en" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;partial&amp;quot;:false,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true,&amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;quot;:[],&amp;quot;optionalTargetParams&amp;quot;:[]}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Lang&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Mudell:Lang&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{&amp;quot;1&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;2&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;King George Sound&amp;quot;}},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwATs" lang="en" typeof="mw:Transclusion">King George Sound</span></nowiki> (aktar tard Albany) fuq il-kosta tan-nofsinhar tal-Awstralja tal-Punent fl-1826 b'reazzjoni għax-xnigħat ta' annessjoni possibbli tar-reġjun minn [[Franza]], Perth kien l-ewwel punt ta' insedjament fuq skala kbira mill-Ewropej fit-terz tal-punent tal-kontinent. Ir-reġjun kellu jieħu l-isem uffiċjali ta' Western Australia fl-1832, iżda għal snin sħaħ kien magħruf bl-isem trivijali ta' ''{{Lang|en|Swan River}} Colony'' wara l-passaġġ tal-ilma prinċipali tar-reġjun. [[Stampa:The_Foundation_of_Perth_1829.jpg|daqsminuri| It-twaqqif ta' Perth minn George Pitt Morison.]] Fl {{Data|4 juin 1829}}, l-ewwel nies li ġew joqogħdu fl-inħawi Brittaniċi waslu u raw id-dar il-ġdida tagħhom, u l-jum tat-twaqqif tal-ewwel insedjament fl-Awstralja tal-Punent jiġi ċċelebrat billi l-ewwel Tnejn ta' Ġunju jsir btala statali. Il-Kaptan James Stirling, malli ra l-post, iddikjara li qatt ma kien ra xi ħaġa aktar sabiħa.<ref>{{En}} {{Lang|en|Perth was "as beautiful as anything of this kind I had ever witnessed."}}</ref> Fit {{Data|12 août}} tal-istess sena, M Helen Dance, mart il-kaptan tas- ''Sulphur'', it-tieni vapur fl-espedizzjoni, qatgħet siġra biex tfakkar it-twaqqif tal-belt. Stirling kien għażel l-isem ''Perth'' għall-belt ħafna qabel ma twaqqfet, kif jidher mill-kopja tad-diskors li għamel fi Fremantle fit- {{Data|18 juin}} biex iħabbar il-ħolqien uffiċjali tal-kolonja, li ntemm b'" Iffirmat b'idi stess u ssiġillat f'Perth fit {{Data|18 juin 1829}} James Stirling, Viċi Gvernatur »,.<ref name="Stirling 1829">{{Ċita ktieb|kunjom=Stirling|isem=James|data=18 juin 1829|titlu=Proclamation|lingwa=en|edizzjoni=|isbn=}}.</ref> L-unika informazzjoni disponibbli dwar l-oriġini ta’ din l-għażla tal-isem ġejja mill-aġenda ta’ Fremantle, li, mit {{Data|12 août}}, tindika “ semmiet il-belt Perth skont ix-xewqat ta’ Sir George Murray ».<ref name="Cottesloe 1928">{{Ċita ktieb|kunjom=John Fremantle, {{4th}} Baron Cottesloe (ed.)|sena=1928|titlu=Diary & Letters of Admiral Sir C. H. Fremantle, G.C.B. Relating the the Founding of the Colony of Western Australia 1829|lingwa=en|edizzjoni={{lang|en|{{lien|lang=en|trad=Hazell, Watson and Viney}}}}|post=Londres}}.</ref> George Murray twieled f'Perth, [[Skozja|l-Iskozja]], u kien Segretarju Kolonjali Brittaniku fl-1829 u Membru tal- Kamra tal-Komuni għall-kontea ta' Perth. Minn dakinhar 'l hawn intqal li l-isem tal-belt intgħażel ad unur Murray,<ref name="Uren 1948">{{Ċita ktieb|kunjom={{lien|lang=en|trad=Malcolm Uren|texte=Uren}}|isem=Malcolm|sena=1948|titlu=Land Looking West<!-- titre complet : Land Looking West: The Story of Governor James Stirling in Western Australia. selon https://en.wikipedia.org/wiki/Malcolm_Uren ? -->|lingwa=en|edizzjoni={{lang|en|[[Oxford University Press]]}}|post=Londres}}.</ref>,<ref name="Crowley 1960">{{Ċita ktieb|kunjom=Crowley|isem=Francis|sena=1960|titlu=Australia's Western Third|lingwa=en|edizzjoni=[[Macmillan Publishers|Macmillan & Co]]|post=Londres}}.</ref>.<ref name="Statham 1981">{{Ċita ktieb|kunjom=Statham <!-- Wikidata : Q131994259 |lien auteur1=Pamela Statham -->|isem=Pamela|sena=1981|kapitlu=Swan River Colony|titlu=A New History of Western Australia|lingwa=en|edizzjoni={{lien|langue=en|trad=UWA Publishing|texte={{lang|en|University of Western Australia Press}}}} <!-- pourquoi lier vers l’historien [[Tom Stannage|{{lang|en|University of Western Australia Press}}]] à la place de la maison d’édition ? -->|post=Nedlands|isbn=0-85564-181-9}}.</ref> Fl -1850, l-Awstralja tal-Punent infetħet għad-deportazzjonijiet penali, bil-kundannati jintbagħtu fuq talba tal-bdiewa li kienu qed ifittxu ħaddiema rħas u għall-kostruzzjoni ta' bini pubbliku. [[Victoria (Reġina)|Ir-Reġina Victoria]] ddikjarat lil Perth belt fl-1856.<ref>{{En}} [http://worldfacts.us/Australia-Perth.htm History of Perth] worldfacts.us.</ref> F’għoxrin sena, 10 000  <ref>Voir l'article Wikipedia {{Lang|en|{{Lien|lang=en|Convicts in Australia}}}} en anglais.</ref> niżlu fi Fremantle, il-port ta’ Perth, segwiti minn nisa abbord ''{{Lang|en|bride ships}}'' . Filwaqt li l-popolazzjoni tal-belt kienet biss ta’ 3 000 habitants fl-1849, kellha 35 000 sal-1860, b’rata ta’ kriminalità seba’ darbiet ogħla minn dik tal-ġar tagħha [[Adelaide (l-Awstralja)|Adelaide]].<ref name="Fig">{{Ċita web|url=http://www.lefigaro.fr/voyages/2016/03/04/30003-20160304ARTFIG00181-perth-l-eveil-d-une-cite.php|titlu=Perth, l'éveil d'une cité|awtur=Guillaume de Dieuleveult<!-- Wikidata : Q88682913 -->|data=4 mars 2018|sit=[[Le Figaro Magazine]]|paġna=68-77}}.</ref> Il-bidu ta' Perth kien diffiċli: l-art kienet fqira, il-bhejjem kienu qed jintilfu, u r-relazzjonijiet mal-poplu Aboriġinali kienu konfliġġenti, sal-punt li Karl Marx ikkwota l-belt f'''Kapital'' (1867) bħala kontro-eżempju ta' kolonizzazzjoni ta' suċċess. Matul l- [[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], l-Awstralja tal-Punent ivvotat favur il-koskrizzjoni . Kwart tas-suldati Alleati fil- Battalja ta’ Gallipoli (1915-1916) kienu minn Perth, madwar 30 000 hommes, li nofshom ma rritornawx.<ref name="Fig"/> Fl -1933, l-Awstralja tal-Punent ivvotat favur is-seċessjoni b'maġġoranza ta' żewġ terzi. Madankollu, vot, li sar ftit qabel ir-referendum, kien ikkawża l-waqgħa tal-gvern favur l-indipendenza u s-sostituzzjoni tiegħu minn gvern li ma kienx favur tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=http://www.ccentre.wa.gov.au/index.cfm?event=government20thcentury|titlu=State Government in the {{20th}} Centry|sit={{lang|en|The Constitutional Centre of Western Australia}}<!-- Wikidata : Q111417472 -->|lingwa=en}}.</ref> Madankollu, fir-rigward tar-referendum, il-gvern il-ġdid bagħat ir-riżultati tal-vot lir-Re tal-Awstralja, li injora t-talba. Is-snin ħamsin u sittin kienu mmarkati minn żvilupp urban rampanti, bil-belt tespandi iżda fl-istess ħin iċ-ċentru tal-belt tagħha jitbattal wara l-ħinijiet tal-uffiċċju. Għall-kittieb David Whish-Wilson (ġo) li ddedika ktieb lil Perth, belt twelidu, imbagħad kellu « Ħafna riżorsi, imma ftit ġid. » . Fl-1962, esperjenzat mument ta’ fama internazzjonali meta l-astronawta John Glenn orbita madwar id-Dinja. F'dan ir-reġjun fil-biċċa l-kbira diżabitat, Perth tixgħel id-dwal kollha tagħha biex tindika preżenza umana bil-lejl lill-astronawta. Imlaqqam « il -Belt tad-Dwal l- oħra ", Perth tissemma fuq it-televiżjoni Amerikana u f'The ''{{Lang|en|[[The New York Times]]}}'' u s-sindku tagħha jiġi mistieden f'Manhattan biex jipparteċipa fil- ''{{Lang|en|[[ticker-tape parade]]}}'' ad unur John Glenn.<ref name="Fig"/> Perth irnexxielha tiżviluppa billi saret punt ewlieni għall-kummerċ tar-riżorsi naturali importanti tar-reġjuni tal-madwar b'minjieri tad- deheb, [[Ħadid|ħadid mhux maħdum]], nikil, aluminju, manganiż, metalli tqal, djamanti, faħam, [[żejt]] u gass naturali.<ref>{{Ċita web|url=http://www.ga.gov.au/pdf/RR0112.pdf|titlu=Geoscience Australia - Australia's identified mineral resources, 2002.|sit={{lien|langue=en|trad=Geoscience Australia|texte=ga.gov.au}}|lingwa=en|format=pdf}}.</ref> Il-biċċa l-kbira tal-kumpaniji għandhom is-servizzi maniġerjali u tekniċi tagħhom ibbażati f'Perth. Bħala riżultat ta’ din is-sitwazzjoni, Perth saret belt kożmopolitana b’aktar minn 27 % tal-abitanti tagħha mwielda barra mill-pajjiż ( 495 240 personnes ) u ftit aktar minn 414 000 dont twieldu barra mill-pajjiż. 11 % tal-popolazzjoni titkellem lingwa oħra għajr l-Ingliż id-dar. == Ekonomija == Perth hija belt vibranti u moderna. Barra minn hekk, hija l-kapitali tal-istat Awstraljan li qed tikber bl-aktar rata mgħaġġla wara [[Sydney]]. L-isfruttament tar-riżorsi minerali tagħha (deheb, nikil, u djamanti) jiddependi fuq avvanzi teknoloġiċi. Dawn ir-riżorsi jiżguraw il-ġid tal-istat. Barra minn hekk, l-Awstralja tal-Punent għandha riżervi kbar ta’ ilma, komodità skarsa. Dawn ir-riżorsi jippermettu lil Perth toħloq relazzjoni ta’ dipendenza ma’ kapitali oħra ta’ stati. Perth għandha wkoll il-vantaġġ li tinsab fl-istess żona tal-ħin bħal xi potenzi Asjatiċi ewlenin. Din il-prossimità ġeografika u temporali tiżgura żvilupp ekonomiku dinamiku u ċert. [[Stampa:Perth_CBD_-_Kings_Park.jpg|nofs|daqsminuri| Veduta panoramika tal-belt.]] == Amministrazzjoni == [[Stampa:Perth_metropolitan_region.svg|daqsminuri| Iċ-ċentru tal-belt ( {{Lang|en|city of Perth}} ), il-periferija immedjata (bil-kannella) u l-" subborg "]] [[Stampa:Governmenthouseperthcbd.jpeg|xellug|daqsminuri| Is-sede tal-gvern ( {{Lang|en|Government House}} ) tinsab bejn il-muniċipju u l- {{Lang|en|Perth Concert Hall}} .]] [[Stampa:PerthCouncilHouse.jpeg|xellug|daqsminuri| Il-Muniċipju ta' Perth, wieħed mill-ftit bini mis-snin sittin li ġie ppreservat.]] Perth hija d-dar tal- Parlament tal-Awstralja tal-Punent kif ukoll tal- gvernatur tal-istat. Skont il-liġi li tgħid li kull vot għandu l-istess piż, id-distretti elettorali ta’ Perth, bħal dawk tal-bqija tal-pajjiż, għandhom bejn wieħed u ieħor l-istess numru ta’ votanti, li jfisser li Perth teleġġi 42 mill-59 rappreżentant tal-istat. Fil-livell federali, Perth tibgħat 11-il rappreżentant lejn [[Canberra]]. Fil-livell lokali, Perth hija maqsuma fi tletin żona ta' gvern lokali . Il- belt ta' Perth proprja tikkorrispondi biss maċ-ċentru tan-negozju tal-belt u tkopri biss parti żgħira ħafna tal-konurbazzjoni. Il- Qorti Għolja tal-Awstralja żżomm sessjonijiet regolari f'Perth b'distakkament permanenti. Il-Qorti Suprema tal-Awstralja tal-Punent, bit-tliet kmamar tagħha, hija bbażata kollha kemm hi f'Perth. <nowiki><span about="#mwt193" class="lang-en" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;partial&amp;quot;:false,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true,&amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;quot;:[],&amp;quot;optionalTargetParams&amp;quot;:[]}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Lang&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Mudell:Lang&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{&amp;quot;1&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;2&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;District&amp;quot;}},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwAgU" lang="en" typeof="mw:Transclusion">District</span></nowiki>, Family (ġo) u <nowiki><span about="#mwt194" class="lang-en" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;partial&amp;quot;:false,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true,&amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;quot;:[],&amp;quot;optionalTargetParams&amp;quot;:[]}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Lang&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Mudell:Lang&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{&amp;quot;1&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;2&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Magistrates&amp;quot;}},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwAgk" lang="en" typeof="mw:Transclusion">Magistrates</span></nowiki> . Perth għandha pjan ewlieni għall-iżvilupp tal-belt l {{Lang|en|{{lien|lang=en|trad=Metropolitan Region Scheme}}}} (MRS) li tkopri ż-żona metropolitana kollha. Dan il-pjan tqiegħed fis-servizz fl-1963 u jipprovdi l-bażi legali għall-iżvilupp tal-belt. Il- {{Lang|en|[[Council House]]}} huwa l-bini li fih l-amministrazzjoni muniċipali. Inbena bejn l-1961 u l-1963 u d-disinn tiegħu huwa simbolu partikolari tal-modernità fil-belt li ospitat il-Logħob {{Lang|en|Commonwealth}} fl-1962. L-ewwel bini fil-belt li uża twieqi kbar tal-aluminju biex inaqqas l-impatt tad-dawl tax-xemx, jaf l-istil tiegħu lill-purtieri interni li jagħtuh dan id-dehra ta’ ħġieġ lakkat abjad. Is-sit ġie riabilitat kompletament bejn l-1997 u l-1999 bi spiża ta' 25,3 million dollaru Awstraljan. Bil-lejl, il-bini jkun imdawwal ukoll b'LEDs . == Midja == === Televiżjonijiet === Perth għandha ħames kanali tat-televiżjoni terrestri bla ħlas ( ABC, {{Lang|en|[[Seven Network]]}}, {{Lang|en|[[Nine Network]]}}, {{Lang|en|[[Network Ten]]}} u [[Servizz Speċjali tax-Xandir|SBS]] ), kanal komunitarju ( {{Nowrap|{{lang|en|[[Channel 31]]}}}} ) u kanal tat-televiżjoni bi ħlas {{Lang|en|[[Foxtel]] Network}} . Perth għandha l-informazzjoni tagħha stess fuq l-ewwel tliet kanali. === Gazzetti === Il-gazzetti ewlenin f'Perth huma ''{{Lang|en|[[The West Australian]]}}'' u ''The Sunday Times (ġo)'' . Hemm ukoll ħafna gazzetti ta' reklamar bħal ''{{Lang|en|The Quokka}}'' . === Radjijiet === Perth għandha ħafna stazzjonijiet tar-radju li jxandru fl -AM u l-FM . {| border="0" | valign="top" width="50%" |L-istazzjonijiet tal-ABC huma : * News Radio (ġo) (585AM) * Local Radio 6WF (ġo) (7:20AM) * Radio national (ġo) (8:10 AM) * <nowiki><span about="#mwt264" class="lang-en" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;partial&amp;quot;:false,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true,&amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;quot;:[],&amp;quot;optionalTargetParams&amp;quot;:[]}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Lang&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Mudell:Lang&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{&amp;quot;1&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;2&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Classic&amp;quot;}},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwAx4" lang="en" typeof="mw:Transclusion">Classic</span></nowiki> FM (97.7FM) * Triple J (99.3FM) | valign="top" width="50%" | L-istazzjonijiet kummerċjali ewlenin huma : * 92.9 (ġo) * Nova 93.7 (ġo) * Mix 94.5 (ġo) * 96fm (ġo) |} == Kultura == [[Stampa:Perthconcerthall.jpeg|xellug|daqsminuri|{{Lang|en|Perth Concert Hall}} .]] Il-belt ta’ Perth għandha sala tal-kunċerti fis- CBD tagħha (il- {{Lang|en|Perth Concert Hall}}, faċċata), li tinsab mhux ’il bogħod mid-Dar tal-Gvern tal-Istat u l-Muniċipju. {{Lang|en|{{lien|lang=en|trad=Perth Cultural Centre}}}} huwa l-isem kollettiv għall-bini li fih l- {{Lang|en|[[Art Gallery of Western Australia]]}}, il- {{Lang|en|[[Western Australian Museum]]}}, u l- Alexander Library (ġo), tal State Records Office (ġo) u l- {{Lang|en|{{lien|lang=en|trad=Perth Institute of Contemporary Arts}}}} (PICA). Il-belt ta’ Perth għandha [[Zoo de Perth|żoo]] li huwa membru tal [[Association mondiale des zoos et aquariums|-Waza]] . == Edukazzjoni == Perth għandha erba' universitajiet pubbliċi l -Università tal-Awstralja tal-Punent, l-Università ta' Murdoch, l-Università ta' Curtin u l-Università ta' Edith Cowan, kif ukoll università privata, l- Università ta' Notre Dame tal-Awstralja, li tinsab fi Fremantle. [[Stampa:AUS_Perth,_Central_Business_District,_University_of_Western_Australia_0008.jpg|daqsminuri| L-Università tal-Awstralja tal-Punent f'Crawley.]] L-Università tal-Awstralja tal-Punent, imwaqqfa fl-1911,<ref>{{Ċita web|url=http://www.uwa.edu.au/visitors/about/history|titlu=Visitors - History of the University|pubblikatur={{lien|langue=en|trad=UWA Publishing|texte={{lang|en|University of Western Australia Press}}}}<!-- ou [[Université d'Australie-Occidentale]] -->|lingwa=en|data-aċċess=14 avril 2007|kwotazzjoni=The University of Western Australia has helped to shape the careers of more than {{nobr|75,000 graduates}} since it was established in 1911.|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070208202255/http://www.uwa.edu.au/visitors/about/history|arkivju-data=2007-02-08|url-status=dead}}.</ref> huwa meqjus bħala wieħed mill-aqwa Ċentri ta' riċerka Awstraljani. Il-bini fi stil neoklassiku, magħmul l-aktar minn ġebla tal-ġir bajda, huwa sit turistiku fil-belt. L-Università ta' Curtin hija l-akbar università fl-Awstralja tal-Punent skont l-għadd ta' studenti. Mill-bidu tiegħu fl-1966 sal-1986, kien magħruf bħala l-Istitut ''{{Lang|en|Western Australian Institute of Technology}}'' Teknoloġija tal-Awstralja tal-Punent (WAIT). Ingħaqdet mal-iskola tal-minjieri u l {{Interlanguage link|institut Muresk|en}} . L-Università ta' Murdoch twaqqfet fis-snin sebgħin. Għandu l-akbar kampus fl-Awstralja kollha ( 2,27  ), peress li fih tinsab l-unika skola veterinarja fl-Awstralja tal-Punent kollha u jrid jakkomoda ħafna annimali. L-Università ta’ Notre Dame fl-Awstralja twaqqfet fl-1990. Affiljata mal-Università ta’ Notre Dame fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], hija università Kattolika bil-kampus prinċipali tagħha fi [[Fremantle]] u kampus satellitari kbir f’[[Sydney]]. Hija l-unika università fl-istat b’kampus f’belt Awstraljana ewlenija oħra. Il-kampus jinsab fit-tarf tal-punent tal-belt f’bini antik li jmur lura għall-1890, u dan jagħtih id-dehra ta’ università Ewropea antika. Il-belt hija wkoll id-dar tas-''CAE Oxford Aviation Academy Perth'', l-iskola tat-titjir għal China Southern Airlines. == Trasport == Perth hija servuta mill -Ajruport ta' Perth fil-lvant tal-belt għal titjiriet reġjonali, nazzjonali, internazzjonali u charter u l-Ajruport ta' Jandakot fin-nofsinhar tal-belt għall-avjazzjoni ġenerali u titjiriet charter.<gallery mode="packed"> Stampa:Boeing_737-800_Qantas_VH-XZM.jpg|ħolqa=Fichier:Boeing_737-800_Qantas_VH-XZM.jpg|alt=Un Boeing 737-800 de Qantas stationné au terminal national Qantas de l'aéroport de Perth.| Boeing 737-800 tal-Qantas ipparkjat fit-terminal domestiku tal-Qantas fl -Ajruport ta' Perth . Stampa:GrahamFarmerFreewayTunnel_2005_SeanMcClean.jpg|ħolqa=Fichier:GrahamFarmerFreewayTunnel_2005_SeanMcClean.jpg|alt=Le tunnel Northbridge.| Il-Mina ta {{Lang|en|Northbridge}} . Stampa:PerthRailwayStation_gobeirne.jpg|ħolqa=Fichier:PerthRailwayStation_gobeirne.jpg|alt=La gare centrale de Perth (en).| gare centrale de Perth (ġo) . Stampa:Barrack-jetty.jpeg|ħolqa=Fichier:Barrack-jetty.jpeg|alt=Le quai « Barrack », la tour Bell (en) et le CBD en arrière-plan. La zone est en travaux.| Il-moll Barrakka tour Bell (ġo) u s- CBD fl-isfond. Iż-żona tinsab taħt kostruzzjoni. Stampa:Perth_(AU),_Elizabeth_Quay_Bridge_--_2019_--_0375-9.jpg|ħolqa=Fichier:Perth_(AU),_Elizabeth_Quay_Bridge_--_2019_--_0375-9.jpg|alt=Un pont, tenu par une arche inclinée, éclairé de violet.| Il « Eliżabetta Quay " (mingħand Elizabeth Quay) f'Perth.{{Data|Octobre 2019}} . Stampa:Perth_(AU),_Elizabeth_Quay_Bridge_--_2019_--_0346-8_(crop_2).jpg|ħolqa=Fichier:Perth_(AU),_Elizabeth_Quay_Bridge_--_2019_--_0346-8_(crop_2).jpg|alt=Le passage du pont, éclairée de lumières rasantes, de nuit. Sur le coté une arche violette jaillit dans le ciel. Au bout de la perspective des buildings qui se donnent des allures de gratte-ciel.| Il « Eliżabetta Quay " (mingħand Elizabeth Quay) f'Perth.{{Data|Octobre 2019}} . </gallery>Perth għandha tliet awtostradi u disa’ toroq ewlenin M'hemm l-ebda toroq bi ħlas. Il-Mina {{Lang|en|Northbridge}}, fuq l- autoroute Graham Farmer (ġo) huwa l-uniku mina ewlenija f'Perth. It-trasport pubbliku fil-belt (ferroviji, karozzi tal-linja u laneċ) huwa pprovdut fiż-żona metropolitana mill-kumpanija ''Transperth (ġo)'' filwaqt li l-konnessjonijiet mal-bqija tal-pajjiż huma pprovduti minn ''Transwa (ġo)'' . Hemm {{Nowrap|59 gares}} u {{Nowrap|15 gares}} fiż-żona metropolitana. Il-ferrovija ngħatat ħajja ġdida bil-linja ferrovjarja l-ġdida inawgurata fit- {{Data|23 décembre 2007}} li tgħaqqad lil Perth u Mandurah u rdoppjat it-tul tan-netwerk ferrovjarju tal-belt. Madankollu, ta' min jinnota li n-netwerk ferrovjarju ftit li xejn jintuża mill-popolazzjoni, peress li l-belt ta' Perth hija mifruxa ħafna ġeografikament, l-istazzjonijiet huma 'l bogħod minn xulxin, u dan iwassal għall-użu kważi esklussiv tal-karozza u jiġġenera ħafna konġestjonijiet tat-traffiku, partikolarment fit-Tramuntana, sa Joondalup, iżda wkoll fin-Nofsinhar, u b'hekk il-vjaġġ mis- CBD sal-ajruport ikun pjuttost twil fil-ħinijiet l-aktar traffikużi. Minbarra dawn il-modi differenti ta’ trasport, Perth għandha {{Nowrap|6 jetées}} f’Barrack {{Interlanguage link|Barrack Street Jetty|en}} fi ħdan CBD tagħha, li jippermettu konnessjoni ma' {{Interlanguage link|2=en}} Fremantle u {{Lang|en|[[Rottnest Island]]}} ma' {{Lang|en|Captain Cook Cruises}} li topera għal Transperth Ferry. == L-isports == L-aktar sports popolari huma l-Australian Rules Football u l-cricket. Il-klima ta’ Perth tippermetti varjetà wiesgħa ta’ sports fil-beraħ, u dan huwa rifless fil-firxa diversa ta’ sports disponibbli għar-residenti tal-belt. Perth ospitat il-Logħob tal-Imperu Brittaniku u tal-Commonwealth tal-1962 u t-Tazza tal-Amerika tal-1987 (ibbażata fi Fremantle). L-Australian Rules Football huwa l-aktar avveniment sportiv popolari f’Perth—madwar 1,030,000 ruħ attendew logħbiet tal-WAFL jew tal-AFL fl-2005. It-timijiet sportivi ewlenin ta' Perth huma l- {{Lang|en|[[West Coast Eagles]]}} u <nowiki><span about="#mwt342" class="lang-en" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;partial&amp;quot;:false,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true,&amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;quot;:[],&amp;quot;optionalTargetParams&amp;quot;:[]}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Lang&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Mudell:Lang&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{&amp;quot;1&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;2&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Fremantle Dockers&amp;quot;}},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwBAY" lang="en" typeof="mw:Transclusion">Fremantle Dockers</span></nowiki> ( futbol Awstraljan ), il- {{Lang|en|[[Perth Wildcats]]}} ( [[Baskitbol|basketball]] ), il- {{Lang|en|[[Western Warriors]]}} ( cricket ), il- <nowiki><span about="#mwt343" class="lang-en" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;partial&amp;quot;:false,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true,&amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;quot;:[],&amp;quot;optionalTargetParams&amp;quot;:[]}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Lang&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Mudell:Lang&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{&amp;quot;1&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;2&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Perth Glory&amp;quot;}},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwBA0" lang="en" typeof="mw:Transclusion">Perth Glory</span></nowiki> ( [[futbol]] ), il- {{Lang|en|[[Western Force]]}} ( rugby XV ) u l- {{Lang|en|{{lien|lang=en|trad=West Coast Fever}}}} netball ). == Personalitajiet assoċjati ma' Perth == * Christopher Nicholas Bertke, magħruf aħjar bħala " Pogo "huwa kompożitur tal-mużika elettronika li jgħix f'Perth" * John Butler, kantant u kittieb tal-kanzunetti * Judy Davis, attriċi * Herb Elliott, runner ta' distanza medja, champion Olimpiku * Steve Erceg, prattikant tal-MMA * Megan Gale, attriċi u mudella * Richard Garcia, plejer tal-futbol * Melissa George, attriċi * Jessica Gomes, mudella * Dorothy Hewett (1923-2002), poeta, rumanziera u drammaturga, imwielda f'Perth * Jai Hindley, ċiklist, rebbieħ tal- Giro d'Italia tal-2022 * Hélène Joy, attriċi * Adelaide Kane, attriċi * Josephine Langford, attriċi * Katherine Langford, attriċi * Heath Ledger, attur * Hank Marvin, kitarrist, imwieled f'Newcastle ( [[Renju Unit|ir-Renju Unit]] ), iżda ilu jgħix f'Perth mill-1986 * Dacre Montgomery, attur * Katrina Patchett, żeffiena u koreografa * Daniel Ricciardo, sewwieq {{Nowrap|formule 1}} * Nevil Schoenmakers (1956-2019), magħruf għat-twaqqif tal-ewwel bank taż-żerriegħa tal-kannabis * Troye Sivan, kantant-kittieb tal-kanzunetti, attur, YouTuber u mudell, twieled [[Johannesburg|f'Johannesburg]] ( [[Afrika t'Isfel|l-Afrika t'Isfel]] ), iżda ilu jgħix f'Perth mill-1997. * Rob Swire, kantant u mużiċist * Steve Tallis, kitarrist * Tame Impala, band rock psikedeliku * Gemma Ward, mudella u attriċi * Sam Worthington, attur, imwieled f'Godalming (ir-Renju Unit), iżda qatta' t-tfulija kollha tiegħu f'Warnbro, subborg ta' Perth * Damon Heta, plejer tad-darts, imwieled f'Perth * Bon Scott, kantant == Reliġjonijiet == Il-belt hija s-sede ta' arċidjoċesi tal- [[Knisja Kattolika]] l- arċidjoċesi ta' Perth . == Noti u referenzi == [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] i89jxxqwcs87x9i4izbkbx8ke5paqzr 0 34542 331414 331401 2026-08-11T20:53:52Z ToniSant 4257 added [[Category:Brażil]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331414 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Teatro da Paz 3.jpg|daqsminuri|Il-faċċata tat-Teatru da Paz.]] It-'''Teatru da Paz''' (Teatru tal-Paċi) huwa teatru li jinsab fil-Praça da República (Pjazza tar-Repubblika) fil-belt ta' Belém, il-[[belt kapitali]] tal-istat ta' Pará, il-[[Brażil]]. Inbena b'arkitettura Neo-Klassika fl-aqwa żmien tal-industrija tal-lastiku fil-Baċir tal-Amażonja. Jitqies bħala l-iżjed bini kulturali importanti fit-Tramuntana tal-Brażil. L-isem tiegħu ġie ssuġġerit mill-isqof Dom Macedo Costa, li poġġa l-ġebla tax-xewka tat-teatru fit-3 ta' Marzu 1869. It-Teatru da Paz ġarrab diversi alterazzjonijiet minuri fil-faċċata tiegħu matul is-snin, fosthom it-tnaqqis tal-għadd ta' kolonni fuq id-daħla prinċipali. Madankollu, il-qafas arkitettoniku tiegħu baqa' intatt. Tniżżel bħala struttura [[Storja|storika]] mill-Istitut Nazzjonali tal-Wirt Storiku u [[Arti|Artistiku]] (IPHAN) fl-1963, u sar [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] (flimkien mat-[[Teatru tal-Amażonja]] ta' Manaus) fl-2026.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1774/|titlu=Amazonia Theaters|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-10}}</ref> == Storja == [[Stampa:Belem-TeatroPaz2.jpg|daqsminuri|It-Teatru da Paz minn ġewwa.]] It-Teatru da Paz ġie ppjanat mill-inġinier [[José Tibúrcio Pereira Magalhães]], b'xi alterazzjonijiet li żdiedu mill-Uffiċċju tal-Kostruzzjonijiet Pubbliċi. Il-kostruzzjoni bdiet fl-1869 u ntemmet fl-1874, iżda t-teatru nfetaħ għall-pubbliku biss wara li saret investigazzjoni amministrattiva kontra l-[[Bennej|bennejja]] tiegħu. L-ewwel spettaklu li ttella' fit-teatru kien id-dramm ta' [[Adolphe d'Ennery]] imsejjaħ ''Iż-Żewġ Iltiema'', fis-16 ta' Frar 1878, li ġie organizzat mill-kumpanija teatrali ta' Vicent Pontes de Oliveira. Dan l-ispettaklu baqa' jittella' fit-Teatru da Paz għal 5 snin u matul dan il-perjodu l-kumpanija teatrali kienet responsabbli wkoll għad-dwal tal-palk, għat-tiżjin, għall-koreografija u għall-oġġetti li jintużaw fuq il-palk, kif ukoll għall-organizzazzjoni inġenerali. Skont [[Leandro Tocantins]], it-Teatru da Paz "huwa definittivament Neo-Klassiku". Fuq kull naħa, hemm korsiji mdawra bil-kolonni u bit-taraġ li jagħtu għall-Praça da República (il-Pjazza tar-Repubblika). Hemm ukoll siġġijiet tat-tiben bl-għamla ta' nagħla. Fl-intrata hemm żewġ busti tal-irħam ta' Carrara: wieħed ta' José de Alencar u l-ieħor ta' Gonçalves Dias, li introduċew l-''Indjaniżmu'' fil-Brażil. Fis-sala nobbli, maġenb mera tal-kristall ġganteska, għad hemm il-busti tal-maestri Carlos Gomes u Henrique Gurjão. Fit-Teatru da Paz, Carlos Gomes tella' l-iżjed opra famuża tiegħu, ''O Guarani'', u l-ballerina [[Russja|Russa]] [[Anna Pavlova]] żifnet ukoll fuq il-palk tat-teatru. It-tiżjin kien ippjanat mill-artist Taljan Domenico de Angelis li żejjen ukoll it-Teatru tal-Amażonja f'Manaus. Huwa pitter ukoll il-panew tas-saqaf tat-teatru, bid-divinitajiet Griegi, kif ukoll is-saqaf ta' Jover, li ntilef minħabba li daħal l-ilma u mbagħad iktar 'il quddiem ġie rrestawrat fl-1960 minn artist Taljan ieħor, Armando Baloni. Fl-1904, matul il-gvern ta' Augusto Montenegro, erba' busti li jirrappreżentaw il-[[mużika]], il-[[poeżija]], il-kummiedja u t-traġedja ġew inkużi fit-tiżjin tat-Teatru da Paz. Fl-aqwa żmien tal-industrija tal-lastiku, l-iżjed kumpani liriċi famużi tad-dinja tellgħu preżentazzjonijiet f'dan it-teatru, iżda wara dik l-epoka, ġie ttraskurat u saritlu manutenzjoni ħażina. Wara l-pittura ta' Armando Baloni, fl-1960, il-gvernatur tal-istat ta' Pará ta' dak iż-żmien, Aurélio do Carmo, żamm l-isforzi ta' restawr sal-1965, taħt l-amministrazzjoni ta' Jarbas Passarinho. It-Teatru da Paz finalment ġie rkuprat għalkollox u reġa' nfetaħ għall-pubbliku. Il-kitba "Theatro", bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]] arkajku, inżammet mal-faċċata tat-teatru. It-Teatru da Paz għadda minn rinnovazzjoni ewlenija fis-snin 90 tas-seklu 20, taħt il-gvernatur Almir Gabriel, meta ġew irrestawrati l-[[Lewn|ilwien]] oriġinali tiegħu. Kien ukoll matul dik l-amministrazzjoni li bdew isiru l-Festivals tal-Opri moderni, fejn jittellgħu opri bla ħlas jew bi dħul irħis, bħal ''Il Barbiere di Seviglia'' jew ''O Guarani''. Il-President tal-Istitut għall-Protezzjoni tal-Wirt Storiku u Arkitettoniku tal-Brażil għażel it-Teatru da Paz bħala wieħed mill-"14-il isbaħ ġojjelli tal-wirt Brażiljan". It-teatru joffri partenarjat ta' skambju mal-Iskola tal-Mużika tal-Università ta' Missouri f'Columbia, Missouri, l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]].<ref>{{Ċita web|url=https://music.missouri.edu/international-partnerships|titlu=International Partnerships {{!}} School of Music - School of Music|sit=music.missouri.edu|data-aċċess=2026-08-10}}</ref> == Status protett nazzjonali == L-Istitut Nazzjonali tal-Wirt Storiku u Artistiku elenka t-Teatru da Paz bħala struttura storika protetta fl-1963. It-teatru ġie inkluż fil-Ktieb tal-Opri Storiċi bħal is-sit nru 671.<ref>{{Ċita web|url=https://www.ipatrimonio.org/belem-teatro-da-paz/|titlu=Belém – Teatro da Paz {{!}} ipatrimônio|lingwa=pt-BR|data-aċċess=2026-08-10}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == [[Stampa:BrunaBrandao Theatro da Paz Belem PA (40163426905).jpg|daqsminuri|It-Teatru da Paz minn ġewwa.]] It-Teatri tal-Amażonja (it-Teatru tal-Amażonja ta' Manaus u t-Teatro da Paz ta' Belem, il-Brażil) ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri [[Bniedem|umani]], tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":0" /> == Referenzi == [[Kategorija:Teatri]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] [[Kategorija:Brażil]] p7lqa7wgwsnx1lp7lbxm71feb2g0idq 0 34544 331410 2026-08-11T20:35:01Z JovalQC 21720 Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna "[[:fr:Special:Redirect/revision/236776900|Chengdu]]" 331410 wikitext text/x-wiki '''Chengdu''' ( chinois :成都 ; pinyin : ; bis -Sichuaniż / / tsʰən˨˩tu˧ / ) , imsejjaħ ukoll metaforikament Róngchéng ''(''{{Lang|zh|蓉城}}), " il-belt tal-ibiskus hija belt [[Ċina|Ċiniża]], [[Belt kapitali|il-kapitali]] tal -provinċja ta' Sichuan . Jinsab f'Xinan, qrib il-fruntiera mat- Tibet . Flimkien ma ' Chongqing u [[Xi'an]], hija waħda mill-aktar bliet popolati fiċ-Ċina interna. Iż-żona urbana tagħha kellha aktar minn 21,47 millions abitant fl-2024. Chengdu għandha l-istatus amministrattiv ta' belt sub-provinċjali . == Storja == [[Stampa:Golden_Mask_in_Jinsha_Site_Museum.jpg|xellug|daqsminuri| Maskra tad-deheb mill-kultura Sanxingdui tal-perjodu Neolitiku, sit arkeoloġiku ta' Jinsha .]] Chengdu kienet diġà teżisti matul il- perjodu tar-Rebbiegħa u l-Ħarifa (770–475 QK) Il-kultura Sanxingdui (-1200 — -650) hija viżibbli fis-sit arkeoloġiku ta' Jinsha (金沙). Fil-bidu tar- IV seklu seklu QK <abbr class="abbr nowrap" title="avant Jésus-Christ">-Ċ.</abbr> Ir-Re Kaiming IX tal- pajjiż ta' Shu ċċaqlaq [[Belt kapitali|il-kapitali]] tiegħu hemmhekk. [[Arkeoloġija|L-arkeoloġija]] wriet li l- ewwel toroq li jgħaqqdu r- renji ta’ Qin u Shu nbnew matul il-perjodu tal-Istati Gwerrieri . Huma ppermettew lir-renju Qin jinvadi r-renju ta' Shu. Leġġenda tirrakkonta dwar ir-Re ta’ Qin li xtaq jeqred ir-renju ta’ Shu, iżda muntanji weqfin kienu separati. L-ebda triq ma ppermettiet lill-armata tiegħu tavvanza fir-reġjun. Għalhekk, ir-Re ta’ Qin inċiża ħames barrin ġganteski tal-ġebel u poġġa muniti tad-deheb warajhom, billi sostna li l-annimali setgħu jipproduċu d-deheb. Ir-Re ta’ Shu ġie mqarraq b’din il-qerq u bagħat ħames irġiel b’saħħithom biex jiġbdu l-barrin lejn pajjiżu. B’hekk, it-triq lejn Shu nħadmet mill-muntanji. L-armata Qin imbagħad kellha sempliċement tuża dan il-passaġġ ġdid biex tniedi l-attakk tagħha u tirbaħ it-territorju. Chengdu ġiet konkwistata mid- dinastija Qin fis- sena 316 QK . Fis- sena -311, is-sovran bena s-swar tal-belt skont il-mudell tal-belt ta' Xianyang (咸阳). L-isem ta' Sichuan inbidel diversi drabi matul id -dinastija Han l-ewwel f'Chéngjiā (成家), imbagħad f'Yìzhōu (益州), iżda l-isem tal-belt ma nbidilx minn dak iż-żmien 'l hawn. Fis-sena 250 QK, il-Gvernatur Li Bing beda l-kostruzzjoni tal-Kumpless Idrawliku ta' Dujiangyan biex jisfrutta l-ilmijiet tax-Xmara Min għat-tisqija tal-Pjanura ta' Chengdu, li aktar tard ġiet trasformata f'qoffa kbira tal-ħobż li tforni lid-dinastija Qin. Li Bing u ibnu ssorveljaw il-kostruzzjoni tal-proġett, billi kkalkulaw bir-reqqa r-relazzjonijiet bejn it-tisqija, id-devjazzjoni tal-għargħar, u t-tneħħija tat-tajn. Iż-żona irrigata mill-kumpless ta' Dujiangyan kompliet tespandi. Id-disinn ta' Li Bing qatt ma ġie kkontestat, u l-kumpless huwa meqjus bħala kapolavur tal-inġinerija idrawlika antika. Minn dak iż-żmien 'l hawn, Sichuan kienet waħda mill-aktar provinċji fertili fil-pajjiż. II 2 Fl-ewwel QK, familji sinjuri kellhom art, parks u fornijiet hemmhekk. Dak iż-żmien ġie skopert il-gass u ntuża għall-produzzjoni tal-melħ. Matul id- Dinastija Han ( -202 – 220 ), Chengdu saret ċentru importanti għall-manifattura u l-kummerċ tal-brokkat, grazzi għal uffiċjal tal-gvern, Jinguan, li kien żviluppa s-sengħa tal-insiġ u l-kultivazzjoni tal-ħarir. Chengdu dak iż-żmien kienet waqfa importanti ħafna fit- Triq tal-Ħarir . Madwar is- sena -141, Wen Weng, gvernatur ta' Shu, waqqaf l-ewwel skola pubblika miftuħa għal kulħadd f'Chengdu. Attiv u rinomat, għallem l-astronomija, il-proża u l-filosofija. Il-poeta Sima Xiangru kien jiffrekwentah. Kien f'Chengdu li r-renju Shu Han twaqqaf mill-monarka Liu Bei (刘备) matul il-perjodu tat-Tliet Renji, bejn il-221 u l-263 . == Ġeografija == Il-belt ta' Chengdu tinsab fiċ [[Ċina|-Ċina]] ċentrali, fil-pjanura ta' Sichuan u 269  fil-majjistral ta' Chongqing . Jinsab f'riġlejn il- Plateau Tibetan u fil-parti tal-punent tad-depressjoni tal-Baċir l-Aħmar. Il-belt hija kkunsidrata ċ-ċentru taċ-Ċina tal-Punent, rwol li tassumi fil-pjan tal-gvern għall-iżvilupp taċ-Ċina tal-Punent.<gallery mode="packed"> Stampa:Hongzhaobi.jpg|ħolqa=Fichier:Hongzhaobi.jpg|alt=Quartier Hongzhaobi, Route de Renmin Sud.| Distrett ta' ''Hongzhaobi'', Triq Renmin t'Isfel. Stampa:South_Renmin_Road.jpg|ħolqa=Fichier:South_Renmin_Road.jpg|alt=Pont de la Rivière Jin, Route de Renmin Sud.| Pont tax-Xmara ''Jin'', Triq Renmin tan-Nofsinhar. Stampa:Hongxing_Road.jpg|ħolqa=Fichier:Hongxing_Road.jpg|alt=Centre Commercial IFS, Route de Hongxing.| Ċentru tax-Xiri ''IFS'', Triq Hongxing. Stampa:Zongfu_Road_Chengdu.jpg|ħolqa=Fichier:Zongfu_Road_Chengdu.jpg|alt=Secteur Route de Zongfu sur Avenue de Shudu.| Is-settur ''tat-Toroq Zongfu'' fuq Shudu Avenue. Stampa:S._Renmin_Road.jpg|ħolqa=Fichier:S._Renmin_Road.jpg|alt=Quartier Nijiaqiao, Route de Renmin Sud.| Distrett ta ''<nowiki/>'Nijiaqiao'', Triq Renmin tan-Nofsinhar. Stampa:Anshun_Bridge_8.jpg|ħolqa=Fichier:Anshun_Bridge_8.jpg|alt=Pont Couvert d'Anshun sur la Rivière Jin.| Il-Pont Mgħotti ta' Anshun fuq ix-Xmara ''Jin'' . Stampa:Jiuyanqiao.jpg|ħolqa=Fichier:Jiuyanqiao.jpg|alt=Rivière Jin et Hôtel Shangri-La.| Ix-Xmara ''Jin'' u l-Lukanda Shangri-La. </gallery>Chengdu tesperjenza xtiewi ħfief b'temperatura medja ta' 5,5 °C għall-iktar xahar kiesaħ u sjuf sħan b'temperatura medja ta' 25,2 °C għall-iktar xahar sħun. Ix-xita medja annwali hemmhekk hija ta' 921&nbsp;mm, li mhux biżżejjed biex jippermetti l-kultivazzjoni tar-ross mitmugħ bix-xita. Ix-xtiewi huma niexfa filwaqt li s-sjuf huma bix-xita. Iċ-ċpar u s-sħab huma frekwenti u ċ-ċpar ta' filgħodu tax-xitwa huwa persistenti, għalhekk Chengdu għandha biss 25 jum ċar. Il-provinċja ta' Sichuan hija tabilħaqq magħrufa għat-temp imsaħħab tagħha. Barra minn hekk, il-provinċja ta' Yunnan, li isimha tfisser " fin-nofsinhar tas-sħab "Dan minħabba l-pożizzjoni tagħha fin-nofsinhar ta' Sichuan." === Edukazzjoni === Chengdu għandha numru ta' universitajiet, l-aktar importanti huma : * L-Università ta' Sichuan, li l-kampus prinċipali tagħha jinsab fin-nofsinhar tal-belt, bejn l-ewwel u t-tieni toroq ċirkolari ; * L-Università ta' Jiaotong tal-Lbiċ, li tinsab fil-majjistral tal-belt, primarjament tgħallem ix-xjenza ; * l- Università tal-Ekonomija u l-Finanzi tax-Xlokk, li tinsab fil-majjistral tal-belt ; * l-Università tax-Xjenza u t-Teknoloġija Elettronika, li tinsab fil-grigal tal-belt ; * l-Università Nazzjonali tal-Minoranzi għax-Xlokk (imwaqqfa fl-1951), li tinsab fin-nofsinhar tal-belt, fl-ewwel triq ċirkolari. === LINGWI === Huma jitkellmu d- [[djalett]] ta' Chengdu, il-Mandarin tal-Lbiċ . == Ekonomija == Fl-2024, il- PDG totali tal-belt kien ta' 2 350 milliards wan, u l-PDG per capita kien ta' 109 700 yuans.<ref>{{En}} [http://www.tdctrade.com/mktprof/china/sichuan.htm Market Profiles on Chinese Cities and Provinces] (actualisation 12/2007).</ref> === Aeronawtika === Iċ- Chengdu Aircraft Industry Group, li jinsab fil-periferija tal-belt, huwa magħruf talli jospita waħda mill-pjattaformi tal-assemblaġġ għall- Comac ARJ21 il-ġdid, l-ewwel ajruplan kummerċjali taċ-Ċina. Barra minn hekk, din il-kumpanija hija waħda mill-manifatturi Ċiniżi ewlenin ta' ajruplani militari u wkoll sottokuntrattur ewlieni għal Airbus . === Elettronika / Teknoloġija għolja === Il-belt ta’ Chengdu hija żviluppata ħafna fil-qasam tal-elettronika u t-teknoloġija għolja. Il-ħolqien ta’ żona ta’ żvilupp ta’ teknoloġija għolja ġibed ħafna kumpaniji multinazzjonali, inklużi [[Intel]], [[IBM]], [[Nokia]], [[Alcatel]], [[Huawei]], u [[Ubisoft]]. == Kultura u wirt == === Arkitettura u ppjanar urban === [[Stampa:West_Pearl_Tower.JPG|lemin|daqsminuri| Torri tal-Perla tal-Punent]] Bħal fil-bliet ewlenin kollha fiċ-Ċina, numru kbir ta' skyscrapers inbnew f'Chengdu mill-bidu tas-snin disgħin. Fl-2016 kien hemm aktar minn 240.<ref>{{Ċita web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?rev_t=20170607113314&url=http://www.passion-gratte-ciel.com/GRATTE-CIEL%2520DE%2520CHENGDU.htm#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|titlu=Gratte-ciel de Chengdu.|sit=www.passion-gratte-ciel.com|data-aċċess=2024-02-11}}</ref> L-ogħla huma ċ- [[Chengdu IFS Tower 1]] u ċ- [[Chengdu IFS Tower 2|Chengdu IFS Tower 2,]] li tlestew fl-2014 u huma għoljin 248 metru. Fl-2013, in-New Century Global Center kien meqjus bħala l-akbar bini fid-dinja, b'erja tal-wiċċ ta' 1.7 miljun metru kwadru u għoli ta' 100 metru. Dan il-proġett tal-proprjetà immobbli kien fiċ-ċentru ta' skandlu ta' korruzzjoni li involva lill-iżviluppatur tiegħu, il-biljunarju Deng Hong, u bosta uffiċjali tal-[[Partit Komunista Ċiniż]], inkluż Li Chuncheng, in-numru tnejn tal-Partit f'Sichuan u eks sindku ta' Chengdu, li tkeċċa mill-kariga tiegħu. === Siti u monumenti turistiċi === * Jinli Old Street (锦里锦里古街, jǐnlǐ gǔjiē ), distrett li jippreserva l-istil tad-distretti antiki ta' Chengdu, fejn tista' ssib ħafna ħwienet u ristoranti. * Il-villaġġ storiku ta' Huanglongxi (黄龙溪镇, huánglóngxī zhèn ), li tinsab fil -Kontea ta' Shuangliu . * Is-sit arkeoloġiku ta' Jinsha (金沙, jīnshā ), li jappartjenu għall-kultura Sanxingdui (三星堆, sānxīng duī, -1200 — -650), Età tal-Bronż . Mużew iddedikat għal din il-kultura jinsab fil-belt ta' Guanghan, 40&nbsp;km minn Chengdu, fil -pjanura ta' Chengdu . * Il- [[Palais de Chuanwang|Palazz Chuanwang]] (新场川王宫), fil -Belt Xinchang (新场真) u l-114-il skultura tal-art tal- Qorti tal-Biedja (收租院) fir-residenza preċedenti ta 'sid kbir tar-reġim l-antik, fil -Kontea ta' Dayi . * Il -qabar tal-Imperatur Wang Jian . Tnejn mill-akbar poeti tad -Dinastija Tang kienu jgħixu f'Changdu : Lǐ Bái (李白), u speċjalment il-poeta [[Du Fu|Dù Fǔ]] . Hemm mużew hemmhekk ad unur tiegħu . Santwarju huwa ddedikat lill-Markiż ta' Wu, wieħed mill-aktar tattiċi brillanti tal- perjodu tat-Tliet Renji . Il-belt hija magħrufa għall-kwalità tal-ħajja tagħha u l-abitanti kalmi tagħha. Huwa famuż għan-numru ta' djar tat-te li jferrxu t-toroq tiegħu. === Kultura popolari moderna === Chengdu hija magħrufa għall-mijiet ta' teahouses tagħha, fejn in-nies tal-post jistgħu jqattgħu sigħat jilagħbu l-mahjong, jiċċettjaw, jirċievu massaġġi, jew inaddfu widnejhom. ''24 City'' huwa film Ċiniż minn Jia Zhangke, li ħareġ fl-2008, dwar iż-żarmar, f'Chengdu, ta' fabbrika antika tal-ajruplani mill-era tal-Gwerra Koreana, biex tiġi trasformata f'bini residenzjali modern għall-klassi medja Ċiniża l-ġdida. === Gastronomija === [[Stampa:Hoikoro.jpg|daqsminuri| Huiguo rou (回锅肉).]] Chengdu hija magħrufa għall- hot pot ta' Szechuan ({{Lang|zh|四川火锅}}), li oriġina fil-belt ġara ta' Chongqing . Il-kċina tas-Sichuanese ta' Chengdu (成都川菜, chéngdūchuāncài ) hija maqsuma fi tliet skejjel l-iskola " tal-amministrazzjoni » (官府川菜, l -iskola « ibiskus » (蓉派川菜, róngpài chuāncài ) u l-iskola « tul l-ilma » (上河帮川菜, shànghébāng chuāncài ). Il-kċina ta' Chengdu hija meqjusa aktar raffinata mill-kċina ta' Chongqing għaliex tgħaqqad l-ingredjenti b'mod aktar preċiż, tenfasizza l-aspett viżwali tal-platti, u toffri togħma aktar delikata. Fost il-platti li joriġinaw minn Chengdu, wieħed jista' jsemmi : * Mapo doufu ({{Lang|zh|麻婆豆腐}}, tofu imqatta' f'kudi u zalza pikkanti servuti b'majjal ikkapuljat) ; * Gongbao jiding ({{Lang|zh|宫保鸡丁}}, tiġieġ imqatta’ f’kudi bil-karawett) ; * [[Huiguo rou]] ({{Lang|zh|回锅肉}}, laħam grilled pot sħun, servut mal-kaboċċi). === Reliġjon === [[Stampa:Zhaojue_Si.jpg|daqsminuri| Tempju Zhaojue]] Chengdu huwa wieħed miċ-ċentri importanti tat-Taoiżmu . Matul ir-renju tal-Imperatur Han Shundi tad- dinastija Han tal-Punent, Zhang Daoling stabbilixxa ruħu fuq [[Mont Heming|il-Muntanja Heming]] (鹤鸣山, hèmíng shān ) u waqqaf l- Iskola tal-Ħames Bużelli Ross hemmhekk. Ir-reliġjonijiet [[Buddiżmu|Buddisti]] u Taoisti huma predominanti fil-belt. Ukoll, hemm diversi tempji u monasteri hemmhekk, kemm importanti kif ukoll storiċi, ta’ dawn iż-żewġ reliġjonijiet. * Il [[Monastère Baoguang|-Monasteru ta' Baoguang]] * Il- Monasteru Daċi * Il [[Monastère Wenshu|-Monasteru ta' Wenshu]] * [[Temple Qingyang|Tempju ta' Qingyang]] (Taoist) * [[Temple Zhaojue|Tempju Zhaojue]] (昭觉寺, Buddist) Chengdu hija wkoll is-sede tad- Djoċesi Kattolika ta' Chengdu, li għal żmien twil kienet fdata f'idejn il-missjunarji [[Franza|Franċiżi]] . == Trasport == It-trasport pubbliku tal-belt huwa bla ħlas f'ċerti ħinijiet.<ref>{{Ċita web|url=https://www.monde-diplomatique.fr/2018/11/ARIES/59231|titlu=Éloge de la gratuité|kunjom=Ariès|isem=Paul|data=2018-11-01|sit=Le Monde diplomatique|lingwa=fr}}.</ref> === Metro === [[Stampa:Chengdu_Metro_Network_en.png|daqsminuri| Netwerk tal-Metro ta' Chengdu]] Il -metro ta' Chengdu jservi ż-żona metropolitana ta' Chengdu. Linja ġiet inawgurata f'Settembru 2010. Taqsam il-belt mit-tramuntana għan-nofsinhar, u taqdi b'mod partikolari l-istazzjon ewlieni tal-ferrovija, kif ukoll il-Pjazza Tianfu. Sa tmiem l-2025, il-metro ta' Chengdu kellu 17-il linja (linji 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 13, 17, 18, 19, 27, 30, S3) fl-operazzjoni, b'netwerk totali ta' 718.95 kilometru. Sal-2030, it-tul totali tan-netwerk huwa mistenni li joqrob lejn 1&nbsp;000 kilometru. === Trasport bl-ajru === * Ajruport Internazzjonali ta' Chengdu–Shuangliu ({{Lang|zh|成都双流国际机场}}机场, ICAO : ZUUU) u l-Ajruport Internazzjonali ta' Chengdu Tianfu (成都天府国际机场, ICAO : ZUTF) huma l-ajruporti ċivili ewlenin li jservu l-belt. * Chengdu għandha wkoll bażi tal-ajru militari. === Trasport bil-ferrovija === Chengdu bħalissa għandha erba' stazzjonijiet li jappoġġjaw linji ferrovjarji konvenzjonali u ta' veloċità għolja : * L-Istazzjon tal-Ferrovija ta' Chengdu (spiss jissejjaħ l-Istazzjon tal-Ferrovija tat-Tramuntana) ; * Stazzjon tal-Ferrovija tal-Lvant ta' Chengdu ; * [[Gare de Chengdu-Sud|Stazzjon tan-Nofsinhar ta' Chengdu]] ; * [[Gare de Chengdu-Ouest|L-Istazzjon tal-Ferrovija tal-Punent ta' Chengdu]] ; * Stazzjon ta' Chengdu-Tianfu (qed jinbena) (It-tlestija tax-xogħlijiet hija skedata għall-2027); * Stazzjon tan-Nofsinhar ta' Chengdu-Shiling (qed jinbena (It-tlestija tax-xogħlijiet hija skedata għall-2027). Minn April 2013, soluzzjoni ġdida għamlitha possibbli li l-merkanzija tiġi esportata lejn l-Ewropa ''permezz'' tal-ferrovija. Din hija l-ewwel linja ferrovjarja espressa tal-merkanzija bejn iċ-Ċina u l-Ewropa. Il-ħin tal-kunsinna huwa minn 12 sa 14-il jum. == Personalitajiet == * Li Peng huwa Prim Ministru Ċiniż imwieled f'Chengdu. * Zheng Jie huwa tennist imwieled f'Chengdu. * Mgr&amp;nbsp;Pinault kien Isqof ta' Chengdu (1949 - 1983). * Feng Li, fotografu, imwieled f'Chengdu fl-1971 == Gallerija tar-ritratti == <gallery> Stampa:Jingjiang.JPEG|ħolqa=Fichier:Jingjiang.JPEG|alt=Pont couvert d'Anshun sur la rivière Jin.| Pont mgħotti ta' Anshun fuq ix-Xmara ''Jin'' . Stampa:Jingli.jpeg|ħolqa=Fichier:Jingli.jpeg|alt=La Vieille rue Jinli.| Triq il-Qadima ta' Jinli . Stampa:Aerial_view_of_Chengdu.jpg|ħolqa=Fichier:Aerial_view_of_Chengdu.jpg|alt=Vue de la West Pearl Tower avec son restaurant panoramique.| Veduta tat- Torri tal-Perla tal-Punent bir-ristorant panoramiku tiegħu. Stampa:Chunxi_Road_seen_from_viaduct,_Chengdu.jpg|ħolqa=Fichier:Chunxi_Road_seen_from_viaduct,_Chengdu.jpg|alt=L'artère commerçante, rue Chunxi.| It-triq ewlenija tax-xiri, Triq Chunxi. </gallery> == Noti u referenzi == [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] m8dfmik40iz0rhm9ax97x68or6gjqgs 331412 331410 2026-08-11T20:51:05Z JovalQC 21720 Infobox city create 331412 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Chengdu''' ( chinois :成都 ; pinyin : ; bis -Sichuaniż / / tsʰən˨˩tu˧ / ) , imsejjaħ ukoll metaforikament Róngchéng ''(''{{Lang|zh|蓉城}}), " il-belt tal-ibiskus hija belt [[Ċina|Ċiniża]], [[Belt kapitali|il-kapitali]] tal -provinċja ta' Sichuan . Jinsab f'Xinan, qrib il-fruntiera mat- Tibet . Flimkien ma ' Chongqing u [[Xi'an]], hija waħda mill-aktar bliet popolati fiċ-Ċina interna. Iż-żona urbana tagħha kellha aktar minn 21,47 millions abitant fl-2024. Chengdu għandha l-istatus amministrattiv ta' belt sub-provinċjali . == Storja == [[Stampa:Golden_Mask_in_Jinsha_Site_Museum.jpg|xellug|daqsminuri| Maskra tad-deheb mill-kultura Sanxingdui tal-perjodu Neolitiku, sit arkeoloġiku ta' Jinsha .]] Chengdu kienet diġà teżisti matul il- perjodu tar-Rebbiegħa u l-Ħarifa (770–475 QK) Il-kultura Sanxingdui (-1200 — -650) hija viżibbli fis-sit arkeoloġiku ta' Jinsha (金沙). Fil-bidu tar- IV seklu seklu QK <abbr class="abbr nowrap" title="avant Jésus-Christ">-Ċ.</abbr> Ir-Re Kaiming IX tal- pajjiż ta' Shu ċċaqlaq [[Belt kapitali|il-kapitali]] tiegħu hemmhekk. [[Arkeoloġija|L-arkeoloġija]] wriet li l- ewwel toroq li jgħaqqdu r- renji ta’ Qin u Shu nbnew matul il-perjodu tal-Istati Gwerrieri . Huma ppermettew lir-renju Qin jinvadi r-renju ta' Shu. Leġġenda tirrakkonta dwar ir-Re ta’ Qin li xtaq jeqred ir-renju ta’ Shu, iżda muntanji weqfin kienu separati. L-ebda triq ma ppermettiet lill-armata tiegħu tavvanza fir-reġjun. Għalhekk, ir-Re ta’ Qin inċiża ħames barrin ġganteski tal-ġebel u poġġa muniti tad-deheb warajhom, billi sostna li l-annimali setgħu jipproduċu d-deheb. Ir-Re ta’ Shu ġie mqarraq b’din il-qerq u bagħat ħames irġiel b’saħħithom biex jiġbdu l-barrin lejn pajjiżu. B’hekk, it-triq lejn Shu nħadmet mill-muntanji. L-armata Qin imbagħad kellha sempliċement tuża dan il-passaġġ ġdid biex tniedi l-attakk tagħha u tirbaħ it-territorju. Chengdu ġiet konkwistata mid- dinastija Qin fis- sena 316 QK . Fis- sena -311, is-sovran bena s-swar tal-belt skont il-mudell tal-belt ta' Xianyang (咸阳). L-isem ta' Sichuan inbidel diversi drabi matul id -dinastija Han l-ewwel f'Chéngjiā (成家), imbagħad f'Yìzhōu (益州), iżda l-isem tal-belt ma nbidilx minn dak iż-żmien 'l hawn. Fis-sena 250 QK, il-Gvernatur Li Bing beda l-kostruzzjoni tal-Kumpless Idrawliku ta' Dujiangyan biex jisfrutta l-ilmijiet tax-Xmara Min għat-tisqija tal-Pjanura ta' Chengdu, li aktar tard ġiet trasformata f'qoffa kbira tal-ħobż li tforni lid-dinastija Qin. Li Bing u ibnu ssorveljaw il-kostruzzjoni tal-proġett, billi kkalkulaw bir-reqqa r-relazzjonijiet bejn it-tisqija, id-devjazzjoni tal-għargħar, u t-tneħħija tat-tajn. Iż-żona irrigata mill-kumpless ta' Dujiangyan kompliet tespandi. Id-disinn ta' Li Bing qatt ma ġie kkontestat, u l-kumpless huwa meqjus bħala kapolavur tal-inġinerija idrawlika antika. Minn dak iż-żmien 'l hawn, Sichuan kienet waħda mill-aktar provinċji fertili fil-pajjiż. II 2 Fl-ewwel QK, familji sinjuri kellhom art, parks u fornijiet hemmhekk. Dak iż-żmien ġie skopert il-gass u ntuża għall-produzzjoni tal-melħ. Matul id- Dinastija Han ( -202 – 220 ), Chengdu saret ċentru importanti għall-manifattura u l-kummerċ tal-brokkat, grazzi għal uffiċjal tal-gvern, Jinguan, li kien żviluppa s-sengħa tal-insiġ u l-kultivazzjoni tal-ħarir. Chengdu dak iż-żmien kienet waqfa importanti ħafna fit- Triq tal-Ħarir . Madwar is- sena -141, Wen Weng, gvernatur ta' Shu, waqqaf l-ewwel skola pubblika miftuħa għal kulħadd f'Chengdu. Attiv u rinomat, għallem l-astronomija, il-proża u l-filosofija. Il-poeta Sima Xiangru kien jiffrekwentah. Kien f'Chengdu li r-renju Shu Han twaqqaf mill-monarka Liu Bei (刘备) matul il-perjodu tat-Tliet Renji, bejn il-221 u l-263 . == Ġeografija == Il-belt ta' Chengdu tinsab fiċ [[Ċina|-Ċina]] ċentrali, fil-pjanura ta' Sichuan u 269  fil-majjistral ta' Chongqing . Jinsab f'riġlejn il- Plateau Tibetan u fil-parti tal-punent tad-depressjoni tal-Baċir l-Aħmar. Il-belt hija kkunsidrata ċ-ċentru taċ-Ċina tal-Punent, rwol li tassumi fil-pjan tal-gvern għall-iżvilupp taċ-Ċina tal-Punent.<gallery mode="packed"> Stampa:Hongzhaobi.jpg|ħolqa=Fichier:Hongzhaobi.jpg|alt=Quartier Hongzhaobi, Route de Renmin Sud.| Distrett ta' ''Hongzhaobi'', Triq Renmin t'Isfel. Stampa:South_Renmin_Road.jpg|ħolqa=Fichier:South_Renmin_Road.jpg|alt=Pont de la Rivière Jin, Route de Renmin Sud.| Pont tax-Xmara ''Jin'', Triq Renmin tan-Nofsinhar. Stampa:Hongxing_Road.jpg|ħolqa=Fichier:Hongxing_Road.jpg|alt=Centre Commercial IFS, Route de Hongxing.| Ċentru tax-Xiri ''IFS'', Triq Hongxing. Stampa:Zongfu_Road_Chengdu.jpg|ħolqa=Fichier:Zongfu_Road_Chengdu.jpg|alt=Secteur Route de Zongfu sur Avenue de Shudu.| Is-settur ''tat-Toroq Zongfu'' fuq Shudu Avenue. Stampa:S._Renmin_Road.jpg|ħolqa=Fichier:S._Renmin_Road.jpg|alt=Quartier Nijiaqiao, Route de Renmin Sud.| Distrett ta ''<nowiki/>'Nijiaqiao'', Triq Renmin tan-Nofsinhar. Stampa:Anshun_Bridge_8.jpg|ħolqa=Fichier:Anshun_Bridge_8.jpg|alt=Pont Couvert d'Anshun sur la Rivière Jin.| Il-Pont Mgħotti ta' Anshun fuq ix-Xmara ''Jin'' . Stampa:Jiuyanqiao.jpg|ħolqa=Fichier:Jiuyanqiao.jpg|alt=Rivière Jin et Hôtel Shangri-La.| Ix-Xmara ''Jin'' u l-Lukanda Shangri-La. </gallery> == Klima == Chengdu tesperjenza xtiewi ħfief b'temperatura medja ta' 5,5 °C għall-iktar xahar kiesaħ u sjuf sħan b'temperatura medja ta' 25,2 °C għall-iktar xahar sħun. Ix-xita medja annwali hemmhekk hija ta' 921&nbsp;mm, li mhux biżżejjed biex jippermetti l-kultivazzjoni tar-ross mitmugħ bix-xita. Ix-xtiewi huma niexfa filwaqt li s-sjuf huma bix-xita. Iċ-ċpar u s-sħab huma frekwenti u ċ-ċpar ta' filgħodu tax-xitwa huwa persistenti, għalhekk Chengdu għandha biss 25 jum ċar. Il-provinċja ta' Sichuan hija tabilħaqq magħrufa għat-temp imsaħħab tagħha. Barra minn hekk, il-provinċja ta' Yunnan, li isimha tfisser " fin-nofsinhar tas-sħab "Dan minħabba l-pożizzjoni tagħha fin-nofsinhar ta' Sichuan." == Edukazzjoni == Chengdu għandha numru ta' universitajiet, l-aktar importanti huma : * L-Università ta' Sichuan, li l-kampus prinċipali tagħha jinsab fin-nofsinhar tal-belt, bejn l-ewwel u t-tieni toroq ċirkolari ; * L-Università ta' Jiaotong tal-Lbiċ, li tinsab fil-majjistral tal-belt, primarjament tgħallem ix-xjenza ; * l- Università tal-Ekonomija u l-Finanzi tax-Xlokk, li tinsab fil-majjistral tal-belt ; * l-Università tax-Xjenza u t-Teknoloġija Elettronika, li tinsab fil-grigal tal-belt ; * l-Università Nazzjonali tal-Minoranzi għax-Xlokk (imwaqqfa fl-1951), li tinsab fin-nofsinhar tal-belt, fl-ewwel triq ċirkolari. === Lingwi === Huma jitkellmu d- [[djalett]] ta' Chengdu, il-Mandarin tal-Lbiċ . == Ekonomija == Fl-2024, il- PDG totali tal-belt kien ta' 2 350 milliards wan, u l-PDG per capita kien ta' 109 700 yuans.<ref>{{En}} [http://www.tdctrade.com/mktprof/china/sichuan.htm Market Profiles on Chinese Cities and Provinces] (actualisation 12/2007).</ref> === Aeronawtika === Iċ- Chengdu Aircraft Industry Group, li jinsab fil-periferija tal-belt, huwa magħruf talli jospita waħda mill-pjattaformi tal-assemblaġġ għall- Comac ARJ21 il-ġdid, l-ewwel ajruplan kummerċjali taċ-Ċina. Barra minn hekk, din il-kumpanija hija waħda mill-manifatturi Ċiniżi ewlenin ta' ajruplani militari u wkoll sottokuntrattur ewlieni għal Airbus . === Elettronika / Teknoloġija għolja === Il-belt ta’ Chengdu hija żviluppata ħafna fil-qasam tal-elettronika u t-teknoloġija għolja. Il-ħolqien ta’ żona ta’ żvilupp ta’ teknoloġija għolja ġibed ħafna kumpaniji multinazzjonali, inklużi [[Intel]], [[IBM]], [[Nokia]], [[Alcatel]], [[Huawei]], u [[Ubisoft]]. == Kultura u wirt == === Arkitettura u ppjanar urban === [[Stampa:West_Pearl_Tower.JPG|lemin|daqsminuri| Torri tal-Perla tal-Punent]] Bħal fil-bliet ewlenin kollha fiċ-Ċina, numru kbir ta' skyscrapers inbnew f'Chengdu mill-bidu tas-snin disgħin. Fl-2016 kien hemm aktar minn 240.<ref>{{Ċita web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?rev_t=20170607113314&url=http://www.passion-gratte-ciel.com/GRATTE-CIEL%2520DE%2520CHENGDU.htm#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|titlu=Gratte-ciel de Chengdu.|sit=www.passion-gratte-ciel.com|data-aċċess=2024-02-11}}</ref> L-ogħla huma ċ- [[Chengdu IFS Tower 1]] u ċ- [[Chengdu IFS Tower 2|Chengdu IFS Tower 2,]] li tlestew fl-2014 u huma għoljin 248 metru. Fl-2013, in-New Century Global Center kien meqjus bħala l-akbar bini fid-dinja, b'erja tal-wiċċ ta' 1.7 miljun metru kwadru u għoli ta' 100 metru. Dan il-proġett tal-proprjetà immobbli kien fiċ-ċentru ta' skandlu ta' korruzzjoni li involva lill-iżviluppatur tiegħu, il-biljunarju Deng Hong, u bosta uffiċjali tal-[[Partit Komunista Ċiniż]], inkluż Li Chuncheng, in-numru tnejn tal-Partit f'Sichuan u eks sindku ta' Chengdu, li tkeċċa mill-kariga tiegħu. === Siti u monumenti turistiċi === * Jinli Old Street (锦里锦里古街, jǐnlǐ gǔjiē ), distrett li jippreserva l-istil tad-distretti antiki ta' Chengdu, fejn tista' ssib ħafna ħwienet u ristoranti. * Il-villaġġ storiku ta' Huanglongxi (黄龙溪镇, huánglóngxī zhèn ), li tinsab fil -Kontea ta' Shuangliu . * Is-sit arkeoloġiku ta' Jinsha (金沙, jīnshā ), li jappartjenu għall-kultura Sanxingdui (三星堆, sānxīng duī, -1200 — -650), Età tal-Bronż . Mużew iddedikat għal din il-kultura jinsab fil-belt ta' Guanghan, 40&nbsp;km minn Chengdu, fil -pjanura ta' Chengdu . * Il- [[Palais de Chuanwang|Palazz Chuanwang]] (新场川王宫), fil -Belt Xinchang (新场真) u l-114-il skultura tal-art tal- Qorti tal-Biedja (收租院) fir-residenza preċedenti ta 'sid kbir tar-reġim l-antik, fil -Kontea ta' Dayi . * Il -qabar tal-Imperatur Wang Jian . Tnejn mill-akbar poeti tad -Dinastija Tang kienu jgħixu f'Changdu : Lǐ Bái (李白), u speċjalment il-poeta [[Du Fu|Dù Fǔ]] . Hemm mużew hemmhekk ad unur tiegħu . Santwarju huwa ddedikat lill-Markiż ta' Wu, wieħed mill-aktar tattiċi brillanti tal- perjodu tat-Tliet Renji . Il-belt hija magħrufa għall-kwalità tal-ħajja tagħha u l-abitanti kalmi tagħha. Huwa famuż għan-numru ta' djar tat-te li jferrxu t-toroq tiegħu. === Kultura popolari moderna === Chengdu hija magħrufa għall-mijiet ta' teahouses tagħha, fejn in-nies tal-post jistgħu jqattgħu sigħat jilagħbu l-mahjong, jiċċettjaw, jirċievu massaġġi, jew inaddfu widnejhom. ''24 City'' huwa film Ċiniż minn Jia Zhangke, li ħareġ fl-2008, dwar iż-żarmar, f'Chengdu, ta' fabbrika antika tal-ajruplani mill-era tal-Gwerra Koreana, biex tiġi trasformata f'bini residenzjali modern għall-klassi medja Ċiniża l-ġdida. == Gastronomija == [[Stampa:Hoikoro.jpg|daqsminuri| Huiguo rou (回锅肉).]] Chengdu hija magħrufa għall- hot pot ta' Szechuan ({{Lang|zh|四川火锅}}), li oriġina fil-belt ġara ta' Chongqing . Il-kċina tas-Sichuanese ta' Chengdu (成都川菜, chéngdūchuāncài ) hija maqsuma fi tliet skejjel l-iskola " tal-amministrazzjoni » (官府川菜, l -iskola « ibiskus » (蓉派川菜, róngpài chuāncài ) u l-iskola « tul l-ilma » (上河帮川菜, shànghébāng chuāncài ). Il-kċina ta' Chengdu hija meqjusa aktar raffinata mill-kċina ta' Chongqing għaliex tgħaqqad l-ingredjenti b'mod aktar preċiż, tenfasizza l-aspett viżwali tal-platti, u toffri togħma aktar delikata. Fost il-platti li joriġinaw minn Chengdu, wieħed jista' jsemmi : * Mapo doufu ({{Lang|zh|麻婆豆腐}}, tofu imqatta' f'kudi u zalza pikkanti servuti b'majjal ikkapuljat) ; * Gongbao jiding ({{Lang|zh|宫保鸡丁}}, tiġieġ imqatta’ f’kudi bil-karawett) ; * [[Huiguo rou]] ({{Lang|zh|回锅肉}}, laħam grilled pot sħun, servut mal-kaboċċi). == Reliġjun == [[Stampa:Zhaojue_Si.jpg|daqsminuri| Tempju Zhaojue]] Chengdu huwa wieħed miċ-ċentri importanti tat-Taoiżmu . Matul ir-renju tal-Imperatur Han Shundi tad- dinastija Han tal-Punent, Zhang Daoling stabbilixxa ruħu fuq [[Mont Heming|il-Muntanja Heming]] (鹤鸣山, hèmíng shān ) u waqqaf l- Iskola tal-Ħames Bużelli Ross hemmhekk. Ir-reliġjonijiet [[Buddiżmu|Buddisti]] u Taoisti huma predominanti fil-belt. Ukoll, hemm diversi tempji u monasteri hemmhekk, kemm importanti kif ukoll storiċi, ta’ dawn iż-żewġ reliġjonijiet. * Il [[Monastère Baoguang|-Monasteru ta' Baoguang]] * Il- Monasteru Daċi * Il [[Monastère Wenshu|-Monasteru ta' Wenshu]] * [[Temple Qingyang|Tempju ta' Qingyang]] (Taoist) * [[Temple Zhaojue|Tempju Zhaojue]] (昭觉寺, Buddist) Chengdu hija wkoll is-sede tad- Djoċesi Kattolika ta' Chengdu, li għal żmien twil kienet fdata f'idejn il-missjunarji [[Franza|Franċiżi]] . == Trasport == It-trasport pubbliku tal-belt huwa bla ħlas f'ċerti ħinijiet.<ref>{{Ċita web|url=https://www.monde-diplomatique.fr/2018/11/ARIES/59231|titlu=Éloge de la gratuité|kunjom=Ariès|isem=Paul|data=2018-11-01|sit=Le Monde diplomatique|lingwa=fr}}.</ref> === Metro === [[Stampa:Chengdu_Metro_Network_en.png|daqsminuri| Netwerk tal-Metro ta' Chengdu]] Il -[[metro ta' Chengdu]] jservi ż-żona metropolitana ta' Chengdu. Linja ġiet inawgurata f'Settembru 2010. Taqsam il-belt mit-tramuntana għan-nofsinhar, u taqdi b'mod partikolari l-istazzjon ewlieni tal-ferrovija, kif ukoll il-Pjazza Tianfu. Sa tmiem l-2025, il-metro ta' Chengdu kellu 17-il linja (linji 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 13, 17, 18, 19, 27, 30, S3) fl-operazzjoni, b'netwerk totali ta' 718.95 kilometru. Sal-2030, it-tul totali tan-netwerk huwa mistenni li joqrob lejn 1&nbsp;000 kilometru. === Trasport bl-ajru === * [[Ajruport Internazzjonali ta' Chengdu–Shuangliu]] ({{Lang|zh|成都双流国际机场}}机场, ICAO : ZUUU) u l-Ajruport Internazzjonali ta' Chengdu Tianfu (成都天府国际机场, ICAO : ZUTF) huma l-ajruporti ċivili ewlenin li jservu l-belt. * Chengdu għandha wkoll bażi tal-ajru militari. === Trasport bil-ferrovija === Chengdu bħalissa għandha erba' stazzjonijiet li jappoġġjaw linji ferrovjarji konvenzjonali u ta' veloċità għolja : * L-[[Istazzjon tal-Ferrovija ta' Chengdu]] (spiss jissejjaħ l-Istazzjon tal-Ferrovija tat-Tramuntana) ; * Stazzjon tal-Ferrovija tal-Lvant ta' Chengdu ; * [[Gare de Chengdu-Sud|Stazzjon tan-Nofsinhar ta' Chengdu]] ; * [[Gare de Chengdu-Ouest|L-Istazzjon tal-Ferrovija tal-Punent ta' Chengdu]] ; * Stazzjon ta' Chengdu-Tianfu (qed jinbena) (It-tlestija tax-xogħlijiet hija skedata għall-2027); * Stazzjon tan-Nofsinhar ta' Chengdu-Shiling (qed jinbena (It-tlestija tax-xogħlijiet hija skedata għall-2027). Minn April 2013, soluzzjoni ġdida għamlitha possibbli li l-merkanzija tiġi esportata lejn l-Ewropa ''permezz'' tal-ferrovija. Din hija l-ewwel linja ferrovjarja espressa tal-merkanzija bejn iċ-Ċina u l-Ewropa. Il-ħin tal-kunsinna huwa minn 12 sa 14-il jum. == Personalitajiet == * [[Li Peng]] huwa Prim Ministru Ċiniż imwieled f'Chengdu. * [[Zheng Jie]] huwa tennist imwieled f'Chengdu. * Mgr&amp;nbsp;Pinault kien Isqof ta' Chengdu (1949 - 1983). * [[Feng Li]], fotografu, imwieled f'Chengdu fl-1971. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|FRA}} [[Montpellier]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|CAN}} [[Winnipeg]] ([[Kanada]]) ; * {{Flagicon|SLO}} [[Ljubljana]] ([[Slovenja]]) ; * {{Flagicon|AUT}} [[Linz]] ([[Awstrija]]) ; * {{Flagicon|JPN}} [[Kōfu]] ([[Ġappun]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Phoenix, Arizona|Phoenix]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|BEL}} [[Malines]] ([[Belġju]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Palermo]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|KOR}} [[Gimcheon]] ([[Korea t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|IDN}} [[Medan]] ([[Indoneżja]]) ; * {{Flagicon|SWE}} [[Dalarna]] ([[Żvezja]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Bonn]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|UK}} [[Sheffield]] ([[Renju Unit]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Volograd]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Autun]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|BEL}} [[Provinċja ta' Brabant Fjamming]] ([[Belġju]]). == Gallerija == <gallery> Stampa:Jingjiang.JPEG|ħolqa=Fichier:Jingjiang.JPEG|alt=Pont couvert d'Anshun sur la rivière Jin.| Pont mgħotti ta' Anshun fuq ix-Xmara ''Jin'' . Stampa:Jingli.jpeg|ħolqa=Fichier:Jingli.jpeg|alt=La Vieille rue Jinli.| Triq il-Qadima ta' Jinli . Stampa:Aerial_view_of_Chengdu.jpg|ħolqa=Fichier:Aerial_view_of_Chengdu.jpg|alt=Vue de la West Pearl Tower avec son restaurant panoramique.| Veduta tat- Torri tal-Perla tal-Punent bir-ristorant panoramiku tiegħu. Stampa:Chunxi_Road_seen_from_viaduct,_Chengdu.jpg|ħolqa=Fichier:Chunxi_Road_seen_from_viaduct,_Chengdu.jpg|alt=L'artère commerçante, rue Chunxi.| It-triq ewlenija tax-xiri, Triq Chunxi. </gallery> == Noti u referenzi == [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] fkctn6xozv0bs4ego7auo49x23wvm5q 0 34545 331415 2026-08-11T21:00:38Z JovalQC 21720 Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna "[[:en:Special:Redirect/revision/1365471102|Kōfu]]" 331415 wikitext text/x-wiki Kōfu (甲府市, Kōfu-shi; <templatestyles src="Module:IPA/styles.css"></templatestyles><span style="font-weight: normal"><span class="IPA-label IPA-label-small">Japanese:</span> <span lang="ja-Latn-fonipa" class="IPA nowrap"><nowiki><span typeof="mw:Entity">[</span></nowiki>ko̞ːɸɯᵝ<nowiki><span typeof="mw:Entity">]</span></nowiki></span>)</span> is the capital city of Yamanashi Prefecture, [[Ġappun|Japan]]. As of 1 April 2019[update], the city had an estimated population of 187,985 in 90,924 households, and a [[Densità tal-popolazzjoni|population density]] of 880 persons per km². The total area of the city is {{Convert|212.41|sqkm|sqmi}}.<ref>{{Ċita web|url=https://www.city.kofu.yamanashi.jp/shise/gaiyo/profile/index.html|titlu=市のプロフィール|awtur=甲府市|sit=甲府市|lingwa=ja|data-aċċess=2025-05-25}}</ref> == Ġeografija == [[Stampa:1001_Koufu_downtown.jpg|daqsminuri|200x200px| Il-Baċir ta' Kōfu mal-Belt ta' Kōfu u veduta tal [[Fuji|-Muntanja Fuji]]]] Kōfu tinsab fit-tramuntana ċentrali tal-Prefettura ta' Yamanashi li tinsab f'Honshu Ċentrali. Testendi mill-fruntiera tat-tramuntana tal-prefettura mal -Prefettura ta' Nagano lejn in-nofsinhar sakemm kważi tilħaq il-fruntiera tan-nofsinhar tal-prefettura. Huwa dejjaq tul l-assi tal-lvant-punent tiegħu. Il-belt taqsam il-Baċir ta' Kōfu f'żewġ naħat u tinsab bejn 250 u 300 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Kōfu hija mdawra bil-muntanji min-naħat kollha. Tliet kwarti tat-territorju ta' Kōfu huwa parti mill- Muntanja Kinpu fit-tramuntana. Ħafna mill-parti tat-tramuntana tal-belt tinsab fil- Park Nazzjonali ta' Chichibu Tama Kai . [[Fuji|Il-Muntanja Fuji]] hija viżibbli fil-bogħod minn Kōfu fin-nofsinhar. Kōfu għandha klima subtropikali umda ( ''Cfa'' ), għalkemm hija inqas imxarrba mill-kosta tan-nofsinhar jew tal-Baħar tal-Ġappun minħabba l-post tagħha f'wied muntanjuż protett . Il-firxiet tat-temperatura huma notevolment akbar milli fir-reġjuni kostali: fl-2004 Kōfu laħqet temperatura ta’ {{Convert|40|C|F}} li qabel kienet kważi mhux magħrufa fil-Ġappun, u issa niżlet taħt {{Convert|0|C|F}} sa mis-26 ta' Ottubru, li huwa madwar xahar qabel l-ewwel temperaturi ta' ffriżar fi bliet kostali bħal Kanazawa jew [[Tokjo|Tokyo]] . == Storja == === Żminijiet preistoriċi === L-arkeologi skoprew evidenza ta' insedjament uman fiż-żona ta' Kōfu li jmur lura għall-perjodu Paleolitiku Ġappuniż, b'insedjament kontinwu matul il-perjodi Jōmon, Yayoi u Kofun .<gallery mode="packed" style="text-align: center;" heights="130px" perrow="3"> Stampa:Kai_Choshizuka_Kofun_zenkei.JPG| Kai Chōshizuka Kofun </gallery> === Żminijiet antiki === Matul il-perjodu ta' Nara, it-tempju provinċjali tal-Provinċja ta' Kai ġie stabbilit f'dik li llum hija Kōfu, u dan jindika li l-kapitali provinċjali tal-perjodu ta' Nara kienet tinsab fil-qrib, kif jimplika l-isem tal-belt. Matul il- perjodu Heian, fergħa tal- klann Minamoto, il-"Kai-Genji" ħakmu fuq vasti proprjetajiet ''shōen'', u żviluppaw forza militari magħrufa għall-użu tal- kavallerija . === Perjodu fewdali === Sal- perjodu Muromachi, fergħa tal-Kai-Genji, il- klann Takeda beda jiddomina ż-żona, u bena kastell f'dik li llum hija parti minn Kōfu. Taħt it-tmexxija ta' Takeda Nobutora, Kōfu reġgħet inbniet bħala belt kastell mill-1519, u baqgħet il-belt kapitali tal-klann Takeda taħt Takeda Shingen u ibnu Takeda Katsuyori.<gallery mode="packed" style="text-align: center;" heights="130px" perrow="3"> Stampa:躑躅ヶ崎館.jpg|alt=Tsutsujigasaki Castle| Kastell Tsutsujigasaki Stampa:Kai-Zenkoji-temple_Kofu-city_Yamanashi_Japan.JPG| Kai Zenkō-ji </gallery> === Etajiet moderni bikrija === Matul il-[[perjodu Edo]], il-Provinċja ta' Kai kienet territorju tenryō mmexxi direttament mix-shogunat Tokugawa, u l-[[Kastell Kōfu]] baqa' ċ-ċentru amministrattiv tiegħu. Fl-1705, bħala unur sinifikanti, ingħata lil Yanagisawa Yoshiyasu, favorit tal-ħames shōgun. Huwa kien membru tal-klann Yanagisawa, dixxendenti tal-"Kai-Genji", il-fergħa tal-klann Minamoto li kienet ingħatat il-provinċja ta' Kai fis-seklu ħdax. Ibnu, Yoshiyasu, ġie trasferit għall-[[Kastell Yamato-Koriyama]] fl-1724, u wara dan il-Kastell Kofu reġa' kien miżmum direttament mix-Shogunat.<gallery mode="packed" style="text-align: center;" heights="130px" perrow="3"> Stampa:Kofu_Castle_201904q.jpg|alt=Kōfu Castle| Kastell ta' Kōfu Stampa:Chuo_district_intersection._Kofu_city.jpg|alt=Kōshū Kaidō (Kōfu-shuku)| Kōshū Kaidō ( Kōfu-shuku ) </gallery> === Etajiet moderni tard === Wara r- restawrazzjoni Meiji, bl-istabbiliment tas-sistema moderna tal-muniċipalitajiet, il-belt ta' Kōfu ġiet proklamata fl-1 ta' Lulju 1889. Il-belt esperjenzat diżastru ta' għargħar kbir fl-1907 (明治40年の大水害) ikkawżat minn xita qawwija f'tifun mil-lejl tal-21 ta' Awwissu 1907 u mid-deforestazzjoni li ġiet aċċellerata fil-Prefettura ta' Yamanashi, minħabba l-ħtieġa għall-injam għall-fjuwil tal-magni tal-fwar tal-politika industrijali dejjem tikber tal-Gvern tal-Prefettura ta' Fujimura. Uffiċjal tal-pulizija spezzjona ż-żona milquta mit-23 ta' Awwissu sal-10 ta' Ottubru 1907. Id-djarji tal-patrulja ta' Masaki Tsukasa Kasaburo qalu "Din ix-xita qawwija kkawżat li x-xmajjar jonqsu, valangi u ħsarat fl-argine, qerda tal-pilastri tal-pontijiet, eċċ., li rriżultaw fil-qerda ta' djar u rħula, iżolament tal-irħula, tnixxija ta' art, u tfixkil fit-traffiku kkawżaw ħsara serja. 233 persuna mietu, 5757 dar spiċċaw, 650 ettaru ta' art ġew midfuna jew imġarrfa, 3353 valangi ta' art, tiġrif u distanza ta' ħsara ta' madwar 140 kilometru ta' argine, tnixxija u midfuna ta' toroq, id-distanza ta' ħsara kienet ta' madwar 500 kilometru, 393 arblu tat-telefon waqgħu. Kien l-akbar diżastru naturali fi żminijiet moderni fil-Prefettura ta' Yamanashi. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], ħafna mill-belt inqerdet mill-bombardieri B-29 Superfortress tal-Forzi tal-Ajru tal-Armata tal-Istati Uniti waqt attakk mill-ajru kbir fil-lejl tas-6 ta' Lulju 1945. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Ijiri|isem=Toshiyuki|data=1991|titlu=Paul Rusch|post=Cincinnati, Ohio|pubblikatur=Forward Movement Publications|paġna=167}}</ref><gallery mode="packed" style="text-align: center;" heights="130px" perrow="3"> Stampa:Flood_disaster_of_1907_of_Kofu-City.jpg|alt=1907 Kōfu Flood| L-Għargħar ta' Kōfu tal-1907 Stampa:Yoka-Machi_Street_Kofu-City_1912.JPG|alt=1912 Yoka-Machi Street| 1912 Triq Yoka-Machi Stampa:Kofu_city_hall_building_of_the_second._Taken_in_1918.jpg|alt=1918 Kōfu city hall building| Il-bini tal-muniċipju ta' Kōfu tal-1918 Stampa:Air_raid_Kofu-City.jpg|alt=Kōfu after the 1945 air raids (Bombing of Kōfu in World War II)| Kōfu wara r-rejds mill-ajru tal-1945 ( Il-bumbardament ta' Kōfu fit-Tieni Gwerra Dinjija ) </gallery> === Etajiet kontemporanji === Kōfu ġiet innominata bħala waħda mill- bliet speċjali tal-Ġappun fl-1 ta' April 2000. Fl-1 ta' Marzu 2006, Kōfu, b'popolazzjoni ta' 193,795, assorbiet il-belt ta' Nakamichi (mid- Distrett ta' Higashiyatsushiro ), u l-parti tat-tramuntana tar-raħal ta' Kamikuishiki (mid -Distrett ta' Nishiyatsushiro ) u b'hekk żiedet il-popolazzjoni għal 201,184. Fl-1 ta' April 2019, l-istatus ta' belt ta' Kōfu ġie elevat għal belt ċentrali . <ref>{{Ċita web|url=http://www.city.kofu.yamanashi.jp/core_city/20190401.html|data=April 1, 2019|sit=Official site of Kofu|lingwa=ja|skript-titlu=ja:中核市移行式を行いました。|data-aċċess=April 7, 2019}}</ref> == Gvern == [[Stampa:Kofu_City_Hall_201904a.jpg|daqsminuri|200x200px| Il-Muniċipju ta' Kōfu]] === Kunsill === Kōfu għandu forma ta' gvern ta' sindku-kunsill b'sindku elett direttament u leġiżlatura tal-belt unikamerali ta' 32 membru. Il-belt tipprovdi disa' membri lill-Assemblea tal-Prefettura ta' Yamanashi. F'termini ta' politika nazzjonali, il-belt hija maqsuma bejn l- ewwel distrett ta' Yamanashi u t- tieni distrett ta' Yamanashi għall- Kamra tad-Deputati, il-kamra t'isfel tad [[Id-dieta tal-Ġappun|-Dieta Nazzjonali]] tal-Ġappun. == Ekonomija == Il-belt hija ċentru kummerċjali u tat-trasport reġjonali għaċ-ċentru tal-Prefettura ta' Yamanashi. L-industriji lokali jinkludu l-ipproċessar tal-ikel inkluż il-produzzjoni tal-inbid, it-tessuti u l-oġġetti tal-kristall. == Midja == * Sistema tax-Xandir ta' Yamanashi * Televiżjoni UHF Yamanashi == Edukazzjoni == [[Stampa:Yamanashiuni.jpg|daqsminuri|200x200px| Università ta' Yamanashi]] === Universitajiet u kulleġġi === * Università ta' Yamanashi * Università tal-Prefettura ta' Yamanashi * Kulleġġ Yamanashi Eiwa * Yamanashi Gakuin Junior College * Università Yamanashi Gakuin === Edukazzjoni primarja u sekondarja === * Kōfu għandha 25 skola elementari pubblika u 11-il skola sekondarja pubblika mħaddma mill-gvern tal-belt, kif ukoll skola elementari/medja nazzjonali kkombinata. Barra minn hekk, hemm żewġ skejjel elementari privati u tliet skejjel sekondarji privati. Il-belt għandha tmien skejjel sekondarji pubbliċi mħaddma mill-Bord tal-Edukazzjoni tal-Prefettura ta' Yamanashi, u ħames skejjel sekondarji privati. == Trasport == [[Stampa:Kōfu_Station_201904a.jpg|daqsminuri|200x200px| Stazzjon ta' Kōfu]] [[Stampa:Kōfu_Station-3.jpg|daqsminuri|200x200px| Terminal tal-Karozzi tal-Linja tal-Istazzjon ta' Kōfu]] === Arju === L-eqreb ajruport huwa l-Ajruport ta' Matsumoto u l-Ajruport ta' Shizuoka jew l-Ajruport ta' Haneda u l-Ajruport Internazzjonali ta' Narita . === Ferroviji === ; [[Stampa:JR_logo_(east).svg|20x20px]]Kumpanija Ferrovjarja tal-Lvant tal-Ġappun (JR East) * [[Stampa:JR_CO_line_symbol.svg|15x15px|CO]]Linja Prinċipali ta' Chūō : '''Kōfu''' - ; [[Stampa:JR_logo_(central).svg|20x20px]]Kumpanija tal-Ferroviji tal-Ġappun Ċentrali (JR Tōkai) * [[Stampa:JR_Central_Minobu_Line.svg|16x16px]] Linja Minobu : - Kokubo - Kai-Sumiyoshi - Minami-Kōfu - Zenkōji - Kanente - '''Kōfu''' === Toroq === * [[Stampa:JP_Expressway_E19.svg|ħolqa=|alt=E19|24x24px]]Awtostrada Chūō * National Route 20 * National Route 52 * National Route 140 * National Route 137 * National Route 358 * National Route 411 == Attrazzjonijiet lokali == * Kai Zenkō-ji * Kastell ta' Kōfu * Kofun ta' Ōmaruyama * Santwarju ta' Takeda * Kastell Tsutsujigasaki * Kastell ta' Yōgaiyama === Siti oħra === * Mużew tal-Arti tal-Prefettura ta' Yamanashi * Mużew tax-Xjenza ta' Yamanashi * [[Yumura Onsen]] == Kultura == === Festivals === [[Stampa:Shingen-ko_Festival_201904b.jpg|daqsminuri| Festival ta' Shingen-ko — il-korp tal-armata quddiem il-Kastell ta' Kōfu (2019)]] L-akbar festival f'Kōfu huwa l- Shingen-ko Festival . Isir kull sena fl-ewwel jew fit-tieni tmiem il-ġimgħa ta' April u jiċċelebra l-wirt ta' Takeda Shingen. Il-festival idum tlett ijiem. Normalment ċelebrità Ġappuniża famuża taqdi l-parti ta' Takeda Shingen. Hemm diversi parati li jmorru u jiġu mis-Santwarju ta' Takeda u l-Kastell ta' Kōfu. Din hija l-akbar dramm ta' storja pubblika fil-Ġappun. Fl-2012 l-avveniment ġie inkluż fil- Guinness World Records bħala l-"akbar laqgħa ta' samurai" fid-dinja b'1061 parteċipant. <ref name="Shingen-Ko-2019">{{Ċita web|url=https://www.yamanashi-kankou.jp/shingen/english/about.html|titlu=Shingen-ko Festival|data=1 February 2019|pubblikatur="Shingen-ko Festival" Executive Planning Committee|lingwa=en|data-aċċess=2019-06-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190331014958/https://www.yamanashi-kankou.jp/shingen/english/about.html|arkivju-data=2019-03-31}}</ref> === L-isports === {| class="wikitable" ! scope="col" |Klabb ! scope="col" | L-isport ! scope="col" | Kampjonat ! scope="col" | Post ! scope="col" | Stabbilit |- | style="background:yellow" | <nowiki><span id="mwAlE" style="color:black">Reġina tan-Naħal Yamanashi</span></nowiki> | [[Baskitbol|Basketball]] | W.League | Ġinnasju tal-park sportiv ta' Kose, Ċentru Ċiviku Ġenerali ta' Kōfu | 1968 |- | style="background:#1937B7" | <nowiki><span id="mwAls" style="color:#B61B19">Ventforet Kofu</span></nowiki> | [[Futbol]] | J.League ( J2 ) | JIT Recycle Ink Stadium | 1990 |} == Nies notevoli == * Saiki Atsumi – il-kantant ewlieni tal-band rock Band-Maid * Naoto Fukasawa - disinjatur industrijali * Banjō Ginga – attur tal-vuċi * Ryūden Gōshi - wrestler tas-sumo * Hideo Hagiwara – artist tal-istampar bl-injam * Tsuneo Horiuchi - eks maniġer tat-tim tal-baseball Yomiuri Giants * Takao Kajimoto – eks plejer professjonali tal-baseball u ħabbar sportiv * Junichi Kanemaru - attur tal-vuċi * Yoshinobu Kanemaru - wrestler professjonali * Hiroki Nakamura – fundatur u disinjatur tal-marka tal-moda kult Visvim * [[Hidetoshi Nakata]] - plejer [[Futbol|tal-futbol]] li l-aħħar darba li lagħab mal- Bolton Wanderers kien fil- [[Premier League]], iżda minn dakinhar irtira wara t- [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2006|Tazza tad-Dinja tal-2006]] . * Naoko Takeuchi – artista tal-manga, kreatriċi ta’ ''Sailor Moon'' u komiks oħra. * Mariko Tsutsui - attriċi b'rwoli ewlenin notevoli ''f'Harmonium'' u ''A Girl Missing'' ta' Kōji Fukada * Fujizakura Yoshimori - eks lottatur tas-sumo == Referenzi == [[Kategorija:Artikoli b'koordinati minn Wikidata]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] lw9thees90dtloebf96v2jngkwghixu 331417 331415 2026-08-11T21:06:40Z JovalQC 21720 Infobox city create 331417 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Kōfu''' ('''甲府市''', Kōfu-shi; <templatestyles src="Module:IPA/styles.css"></templatestyles><span style="font-weight: normal"><span class="IPA-label IPA-label-small">Japanese:</span> <span lang="ja-Latn-fonipa" class="IPA nowrap"><nowiki><span typeof="mw:Entity">[</span></nowiki>ko̞ːɸɯᵝ<nowiki><span typeof="mw:Entity">]</span></nowiki></span>)</span> is the capital city of Yamanashi Prefecture, [[Ġappun|Japan]]. As of 1 April 2019[update], the city had an estimated population of 187,985 in 90,924 households, and a [[Densità tal-popolazzjoni|population density]] of 880 persons per km². The total area of the city is {{Convert|212.41|sqkm|sqmi}}.<ref>{{Ċita web|url=https://www.city.kofu.yamanashi.jp/shise/gaiyo/profile/index.html|titlu=市のプロフィール|awtur=甲府市|sit=甲府市|lingwa=ja|data-aċċess=2025-05-25}}</ref> == Ġeografija == [[Stampa:1001_Koufu_downtown.jpg|daqsminuri|200x200px| Il-Baċir ta' Kōfu mal-Belt ta' Kōfu u veduta tal [[Fuji|-Muntanja Fuji]]]] Kōfu tinsab fit-tramuntana ċentrali tal-Prefettura ta' Yamanashi li tinsab f'Honshu Ċentrali. Testendi mill-fruntiera tat-tramuntana tal-prefettura mal -Prefettura ta' Nagano lejn in-nofsinhar sakemm kważi tilħaq il-fruntiera tan-nofsinhar tal-prefettura. Huwa dejjaq tul l-assi tal-lvant-punent tiegħu. Il-belt taqsam il-Baċir ta' Kōfu f'żewġ naħat u tinsab bejn 250 u 300 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Kōfu hija mdawra bil-muntanji min-naħat kollha. Tliet kwarti tat-territorju ta' Kōfu huwa parti mill- Muntanja Kinpu fit-tramuntana. Ħafna mill-parti tat-tramuntana tal-belt tinsab fil- Park Nazzjonali ta' Chichibu Tama Kai . [[Fuji|Il-Muntanja Fuji]] hija viżibbli fil-bogħod minn Kōfu fin-nofsinhar. Kōfu għandha klima subtropikali umda ( ''Cfa'' ), għalkemm hija inqas imxarrba mill-kosta tan-nofsinhar jew tal-Baħar tal-Ġappun minħabba l-post tagħha f'wied muntanjuż protett . Il-firxiet tat-temperatura huma notevolment akbar milli fir-reġjuni kostali: fl-2004 Kōfu laħqet temperatura ta’ {{Convert|40|C|F}} li qabel kienet kważi mhux magħrufa fil-Ġappun, u issa niżlet taħt {{Convert|0|C|F}} sa mis-26 ta' Ottubru, li huwa madwar xahar qabel l-ewwel temperaturi ta' ffriżar fi bliet kostali bħal Kanazawa jew [[Tokjo|Tokyo]] . == Storja == === Żminijiet preistoriċi === L-arkeologi skoprew evidenza ta' insedjament uman fiż-żona ta' Kōfu li jmur lura għall-perjodu Paleolitiku Ġappuniż, b'insedjament kontinwu matul il-perjodi Jōmon, Yayoi u Kofun .<gallery mode="packed" style="text-align: center;" heights="130px" perrow="3"> Stampa:Kai_Choshizuka_Kofun_zenkei.JPG| Kai Chōshizuka Kofun </gallery> === Żminijiet antiki === Matul il-perjodu ta' Nara, it-tempju provinċjali tal-Provinċja ta' Kai ġie stabbilit f'dik li llum hija Kōfu, u dan jindika li l-kapitali provinċjali tal-perjodu ta' Nara kienet tinsab fil-qrib, kif jimplika l-isem tal-belt. Matul il- perjodu Heian, fergħa tal- klann Minamoto, il-"Kai-Genji" ħakmu fuq vasti proprjetajiet ''shōen'', u żviluppaw forza militari magħrufa għall-użu tal- kavallerija . === Perjodu fewdali === Sal- perjodu Muromachi, fergħa tal-Kai-Genji, il- klann Takeda beda jiddomina ż-żona, u bena kastell f'dik li llum hija parti minn Kōfu. Taħt it-tmexxija ta' Takeda Nobutora, Kōfu reġgħet inbniet bħala belt kastell mill-1519, u baqgħet il-belt kapitali tal-klann Takeda taħt Takeda Shingen u ibnu Takeda Katsuyori.<gallery mode="packed" style="text-align: center;" heights="130px" perrow="3"> Stampa:躑躅ヶ崎館.jpg|alt=Tsutsujigasaki Castle| Kastell Tsutsujigasaki Stampa:Kai-Zenkoji-temple_Kofu-city_Yamanashi_Japan.JPG| Kai Zenkō-ji </gallery> === Etajiet moderni bikrija === Matul il-[[perjodu Edo]], il-Provinċja ta' Kai kienet territorju tenryō mmexxi direttament mix-shogunat Tokugawa, u l-[[Kastell Kōfu]] baqa' ċ-ċentru amministrattiv tiegħu. Fl-1705, bħala unur sinifikanti, ingħata lil Yanagisawa Yoshiyasu, favorit tal-ħames shōgun. Huwa kien membru tal-klann Yanagisawa, dixxendenti tal-"Kai-Genji", il-fergħa tal-klann Minamoto li kienet ingħatat il-provinċja ta' Kai fis-seklu ħdax. Ibnu, Yoshiyasu, ġie trasferit għall-[[Kastell Yamato-Koriyama]] fl-1724, u wara dan il-Kastell Kofu reġa' kien miżmum direttament mix-Shogunat.<gallery mode="packed" style="text-align: center;" heights="130px" perrow="3"> Stampa:Kofu_Castle_201904q.jpg|alt=Kōfu Castle| Kastell ta' Kōfu Stampa:Chuo_district_intersection._Kofu_city.jpg|alt=Kōshū Kaidō (Kōfu-shuku)| Kōshū Kaidō ( Kōfu-shuku ) </gallery> === Etajiet moderni tard === Wara r- restawrazzjoni Meiji, bl-istabbiliment tas-sistema moderna tal-muniċipalitajiet, il-belt ta' Kōfu ġiet proklamata fl-1 ta' Lulju 1889. Il-belt esperjenzat diżastru ta' għargħar kbir fl-1907 (明治40年の大水害) ikkawżat minn xita qawwija f'tifun mil-lejl tal-21 ta' Awwissu 1907 u mid-deforestazzjoni li ġiet aċċellerata fil-Prefettura ta' Yamanashi, minħabba l-ħtieġa għall-injam għall-fjuwil tal-magni tal-fwar tal-politika industrijali dejjem tikber tal-Gvern tal-Prefettura ta' Fujimura. Uffiċjal tal-pulizija spezzjona ż-żona milquta mit-23 ta' Awwissu sal-10 ta' Ottubru 1907. Id-djarji tal-patrulja ta' Masaki Tsukasa Kasaburo qalu "Din ix-xita qawwija kkawżat li x-xmajjar jonqsu, valangi u ħsarat fl-argine, qerda tal-pilastri tal-pontijiet, eċċ., li rriżultaw fil-qerda ta' djar u rħula, iżolament tal-irħula, tnixxija ta' art, u tfixkil fit-traffiku kkawżaw ħsara serja. 233 persuna mietu, 5757 dar spiċċaw, 650 ettaru ta' art ġew midfuna jew imġarrfa, 3353 valangi ta' art, tiġrif u distanza ta' ħsara ta' madwar 140 kilometru ta' argine, tnixxija u midfuna ta' toroq, id-distanza ta' ħsara kienet ta' madwar 500 kilometru, 393 arblu tat-telefon waqgħu. Kien l-akbar diżastru naturali fi żminijiet moderni fil-Prefettura ta' Yamanashi. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], ħafna mill-belt inqerdet mill-bombardieri B-29 Superfortress tal-Forzi tal-Ajru tal-Armata tal-Istati Uniti waqt attakk mill-ajru kbir fil-lejl tas-6 ta' Lulju 1945. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Ijiri|isem=Toshiyuki|data=1991|titlu=Paul Rusch|post=Cincinnati, Ohio|pubblikatur=Forward Movement Publications|paġna=167}}</ref><gallery mode="packed" style="text-align: center;" heights="130px" perrow="3"> Stampa:Flood_disaster_of_1907_of_Kofu-City.jpg|alt=1907 Kōfu Flood| L-Għargħar ta' Kōfu tal-1907 Stampa:Yoka-Machi_Street_Kofu-City_1912.JPG|alt=1912 Yoka-Machi Street| 1912 Triq Yoka-Machi Stampa:Kofu_city_hall_building_of_the_second._Taken_in_1918.jpg|alt=1918 Kōfu city hall building| Il-bini tal-muniċipju ta' Kōfu tal-1918 Stampa:Air_raid_Kofu-City.jpg|alt=Kōfu after the 1945 air raids (Bombing of Kōfu in World War II)| Kōfu wara r-rejds mill-ajru tal-1945 ( Il-bumbardament ta' Kōfu fit-Tieni Gwerra Dinjija ) </gallery> === Etajiet kontemporanji === Kōfu ġiet innominata bħala waħda mill- bliet speċjali tal-Ġappun fl-1 ta' April 2000. Fl-1 ta' Marzu 2006, Kōfu, b'popolazzjoni ta' 193,795, assorbiet il-belt ta' Nakamichi (mid- Distrett ta' Higashiyatsushiro ), u l-parti tat-tramuntana tar-raħal ta' Kamikuishiki (mid -Distrett ta' Nishiyatsushiro ) u b'hekk żiedet il-popolazzjoni għal 201,184. Fl-1 ta' April 2019, l-istatus ta' belt ta' Kōfu ġie elevat għal belt ċentrali . <ref>{{Ċita web|url=http://www.city.kofu.yamanashi.jp/core_city/20190401.html|data=April 1, 2019|sit=Official site of Kofu|lingwa=ja|skript-titlu=ja:中核市移行式を行いました。|data-aċċess=April 7, 2019}}</ref> == Gvern == [[Stampa:Kofu_City_Hall_201904a.jpg|daqsminuri|200x200px| Il-Muniċipju ta' Kōfu]] === Kunsill === Kōfu għandu forma ta' gvern ta' sindku-kunsill b'sindku elett direttament u leġiżlatura tal-belt unikamerali ta' 32 membru. Il-belt tipprovdi disa' membri lill-Assemblea tal-Prefettura ta' Yamanashi. F'termini ta' politika nazzjonali, il-belt hija maqsuma bejn l- ewwel distrett ta' Yamanashi u t- tieni distrett ta' Yamanashi għall- Kamra tad-Deputati, il-kamra t'isfel tad [[Id-dieta tal-Ġappun|-Dieta Nazzjonali]] tal-Ġappun. == Ekonomija == Il-belt hija ċentru kummerċjali u tat-trasport reġjonali għaċ-ċentru tal-Prefettura ta' Yamanashi. L-industriji lokali jinkludu l-ipproċessar tal-ikel inkluż il-produzzjoni tal-inbid, it-tessuti u l-oġġetti tal-kristall. == Midja == * Sistema tax-Xandir ta' Yamanashi * Televiżjoni UHF Yamanashi == Edukazzjoni == [[Stampa:Yamanashiuni.jpg|daqsminuri|200x200px| Università ta' Yamanashi]] === Universitajiet u kulleġġi === * Università ta' Yamanashi * Università tal-Prefettura ta' Yamanashi * Kulleġġ Yamanashi Eiwa * Yamanashi Gakuin Junior College * Università Yamanashi Gakuin === Edukazzjoni primarja u sekondarja === * Kōfu għandha 25 skola elementari pubblika u 11-il skola sekondarja pubblika mħaddma mill-gvern tal-belt, kif ukoll skola elementari/medja nazzjonali kkombinata. Barra minn hekk, hemm żewġ skejjel elementari privati u tliet skejjel sekondarji privati. Il-belt għandha tmien skejjel sekondarji pubbliċi mħaddma mill-Bord tal-Edukazzjoni tal-Prefettura ta' Yamanashi, u ħames skejjel sekondarji privati. == Trasport == [[Stampa:Kōfu_Station_201904a.jpg|daqsminuri|200x200px| Stazzjon ta' Kōfu]] [[Stampa:Kōfu_Station-3.jpg|daqsminuri|200x200px| Terminal tal-Karozzi tal-Linja tal-Istazzjon ta' Kōfu]] === Arju === L-eqreb ajruport huwa l-Ajruport ta' Matsumoto u l-Ajruport ta' Shizuoka jew l-Ajruport ta' Haneda u l-Ajruport Internazzjonali ta' Narita . === Ferroviji === ; [[Stampa:JR_logo_(east).svg|20x20px]] Kumpanija Ferrovjarja tal-Lvant tal-Ġappun ([[JR East]]) * [[Stampa:JR_CO_line_symbol.svg|15x15px|CO]] Linja Prinċipali ta' Chūō : '''Kōfu''' - ; [[Stampa:JR_logo_(central).svg|20x20px]] Kumpanija tal-Ferroviji tal-Ġappun Ċentrali ([[JR Tōkai]]) * [[Stampa:JR_Central_Minobu_Line.svg|16x16px]] Linja Minobu : - Kokubo - Kai-Sumiyoshi - Minami-Kōfu - Zenkōji - Kanente - '''Kōfu''' === Toroq === * [[Stampa:JP_Expressway_E19.svg|ħolqa=|alt=E19|24x24px]] Awtostrada Chūō * National Route 20 * National Route 52 * National Route 140 * National Route 137 * National Route 358 * National Route 411 == Attrazzjonijiet lokali == * Kai Zenkō-ji * Kastell ta' Kōfu * Kofun ta' Ōmaruyama * Santwarju ta' Takeda * Kastell Tsutsujigasaki * Kastell ta' Yōgaiyama === Siti oħra === * Mużew tal-Arti tal-Prefettura ta' Yamanashi * Mużew tax-Xjenza ta' Yamanashi * [[Yumura Onsen]] == Kultura == === Festivals === [[Stampa:Shingen-ko_Festival_201904b.jpg|daqsminuri| Festival ta' Shingen-ko — il-korp tal-armata quddiem il-Kastell ta' Kōfu (2019)]] L-akbar festival f'Kōfu huwa l- Shingen-ko Festival . Isir kull sena fl-ewwel jew fit-tieni tmiem il-ġimgħa ta' April u jiċċelebra l-wirt ta' Takeda Shingen. Il-festival idum tlett ijiem. Normalment ċelebrità Ġappuniża famuża taqdi l-parti ta' Takeda Shingen. Hemm diversi parati li jmorru u jiġu mis-Santwarju ta' Takeda u l-Kastell ta' Kōfu. Din hija l-akbar dramm ta' storja pubblika fil-Ġappun. Fl-2012 l-avveniment ġie inkluż fil- Guinness World Records bħala l-"akbar laqgħa ta' samurai" fid-dinja b'1061 parteċipant. <ref name="Shingen-Ko-2019">{{Ċita web|url=https://www.yamanashi-kankou.jp/shingen/english/about.html|titlu=Shingen-ko Festival|data=1 February 2019|pubblikatur="Shingen-ko Festival" Executive Planning Committee|lingwa=en|data-aċċess=2019-06-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190331014958/https://www.yamanashi-kankou.jp/shingen/english/about.html|arkivju-data=2019-03-31}}</ref> === L-isports === {| class="wikitable" ! scope="col" |Klabb ! scope="col" | L-isport ! scope="col" | Kampjonat ! scope="col" | Post ! scope="col" | Stabbilit |- | style="background:yellow" | <nowiki><span id="mwAlE" style="color:black">Reġina tan-Naħal Yamanashi</span></nowiki> | [[Baskitbol|Basketball]] | W.League | Ġinnasju tal-park sportiv ta' Kose, Ċentru Ċiviku Ġenerali ta' Kōfu | 1968 |- | style="background:#1937B7" | <nowiki><span id="mwAls" style="color:#B61B19">Ventforet Kofu</span></nowiki> | [[Futbol]] | J.League ( J2 ) | JIT Recycle Ink Stadium | 1990 |} == Nies notevoli == * Saiki Atsumi – il-kantant ewlieni tal-band rock Band-Maid * Naoto Fukasawa - disinjatur industrijali * Banjō Ginga – attur tal-vuċi * Ryūden Gōshi - wrestler tas-sumo * Hideo Hagiwara – artist tal-istampar bl-injam * Tsuneo Horiuchi - eks maniġer tat-tim tal-baseball Yomiuri Giants * Takao Kajimoto – eks plejer professjonali tal-baseball u ħabbar sportiv * Junichi Kanemaru - attur tal-vuċi * Yoshinobu Kanemaru - wrestler professjonali * Hiroki Nakamura – fundatur u disinjatur tal-marka tal-moda kult Visvim * [[Hidetoshi Nakata]] - plejer [[Futbol|tal-futbol]] li l-aħħar darba li lagħab mal- Bolton Wanderers kien fil- [[Premier League]], iżda minn dakinhar irtira wara t- [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2006|Tazza tad-Dinja tal-2006]] . * Naoko Takeuchi – artista tal-manga, kreatriċi ta’ ''Sailor Moon'' u komiks oħra. * Mariko Tsutsui - attriċi b'rwoli ewlenin notevoli ''f'Harmonium'' u ''A Girl Missing'' ta' Kōji Fukada * Fujizakura Yoshimori - eks lottatur tas-sumo == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|CHN}} [[Chengdu]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|KOR}} [[Cheongju]] ([[Korea t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Des Moines]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Lodi (Stati Uniti)|Lodi]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|JPN}} [[Yamatokoriyama]] ([[Ġappun]]). == Referenzi == [[Kategorija:Artikoli b'koordinati minn Wikidata]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] ojvsdewe2j8zt10xt3j8d3vt02o1b45 331418 331417 2026-08-11T21:08:26Z JovalQC 21720 "Franza" Ġemellaġġ. 331418 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Kōfu''' ('''甲府市''', Kōfu-shi; <templatestyles src="Module:IPA/styles.css"></templatestyles><span style="font-weight: normal"><span class="IPA-label IPA-label-small">Japanese:</span> <span lang="ja-Latn-fonipa" class="IPA nowrap"><nowiki><span typeof="mw:Entity">[</span></nowiki>ko̞ːɸɯᵝ<nowiki><span typeof="mw:Entity">]</span></nowiki></span>)</span> is the capital city of Yamanashi Prefecture, [[Ġappun|Japan]]. As of 1 April 2019[update], the city had an estimated population of 187,985 in 90,924 households, and a [[Densità tal-popolazzjoni|population density]] of 880 persons per km². The total area of the city is {{Convert|212.41|sqkm|sqmi}}.<ref>{{Ċita web|url=https://www.city.kofu.yamanashi.jp/shise/gaiyo/profile/index.html|titlu=市のプロフィール|awtur=甲府市|sit=甲府市|lingwa=ja|data-aċċess=2025-05-25}}</ref> == Ġeografija == [[Stampa:1001_Koufu_downtown.jpg|daqsminuri|200x200px| Il-Baċir ta' Kōfu mal-Belt ta' Kōfu u veduta tal [[Fuji|-Muntanja Fuji]]]] Kōfu tinsab fit-tramuntana ċentrali tal-Prefettura ta' Yamanashi li tinsab f'Honshu Ċentrali. Testendi mill-fruntiera tat-tramuntana tal-prefettura mal -Prefettura ta' Nagano lejn in-nofsinhar sakemm kważi tilħaq il-fruntiera tan-nofsinhar tal-prefettura. Huwa dejjaq tul l-assi tal-lvant-punent tiegħu. Il-belt taqsam il-Baċir ta' Kōfu f'żewġ naħat u tinsab bejn 250 u 300 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Kōfu hija mdawra bil-muntanji min-naħat kollha. Tliet kwarti tat-territorju ta' Kōfu huwa parti mill- Muntanja Kinpu fit-tramuntana. Ħafna mill-parti tat-tramuntana tal-belt tinsab fil- Park Nazzjonali ta' Chichibu Tama Kai . [[Fuji|Il-Muntanja Fuji]] hija viżibbli fil-bogħod minn Kōfu fin-nofsinhar. Kōfu għandha klima subtropikali umda ( ''Cfa'' ), għalkemm hija inqas imxarrba mill-kosta tan-nofsinhar jew tal-Baħar tal-Ġappun minħabba l-post tagħha f'wied muntanjuż protett . Il-firxiet tat-temperatura huma notevolment akbar milli fir-reġjuni kostali: fl-2004 Kōfu laħqet temperatura ta’ {{Convert|40|C|F}} li qabel kienet kważi mhux magħrufa fil-Ġappun, u issa niżlet taħt {{Convert|0|C|F}} sa mis-26 ta' Ottubru, li huwa madwar xahar qabel l-ewwel temperaturi ta' ffriżar fi bliet kostali bħal Kanazawa jew [[Tokjo|Tokyo]] . == Storja == === Żminijiet preistoriċi === L-arkeologi skoprew evidenza ta' insedjament uman fiż-żona ta' Kōfu li jmur lura għall-perjodu Paleolitiku Ġappuniż, b'insedjament kontinwu matul il-perjodi Jōmon, Yayoi u Kofun .<gallery mode="packed" style="text-align: center;" heights="130px" perrow="3"> Stampa:Kai_Choshizuka_Kofun_zenkei.JPG| Kai Chōshizuka Kofun </gallery> === Żminijiet antiki === Matul il-perjodu ta' Nara, it-tempju provinċjali tal-Provinċja ta' Kai ġie stabbilit f'dik li llum hija Kōfu, u dan jindika li l-kapitali provinċjali tal-perjodu ta' Nara kienet tinsab fil-qrib, kif jimplika l-isem tal-belt. Matul il- perjodu Heian, fergħa tal- klann Minamoto, il-"Kai-Genji" ħakmu fuq vasti proprjetajiet ''shōen'', u żviluppaw forza militari magħrufa għall-użu tal- kavallerija . === Perjodu fewdali === Sal- perjodu Muromachi, fergħa tal-Kai-Genji, il- klann Takeda beda jiddomina ż-żona, u bena kastell f'dik li llum hija parti minn Kōfu. Taħt it-tmexxija ta' Takeda Nobutora, Kōfu reġgħet inbniet bħala belt kastell mill-1519, u baqgħet il-belt kapitali tal-klann Takeda taħt Takeda Shingen u ibnu Takeda Katsuyori.<gallery mode="packed" style="text-align: center;" heights="130px" perrow="3"> Stampa:躑躅ヶ崎館.jpg|alt=Tsutsujigasaki Castle| Kastell Tsutsujigasaki Stampa:Kai-Zenkoji-temple_Kofu-city_Yamanashi_Japan.JPG| Kai Zenkō-ji </gallery> === Etajiet moderni bikrija === Matul il-[[perjodu Edo]], il-Provinċja ta' Kai kienet territorju tenryō mmexxi direttament mix-shogunat Tokugawa, u l-[[Kastell Kōfu]] baqa' ċ-ċentru amministrattiv tiegħu. Fl-1705, bħala unur sinifikanti, ingħata lil Yanagisawa Yoshiyasu, favorit tal-ħames shōgun. Huwa kien membru tal-klann Yanagisawa, dixxendenti tal-"Kai-Genji", il-fergħa tal-klann Minamoto li kienet ingħatat il-provinċja ta' Kai fis-seklu ħdax. Ibnu, Yoshiyasu, ġie trasferit għall-[[Kastell Yamato-Koriyama]] fl-1724, u wara dan il-Kastell Kofu reġa' kien miżmum direttament mix-Shogunat.<gallery mode="packed" style="text-align: center;" heights="130px" perrow="3"> Stampa:Kofu_Castle_201904q.jpg|alt=Kōfu Castle| Kastell ta' Kōfu Stampa:Chuo_district_intersection._Kofu_city.jpg|alt=Kōshū Kaidō (Kōfu-shuku)| Kōshū Kaidō ( Kōfu-shuku ) </gallery> === Etajiet moderni tard === Wara r- restawrazzjoni Meiji, bl-istabbiliment tas-sistema moderna tal-muniċipalitajiet, il-belt ta' Kōfu ġiet proklamata fl-1 ta' Lulju 1889. Il-belt esperjenzat diżastru ta' għargħar kbir fl-1907 (明治40年の大水害) ikkawżat minn xita qawwija f'tifun mil-lejl tal-21 ta' Awwissu 1907 u mid-deforestazzjoni li ġiet aċċellerata fil-Prefettura ta' Yamanashi, minħabba l-ħtieġa għall-injam għall-fjuwil tal-magni tal-fwar tal-politika industrijali dejjem tikber tal-Gvern tal-Prefettura ta' Fujimura. Uffiċjal tal-pulizija spezzjona ż-żona milquta mit-23 ta' Awwissu sal-10 ta' Ottubru 1907. Id-djarji tal-patrulja ta' Masaki Tsukasa Kasaburo qalu "Din ix-xita qawwija kkawżat li x-xmajjar jonqsu, valangi u ħsarat fl-argine, qerda tal-pilastri tal-pontijiet, eċċ., li rriżultaw fil-qerda ta' djar u rħula, iżolament tal-irħula, tnixxija ta' art, u tfixkil fit-traffiku kkawżaw ħsara serja. 233 persuna mietu, 5757 dar spiċċaw, 650 ettaru ta' art ġew midfuna jew imġarrfa, 3353 valangi ta' art, tiġrif u distanza ta' ħsara ta' madwar 140 kilometru ta' argine, tnixxija u midfuna ta' toroq, id-distanza ta' ħsara kienet ta' madwar 500 kilometru, 393 arblu tat-telefon waqgħu. Kien l-akbar diżastru naturali fi żminijiet moderni fil-Prefettura ta' Yamanashi. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], ħafna mill-belt inqerdet mill-bombardieri B-29 Superfortress tal-Forzi tal-Ajru tal-Armata tal-Istati Uniti waqt attakk mill-ajru kbir fil-lejl tas-6 ta' Lulju 1945. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Ijiri|isem=Toshiyuki|data=1991|titlu=Paul Rusch|post=Cincinnati, Ohio|pubblikatur=Forward Movement Publications|paġna=167}}</ref><gallery mode="packed" style="text-align: center;" heights="130px" perrow="3"> Stampa:Flood_disaster_of_1907_of_Kofu-City.jpg|alt=1907 Kōfu Flood| L-Għargħar ta' Kōfu tal-1907 Stampa:Yoka-Machi_Street_Kofu-City_1912.JPG|alt=1912 Yoka-Machi Street| 1912 Triq Yoka-Machi Stampa:Kofu_city_hall_building_of_the_second._Taken_in_1918.jpg|alt=1918 Kōfu city hall building| Il-bini tal-muniċipju ta' Kōfu tal-1918 Stampa:Air_raid_Kofu-City.jpg|alt=Kōfu after the 1945 air raids (Bombing of Kōfu in World War II)| Kōfu wara r-rejds mill-ajru tal-1945 ( Il-bumbardament ta' Kōfu fit-Tieni Gwerra Dinjija ) </gallery> === Etajiet kontemporanji === Kōfu ġiet innominata bħala waħda mill- bliet speċjali tal-Ġappun fl-1 ta' April 2000. Fl-1 ta' Marzu 2006, Kōfu, b'popolazzjoni ta' 193,795, assorbiet il-belt ta' Nakamichi (mid- Distrett ta' Higashiyatsushiro ), u l-parti tat-tramuntana tar-raħal ta' Kamikuishiki (mid -Distrett ta' Nishiyatsushiro ) u b'hekk żiedet il-popolazzjoni għal 201,184. Fl-1 ta' April 2019, l-istatus ta' belt ta' Kōfu ġie elevat għal belt ċentrali . <ref>{{Ċita web|url=http://www.city.kofu.yamanashi.jp/core_city/20190401.html|data=April 1, 2019|sit=Official site of Kofu|lingwa=ja|skript-titlu=ja:中核市移行式を行いました。|data-aċċess=April 7, 2019}}</ref> == Gvern == [[Stampa:Kofu_City_Hall_201904a.jpg|daqsminuri|200x200px| Il-Muniċipju ta' Kōfu]] === Kunsill === Kōfu għandu forma ta' gvern ta' sindku-kunsill b'sindku elett direttament u leġiżlatura tal-belt unikamerali ta' 32 membru. Il-belt tipprovdi disa' membri lill-Assemblea tal-Prefettura ta' Yamanashi. F'termini ta' politika nazzjonali, il-belt hija maqsuma bejn l- ewwel distrett ta' Yamanashi u t- tieni distrett ta' Yamanashi għall- Kamra tad-Deputati, il-kamra t'isfel tad [[Id-dieta tal-Ġappun|-Dieta Nazzjonali]] tal-Ġappun. == Ekonomija == Il-belt hija ċentru kummerċjali u tat-trasport reġjonali għaċ-ċentru tal-Prefettura ta' Yamanashi. L-industriji lokali jinkludu l-ipproċessar tal-ikel inkluż il-produzzjoni tal-inbid, it-tessuti u l-oġġetti tal-kristall. == Midja == * Sistema tax-Xandir ta' Yamanashi * Televiżjoni UHF Yamanashi == Edukazzjoni == [[Stampa:Yamanashiuni.jpg|daqsminuri|200x200px| Università ta' Yamanashi]] === Universitajiet u kulleġġi === * Università ta' Yamanashi * Università tal-Prefettura ta' Yamanashi * Kulleġġ Yamanashi Eiwa * Yamanashi Gakuin Junior College * Università Yamanashi Gakuin === Edukazzjoni primarja u sekondarja === * Kōfu għandha 25 skola elementari pubblika u 11-il skola sekondarja pubblika mħaddma mill-gvern tal-belt, kif ukoll skola elementari/medja nazzjonali kkombinata. Barra minn hekk, hemm żewġ skejjel elementari privati u tliet skejjel sekondarji privati. Il-belt għandha tmien skejjel sekondarji pubbliċi mħaddma mill-Bord tal-Edukazzjoni tal-Prefettura ta' Yamanashi, u ħames skejjel sekondarji privati. == Trasport == [[Stampa:Kōfu_Station_201904a.jpg|daqsminuri|200x200px| Stazzjon ta' Kōfu]] [[Stampa:Kōfu_Station-3.jpg|daqsminuri|200x200px| Terminal tal-Karozzi tal-Linja tal-Istazzjon ta' Kōfu]] === Arju === L-eqreb ajruport huwa l-Ajruport ta' Matsumoto u l-Ajruport ta' Shizuoka jew l-Ajruport ta' Haneda u l-Ajruport Internazzjonali ta' Narita . === Ferroviji === ; [[Stampa:JR_logo_(east).svg|20x20px]] Kumpanija Ferrovjarja tal-Lvant tal-Ġappun ([[JR East]]) * [[Stampa:JR_CO_line_symbol.svg|15x15px|CO]] Linja Prinċipali ta' Chūō : '''Kōfu''' - ; [[Stampa:JR_logo_(central).svg|20x20px]] Kumpanija tal-Ferroviji tal-Ġappun Ċentrali ([[JR Tōkai]]) * [[Stampa:JR_Central_Minobu_Line.svg|16x16px]] Linja Minobu : - Kokubo - Kai-Sumiyoshi - Minami-Kōfu - Zenkōji - Kanente - '''Kōfu''' === Toroq === * [[Stampa:JP_Expressway_E19.svg|ħolqa=|alt=E19|24x24px]] Awtostrada Chūō * National Route 20 * National Route 52 * National Route 140 * National Route 137 * National Route 358 * National Route 411 == Attrazzjonijiet lokali == * Kai Zenkō-ji * Kastell ta' Kōfu * Kofun ta' Ōmaruyama * Santwarju ta' Takeda * Kastell Tsutsujigasaki * Kastell ta' Yōgaiyama === Siti oħra === * Mużew tal-Arti tal-Prefettura ta' Yamanashi * Mużew tax-Xjenza ta' Yamanashi * [[Yumura Onsen]] == Kultura == === Festivals === [[Stampa:Shingen-ko_Festival_201904b.jpg|daqsminuri| Festival ta' Shingen-ko — il-korp tal-armata quddiem il-Kastell ta' Kōfu (2019)]] L-akbar festival f'Kōfu huwa l- Shingen-ko Festival . Isir kull sena fl-ewwel jew fit-tieni tmiem il-ġimgħa ta' April u jiċċelebra l-wirt ta' Takeda Shingen. Il-festival idum tlett ijiem. Normalment ċelebrità Ġappuniża famuża taqdi l-parti ta' Takeda Shingen. Hemm diversi parati li jmorru u jiġu mis-Santwarju ta' Takeda u l-Kastell ta' Kōfu. Din hija l-akbar dramm ta' storja pubblika fil-Ġappun. Fl-2012 l-avveniment ġie inkluż fil- Guinness World Records bħala l-"akbar laqgħa ta' samurai" fid-dinja b'1061 parteċipant. <ref name="Shingen-Ko-2019">{{Ċita web|url=https://www.yamanashi-kankou.jp/shingen/english/about.html|titlu=Shingen-ko Festival|data=1 February 2019|pubblikatur="Shingen-ko Festival" Executive Planning Committee|lingwa=en|data-aċċess=2019-06-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190331014958/https://www.yamanashi-kankou.jp/shingen/english/about.html|arkivju-data=2019-03-31}}</ref> == Sport == {| class="wikitable" ! scope="col" |Klabb ! scope="col" | L-isport ! scope="col" | Kampjonat ! scope="col" | Post ! scope="col" | Stabbilit |- | style="background:yellow" | <nowiki><span id="mwAlE" style="color:black">Reġina tan-Naħal Yamanashi</span></nowiki> | [[Baskitbol|Basketball]] | W.League | Ġinnasju tal-park sportiv ta' Kose, Ċentru Ċiviku Ġenerali ta' Kōfu | 1968 |- | style="background:#1937B7" | <nowiki><span id="mwAls" style="color:#B61B19">Ventforet Kofu</span></nowiki> | [[Futbol]] | J.League ( J2 ) | JIT Recycle Ink Stadium | 1990 |} == Nies notevoli == * Saiki Atsumi – il-kantant ewlieni tal-band rock Band-Maid * Naoto Fukasawa - disinjatur industrijali * Banjō Ginga – attur tal-vuċi * Ryūden Gōshi - wrestler tas-sumo * Hideo Hagiwara – artist tal-istampar bl-injam * Tsuneo Horiuchi - eks maniġer tat-tim tal-baseball Yomiuri Giants * Takao Kajimoto – eks plejer professjonali tal-baseball u ħabbar sportiv * Junichi Kanemaru - attur tal-vuċi * Yoshinobu Kanemaru - wrestler professjonali * Hiroki Nakamura – fundatur u disinjatur tal-marka tal-moda kult Visvim * [[Hidetoshi Nakata]] - plejer [[Futbol|tal-futbol]] li l-aħħar darba li lagħab mal- Bolton Wanderers kien fil- [[Premier League]], iżda minn dakinhar irtira wara t- [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2006|Tazza tad-Dinja tal-2006]] . * Naoko Takeuchi – artista tal-manga, kreatriċi ta’ ''Sailor Moon'' u komiks oħra. * Mariko Tsutsui - attriċi b'rwoli ewlenin notevoli ''f'Harmonium'' u ''A Girl Missing'' ta' Kōji Fukada * Fujizakura Yoshimori - eks lottatur tas-sumo == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|CHN}} [[Chengdu]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|KOR}} [[Cheongju]] ([[Korea t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Des Moines]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Lodi (Stati Uniti)|Lodi]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Pau]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|JPN}} [[Yamatokoriyama]] ([[Ġappun]]). == Referenzi == [[Kategorija:Artikoli b'koordinati minn Wikidata]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] hv3zgj46iwdd8zpxdph81bovj69pubp 331432 331418 2026-08-12T01:00:12Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331432 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Kōfu''' ('''甲府市''', Kōfu-shi; <templatestyles src="Module:IPA/styles.css"></templatestyles><span style="font-weight: normal"><span class="IPA-label IPA-label-small">Japanese:</span> <span lang="ja-Latn-fonipa" class="IPA nowrap"><nowiki><span typeof="mw:Entity">[</span></nowiki>ko̞ːɸɯᵝ<nowiki><span typeof="mw:Entity">]</span></nowiki></span>)</span> is the capital city of Yamanashi Prefecture, [[Ġappun|Japan]]. As of 1 April 2019[update], the city had an estimated population of 187,985 in 90,924 households, and a [[Densità tal-popolazzjoni|population density]] of 880 persons per km². The total area of the city is {{Convert|212.41|sqkm|sqmi}}.<ref>{{Ċita web|url=https://www.city.kofu.yamanashi.jp/shise/gaiyo/profile/index.html|titlu=市のプロフィール|awtur=甲府市|sit=甲府市|lingwa=ja|data-aċċess=2025-05-25}}</ref> == Ġeografija == [[Stampa:1001_Koufu_downtown.jpg|daqsminuri|200x200px| Il-Baċir ta' Kōfu mal-Belt ta' Kōfu u veduta tal [[Fuji|-Muntanja Fuji]]]] Kōfu tinsab fit-tramuntana ċentrali tal-Prefettura ta' Yamanashi li tinsab f'Honshu Ċentrali. Testendi mill-fruntiera tat-tramuntana tal-prefettura mal -Prefettura ta' Nagano lejn in-nofsinhar sakemm kważi tilħaq il-fruntiera tan-nofsinhar tal-prefettura. Huwa dejjaq tul l-assi tal-lvant-punent tiegħu. Il-belt taqsam il-Baċir ta' Kōfu f'żewġ naħat u tinsab bejn 250 u 300 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Kōfu hija mdawra bil-muntanji min-naħat kollha. Tliet kwarti tat-territorju ta' Kōfu huwa parti mill- Muntanja Kinpu fit-tramuntana. Ħafna mill-parti tat-tramuntana tal-belt tinsab fil- Park Nazzjonali ta' Chichibu Tama Kai . [[Fuji|Il-Muntanja Fuji]] hija viżibbli fil-bogħod minn Kōfu fin-nofsinhar. Kōfu għandha klima subtropikali umda ( ''Cfa'' ), għalkemm hija inqas imxarrba mill-kosta tan-nofsinhar jew tal-Baħar tal-Ġappun minħabba l-post tagħha f'wied muntanjuż protett . Il-firxiet tat-temperatura huma notevolment akbar milli fir-reġjuni kostali: fl-2004 Kōfu laħqet temperatura ta’ {{Convert|40|C|F}} li qabel kienet kważi mhux magħrufa fil-Ġappun, u issa niżlet taħt {{Convert|0|C|F}} sa mis-26 ta' Ottubru, li huwa madwar xahar qabel l-ewwel temperaturi ta' ffriżar fi bliet kostali bħal Kanazawa jew [[Tokjo|Tokyo]] . == Storja == === Żminijiet preistoriċi === L-arkeologi skoprew evidenza ta' insedjament uman fiż-żona ta' Kōfu li jmur lura għall-perjodu Paleolitiku Ġappuniż, b'insedjament kontinwu matul il-perjodi Jōmon, Yayoi u Kofun .<gallery mode="packed" style="text-align: center;" heights="130px" perrow="3"> Stampa:Kai_Choshizuka_Kofun_zenkei.JPG| Kai Chōshizuka Kofun </gallery> === Żminijiet antiki === Matul il-perjodu ta' Nara, it-tempju provinċjali tal-Provinċja ta' Kai ġie stabbilit f'dik li llum hija Kōfu, u dan jindika li l-kapitali provinċjali tal-perjodu ta' Nara kienet tinsab fil-qrib, kif jimplika l-isem tal-belt. Matul il- perjodu Heian, fergħa tal- klann Minamoto, il-"Kai-Genji" ħakmu fuq vasti proprjetajiet ''shōen'', u żviluppaw forza militari magħrufa għall-użu tal- kavallerija . === Perjodu fewdali === Sal- perjodu Muromachi, fergħa tal-Kai-Genji, il- klann Takeda beda jiddomina ż-żona, u bena kastell f'dik li llum hija parti minn Kōfu. Taħt it-tmexxija ta' Takeda Nobutora, Kōfu reġgħet inbniet bħala belt kastell mill-1519, u baqgħet il-belt kapitali tal-klann Takeda taħt Takeda Shingen u ibnu Takeda Katsuyori.<gallery mode="packed" style="text-align: center;" heights="130px" perrow="3"> Stampa:躑躅ヶ崎館.jpg|alt=Tsutsujigasaki Castle| Kastell Tsutsujigasaki Stampa:Kai-Zenkoji-temple_Kofu-city_Yamanashi_Japan.JPG| Kai Zenkō-ji </gallery> === Etajiet moderni bikrija === Matul il-[[perjodu Edo]], il-Provinċja ta' Kai kienet territorju tenryō mmexxi direttament mix-shogunat Tokugawa, u l-[[Kastell Kōfu]] baqa' ċ-ċentru amministrattiv tiegħu. Fl-1705, bħala unur sinifikanti, ingħata lil Yanagisawa Yoshiyasu, favorit tal-ħames shōgun. Huwa kien membru tal-klann Yanagisawa, dixxendenti tal-"Kai-Genji", il-fergħa tal-klann Minamoto li kienet ingħatat il-provinċja ta' Kai fis-seklu ħdax. Ibnu, Yoshiyasu, ġie trasferit għall-[[Kastell Yamato-Koriyama]] fl-1724, u wara dan il-Kastell Kofu reġa' kien miżmum direttament mix-Shogunat.<gallery mode="packed" style="text-align: center;" heights="130px" perrow="3"> Stampa:Kofu_Castle_201904q.jpg|alt=Kōfu Castle| Kastell ta' Kōfu Stampa:Chuo_district_intersection._Kofu_city.jpg|alt=Kōshū Kaidō (Kōfu-shuku)| Kōshū Kaidō ( Kōfu-shuku ) </gallery> === Etajiet moderni tard === Wara r- restawrazzjoni Meiji, bl-istabbiliment tas-sistema moderna tal-muniċipalitajiet, il-belt ta' Kōfu ġiet proklamata fl-1 ta' Lulju 1889. Il-belt esperjenzat diżastru ta' għargħar kbir fl-1907 (明治40年の大水害) ikkawżat minn xita qawwija f'tifun mil-lejl tal-21 ta' Awwissu 1907 u mid-deforestazzjoni li ġiet aċċellerata fil-Prefettura ta' Yamanashi, minħabba l-ħtieġa għall-injam għall-fjuwil tal-magni tal-fwar tal-politika industrijali dejjem tikber tal-Gvern tal-Prefettura ta' Fujimura. Uffiċjal tal-pulizija spezzjona ż-żona milquta mit-23 ta' Awwissu sal-10 ta' Ottubru 1907. Id-djarji tal-patrulja ta' Masaki Tsukasa Kasaburo qalu "Din ix-xita qawwija kkawżat li x-xmajjar jonqsu, valangi u ħsarat fl-argine, qerda tal-pilastri tal-pontijiet, eċċ., li rriżultaw fil-qerda ta' djar u rħula, iżolament tal-irħula, tnixxija ta' art, u tfixkil fit-traffiku kkawżaw ħsara serja. 233 persuna mietu, 5757 dar spiċċaw, 650 ettaru ta' art ġew midfuna jew imġarrfa, 3353 valangi ta' art, tiġrif u distanza ta' ħsara ta' madwar 140 kilometru ta' argine, tnixxija u midfuna ta' toroq, id-distanza ta' ħsara kienet ta' madwar 500 kilometru, 393 arblu tat-telefon waqgħu. Kien l-akbar diżastru naturali fi żminijiet moderni fil-Prefettura ta' Yamanashi. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], ħafna mill-belt inqerdet mill-bombardieri B-29 Superfortress tal-Forzi tal-Ajru tal-Armata tal-Istati Uniti waqt attakk mill-ajru kbir fil-lejl tas-6 ta' Lulju 1945. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Ijiri|isem=Toshiyuki|data=1991|titlu=Paul Rusch|post=Cincinnati, Ohio|pubblikatur=Forward Movement Publications|paġna=167}}</ref><gallery mode="packed" style="text-align: center;" heights="130px" perrow="3"> Stampa:Flood_disaster_of_1907_of_Kofu-City.jpg|alt=1907 Kōfu Flood| L-Għargħar ta' Kōfu tal-1907 Stampa:Yoka-Machi_Street_Kofu-City_1912.JPG|alt=1912 Yoka-Machi Street| 1912 Triq Yoka-Machi Stampa:Kofu_city_hall_building_of_the_second._Taken_in_1918.jpg|alt=1918 Kōfu city hall building| Il-bini tal-muniċipju ta' Kōfu tal-1918 Stampa:Air_raid_Kofu-City.jpg|alt=Kōfu after the 1945 air raids (Bombing of Kōfu in World War II)| Kōfu wara r-rejds mill-ajru tal-1945 ( Il-bumbardament ta' Kōfu fit-Tieni Gwerra Dinjija ) </gallery> === Etajiet kontemporanji === Kōfu ġiet innominata bħala waħda mill- bliet speċjali tal-Ġappun fl-1 ta' April 2000. Fl-1 ta' Marzu 2006, Kōfu, b'popolazzjoni ta' 193,795, assorbiet il-belt ta' Nakamichi (mid- Distrett ta' Higashiyatsushiro ), u l-parti tat-tramuntana tar-raħal ta' Kamikuishiki (mid -Distrett ta' Nishiyatsushiro ) u b'hekk żiedet il-popolazzjoni għal 201,184. Fl-1 ta' April 2019, l-istatus ta' belt ta' Kōfu ġie elevat għal belt ċentrali . <ref>{{Ċita web|url=http://www.city.kofu.yamanashi.jp/core_city/20190401.html|data=April 1, 2019|sit=Official site of Kofu|lingwa=ja|skript-titlu=ja:中核市移行式を行いました。|data-aċċess=April 7, 2019|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190407030856/http://www.city.kofu.yamanashi.jp/core_city/20190401.html|arkivju-data=April 7, 2019|url-status=dead}}</ref> == Gvern == [[Stampa:Kofu_City_Hall_201904a.jpg|daqsminuri|200x200px| Il-Muniċipju ta' Kōfu]] === Kunsill === Kōfu għandu forma ta' gvern ta' sindku-kunsill b'sindku elett direttament u leġiżlatura tal-belt unikamerali ta' 32 membru. Il-belt tipprovdi disa' membri lill-Assemblea tal-Prefettura ta' Yamanashi. F'termini ta' politika nazzjonali, il-belt hija maqsuma bejn l- ewwel distrett ta' Yamanashi u t- tieni distrett ta' Yamanashi għall- Kamra tad-Deputati, il-kamra t'isfel tad [[Id-dieta tal-Ġappun|-Dieta Nazzjonali]] tal-Ġappun. == Ekonomija == Il-belt hija ċentru kummerċjali u tat-trasport reġjonali għaċ-ċentru tal-Prefettura ta' Yamanashi. L-industriji lokali jinkludu l-ipproċessar tal-ikel inkluż il-produzzjoni tal-inbid, it-tessuti u l-oġġetti tal-kristall. == Midja == * Sistema tax-Xandir ta' Yamanashi * Televiżjoni UHF Yamanashi == Edukazzjoni == [[Stampa:Yamanashiuni.jpg|daqsminuri|200x200px| Università ta' Yamanashi]] === Universitajiet u kulleġġi === * Università ta' Yamanashi * Università tal-Prefettura ta' Yamanashi * Kulleġġ Yamanashi Eiwa * Yamanashi Gakuin Junior College * Università Yamanashi Gakuin === Edukazzjoni primarja u sekondarja === * Kōfu għandha 25 skola elementari pubblika u 11-il skola sekondarja pubblika mħaddma mill-gvern tal-belt, kif ukoll skola elementari/medja nazzjonali kkombinata. Barra minn hekk, hemm żewġ skejjel elementari privati u tliet skejjel sekondarji privati. Il-belt għandha tmien skejjel sekondarji pubbliċi mħaddma mill-Bord tal-Edukazzjoni tal-Prefettura ta' Yamanashi, u ħames skejjel sekondarji privati. == Trasport == [[Stampa:Kōfu_Station_201904a.jpg|daqsminuri|200x200px| Stazzjon ta' Kōfu]] [[Stampa:Kōfu_Station-3.jpg|daqsminuri|200x200px| Terminal tal-Karozzi tal-Linja tal-Istazzjon ta' Kōfu]] === Arju === L-eqreb ajruport huwa l-Ajruport ta' Matsumoto u l-Ajruport ta' Shizuoka jew l-Ajruport ta' Haneda u l-Ajruport Internazzjonali ta' Narita . === Ferroviji === ; [[Stampa:JR_logo_(east).svg|20x20px]] Kumpanija Ferrovjarja tal-Lvant tal-Ġappun ([[JR East]]) * [[Stampa:JR_CO_line_symbol.svg|15x15px|CO]] Linja Prinċipali ta' Chūō : '''Kōfu''' - ; [[Stampa:JR_logo_(central).svg|20x20px]] Kumpanija tal-Ferroviji tal-Ġappun Ċentrali ([[JR Tōkai]]) * [[Stampa:JR_Central_Minobu_Line.svg|16x16px]] Linja Minobu : - Kokubo - Kai-Sumiyoshi - Minami-Kōfu - Zenkōji - Kanente - '''Kōfu''' === Toroq === * [[Stampa:JP_Expressway_E19.svg|ħolqa=|alt=E19|24x24px]] Awtostrada Chūō * National Route 20 * National Route 52 * National Route 140 * National Route 137 * National Route 358 * National Route 411 == Attrazzjonijiet lokali == * Kai Zenkō-ji * Kastell ta' Kōfu * Kofun ta' Ōmaruyama * Santwarju ta' Takeda * Kastell Tsutsujigasaki * Kastell ta' Yōgaiyama === Siti oħra === * Mużew tal-Arti tal-Prefettura ta' Yamanashi * Mużew tax-Xjenza ta' Yamanashi * [[Yumura Onsen]] == Kultura == === Festivals === [[Stampa:Shingen-ko_Festival_201904b.jpg|daqsminuri| Festival ta' Shingen-ko — il-korp tal-armata quddiem il-Kastell ta' Kōfu (2019)]] L-akbar festival f'Kōfu huwa l- Shingen-ko Festival . Isir kull sena fl-ewwel jew fit-tieni tmiem il-ġimgħa ta' April u jiċċelebra l-wirt ta' Takeda Shingen. Il-festival idum tlett ijiem. Normalment ċelebrità Ġappuniża famuża taqdi l-parti ta' Takeda Shingen. Hemm diversi parati li jmorru u jiġu mis-Santwarju ta' Takeda u l-Kastell ta' Kōfu. Din hija l-akbar dramm ta' storja pubblika fil-Ġappun. Fl-2012 l-avveniment ġie inkluż fil- Guinness World Records bħala l-"akbar laqgħa ta' samurai" fid-dinja b'1061 parteċipant. <ref name="Shingen-Ko-2019">{{Ċita web|url=https://www.yamanashi-kankou.jp/shingen/english/about.html|titlu=Shingen-ko Festival|data=1 February 2019|pubblikatur="Shingen-ko Festival" Executive Planning Committee|lingwa=en|data-aċċess=2019-06-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190331014958/https://www.yamanashi-kankou.jp/shingen/english/about.html|arkivju-data=2019-03-31}}</ref> == Sport == {| class="wikitable" ! scope="col" |Klabb ! scope="col" | L-isport ! scope="col" | Kampjonat ! scope="col" | Post ! scope="col" | Stabbilit |- | style="background:yellow" | <nowiki><span id="mwAlE" style="color:black">Reġina tan-Naħal Yamanashi</span></nowiki> | [[Baskitbol|Basketball]] | W.League | Ġinnasju tal-park sportiv ta' Kose, Ċentru Ċiviku Ġenerali ta' Kōfu | 1968 |- | style="background:#1937B7" | <nowiki><span id="mwAls" style="color:#B61B19">Ventforet Kofu</span></nowiki> | [[Futbol]] | J.League ( J2 ) | JIT Recycle Ink Stadium | 1990 |} == Nies notevoli == * Saiki Atsumi – il-kantant ewlieni tal-band rock Band-Maid * Naoto Fukasawa - disinjatur industrijali * Banjō Ginga – attur tal-vuċi * Ryūden Gōshi - wrestler tas-sumo * Hideo Hagiwara – artist tal-istampar bl-injam * Tsuneo Horiuchi - eks maniġer tat-tim tal-baseball Yomiuri Giants * Takao Kajimoto – eks plejer professjonali tal-baseball u ħabbar sportiv * Junichi Kanemaru - attur tal-vuċi * Yoshinobu Kanemaru - wrestler professjonali * Hiroki Nakamura – fundatur u disinjatur tal-marka tal-moda kult Visvim * [[Hidetoshi Nakata]] - plejer [[Futbol|tal-futbol]] li l-aħħar darba li lagħab mal- Bolton Wanderers kien fil- [[Premier League]], iżda minn dakinhar irtira wara t- [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2006|Tazza tad-Dinja tal-2006]] . * Naoko Takeuchi – artista tal-manga, kreatriċi ta’ ''Sailor Moon'' u komiks oħra. * Mariko Tsutsui - attriċi b'rwoli ewlenin notevoli ''f'Harmonium'' u ''A Girl Missing'' ta' Kōji Fukada * Fujizakura Yoshimori - eks lottatur tas-sumo == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|CHN}} [[Chengdu]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|KOR}} [[Cheongju]] ([[Korea t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Des Moines]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Lodi (Stati Uniti)|Lodi]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Pau]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|JPN}} [[Yamatokoriyama]] ([[Ġappun]]). == Referenzi == [[Kategorija:Artikoli b'koordinati minn Wikidata]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] gq4hhcw22l7lc3puia73wylfhvmk1qn 0 34546 331419 2026-08-11T21:13:45Z JovalQC 21720 Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna "[[:fr:Special:Redirect/revision/238460532|Des Moines (Iowa)]]" 331419 wikitext text/x-wiki '''Des Moines''' ( <small>ippronunzjata bil- [[Lingwa Franċiża|Franċiż)]] :</small> /d e . m w a n / <small>bl- Ingliż :</small> / [ 2 ] Isma' ⓘ ) hija istat {{Awdjo|DesMoines.ogg}} [[Stati tal-Istati Uniti|Iowa]] fl - [[Stati Uniti|Istati Uniti]] . Imwaqqfa fl-1843 bħala '''Fort des Moines''' u li ħadet l-isem attwali tagħha fl-1857, il- belt tinsab fil-konfluwenza tax-xmajjar Raccoon u Des Moines . Hija s- sede tal-kontea ta' Polk County, b'porzjon żgħir tat-territorju tagħha fil- Warren County . Skont iċ -ċensiment tal-Istati Uniti tal-2020, għandha 214 133 habitants . Iż-żona metropolitana tagħha tinkludi 542 486 abitant, inklużi 53 889 habitants għall-belt ta' West Des Moines . == Toponimija == Il-preżenza ta' monasteru Trappista fil-bokka tax-[[Xmara Des Moines]] hija maħsuba li hija l-oriġini tal-isem tal-post: Fort des Moines, li sar West Des Moines, waħda mill-ibliet fiż-żona metropolitana tal-lum. Ix-Xmara Des Moines issemmiet għat-Tumulus du Moine (il-Muntanja tal-Patri), li tinsab ħdejn il-belt ta' St. Louis, [[Missouri]], li fuqha missjunarji Franċiżi bnew kappella fl-1735 matul l-era tal-[[Louisiana Franċiża]]. == Storja == Fl-1837, John Dougherty, awżiljarju Nattiv Amerikan, bagħat rapport lill-amministrazzjoni federali li jirrakkomanda t-twaqqif ta' post militari fil-konfluwenza ta' żewġ xmajjar. Patrijiet u Rakkun . <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[ċitazzjoni meħtieġa]</sup> Fl-1843, il-Kaptan James Allen wasal fuq il-post ma’ kumpanija ta’ draguni. Oriġinarjament imsejjaħ Fort Raccoon, il-post militari malajr ingħata l-isem ġdid ta' Fort Des Moines fuq ħeġġa tad-Dipartiment tal-Gwerra. [[Catégorie:Article à citation nécessaire]] L-ewwel nies waslu sa mill-1845 u bdew jistabbilixxu ruħhom fis-sit li issa huwa okkupat minn Principal Park, li qabel kien Sec Taylor Stadium. L-ewwel toroq ġew asfaltati fl-1847. L-ewwel elezzjoni saret fit- {{Data|18|octobre|1851}}, u ġabret flimkien 25 votant biex japprovaw l-istatuti tal-muniċipalità. Fil {{Data|25|octobre|1851}}, ir-Reverendu Thompson Bird sar l-ewwel sindku tal-belt il-ġdida. Il-belt ġiet inkorporata fl-istat ta' Iowa fl-1853. L-ibliet ta' East Des Moines u Fort Des Moines ingħaqdu taħt l-isem Des Moines fl-1857. Fl-istess sena, l-istatus tal-kapitali tal-istat inbidel minn Iowa City għal Des Moines. Il-muniċipju nbena fl-1870. Il-kwartieri u l-qorti kienu jinsabu fl-istess bini. Dan twaqqa’ fl-1882 u ġie sostitwit bil-Muniċipju. Il-muniċipju attwali nbena fl-1910. Wara [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], ħafna veterani sabu ruħhom qiegħda. Tnieda programm ta’ xogħlijiet pubbliċi biex jindirizza din il-problema. Diversi skejjel inbnew warajha. Il-kriżi tal-1929 fil-biċċa l-kbira ħelset lill-belt, li n-negozji tagħha baqgħu pjuttost prosperi. Fl-1941, Des Moines kellha 162,000 abitant. Wara [[It-Tieni Gwerra Dinjija|t-Tieni Gwerra Dinjija]], il-belt saret ċentru amministrattiv importanti. Bosta negozji fis-settur tal-assigurazzjoni qed jiżviluppaw, u jappoġġjaw attivitajiet finanzjarji li qed jespandu b'rata mgħaġġla. == Klima == Il -klima ta' Des Moines hija kontinentali . Ix-xita totali hija ta' 841  u l-istaġun l-aktar imxarrab huwa s-sajf. It-temperatura medja annwali hija 10 °Ċ . Il- firxa tat-temperatura annwali hija pjuttost għolja (madwar 32 °Ċ ). Il- ġlata tippersisti minn Novembru sa Marzu. filwaqt li l-borra tista' tinżel fil-ħarifa u fir-rebbiegħa, tkun aktar sinifikanti fix-xitwa. Dan huwa l-istaġun meta l-arja polari jew artika tinżel fuq Iowa . Mejju jimmarka l-bidu tal-istaġun tat-tornados għaliex Iowa tinsab f'Tornado Alley . Is-sjuf huma sħan ( 30-35 °C f'Lulju, xi kultant jilħqu l-ogħla livelli ta' 38 °C ) u umdu minħabba l-arja tropikali li qed titla’ mill- Golf tal-Messiku . Dawn l-avvenimenti jikkawżaw għargħar, aggravat miż-żieda fl- ilmijiet tax-Xmara Des Moines, pereżempju l- grande inondation de 1851 (ġo) . Huma kkompromettew il-ħsad taċ-ċereali f'ċerti snin (1993, 2008). L-ogħla temperatura kienet ta’ 43,3 °C fil- {{Data|25 juillet 1936}} waqt mewġa ta' sħana, u {{Data|4 août 1918}}.<ref>{{Ċita web|url=http://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=dmx|titlu=National Weather Service Climate|sit=w2.weather.gov|lingwa=en|data-aċċess=2018-04-04}}.</ref> == Ekonomija == [[Stampa:DesMoinesSkyline.jpg|daqsminuri| Veduta taċ-ċentru ta' Des Moines.]] Illum, Des Moines tibqa' l-aktar belt importanti f'Iowa . Huwa ċentru tal-kummerċ u l-industrija fil-qalba ta' reġjun ewlieni li jipproduċi l-qamħ. Ħafna kumpaniji tal-assigurazzjoni għandhom il-kwartieri ġenerali tagħhom f'Des Moines, inklużi Principal Financial, EMC Insurance Group, Allied Insurance (grupp Nationwide), AmerUs Group u American Republic Insurance Company. Des Moines hija magħrufa bħala " Hartford tal-Punent "għal din ir-raġuni. Principal Financial hija l-unika kumpanija Fortune 500 li l-kwartieri ġenerali tagħha jinsabu f'Des Moines. ; hija kklassifikata fil 261 hemmhekk fl-2006. == Trasport == <gallery> Stampa:I235_keynote_bridge.jpg|ħolqa=Fichier:I235_keynote_bridge.jpg|alt=Le pont Edna M. Griffin au-dessus de l'Interstate 235.| Il-Pont Edna M. Griffin fuq l-Interstatali 235 . Stampa:Skywalks_Spanning_7th_Street.jpg|ħolqa=Fichier:Skywalks_Spanning_7th_Street.jpg|alt=Tunnels connectant deux immeubles sur la 8e rue dans le centre-ville.| Mini li jgħaqqdu żewġ bini fit 8 triq fiċ-ċentru tal-belt. Stampa:Downtown_Des_Moines_Skywalk_Entrance.jpg|ħolqa=Fichier:Downtown_Des_Moines_Skywalk_Entrance.jpg|alt=Une entrée du Skywalk.| Dħul għall-Skywalk. </gallery>Il-belt għandha sistema ta' pontijiet pedonali mgħottija fiċ-ċentru tagħha, li jgħaqqdu l-bini flimkien. L-Interstatali 235 (I-235) tgħaddi mill-belt. Il-belt hija servuta minn ajruport li hija s-sid tagħha, u li laqa' madwar 2 400 000 passagers fl-2016. == Il-politika u l-amministrazzjoni == [[Stampa:Des_Moines_City_Hall.jpg|daqsminuri| Il-Muniċipju ta' Des Moines.]] Il-belt hija mmexxija taħt sistema ta' ġestjoni muniċipali minn kunsill ta' seba' membri eletti għal mandat ta' erba' snin, li jinkludi s-sindku u żewġ kunsilliera (it-tlieta eletti ''b'mod ġenerali'' ) u erba' kunsilliera (kull wieħed jirrappreżenta wieħed mill-erba' distretti tal-belt), kif ukoll minn ''maniġer tal-belt'' li jimmaniġġja l-affarijiet muniċipali skont il-politika stabbilita mill-kunsill.<ref>{{Ċita web|url=https://www.dsm.city/government/index.php|titlu=Council/Manager Ward Form of Government|lingwa=en}}</ref> Des Moines hija fortizza għall- Partit Demokratiku . {{Interlanguage link|Connie Boesen}} hija l-ewwel mara eletta sindku tal-belt f'Novembru {{Data|novembre 2023}}.<ref>{{Ċita web|url=https://www.axios.com/local/des-moines/2023/11/08/mayor-connie-boesen-elected-first-woman-josh-mandelbaum|titlu=Des Moines elects its first woman mayor|awtur=Jason Clayworth|data=8 11 2023|sit=axios.com|lingwa=en}}</ref> === Edukazzjoni === Fost l-istituti universitarji li jinsabu fil-qrib hemm l-Università ta’ Drake (imwaqqfa fl-1881) u l-Università tal-Mediċina Osteopatika u x-Xjenzi tas-Saħħa (1898). L-Università Statali ta' Iowa tinsab f'Ames , Iowa, 48  minn Des Moines, u għandha madwar 27 000 étudiants . === Monumenti === Il-punti ta' interess tal-belt huma : * Il- Kapitolju tal-Istat (1871-1884) * Iċ-Ċentru tal-Arti ta' Des Moines, mużew li jinsab f'bini (li fetaħ fl-1958) iddisinjat mill-arkitett imwieled fil-Finlandja Eero Saarinen * Katidral ta' Sant'Ambroġju ( Neo-Romanesk ) * Iċ-Ċentru Ruan, grattaċiel 139 , li qabel kien l-ogħla bini fl-istat * It -801 Grand, l-ogħla grattaċiel fil-belt * Dar u Ġonna ta' Salisbury === L-isports === [[Stampa:PrincipalPark.jpg|daqsminuri| Principal Park (l-istadju tal-Cubs).]] * Iowa Cubs, klabb tal-baseball li jilgħab fil- Lega Internazzjonali . * Menace de Des Moines (ġo) klabb [[Futbol|tal-futbol]] . * Des Moines Buccaneers jilagħbu fil- United States Hockey League . * Iowa Chops jilagħbu fil -Lega Amerikana tal-Hockey . * Drake Bulldogs, it-tim universitarju multi-sportiv tal-Università ta' Drake. === Mużika === * Slipknot, band Amerikana tan-nu metal . * Stone Sour, band Amerikana tal-metal alternattiv . * Vended, band tal-metal Amerikana ma' Griffin Taylor fuq il-vokali (iben Corey Taylor, kantant ta' Slipknot) u Simon Crahan fuq id-drums (iben Shawn Crahan, perkussjonista ta' Slipknot). == Isqof == * Djoċesi ta' Des Moines * Lista tal-isqfijiet ta' Des Moines * Katidral ta' Sant' Ambrożju ta' Des Moines == Fil-kultura popolari == * Des Moines hija msemmija fil-film ''The Bridges of Madison County'', minn Clint Eastwood . * Jissemma wkoll fl-episodju ''ta' South Park'' ''"The Iceman"'' bħala li jinsab sentejn lura mill-bqija tad-dinja. * Huwa l-post fejn imur fl-eżilju, fil-film ta’ James L. Brooks, ''Termini ta' Mħabba'', bint Shirley MacLaine . * Hija msemmija fil-miniserje tax-xjenza fittizja ta' Stephen King, <nowiki><i id="mwAdY">The Langoliers.</i></nowiki> * Hija kkwotata fil-ktieb ta' Bill Bryson ''My Fabulous Childhood in 1950s America'' . * Il-film Champions (2023) ta’ Bobby Farrelly, li fih jieħu sehem Woody Harrelson, iseħħ f’Des Moines. == Noti u referenzi == == Links esterni == {{Liens}} [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 1agq4qlib6wx3mfwt5of9985gk3rt1z 331420 331419 2026-08-11T21:20:25Z JovalQC 21720 Infobox city create. 331420 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Des Moines''' ( <small>ippronunzjata bil- [[Lingwa Franċiża|Franċiż)]] :</small> /d e . m w a n / <small>bl- Ingliż :</small> / [ 2 ] Isma' ⓘ ) hija istat {{Awdjo|DesMoines.ogg}} [[Stati tal-Istati Uniti|Iowa]] fl - [[Stati Uniti|Istati Uniti]] . Imwaqqfa fl-1843 bħala '''Fort des Moines''' u li ħadet l-isem attwali tagħha fl-1857, il- belt tinsab fil-konfluwenza tax-xmajjar Raccoon u Des Moines . Hija s- sede tal-kontea ta' Polk County, b'porzjon żgħir tat-territorju tagħha fil- Warren County . Skont iċ -ċensiment tal-Istati Uniti tal-2020, għandha 214 133 habitants . Iż-żona metropolitana tagħha tinkludi 542 486 abitant, inklużi 53 889 habitants għall-belt ta' West Des Moines . == Toponimija == Il-preżenza ta' monasteru Trappista fil-bokka tax-[[Xmara Des Moines]] hija maħsuba li hija l-oriġini tal-isem tal-post: Fort des Moines, li sar West Des Moines, waħda mill-ibliet fiż-żona metropolitana tal-lum. Ix-Xmara Des Moines issemmiet għat-Tumulus du Moine (il-Muntanja tal-Patri), li tinsab ħdejn il-belt ta' St. Louis, [[Missouri]], li fuqha missjunarji Franċiżi bnew kappella fl-1735 matul l-era tal-[[Louisiana Franċiża]]. == Storja == Fl-1837, John Dougherty, awżiljarju Nattiv Amerikan, bagħat rapport lill-amministrazzjoni federali li jirrakkomanda t-twaqqif ta' post militari fil-konfluwenza ta' żewġ xmajjar. Patrijiet u Rakkun . <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[ċitazzjoni meħtieġa]</sup> Fl-1843, il-Kaptan James Allen wasal fuq il-post ma’ kumpanija ta’ draguni. Oriġinarjament imsejjaħ Fort Raccoon, il-post militari malajr ingħata l-isem ġdid ta' Fort Des Moines fuq ħeġġa tad-Dipartiment tal-Gwerra. [[Catégorie:Article à citation nécessaire]] L-ewwel nies waslu sa mill-1845 u bdew jistabbilixxu ruħhom fis-sit li issa huwa okkupat minn Principal Park, li qabel kien Sec Taylor Stadium. L-ewwel toroq ġew asfaltati fl-1847. L-ewwel elezzjoni saret fit- {{Data|18|octobre|1851}}, u ġabret flimkien 25 votant biex japprovaw l-istatuti tal-muniċipalità. Fil {{Data|25|octobre|1851}}, ir-Reverendu Thompson Bird sar l-ewwel sindku tal-belt il-ġdida. Il-belt ġiet inkorporata fl-istat ta' Iowa fl-1853. L-ibliet ta' East Des Moines u Fort Des Moines ingħaqdu taħt l-isem Des Moines fl-1857. Fl-istess sena, l-istatus tal-kapitali tal-istat inbidel minn Iowa City għal Des Moines. Il-muniċipju nbena fl-1870. Il-kwartieri u l-qorti kienu jinsabu fl-istess bini. Dan twaqqa’ fl-1882 u ġie sostitwit bil-Muniċipju. Il-muniċipju attwali nbena fl-1910. Wara [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], ħafna veterani sabu ruħhom qiegħda. Tnieda programm ta’ xogħlijiet pubbliċi biex jindirizza din il-problema. Diversi skejjel inbnew warajha. Il-kriżi tal-1929 fil-biċċa l-kbira ħelset lill-belt, li n-negozji tagħha baqgħu pjuttost prosperi. Fl-1941, Des Moines kellha 162,000 abitant. Wara [[It-Tieni Gwerra Dinjija|t-Tieni Gwerra Dinjija]], il-belt saret ċentru amministrattiv importanti. Bosta negozji fis-settur tal-assigurazzjoni qed jiżviluppaw, u jappoġġjaw attivitajiet finanzjarji li qed jespandu b'rata mgħaġġla. == Klima == Il -klima ta' Des Moines hija kontinentali . Ix-xita totali hija ta' 841  u l-istaġun l-aktar imxarrab huwa s-sajf. It-temperatura medja annwali hija 10 °Ċ . Il- firxa tat-temperatura annwali hija pjuttost għolja (madwar 32 °Ċ ). Il- ġlata tippersisti minn Novembru sa Marzu. filwaqt li l-borra tista' tinżel fil-ħarifa u fir-rebbiegħa, tkun aktar sinifikanti fix-xitwa. Dan huwa l-istaġun meta l-arja polari jew artika tinżel fuq Iowa . Mejju jimmarka l-bidu tal-istaġun tat-tornados għaliex Iowa tinsab f'Tornado Alley . Is-sjuf huma sħan ( 30-35 °C f'Lulju, xi kultant jilħqu l-ogħla livelli ta' 38 °C ) u umdu minħabba l-arja tropikali li qed titla’ mill- Golf tal-Messiku . Dawn l-avvenimenti jikkawżaw għargħar, aggravat miż-żieda fl- ilmijiet tax-Xmara Des Moines, pereżempju l- grande inondation de 1851 (ġo) . Huma kkompromettew il-ħsad taċ-ċereali f'ċerti snin (1993, 2008). L-ogħla temperatura kienet ta’ 43,3 °C fil- {{Data|25 juillet 1936}} waqt mewġa ta' sħana, u {{Data|4 août 1918}}.<ref>{{Ċita web|url=http://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=dmx|titlu=National Weather Service Climate|sit=w2.weather.gov|lingwa=en|data-aċċess=2018-04-04}}.</ref> == Ekonomija == [[Stampa:DesMoinesSkyline.jpg|daqsminuri| Veduta taċ-ċentru ta' Des Moines.]] Illum, Des Moines tibqa' l-aktar belt importanti f'Iowa . Huwa ċentru tal-kummerċ u l-industrija fil-qalba ta' reġjun ewlieni li jipproduċi l-qamħ. Ħafna kumpaniji tal-assigurazzjoni għandhom il-kwartieri ġenerali tagħhom f'Des Moines, inklużi Principal Financial, EMC Insurance Group, Allied Insurance (grupp Nationwide), AmerUs Group u American Republic Insurance Company. Des Moines hija magħrufa bħala " Hartford tal-Punent "għal din ir-raġuni. Principal Financial hija l-unika kumpanija Fortune 500 li l-kwartieri ġenerali tagħha jinsabu f'Des Moines. ; hija kklassifikata fil 261 hemmhekk fl-2006. == Trasport == <gallery> Stampa:I235_keynote_bridge.jpg|ħolqa=Fichier:I235_keynote_bridge.jpg|alt=Le pont Edna M. Griffin au-dessus de l'Interstate 235.| Il-Pont Edna M. Griffin fuq l-Interstatali 235 . Stampa:Skywalks_Spanning_7th_Street.jpg|ħolqa=Fichier:Skywalks_Spanning_7th_Street.jpg|alt=Tunnels connectant deux immeubles sur la 8e rue dans le centre-ville.| Mini li jgħaqqdu żewġ bini fit 8 triq fiċ-ċentru tal-belt. Stampa:Downtown_Des_Moines_Skywalk_Entrance.jpg|ħolqa=Fichier:Downtown_Des_Moines_Skywalk_Entrance.jpg|alt=Une entrée du Skywalk.| Dħul għall-Skywalk. </gallery>Il-belt għandha sistema ta' pontijiet pedonali mgħottija fiċ-ċentru tagħha, li jgħaqqdu l-bini flimkien. L-Interstatali 235 (I-235) tgħaddi mill-belt. Il-belt hija servuta minn ajruport li hija s-sid tagħha, u li laqa' madwar 2 400 000 passagers fl-2016. == Il-politika u l-amministrazzjoni == [[Stampa:Des_Moines_City_Hall.jpg|daqsminuri| Il-Muniċipju ta' Des Moines.]] Il-belt hija mmexxija taħt sistema ta' ġestjoni muniċipali minn kunsill ta' seba' membri eletti għal mandat ta' erba' snin, li jinkludi s-sindku u żewġ kunsilliera (it-tlieta eletti ''b'mod ġenerali'' ) u erba' kunsilliera (kull wieħed jirrappreżenta wieħed mill-erba' distretti tal-belt), kif ukoll minn ''maniġer tal-belt'' li jimmaniġġja l-affarijiet muniċipali skont il-politika stabbilita mill-kunsill.<ref>{{Ċita web|url=https://www.dsm.city/government/index.php|titlu=Council/Manager Ward Form of Government|lingwa=en}}</ref> Des Moines hija fortizza għall- Partit Demokratiku . {{Interlanguage link|Connie Boesen}} hija l-ewwel mara eletta sindku tal-belt f'Novembru {{Data|novembre 2023}}.<ref>{{Ċita web|url=https://www.axios.com/local/des-moines/2023/11/08/mayor-connie-boesen-elected-first-woman-josh-mandelbaum|titlu=Des Moines elects its first woman mayor|awtur=Jason Clayworth|data=8 11 2023|sit=axios.com|lingwa=en}}</ref> === Edukazzjoni === Fost l-istituti universitarji li jinsabu fil-qrib hemm l-Università ta’ Drake (imwaqqfa fl-1881) u l-Università tal-Mediċina Osteopatika u x-Xjenzi tas-Saħħa (1898). L-Università Statali ta' Iowa tinsab f'Ames , Iowa, 48  minn Des Moines, u għandha madwar 27 000 étudiants . === Monumenti === Il-punti ta' interess tal-belt huma : * Il- Kapitolju tal-Istat (1871-1884) * Iċ-Ċentru tal-Arti ta' Des Moines, mużew li jinsab f'bini (li fetaħ fl-1958) iddisinjat mill-arkitett imwieled fil-Finlandja Eero Saarinen * Katidral ta' Sant'Ambroġju ( Neo-Romanesk ) * Iċ-Ċentru Ruan, grattaċiel 139 , li qabel kien l-ogħla bini fl-istat * It -801 Grand, l-ogħla grattaċiel fil-belt * Dar u Ġonna ta' Salisbury [[Stampa:PrincipalPark.jpg|daqsminuri| Principal Park (l-istadju tal-Cubs).]] == Sport == * Iowa Cubs, klabb tal-baseball li jilgħab fil- Lega Internazzjonali . * Menace de Des Moines (ġo) klabb [[Futbol|tal-futbol]] . * Des Moines Buccaneers jilagħbu fil- United States Hockey League . * Iowa Chops jilagħbu fil -Lega Amerikana tal-Hockey . * Drake Bulldogs, it-tim universitarju multi-sportiv tal-Università ta' Drake. == Mużika == * Slipknot, band Amerikana tan-nu metal . * Stone Sour, band Amerikana tal-metal alternattiv . * Vended, band tal-metal Amerikana ma' Griffin Taylor fuq il-vokali (iben Corey Taylor, kantant ta' Slipknot) u Simon Crahan fuq id-drums (iben Shawn Crahan, perkussjonista ta' Slipknot). == Isqof == * [[Djoċesi ta' Des Moines]] * Lista tal-isqfijiet ta' Des Moines * [[Katidral ta' Sant' Ambrożju ta' Des Moines]] == Fil-kultura popolari == * Des Moines hija msemmija fil-film ''The Bridges of Madison County'', minn Clint Eastwood . * Jissemma wkoll fl-episodju ''ta' South Park'' ''"The Iceman"'' bħala li jinsab sentejn lura mill-bqija tad-dinja. * Huwa l-post fejn imur fl-eżilju, fil-film ta’ James L. Brooks, ''Termini ta' Mħabba'', bint Shirley MacLaine . * Hija msemmija fil-miniserje tax-xjenza fittizja ta' Stephen King, <nowiki><i id="mwAdY">The Langoliers.</i></nowiki> * Hija kkwotata fil-ktieb ta' Bill Bryson ''My Fabulous Childhood in 1950s America'' . * Il-film Champions (2023) ta’ Bobby Farrelly, li fih jieħu sehem Woody Harrelson, iseħħ f’Des Moines. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|CAN}} [[Gatineau]] ([[Quebec]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Saint-Etienne]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|JPN}} [[Kōfu]] ([[Ġappun]]) ; * {{Flagicon|MEX}} [[Naucalpan de Juárez]] ([[Messiku]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Shijiazhuang]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|CAN}} [[Pasbébiac]] ([[Quebec]]). == Noti u referenzi == [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 7e8vrji3ncmx3uuno44h4xau6wmty3q 331430 331420 2026-08-12T00:16:31Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331430 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Des Moines''' ( <small>ippronunzjata bil- [[Lingwa Franċiża|Franċiż)]] :</small> /d e . m w a n / <small>bl- Ingliż :</small> / [ 2 ] Isma' ⓘ ) hija istat {{Awdjo|DesMoines.ogg}} [[Stati tal-Istati Uniti|Iowa]] fl - [[Stati Uniti|Istati Uniti]] . Imwaqqfa fl-1843 bħala '''Fort des Moines''' u li ħadet l-isem attwali tagħha fl-1857, il- belt tinsab fil-konfluwenza tax-xmajjar Raccoon u Des Moines . Hija s- sede tal-kontea ta' Polk County, b'porzjon żgħir tat-territorju tagħha fil- Warren County . Skont iċ -ċensiment tal-Istati Uniti tal-2020, għandha 214 133 habitants . Iż-żona metropolitana tagħha tinkludi 542 486 abitant, inklużi 53 889 habitants għall-belt ta' West Des Moines . == Toponimija == Il-preżenza ta' monasteru Trappista fil-bokka tax-[[Xmara Des Moines]] hija maħsuba li hija l-oriġini tal-isem tal-post: Fort des Moines, li sar West Des Moines, waħda mill-ibliet fiż-żona metropolitana tal-lum. Ix-Xmara Des Moines issemmiet għat-Tumulus du Moine (il-Muntanja tal-Patri), li tinsab ħdejn il-belt ta' St. Louis, [[Missouri]], li fuqha missjunarji Franċiżi bnew kappella fl-1735 matul l-era tal-[[Louisiana Franċiża]]. == Storja == Fl-1837, John Dougherty, awżiljarju Nattiv Amerikan, bagħat rapport lill-amministrazzjoni federali li jirrakkomanda t-twaqqif ta' post militari fil-konfluwenza ta' żewġ xmajjar. Patrijiet u Rakkun . <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[ċitazzjoni meħtieġa]</sup> Fl-1843, il-Kaptan James Allen wasal fuq il-post ma’ kumpanija ta’ draguni. Oriġinarjament imsejjaħ Fort Raccoon, il-post militari malajr ingħata l-isem ġdid ta' Fort Des Moines fuq ħeġġa tad-Dipartiment tal-Gwerra. [[Catégorie:Article à citation nécessaire]] L-ewwel nies waslu sa mill-1845 u bdew jistabbilixxu ruħhom fis-sit li issa huwa okkupat minn Principal Park, li qabel kien Sec Taylor Stadium. L-ewwel toroq ġew asfaltati fl-1847. L-ewwel elezzjoni saret fit- {{Data|18|octobre|1851}}, u ġabret flimkien 25 votant biex japprovaw l-istatuti tal-muniċipalità. Fil {{Data|25|octobre|1851}}, ir-Reverendu Thompson Bird sar l-ewwel sindku tal-belt il-ġdida. Il-belt ġiet inkorporata fl-istat ta' Iowa fl-1853. L-ibliet ta' East Des Moines u Fort Des Moines ingħaqdu taħt l-isem Des Moines fl-1857. Fl-istess sena, l-istatus tal-kapitali tal-istat inbidel minn Iowa City għal Des Moines. Il-muniċipju nbena fl-1870. Il-kwartieri u l-qorti kienu jinsabu fl-istess bini. Dan twaqqa’ fl-1882 u ġie sostitwit bil-Muniċipju. Il-muniċipju attwali nbena fl-1910. Wara [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], ħafna veterani sabu ruħhom qiegħda. Tnieda programm ta’ xogħlijiet pubbliċi biex jindirizza din il-problema. Diversi skejjel inbnew warajha. Il-kriżi tal-1929 fil-biċċa l-kbira ħelset lill-belt, li n-negozji tagħha baqgħu pjuttost prosperi. Fl-1941, Des Moines kellha 162,000 abitant. Wara [[It-Tieni Gwerra Dinjija|t-Tieni Gwerra Dinjija]], il-belt saret ċentru amministrattiv importanti. Bosta negozji fis-settur tal-assigurazzjoni qed jiżviluppaw, u jappoġġjaw attivitajiet finanzjarji li qed jespandu b'rata mgħaġġla. == Klima == Il -klima ta' Des Moines hija kontinentali . Ix-xita totali hija ta' 841  u l-istaġun l-aktar imxarrab huwa s-sajf. It-temperatura medja annwali hija 10 °Ċ . Il- firxa tat-temperatura annwali hija pjuttost għolja (madwar 32 °Ċ ). Il- ġlata tippersisti minn Novembru sa Marzu. filwaqt li l-borra tista' tinżel fil-ħarifa u fir-rebbiegħa, tkun aktar sinifikanti fix-xitwa. Dan huwa l-istaġun meta l-arja polari jew artika tinżel fuq Iowa . Mejju jimmarka l-bidu tal-istaġun tat-tornados għaliex Iowa tinsab f'Tornado Alley . Is-sjuf huma sħan ( 30-35 °C f'Lulju, xi kultant jilħqu l-ogħla livelli ta' 38 °C ) u umdu minħabba l-arja tropikali li qed titla’ mill- Golf tal-Messiku . Dawn l-avvenimenti jikkawżaw għargħar, aggravat miż-żieda fl- ilmijiet tax-Xmara Des Moines, pereżempju l- grande inondation de 1851 (ġo) . Huma kkompromettew il-ħsad taċ-ċereali f'ċerti snin (1993, 2008). L-ogħla temperatura kienet ta’ 43,3 °C fil- {{Data|25 juillet 1936}} waqt mewġa ta' sħana, u {{Data|4 août 1918}}.<ref>{{Ċita web|url=http://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=dmx|titlu=National Weather Service Climate|sit=w2.weather.gov|lingwa=en|data-aċċess=2018-04-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200720060254/https://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=dmx|arkivju-data=2020-07-20|url-status=dead}}.</ref> == Ekonomija == [[Stampa:DesMoinesSkyline.jpg|daqsminuri| Veduta taċ-ċentru ta' Des Moines.]] Illum, Des Moines tibqa' l-aktar belt importanti f'Iowa . Huwa ċentru tal-kummerċ u l-industrija fil-qalba ta' reġjun ewlieni li jipproduċi l-qamħ. Ħafna kumpaniji tal-assigurazzjoni għandhom il-kwartieri ġenerali tagħhom f'Des Moines, inklużi Principal Financial, EMC Insurance Group, Allied Insurance (grupp Nationwide), AmerUs Group u American Republic Insurance Company. Des Moines hija magħrufa bħala " Hartford tal-Punent "għal din ir-raġuni. Principal Financial hija l-unika kumpanija Fortune 500 li l-kwartieri ġenerali tagħha jinsabu f'Des Moines. ; hija kklassifikata fil 261 hemmhekk fl-2006. == Trasport == <gallery> Stampa:I235_keynote_bridge.jpg|ħolqa=Fichier:I235_keynote_bridge.jpg|alt=Le pont Edna M. Griffin au-dessus de l'Interstate 235.| Il-Pont Edna M. Griffin fuq l-Interstatali 235 . Stampa:Skywalks_Spanning_7th_Street.jpg|ħolqa=Fichier:Skywalks_Spanning_7th_Street.jpg|alt=Tunnels connectant deux immeubles sur la 8e rue dans le centre-ville.| Mini li jgħaqqdu żewġ bini fit 8 triq fiċ-ċentru tal-belt. Stampa:Downtown_Des_Moines_Skywalk_Entrance.jpg|ħolqa=Fichier:Downtown_Des_Moines_Skywalk_Entrance.jpg|alt=Une entrée du Skywalk.| Dħul għall-Skywalk. </gallery>Il-belt għandha sistema ta' pontijiet pedonali mgħottija fiċ-ċentru tagħha, li jgħaqqdu l-bini flimkien. L-Interstatali 235 (I-235) tgħaddi mill-belt. Il-belt hija servuta minn ajruport li hija s-sid tagħha, u li laqa' madwar 2 400 000 passagers fl-2016. == Il-politika u l-amministrazzjoni == [[Stampa:Des_Moines_City_Hall.jpg|daqsminuri| Il-Muniċipju ta' Des Moines.]] Il-belt hija mmexxija taħt sistema ta' ġestjoni muniċipali minn kunsill ta' seba' membri eletti għal mandat ta' erba' snin, li jinkludi s-sindku u żewġ kunsilliera (it-tlieta eletti ''b'mod ġenerali'' ) u erba' kunsilliera (kull wieħed jirrappreżenta wieħed mill-erba' distretti tal-belt), kif ukoll minn ''maniġer tal-belt'' li jimmaniġġja l-affarijiet muniċipali skont il-politika stabbilita mill-kunsill.<ref>{{Ċita web|url=https://www.dsm.city/government/index.php|titlu=Council/Manager Ward Form of Government|lingwa=en}}</ref> Des Moines hija fortizza għall- Partit Demokratiku . {{Interlanguage link|Connie Boesen}} hija l-ewwel mara eletta sindku tal-belt f'Novembru {{Data|novembre 2023}}.<ref>{{Ċita web|url=https://www.axios.com/local/des-moines/2023/11/08/mayor-connie-boesen-elected-first-woman-josh-mandelbaum|titlu=Des Moines elects its first woman mayor|awtur=Jason Clayworth|data=8 11 2023|sit=axios.com|lingwa=en}}</ref> === Edukazzjoni === Fost l-istituti universitarji li jinsabu fil-qrib hemm l-Università ta’ Drake (imwaqqfa fl-1881) u l-Università tal-Mediċina Osteopatika u x-Xjenzi tas-Saħħa (1898). L-Università Statali ta' Iowa tinsab f'Ames , Iowa, 48  minn Des Moines, u għandha madwar 27 000 étudiants . === Monumenti === Il-punti ta' interess tal-belt huma : * Il- Kapitolju tal-Istat (1871-1884) * Iċ-Ċentru tal-Arti ta' Des Moines, mużew li jinsab f'bini (li fetaħ fl-1958) iddisinjat mill-arkitett imwieled fil-Finlandja Eero Saarinen * Katidral ta' Sant'Ambroġju ( Neo-Romanesk ) * Iċ-Ċentru Ruan, grattaċiel 139 , li qabel kien l-ogħla bini fl-istat * It -801 Grand, l-ogħla grattaċiel fil-belt * Dar u Ġonna ta' Salisbury [[Stampa:PrincipalPark.jpg|daqsminuri| Principal Park (l-istadju tal-Cubs).]] == Sport == * Iowa Cubs, klabb tal-baseball li jilgħab fil- Lega Internazzjonali . * Menace de Des Moines (ġo) klabb [[Futbol|tal-futbol]] . * Des Moines Buccaneers jilagħbu fil- United States Hockey League . * Iowa Chops jilagħbu fil -Lega Amerikana tal-Hockey . * Drake Bulldogs, it-tim universitarju multi-sportiv tal-Università ta' Drake. == Mużika == * Slipknot, band Amerikana tan-nu metal . * Stone Sour, band Amerikana tal-metal alternattiv . * Vended, band tal-metal Amerikana ma' Griffin Taylor fuq il-vokali (iben Corey Taylor, kantant ta' Slipknot) u Simon Crahan fuq id-drums (iben Shawn Crahan, perkussjonista ta' Slipknot). == Isqof == * [[Djoċesi ta' Des Moines]] * Lista tal-isqfijiet ta' Des Moines * [[Katidral ta' Sant' Ambrożju ta' Des Moines]] == Fil-kultura popolari == * Des Moines hija msemmija fil-film ''The Bridges of Madison County'', minn Clint Eastwood . * Jissemma wkoll fl-episodju ''ta' South Park'' ''"The Iceman"'' bħala li jinsab sentejn lura mill-bqija tad-dinja. * Huwa l-post fejn imur fl-eżilju, fil-film ta’ James L. Brooks, ''Termini ta' Mħabba'', bint Shirley MacLaine . * Hija msemmija fil-miniserje tax-xjenza fittizja ta' Stephen King, <nowiki><i id="mwAdY">The Langoliers.</i></nowiki> * Hija kkwotata fil-ktieb ta' Bill Bryson ''My Fabulous Childhood in 1950s America'' . * Il-film Champions (2023) ta’ Bobby Farrelly, li fih jieħu sehem Woody Harrelson, iseħħ f’Des Moines. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|CAN}} [[Gatineau]] ([[Quebec]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Saint-Etienne]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|JPN}} [[Kōfu]] ([[Ġappun]]) ; * {{Flagicon|MEX}} [[Naucalpan de Juárez]] ([[Messiku]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Shijiazhuang]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|CAN}} [[Pasbébiac]] ([[Quebec]]). == Noti u referenzi == [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 8t7mh5iuvalgq5e6wb3fimx3wr52j29 0 34547 331421 2026-08-11T21:42:45Z JovalQC 21720 Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna "[[:fr:Special:Redirect/revision/238409560|Iowa]]" 331421 wikitext text/x-wiki '''Iowa''' (ippronunzjata bil-Franċiż / /i.jo.wa/ , bl -Ingliż / /ˈaɪ.ə.wə/ ) huwa stat tal -Punent Nofsani tal - [[Stati Uniti|Istati]] [[Stati tal-Istati Uniti|Uniti]], xi kultant imsejjaħ ''{{Lang|en|The American Heartland}}'' ( « il-qalb Amerikana " ). Huwa mdawwar minn Minnesota fit-tramuntana, Wisconsin u Illinois fil-lvant, Missouri fin-nofsinhar, u Nebraska u South Dakota fil-punent. Il-fruntieri tal-lvant u tal-punent tagħha huma ffurmati minn xmajjar, rispettivament il- Mississippi fuq naħa waħda, u l- Missouri u l- Big Sioux fuq l-oħra. Il-laqam uffiċjali tiegħu ilu ''{{Lang|en|The Hawkeye State}}'' mill- 1838, 8 ans qabel ma sar uffiċjalment stat fi ħdan l-Unjoni. Fl [[2023|-2023]], il-popolazzjoni tagħha kienet ta' 3 207 004 habitants.<ref>{{Ċita web|url=https://www.census.gov/quickfacts/IA|titlu=U.S. Census Bureau QuickFacts: Iowa|sit=census.gov|lingwa=en|data-aċċess=15 février 2024}}.</ref> Matul l-era kolonjali, Iowa kienet parti kemm mil -Louisiana Franċiża kif ukoll mil-Louisiana Spanjola . Il-bandiera tagħha hija ispirata direttament minn dik ta' Franza . Wara li [[Napuljun I ta' Franza|Bonaparte]] biegħ lil Louisiana, il-kolonizzaturi ddeċidew li jibbażaw l-ekonomija tal-istat fuq l-agrikoltura, u għalhekk Iowa aktar tard saret parti mill- ''{{Lang|en|[[Corn Belt]]}}'' . Fit-tieni nofs XX 20&amp;nbsp;Fis-seklu 20, l-ekonomija ta' Iowa, li qabel kienet monopolizzata mill-agrikoltura, iddiversifikat bil-wasla ta' industriji teknoloġikament avvanzati, servizzi finanzjarji, bijoteknoloġija, u produzzjoni ta' enerġija rinnovabbli. Iowa hija s 26 l-akbar stat fil-pajjiż u l- 31&amp;nbsp;aktar popolati . Il-belt kapitali tagħha, li hija wkoll l-aktar belt popolata fl-istat, hija Des Moines . Fl- 2009, Iowa ġiet elenkata bħala waħda mill-aktar stati sikuri fl-Istati Uniti. Huwa wkoll l-ewwel stat li vvota fil- primarji presidenzjali mal- caucus ta' Iowa . == Etimoloġija == Iowa ġejja mix- Xmara Iowa, imsemmija għat-tribù Nattiva Amerikana tal- Iowas (dan l-isem innifsu huwa korruzzjoni ta' Dakota Ayúxba), li llum tgħodd biss madwar elf individwu. == Storja == === Perjodu Pre-Kolombjan === L-ewwel popli [[Nattivi Amerikani]] waslu f’dik li llum hija Iowa madwar 13,000 sena ilu. Bħala kaċċaturi-ġemmiegħa, huma għexu f’pajsaġġ glaċjali karatteristiku tal-Pleistoċen tard. Matul il-perjodu Arkaiku (bejn it-8000 u l-2000 QK), il-mod ta’ ħajja tagħhom inbidel gradwalment: it-tribujiet żviluppaw l-agrikoltura kif ukoll sistemi soċjali u politiċi kumplessi. Billi adattaw progressivament għall-kundizzjonijiet klimatiċi u l-ekosistemi lokali, it-tribujiet eventwalment stabbilew ruħhom. Madwar 3 000 ans ilu, matul il-perjodu Arkaiku Tard, l-Indjani Amerikani f'Iowa bdew jikkultivaw il-pjanti. Il- perjodu tal-foresta (mill- 2000 QK sal- 1000 WK) wassal għal żieda fid-dipendenza fuq il-prodotti agrikoli. Osservajna żieda fil-kultivazzjoni tal-qamħirrum madwar is-sena 900, kif ukoll il-produzzjoni ta' oġġetti bħal munzelli jew ċeramika . Il-wasla tal-kolonizzaturi Ewropej ikkawżat taqlib ekonomiku u soċjali sinifikanti. Mard mhux magħruf fil-kontinent Amerikan qered parti mit-tribujiet u wassal għal spostamenti sinifikanti tal-popolazzjoni . === XVII 17 U 18-il sena sekli esplorazzjonijiet inizjali u l-ħolqien ta' post kummerċjali === [[Stampa:Iowa_1718.jpg|daqsminuri| Iowa fl-1718, biż-żona attwali bl-isfar.]] L-ewwel Ewropej li esploraw it-territorju kienu l-esploraturi Franċiżi Jacques Marquette u Louis Jolliet . Huma raw il-Wied tal-Mississippi fl- 1673 u nnutaw fir-rakkonti tal-ivvjaġġar tagħhom l-eżistenza ta’ diversi rħula Indjani fl-Iowa tal-lum,<ref name="peterson2009">{{Ċita ktieb|kunjom=Peterson|isem=Cynthia L.|sena=2009|kapitlu=Historical Tribes and Early Forts|titlu=Frontier Forts of Iowa : Indians, Traders, and Soldiers, 1682–1862|url=http://www.uiowapress.org/books/2009-fall/whittaker.htm|lingwa=en|edizzjoni=University of Iowa Press|post=Iowa City|paġna=12–29|paġni=266|isbn=978-1-58729-831-8}}.</ref>.<ref>{{En}} History of Iowa, Iowa Official Register, [http://publications.iowa.gov/135/1/history/7-1.html Publications.iowa.gov].</ref> It-territorju kien iddikjarat minn Franza, li żammitu għal seklu sħiħ. Qabel it-telfa tagħha fil- Gwerra tal-Konkwista (1754-1760 ), li poġġiet lil Franza u t-tribujiet Indjani kontra l-Gran Brittanja, hija ttrasferiet lil Iowa lill-alleat Spanjol.<ref>{{Ċita ktieb|sena=1913|titlu=The Catholic Encyclopedia : An International Work of Reference on the Constitution, Doctrine, Discipline, and History of the Catholic Church|lingwa=en|edizzjoni=Encyclopedia Press|paġna=380}}.</ref> [[Spanja]] tieħu l-pussess tat-territorju u tagħti liċenzji kummerċjali lil negozjanti Franċiżi u Brittaniċi, li jistabbilixxu postijiet kummerċjali tul il-Mississippi u fil-belt ta’ [[Des Moines (Iowa)|Des Moines]],<ref name="peterson2009" /> il-belt kapitali tal-lum ta’ Iowa. Dak iż-żmien, ir-reġjun kien parti mil-Louisiana Spanjola. Kien jirnexxi bis-saħħa tal-kummerċ taċ-ċomb u l-kummerċ tal-pil mill-Indjani Amerikani. It-tribujiet Sauk u Mesquaki jidhru li kkontrollaw ir-rotot kummerċjali fuq ix-Xmara Mississippi fl-aħħar tas-seklu 18 u l-bidu tas-seklu 19. Fost il-kummerċjanti li stabbilew ruħhom fiż-żona kien hemm Julien Dubuque, René-Robert de La Salle, u Paul Marin. Barra minn hekk, huwa maħsub li mill-inqas ħames postijiet kummerċjali Franċiżi u Brittaniċi ġew stabbiliti tul ix-Xmara Missouri qabel l-1808. === Fis XIX 19 seklu === ==== Matul il-Gwerra Anglo-Amerikana (1812-1815) ==== Fort Madison inbena fl-1808 biex jikkontrolla l-flussi tal-kummerċ u jlesti l-istabbiliment tad-dominanza Amerikana fil-parti ta' fuq tal-Wied tal-Mississippi. Kien is-suġġett ta’ bosta attakki minn tribujiet Indjani (notevolment Sauk u Winnebago ), li ma ċedewx it-talbiet tagħhom għat-territorju u ffurmaw alleanzi ta’ konvenjenza mal-Ingliżi. Matul il- Gwerra tal-1812, il-forti ġie assedjat mill-Ingliżi u t-truppi taċ-Chief Black Hawk. ; jaħbat fl- 1813,. Wara l-gwerra, l-Istati Uniti reġgħu stabbilew il-kontroll fuq ir-reġjun billi bnew Fort Armstrong ( Illinois ), Fort Snelling ( Minnesota ), u Fort Atkinson ( Nebraska ).<ref name="iowaforts">{{Ċita ktieb|kunjom=Whittaker|isem=William E. (editor)|sena=2009|titlu=Frontier Forts of Iowa : Indians, Traders, and Soldiers, 1682–1862|url=http://www.uiowapress.org/books/2009-fall/whittaker.htm|lingwa=en|edizzjoni=University of Iowa Press|post=Iowa City|paġni=266|isbn=978-1-58729-831-8}}.</ref> ==== L-ispostament tat-tribujiet Nattivi Amerikani u l-Gwerra tal-Black Hawk ==== [[Stampa:Iowa_1905_Census_Map_Indian_Terr_Accessions.jpg|daqsminuri| Mappa ta' Iowa mill-1909 li turi x-xiri tal-art mingħand l-Indjani Amerikani.]] L-Istati Uniti ħeġġew il-kolonizzazzjoni tal-kosta tal-lvant tal-Mississippi u l-ispostament tal-Indjani Amerikani lejn il-punent. Il-kummerċ tal-pil u ċ-ċomb kompla, iżda l-mard u l-ispostament furzat ħarbtu kompletament is-sistemi ekonomiċi u kulturali tat-tribujiet. F'April 1832, it-tribujiet qasmu x-Xmara Mississippi u stabbilew ruħhom mill-ġdid f'artijiet ta' Illinois li minnhom kienu ġew imkeċċija wara trattat tal-1804 bejn William Henry Harrison u l-kap Sauk Quashquame. Segwiet gwerra qasira, li damet minn Mejju sa Awwissu u magħrufa bħala l-Gwerra Black Hawk. L-Istati Uniti rebħu l-gwerra u, għall-finijiet ta' repressjoni u biex iħejju għal insedjament futur, iddeċidew li jkeċċu lit-tribujiet Nattivi Amerikani minn Iowa. Għalhekk, is-Sauk u l-Meskwaki ġew imkeċċija mill-Wied tal-Mississippi fl- 1832, mill-Wied tax-Xmara Iowa fl- 1843, u mill-istat fl- 1846 . Il- Winnebagos ġew imkeċċija minn Iowa fl- 1850, u d- Dakotas fl-aħħar tas-snin 1850 . Il-parti tal-punent tal-istat, madwar il-belt moderna ta' Council Bluffs, intużat bħala punt ta' waqfien minn tribujiet spostati lejn il-punent, bħall- Potawatomi. Ħafna Meskwaki rritornaw lejn Iowa diversi deċennji wara u stabbilew ruħhom ħdejn Tama; iż-żona mhux inkorporata tal-Kolonja Meskwaki hija xhieda ta’ dan. Fl-1856, il-Leġiżlatura ta’ Iowa għaddiet liġi bla preċedent li tippermetti lill-Meskwaki jixtru art, xi ħaġa li l-Indjani Amerikani ma kinux permessi jagħmlu dak iż-żmien. ==== Il-bidu tal-kolonizzazzjoni u l-adeżjoni mal-Unjoni (1833-1860) ==== L-ewwel abitanti Amerikani waslu uffiċjalment f'Iowa {{Data||juin|1833}},<ref name="Settlers">{{Ċita web|url=http://publications.iowa.gov/135/1/history/7-1.html|titlu=History of Iowa|awtur=Schwieder, Dorothy|sit=Iowa State University|lingwa=en|data-aċċess=6 juin 2009}}.</ref> primarjament minn Ohio, Pennsylvania, [[Istat ta' New York|l-Istat ta' New York]], Indiana, Kentucky, u Virginia.<ref name="Settlers" /> Fl {{Data|4|juillet|1838}}, il- Kungress tal-Istati Uniti ħoloq it- Territorju ta' Iowa . Il-President Martin Van Buren imbagħad ħatar lil Robert Lucas bħala gvernatur tat-territorju, li dak iż-żmien kien jinkludi tnejn u għoxrin kontea u popolazzjoni ta’ 23 242 habitants. Kważi immedjatament wara li kisbu status territorjali, ħafna ċittadini esprimew l-intenzjoni tagħhom li jittrasformaw lil Iowa fi stat. Fit {{Data|28|décembre|1846}}, Iowa saret id- 29 [[Stati tal-Istati Uniti|stat tal-Unjoni]], wara li l-President James K. Polk irratifika l-liġi tal-adeżjoni. Ladarba ġiet ammessa fl-Unjoni, wara li solviet il-kwistjoni tal-fruntieri tagħha u xtrat kważi t-territorju kollu tagħha mit- tribujiet Indjani, Iowa organizzat l-iżvilupp ekonomiku u soċjali tagħha, billi wettqet kampanji mmirati biex jattiraw nies li kienu jgħixu fl-istess ħabitat u investituri. L-istat żagħżugħ, li dak iż-żmien kien jifforma parti mill-" fruntiera "għandha ħafna artijiet fertili u ċittadini kuraġġużi, kif ukoll soċjetà ħielsa u miftuħa, u amministrazzjoni effiċjenti.<ref name=":0" />" Iowa għandha tradizzjoni twila ta' fieri statali u tal-kontea. L-ewwel u t-tieni fieri statali saru fl-aktar żona żviluppata, fil-parti tal-lvant tal-istat, ħdejn Fairfield . L-ewwel fiera saret mill {{Data|27|octobre|1854}}, bi prezz ta' madwar 323  . Sussegwentement, il-fiera ġiet trasferita lejn iċ-ċentru ta' Iowa u stabbilita b'mod permanenti f'Des [[Des Moines (Iowa)|Moines]] fl- 1886 . Il-fiera ilha ssir kull sena minn dakinhar 'l hawn, bl-eċċezzjoni tal- 1898, minħabba l- Gwerra Spanjola-Amerikana u l- Espożizzjoni Internazzjonali, li saret dik is-sena f'Omaha, Nebraska . Ġie sospiż ukoll matul it- [[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], mill- 1942 sal -1945. ==== Matul il-Gwerra Ċivili Amerikana (1861-1865) ==== Matul [[Il-Gwerra Ċivili Amerikana|il-Gwerra Ċivili]], Iowa appoġġjat l-Unjoni u vvotat b'maġġoranza kbira għal Abraham Lincoln, minkejja moviment sinifikanti kontra l-gwerra (il-Copperheads) fost il-kolonizzaturi min-Nofsinhar u l-[[Kattoliċiżmu|Kattoliċi]]. L-istat innifsu ma kienx is-sit ta' xi ġlied, iżda matul il-[[Battalja ta' Ateni]] (1861), li ġiet miġġielda f'[[Missouri]] ħdejn ix-[[Xmara Des Moines]], balla ta' kanun niżlet fuq ħamrija ta' Iowa. Barra minn hekk, il-produzzjoni agrikola ta' Iowa kkontribwiet b'mod sinifikanti għall-provvista tal-armati u l-bliet tal-Kosta tal-Lvant. Samwel J. Kirkwood , l-ewwel gvernatur ta' Iowa fi żmien il-gwerra, kien wieħed mill-periti ewlenin tal-appoġġ għall-Unjoni. Minn popolazzjoni totali ta' 675 000 habitants, 116 000 hommes kellhom iwettqu s-servizz militari. Iowa kien l-istat Amerikan li pprovda l-akbar numru ta’ suldati matul il-Gwerra Ċivili. 75 000 voluntier ingħaqdu mal-forzi armati, u wieħed minn kull sitta nqatel qabel ma ċedew in- nies tan-Nofsinhar wara l- Battalja ta' Appomattox. Il-biċċa l-kbira ġġieldu fil-kampanji ewlenin fil-Wied ta' Mississippi u fin-Nofsinhar. Suldati minn Iowa pparteċipaw f'battalji li jinkludu Wilson's Creek (Missouri), Pea Ridge ( Arkansas ), Fort Henry, Fort Donelson, Shiloh, Chattanooga, Chickamauga, Missionary Ridge, Rossville Gap, Vicksburg, Iuka u Corinth. Huma ngħaqdu mal-Armata tal-Potomac f'Virginia taħt il-kmand tal-Ġeneral tal-Unjoni Philip Sheridan, fil-Wied ta' Shenandoah . Ħafna rġiel mietu u huma midfuna fil -kamp ta' Andersonville . Barra minn hekk, kienu fost dawk li mxew fil- kampanja tax-Xmara l-Ħamra tal-Ġeneral Nathaniel P. Banks, telfa kbira għall-armati tal-Unjoni. Sebgħa u tletin suldat minn Iowa rċevew il- ''Midalja tal-Unur'', l-ogħla premju mogħti mill-gvern Amerikan, maħluq wara l-gwerra. Diversi ġenerali tal-brigada ''{{Lang|en}}'' erba' ġenerali maġġuri minn Iowa — Grenville M. Dodge, Samuel R. Curtis, Francis J. Herron u Frederick Steele — saru figuri politiċi lokali u nazzjonali wara l-gwerra. ==== Żvilupp tas-settur agrikolu (1865-1930) ==== [[Stampa:Barclay_barn_1875.jpg|daqsminuri| Razzett ta' Iowa madwar l-1875.]] Wara l-Gwerra Ċivili, il-popolazzjoni ta' Iowa kompliet tikber b'mod drammatiku, minn 674 913 habitants fl-1860 għal 1 194 020 fl- 1870 . L-introduzzjoni tal-ferroviji fis-snin 1850 u 1860 malajr biddlet lil Iowa fi produttur agrikolu ewlieni. Fl-1917, bid-dħul tal-Istati Uniti fl-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], il-bdiewa u residenti oħra ta' Iowa esperjenzaw il-konverżjoni tal-agrikoltura u l-industrija għal ekonomija ta' żmien il-gwerra. Mill-bidu tal-gwerra fl-1914, il-bdiewa ta' Iowa gawdew minn prosperità ekonomika. L-industrija u l-kummerċ kienu wkoll iffjorixxew mis-snin 1870 'l hawn u mill-iżviluppi bikrija tal-industrija tal-ipproċessar tal-ikel. === Fis XX 20 seklu === ==== Matul id-Depressjoni l-Kbira u t-Tieni Gwerra Dinjija ==== L-ekonomija ta' Iowa għaddiet minn transizzjoni bil-mod minn ekonomija agrikola għal ekonomija mħallta. Id- Depressjoni l-Kbira u [[It-Tieni Gwerra Dinjija|t-Tieni Gwerra Dinjija]] aċċelleraw il-bidla minn agrikoltura ddominata minn irziezet żgħar għal operazzjonijiet akbar, u bdew proċess ta' urbanizzazzjoni li għadu għaddej sal-lum. Mit-Tieni Gwerra Dinjija 'l hawn, l- industrija tal-manifattura żviluppat ukoll. Għalkemm l-agrikoltura kienet għadha l-industrija dominanti sal -1980ijiet, Iowa tipproduċi wkoll varjetà wiesgħa ta' oġġetti, inklużi refriġeraturi, magni tal-ħasil, pinen, għodda tal-irziezet, u prodotti tal-ikel. ==== Mill-perjodu ta’ wara l-gwerra sal-lum ==== [[Stampa:Skyline_downtown_Des_Moines.jpg|xellug|daqsminuri| Iċ-ċentru ta' Des Moines.]] Il-kriżi agrikola tas-snin tmenin ikkawżat riċessjoni kbira f'Iowa, li wasslet għal żieda fil-faqar li qatt ma kien hemm bħalha mid- Depressjoni l-Kbira ' l hawn.<ref>{{En}} The Midwest Farm Crisis of the 1980s, sur [http://eightiesclub.tripod.com/id395.htm tripod.com].</ref> Il-kriżi ġabet magħha wkoll tnaqqis sinifikanti fil-popolazzjoni, li dam għaddej għal għaxar snin. Wara li laħqet punt baxx fis-snin tmenin, l-ekonomija ta' Iowa bdiet issir inqas dipendenti fuq l-agrikoltura, u issa tgħaqqad il-manifattura, il-bijoteknoloġija, il-finanzi, is-servizzi tal-assigurazzjoni u l-amministrazzjoni pubblika. Il-popolazzjoni ta' Iowa qed tiżdied b'rata aktar mgħaġġla minn dik tal-Istati Uniti, u l-istat, minkejja t-tradizzjoni rurali tiegħu, issa għandu popolazzjoni predominantement urbana.<ref name="data.iowadatacenter.org">{{En}} Iowa Data Center, 2000 Census: [http://data.iowadatacenter.org/datatables/urbanrural/urstagesexbymalefemale2000.pdf Iowadatacenter.org].</ref> == Ġeografija == Il- [[ġeoloġija]] ta' Iowa hija fil-parti l-kbira r-riżultat tal -glaċjazzjoni ta' Wisconsin Dan il-perjodu, li kien jikkonċerna [[l-Amerika ta' Fuq]] bejn 85 000 u 7 000 ans qabel l-era tagħna, huwa mmarkat mill-estensjoni tal- folja tas-silġ fin-nofsinhar tal-Lagi l-Kbar tal -lum. Mat-tmiem ta' dan il-perjodu glaċjali, iffurmaw il-Lagi l-Kbar, mitmugħa mit-tidwib tal- folja tas-silġ . Ir-reġjun fin-nofsinhar tal-Lagi l-Kbar issa huwa mgħotti b'saff ta' loess fertili ħafna. Dawn il-partiċelli fini huma l-prodott tal- erożjoni glaċjali u ġew ittrasportati lejn in-nofsinhar mir-riħ. L-aktar punt baxx huwa f'Keokuk fix-Xlokk ta' Iowa ( 146  ). L-ogħla punt huwa Hawkeye Point ( 509  ) u jinsab f'għalf fit- tramuntana ta' Sibley . L-elevazzjoni medja ta' Iowa hija 335&nbsp;[[Metru|m]] . Iowa għandha erja ta' 145 743 km² u hija maqsuma f'99 kontea . Il-kapitali hija [[Des Moines (Iowa)|Des Moines]], fil-Kontea ta' Polk . Iowa għandha klima kontinentali . Ix-xita totali hija akbar minn dik ta' [[Belt ta' New York|New York]] ( 841  ) u l-istaġun l-aktar imxarrab huwa s-sajf. It-temperatura medja annwali hija inqas minn 10 °Ċ . Il- firxa tat-temperatura annwali hija pjuttost għolja. Il- ġlata tippersisti minn Novembru sa Marzu. Filwaqt li l-borra tista' taqa' fil-bidu tal-ħarifa u fir-rebbiegħa, hija aktar sinifikanti fix-xitwa. Dan huwa l-istaġun meta l-arja polari tinżel fuq Iowa. It-tmiem tar-rebbiegħa jimmarka l-bidu tal-istaġun tat-tornados . Is-sjuf huma sħan ( 35 °C f'Lulju f'Des Moines) u umdu minħabba l-arja tropikali li ġejja mill- Golf tal-Messiku . Dawn jikkawżaw għargħar, li huwa aggravat miż- żieda fil-livell tal-ilma. Huma kkompromettew il-ħsad taċ-ċereali f'ċerti snin (1993, 2008). === Muniċipalitajiet === L-istat ta' Iowa għandu 947 muniċipalità,<ref>{{Ċita web|url=https://www.census.gov/govs/go/index.html|titlu=US Census Bureau Lists & Structure of Governments|awtur=Alison Cadden|sit=www.census.gov|lingwa=en}}.</ref> inklużi 15 b'aktar minn 30 000 habitants . {| class="wikitable" |+Municipalités de plus de 30 000 habitants ! scope="col" |Rang ! scope="col" |Municipalité ! scope="col" |Comté ! scope="col" |Population (2010) ! scope="col" |Population (2013) ! scope="col" |Variation (2010-2013) |- | align="center" |1 |[[Des Moines (Iowa)|Des Moines]] |Polk, Warren | align="right" |203 433 | align="right" |207 510 | align="right" |2,0 % |- | align="center" |2 |Cedar Rapids |Linn | align="right" |126 326 | align="right" |128 429 | align="right" |1,7 % |- | align="center" |3 |Davenport |Scott | align="right" |99 685 | align="right" |102 157 | align="right" |2,5 % |- | align="center" |4 |Sioux City |Woodbury, Plymouth | align="right" |82 684 | align="right" |82 459 | align="right" | -0,3 % |- | align="center" |5 |Waterloo |Black Hawk | align="right" |68 406 | align="right" |68 366 | align="right" | -0,1 % |- | align="center" |6 |Iowa City |Johnson | align="right" |67 862 | align="right" |71 591 | align="right" |5,5 % |- | align="center" |7 |Council Bluffs |Pottawattamie | align="right" |62 230 | align="right" |61 969 | align="right" | -0,4 % |- | align="center" |8 |Ames |Story | align="right" |58 965 | align="right" |61 792 | align="right" |4,8 % |- | align="center" |9 |West Des Moines |Polk, Dallas, Warren | align="right" |56 609 | align="right" |61 255 | align="right" |8,2 % |- | align="center" |10 |Dubuque |Dubuque | align="right" |57 637 | align="right" |58 253 | align="right" |1,1 % |- | align="center" |11 |Ankeny |Polk | align="right" |45 582 | align="right" |51 567 | align="right" |13,1 % |- | align="center" |12 |Urbandale |Polk, Dallas | align="right" |39 463 | align="right" |41 776 | align="right" |5,9 % |- | align="center" |13 |Cedar Falls |Black Hawk | align="right" |39 260 | align="right" |40 566 | align="right" |3,3 % |- | align="center" |14 |Marion |Linn | align="right" |34 768 | align="right" |36 147 | align="right" |4,0 % |- | align="center" |15 |Bettendorf |Scott | align="right" |33 217 | align="right" |34 707 | align="right" |4,5 % |} == Demografija == [[Stampa:Iowa_population_map.png|xellug|daqsminuri| Densitajiet tal-popolazzjoni fl-2010 (f'mili kwadri).]] Iċ-Ċensiment tal-Istati Uniti tal-2020 iddetermina li l-popolazzjoni tal-istat ta' Iowa kienet ta' 3 190 369 habitants mill 1 April 2020, żieda ta' 4.73 % miċ -ċensiment tal-2010 li poġġa l-popolazzjoni għal 3 046 355 habitants.<ref>{{Ċita web|url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html|titlu=Population estimates, July 1, 2015, (V2015)|sit=quickfacts.census.gov|lingwa=en|data-aċċess=2016-05-02}}.</ref> Mill-2010 'l hawn, l-istat esperjenza t- 30 l-ogħla tkabbir tal-popolazzjoni fl-Istati Uniti. B'3,190,369 abitant fl-2020, Iowa hija t-30 l-aktar stat popolat fl-Istati Uniti. Il-popolazzjoni tagħha tirrappreżenta 0.96% tal-popolazzjoni tal-pajjiż. Iċ-ċentru demografiku tal-istat jinsab fin-nofsinhar tal-Kontea ta' Marshall. Fl- 2010, ir- rata tat-twelid kienet ta’ 12,7  <ref name="cdc2010naissances">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Joyce A. Martin, M.P.H.; Brady E. Hamilton, Ph.D.; Stephanie J. Ventura, M.A.; Michelle J.K. Osterman, M.H.S.; Elizabeth C. Wilson, M.P.H.; et T.J. Mathews |year=2012 |title=Births: Final Data for 2010 |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr61/nvsr61_01.pdf |journal=National Vital Statistics Reports |language=en |volume=61 |issue=1}}.</ref> ( 12,6  fl- 2012 <ref name="cdc2012naissances">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Joyce A. Martin, M.P.H.; Brady E. Hamilton, Ph.D.; Michelle J.K. Osterman, M.H.S.; Sally C. Curtin, M.A.; et T.J. Mathews |year=2013 |title=Births: Final Data for 2012 |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr62/nvsr62_09.pdf |journal=National Vital Statistics Reports |language=en |volume=62 |issue=9}}.</ref> ) u r- rata tal-imwiet kienet ta 9,1  <ref name="cdc2010décès">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Sherry L. Murphy, B.S.; Jiaquan Xu, M.D.; et Kenneth D. Kochanek |year=2013 |title=Deaths: Final Data for 2010 |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr61/nvsr61_04.pdf |journal=National Vital Statistics Reports |language=en |volume=61 |issue=4}}.</ref> ( 9,2  fl-2012 <ref name="cdc2012décès">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Sherry L. Murphy, B.S.; Kenneth D. Kochanek, M.A.; Jiaquan Xu, M.D.; et Melonie Heron |year=2015 |title=Deaths: Final Data for 2012 |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr63/nvsr63_09.pdf |journal=National Vital Statistics Reports |language=en |volume=63 |issue=9}}.</ref> ). Ir- rata tal-fertilità kienet 2,01 enfants għal kull mara <ref name="cdc2010naissances" /> (1.99 fl-2012 <ref name="cdc2012naissances" /> ). Ir-rata ta' mortalità tat-trabi kienet ta' 4,9  <ref name="cdc2010décès" /> ( 5,3  fl-2012 <ref name="cdc2012décès" /> ). Il-popolazzjoni kienet tikkonsisti minn 23.9 % ta' nies taħt 18 ans, 10.04 % ta' nies bejn it-18 u 24 ans, 24.53 % ta' nies bejn il-25 u 44 ans, 26.67 % ta’ nies bejn il-45 u 64 ans u 14.87 % ta’ nies 65 ans jew aktar. L-età medjana kienet ta’ 38,1 ans.<ref name="American FactFinder - Results">{{Ċita web|url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk|titlu=American FactFinder - Results|kunjom=Bureau|isem=U.S. Census|sit=factfinder.census.gov|lingwa=en|data-aċċess=2016-05-02}}.</ref> Bejn l-2010 u l-2013, iż- żieda fil-popolazzjoni ( 43 559 ) kienet ir-riżultat ta’ żieda naturali pożittiva ( 34 438 ) b’eċċess ta’ twelid ( 124 024 ) fuq l-imwiet ( 89 586 ), u migrazzjoni netta pożittiva ( 9 581 ) b’eċċess ta’ flussi ta’ migrazzjoni internazzjonali ( 13 282 ) u defiċit ta’ flussi ta’ migrazzjoni interna ( 3 701 ).<ref>{{Ċita web|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=PEP_2013_PEPTCOMP&prodType=table|titlu=American FactFinder - Results|kunjom=Bureau|isem=U.S. Census|sit=factfinder2.census.gov|lingwa=en|data-aċċess=2016-05-02}}.</ref> Skont l-istimi tal-2013, 94.7 % tal-Iowans twieldu fi [[Stati tal-Istati Uniti|stat tal-Istati Uniti]], inklużi 71.2 % fl-istat ta' Iowa u 23.5 % fi stat ieħor (15.1 % fil- Midwest, 3.5 % fil-Punent, 3.5 % fin-Nofsinhar u 1.4 % fil- Grigal ), 0.5 % twieldu f'territorju mhux inkorporat jew barra minn Malta b'mill-inqas ġenitur Amerikan wieħed u 4.8 % twieldu barra minn Malta minn ġenituri barranin (38.4 % fl-Amerika Latina, 35 % fl-Asja, 15.5 % fl-Ewropa, 8 % fl-Afrika, 2.7 % fl-Amerika ta' Fuq ey 0.3 % fl-Oċeanja). Minn dawn, 37 % huma Amerikani naturalizzati u 63.0 % huma barranin,<ref>{{Ċita web|url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_13_1YR_DP02&prodType=table|titlu=American FactFinder - Results|kunjom=Bureau|isem=U.S. Census|sit=factfinder.census.gov|lingwa=en|data-aċċess=2016-05-02}}.</ref>.<ref>{{Ċita web|url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_13_1YR_B05002&prodType=table|titlu=American FactFinder - Results|kunjom=Bureau|isem=U.S. Census|sit=factfinder.census.gov|lingwa=en|data-aċċess=2016-05-02}}.</ref> === Kompożizzjoni etnika u oriġini antenati === Skont iċ-ċensiment tal-Istati Uniti tal-2010, il-popolazzjoni hija magħmula minn 91.31. % tal -abjad, 2.93 % ta ' nies suwed, 1.75 % ta' razza mħallta, 1.74 % tal -Asjatiċi, 0.36 % tal- Indjani Amerikani, 0.07 % tal -Oċeanjani u 1.84 % ta’ nies li ma jaqgħux f’xi waħda minn dawn il-kategoriji. === Reliġjonijiet === {| class="wikitable droite alternance" style="text-align:center" |+Kompożizzjoni reliġjuża fi % fl-2015 <ref>{{Ċita web|url=http://www.pewforum.org/religious-landscape-study/state/iowa/|titlu=Religious Landscape Study|sit=pewforum.org|lingwa=en|data-aċċess=2017-8-1}}.</ref> ! scope="col" | Reliġjon ! scope="col" | Iowa ! scope="col" | L-ISTATI UNITI |- | Protestantiżmu Tradizzjonali | 30 | 14.7 |- | Protestantiżmu Evanġeliku | 28 sena | 25.4 |- | Kattoliċiżmu | 18-il sena | 20.8 |- | Mhux affiljat | 15 | 15.8 |- | [[Ateiżmu|L-ateiżmu]] | 4 | 3.1 |- | Agnostiċiżmu | 2 | 4.0 |- | Knejjes Afro-Amerikani | 2 | 6.5 |- | l-Islam | 1 | 0.9 |- | Oħrajn | 0 | 8.8 |} == Politika == Iowa hija stat politikament moderat u agrikolu. Politikament, l-istat jista' jinqasam fi tliet reġjuni : il-Punent aktar agrikolu u Repubblikan mill-bqija ta' Iowa (speċjalment fil-Majjistral Kristjan-konservattiv), il-Lvant aktar industrijali u favorevoli għad-Demokratiċi u ċ-ċentru tal-istat, maqsum bejn Polk County pjuttost Demokratika u żoni rurali ġeneralment Repubblikani.<ref>{{Ċita web|url=https://fivethirtyeight.com/features/iowa-racially-homogeneous-but-politically-diverse/|titlu=Iowa: Racially Homogeneous, but Politically Diverse|awtur=Micah Cohen|data=11 juillet 2012|sit=[[FiveThirtyEight|fivethirtyeight.com]]|lingwa=en|data-aċċess=24 juillet 2017}}.</ref> == Ekonomija == [[Stampa:Bales_of_hay.jpg|daqsminuri| Razzett ta' Iowa.]] Fl-2005, il-PGN ta' Iowa kien ta' $ 113,5 milliards . Id-dħul medju per capita kien ta 23 340  għas-sena 2006. Il-prodotti agrikoli ewlenin huma l-qamħirrum u s-sojja . It-trobbija tal-ħnieżer u l-prodotti tal-ħalib huma fost l-attivitajiet ewlenin tas- settur primarju. L-industriji ta' Iowa huma marbuta mal-ipproċessar tal-ikel u l-agrikoltura. L-istat jimmanifattura wkoll tagħmir elettriku u kimiċi. Iowa hija l-produttur ewlieni tal-etanol fl-Istati Uniti. Des Moines għandha ċentru ta' negozji żgħar fejn is-settur tal-assigurazzjoni huwa żviluppat sew. Kumpaniji ewlenin li għandhom il-kwartieri ġenerali tagħhom f'Iowa jinkludu Principal Financial, Maytag, Rockwell Collins, Casey's General Stores, HNI Corporation, Hy-Vee, Von Maur Pioneer Hi-Bred, McLeodUSA, u Kum & Go. Fi Spirit Lake jinsab l-impjant tal-produzzjoni għall-muturi Indian, l-eqdem marka Amerikana ta' muturi, imwaqqfa fl-1901 fi Springfield, Massachusetts. Fl-2023, Iowa għaddiet liġi li tiffaċilita t-tħaddim tat-tfal. Tfal ta’ erbatax-il sena issa jistgħu jiġu impjegati f’ħasil tal-ħwejjeġ industrijali, minkejja r-riskju ta’ kuntatt ma’ prodotti tossiċi. Ta’ sittax-il sena, jistgħu jaħdmu fuq il-bjut, f’xogħlijiet ta’ skavar u twaqqigħ, jew iservu l-alkoħol. Il-liġi teżenta wkoll lill-kumpaniji mir-responsabbiltà jekk minorenni jweġġa’ jew jimrad fuq il-post tax-xogħol. == Kultura == Fir-rigward tal-mużika, il-band tal-metal Slipknot ġejja minn Iowa (aktar speċifikament minn [[Des Moines (Iowa)|Des Moines]] ), kif ukoll Stone Sour . Dave Keuning, il-kitarrist tal-band indie rock The Killers, huwa oriġinarjament minn Pella . Fl-industrija tal-films, l-attriċi Jean Seberg u l-attur Toby Huss twieldu f'Marshalltown, filwaqt li John Wayne huwa minn Winterset . L-atturi Elijah Wood u Michael Emerson huma minn Cedar Rapids, filwaqt li l-attriċi Kate Mulgrew twieldet f'Dubuque . Ir-rumanzier tal-kriminalità Donald Harstad jgħix f'Elkader . Il-film ''Field of Dreams'' li fih jieħu sehem Kevin Costner inġibed f’Dyersville. Il-films ''Twister'' u ''The Bridges of Madison County'' ġew iffilmjati hemmhekk, kif ukoll madwar mitt ieħor mill-1980ijiet 'l hawn.<ref>{{Ċita web|url=http://iowa.com/ilive/claim-to-fame/movies-made-in-iowa|titlu=Iowa Ideas|sit=iowa.com|lingwa=en}}.</ref> == L-isports == [[Stampa:Students_rushing_renovated_Kinnick_Stadium.jpg|daqsminuri| L-Istadium Kinnick .]] * Baseball Burlington Bees (ġo) Cedar Rapids Kernels (ġo) Clinton LumberKings (ġo), Banditi tax-Xmara tal-Kwadrupli Bliet, Sioux City Explorers (ġo) Waterloo Bucks (ġo) Il-Kubs tal-Iowa . * Futbol Sioux City Bandits (ġo) Quad City Steamwheelers (ġo) . * Hockey fuq is-silġ Quad City Flames, Iowa Chops, Cedar Rapids RoughRiders, Sioux City Musketeers, Waterloo Black Hawks, Des Moines Buccaneers, Omaha Lancers, Chippewa Steel (ġo) . * [[Baskitbol|Basketball]] Ilpup tal-Iowa . * [[Futbol]] Des Moines Menace (ġo) . * Sport tal-kulleġġ ( NCAA ) : Iowa Hawkeyes, Iowa State Cyclones, Drake Bulldogs, Northern Iowa Panthers . == Noti u referenzi == [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 31bj9jz5c3ksbapq5wq9thdobnbs371 331422 331421 2026-08-11T22:10:59Z JovalQC 21720 Infobox create 331422 wikitext text/x-wiki {{Infobox|title=Iowa|titlestyle=background: #ccffcc|headerstyle=background: #ccffcc|image1=[[File:Flag of Iowa.svg|135px|left]] [[File:State seal of Iowa.svg|80px|right]]|header1=Amministrazzjoni|data2={{Flagicon|USA}} [[Stati Uniti]]|label2=Pajjiż|label3=Kapital|data3=[[Des Moines (Iowa)|Des Moines]]|label4=Sħubija fl-Unjoni|data4=28 ta' Diċembru, 1846 (179 sena) (id-29 Stat)|label5=Gvernatur|data5=[[Kim Reynolds]]|label6=Senatur|data6=[[Chuck Grassley]] <br> [[Joni Ernst]]|header7=Demografija|label8=Popolazzjoni|data8=3,207,004 abitant (2023)|label9=Densità|data9=22 abitant/km2|header10=Ġeografija|data11=145,743 km2|label11=Żona|header12=Mixxellanji|label13=Mottu|data13=''Our liberties we prize and our rights we will maintain''<br> « Aħna ngħożżu l-libertajiet tagħna u se nżommu d-drittijiet tagħna. ».|label14=Laqam|data14=''The Hawkeye State''<br> Bil-[[Malti]]: "Stat ta' Għajn Hawkeye".|header15=Mappa|header16=[[File:Iowa in United States.svg|245px]]|label17=Websajt|data17=https://www.iowa.gov}} '''Iowa''' (ippronunzjata bil-Franċiż / /i.jo.wa/ , bl -Ingliż / /ˈaɪ.ə.wə/ ) huwa stat tal -Punent Nofsani tal - [[Stati Uniti|Istati]] [[Stati tal-Istati Uniti|Uniti]], xi kultant imsejjaħ ''{{Lang|en|The American Heartland}}'' ( « il-qalb Amerikana " ). Huwa mdawwar minn Minnesota fit-tramuntana, Wisconsin u Illinois fil-lvant, Missouri fin-nofsinhar, u Nebraska u South Dakota fil-punent. Il-fruntieri tal-lvant u tal-punent tagħha huma ffurmati minn xmajjar, rispettivament il- Mississippi fuq naħa waħda, u l- Missouri u l- Big Sioux fuq l-oħra. Il-laqam uffiċjali tiegħu ilu ''{{Lang|en|The Hawkeye State}}'' mill- 1838, 8 ans qabel ma sar uffiċjalment stat fi ħdan l-Unjoni. Fl [[2023|-2023]], il-popolazzjoni tagħha kienet ta' 3 207 004 habitants.<ref>{{Ċita web|url=https://www.census.gov/quickfacts/IA|titlu=U.S. Census Bureau QuickFacts: Iowa|sit=census.gov|lingwa=en|data-aċċess=15 février 2024}}.</ref> Matul l-era kolonjali, Iowa kienet parti kemm mil -Louisiana Franċiża kif ukoll mil-Louisiana Spanjola . Il-bandiera tagħha hija ispirata direttament minn dik ta' Franza . Wara li [[Napuljun I ta' Franza|Bonaparte]] biegħ lil Louisiana, il-kolonizzaturi ddeċidew li jibbażaw l-ekonomija tal-istat fuq l-agrikoltura, u għalhekk Iowa aktar tard saret parti mill- ''{{Lang|en|[[Corn Belt]]}}'' . Fit-tieni nofs XX 20&amp;nbsp;Fis-seklu 20, l-ekonomija ta' Iowa, li qabel kienet monopolizzata mill-agrikoltura, iddiversifikat bil-wasla ta' industriji teknoloġikament avvanzati, servizzi finanzjarji, bijoteknoloġija, u produzzjoni ta' enerġija rinnovabbli. Iowa hija s 26 l-akbar stat fil-pajjiż u l- 31&amp;nbsp;aktar popolati . Il-belt kapitali tagħha, li hija wkoll l-aktar belt popolata fl-istat, hija Des Moines . Fl- 2009, Iowa ġiet elenkata bħala waħda mill-aktar stati sikuri fl-Istati Uniti. Huwa wkoll l-ewwel stat li vvota fil- primarji presidenzjali mal- caucus ta' Iowa . == Etimoloġija == Iowa ġejja mix- Xmara Iowa, imsemmija għat-tribù Nattiva Amerikana tal- Iowas (dan l-isem innifsu huwa korruzzjoni ta' Dakota Ayúxba), li llum tgħodd biss madwar elf individwu. == Storja == === Perjodu Pre-Kolombjan === L-ewwel popli [[Nattivi Amerikani]] waslu f’dik li llum hija Iowa madwar 13,000 sena ilu. Bħala kaċċaturi-ġemmiegħa, huma għexu f’pajsaġġ glaċjali karatteristiku tal-Pleistoċen tard. Matul il-perjodu Arkaiku (bejn it-8000 u l-2000 QK), il-mod ta’ ħajja tagħhom inbidel gradwalment: it-tribujiet żviluppaw l-agrikoltura kif ukoll sistemi soċjali u politiċi kumplessi. Billi adattaw progressivament għall-kundizzjonijiet klimatiċi u l-ekosistemi lokali, it-tribujiet eventwalment stabbilew ruħhom. Madwar 3 000 ans ilu, matul il-perjodu Arkaiku Tard, l-Indjani Amerikani f'Iowa bdew jikkultivaw il-pjanti. Il- perjodu tal-foresta (mill- 2000 QK sal- 1000 WK) wassal għal żieda fid-dipendenza fuq il-prodotti agrikoli. Osservajna żieda fil-kultivazzjoni tal-qamħirrum madwar is-sena 900, kif ukoll il-produzzjoni ta' oġġetti bħal munzelli jew ċeramika . Il-wasla tal-kolonizzaturi Ewropej ikkawżat taqlib ekonomiku u soċjali sinifikanti. Mard mhux magħruf fil-kontinent Amerikan qered parti mit-tribujiet u wassal għal spostamenti sinifikanti tal-popolazzjoni . === XVII 17 U 18-il sena sekli esplorazzjonijiet inizjali u l-ħolqien ta' post kummerċjali === [[Stampa:Iowa_1718.jpg|daqsminuri| Iowa fl-1718, biż-żona attwali bl-isfar.]] L-ewwel Ewropej li esploraw it-territorju kienu l-esploraturi Franċiżi Jacques Marquette u Louis Jolliet . Huma raw il-Wied tal-Mississippi fl- 1673 u nnutaw fir-rakkonti tal-ivvjaġġar tagħhom l-eżistenza ta’ diversi rħula Indjani fl-Iowa tal-lum,<ref name="peterson2009">{{Ċita ktieb|kunjom=Peterson|isem=Cynthia L.|sena=2009|kapitlu=Historical Tribes and Early Forts|titlu=Frontier Forts of Iowa : Indians, Traders, and Soldiers, 1682–1862|url=http://www.uiowapress.org/books/2009-fall/whittaker.htm|lingwa=en|edizzjoni=University of Iowa Press|post=Iowa City|paġna=12–29|paġni=266|isbn=978-1-58729-831-8}}.</ref>.<ref>{{En}} History of Iowa, Iowa Official Register, [http://publications.iowa.gov/135/1/history/7-1.html Publications.iowa.gov].</ref> It-territorju kien iddikjarat minn Franza, li żammitu għal seklu sħiħ. Qabel it-telfa tagħha fil- Gwerra tal-Konkwista (1754-1760 ), li poġġiet lil Franza u t-tribujiet Indjani kontra l-Gran Brittanja, hija ttrasferiet lil Iowa lill-alleat Spanjol.<ref>{{Ċita ktieb|sena=1913|titlu=The Catholic Encyclopedia : An International Work of Reference on the Constitution, Doctrine, Discipline, and History of the Catholic Church|lingwa=en|edizzjoni=Encyclopedia Press|paġna=380}}.</ref> [[Spanja]] tieħu l-pussess tat-territorju u tagħti liċenzji kummerċjali lil negozjanti Franċiżi u Brittaniċi, li jistabbilixxu postijiet kummerċjali tul il-Mississippi u fil-belt ta’ [[Des Moines (Iowa)|Des Moines]],<ref name="peterson2009" /> il-belt kapitali tal-lum ta’ Iowa. Dak iż-żmien, ir-reġjun kien parti mil-Louisiana Spanjola. Kien jirnexxi bis-saħħa tal-kummerċ taċ-ċomb u l-kummerċ tal-pil mill-Indjani Amerikani. It-tribujiet Sauk u Mesquaki jidhru li kkontrollaw ir-rotot kummerċjali fuq ix-Xmara Mississippi fl-aħħar tas-seklu 18 u l-bidu tas-seklu 19. Fost il-kummerċjanti li stabbilew ruħhom fiż-żona kien hemm Julien Dubuque, René-Robert de La Salle, u Paul Marin. Barra minn hekk, huwa maħsub li mill-inqas ħames postijiet kummerċjali Franċiżi u Brittaniċi ġew stabbiliti tul ix-Xmara Missouri qabel l-1808. === Fis XIX 19 seklu === ==== Matul il-Gwerra Anglo-Amerikana (1812-1815) ==== Fort Madison inbena fl-1808 biex jikkontrolla l-flussi tal-kummerċ u jlesti l-istabbiliment tad-dominanza Amerikana fil-parti ta' fuq tal-Wied tal-Mississippi. Kien is-suġġett ta’ bosta attakki minn tribujiet Indjani (notevolment Sauk u Winnebago ), li ma ċedewx it-talbiet tagħhom għat-territorju u ffurmaw alleanzi ta’ konvenjenza mal-Ingliżi. Matul il- Gwerra tal-1812, il-forti ġie assedjat mill-Ingliżi u t-truppi taċ-Chief Black Hawk. ; jaħbat fl- 1813,. Wara l-gwerra, l-Istati Uniti reġgħu stabbilew il-kontroll fuq ir-reġjun billi bnew Fort Armstrong ( Illinois ), Fort Snelling ( Minnesota ), u Fort Atkinson ( Nebraska ).<ref name="iowaforts">{{Ċita ktieb|kunjom=Whittaker|isem=William E. (editor)|sena=2009|titlu=Frontier Forts of Iowa : Indians, Traders, and Soldiers, 1682–1862|url=http://www.uiowapress.org/books/2009-fall/whittaker.htm|lingwa=en|edizzjoni=University of Iowa Press|post=Iowa City|paġni=266|isbn=978-1-58729-831-8}}.</ref> ==== L-ispostament tat-tribujiet Nattivi Amerikani u l-Gwerra tal-Black Hawk ==== [[Stampa:Iowa_1905_Census_Map_Indian_Terr_Accessions.jpg|daqsminuri| Mappa ta' Iowa mill-1909 li turi x-xiri tal-art mingħand l-Indjani Amerikani.]] L-Istati Uniti ħeġġew il-kolonizzazzjoni tal-kosta tal-lvant tal-Mississippi u l-ispostament tal-Indjani Amerikani lejn il-punent. Il-kummerċ tal-pil u ċ-ċomb kompla, iżda l-mard u l-ispostament furzat ħarbtu kompletament is-sistemi ekonomiċi u kulturali tat-tribujiet. F'April 1832, it-tribujiet qasmu x-Xmara Mississippi u stabbilew ruħhom mill-ġdid f'artijiet ta' Illinois li minnhom kienu ġew imkeċċija wara trattat tal-1804 bejn William Henry Harrison u l-kap Sauk Quashquame. Segwiet gwerra qasira, li damet minn Mejju sa Awwissu u magħrufa bħala l-Gwerra Black Hawk. L-Istati Uniti rebħu l-gwerra u, għall-finijiet ta' repressjoni u biex iħejju għal insedjament futur, iddeċidew li jkeċċu lit-tribujiet Nattivi Amerikani minn Iowa. Għalhekk, is-Sauk u l-Meskwaki ġew imkeċċija mill-Wied tal-Mississippi fl- 1832, mill-Wied tax-Xmara Iowa fl- 1843, u mill-istat fl- 1846 . Il- Winnebagos ġew imkeċċija minn Iowa fl- 1850, u d- Dakotas fl-aħħar tas-snin 1850 . Il-parti tal-punent tal-istat, madwar il-belt moderna ta' Council Bluffs, intużat bħala punt ta' waqfien minn tribujiet spostati lejn il-punent, bħall- Potawatomi. Ħafna Meskwaki rritornaw lejn Iowa diversi deċennji wara u stabbilew ruħhom ħdejn Tama; iż-żona mhux inkorporata tal-Kolonja Meskwaki hija xhieda ta’ dan. Fl-1856, il-Leġiżlatura ta’ Iowa għaddiet liġi bla preċedent li tippermetti lill-Meskwaki jixtru art, xi ħaġa li l-Indjani Amerikani ma kinux permessi jagħmlu dak iż-żmien. ==== Il-bidu tal-kolonizzazzjoni u l-adeżjoni mal-Unjoni (1833-1860) ==== L-ewwel abitanti Amerikani waslu uffiċjalment f'Iowa {{Data||juin|1833}},<ref name="Settlers">{{Ċita web|url=http://publications.iowa.gov/135/1/history/7-1.html|titlu=History of Iowa|awtur=Schwieder, Dorothy|sit=Iowa State University|lingwa=en|data-aċċess=6 juin 2009}}.</ref> primarjament minn Ohio, Pennsylvania, [[Istat ta' New York|l-Istat ta' New York]], Indiana, Kentucky, u Virginia.<ref name="Settlers" /> Fl {{Data|4|juillet|1838}}, il- Kungress tal-Istati Uniti ħoloq it- Territorju ta' Iowa . Il-President Martin Van Buren imbagħad ħatar lil Robert Lucas bħala gvernatur tat-territorju, li dak iż-żmien kien jinkludi tnejn u għoxrin kontea u popolazzjoni ta’ 23 242 habitants. Kważi immedjatament wara li kisbu status territorjali, ħafna ċittadini esprimew l-intenzjoni tagħhom li jittrasformaw lil Iowa fi stat. Fit {{Data|28|décembre|1846}}, Iowa saret id- 29 [[Stati tal-Istati Uniti|stat tal-Unjoni]], wara li l-President James K. Polk irratifika l-liġi tal-adeżjoni. Ladarba ġiet ammessa fl-Unjoni, wara li solviet il-kwistjoni tal-fruntieri tagħha u xtrat kważi t-territorju kollu tagħha mit- tribujiet Indjani, Iowa organizzat l-iżvilupp ekonomiku u soċjali tagħha, billi wettqet kampanji mmirati biex jattiraw nies li kienu jgħixu fl-istess ħabitat u investituri. L-istat żagħżugħ, li dak iż-żmien kien jifforma parti mill-" fruntiera "għandha ħafna artijiet fertili u ċittadini kuraġġużi, kif ukoll soċjetà ħielsa u miftuħa, u amministrazzjoni effiċjenti.<ref name=":0" />" Iowa għandha tradizzjoni twila ta' fieri statali u tal-kontea. L-ewwel u t-tieni fieri statali saru fl-aktar żona żviluppata, fil-parti tal-lvant tal-istat, ħdejn Fairfield . L-ewwel fiera saret mill {{Data|27|octobre|1854}}, bi prezz ta' madwar 323  . Sussegwentement, il-fiera ġiet trasferita lejn iċ-ċentru ta' Iowa u stabbilita b'mod permanenti f'Des [[Des Moines (Iowa)|Moines]] fl- 1886 . Il-fiera ilha ssir kull sena minn dakinhar 'l hawn, bl-eċċezzjoni tal- 1898, minħabba l- Gwerra Spanjola-Amerikana u l- Espożizzjoni Internazzjonali, li saret dik is-sena f'Omaha, Nebraska . Ġie sospiż ukoll matul it- [[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], mill- 1942 sal -1945. ==== Matul il-Gwerra Ċivili Amerikana (1861-1865) ==== Matul [[Il-Gwerra Ċivili Amerikana|il-Gwerra Ċivili]], Iowa appoġġjat l-Unjoni u vvotat b'maġġoranza kbira għal Abraham Lincoln, minkejja moviment sinifikanti kontra l-gwerra (il-Copperheads) fost il-kolonizzaturi min-Nofsinhar u l-[[Kattoliċiżmu|Kattoliċi]]. L-istat innifsu ma kienx is-sit ta' xi ġlied, iżda matul il-[[Battalja ta' Ateni]] (1861), li ġiet miġġielda f'[[Missouri]] ħdejn ix-[[Xmara Des Moines]], balla ta' kanun niżlet fuq ħamrija ta' Iowa. Barra minn hekk, il-produzzjoni agrikola ta' Iowa kkontribwiet b'mod sinifikanti għall-provvista tal-armati u l-bliet tal-Kosta tal-Lvant. Samwel J. Kirkwood , l-ewwel gvernatur ta' Iowa fi żmien il-gwerra, kien wieħed mill-periti ewlenin tal-appoġġ għall-Unjoni. Minn popolazzjoni totali ta' 675 000 habitants, 116 000 hommes kellhom iwettqu s-servizz militari. Iowa kien l-istat Amerikan li pprovda l-akbar numru ta’ suldati matul il-Gwerra Ċivili. 75 000 voluntier ingħaqdu mal-forzi armati, u wieħed minn kull sitta nqatel qabel ma ċedew in- nies tan-Nofsinhar wara l- Battalja ta' Appomattox. Il-biċċa l-kbira ġġieldu fil-kampanji ewlenin fil-Wied ta' Mississippi u fin-Nofsinhar. Suldati minn Iowa pparteċipaw f'battalji li jinkludu Wilson's Creek (Missouri), Pea Ridge ( Arkansas ), Fort Henry, Fort Donelson, Shiloh, Chattanooga, Chickamauga, Missionary Ridge, Rossville Gap, Vicksburg, Iuka u Corinth. Huma ngħaqdu mal-Armata tal-Potomac f'Virginia taħt il-kmand tal-Ġeneral tal-Unjoni Philip Sheridan, fil-Wied ta' Shenandoah . Ħafna rġiel mietu u huma midfuna fil -kamp ta' Andersonville . Barra minn hekk, kienu fost dawk li mxew fil- kampanja tax-Xmara l-Ħamra tal-Ġeneral Nathaniel P. Banks, telfa kbira għall-armati tal-Unjoni. Sebgħa u tletin suldat minn Iowa rċevew il- ''Midalja tal-Unur'', l-ogħla premju mogħti mill-gvern Amerikan, maħluq wara l-gwerra. Diversi ġenerali tal-brigada ''{{Lang|en}}'' erba' ġenerali maġġuri minn Iowa — Grenville M. Dodge, Samuel R. Curtis, Francis J. Herron u Frederick Steele — saru figuri politiċi lokali u nazzjonali wara l-gwerra. ==== Żvilupp tas-settur agrikolu (1865-1930) ==== [[Stampa:Barclay_barn_1875.jpg|daqsminuri| Razzett ta' Iowa madwar l-1875.]] Wara l-Gwerra Ċivili, il-popolazzjoni ta' Iowa kompliet tikber b'mod drammatiku, minn 674 913 habitants fl-1860 għal 1 194 020 fl- 1870 . L-introduzzjoni tal-ferroviji fis-snin 1850 u 1860 malajr biddlet lil Iowa fi produttur agrikolu ewlieni. Fl-1917, bid-dħul tal-Istati Uniti fl-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], il-bdiewa u residenti oħra ta' Iowa esperjenzaw il-konverżjoni tal-agrikoltura u l-industrija għal ekonomija ta' żmien il-gwerra. Mill-bidu tal-gwerra fl-1914, il-bdiewa ta' Iowa gawdew minn prosperità ekonomika. L-industrija u l-kummerċ kienu wkoll iffjorixxew mis-snin 1870 'l hawn u mill-iżviluppi bikrija tal-industrija tal-ipproċessar tal-ikel. === Fis XX 20 seklu === ==== Matul id-Depressjoni l-Kbira u t-Tieni Gwerra Dinjija ==== L-ekonomija ta' Iowa għaddiet minn transizzjoni bil-mod minn ekonomija agrikola għal ekonomija mħallta. Id- Depressjoni l-Kbira u [[It-Tieni Gwerra Dinjija|t-Tieni Gwerra Dinjija]] aċċelleraw il-bidla minn agrikoltura ddominata minn irziezet żgħar għal operazzjonijiet akbar, u bdew proċess ta' urbanizzazzjoni li għadu għaddej sal-lum. Mit-Tieni Gwerra Dinjija 'l hawn, l- industrija tal-manifattura żviluppat ukoll. Għalkemm l-agrikoltura kienet għadha l-industrija dominanti sal -1980ijiet, Iowa tipproduċi wkoll varjetà wiesgħa ta' oġġetti, inklużi refriġeraturi, magni tal-ħasil, pinen, għodda tal-irziezet, u prodotti tal-ikel. ==== Mill-perjodu ta’ wara l-gwerra sal-lum ==== [[Stampa:Skyline_downtown_Des_Moines.jpg|xellug|daqsminuri| Iċ-ċentru ta' Des Moines.]] Il-kriżi agrikola tas-snin tmenin ikkawżat riċessjoni kbira f'Iowa, li wasslet għal żieda fil-faqar li qatt ma kien hemm bħalha mid- Depressjoni l-Kbira ' l hawn.<ref>{{En}} The Midwest Farm Crisis of the 1980s, sur [http://eightiesclub.tripod.com/id395.htm tripod.com].</ref> Il-kriżi ġabet magħha wkoll tnaqqis sinifikanti fil-popolazzjoni, li dam għaddej għal għaxar snin. Wara li laħqet punt baxx fis-snin tmenin, l-ekonomija ta' Iowa bdiet issir inqas dipendenti fuq l-agrikoltura, u issa tgħaqqad il-manifattura, il-bijoteknoloġija, il-finanzi, is-servizzi tal-assigurazzjoni u l-amministrazzjoni pubblika. Il-popolazzjoni ta' Iowa qed tiżdied b'rata aktar mgħaġġla minn dik tal-Istati Uniti, u l-istat, minkejja t-tradizzjoni rurali tiegħu, issa għandu popolazzjoni predominantement urbana.<ref name="data.iowadatacenter.org">{{En}} Iowa Data Center, 2000 Census: [http://data.iowadatacenter.org/datatables/urbanrural/urstagesexbymalefemale2000.pdf Iowadatacenter.org].</ref> == Ġeografija == Il- [[ġeoloġija]] ta' Iowa hija fil-parti l-kbira r-riżultat tal -glaċjazzjoni ta' Wisconsin Dan il-perjodu, li kien jikkonċerna [[l-Amerika ta' Fuq]] bejn 85 000 u 7 000 ans qabel l-era tagħna, huwa mmarkat mill-estensjoni tal- folja tas-silġ fin-nofsinhar tal-Lagi l-Kbar tal -lum. Mat-tmiem ta' dan il-perjodu glaċjali, iffurmaw il-Lagi l-Kbar, mitmugħa mit-tidwib tal- folja tas-silġ . Ir-reġjun fin-nofsinhar tal-Lagi l-Kbar issa huwa mgħotti b'saff ta' loess fertili ħafna. Dawn il-partiċelli fini huma l-prodott tal- erożjoni glaċjali u ġew ittrasportati lejn in-nofsinhar mir-riħ. L-aktar punt baxx huwa f'Keokuk fix-Xlokk ta' Iowa. L-ogħla punt huwa Hawkeye Point ( 509  ) u jinsab f'għalf fit- tramuntana ta' Sibley . L-elevazzjoni medja ta' Iowa hija 335&nbsp;[[Metru|m]] . Iowa għandha erja ta' 145 743 km² u hija maqsuma f'99 kontea . Il-kapitali hija [[Des Moines (Iowa)|Des Moines]], fil-Kontea ta' Polk . == Klima == Iowa għandha klima kontinentali . Ix-xita totali hija akbar minn dik ta' [[Belt ta' New York|New York]] ( 841  ) u l-istaġun l-aktar imxarrab huwa s-sajf. It-temperatura medja annwali hija inqas minn 10 °Ċ . Il- firxa tat-temperatura annwali hija pjuttost għolja. Il- ġlata tippersisti minn Novembru sa Marzu. Filwaqt li l-borra tista' taqa' fil-bidu tal-ħarifa u fir-rebbiegħa, hija aktar sinifikanti fix-xitwa. Dan huwa l-istaġun meta l-arja polari tinżel fuq Iowa. It-tmiem tar-rebbiegħa jimmarka l-bidu tal-istaġun tat-tornados . Is-sjuf huma sħan ( 35 °C f'Lulju f'Des Moines) u umdu minħabba l-arja tropikali li ġejja mill- Golf tal-Messiku . Dawn jikkawżaw għargħar, li huwa aggravat miż- żieda fil-livell tal-ilma. Huma kkompromettew il-ħsad taċ-ċereali f'ċerti snin (1993, 2008). == Muniċipalitajiet == L-istat ta' Iowa għandu 947 muniċipalità,<ref>{{Ċita web|url=https://www.census.gov/govs/go/index.html|titlu=US Census Bureau Lists & Structure of Governments|awtur=Alison Cadden|sit=www.census.gov|lingwa=en}}.</ref> inklużi 15 b'aktar minn 30 000 habitants . {| class="wikitable" |+Muniċipalitajiet b'aktar minn 30,000 abitant ! scope="col" |Rank ! scope="col" |Muniċipalità ! scope="col" |Kontea ! scope="col" |Popolazzjoni (2013) |- | align="center" |1 |[[Des Moines (Iowa)|Des Moines]] |Polk, Warren | align="right" |207,510 |- | align="center" |2 |Cedar Rapids |Linn | align="right" |128,429 |- | align="center" |3 |Davenport |Scott | align="right" |102,157 |- | align="center" |4 |Sioux City |Woodbury, Plymouth | align="right" |82,459 |- | align="center" |5 |Waterloo |Black Hawk | align="right" |68,366 |- | align="center" |6 |Iowa City |Johnson | align="right" |71,591 |- | align="center" |7 |Council Bluffs |Pottawattamie | align="right" |61,969 |- | align="center" |8 |Ames |Story | align="right" |61,792 |- | align="center" |9 |West Des Moines |Polk, Dallas, Warren | align="right" |61,255 |- | align="center" |10 |Dubuque |Dubuque | align="right" |58,253 |- | align="center" |11 |Ankeny |Polk | align="right" |51,567 |- | align="center" |12 |Urbandale |Polk, Dallas | align="right" |41,776 |- | align="center" |13 |Cedar Falls |Black Hawk | align="right" |40,566 |- | align="center" |14 |Marion |Linn | align="right" |36,147 |- | align="center" |15 |Bettendorf |Scott | align="right" |34,707 |} == Demografija == [[Stampa:Iowa_population_map.png|xellug|daqsminuri| Densitajiet tal-popolazzjoni fl-2010 (f'mili kwadri).]] Iċ-Ċensiment tal-Istati Uniti tal-2020 iddetermina li l-popolazzjoni tal-istat ta' Iowa kienet ta' 3 190 369 habitants mill 1 April 2020, żieda ta' 4.73 % miċ -ċensiment tal-2010 li poġġa l-popolazzjoni għal 3 046 355 habitants.<ref>{{Ċita web|url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html|titlu=Population estimates, July 1, 2015, (V2015)|sit=quickfacts.census.gov|lingwa=en|data-aċċess=2016-05-02}}.</ref> Mill-2010 'l hawn, l-istat esperjenza t- 30 l-ogħla tkabbir tal-popolazzjoni fl-Istati Uniti. B'3,190,369 abitant fl-2020, Iowa hija t-30 l-aktar stat popolat fl-Istati Uniti. Il-popolazzjoni tagħha tirrappreżenta 0.96% tal-popolazzjoni tal-pajjiż. Iċ-ċentru demografiku tal-istat jinsab fin-nofsinhar tal-Kontea ta' Marshall. Fl- 2010, ir- rata tat-twelid kienet ta’ 12,7  <ref name="cdc2010naissances">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Joyce A. Martin, M.P.H.; Brady E. Hamilton, Ph.D.; Stephanie J. Ventura, M.A.; Michelle J.K. Osterman, M.H.S.; Elizabeth C. Wilson, M.P.H.; et T.J. Mathews |year=2012 |title=Births: Final Data for 2010 |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr61/nvsr61_01.pdf |journal=National Vital Statistics Reports |language=en |volume=61 |issue=1}}.</ref> ( 12,6  fl- 2012 <ref name="cdc2012naissances">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Joyce A. Martin, M.P.H.; Brady E. Hamilton, Ph.D.; Michelle J.K. Osterman, M.H.S.; Sally C. Curtin, M.A.; et T.J. Mathews |year=2013 |title=Births: Final Data for 2012 |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr62/nvsr62_09.pdf |journal=National Vital Statistics Reports |language=en |volume=62 |issue=9}}.</ref> ) u r- rata tal-imwiet kienet ta 9,1  <ref name="cdc2010décès">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Sherry L. Murphy, B.S.; Jiaquan Xu, M.D.; et Kenneth D. Kochanek |year=2013 |title=Deaths: Final Data for 2010 |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr61/nvsr61_04.pdf |journal=National Vital Statistics Reports |language=en |volume=61 |issue=4}}.</ref> ( 9,2  fl-2012 <ref name="cdc2012décès">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Sherry L. Murphy, B.S.; Kenneth D. Kochanek, M.A.; Jiaquan Xu, M.D.; et Melonie Heron |year=2015 |title=Deaths: Final Data for 2012 |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr63/nvsr63_09.pdf |journal=National Vital Statistics Reports |language=en |volume=63 |issue=9}}.</ref> ). Ir- rata tal-fertilità kienet 2,01 enfants għal kull mara <ref name="cdc2010naissances" /> (1.99 fl-2012 <ref name="cdc2012naissances" /> ). Ir-rata ta' mortalità tat-trabi kienet ta' 4,9  <ref name="cdc2010décès" /> ( 5,3  fl-2012 <ref name="cdc2012décès" /> ). Il-popolazzjoni kienet tikkonsisti minn 23.9 % ta' nies taħt 18 ans, 10.04 % ta' nies bejn it-18 u 24 ans, 24.53 % ta' nies bejn il-25 u 44 ans, 26.67 % ta’ nies bejn il-45 u 64 ans u 14.87 % ta’ nies 65 ans jew aktar. L-età medjana kienet ta’ 38,1 ans.<ref name="American FactFinder - Results">{{Ċita web|url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk|titlu=American FactFinder - Results|kunjom=Bureau|isem=U.S. Census|sit=factfinder.census.gov|lingwa=en|data-aċċess=2016-05-02}}.</ref> Bejn l-2010 u l-2013, iż- żieda fil-popolazzjoni ( 43 559 ) kienet ir-riżultat ta’ żieda naturali pożittiva ( 34 438 ) b’eċċess ta’ twelid ( 124 024 ) fuq l-imwiet ( 89 586 ), u migrazzjoni netta pożittiva ( 9 581 ) b’eċċess ta’ flussi ta’ migrazzjoni internazzjonali ( 13 282 ) u defiċit ta’ flussi ta’ migrazzjoni interna ( 3 701 ).<ref>{{Ċita web|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=PEP_2013_PEPTCOMP&prodType=table|titlu=American FactFinder - Results|kunjom=Bureau|isem=U.S. Census|sit=factfinder2.census.gov|lingwa=en|data-aċċess=2016-05-02}}.</ref> Skont l-istimi tal-2013, 94.7 % tal-Iowans twieldu fi [[Stati tal-Istati Uniti|stat tal-Istati Uniti]], inklużi 71.2 % fl-istat ta' Iowa u 23.5 % fi stat ieħor (15.1 % fil- Midwest, 3.5 % fil-Punent, 3.5 % fin-Nofsinhar u 1.4 % fil- Grigal ), 0.5 % twieldu f'territorju mhux inkorporat jew barra minn Malta b'mill-inqas ġenitur Amerikan wieħed u 4.8 % twieldu barra minn Malta minn ġenituri barranin (38.4 % fl-Amerika Latina, 35 % fl-Asja, 15.5 % fl-Ewropa, 8 % fl-Afrika, 2.7 % fl-Amerika ta' Fuq ey 0.3 % fl-Oċeanja). Minn dawn, 37 % huma Amerikani naturalizzati u 63.0 % huma barranin,<ref>{{Ċita web|url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_13_1YR_DP02&prodType=table|titlu=American FactFinder - Results|kunjom=Bureau|isem=U.S. Census|sit=factfinder.census.gov|lingwa=en|data-aċċess=2016-05-02}}.</ref>.<ref>{{Ċita web|url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_13_1YR_B05002&prodType=table|titlu=American FactFinder - Results|kunjom=Bureau|isem=U.S. Census|sit=factfinder.census.gov|lingwa=en|data-aċċess=2016-05-02}}.</ref> === Kompożizzjoni etnika u oriġini antenati === Skont iċ-ċensiment tal-Istati Uniti tal-2010, il-popolazzjoni hija magħmula minn 91.31. % tal -abjad, 2.93 % ta ' nies suwed, 1.75 % ta' razza mħallta, 1.74 % tal -Asjatiċi, 0.36 % tal- Indjani Amerikani, 0.07 % tal -Oċeanjani u 1.84 % ta’ nies li ma jaqgħux f’xi waħda minn dawn il-kategoriji. === Reliġjonijiet === {| class="wikitable droite alternance" style="text-align:center" |+Kompożizzjoni reliġjuża fi % fl-2015 <ref>{{Ċita web|url=http://www.pewforum.org/religious-landscape-study/state/iowa/|titlu=Religious Landscape Study|sit=pewforum.org|lingwa=en|data-aċċess=2017-8-1}}.</ref> ! scope="col" | Reliġjon ! scope="col" | Iowa ! scope="col" | L-ISTATI UNITI |- | Protestantiżmu Tradizzjonali | 30 | 14.7 |- | Protestantiżmu Evanġeliku | 28 sena | 25.4 |- | [[Kattoliċiżmu]] | 18-il sena | 20.8 |- | Mhux affiljat | 15 | 15.8 |- | [[Ateiżmu|L-ateiżmu]] | 4 | 3.1 |- | Agnostiċiżmu | 2 | 4.0 |- | Knejjes Afro-Amerikani | 2 | 6.5 |- | [[Iżlam|l-Islam]] | 1 | 0.9 |- | Oħrajn | 0 | 8.8 |} == Politika == Iowa hija stat politikament moderat u agrikolu. Politikament, l-istat jista' jinqasam fi tliet reġjuni : il-Punent aktar agrikolu u Repubblikan mill-bqija ta' Iowa (speċjalment fil-Majjistral Kristjan-konservattiv), il-Lvant aktar industrijali u favorevoli għad-Demokratiċi u ċ-ċentru tal-istat, maqsum bejn Polk County pjuttost Demokratika u żoni rurali ġeneralment Repubblikani.<ref>{{Ċita web|url=https://fivethirtyeight.com/features/iowa-racially-homogeneous-but-politically-diverse/|titlu=Iowa: Racially Homogeneous, but Politically Diverse|awtur=Micah Cohen|data=11 juillet 2012|sit=[[FiveThirtyEight|fivethirtyeight.com]]|lingwa=en|data-aċċess=24 juillet 2017}}.</ref> == Ekonomija == [[Stampa:Bales_of_hay.jpg|daqsminuri| Razzett ta' Iowa.]] Fl-2005, il-PGN ta' Iowa kien ta' $ 113,5 milliards . Id-dħul medju per capita kien ta 23 340  għas-sena 2006. Il-prodotti agrikoli ewlenin huma l-qamħirrum u s-sojja . It-trobbija tal-ħnieżer u l-prodotti tal-ħalib huma fost l-attivitajiet ewlenin tas- settur primarju. L-industriji ta' Iowa huma marbuta mal-ipproċessar tal-ikel u l-agrikoltura. L-istat jimmanifattura wkoll tagħmir elettriku u kimiċi. Iowa hija l-produttur ewlieni tal-etanol fl-Istati Uniti. Des Moines għandha ċentru ta' negozji żgħar fejn is-settur tal-assigurazzjoni huwa żviluppat sew. Kumpaniji ewlenin li għandhom il-kwartieri ġenerali tagħhom f'Iowa jinkludu Principal Financial, Maytag, Rockwell Collins, Casey's General Stores, HNI Corporation, Hy-Vee, Von Maur Pioneer Hi-Bred, McLeodUSA, u Kum & Go. Fi Spirit Lake jinsab l-impjant tal-produzzjoni għall-muturi Indian, l-eqdem marka Amerikana ta' muturi, imwaqqfa fl-1901 fi Springfield, Massachusetts. Fl-2023, Iowa għaddiet liġi li tiffaċilita t-tħaddim tat-tfal. Tfal ta’ erbatax-il sena issa jistgħu jiġu impjegati f’ħasil tal-ħwejjeġ industrijali, minkejja r-riskju ta’ kuntatt ma’ prodotti tossiċi. Ta’ sittax-il sena, jistgħu jaħdmu fuq il-bjut, f’xogħlijiet ta’ skavar u twaqqigħ, jew iservu l-alkoħol. Il-liġi teżenta wkoll lill-kumpaniji mir-responsabbiltà jekk minorenni jweġġa’ jew jimrad fuq il-post tax-xogħol. == Kultura == Fir-rigward tal-mużika, il-band tal-metal Slipknot ġejja minn Iowa (aktar speċifikament minn [[Des Moines (Iowa)|Des Moines]] ), kif ukoll Stone Sour . Dave Keuning, il-kitarrist tal-band indie rock The Killers, huwa oriġinarjament minn Pella . Fl-industrija tal-films, l-attriċi Jean Seberg u l-attur Toby Huss twieldu f'Marshalltown, filwaqt li John Wayne huwa minn Winterset . L-atturi Elijah Wood u Michael Emerson huma minn Cedar Rapids, filwaqt li l-attriċi Kate Mulgrew twieldet f'Dubuque . Ir-rumanzier tal-kriminalità Donald Harstad jgħix f'Elkader. Il-film ''Field of Dreams'' li fih jieħu sehem Kevin Costner inġibed f’Dyersville. Il-films ''Twister'' u ''The Bridges of Madison County'' ġew iffilmjati hemmhekk, kif ukoll madwar mitt ieħor mill-1980ijiet 'l hawn.<ref>{{Ċita web|url=http://iowa.com/ilive/claim-to-fame/movies-made-in-iowa|titlu=Iowa Ideas|sit=iowa.com|lingwa=en}}.</ref> == L-isports == [[Stampa:Students_rushing_renovated_Kinnick_Stadium.jpg|daqsminuri| L-Istadium Kinnick .]] * Baseball Burlington Bees Cedar Rapids Kernels Clinton LumberKings, Banditi tax-Xmara tal-Kwadrupli Bliet, Sioux City Explorers Waterloo Bucks Il-Kubs tal-Iowa . * Futbol Sioux City Bandits Quad City Steamwheelers. * Hockey fuq is-silġ Quad City Flames, Iowa Chops, Cedar Rapids RoughRiders, Sioux City Musketeers, Waterloo Black Hawks, Des Moines Buccaneers, Omaha Lancers, Chippewa Steel. * [[Baskitbol|Basketball]] Ilpup tal-Iowa . * [[Futbol]] Des Moines Menace. * Sport tal-kulleġġ ( NCAA ) : Iowa Hawkeyes, Iowa State Cyclones, Drake Bulldogs, Northern Iowa Panthers. == Noti u referenzi == [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 2cqh70aadm6jhj3i7kgsqy82rfb33eh 331431 331422 2026-08-12T00:41:25Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331431 wikitext text/x-wiki {{Infobox|title=Iowa|titlestyle=background: #ccffcc|headerstyle=background: #ccffcc|image1=[[File:Flag of Iowa.svg|135px|left]] [[File:State seal of Iowa.svg|80px|right]]|header1=Amministrazzjoni|data2={{Flagicon|USA}} [[Stati Uniti]]|label2=Pajjiż|label3=Kapital|data3=[[Des Moines (Iowa)|Des Moines]]|label4=Sħubija fl-Unjoni|data4=28 ta' Diċembru, 1846 (179 sena) (id-29 Stat)|label5=Gvernatur|data5=[[Kim Reynolds]]|label6=Senatur|data6=[[Chuck Grassley]] <br> [[Joni Ernst]]|header7=Demografija|label8=Popolazzjoni|data8=3,207,004 abitant (2023)|label9=Densità|data9=22 abitant/km2|header10=Ġeografija|data11=145,743 km2|label11=Żona|header12=Mixxellanji|label13=Mottu|data13=''Our liberties we prize and our rights we will maintain''<br> « Aħna ngħożżu l-libertajiet tagħna u se nżommu d-drittijiet tagħna. ».|label14=Laqam|data14=''The Hawkeye State''<br> Bil-[[Malti]]: "Stat ta' Għajn Hawkeye".|header15=Mappa|header16=[[File:Iowa in United States.svg|245px]]|label17=Websajt|data17=https://www.iowa.gov}} '''Iowa''' (ippronunzjata bil-Franċiż / /i.jo.wa/ , bl -Ingliż / /ˈaɪ.ə.wə/ ) huwa stat tal -Punent Nofsani tal - [[Stati Uniti|Istati]] [[Stati tal-Istati Uniti|Uniti]], xi kultant imsejjaħ ''{{Lang|en|The American Heartland}}'' ( « il-qalb Amerikana " ). Huwa mdawwar minn Minnesota fit-tramuntana, Wisconsin u Illinois fil-lvant, Missouri fin-nofsinhar, u Nebraska u South Dakota fil-punent. Il-fruntieri tal-lvant u tal-punent tagħha huma ffurmati minn xmajjar, rispettivament il- Mississippi fuq naħa waħda, u l- Missouri u l- Big Sioux fuq l-oħra. Il-laqam uffiċjali tiegħu ilu ''{{Lang|en|The Hawkeye State}}'' mill- 1838, 8 ans qabel ma sar uffiċjalment stat fi ħdan l-Unjoni. Fl [[2023|-2023]], il-popolazzjoni tagħha kienet ta' 3 207 004 habitants.<ref>{{Ċita web|url=https://www.census.gov/quickfacts/IA|titlu=U.S. Census Bureau QuickFacts: Iowa|sit=census.gov|lingwa=en|data-aċċess=15 février 2024}}.</ref> Matul l-era kolonjali, Iowa kienet parti kemm mil -Louisiana Franċiża kif ukoll mil-Louisiana Spanjola . Il-bandiera tagħha hija ispirata direttament minn dik ta' Franza . Wara li [[Napuljun I ta' Franza|Bonaparte]] biegħ lil Louisiana, il-kolonizzaturi ddeċidew li jibbażaw l-ekonomija tal-istat fuq l-agrikoltura, u għalhekk Iowa aktar tard saret parti mill- ''{{Lang|en|[[Corn Belt]]}}'' . Fit-tieni nofs XX 20&amp;nbsp;Fis-seklu 20, l-ekonomija ta' Iowa, li qabel kienet monopolizzata mill-agrikoltura, iddiversifikat bil-wasla ta' industriji teknoloġikament avvanzati, servizzi finanzjarji, bijoteknoloġija, u produzzjoni ta' enerġija rinnovabbli. Iowa hija s 26 l-akbar stat fil-pajjiż u l- 31&amp;nbsp;aktar popolati . Il-belt kapitali tagħha, li hija wkoll l-aktar belt popolata fl-istat, hija Des Moines . Fl- 2009, Iowa ġiet elenkata bħala waħda mill-aktar stati sikuri fl-Istati Uniti. Huwa wkoll l-ewwel stat li vvota fil- primarji presidenzjali mal- caucus ta' Iowa . == Etimoloġija == Iowa ġejja mix- Xmara Iowa, imsemmija għat-tribù Nattiva Amerikana tal- Iowas (dan l-isem innifsu huwa korruzzjoni ta' Dakota Ayúxba), li llum tgħodd biss madwar elf individwu. == Storja == === Perjodu Pre-Kolombjan === L-ewwel popli [[Nattivi Amerikani]] waslu f’dik li llum hija Iowa madwar 13,000 sena ilu. Bħala kaċċaturi-ġemmiegħa, huma għexu f’pajsaġġ glaċjali karatteristiku tal-Pleistoċen tard. Matul il-perjodu Arkaiku (bejn it-8000 u l-2000 QK), il-mod ta’ ħajja tagħhom inbidel gradwalment: it-tribujiet żviluppaw l-agrikoltura kif ukoll sistemi soċjali u politiċi kumplessi. Billi adattaw progressivament għall-kundizzjonijiet klimatiċi u l-ekosistemi lokali, it-tribujiet eventwalment stabbilew ruħhom. Madwar 3 000 ans ilu, matul il-perjodu Arkaiku Tard, l-Indjani Amerikani f'Iowa bdew jikkultivaw il-pjanti. Il- perjodu tal-foresta (mill- 2000 QK sal- 1000 WK) wassal għal żieda fid-dipendenza fuq il-prodotti agrikoli. Osservajna żieda fil-kultivazzjoni tal-qamħirrum madwar is-sena 900, kif ukoll il-produzzjoni ta' oġġetti bħal munzelli jew ċeramika . Il-wasla tal-kolonizzaturi Ewropej ikkawżat taqlib ekonomiku u soċjali sinifikanti. Mard mhux magħruf fil-kontinent Amerikan qered parti mit-tribujiet u wassal għal spostamenti sinifikanti tal-popolazzjoni . === XVII 17 U 18-il sena sekli esplorazzjonijiet inizjali u l-ħolqien ta' post kummerċjali === [[Stampa:Iowa_1718.jpg|daqsminuri| Iowa fl-1718, biż-żona attwali bl-isfar.]] L-ewwel Ewropej li esploraw it-territorju kienu l-esploraturi Franċiżi Jacques Marquette u Louis Jolliet . Huma raw il-Wied tal-Mississippi fl- 1673 u nnutaw fir-rakkonti tal-ivvjaġġar tagħhom l-eżistenza ta’ diversi rħula Indjani fl-Iowa tal-lum,<ref name="peterson2009">{{Ċita ktieb|kunjom=Peterson|isem=Cynthia L.|sena=2009|kapitlu=Historical Tribes and Early Forts|titlu=Frontier Forts of Iowa : Indians, Traders, and Soldiers, 1682–1862|url=http://www.uiowapress.org/books/2009-fall/whittaker.htm|lingwa=en|edizzjoni=University of Iowa Press|post=Iowa City|paġna=12–29|paġni=266|isbn=978-1-58729-831-8}}.</ref>.<ref>{{En}} History of Iowa, Iowa Official Register, [https://web.archive.org/web/20090903191039/http://publications.iowa.gov/135/1/history/7-1.html Publications.iowa.gov].</ref> It-territorju kien iddikjarat minn Franza, li żammitu għal seklu sħiħ. Qabel it-telfa tagħha fil- Gwerra tal-Konkwista (1754-1760 ), li poġġiet lil Franza u t-tribujiet Indjani kontra l-Gran Brittanja, hija ttrasferiet lil Iowa lill-alleat Spanjol.<ref>{{Ċita ktieb|sena=1913|titlu=The Catholic Encyclopedia : An International Work of Reference on the Constitution, Doctrine, Discipline, and History of the Catholic Church|lingwa=en|edizzjoni=Encyclopedia Press|paġna=380}}.</ref> [[Spanja]] tieħu l-pussess tat-territorju u tagħti liċenzji kummerċjali lil negozjanti Franċiżi u Brittaniċi, li jistabbilixxu postijiet kummerċjali tul il-Mississippi u fil-belt ta’ [[Des Moines (Iowa)|Des Moines]],<ref name="peterson2009" /> il-belt kapitali tal-lum ta’ Iowa. Dak iż-żmien, ir-reġjun kien parti mil-Louisiana Spanjola. Kien jirnexxi bis-saħħa tal-kummerċ taċ-ċomb u l-kummerċ tal-pil mill-Indjani Amerikani. It-tribujiet Sauk u Mesquaki jidhru li kkontrollaw ir-rotot kummerċjali fuq ix-Xmara Mississippi fl-aħħar tas-seklu 18 u l-bidu tas-seklu 19. Fost il-kummerċjanti li stabbilew ruħhom fiż-żona kien hemm Julien Dubuque, René-Robert de La Salle, u Paul Marin. Barra minn hekk, huwa maħsub li mill-inqas ħames postijiet kummerċjali Franċiżi u Brittaniċi ġew stabbiliti tul ix-Xmara Missouri qabel l-1808. === Fis XIX 19 seklu === ==== Matul il-Gwerra Anglo-Amerikana (1812-1815) ==== Fort Madison inbena fl-1808 biex jikkontrolla l-flussi tal-kummerċ u jlesti l-istabbiliment tad-dominanza Amerikana fil-parti ta' fuq tal-Wied tal-Mississippi. Kien is-suġġett ta’ bosta attakki minn tribujiet Indjani (notevolment Sauk u Winnebago ), li ma ċedewx it-talbiet tagħhom għat-territorju u ffurmaw alleanzi ta’ konvenjenza mal-Ingliżi. Matul il- Gwerra tal-1812, il-forti ġie assedjat mill-Ingliżi u t-truppi taċ-Chief Black Hawk. ; jaħbat fl- 1813,. Wara l-gwerra, l-Istati Uniti reġgħu stabbilew il-kontroll fuq ir-reġjun billi bnew Fort Armstrong ( Illinois ), Fort Snelling ( Minnesota ), u Fort Atkinson ( Nebraska ).<ref name="iowaforts">{{Ċita ktieb|kunjom=Whittaker|isem=William E. (editor)|sena=2009|titlu=Frontier Forts of Iowa : Indians, Traders, and Soldiers, 1682–1862|url=http://www.uiowapress.org/books/2009-fall/whittaker.htm|lingwa=en|edizzjoni=University of Iowa Press|post=Iowa City|paġni=266|isbn=978-1-58729-831-8}}.</ref> ==== L-ispostament tat-tribujiet Nattivi Amerikani u l-Gwerra tal-Black Hawk ==== [[Stampa:Iowa_1905_Census_Map_Indian_Terr_Accessions.jpg|daqsminuri| Mappa ta' Iowa mill-1909 li turi x-xiri tal-art mingħand l-Indjani Amerikani.]] L-Istati Uniti ħeġġew il-kolonizzazzjoni tal-kosta tal-lvant tal-Mississippi u l-ispostament tal-Indjani Amerikani lejn il-punent. Il-kummerċ tal-pil u ċ-ċomb kompla, iżda l-mard u l-ispostament furzat ħarbtu kompletament is-sistemi ekonomiċi u kulturali tat-tribujiet. F'April 1832, it-tribujiet qasmu x-Xmara Mississippi u stabbilew ruħhom mill-ġdid f'artijiet ta' Illinois li minnhom kienu ġew imkeċċija wara trattat tal-1804 bejn William Henry Harrison u l-kap Sauk Quashquame. Segwiet gwerra qasira, li damet minn Mejju sa Awwissu u magħrufa bħala l-Gwerra Black Hawk. L-Istati Uniti rebħu l-gwerra u, għall-finijiet ta' repressjoni u biex iħejju għal insedjament futur, iddeċidew li jkeċċu lit-tribujiet Nattivi Amerikani minn Iowa. Għalhekk, is-Sauk u l-Meskwaki ġew imkeċċija mill-Wied tal-Mississippi fl- 1832, mill-Wied tax-Xmara Iowa fl- 1843, u mill-istat fl- 1846 . Il- Winnebagos ġew imkeċċija minn Iowa fl- 1850, u d- Dakotas fl-aħħar tas-snin 1850 . Il-parti tal-punent tal-istat, madwar il-belt moderna ta' Council Bluffs, intużat bħala punt ta' waqfien minn tribujiet spostati lejn il-punent, bħall- Potawatomi. Ħafna Meskwaki rritornaw lejn Iowa diversi deċennji wara u stabbilew ruħhom ħdejn Tama; iż-żona mhux inkorporata tal-Kolonja Meskwaki hija xhieda ta’ dan. Fl-1856, il-Leġiżlatura ta’ Iowa għaddiet liġi bla preċedent li tippermetti lill-Meskwaki jixtru art, xi ħaġa li l-Indjani Amerikani ma kinux permessi jagħmlu dak iż-żmien. ==== Il-bidu tal-kolonizzazzjoni u l-adeżjoni mal-Unjoni (1833-1860) ==== L-ewwel abitanti Amerikani waslu uffiċjalment f'Iowa {{Data||juin|1833}},<ref name="Settlers">{{Ċita web|url=http://publications.iowa.gov/135/1/history/7-1.html|titlu=History of Iowa|awtur=Schwieder, Dorothy|sit=Iowa State University|lingwa=en|data-aċċess=6 juin 2009|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090903191039/http://publications.iowa.gov/135/1/history/7-1.html|arkivju-data=2009-09-03|url-status=dead}}.</ref> primarjament minn Ohio, Pennsylvania, [[Istat ta' New York|l-Istat ta' New York]], Indiana, Kentucky, u Virginia.<ref name="Settlers" /> Fl {{Data|4|juillet|1838}}, il- Kungress tal-Istati Uniti ħoloq it- Territorju ta' Iowa . Il-President Martin Van Buren imbagħad ħatar lil Robert Lucas bħala gvernatur tat-territorju, li dak iż-żmien kien jinkludi tnejn u għoxrin kontea u popolazzjoni ta’ 23 242 habitants. Kważi immedjatament wara li kisbu status territorjali, ħafna ċittadini esprimew l-intenzjoni tagħhom li jittrasformaw lil Iowa fi stat. Fit {{Data|28|décembre|1846}}, Iowa saret id- 29 [[Stati tal-Istati Uniti|stat tal-Unjoni]], wara li l-President James K. Polk irratifika l-liġi tal-adeżjoni. Ladarba ġiet ammessa fl-Unjoni, wara li solviet il-kwistjoni tal-fruntieri tagħha u xtrat kważi t-territorju kollu tagħha mit- tribujiet Indjani, Iowa organizzat l-iżvilupp ekonomiku u soċjali tagħha, billi wettqet kampanji mmirati biex jattiraw nies li kienu jgħixu fl-istess ħabitat u investituri. L-istat żagħżugħ, li dak iż-żmien kien jifforma parti mill-" fruntiera "għandha ħafna artijiet fertili u ċittadini kuraġġużi, kif ukoll soċjetà ħielsa u miftuħa, u amministrazzjoni effiċjenti.<ref name=":0" />" Iowa għandha tradizzjoni twila ta' fieri statali u tal-kontea. L-ewwel u t-tieni fieri statali saru fl-aktar żona żviluppata, fil-parti tal-lvant tal-istat, ħdejn Fairfield . L-ewwel fiera saret mill {{Data|27|octobre|1854}}, bi prezz ta' madwar 323  . Sussegwentement, il-fiera ġiet trasferita lejn iċ-ċentru ta' Iowa u stabbilita b'mod permanenti f'Des [[Des Moines (Iowa)|Moines]] fl- 1886 . Il-fiera ilha ssir kull sena minn dakinhar 'l hawn, bl-eċċezzjoni tal- 1898, minħabba l- Gwerra Spanjola-Amerikana u l- Espożizzjoni Internazzjonali, li saret dik is-sena f'Omaha, Nebraska . Ġie sospiż ukoll matul it- [[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], mill- 1942 sal -1945. ==== Matul il-Gwerra Ċivili Amerikana (1861-1865) ==== Matul [[Il-Gwerra Ċivili Amerikana|il-Gwerra Ċivili]], Iowa appoġġjat l-Unjoni u vvotat b'maġġoranza kbira għal Abraham Lincoln, minkejja moviment sinifikanti kontra l-gwerra (il-Copperheads) fost il-kolonizzaturi min-Nofsinhar u l-[[Kattoliċiżmu|Kattoliċi]]. L-istat innifsu ma kienx is-sit ta' xi ġlied, iżda matul il-[[Battalja ta' Ateni]] (1861), li ġiet miġġielda f'[[Missouri]] ħdejn ix-[[Xmara Des Moines]], balla ta' kanun niżlet fuq ħamrija ta' Iowa. Barra minn hekk, il-produzzjoni agrikola ta' Iowa kkontribwiet b'mod sinifikanti għall-provvista tal-armati u l-bliet tal-Kosta tal-Lvant. Samwel J. Kirkwood , l-ewwel gvernatur ta' Iowa fi żmien il-gwerra, kien wieħed mill-periti ewlenin tal-appoġġ għall-Unjoni. Minn popolazzjoni totali ta' 675 000 habitants, 116 000 hommes kellhom iwettqu s-servizz militari. Iowa kien l-istat Amerikan li pprovda l-akbar numru ta’ suldati matul il-Gwerra Ċivili. 75 000 voluntier ingħaqdu mal-forzi armati, u wieħed minn kull sitta nqatel qabel ma ċedew in- nies tan-Nofsinhar wara l- Battalja ta' Appomattox. Il-biċċa l-kbira ġġieldu fil-kampanji ewlenin fil-Wied ta' Mississippi u fin-Nofsinhar. Suldati minn Iowa pparteċipaw f'battalji li jinkludu Wilson's Creek (Missouri), Pea Ridge ( Arkansas ), Fort Henry, Fort Donelson, Shiloh, Chattanooga, Chickamauga, Missionary Ridge, Rossville Gap, Vicksburg, Iuka u Corinth. Huma ngħaqdu mal-Armata tal-Potomac f'Virginia taħt il-kmand tal-Ġeneral tal-Unjoni Philip Sheridan, fil-Wied ta' Shenandoah . Ħafna rġiel mietu u huma midfuna fil -kamp ta' Andersonville . Barra minn hekk, kienu fost dawk li mxew fil- kampanja tax-Xmara l-Ħamra tal-Ġeneral Nathaniel P. Banks, telfa kbira għall-armati tal-Unjoni. Sebgħa u tletin suldat minn Iowa rċevew il- ''Midalja tal-Unur'', l-ogħla premju mogħti mill-gvern Amerikan, maħluq wara l-gwerra. Diversi ġenerali tal-brigada ''{{Lang|en}}'' erba' ġenerali maġġuri minn Iowa — Grenville M. Dodge, Samuel R. Curtis, Francis J. Herron u Frederick Steele — saru figuri politiċi lokali u nazzjonali wara l-gwerra. ==== Żvilupp tas-settur agrikolu (1865-1930) ==== [[Stampa:Barclay_barn_1875.jpg|daqsminuri| Razzett ta' Iowa madwar l-1875.]] Wara l-Gwerra Ċivili, il-popolazzjoni ta' Iowa kompliet tikber b'mod drammatiku, minn 674 913 habitants fl-1860 għal 1 194 020 fl- 1870 . L-introduzzjoni tal-ferroviji fis-snin 1850 u 1860 malajr biddlet lil Iowa fi produttur agrikolu ewlieni. Fl-1917, bid-dħul tal-Istati Uniti fl-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], il-bdiewa u residenti oħra ta' Iowa esperjenzaw il-konverżjoni tal-agrikoltura u l-industrija għal ekonomija ta' żmien il-gwerra. Mill-bidu tal-gwerra fl-1914, il-bdiewa ta' Iowa gawdew minn prosperità ekonomika. L-industrija u l-kummerċ kienu wkoll iffjorixxew mis-snin 1870 'l hawn u mill-iżviluppi bikrija tal-industrija tal-ipproċessar tal-ikel. === Fis XX 20 seklu === ==== Matul id-Depressjoni l-Kbira u t-Tieni Gwerra Dinjija ==== L-ekonomija ta' Iowa għaddiet minn transizzjoni bil-mod minn ekonomija agrikola għal ekonomija mħallta. Id- Depressjoni l-Kbira u [[It-Tieni Gwerra Dinjija|t-Tieni Gwerra Dinjija]] aċċelleraw il-bidla minn agrikoltura ddominata minn irziezet żgħar għal operazzjonijiet akbar, u bdew proċess ta' urbanizzazzjoni li għadu għaddej sal-lum. Mit-Tieni Gwerra Dinjija 'l hawn, l- industrija tal-manifattura żviluppat ukoll. Għalkemm l-agrikoltura kienet għadha l-industrija dominanti sal -1980ijiet, Iowa tipproduċi wkoll varjetà wiesgħa ta' oġġetti, inklużi refriġeraturi, magni tal-ħasil, pinen, għodda tal-irziezet, u prodotti tal-ikel. ==== Mill-perjodu ta’ wara l-gwerra sal-lum ==== [[Stampa:Skyline_downtown_Des_Moines.jpg|xellug|daqsminuri| Iċ-ċentru ta' Des Moines.]] Il-kriżi agrikola tas-snin tmenin ikkawżat riċessjoni kbira f'Iowa, li wasslet għal żieda fil-faqar li qatt ma kien hemm bħalha mid- Depressjoni l-Kbira ' l hawn.<ref>{{En}} The Midwest Farm Crisis of the 1980s, sur [http://eightiesclub.tripod.com/id395.htm tripod.com].</ref> Il-kriżi ġabet magħha wkoll tnaqqis sinifikanti fil-popolazzjoni, li dam għaddej għal għaxar snin. Wara li laħqet punt baxx fis-snin tmenin, l-ekonomija ta' Iowa bdiet issir inqas dipendenti fuq l-agrikoltura, u issa tgħaqqad il-manifattura, il-bijoteknoloġija, il-finanzi, is-servizzi tal-assigurazzjoni u l-amministrazzjoni pubblika. Il-popolazzjoni ta' Iowa qed tiżdied b'rata aktar mgħaġġla minn dik tal-Istati Uniti, u l-istat, minkejja t-tradizzjoni rurali tiegħu, issa għandu popolazzjoni predominantement urbana.<ref name="data.iowadatacenter.org">{{En}} Iowa Data Center, 2000 Census: [http://data.iowadatacenter.org/datatables/urbanrural/urstagesexbymalefemale2000.pdf Iowadatacenter.org].</ref> == Ġeografija == Il- [[ġeoloġija]] ta' Iowa hija fil-parti l-kbira r-riżultat tal -glaċjazzjoni ta' Wisconsin Dan il-perjodu, li kien jikkonċerna [[l-Amerika ta' Fuq]] bejn 85 000 u 7 000 ans qabel l-era tagħna, huwa mmarkat mill-estensjoni tal- folja tas-silġ fin-nofsinhar tal-Lagi l-Kbar tal -lum. Mat-tmiem ta' dan il-perjodu glaċjali, iffurmaw il-Lagi l-Kbar, mitmugħa mit-tidwib tal- folja tas-silġ . Ir-reġjun fin-nofsinhar tal-Lagi l-Kbar issa huwa mgħotti b'saff ta' loess fertili ħafna. Dawn il-partiċelli fini huma l-prodott tal- erożjoni glaċjali u ġew ittrasportati lejn in-nofsinhar mir-riħ. L-aktar punt baxx huwa f'Keokuk fix-Xlokk ta' Iowa. L-ogħla punt huwa Hawkeye Point ( 509  ) u jinsab f'għalf fit- tramuntana ta' Sibley . L-elevazzjoni medja ta' Iowa hija 335&nbsp;[[Metru|m]] . Iowa għandha erja ta' 145 743 km² u hija maqsuma f'99 kontea . Il-kapitali hija [[Des Moines (Iowa)|Des Moines]], fil-Kontea ta' Polk . == Klima == Iowa għandha klima kontinentali . Ix-xita totali hija akbar minn dik ta' [[Belt ta' New York|New York]] ( 841  ) u l-istaġun l-aktar imxarrab huwa s-sajf. It-temperatura medja annwali hija inqas minn 10 °Ċ . Il- firxa tat-temperatura annwali hija pjuttost għolja. Il- ġlata tippersisti minn Novembru sa Marzu. Filwaqt li l-borra tista' taqa' fil-bidu tal-ħarifa u fir-rebbiegħa, hija aktar sinifikanti fix-xitwa. Dan huwa l-istaġun meta l-arja polari tinżel fuq Iowa. It-tmiem tar-rebbiegħa jimmarka l-bidu tal-istaġun tat-tornados . Is-sjuf huma sħan ( 35 °C f'Lulju f'Des Moines) u umdu minħabba l-arja tropikali li ġejja mill- Golf tal-Messiku . Dawn jikkawżaw għargħar, li huwa aggravat miż- żieda fil-livell tal-ilma. Huma kkompromettew il-ħsad taċ-ċereali f'ċerti snin (1993, 2008). == Muniċipalitajiet == L-istat ta' Iowa għandu 947 muniċipalità,<ref>{{Ċita web|url=https://www.census.gov/govs/go/index.html|titlu=US Census Bureau Lists & Structure of Governments|awtur=Alison Cadden|sit=www.census.gov|lingwa=en}}.</ref> inklużi 15 b'aktar minn 30 000 habitants . {| class="wikitable" |+Muniċipalitajiet b'aktar minn 30,000 abitant ! scope="col" |Rank ! scope="col" |Muniċipalità ! scope="col" |Kontea ! scope="col" |Popolazzjoni (2013) |- | align="center" |1 |[[Des Moines (Iowa)|Des Moines]] |Polk, Warren | align="right" |207,510 |- | align="center" |2 |Cedar Rapids |Linn | align="right" |128,429 |- | align="center" |3 |Davenport |Scott | align="right" |102,157 |- | align="center" |4 |Sioux City |Woodbury, Plymouth | align="right" |82,459 |- | align="center" |5 |Waterloo |Black Hawk | align="right" |68,366 |- | align="center" |6 |Iowa City |Johnson | align="right" |71,591 |- | align="center" |7 |Council Bluffs |Pottawattamie | align="right" |61,969 |- | align="center" |8 |Ames |Story | align="right" |61,792 |- | align="center" |9 |West Des Moines |Polk, Dallas, Warren | align="right" |61,255 |- | align="center" |10 |Dubuque |Dubuque | align="right" |58,253 |- | align="center" |11 |Ankeny |Polk | align="right" |51,567 |- | align="center" |12 |Urbandale |Polk, Dallas | align="right" |41,776 |- | align="center" |13 |Cedar Falls |Black Hawk | align="right" |40,566 |- | align="center" |14 |Marion |Linn | align="right" |36,147 |- | align="center" |15 |Bettendorf |Scott | align="right" |34,707 |} == Demografija == [[Stampa:Iowa_population_map.png|xellug|daqsminuri| Densitajiet tal-popolazzjoni fl-2010 (f'mili kwadri).]] Iċ-Ċensiment tal-Istati Uniti tal-2020 iddetermina li l-popolazzjoni tal-istat ta' Iowa kienet ta' 3 190 369 habitants mill 1 April 2020, żieda ta' 4.73 % miċ -ċensiment tal-2010 li poġġa l-popolazzjoni għal 3 046 355 habitants.<ref>{{Ċita web|url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html|titlu=Population estimates, July 1, 2015, (V2015)|sit=quickfacts.census.gov|lingwa=en|data-aċċess=2016-05-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100527093102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html|arkivju-data=2010-05-27|url-status=dead}}.</ref> Mill-2010 'l hawn, l-istat esperjenza t- 30 l-ogħla tkabbir tal-popolazzjoni fl-Istati Uniti. B'3,190,369 abitant fl-2020, Iowa hija t-30 l-aktar stat popolat fl-Istati Uniti. Il-popolazzjoni tagħha tirrappreżenta 0.96% tal-popolazzjoni tal-pajjiż. Iċ-ċentru demografiku tal-istat jinsab fin-nofsinhar tal-Kontea ta' Marshall. Fl- 2010, ir- rata tat-twelid kienet ta’ 12,7  <ref name="cdc2010naissances">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Joyce A. Martin, M.P.H.; Brady E. Hamilton, Ph.D.; Stephanie J. Ventura, M.A.; Michelle J.K. Osterman, M.H.S.; Elizabeth C. Wilson, M.P.H.; et T.J. Mathews |year=2012 |title=Births: Final Data for 2010 |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr61/nvsr61_01.pdf |journal=National Vital Statistics Reports |language=en |volume=61 |issue=1}}.</ref> ( 12,6  fl- 2012 <ref name="cdc2012naissances">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Joyce A. Martin, M.P.H.; Brady E. Hamilton, Ph.D.; Michelle J.K. Osterman, M.H.S.; Sally C. Curtin, M.A.; et T.J. Mathews |year=2013 |title=Births: Final Data for 2012 |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr62/nvsr62_09.pdf |journal=National Vital Statistics Reports |language=en |volume=62 |issue=9}}.</ref> ) u r- rata tal-imwiet kienet ta 9,1  <ref name="cdc2010décès">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Sherry L. Murphy, B.S.; Jiaquan Xu, M.D.; et Kenneth D. Kochanek |year=2013 |title=Deaths: Final Data for 2010 |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr61/nvsr61_04.pdf |journal=National Vital Statistics Reports |language=en |volume=61 |issue=4}}.</ref> ( 9,2  fl-2012 <ref name="cdc2012décès">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Sherry L. Murphy, B.S.; Kenneth D. Kochanek, M.A.; Jiaquan Xu, M.D.; et Melonie Heron |year=2015 |title=Deaths: Final Data for 2012 |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr63/nvsr63_09.pdf |journal=National Vital Statistics Reports |language=en |volume=63 |issue=9}}.</ref> ). Ir- rata tal-fertilità kienet 2,01 enfants għal kull mara <ref name="cdc2010naissances" /> (1.99 fl-2012 <ref name="cdc2012naissances" /> ). Ir-rata ta' mortalità tat-trabi kienet ta' 4,9  <ref name="cdc2010décès" /> ( 5,3  fl-2012 <ref name="cdc2012décès" /> ). Il-popolazzjoni kienet tikkonsisti minn 23.9 % ta' nies taħt 18 ans, 10.04 % ta' nies bejn it-18 u 24 ans, 24.53 % ta' nies bejn il-25 u 44 ans, 26.67 % ta’ nies bejn il-45 u 64 ans u 14.87 % ta’ nies 65 ans jew aktar. L-età medjana kienet ta’ 38,1 ans.<ref name="American FactFinder - Results">{{Ċita web|url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk|titlu=American FactFinder - Results|kunjom=Bureau|isem=U.S. Census|sit=factfinder.census.gov|lingwa=en|data-aċċess=2016-05-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150521091454/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk|arkivju-data=2015-05-21|url-status=dead}}.</ref> Bejn l-2010 u l-2013, iż- żieda fil-popolazzjoni ( 43 559 ) kienet ir-riżultat ta’ żieda naturali pożittiva ( 34 438 ) b’eċċess ta’ twelid ( 124 024 ) fuq l-imwiet ( 89 586 ), u migrazzjoni netta pożittiva ( 9 581 ) b’eċċess ta’ flussi ta’ migrazzjoni internazzjonali ( 13 282 ) u defiċit ta’ flussi ta’ migrazzjoni interna ( 3 701 ).<ref>{{Ċita web|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=PEP_2013_PEPTCOMP&prodType=table|titlu=American FactFinder - Results|kunjom=Bureau|isem=U.S. Census|sit=factfinder2.census.gov|lingwa=en|data-aċċess=2016-05-02}}.</ref> Skont l-istimi tal-2013, 94.7 % tal-Iowans twieldu fi [[Stati tal-Istati Uniti|stat tal-Istati Uniti]], inklużi 71.2 % fl-istat ta' Iowa u 23.5 % fi stat ieħor (15.1 % fil- Midwest, 3.5 % fil-Punent, 3.5 % fin-Nofsinhar u 1.4 % fil- Grigal ), 0.5 % twieldu f'territorju mhux inkorporat jew barra minn Malta b'mill-inqas ġenitur Amerikan wieħed u 4.8 % twieldu barra minn Malta minn ġenituri barranin (38.4 % fl-Amerika Latina, 35 % fl-Asja, 15.5 % fl-Ewropa, 8 % fl-Afrika, 2.7 % fl-Amerika ta' Fuq ey 0.3 % fl-Oċeanja). Minn dawn, 37 % huma Amerikani naturalizzati u 63.0 % huma barranin,<ref>{{Ċita web|url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_13_1YR_DP02&prodType=table|titlu=American FactFinder - Results|kunjom=Bureau|isem=U.S. Census|sit=factfinder.census.gov|lingwa=en|data-aċċess=2016-05-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170429152950/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_13_1YR_DP02&prodType=table|arkivju-data=2017-04-29|url-status=dead}}.</ref>.<ref>{{Ċita web|url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_13_1YR_B05002&prodType=table|titlu=American FactFinder - Results|kunjom=Bureau|isem=U.S. Census|sit=factfinder.census.gov|lingwa=en|data-aċċess=2016-05-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170711193634/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_13_1YR_B05002&prodType=table|arkivju-data=2017-07-11|url-status=dead}}.</ref> === Kompożizzjoni etnika u oriġini antenati === Skont iċ-ċensiment tal-Istati Uniti tal-2010, il-popolazzjoni hija magħmula minn 91.31. % tal -abjad, 2.93 % ta ' nies suwed, 1.75 % ta' razza mħallta, 1.74 % tal -Asjatiċi, 0.36 % tal- Indjani Amerikani, 0.07 % tal -Oċeanjani u 1.84 % ta’ nies li ma jaqgħux f’xi waħda minn dawn il-kategoriji. === Reliġjonijiet === {| class="wikitable droite alternance" style="text-align:center" |+Kompożizzjoni reliġjuża fi % fl-2015 <ref>{{Ċita web|url=http://www.pewforum.org/religious-landscape-study/state/iowa/|titlu=Religious Landscape Study|sit=pewforum.org|lingwa=en|data-aċċess=2017-8-1}}.</ref> ! scope="col" | Reliġjon ! scope="col" | Iowa ! scope="col" | L-ISTATI UNITI |- | Protestantiżmu Tradizzjonali | 30 | 14.7 |- | Protestantiżmu Evanġeliku | 28 sena | 25.4 |- | [[Kattoliċiżmu]] | 18-il sena | 20.8 |- | Mhux affiljat | 15 | 15.8 |- | [[Ateiżmu|L-ateiżmu]] | 4 | 3.1 |- | Agnostiċiżmu | 2 | 4.0 |- | Knejjes Afro-Amerikani | 2 | 6.5 |- | [[Iżlam|l-Islam]] | 1 | 0.9 |- | Oħrajn | 0 | 8.8 |} == Politika == Iowa hija stat politikament moderat u agrikolu. Politikament, l-istat jista' jinqasam fi tliet reġjuni : il-Punent aktar agrikolu u Repubblikan mill-bqija ta' Iowa (speċjalment fil-Majjistral Kristjan-konservattiv), il-Lvant aktar industrijali u favorevoli għad-Demokratiċi u ċ-ċentru tal-istat, maqsum bejn Polk County pjuttost Demokratika u żoni rurali ġeneralment Repubblikani.<ref>{{Ċita web|url=https://fivethirtyeight.com/features/iowa-racially-homogeneous-but-politically-diverse/|titlu=Iowa: Racially Homogeneous, but Politically Diverse|awtur=Micah Cohen|data=11 juillet 2012|sit=[[FiveThirtyEight|fivethirtyeight.com]]|lingwa=en|data-aċċess=24 juillet 2017|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170520182455/https://fivethirtyeight.com/features/iowa-racially-homogeneous-but-politically-diverse/|arkivju-data=2017-05-20|url-status=dead}}.</ref> == Ekonomija == [[Stampa:Bales_of_hay.jpg|daqsminuri| Razzett ta' Iowa.]] Fl-2005, il-PGN ta' Iowa kien ta' $ 113,5 milliards . Id-dħul medju per capita kien ta 23 340  għas-sena 2006. Il-prodotti agrikoli ewlenin huma l-qamħirrum u s-sojja . It-trobbija tal-ħnieżer u l-prodotti tal-ħalib huma fost l-attivitajiet ewlenin tas- settur primarju. L-industriji ta' Iowa huma marbuta mal-ipproċessar tal-ikel u l-agrikoltura. L-istat jimmanifattura wkoll tagħmir elettriku u kimiċi. Iowa hija l-produttur ewlieni tal-etanol fl-Istati Uniti. Des Moines għandha ċentru ta' negozji żgħar fejn is-settur tal-assigurazzjoni huwa żviluppat sew. Kumpaniji ewlenin li għandhom il-kwartieri ġenerali tagħhom f'Iowa jinkludu Principal Financial, Maytag, Rockwell Collins, Casey's General Stores, HNI Corporation, Hy-Vee, Von Maur Pioneer Hi-Bred, McLeodUSA, u Kum & Go. Fi Spirit Lake jinsab l-impjant tal-produzzjoni għall-muturi Indian, l-eqdem marka Amerikana ta' muturi, imwaqqfa fl-1901 fi Springfield, Massachusetts. Fl-2023, Iowa għaddiet liġi li tiffaċilita t-tħaddim tat-tfal. Tfal ta’ erbatax-il sena issa jistgħu jiġu impjegati f’ħasil tal-ħwejjeġ industrijali, minkejja r-riskju ta’ kuntatt ma’ prodotti tossiċi. Ta’ sittax-il sena, jistgħu jaħdmu fuq il-bjut, f’xogħlijiet ta’ skavar u twaqqigħ, jew iservu l-alkoħol. Il-liġi teżenta wkoll lill-kumpaniji mir-responsabbiltà jekk minorenni jweġġa’ jew jimrad fuq il-post tax-xogħol. == Kultura == Fir-rigward tal-mużika, il-band tal-metal Slipknot ġejja minn Iowa (aktar speċifikament minn [[Des Moines (Iowa)|Des Moines]] ), kif ukoll Stone Sour . Dave Keuning, il-kitarrist tal-band indie rock The Killers, huwa oriġinarjament minn Pella . Fl-industrija tal-films, l-attriċi Jean Seberg u l-attur Toby Huss twieldu f'Marshalltown, filwaqt li John Wayne huwa minn Winterset . L-atturi Elijah Wood u Michael Emerson huma minn Cedar Rapids, filwaqt li l-attriċi Kate Mulgrew twieldet f'Dubuque . Ir-rumanzier tal-kriminalità Donald Harstad jgħix f'Elkader. Il-film ''Field of Dreams'' li fih jieħu sehem Kevin Costner inġibed f’Dyersville. Il-films ''Twister'' u ''The Bridges of Madison County'' ġew iffilmjati hemmhekk, kif ukoll madwar mitt ieħor mill-1980ijiet 'l hawn.<ref>{{Ċita web|url=http://iowa.com/ilive/claim-to-fame/movies-made-in-iowa|titlu=Iowa Ideas|sit=iowa.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100716200216/http://iowa.com/ilive/claim-to-fame/movies-made-in-iowa|arkivju-data=2010-07-16|url-status=dead}}.</ref> == L-isports == [[Stampa:Students_rushing_renovated_Kinnick_Stadium.jpg|daqsminuri| L-Istadium Kinnick .]] * Baseball Burlington Bees Cedar Rapids Kernels Clinton LumberKings, Banditi tax-Xmara tal-Kwadrupli Bliet, Sioux City Explorers Waterloo Bucks Il-Kubs tal-Iowa . * Futbol Sioux City Bandits Quad City Steamwheelers. * Hockey fuq is-silġ Quad City Flames, Iowa Chops, Cedar Rapids RoughRiders, Sioux City Musketeers, Waterloo Black Hawks, Des Moines Buccaneers, Omaha Lancers, Chippewa Steel. * [[Baskitbol|Basketball]] Ilpup tal-Iowa . * [[Futbol]] Des Moines Menace. * Sport tal-kulleġġ ( NCAA ) : Iowa Hawkeyes, Iowa State Cyclones, Drake Bulldogs, Northern Iowa Panthers. == Noti u referenzi == [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] nip9if4vdpne62gjdz7smutnuddt8jj 0 34548 331423 2026-08-11T23:15:29Z JovalQC 21720 Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna "[[:fr:Special:Redirect/revision/235981226|Shinkansen]]" 331423 wikitext text/x-wiki [[Stampa:JR_East_Shinkansen_lineup_at_Niigata_Depot_201210.jpg|daqsminuri| Ferroviji Shinkansen fil-Lvant tal-Ġappun.]] Ix {{Lang|ja|'''Shinkansen'''}} ( kanji) :{{Lang|ja|新幹線}}, hiragana :{{Lang|ja|しんかんせん}}) hija s-sistema ferrovjarja b'veloċità għolja li qed topera [[Ġappun|fil-Ġappun]] . Dan l-isem jirreferi kemm għall-ferroviji kif ukoll għall-infrastruttura. L-użu ta' sett ta' linji ddedikati u t-tekniki użati għamlu x-Shinkansen prekursur, u [[Ġappun|l-Ġappun]] il-pijunier tal-ferrovija ta' veloċità għolja, meta daħlet fis-servizz fl-1964. Il-ferroviji Shinkansen issa huma rikonoxxuti globalment għall-kumdità, l-affidabbiltà u s-sikurezza tagħhom, kif ukoll għall-aktar ġestjoni rigoruża tagħhom (puntwalità, indafa, provvista ta' servizz),<ref>{{Ċita web|url=http://www.japan.go.jp/_src/200167/018-021aki_fr.pdf|titlu=Le Shinkansen, le train à grande vitesse qui fait des miracles|data=|sit=japan.go.jp|lingwa=fr|format=PDF}}.</ref>,<ref>{{Ċita web|url=https://www.quechoisir.org/actualite-shinkansen-japonais-contre-tgv-francais-la-claque-n2207/|titlu=Shinkansen japonais contre TGV français - La claque|data=18/05/2014|sit=quechoisir.org|lingwa=fr|data-aċċess=2015-12-13}}.</ref>.<ref>{{Ċita web|url=http://www.kanpai.fr/voyage-japon/japan-rail-jr-botte-train-sncf|titlu=Comment Japan Rail botte le train de la SNCF|data=|sit=kanpai.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2015-12-13}}.</ref> Is-suċċess kummerċjali (il-marka ta' 100 millions passiġġier intlaħqet f'inqas minn tliet snin) wassal għall-iżvilupp rapidu tan- netwerk tal-linja Shinkansen, li llum jgħaqqad l-akbar bliet fuq il-gżejjer ta' [[Honshu|Honshū]] u [[Kyūshū]] . Il-veloċità massima żdiedet ukoll, minn 210 km/siegħa 320 km/siegħa (ferroviji Hayabusa). == Denominazzjoni == It-terminu ''shinkansen'' litteralment ifisser " linja ewlenija ġdida » ( 新 : ġdid ; 幹 trunk, prinċipali ; 線 : linja). Il-ferroviji li joperaw fuq il-linji Shinkansen jissejħu uffiċjalment ''Super Express'' . Madankollu, it-terminu Shinkansen sar użu komuni biex jirreferi kemm għall-ferroviji kif ukoll għall-linji. L-espressjoni Ingliża " ''{{Lang|en|Bullet Train}}'' ," użata biss minn dawk li jitkellmu bl-Ingliż, hija traduzzjoni tal-espressjoni Ġappuniża " dangan ressha (弾丸列車? ), li kien l-isem tal-proġett inizjali meta ġie studjat għall-ewwel darba fl- {{Nowrap|années 1940}}. Il-prefiss shin (新) ifisser "ġdid" bil-Ġappuniż. Il-preżenza tiegħu fl-ismijiet tal-istazzjonijiet (pereżempju, l-[[istazzjon Shin-Osaka]]) għalhekk mhijiex tfakkira diretta tal-isem ''shinkansen'', iżda sempliċement il-konsegwenza tal-ħtieġa għal stazzjonijiet ġodda, partikolarment għal raġunijiet tekniċi: ix-Shinkansen juża wisa' tal-binarji differenti mill-bqija tan-netwerk Ġappuniż. Fil-bidu tal-operat tagħhom, dawn il-ferroviji kienu magħrufa wkoll fil-Punent bħala ''Tōkaidō'', wara l-isem tal-ewwel linja li kienet topera, il- linja Shinkansen Tōkaidō . == Storja == Il-Ġappun kien l-ewwel pajjiż li żviluppa linji ferrovjarji ddedikati għal veloċità għolja bil- gauge standard ta' 1 435  . Fil-fatt, in-netwerk Ġappuniż juża l-gauge Brittaniku oriġinali ta' 3 pieds 6 pouces ( 1 067  ), magħruf bħala " {{Lang|en|Cape Gauge}} » ( Spazjar tal-kappa, kif użat partikolarment fil-kolonji Brittaniċi tal-Afrika t'Isfel). Dan l-ispazjar huwa adattat tajjeb ħafna għall-karattru ġeneralment muntanjuż tal-pajjiż. Jippermetti l-użu ta' raġġi ta' kurvatura iżgħar u b'hekk inaqqas l-ispejjeż tal-infrastruttura anke f'terren diffiċli, iżda jirriżulta f'linji mdawwrin ħafna biex jinqerdu l-ostakli fit-terren, u dan jipprevjeni ż-żieda fil-veloċità tat-traffiku. Anke aktar milli għal-linji l-qodma, dawk tax-Shinkansen ikkawżaw il-kostruzzjoni ta’ diversi xogħlijiet ta’ inġinerija, bħal mini u viadotti xi kultant twal ħafna għal xi wħud minnhom, sabiex jingħelbu l-ostakli filwaqt li jiġu limitati l-kurvi għal raġġi ta’ 2,500 m u l-inklinazzjonijiet għal 1%. L-ewwel taqsima tax-Shinkansen, fuq it- Tōkaidō bejn [[Tokjo|Tokyo]] u Shin-Osaka, hija bbażata fuq studji mill-1938 u b'mod partikolari l-proġett ta' " ''{{Lang|en|bullet train}}'' » abbandunat fl-1943. Juża mill-ġdid parti mill-art akkwistata dak iż-żmien u mini mibnija parzjalment. Il-kostruzzjoni bdiet fl- 1959, u l-ewwel linja ġiet inawgurata fl-1959.{{Data|1|octobre|1964|dans les chemins de fer}} F’din l-okkażjoni, ġew inċiżi u ppreżentati midalji lil diversi persuni. Ix-Shinkansen tela’ għal 256 km/siegħa, iżda ma kiserx rekord dinji. Dan ir-rekord kien ġie stabbilit għal 331 km/siegħa mil-lokomotivi BB 9004 u CC 7107 tal- SNCF, mid- {{Data|29 mars 1955}} . Il-linja kienet suċċess immedjat; il-mira ta’ mitt miljun passiġġier intlaħqet f’inqas minn tliet snin, preċiżament il-{{Data|13|juillet|1967|dans les chemins de fer}} Wara 40 ans ta' servizz ({{Data|4|octobre|2004|dans les chemins de fer}} === Żieda fil-veloċitajiet === L-ewwel ferroviji elettriċi Shinkansen (serje 0) operaw b'veloċità massima ta' 210 km/h, imbagħad 220 km/h. L-aħħar ferroviji tas-serje 0, bl-imnieħer distintiv tagħhom li huwa strutturat b'mod aerodinamiku (li jixbah ħafna l-imnieħer tal-ajruplan DC-8), ġew irtirati mis-servizz fi tmiem l-2008. Eluf ta' nies ivvjaġġaw biex jaraw l-aħħar vjaġġ ta' wieħed minn dawn il-ferroviji fl-aħħar jum ta' operazzjoni kummerċjali tiegħu. Sussegwentement inbnew ħafna tipi oħra ta' ferroviji, kull wieħed distint minn forma u livrea partikolari, kif ukoll minn prestazzjoni li tevolvi, mingħajr ma neċessarjament il-veloċità massima ta' kull serje ġdida qabżet dik tas-serje preċedenti. Bil-ftuħ ta' linji ġodda u l-introduzzjoni ta' settijiet ta' ferroviji ġodda, il-veloċitajiet operattivi żdiedu gradwalment. : * Fuq il-linja Sanyo Shinkansen, il-ferroviji tas-serje {{Nowrap|séries [[Shinkansen série 500|500]]}} u N700 joperaw b'veloċità ta' 300 km/siegħa ; * Fuq il-linja Tōhoku Shinkansen, il-ferroviji l-ġodda tas-serje E5 (hayabusa) jimxu b'veloċità ta' 320 km/h minn {{Data|mars 2013}} (veloċità massima fuq ċerti sezzjonijiet, partikolarment lejn it-tramuntana tal-linja, lejn Aomori ) ; * fuq il-linja Hokkaido Shinkansen (qed tinbena sa Sapporo) 360 km/siegħa fl-2031 ; * Fuq il-linji l-oħra, il-veloċitajiet tal-kruċiera jvarjaw minn 240 għandu 275 km/siegħa . == Sfruttament == Oriġinarjament iddisinjati biex jittrasportaw passiġġieri u merkanzija lejl u nhar, il-linji Shinkansen fl-aħħar mill-aħħar iġorru biss passiġġieri, u n-netwerk ikun magħluq minn nofsillejl sas 6 h filgħodu biex ikun hemm ħin għall-manutenzjoni. Is-servizz ta’ billejl huwa pprovdut minn ftit ferroviji ta’ billejl fuq in-netwerk normali tal-kejl tal-miter. === Sigurtà === [[Stampa:JRW_500_series_shinkansen_set_W1.jpg|daqsminuri| Serje Shinkansen 500 .]] F'aktar minn 50 ans ta' storja, ix-Shinkansen ittrasporta aktar minn 5,6 milliards passiġġier mingħajr ebda inċident kbir.<ref>{{Ċita web|url=https://www.lopinion.fr/international/le-tgv-japonais-passe-a-la-vitesse-superieure|titlu=Le TGV japonais passe à la vitesse supérieure|data=1/10/2014|sit=L'Opinion|lingwa=fr|data-aċċess=02/01/2025}}</ref> ==== Riskji sismiċi ==== It -terremot tat- {{Data|23|octobre|2004}} ikkawża d-derailjament pjuttost spettakolari iżda mingħajr vittmi ta' ferrovija Shinkansen 200 li kienet qed topera s-servizz {{Nowrap|Tokyo 231}}, li kienet qed tivvjaġġa b'veloċità ta' 200 km/siegħa fuq il-linja Tokyo-Niigata, bejn l-istazzjonijiet ta' Echigoyuzawa u Nagaoka. Din kienet l-ewwel darba li seħħ derailjament fuq in-netwerk Shinkansen minn meta nfetaħ fl-1964. Il-linji Shinkansen huma tabilħaqq konnessi ma' sismografi li jindunaw bl-iċken movimenti tal-art u jattivaw ibbrejkjar ta' emerġenza tal-vetturi ferrovjarji f'każ ta' terremot. Fl-aħħar każ, il-ħin ta’ reazzjoni (b’mod aktar preċiż, il-ħin meħtieġ biex il-ferrovija tieqaf kompletament wara li nstab it-terremot) ma setax jipprevjeni d-derailjament moderat tax-Shinkansen, peress li l-linja għaddiet qrib wisq tal-epiċentru tal-mewġ sismiku. Wara t -terremot u t-tsunami tal-11 ta' Marzu 2011, il-linji kollha Shinkansen tal-kumpanija ferrovjarja {{Lang|en|[[JR East]]}} ġew sospiżi (iċċekkjar tal-istrutturi tal-inġinerija u diversi xogħlijiet bħal fl-istazzjon ta' Sendai, nuqqas temporanju ta' enerġija elettrika minħabba l-għeluq ta' 4 centrales ). Fl-aħħar, it-traffiku reġa’ beda suċċessivament fuq 4 lignes inizjalment <ref>{{En}} [http://www.jreast.co.jp/e/ {{Lang|en|JR East}}], le 31 mars 2011.</ref> iżda reġgħet seħħet interruzzjoni temporanja tas-servizz bit-theżżiża ta’ 7.4 fuq l-iskala Richter fis {{Data|7 avril 2011}} fuq dawn l-istess linji. Fl-aħħar, il-linji kollha Shinkansen tal-kumpanija ferrovjarja {{Lang|en|[[JR East]]}} reġgħu bdew is-servizz fid- {{Data|29 avril 2011}} (skedi tal-ħin adattati mbagħad l-iskeda tas-soltu).<ref>{{En}} [http://www.jreast.co.jp/e/ {{Lang|en|JR East}}], le 29 avril 2011.</ref> Ma kien hemm l-ebda derailjament tax-Shinkansen matul dan it-terremot u l-ħafna theżżiżiet sussegwenti tiegħu. Terremot qawwi fil-Lbiċ tal-Ġappun ħdejn Kumamoto filgħaxija tal- {{Data|14 avril 2016}} ikkawża d-derailjament parzjali ta' ferrovija Shinkansen mingħajr passiġġieri abbord. Bosta theżżiżiet ta' wara qawwija jeħtieġu s-sospensjoni temporanja tas-servizz Shinkansen fiż-żona. L-operat normali tiegħu ġie restawrat fis- {{Data|27 avril 2016}} . Terremot qawwi fis {{Data|16 mars 2022}} ikkawża għeluq ta' emerġenza tas-servizz Shinkansen fit-Tramuntana tal-Ġappun (reġjun ta' Tohoku). Ferrovija Shinkansen li kienet qed iġġorr 78 persuna (2 settijiet ta' treni akkoppjati - E5 + E6 - servizz Hayabusa) derailjat kważi għalkollox diversi kilometri fit-tramuntana tal -istazzjon ta' Fukushima ħdejn Shiroishi (interruzzjoni totali fit-taqsima bejn NasuShiobara u Moriaka). JR East tħabbar li l-konnessjoni bejn l-istazzjonijiet ta' Kōriyama u Fukushima reġgħet bdiet {{Data|2 avril 2022}} . Il-ferroviji qed jimxu b'veloċitajiet imnaqqsa, sa 160 kilometru fis-siegħa, li hija madwar nofs il-veloċità tas-soltu.<ref>{{Ċita web|url=https://furansujapon.com/shinkansen/|titlu=Shinkansen : le train à grande vitesse du Japon|data=2022-03-15|sit=FuransuJapon|lingwa=fr|data-aċċess=2022-04-02}}</ref> In-netwerk Shinkansen (Tohoku) reġa’ huwa attiv fuq il-linji kollha iżda b’veloċitajiet imnaqqsa fuq sezzjonijiet li għadhom qed jinbnew mill-Ħamis {{Data|14 avril 2022}} (il-vjaġġi tas-soltu huma bħala medja 30 minuta itwal fuq l-itwal rotot) Minn dakinhar 'l hawn, il-ħin tal-ivvjaġġar reġa' lura għan-normal. == Futur == === Tnaqqis tal-ħoss === It-tnaqqis tal-istorbju bħalissa huwa prijorità għall-kumpaniji ferrovjarji li joperaw ix-Shinkansen. Għal dan il-għan, qed jiġu studjati jew ittestjati ġenerazzjonijiet ġodda ta’ settijiet tal-ferroviji. Ladarba jidħlu fis-servizz, is-settijiet tal-ferroviji l-aktar antiki u storbjużi se jitneħħew mis-servizz. Minħabba d-densità għolja tal-popolazzjoni tal-Ġappun, kważi l-linji kollha tas-Shinkansen jgħaddu direttament mill-bliet, ħafna drabi inqas minn 20 metru mid-djar, bi ftit sezzjonijiet rurali fuq it-Tōkaidō Shinkansen. Is-Sanyō Shinkansen u l-Kyūshū Shinkansen huma aktar rurali iżda jinkludu ħafna mini. It-Tohoku Shinkansen, bl-eċċezzjoni notevoli taż-żona ħdejn Tokyo, huwa inqas affettwat mid-densità tal-popolazzjoni u r-restrizzjonijiet tal-istorbju. === Veloċitajiet miżjuda === Mill {{Data|5 mars 2011}}, 3 mois wara l-ftuħ tal-estensjoni tal-linja Tōhoku Shinkansen bejn Hachinohe u Shin-Aomori, {{Lang|en|JR East}} ilha topera s-servizz il-ġdid ''Hayabusa'' (falkun pellegrin). Jiġi operat mill-ferroviji lussużi <nowiki><span about="#mwt97" class="nowrap" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;partial&amp;quot;:false,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true,&amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;quot;:[],&amp;quot;optionalTargetParams&amp;quot;:[]}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Nowrap&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Mudell:Nowrap&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{&amp;quot;1&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;série E5&amp;quot;}},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mw9w" typeof="mw:Transclusion">série E5</span></nowiki> Shinkansen fi 300 km/siegħa . Traffiku fit- 320 km/h ilha fis-seħħ minn tmiem {{Data|mars 2013}} bejn Utsunomiya u Morioka Din il-veloċità tippermetti vjaġġi ta' 2 heures u 59 minutes bejn Tokyo u Shin-Aomori, distanza ta' 675  , meta mqabbla ma' 3 siegħa 10 qabel.<ref>{{Ċita web|url=http://www.jreast.co.jp/e/investor/ar/2013/pdf/ar_2013_all.pdf|titlu=East Japan Railway Company - Annual Report 2013|data=2013|sit=jreast.co.jp|lingwa=en|format=PDF}}</ref> Il-pjan inizjali kien li dawn is-settijiet tal-ferroviji, derivati mill-prototipi {{Nowrap|[[Fastech 360]]}}, jitħaddmu 360 km/siegħa, iżda dan il-proġett bħalissa huwa limitat mill-istorbju ġġenerat b'din il-veloċità u distanzi ta' bbrejkjar eċċessivament twal. Hemm ukoll pjanijiet fis-seħħ biex jitħaddmu settijiet ta’ ferrovija ġodda ta’ 350 km/siegħa fuq il-linja Sanyō. Il-prototip " ALFA-X ", li ilu jiġi ttestjat minn nofs l-2019, se jkun jista' jivvjaġġa b'veloċitajiet kummerċjali sa 360 km/h mingħajr id-difetti msemmija hawn fuq. == Lista tal-linji Shinkansen == === Linji normali === [[Stampa:Shinkansen_map_202405_en.png|daqsminuri| Mappa tal-linji Shinkansen (post) (Mejju 2024).]] * Tōkaidō Shinkansen ( Tokjo – Shin-Osaka ) * Shinkansen Sanyō (Shin-Osaka - Hakata ) * Shinkansen Tōhoku (Tokyo - Shin-Aomori ) * Shinkansen Jōetsu ( Ōmiya – Niigata ) * Shinkansen Hokuriku ( Takasaki - Tsuruga ) * Shinkansen Kyūshū (Hakata - Kagoshima-Chūō ) * Shinkansen Hokkaidō (Shin-Aomori - Shin-Hakodate-Hokuto permezz tal -Mina Seikan ) * Shinkansen Nishi Kyūshū ( Takeo-Onsen – Nagasaki ). Linji oħra ta' gauge standard jintużaw minn ferroviji Shinkansen, iżda ma jappartjenux għan-netwerk Shinkansen bħala tali. : * il- linja Hakata-Minami (Hakata - Hakata-Minami) Linja ta' 8  għad-depot ta' Hakata ; * il-linja Gala Yuzawa ( Echigo-Yuzawa - Gala Yuzawa ) : fergħa tal-linja Jōetsu biex isservi r-resort tal-isports tax-xitwa Gala Yuzawa. === Linji ta' gauge dejqa === Żewġ linji Shinkansen inbnew ukoll billi linji konvenzjonali qodma ġew konvertiti għal dawk b'gauge standard . Huma msejħa " Mini Shinkansen "għax il-limitu tal-veloċità ( 130 (massimu ) : * il-linja Shinkansen Yamagata ( Fukushima – Shinjō ) ; * il-linja Akita Shinkansen ( Morioka - Akita ). === Linji li qed jinbnew jew li qed jiġu studjati === Minħabba l-ispiża tal-linji l-ġodda, in-netwerk Shinkansen ippjanat fis- {{Nowrap|années 1960}} mhux komplut, iżda l-linji l-aktar importanti huma lesti jew kważi lesti. Il-politika attwali titlob it-tlestija tal-proġetti li għaddejjin u l-estensjoni lejn it-tramuntana, iżda xi fergħat ippjanati x'aktarx qatt ma jinbnew sakemm l-iżviluppi ekonomiċi u/jew demografiċi ma jkunux favorevoli. Pereżempju, il-linja ta' Shikoku, li kellha taqsam il-Pont Intern ta' Seto bejn Honshu u Shikoku, u l-linja maħsuba biex isservi l-Ajruport Internazzjonali ta' Narita f'Tokjo. L-estensjoni tal-linja Hokkaido Shinkansen minn Hakodate sa Sapporo għaddejja u hija skedata li titlesta fl-2031 <ref>{{Ċita web|url=https://www.powderlife.com/blog/vote-on-the-new-kutchan-station-design/|titlu=Vote On The New Kutchan Station Design|data=18/1/2024|sit=Powder Life|lingwa=en|data-aċċess=2/1/2025}}</ref> ; il-kostruzzjoni għaddejja minn Oshima-Ono sa Yakumo (inkluża l-kostruzzjoni tal-Mina Murayama ta' 5 265  ) (it-tlestija tiegħu hija ppjanata għall-aħħar tal-2022). Diversi sezzjonijiet oħra qegħdin jinbnew tul ir-rotta kollha lejn Sapporo, iżda l-ftuħ ġenerali tal-linja <ref>{{Ċita web|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/fr/news/20240508_21/|titlu=La ligne d'extension du Hokkaido Shinkansen risque de manquer son objectif d’inauguration en 2030|sit=nhk.or.jp|lingwa=fr|data-aċċess=2024-05-09}}</ref> jista' jiġi ttardjat b'diversi snin.<ref>{{Ċita web|url=https://www.nippon.com/fr/news/yjj2024050800660/|titlu=La date de l’ouverture d’une ligne de Shinkansen jusqu’à Sapporo est repoussée|data=2024-05-09|sit=nippon.com|lingwa=fr|data-aċċess=2024-05-09}}</ref> Proġetti tal-linja fit-tul (sitwazzjoni mill-10-09-2025) : * jistabbilixxi konnessjoni kummerċjali minn Kanazawa sa Shin-Osaka b'rotta definittiva tas-sezzjoni l-ġdida li għandha tinbena bejn Tsuruga u Shin-Osaka (tgħaddi minn Obama u Kyoto) li x-xogħlijiet tagħha għandhom jibdew fl-2031 bil-kummissjonar kummerċjali mistenni {{Data|mars 2046}}.<ref>{{Ċita web|url=https://japannews.yomiuri.co.jp/society/general-news/20240316-175041/|titlu=Hokuriku Shinkansen’s Kanazawa-Tsuruga Section Opens|data=16 mars 2024|sit=japannews.yomiuri.co.jp|lingwa=en|data-aċċess=16 mars 2024}}.</ref> Jeħtieġ li jinbnew għadd ta' mini, partikolarment fis-sezzjoni minn Obama sa Kyoto, għalhekk it-tul tal-proġett ta' kostruzzjoni. ; * Chūō Maglev Shinkansen L-ewwel sezzjoni tinsab taħt kostruzzjoni mill -istazzjon ta' Shinagawa, li jinsab fin-nofsinhar ta' Tokyo (dan l-istazzjon u l-inħawi tiegħu huma s-suġġett ta' tiġdid urban importanti ħafna li beda fl-2015 u probabbilment se jkompli sal-2027) sal -istazzjon ta' Nagoya b'ftuħ lil hinn mill-2027.<ref>{{Ċita web|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/fr/news/20240329_26/|titlu=Central Japan Railway annonce que son train à sustentation magnétique ne sera pas mis en service d’ici 2027|sit=nhk.or.jp|lingwa=fr|data-aċċess=2024-03-29}}</ref> Aktar tard, it-tieni taqsima se tkun qed tinbena minn Nagoya sa Osaka bil-ftuħ ippjanat f'Marzu {{Data|mars 2037}} l-aktar kmieni, grazzi għal finanzjament pubbliku li jippermetti aċċelerazzjoni ta' 8 snin tal-iskeda inizjali ta' kummissjonar ippjanata għall-2045. == Tipi ta' Shinkansen == Shinkansen kollha huma unitajiet multipli elettriċi li joperaw fuq kurrent alternanti 20 50 Hz . Ferrovija tikkonsisti f'massimu ta' sittax-il element inseparabbli u motorizzati. Ferrovija tista' tkun magħmula minn diversi settijiet ta' ferroviji akkoppjati jekk il-ferrovija hekk iffurmata ma taqbiżx it-tul ta' sett ta' ferrovija ta' sittax-il vagun, jiġifieri madwar 400  twila. Fil-prattika, dan jikkorrispondi l-aktar għal akkoppjar magħmul b'żewġ trenijiet.<ref>{{Ċita web|url=http://tripleaincorporated.blogspot.com/2014/07/beautiful-japanese-trains-les-formes.html|titlu=Beautiful japanese trains : les formes|awtur=Hervé Lacrampe|data=19-07-2014|sit=tripleaincorporated.blogspot.com|lingwa=fr}}</ref> === Mudelli attwali === {| class="wikitable sortable" |+Modèles actuels ! scope="col" |Série ! scope="col" |Photo ! scope="col" |Construction ! scope="col" |Nb construit ! scope="col" |Vitesse max |- |500 |[[Stampa:Series500-Kodama.jpg|ħolqa=Fichier:Series500-Kodama.jpg|75x75px]] | align="center" |1995 - 1998 | align="center" |9 | align="center" |320 |- |700 |[[Stampa:JR_Central_Shinkansen_700.jpg|ħolqa=Fichier:JR_Central_Shinkansen_700.jpg|75x75px]] | align="center" |1997 - 2006 | align="center" |91 | align="center" |285 |- |800 |[[Stampa:Kyushu_Railway_-_Series_800-1000_-_01.JPG|ħolqa=Fichier:Kyushu_Railway_-_Series_800-1000_-_01.JPG|75x75px]] | align="center" |2003 - 2010 | align="center" |9 | align="center" |260 |- |N700<br /><br />N700A N700S |[[Stampa:Series-N700S-J2.jpg|ħolqa=Fichier:Series-N700S-J2.jpg|75x75px]] | align="center" |2007 - 2030 | align="center" |202 | align="center" |300 |- |E2 |[[Stampa:E2_J53_Hayate_18_Nasu-Shiobara_20101212.jpg|ħolqa=Fichier:E2_J53_Hayate_18_Nasu-Shiobara_20101212.jpg|75x75px]] | align="center" |1997 - 2010 | align="center" |53 | align="center" |320 |- |E3 |[[Stampa:E3-Komachi-R20-131109.JPG|ħolqa=Fichier:E3-Komachi-R20-131109.JPG|75x75px]] | align="center" |1997 - 2009 | align="center" |41 | align="center" |130 / 320 |- |E5/H5 |[[Stampa:Series-E5-U15_Yamabiko-50.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E5-U15_Yamabiko-50.jpg|75x75px]] | align="center" |2009 - 2021 | align="center" |63 | align="center" |360 |- |E6 |[[Stampa:Series-E6_Z14_Komachi.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E6_Z14_Komachi.jpg|75x75px]] | align="center" |2012 - 2014 | align="center" |24 | align="center" |130 / 360 |- |E7/W7 |[[Stampa:Series-E7-F19.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E7-F19.jpg|75x75px]] | align="center" |2013 - 2021 | align="center" |41 | align="center" |275 |- |E8 | | align="center" |2022 - 2026 | align="center" |15 | align="center" |130 / 300 |} === Mudelli rtirati mis-servizz === {| class="wikitable sortable" |+Mudelli rtirati mis-servizz ! scope="col" | Serje ! scope="col" | Ritratt ! scope="col" | Kostruzzjoni ! scope="col" | Nb mibni ! scope="col" | Veloċità massima ! scope="col" | Rimarki |- | 0 |[[Stampa:Shinkansen_type_0_Hikari_19890506a.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_type_0_Hikari_19890506a.jpg|75x75px]] | align="center" |1963 - 1986 | align="center" | 3 216 caisses | align="center" | 220 | L-ewwel mudell Shinkansen. Fis-servizz mill-1964 sal-2008. |- | 100 |[[Stampa:G1_Kodama_464_Nagoya_20030509.JPG|ħolqa=Fichier:G1_Kodama_464_Nagoya_20030509.JPG|75x75px]] | align="center" |1984 - 1991 | align="center" | 66 | align="center" | 230 | Fis-servizz mill-1985 sal-2012. |- | 200 |[[Stampa:221-1_Sendai_General_Shinkansen_Depot_20060729.JPG|ħolqa=Fichier:221-1_Sendai_General_Shinkansen_Depot_20060729.JPG|75x75px]] | align="center" |1980 - 1986 | align="center" | 66 | align="center" | 240 | Fis-servizz mill-1982 sal-2013. |- | 300 |[[Stampa:Shinkansen_300-3000_F1.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_300-3000_F1.jpg|75x75px]] | align="center" |1989 - 1998 | align="center" | 69 | align="center" | 270 | Fis-servizz mill-1992 sal-2012. |- | 400 |[[Stampa:JR_East_shinkansen_400_tsubasa_6cars.jpg|ħolqa=Fichier:JR_East_shinkansen_400_tsubasa_6cars.jpg|75x75px]] | align="center" |1990 - 1992 | align="center" | 12 | align="center" | 240 | L-ewwel mudell mini-Shinkansen. Fis-servizz mill-1992 sal-2010. |- | E1 |[[Stampa:Shinkansen-e1.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen-e1.jpg|75x75px]] | align="center" | 1994 - 1995 | align="center" | 6 | align="center" | 240 | L-ewwel mudell kompletament 2 niveaux . Fis-servizz mill-1994 sal-2012. |- | E4 |[[Stampa:JR_East_Shinkansen_E4.jpg|ħolqa=Fichier:JR_East_Shinkansen_E4.jpg|75x75px]] | align="center" | 1997 - 2003 | align="center" | 26 | align="center" | 240 | Ferroviji b'żewġ sulari. Fis-servizz mill-1997 sal-2021. |} === Esportazzjoni ta' mudelli === {| class="wikitable sortable" |+Esportazzjoni ta' mudelli ! scope="col" | Serje ! scope="col" | Ritratt ! scope="col" | Kostruzzjoni ! scope="col" | Nb mibni ! scope="col" | Veloċità massima ! scope="col" | Rimarki |- | 700T |[[Stampa:THSR_700T_126-12_20130807.jpg|ħolqa=Fichier:THSR_700T_126-12_20130807.jpg|75x75px]] | align="center" |2004 - għaddej | align="center" | 34 sena | align="center" | 300 | Mudell ibbażat fuq is- {{Nowrap|série 700}} għall {{Lang|en|[[Taiwan High Speed Rail]]}} . Fis-servizz mill-2007. |- | CRH2A |[[Stampa:CRH2A-天津临时客站.jpg|ħolqa=Fichier:CRH2A-天津临时客站.jpg|75x75px]] | align="center" |2007 - għaddej | align="center" | 100 | align="center" | 250 | Mudell ibbażat fuq is-serje E2 għall {{Lang|en|[[China Railways]]}} . Fis-servizz mill-2007. |- | CRH2C |[[Stampa:CRH2-011A.JPG|ħolqa=Fichier:CRH2-011A.JPG|75x75px]] | align="center" |2007 - għaddej | align="center" | 50 | align="center" | 350 | Mudell ibbażat fuq is-serje E2 għall {{Lang|en|[[China Railways]]}} . Fis-servizz mill-2008. |} === prototip u mqadef tal-kejl === {| class="wikitable sortable" |+prototip u mqadef tal-kejl ! scope="col" | Serje ! scope="col" | Ritratt ! scope="col" | Kostruzzjoni ! scope="col" | Nb mibni ! scope="col" | Veloċità massima ! scope="col" | Rimarki |- | WIN350 |[[Stampa:JRWest-500-906_(WIN350-6).jpg|ħolqa=Fichier:JRWest-500-906_(WIN350-6).jpg|75x75px]] | align="center" |1992 - 1996 | align="center" | 1 | align="center" | 350 | Prototip. |- | STAR21 |[[Stampa:JRE_953-5_953-1.jpg|ħolqa=Fichier:JRE_953-5_953-1.jpg|75x75px]] | align="center" |1992 - 1998 | align="center" | 1 | align="center" | 425 | Prototip. |- | 300X |[[Stampa:JR_Class_955_300X_001.jpg|ħolqa=Fichier:JR_Class_955_300X_001.jpg|75x75px]] | align="center" |1995 - 2002 | align="center" | 1 | align="center" | 443 | Prototip. |- | FASTECH 360 |[[Stampa:FASTECH_360-S.JPG|ħolqa=Fichier:FASTECH_360-S.JPG|75x75px]] | align="center" |2005 - 2006 | align="center" | 2 | align="center" | 405 | Prototipi li jbassru l-E5 u l-E6, riformati fl-2008 u l-2009. |- | FGT |[[Stampa:FGT_Kan-onji.jpg|ħolqa=Fichier:FGT_Kan-onji.jpg|75x75px]] | align="center" |1998 - 2014 | align="center" | 3 | align="center" | 300 | Prototipi ta' Shinkansen (Free Gauge Train) b'gauge varjabbli biex joperaw kemm fuq linji Shinkansen kif ukoll fuq linji konvenzjonali. Il-prototip tat- 3 Il-ġenerazzjoni tnediet f'April 2014.<ref>{{En}} [http://ajw.asahi.com/article/behind_news/social_affairs/AJ201404200014 Article du Asahi Shimbun du 20 avril 2014].</ref> |- | ALFA-X |[[Stampa:E956S13Sendai.jpg|ħolqa=Fichier:E956S13Sendai.jpg|75x75px]] | align="center" | 2019 - | align="center" | 1 | align="center" | 400 | Prototip li jbassar il-ferroviji Shinkansen futuri ta' JR East sal-2030. Serje E956. |- | Tabib Isfar |[[Stampa:Type923-T4.jpg|ħolqa=Fichier:Type923-T4.jpg|75x75px]] | align="center" | 1961 - 2005 | align="center" | 8 | align="center" | 270 | Settijiet ta' trenijiet għall-kejl u l-analiżi, 2 rames li bħalissa qegħdin fis-servizz (JR West Series 923-3000 u JR East Series 926 East-i). |} === Gallerija tar-ritratti === <gallery mode="packed"> Stampa:Shinkansen_0-series.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_0-series.jpg|alt=Série 0.| Serje 0. Stampa:Shinkansen100.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen100.jpg|alt=Série 100.| Serje 100. Stampa:Shinkansen_200kei_G45.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_200kei_G45.jpg|alt=Série 200.| Serje 200. Stampa:JR_Central_Shinkansen_300.jpg|ħolqa=Fichier:JR_Central_Shinkansen_300.jpg|alt=Série 300.| Serje 300. Stampa:400_L3_Tsubasa_Yamagata_20020824.jpg|ħolqa=Fichier:400_L3_Tsubasa_Yamagata_20020824.jpg|alt=Série 400 (Tsubasa).| Serje 400 ( ''Tsubasa'' ). Stampa:Shinkansen_500_series_W2_formation.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_500_series_W2_formation.jpg|alt=Série 500.| Serje 500. Stampa:JRW_Shinkansen_Series_700_B9_set.jpg|ħolqa=Fichier:JRW_Shinkansen_Series_700_B9_set.jpg|alt=Série 700.| Serje 700. Stampa:Shinkansen_700_Rail_Star_(8086223807).jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_700_Rail_Star_(8086223807).jpg|alt=Série 700 (Hikari Rail Star).| Serje 700 ( ''{{Lang|en|Hikari Rail Star}}'' ). Stampa:Kyushu_Railway_-_Series_800-1000_-_01.JPG|ħolqa=Fichier:Kyushu_Railway_-_Series_800-1000_-_01.JPG|alt=Série 800 (Tsubame).| Serje 800 ( ''Tsubame'' ). Stampa:Series-N700A-F20.jpg|ħolqa=Fichier:Series-N700A-F20.jpg|alt=Série N700 / N700A / N700S.| Serje N700 / N700A / N700S. Stampa:Shinkansen_N700-7000_S1_(49766090102).jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_N700-7000_S1_(49766090102).jpg|alt=Série N700-7000 (Sakura).| Serje N700-7000 ( ''Sakura'' ). Stampa:JR_East_Shinkansen_E1(renewal).jpg|ħolqa=Fichier:JR_East_Shinkansen_E1(renewal).jpg|alt=Série E1 (Max Toki).| Serje E1 ( ''Max Toki'' ). Stampa:Series-E2-1000-J70.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E2-1000-J70.jpg|alt=Série E2.| Serje E2. Stampa:E3-Komachi-R20-131109.JPG|ħolqa=Fichier:E3-Komachi-R20-131109.JPG|alt=Série E3.| Serje E3. Stampa:Series-E3-2000_R67_Tsubasa.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E3-2000_R67_Tsubasa.jpg|alt=Série E3-2000 (Tsubasa).| Serje E3-2000 ( ''Tsubasa'' ). Stampa:Series-E4-P20.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E4-P20.jpg|alt=Série E4 (Max).| Serje E4 ( ''Massimu'' ). Stampa:Shinkansen,_the_Hayabusa_and_the_Super-Komachi_super_express.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen,_the_Hayabusa_and_the_Super-Komachi_super_express.jpg|alt=Série E5 (Hayabusa).| Serje E5 ( ''Hayabusa'' ). Stampa:E6_series_Z12_Komachi_20161013.jpg|ħolqa=Fichier:E6_series_Z12_Komachi_20161013.jpg|alt=Série E6 (Komachi).| Serje E6 ( ''Komachi'' ). Stampa:SeriesE7-F19.jpg|ħolqa=Fichier:SeriesE7-F19.jpg|alt=Série E7.| Serje E7. Stampa:Type923-T4.jpg|ħolqa=Fichier:Type923-T4.jpg|alt=Série 923 (Doctor Yellow).| Serje 923 ( ''{{Lang|en|[[Doctor Yellow]]}}'' ). Stampa:TypeE926.jpg|ħolqa=Fichier:TypeE926.jpg|alt=Série E926 (East i).| Serje E926 ( ''{{Lang|en|East i}}'' ). Stampa:THSR_700T_TR17_20130907.jpg|ħolqa=Fichier:THSR_700T_TR17_20130907.jpg|alt=Série 700T Series (Taiwan).| Serje 700T (Tajwan). Stampa:CRH2A-4028_at_Pearl_River_West_Bridge_(20180924125904).jpg|ħolqa=Fichier:CRH2A-4028_at_Pearl_River_West_Bridge_(20180924125904).jpg|alt=CRH2 (Chine).| CRH2 (Ċina). </gallery> == Noti u referenzi == [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] p5qjqqv73wroqg70g3o22tijds5sjke 331424 331423 2026-08-11T23:16:55Z JovalQC 21720 331424 wikitext text/x-wiki [[Stampa:JR_East_Shinkansen_lineup_at_Niigata_Depot_201210.jpg|daqsminuri| Ferroviji Shinkansen fil-Lvant tal-Ġappun.]] Ix {{Lang|ja|'''Shinkansen'''}} ( kanji :{{Lang|ja|新幹線}}, hiragana :{{Lang|ja|しんかんせん}}) hija s-sistema ferrovjarja b'veloċità għolja li qed topera [[Ġappun|fil-Ġappun]] . Dan l-isem jirreferi kemm għall-ferroviji kif ukoll għall-infrastruttura. L-użu ta' sett ta' linji ddedikati u t-tekniki użati għamlu x-Shinkansen prekursur, u [[Ġappun|l-Ġappun]] il-pijunier tal-ferrovija ta' veloċità għolja, meta daħlet fis-servizz fl-1964. Il-ferroviji Shinkansen issa huma rikonoxxuti globalment għall-kumdità, l-affidabbiltà u s-sikurezza tagħhom, kif ukoll għall-aktar ġestjoni rigoruża tagħhom (puntwalità, indafa, provvista ta' servizz),<ref>{{Ċita web|url=http://www.japan.go.jp/_src/200167/018-021aki_fr.pdf|titlu=Le Shinkansen, le train à grande vitesse qui fait des miracles|data=|sit=japan.go.jp|lingwa=fr|format=PDF}}.</ref>,<ref>{{Ċita web|url=https://www.quechoisir.org/actualite-shinkansen-japonais-contre-tgv-francais-la-claque-n2207/|titlu=Shinkansen japonais contre TGV français - La claque|data=18/05/2014|sit=quechoisir.org|lingwa=fr|data-aċċess=2015-12-13}}.</ref>.<ref>{{Ċita web|url=http://www.kanpai.fr/voyage-japon/japan-rail-jr-botte-train-sncf|titlu=Comment Japan Rail botte le train de la SNCF|data=|sit=kanpai.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2015-12-13}}.</ref> Is-suċċess kummerċjali (il-marka ta' 100 millions passiġġier intlaħqet f'inqas minn tliet snin) wassal għall-iżvilupp rapidu tan- netwerk tal-linja Shinkansen, li llum jgħaqqad l-akbar bliet fuq il-gżejjer ta' [[Honshu|Honshū]] u [[Kyūshū]] . Il-veloċità massima żdiedet ukoll, minn 210 km/siegħa 320 km/siegħa (ferroviji Hayabusa). == Denominazzjoni == It-terminu ''shinkansen'' litteralment ifisser " linja ewlenija ġdida » ( 新 : ġdid ; 幹 trunk, prinċipali ; 線 : linja). Il-ferroviji li joperaw fuq il-linji Shinkansen jissejħu uffiċjalment ''Super Express'' . Madankollu, it-terminu Shinkansen sar użu komuni biex jirreferi kemm għall-ferroviji kif ukoll għall-linji. L-espressjoni Ingliża " ''{{Lang|en|Bullet Train}}'' ," użata biss minn dawk li jitkellmu bl-Ingliż, hija traduzzjoni tal-espressjoni Ġappuniża " dangan ressha (弾丸列車? ), li kien l-isem tal-proġett inizjali meta ġie studjat għall-ewwel darba fl- {{Nowrap|années 1940}}. Il-prefiss shin (新) ifisser "ġdid" bil-Ġappuniż. Il-preżenza tiegħu fl-ismijiet tal-istazzjonijiet (pereżempju, l-[[istazzjon Shin-Osaka]]) għalhekk mhijiex tfakkira diretta tal-isem ''shinkansen'', iżda sempliċement il-konsegwenza tal-ħtieġa għal stazzjonijiet ġodda, partikolarment għal raġunijiet tekniċi: ix-Shinkansen juża wisa' tal-binarji differenti mill-bqija tan-netwerk Ġappuniż. Fil-bidu tal-operat tagħhom, dawn il-ferroviji kienu magħrufa wkoll fil-Punent bħala ''Tōkaidō'', wara l-isem tal-ewwel linja li kienet topera, il- linja Shinkansen Tōkaidō . == Storja == Il-Ġappun kien l-ewwel pajjiż li żviluppa linji ferrovjarji ddedikati għal veloċità għolja bil- gauge standard ta' 1 435  . Fil-fatt, in-netwerk Ġappuniż juża l-gauge Brittaniku oriġinali ta' 3 pieds 6 pouces ( 1 067  ), magħruf bħala " {{Lang|en|Cape Gauge}} » ( Spazjar tal-kappa, kif użat partikolarment fil-kolonji Brittaniċi tal-Afrika t'Isfel). Dan l-ispazjar huwa adattat tajjeb ħafna għall-karattru ġeneralment muntanjuż tal-pajjiż. Jippermetti l-użu ta' raġġi ta' kurvatura iżgħar u b'hekk inaqqas l-ispejjeż tal-infrastruttura anke f'terren diffiċli, iżda jirriżulta f'linji mdawwrin ħafna biex jinqerdu l-ostakli fit-terren, u dan jipprevjeni ż-żieda fil-veloċità tat-traffiku. Anke aktar milli għal-linji l-qodma, dawk tax-Shinkansen ikkawżaw il-kostruzzjoni ta’ diversi xogħlijiet ta’ inġinerija, bħal mini u viadotti xi kultant twal ħafna għal xi wħud minnhom, sabiex jingħelbu l-ostakli filwaqt li jiġu limitati l-kurvi għal raġġi ta’ 2,500 m u l-inklinazzjonijiet għal 1%. L-ewwel taqsima tax-Shinkansen, fuq it- Tōkaidō bejn [[Tokjo|Tokyo]] u Shin-Osaka, hija bbażata fuq studji mill-1938 u b'mod partikolari l-proġett ta' " ''{{Lang|en|bullet train}}'' » abbandunat fl-1943. Juża mill-ġdid parti mill-art akkwistata dak iż-żmien u mini mibnija parzjalment. Il-kostruzzjoni bdiet fl- 1959, u l-ewwel linja ġiet inawgurata fl-1959.{{Data|1|octobre|1964|dans les chemins de fer}} F’din l-okkażjoni, ġew inċiżi u ppreżentati midalji lil diversi persuni. Ix-Shinkansen tela’ għal 256 km/siegħa, iżda ma kiserx rekord dinji. Dan ir-rekord kien ġie stabbilit għal 331 km/siegħa mil-lokomotivi BB 9004 u CC 7107 tal- SNCF, mid- {{Data|29 mars 1955}} . Il-linja kienet suċċess immedjat; il-mira ta’ mitt miljun passiġġier intlaħqet f’inqas minn tliet snin, preċiżament il-{{Data|13|juillet|1967|dans les chemins de fer}} Wara 40 ans ta' servizz ({{Data|4|octobre|2004|dans les chemins de fer}} === Żieda fil-veloċitajiet === L-ewwel ferroviji elettriċi Shinkansen (serje 0) operaw b'veloċità massima ta' 210 km/h, imbagħad 220 km/h. L-aħħar ferroviji tas-serje 0, bl-imnieħer distintiv tagħhom li huwa strutturat b'mod aerodinamiku (li jixbah ħafna l-imnieħer tal-ajruplan DC-8), ġew irtirati mis-servizz fi tmiem l-2008. Eluf ta' nies ivvjaġġaw biex jaraw l-aħħar vjaġġ ta' wieħed minn dawn il-ferroviji fl-aħħar jum ta' operazzjoni kummerċjali tiegħu. Sussegwentement inbnew ħafna tipi oħra ta' ferroviji, kull wieħed distint minn forma u livrea partikolari, kif ukoll minn prestazzjoni li tevolvi, mingħajr ma neċessarjament il-veloċità massima ta' kull serje ġdida qabżet dik tas-serje preċedenti. Bil-ftuħ ta' linji ġodda u l-introduzzjoni ta' settijiet ta' ferroviji ġodda, il-veloċitajiet operattivi żdiedu gradwalment. : * Fuq il-linja Sanyo Shinkansen, il-ferroviji tas-serje {{Nowrap|séries [[Shinkansen série 500|500]]}} u N700 joperaw b'veloċità ta' 300 km/siegħa ; * Fuq il-linja Tōhoku Shinkansen, il-ferroviji l-ġodda tas-serje E5 (hayabusa) jimxu b'veloċità ta' 320 km/h minn {{Data|mars 2013}} (veloċità massima fuq ċerti sezzjonijiet, partikolarment lejn it-tramuntana tal-linja, lejn Aomori ) ; * fuq il-linja Hokkaido Shinkansen (qed tinbena sa Sapporo) 360 km/siegħa fl-2031 ; * Fuq il-linji l-oħra, il-veloċitajiet tal-kruċiera jvarjaw minn 240 għandu 275 km/siegħa . == Sfruttament == Oriġinarjament iddisinjati biex jittrasportaw passiġġieri u merkanzija lejl u nhar, il-linji Shinkansen fl-aħħar mill-aħħar iġorru biss passiġġieri, u n-netwerk ikun magħluq minn nofsillejl sas 6 h filgħodu biex ikun hemm ħin għall-manutenzjoni. Is-servizz ta’ billejl huwa pprovdut minn ftit ferroviji ta’ billejl fuq in-netwerk normali tal-kejl tal-miter. === Sigurtà === [[Stampa:JRW_500_series_shinkansen_set_W1.jpg|daqsminuri| Serje Shinkansen 500 .]] F'aktar minn 50 ans ta' storja, ix-Shinkansen ittrasporta aktar minn 5,6 milliards passiġġier mingħajr ebda inċident kbir.<ref>{{Ċita web|url=https://www.lopinion.fr/international/le-tgv-japonais-passe-a-la-vitesse-superieure|titlu=Le TGV japonais passe à la vitesse supérieure|data=1/10/2014|sit=L'Opinion|lingwa=fr|data-aċċess=02/01/2025}}</ref> ==== Riskji sismiċi ==== It -terremot tat- {{Data|23|octobre|2004}} ikkawża d-derailjament pjuttost spettakolari iżda mingħajr vittmi ta' ferrovija Shinkansen 200 li kienet qed topera s-servizz {{Nowrap|Tokyo 231}}, li kienet qed tivvjaġġa b'veloċità ta' 200 km/siegħa fuq il-linja Tokyo-Niigata, bejn l-istazzjonijiet ta' Echigoyuzawa u Nagaoka. Din kienet l-ewwel darba li seħħ derailjament fuq in-netwerk Shinkansen minn meta nfetaħ fl-1964. Il-linji Shinkansen huma tabilħaqq konnessi ma' sismografi li jindunaw bl-iċken movimenti tal-art u jattivaw ibbrejkjar ta' emerġenza tal-vetturi ferrovjarji f'każ ta' terremot. Fl-aħħar każ, il-ħin ta’ reazzjoni (b’mod aktar preċiż, il-ħin meħtieġ biex il-ferrovija tieqaf kompletament wara li nstab it-terremot) ma setax jipprevjeni d-derailjament moderat tax-Shinkansen, peress li l-linja għaddiet qrib wisq tal-epiċentru tal-mewġ sismiku. Wara t -terremot u t-tsunami tal-11 ta' Marzu 2011, il-linji kollha Shinkansen tal-kumpanija ferrovjarja {{Lang|en|[[JR East]]}} ġew sospiżi (iċċekkjar tal-istrutturi tal-inġinerija u diversi xogħlijiet bħal fl-istazzjon ta' Sendai, nuqqas temporanju ta' enerġija elettrika minħabba l-għeluq ta' 4 centrales ). Fl-aħħar, it-traffiku reġa’ beda suċċessivament fuq 4 lignes inizjalment <ref>{{En}} [http://www.jreast.co.jp/e/ {{Lang|en|JR East}}], le 31 mars 2011.</ref> iżda reġgħet seħħet interruzzjoni temporanja tas-servizz bit-theżżiża ta’ 7.4 fuq l-iskala Richter fis {{Data|7 avril 2011}} fuq dawn l-istess linji. Fl-aħħar, il-linji kollha Shinkansen tal-kumpanija ferrovjarja {{Lang|en|[[JR East]]}} reġgħu bdew is-servizz fid- {{Data|29 avril 2011}} (skedi tal-ħin adattati mbagħad l-iskeda tas-soltu).<ref>{{En}} [http://www.jreast.co.jp/e/ {{Lang|en|JR East}}], le 29 avril 2011.</ref> Ma kien hemm l-ebda derailjament tax-Shinkansen matul dan it-terremot u l-ħafna theżżiżiet sussegwenti tiegħu. Terremot qawwi fil-Lbiċ tal-Ġappun ħdejn Kumamoto filgħaxija tal- {{Data|14 avril 2016}} ikkawża d-derailjament parzjali ta' ferrovija Shinkansen mingħajr passiġġieri abbord. Bosta theżżiżiet ta' wara qawwija jeħtieġu s-sospensjoni temporanja tas-servizz Shinkansen fiż-żona. L-operat normali tiegħu ġie restawrat fis- {{Data|27 avril 2016}} . Terremot qawwi fis {{Data|16 mars 2022}} ikkawża għeluq ta' emerġenza tas-servizz Shinkansen fit-Tramuntana tal-Ġappun (reġjun ta' Tohoku). Ferrovija Shinkansen li kienet qed iġġorr 78 persuna (2 settijiet ta' treni akkoppjati - E5 + E6 - servizz Hayabusa) derailjat kważi għalkollox diversi kilometri fit-tramuntana tal -istazzjon ta' Fukushima ħdejn Shiroishi (interruzzjoni totali fit-taqsima bejn NasuShiobara u Moriaka). JR East tħabbar li l-konnessjoni bejn l-istazzjonijiet ta' Kōriyama u Fukushima reġgħet bdiet {{Data|2 avril 2022}} . Il-ferroviji qed jimxu b'veloċitajiet imnaqqsa, sa 160 kilometru fis-siegħa, li hija madwar nofs il-veloċità tas-soltu.<ref>{{Ċita web|url=https://furansujapon.com/shinkansen/|titlu=Shinkansen : le train à grande vitesse du Japon|data=2022-03-15|sit=FuransuJapon|lingwa=fr|data-aċċess=2022-04-02}}</ref> In-netwerk Shinkansen (Tohoku) reġa’ huwa attiv fuq il-linji kollha iżda b’veloċitajiet imnaqqsa fuq sezzjonijiet li għadhom qed jinbnew mill-Ħamis {{Data|14 avril 2022}} (il-vjaġġi tas-soltu huma bħala medja 30 minuta itwal fuq l-itwal rotot) Minn dakinhar 'l hawn, il-ħin tal-ivvjaġġar reġa' lura għan-normal. == Futur == === Tnaqqis tal-ħoss === It-tnaqqis tal-istorbju bħalissa huwa prijorità għall-kumpaniji ferrovjarji li joperaw ix-Shinkansen. Għal dan il-għan, qed jiġu studjati jew ittestjati ġenerazzjonijiet ġodda ta’ settijiet tal-ferroviji. Ladarba jidħlu fis-servizz, is-settijiet tal-ferroviji l-aktar antiki u storbjużi se jitneħħew mis-servizz. Minħabba d-densità għolja tal-popolazzjoni tal-Ġappun, kważi l-linji kollha tas-Shinkansen jgħaddu direttament mill-bliet, ħafna drabi inqas minn 20 metru mid-djar, bi ftit sezzjonijiet rurali fuq it-Tōkaidō Shinkansen. Is-Sanyō Shinkansen u l-Kyūshū Shinkansen huma aktar rurali iżda jinkludu ħafna mini. It-Tohoku Shinkansen, bl-eċċezzjoni notevoli taż-żona ħdejn Tokyo, huwa inqas affettwat mid-densità tal-popolazzjoni u r-restrizzjonijiet tal-istorbju. === Veloċitajiet miżjuda === Mill {{Data|5 mars 2011}}, 3 mois wara l-ftuħ tal-estensjoni tal-linja Tōhoku Shinkansen bejn Hachinohe u Shin-Aomori, {{Lang|en|JR East}} ilha topera s-servizz il-ġdid ''Hayabusa'' (falkun pellegrin). Jiġi operat mill-ferroviji lussużi <nowiki><span about="#mwt97" class="nowrap" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;partial&amp;quot;:false,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true,&amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;quot;:[],&amp;quot;optionalTargetParams&amp;quot;:[]}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Nowrap&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Mudell:Nowrap&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{&amp;quot;1&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;série E5&amp;quot;}},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mw9w" typeof="mw:Transclusion">série E5</span></nowiki> Shinkansen fi 300 km/siegħa . Traffiku fit- 320 km/h ilha fis-seħħ minn tmiem {{Data|mars 2013}} bejn Utsunomiya u Morioka Din il-veloċità tippermetti vjaġġi ta' 2 heures u 59 minutes bejn Tokyo u Shin-Aomori, distanza ta' 675  , meta mqabbla ma' 3 siegħa 10 qabel.<ref>{{Ċita web|url=http://www.jreast.co.jp/e/investor/ar/2013/pdf/ar_2013_all.pdf|titlu=East Japan Railway Company - Annual Report 2013|data=2013|sit=jreast.co.jp|lingwa=en|format=PDF}}</ref> Il-pjan inizjali kien li dawn is-settijiet tal-ferroviji, derivati mill-prototipi {{Nowrap|[[Fastech 360]]}}, jitħaddmu 360 km/siegħa, iżda dan il-proġett bħalissa huwa limitat mill-istorbju ġġenerat b'din il-veloċità u distanzi ta' bbrejkjar eċċessivament twal. Hemm ukoll pjanijiet fis-seħħ biex jitħaddmu settijiet ta’ ferrovija ġodda ta’ 350 km/siegħa fuq il-linja Sanyō. Il-prototip " ALFA-X ", li ilu jiġi ttestjat minn nofs l-2019, se jkun jista' jivvjaġġa b'veloċitajiet kummerċjali sa 360 km/h mingħajr id-difetti msemmija hawn fuq. == Lista tal-linji Shinkansen == === Linji normali === [[Stampa:Shinkansen_map_202405_en.png|daqsminuri| Mappa tal-linji Shinkansen (post) (Mejju 2024).]] * Tōkaidō Shinkansen ( Tokjo – Shin-Osaka ) * Shinkansen Sanyō (Shin-Osaka - Hakata ) * Shinkansen Tōhoku (Tokyo - Shin-Aomori ) * Shinkansen Jōetsu ( Ōmiya – Niigata ) * Shinkansen Hokuriku ( Takasaki - Tsuruga ) * Shinkansen Kyūshū (Hakata - Kagoshima-Chūō ) * Shinkansen Hokkaidō (Shin-Aomori - Shin-Hakodate-Hokuto permezz tal -Mina Seikan ) * Shinkansen Nishi Kyūshū ( Takeo-Onsen – Nagasaki ). Linji oħra ta' gauge standard jintużaw minn ferroviji Shinkansen, iżda ma jappartjenux għan-netwerk Shinkansen bħala tali. : * il- linja Hakata-Minami (Hakata - Hakata-Minami) Linja ta' 8  għad-depot ta' Hakata ; * il-linja Gala Yuzawa ( Echigo-Yuzawa - Gala Yuzawa ) : fergħa tal-linja Jōetsu biex isservi r-resort tal-isports tax-xitwa Gala Yuzawa. === Linji ta' gauge dejqa === Żewġ linji Shinkansen inbnew ukoll billi linji konvenzjonali qodma ġew konvertiti għal dawk b'gauge standard . Huma msejħa " Mini Shinkansen "għax il-limitu tal-veloċità ( 130 (massimu ) : * il-linja Shinkansen Yamagata ( Fukushima – Shinjō ) ; * il-linja Akita Shinkansen ( Morioka - Akita ). === Linji li qed jinbnew jew li qed jiġu studjati === Minħabba l-ispiża tal-linji l-ġodda, in-netwerk Shinkansen ippjanat fis- {{Nowrap|années 1960}} mhux komplut, iżda l-linji l-aktar importanti huma lesti jew kważi lesti. Il-politika attwali titlob it-tlestija tal-proġetti li għaddejjin u l-estensjoni lejn it-tramuntana, iżda xi fergħat ippjanati x'aktarx qatt ma jinbnew sakemm l-iżviluppi ekonomiċi u/jew demografiċi ma jkunux favorevoli. Pereżempju, il-linja ta' Shikoku, li kellha taqsam il-Pont Intern ta' Seto bejn Honshu u Shikoku, u l-linja maħsuba biex isservi l-Ajruport Internazzjonali ta' Narita f'Tokjo. L-estensjoni tal-linja Hokkaido Shinkansen minn Hakodate sa Sapporo għaddejja u hija skedata li titlesta fl-2031 <ref>{{Ċita web|url=https://www.powderlife.com/blog/vote-on-the-new-kutchan-station-design/|titlu=Vote On The New Kutchan Station Design|data=18/1/2024|sit=Powder Life|lingwa=en|data-aċċess=2/1/2025}}</ref> ; il-kostruzzjoni għaddejja minn Oshima-Ono sa Yakumo (inkluża l-kostruzzjoni tal-Mina Murayama ta' 5 265  ) (it-tlestija tiegħu hija ppjanata għall-aħħar tal-2022). Diversi sezzjonijiet oħra qegħdin jinbnew tul ir-rotta kollha lejn Sapporo, iżda l-ftuħ ġenerali tal-linja <ref>{{Ċita web|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/fr/news/20240508_21/|titlu=La ligne d'extension du Hokkaido Shinkansen risque de manquer son objectif d’inauguration en 2030|sit=nhk.or.jp|lingwa=fr|data-aċċess=2024-05-09}}</ref> jista' jiġi ttardjat b'diversi snin.<ref>{{Ċita web|url=https://www.nippon.com/fr/news/yjj2024050800660/|titlu=La date de l’ouverture d’une ligne de Shinkansen jusqu’à Sapporo est repoussée|data=2024-05-09|sit=nippon.com|lingwa=fr|data-aċċess=2024-05-09}}</ref> Proġetti tal-linja fit-tul (sitwazzjoni mill-10-09-2025) : * jistabbilixxi konnessjoni kummerċjali minn Kanazawa sa Shin-Osaka b'rotta definittiva tas-sezzjoni l-ġdida li għandha tinbena bejn Tsuruga u Shin-Osaka (tgħaddi minn Obama u Kyoto) li x-xogħlijiet tagħha għandhom jibdew fl-2031 bil-kummissjonar kummerċjali mistenni {{Data|mars 2046}}.<ref>{{Ċita web|url=https://japannews.yomiuri.co.jp/society/general-news/20240316-175041/|titlu=Hokuriku Shinkansen’s Kanazawa-Tsuruga Section Opens|data=16 mars 2024|sit=japannews.yomiuri.co.jp|lingwa=en|data-aċċess=16 mars 2024}}.</ref> Jeħtieġ li jinbnew għadd ta' mini, partikolarment fis-sezzjoni minn Obama sa Kyoto, għalhekk it-tul tal-proġett ta' kostruzzjoni. ; * Chūō Maglev Shinkansen L-ewwel sezzjoni tinsab taħt kostruzzjoni mill -istazzjon ta' Shinagawa, li jinsab fin-nofsinhar ta' Tokyo (dan l-istazzjon u l-inħawi tiegħu huma s-suġġett ta' tiġdid urban importanti ħafna li beda fl-2015 u probabbilment se jkompli sal-2027) sal -istazzjon ta' Nagoya b'ftuħ lil hinn mill-2027.<ref>{{Ċita web|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/fr/news/20240329_26/|titlu=Central Japan Railway annonce que son train à sustentation magnétique ne sera pas mis en service d’ici 2027|sit=nhk.or.jp|lingwa=fr|data-aċċess=2024-03-29}}</ref> Aktar tard, it-tieni taqsima se tkun qed tinbena minn Nagoya sa Osaka bil-ftuħ ippjanat f'Marzu {{Data|mars 2037}} l-aktar kmieni, grazzi għal finanzjament pubbliku li jippermetti aċċelerazzjoni ta' 8 snin tal-iskeda inizjali ta' kummissjonar ippjanata għall-2045. == Tipi ta' Shinkansen == Shinkansen kollha huma unitajiet multipli elettriċi li joperaw fuq kurrent alternanti 20 50 Hz . Ferrovija tikkonsisti f'massimu ta' sittax-il element inseparabbli u motorizzati. Ferrovija tista' tkun magħmula minn diversi settijiet ta' ferroviji akkoppjati jekk il-ferrovija hekk iffurmata ma taqbiżx it-tul ta' sett ta' ferrovija ta' sittax-il vagun, jiġifieri madwar 400  twila. Fil-prattika, dan jikkorrispondi l-aktar għal akkoppjar magħmul b'żewġ trenijiet.<ref>{{Ċita web|url=http://tripleaincorporated.blogspot.com/2014/07/beautiful-japanese-trains-les-formes.html|titlu=Beautiful japanese trains : les formes|awtur=Hervé Lacrampe|data=19-07-2014|sit=tripleaincorporated.blogspot.com|lingwa=fr}}</ref> === Mudelli attwali === {| class="wikitable sortable" |+Modèles actuels ! scope="col" |Serje ! scope="col" |Ritratt ! scope="col" |Kostruzzjoni ! scope="col" |Numru mibni ! scope="col" |Veloċità massima |- |500 |[[Stampa:Series500-Kodama.jpg|ħolqa=Fichier:Series500-Kodama.jpg|75x75px]] | align="center" |1995 - 1998 | align="center" |9 | align="center" |320 |- |700 |[[Stampa:JR_Central_Shinkansen_700.jpg|ħolqa=Fichier:JR_Central_Shinkansen_700.jpg|75x75px]] | align="center" |1997 - 2006 | align="center" |91 | align="center" |285 |- |800 |[[Stampa:Kyushu_Railway_-_Series_800-1000_-_01.JPG|ħolqa=Fichier:Kyushu_Railway_-_Series_800-1000_-_01.JPG|75x75px]] | align="center" |2003 - 2010 | align="center" |9 | align="center" |260 |- |N700<br /><br />N700A N700S |[[Stampa:Series-N700S-J2.jpg|ħolqa=Fichier:Series-N700S-J2.jpg|75x75px]] | align="center" |2007 - 2030 | align="center" |202 | align="center" |300 |- |E2 |[[Stampa:E2_J53_Hayate_18_Nasu-Shiobara_20101212.jpg|ħolqa=Fichier:E2_J53_Hayate_18_Nasu-Shiobara_20101212.jpg|75x75px]] | align="center" |1997 - 2010 | align="center" |53 | align="center" |320 |- |E3 |[[Stampa:E3-Komachi-R20-131109.JPG|ħolqa=Fichier:E3-Komachi-R20-131109.JPG|75x75px]] | align="center" |1997 - 2009 | align="center" |41 | align="center" |130 / 320 |- |E5/H5 |[[Stampa:Series-E5-U15_Yamabiko-50.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E5-U15_Yamabiko-50.jpg|75x75px]] | align="center" |2009 - 2021 | align="center" |63 | align="center" |360 |- |E6 |[[Stampa:Series-E6_Z14_Komachi.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E6_Z14_Komachi.jpg|75x75px]] | align="center" |2012 - 2014 | align="center" |24 | align="center" |130 / 360 |- |E7/W7 |[[Stampa:Series-E7-F19.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E7-F19.jpg|75x75px]] | align="center" |2013 - 2021 | align="center" |41 | align="center" |275 |- |E8 | | align="center" |2022 - 2026 | align="center" |15 | align="center" |130 / 300 |} === Mudelli rtirati mis-servizz === {| class="wikitable sortable" |+Mudelli rtirati mis-servizz ! scope="col" | Serje ! scope="col" | Ritratt ! scope="col" | Kostruzzjoni ! scope="col" | Nb mibni ! scope="col" | Veloċità massima ! scope="col" | Rimarki |- | 0 |[[Stampa:Shinkansen_type_0_Hikari_19890506a.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_type_0_Hikari_19890506a.jpg|75x75px]] | align="center" |1963 - 1986 | align="center" | 3 216 caisses | align="center" | 220 | L-ewwel mudell Shinkansen. Fis-servizz mill-1964 sal-2008. |- | 100 |[[Stampa:G1_Kodama_464_Nagoya_20030509.JPG|ħolqa=Fichier:G1_Kodama_464_Nagoya_20030509.JPG|75x75px]] | align="center" |1984 - 1991 | align="center" | 66 | align="center" | 230 | Fis-servizz mill-1985 sal-2012. |- | 200 |[[Stampa:221-1_Sendai_General_Shinkansen_Depot_20060729.JPG|ħolqa=Fichier:221-1_Sendai_General_Shinkansen_Depot_20060729.JPG|75x75px]] | align="center" |1980 - 1986 | align="center" | 66 | align="center" | 240 | Fis-servizz mill-1982 sal-2013. |- | 300 |[[Stampa:Shinkansen_300-3000_F1.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_300-3000_F1.jpg|75x75px]] | align="center" |1989 - 1998 | align="center" | 69 | align="center" | 270 | Fis-servizz mill-1992 sal-2012. |- | 400 |[[Stampa:JR_East_shinkansen_400_tsubasa_6cars.jpg|ħolqa=Fichier:JR_East_shinkansen_400_tsubasa_6cars.jpg|75x75px]] | align="center" |1990 - 1992 | align="center" | 12 | align="center" | 240 | L-ewwel mudell mini-Shinkansen. Fis-servizz mill-1992 sal-2010. |- | E1 |[[Stampa:Shinkansen-e1.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen-e1.jpg|75x75px]] | align="center" | 1994 - 1995 | align="center" | 6 | align="center" | 240 | L-ewwel mudell kompletament 2 niveaux . Fis-servizz mill-1994 sal-2012. |- | E4 |[[Stampa:JR_East_Shinkansen_E4.jpg|ħolqa=Fichier:JR_East_Shinkansen_E4.jpg|75x75px]] | align="center" | 1997 - 2003 | align="center" | 26 | align="center" | 240 | Ferroviji b'żewġ sulari. Fis-servizz mill-1997 sal-2021. |} === Esportazzjoni ta' mudelli === {| class="wikitable sortable" |+Esportazzjoni ta' mudelli ! scope="col" | Serje ! scope="col" | Ritratt ! scope="col" | Kostruzzjoni ! scope="col" | Nb mibni ! scope="col" | Veloċità massima ! scope="col" | Rimarki |- | 700T |[[Stampa:THSR_700T_126-12_20130807.jpg|ħolqa=Fichier:THSR_700T_126-12_20130807.jpg|75x75px]] | align="center" |2004 - għaddej | align="center" | 34 sena | align="center" | 300 | Mudell ibbażat fuq is- {{Nowrap|série 700}} għall {{Lang|en|[[Taiwan High Speed Rail]]}} . Fis-servizz mill-2007. |- | CRH2A |[[Stampa:CRH2A-天津临时客站.jpg|ħolqa=Fichier:CRH2A-天津临时客站.jpg|75x75px]] | align="center" |2007 - għaddej | align="center" | 100 | align="center" | 250 | Mudell ibbażat fuq is-serje E2 għall {{Lang|en|[[China Railways]]}} . Fis-servizz mill-2007. |- | CRH2C |[[Stampa:CRH2-011A.JPG|ħolqa=Fichier:CRH2-011A.JPG|75x75px]] | align="center" |2007 - għaddej | align="center" | 50 | align="center" | 350 | Mudell ibbażat fuq is-serje E2 għall {{Lang|en|[[China Railways]]}} . Fis-servizz mill-2008. |} === prototip u mqadef tal-kejl === {| class="wikitable sortable" |+prototip u mqadef tal-kejl ! scope="col" | Serje ! scope="col" | Ritratt ! scope="col" | Kostruzzjoni ! scope="col" | Nb mibni ! scope="col" | Veloċità massima ! scope="col" | Rimarki |- | WIN350 |[[Stampa:JRWest-500-906_(WIN350-6).jpg|ħolqa=Fichier:JRWest-500-906_(WIN350-6).jpg|75x75px]] | align="center" |1992 - 1996 | align="center" | 1 | align="center" | 350 | Prototip. |- | STAR21 |[[Stampa:JRE_953-5_953-1.jpg|ħolqa=Fichier:JRE_953-5_953-1.jpg|75x75px]] | align="center" |1992 - 1998 | align="center" | 1 | align="center" | 425 | Prototip. |- | 300X |[[Stampa:JR_Class_955_300X_001.jpg|ħolqa=Fichier:JR_Class_955_300X_001.jpg|75x75px]] | align="center" |1995 - 2002 | align="center" | 1 | align="center" | 443 | Prototip. |- | FASTECH 360 |[[Stampa:FASTECH_360-S.JPG|ħolqa=Fichier:FASTECH_360-S.JPG|75x75px]] | align="center" |2005 - 2006 | align="center" | 2 | align="center" | 405 | Prototipi li jbassru l-E5 u l-E6, riformati fl-2008 u l-2009. |- | FGT |[[Stampa:FGT_Kan-onji.jpg|ħolqa=Fichier:FGT_Kan-onji.jpg|75x75px]] | align="center" |1998 - 2014 | align="center" | 3 | align="center" | 300 | Prototipi ta' Shinkansen (Free Gauge Train) b'gauge varjabbli biex joperaw kemm fuq linji Shinkansen kif ukoll fuq linji konvenzjonali. Il-prototip tat- 3 Il-ġenerazzjoni tnediet f'April 2014.<ref>{{En}} [http://ajw.asahi.com/article/behind_news/social_affairs/AJ201404200014 Article du Asahi Shimbun du 20 avril 2014].</ref> |- | ALFA-X |[[Stampa:E956S13Sendai.jpg|ħolqa=Fichier:E956S13Sendai.jpg|75x75px]] | align="center" | 2019 - | align="center" | 1 | align="center" | 400 | Prototip li jbassar il-ferroviji Shinkansen futuri ta' JR East sal-2030. Serje E956. |- | Tabib Isfar |[[Stampa:Type923-T4.jpg|ħolqa=Fichier:Type923-T4.jpg|75x75px]] | align="center" | 1961 - 2005 | align="center" | 8 | align="center" | 270 | Settijiet ta' trenijiet għall-kejl u l-analiżi, 2 rames li bħalissa qegħdin fis-servizz (JR West Series 923-3000 u JR East Series 926 East-i). |} === Gallerija tar-ritratti === <gallery mode="packed"> Stampa:Shinkansen_0-series.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_0-series.jpg|alt=Série 0.| Serje 0. Stampa:Shinkansen100.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen100.jpg|alt=Série 100.| Serje 100. Stampa:Shinkansen_200kei_G45.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_200kei_G45.jpg|alt=Série 200.| Serje 200. Stampa:JR_Central_Shinkansen_300.jpg|ħolqa=Fichier:JR_Central_Shinkansen_300.jpg|alt=Série 300.| Serje 300. Stampa:400_L3_Tsubasa_Yamagata_20020824.jpg|ħolqa=Fichier:400_L3_Tsubasa_Yamagata_20020824.jpg|alt=Série 400 (Tsubasa).| Serje 400 ( ''Tsubasa'' ). Stampa:Shinkansen_500_series_W2_formation.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_500_series_W2_formation.jpg|alt=Série 500.| Serje 500. Stampa:JRW_Shinkansen_Series_700_B9_set.jpg|ħolqa=Fichier:JRW_Shinkansen_Series_700_B9_set.jpg|alt=Série 700.| Serje 700. Stampa:Shinkansen_700_Rail_Star_(8086223807).jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_700_Rail_Star_(8086223807).jpg|alt=Série 700 (Hikari Rail Star).| Serje 700 ( ''{{Lang|en|Hikari Rail Star}}'' ). Stampa:Kyushu_Railway_-_Series_800-1000_-_01.JPG|ħolqa=Fichier:Kyushu_Railway_-_Series_800-1000_-_01.JPG|alt=Série 800 (Tsubame).| Serje 800 ( ''Tsubame'' ). Stampa:Series-N700A-F20.jpg|ħolqa=Fichier:Series-N700A-F20.jpg|alt=Série N700 / N700A / N700S.| Serje N700 / N700A / N700S. Stampa:Shinkansen_N700-7000_S1_(49766090102).jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_N700-7000_S1_(49766090102).jpg|alt=Série N700-7000 (Sakura).| Serje N700-7000 ( ''Sakura'' ). Stampa:JR_East_Shinkansen_E1(renewal).jpg|ħolqa=Fichier:JR_East_Shinkansen_E1(renewal).jpg|alt=Série E1 (Max Toki).| Serje E1 ( ''Max Toki'' ). Stampa:Series-E2-1000-J70.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E2-1000-J70.jpg|alt=Série E2.| Serje E2. Stampa:E3-Komachi-R20-131109.JPG|ħolqa=Fichier:E3-Komachi-R20-131109.JPG|alt=Série E3.| Serje E3. Stampa:Series-E3-2000_R67_Tsubasa.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E3-2000_R67_Tsubasa.jpg|alt=Série E3-2000 (Tsubasa).| Serje E3-2000 ( ''Tsubasa'' ). Stampa:Series-E4-P20.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E4-P20.jpg|alt=Série E4 (Max).| Serje E4 ( ''Massimu'' ). Stampa:Shinkansen,_the_Hayabusa_and_the_Super-Komachi_super_express.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen,_the_Hayabusa_and_the_Super-Komachi_super_express.jpg|alt=Série E5 (Hayabusa).| Serje E5 ( ''Hayabusa'' ). Stampa:E6_series_Z12_Komachi_20161013.jpg|ħolqa=Fichier:E6_series_Z12_Komachi_20161013.jpg|alt=Série E6 (Komachi).| Serje E6 ( ''Komachi'' ). Stampa:SeriesE7-F19.jpg|ħolqa=Fichier:SeriesE7-F19.jpg|alt=Série E7.| Serje E7. Stampa:Type923-T4.jpg|ħolqa=Fichier:Type923-T4.jpg|alt=Série 923 (Doctor Yellow).| Serje 923 ( ''{{Lang|en|[[Doctor Yellow]]}}'' ). Stampa:TypeE926.jpg|ħolqa=Fichier:TypeE926.jpg|alt=Série E926 (East i).| Serje E926 ( ''{{Lang|en|East i}}'' ). Stampa:THSR_700T_TR17_20130907.jpg|ħolqa=Fichier:THSR_700T_TR17_20130907.jpg|alt=Série 700T Series (Taiwan).| Serje 700T (Tajwan). Stampa:CRH2A-4028_at_Pearl_River_West_Bridge_(20180924125904).jpg|ħolqa=Fichier:CRH2A-4028_at_Pearl_River_West_Bridge_(20180924125904).jpg|alt=CRH2 (Chine).| CRH2 (Ċina). </gallery> == Noti u referenzi == [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 8djc8aw3n02a7jof9cf4p1hulfu7mof 331435 331424 2026-08-12T01:44:22Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331435 wikitext text/x-wiki [[Stampa:JR_East_Shinkansen_lineup_at_Niigata_Depot_201210.jpg|daqsminuri| Ferroviji Shinkansen fil-Lvant tal-Ġappun.]] Ix {{Lang|ja|'''Shinkansen'''}} ( kanji :{{Lang|ja|新幹線}}, hiragana :{{Lang|ja|しんかんせん}}) hija s-sistema ferrovjarja b'veloċità għolja li qed topera [[Ġappun|fil-Ġappun]] . Dan l-isem jirreferi kemm għall-ferroviji kif ukoll għall-infrastruttura. L-użu ta' sett ta' linji ddedikati u t-tekniki użati għamlu x-Shinkansen prekursur, u [[Ġappun|l-Ġappun]] il-pijunier tal-ferrovija ta' veloċità għolja, meta daħlet fis-servizz fl-1964. Il-ferroviji Shinkansen issa huma rikonoxxuti globalment għall-kumdità, l-affidabbiltà u s-sikurezza tagħhom, kif ukoll għall-aktar ġestjoni rigoruża tagħhom (puntwalità, indafa, provvista ta' servizz),<ref>{{Ċita web|url=http://www.japan.go.jp/_src/200167/018-021aki_fr.pdf|titlu=Le Shinkansen, le train à grande vitesse qui fait des miracles|data=|sit=japan.go.jp|lingwa=fr|format=PDF}}.</ref>,<ref>{{Ċita web|url=https://www.quechoisir.org/actualite-shinkansen-japonais-contre-tgv-francais-la-claque-n2207/|titlu=Shinkansen japonais contre TGV français - La claque|data=18/05/2014|sit=quechoisir.org|lingwa=fr|data-aċċess=2015-12-13}}.</ref>.<ref>{{Ċita web|url=http://www.kanpai.fr/voyage-japon/japan-rail-jr-botte-train-sncf|titlu=Comment Japan Rail botte le train de la SNCF|data=|sit=kanpai.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2015-12-13}}.</ref> Is-suċċess kummerċjali (il-marka ta' 100 millions passiġġier intlaħqet f'inqas minn tliet snin) wassal għall-iżvilupp rapidu tan- netwerk tal-linja Shinkansen, li llum jgħaqqad l-akbar bliet fuq il-gżejjer ta' [[Honshu|Honshū]] u [[Kyūshū]] . Il-veloċità massima żdiedet ukoll, minn 210 km/siegħa 320 km/siegħa (ferroviji Hayabusa). == Denominazzjoni == It-terminu ''shinkansen'' litteralment ifisser " linja ewlenija ġdida » ( 新 : ġdid ; 幹 trunk, prinċipali ; 線 : linja). Il-ferroviji li joperaw fuq il-linji Shinkansen jissejħu uffiċjalment ''Super Express'' . Madankollu, it-terminu Shinkansen sar użu komuni biex jirreferi kemm għall-ferroviji kif ukoll għall-linji. L-espressjoni Ingliża " ''{{Lang|en|Bullet Train}}'' ," użata biss minn dawk li jitkellmu bl-Ingliż, hija traduzzjoni tal-espressjoni Ġappuniża " dangan ressha (弾丸列車? ), li kien l-isem tal-proġett inizjali meta ġie studjat għall-ewwel darba fl- {{Nowrap|années 1940}}. Il-prefiss shin (新) ifisser "ġdid" bil-Ġappuniż. Il-preżenza tiegħu fl-ismijiet tal-istazzjonijiet (pereżempju, l-[[istazzjon Shin-Osaka]]) għalhekk mhijiex tfakkira diretta tal-isem ''shinkansen'', iżda sempliċement il-konsegwenza tal-ħtieġa għal stazzjonijiet ġodda, partikolarment għal raġunijiet tekniċi: ix-Shinkansen juża wisa' tal-binarji differenti mill-bqija tan-netwerk Ġappuniż. Fil-bidu tal-operat tagħhom, dawn il-ferroviji kienu magħrufa wkoll fil-Punent bħala ''Tōkaidō'', wara l-isem tal-ewwel linja li kienet topera, il- linja Shinkansen Tōkaidō . == Storja == Il-Ġappun kien l-ewwel pajjiż li żviluppa linji ferrovjarji ddedikati għal veloċità għolja bil- gauge standard ta' 1 435  . Fil-fatt, in-netwerk Ġappuniż juża l-gauge Brittaniku oriġinali ta' 3 pieds 6 pouces ( 1 067  ), magħruf bħala " {{Lang|en|Cape Gauge}} » ( Spazjar tal-kappa, kif użat partikolarment fil-kolonji Brittaniċi tal-Afrika t'Isfel). Dan l-ispazjar huwa adattat tajjeb ħafna għall-karattru ġeneralment muntanjuż tal-pajjiż. Jippermetti l-użu ta' raġġi ta' kurvatura iżgħar u b'hekk inaqqas l-ispejjeż tal-infrastruttura anke f'terren diffiċli, iżda jirriżulta f'linji mdawwrin ħafna biex jinqerdu l-ostakli fit-terren, u dan jipprevjeni ż-żieda fil-veloċità tat-traffiku. Anke aktar milli għal-linji l-qodma, dawk tax-Shinkansen ikkawżaw il-kostruzzjoni ta’ diversi xogħlijiet ta’ inġinerija, bħal mini u viadotti xi kultant twal ħafna għal xi wħud minnhom, sabiex jingħelbu l-ostakli filwaqt li jiġu limitati l-kurvi għal raġġi ta’ 2,500 m u l-inklinazzjonijiet għal 1%. L-ewwel taqsima tax-Shinkansen, fuq it- Tōkaidō bejn [[Tokjo|Tokyo]] u Shin-Osaka, hija bbażata fuq studji mill-1938 u b'mod partikolari l-proġett ta' " ''{{Lang|en|bullet train}}'' » abbandunat fl-1943. Juża mill-ġdid parti mill-art akkwistata dak iż-żmien u mini mibnija parzjalment. Il-kostruzzjoni bdiet fl- 1959, u l-ewwel linja ġiet inawgurata fl-1959.{{Data|1|octobre|1964|dans les chemins de fer}} F’din l-okkażjoni, ġew inċiżi u ppreżentati midalji lil diversi persuni. Ix-Shinkansen tela’ għal 256 km/siegħa, iżda ma kiserx rekord dinji. Dan ir-rekord kien ġie stabbilit għal 331 km/siegħa mil-lokomotivi BB 9004 u CC 7107 tal- SNCF, mid- {{Data|29 mars 1955}} . Il-linja kienet suċċess immedjat; il-mira ta’ mitt miljun passiġġier intlaħqet f’inqas minn tliet snin, preċiżament il-{{Data|13|juillet|1967|dans les chemins de fer}} Wara 40 ans ta' servizz ({{Data|4|octobre|2004|dans les chemins de fer}} === Żieda fil-veloċitajiet === L-ewwel ferroviji elettriċi Shinkansen (serje 0) operaw b'veloċità massima ta' 210 km/h, imbagħad 220 km/h. L-aħħar ferroviji tas-serje 0, bl-imnieħer distintiv tagħhom li huwa strutturat b'mod aerodinamiku (li jixbah ħafna l-imnieħer tal-ajruplan DC-8), ġew irtirati mis-servizz fi tmiem l-2008. Eluf ta' nies ivvjaġġaw biex jaraw l-aħħar vjaġġ ta' wieħed minn dawn il-ferroviji fl-aħħar jum ta' operazzjoni kummerċjali tiegħu. Sussegwentement inbnew ħafna tipi oħra ta' ferroviji, kull wieħed distint minn forma u livrea partikolari, kif ukoll minn prestazzjoni li tevolvi, mingħajr ma neċessarjament il-veloċità massima ta' kull serje ġdida qabżet dik tas-serje preċedenti. Bil-ftuħ ta' linji ġodda u l-introduzzjoni ta' settijiet ta' ferroviji ġodda, il-veloċitajiet operattivi żdiedu gradwalment. : * Fuq il-linja Sanyo Shinkansen, il-ferroviji tas-serje {{Nowrap|séries [[Shinkansen série 500|500]]}} u N700 joperaw b'veloċità ta' 300 km/siegħa ; * Fuq il-linja Tōhoku Shinkansen, il-ferroviji l-ġodda tas-serje E5 (hayabusa) jimxu b'veloċità ta' 320 km/h minn {{Data|mars 2013}} (veloċità massima fuq ċerti sezzjonijiet, partikolarment lejn it-tramuntana tal-linja, lejn Aomori ) ; * fuq il-linja Hokkaido Shinkansen (qed tinbena sa Sapporo) 360 km/siegħa fl-2031 ; * Fuq il-linji l-oħra, il-veloċitajiet tal-kruċiera jvarjaw minn 240 għandu 275 km/siegħa . == Sfruttament == Oriġinarjament iddisinjati biex jittrasportaw passiġġieri u merkanzija lejl u nhar, il-linji Shinkansen fl-aħħar mill-aħħar iġorru biss passiġġieri, u n-netwerk ikun magħluq minn nofsillejl sas 6 h filgħodu biex ikun hemm ħin għall-manutenzjoni. Is-servizz ta’ billejl huwa pprovdut minn ftit ferroviji ta’ billejl fuq in-netwerk normali tal-kejl tal-miter. === Sigurtà === [[Stampa:JRW_500_series_shinkansen_set_W1.jpg|daqsminuri| Serje Shinkansen 500 .]] F'aktar minn 50 ans ta' storja, ix-Shinkansen ittrasporta aktar minn 5,6 milliards passiġġier mingħajr ebda inċident kbir.<ref>{{Ċita web|url=https://www.lopinion.fr/international/le-tgv-japonais-passe-a-la-vitesse-superieure|titlu=Le TGV japonais passe à la vitesse supérieure|data=1/10/2014|sit=L'Opinion|lingwa=fr|data-aċċess=02/01/2025}}</ref> ==== Riskji sismiċi ==== It -terremot tat- {{Data|23|octobre|2004}} ikkawża d-derailjament pjuttost spettakolari iżda mingħajr vittmi ta' ferrovija Shinkansen 200 li kienet qed topera s-servizz {{Nowrap|Tokyo 231}}, li kienet qed tivvjaġġa b'veloċità ta' 200 km/siegħa fuq il-linja Tokyo-Niigata, bejn l-istazzjonijiet ta' Echigoyuzawa u Nagaoka. Din kienet l-ewwel darba li seħħ derailjament fuq in-netwerk Shinkansen minn meta nfetaħ fl-1964. Il-linji Shinkansen huma tabilħaqq konnessi ma' sismografi li jindunaw bl-iċken movimenti tal-art u jattivaw ibbrejkjar ta' emerġenza tal-vetturi ferrovjarji f'każ ta' terremot. Fl-aħħar każ, il-ħin ta’ reazzjoni (b’mod aktar preċiż, il-ħin meħtieġ biex il-ferrovija tieqaf kompletament wara li nstab it-terremot) ma setax jipprevjeni d-derailjament moderat tax-Shinkansen, peress li l-linja għaddiet qrib wisq tal-epiċentru tal-mewġ sismiku. Wara t -terremot u t-tsunami tal-11 ta' Marzu 2011, il-linji kollha Shinkansen tal-kumpanija ferrovjarja {{Lang|en|[[JR East]]}} ġew sospiżi (iċċekkjar tal-istrutturi tal-inġinerija u diversi xogħlijiet bħal fl-istazzjon ta' Sendai, nuqqas temporanju ta' enerġija elettrika minħabba l-għeluq ta' 4 centrales ). Fl-aħħar, it-traffiku reġa’ beda suċċessivament fuq 4 lignes inizjalment <ref>{{En}} [http://www.jreast.co.jp/e/ {{Lang|en|JR East}}], le 31 mars 2011.</ref> iżda reġgħet seħħet interruzzjoni temporanja tas-servizz bit-theżżiża ta’ 7.4 fuq l-iskala Richter fis {{Data|7 avril 2011}} fuq dawn l-istess linji. Fl-aħħar, il-linji kollha Shinkansen tal-kumpanija ferrovjarja {{Lang|en|[[JR East]]}} reġgħu bdew is-servizz fid- {{Data|29 avril 2011}} (skedi tal-ħin adattati mbagħad l-iskeda tas-soltu).<ref>{{En}} [http://www.jreast.co.jp/e/ {{Lang|en|JR East}}], le 29 avril 2011.</ref> Ma kien hemm l-ebda derailjament tax-Shinkansen matul dan it-terremot u l-ħafna theżżiżiet sussegwenti tiegħu. Terremot qawwi fil-Lbiċ tal-Ġappun ħdejn Kumamoto filgħaxija tal- {{Data|14 avril 2016}} ikkawża d-derailjament parzjali ta' ferrovija Shinkansen mingħajr passiġġieri abbord. Bosta theżżiżiet ta' wara qawwija jeħtieġu s-sospensjoni temporanja tas-servizz Shinkansen fiż-żona. L-operat normali tiegħu ġie restawrat fis- {{Data|27 avril 2016}} . Terremot qawwi fis {{Data|16 mars 2022}} ikkawża għeluq ta' emerġenza tas-servizz Shinkansen fit-Tramuntana tal-Ġappun (reġjun ta' Tohoku). Ferrovija Shinkansen li kienet qed iġġorr 78 persuna (2 settijiet ta' treni akkoppjati - E5 + E6 - servizz Hayabusa) derailjat kważi għalkollox diversi kilometri fit-tramuntana tal -istazzjon ta' Fukushima ħdejn Shiroishi (interruzzjoni totali fit-taqsima bejn NasuShiobara u Moriaka). JR East tħabbar li l-konnessjoni bejn l-istazzjonijiet ta' Kōriyama u Fukushima reġgħet bdiet {{Data|2 avril 2022}} . Il-ferroviji qed jimxu b'veloċitajiet imnaqqsa, sa 160 kilometru fis-siegħa, li hija madwar nofs il-veloċità tas-soltu.<ref>{{Ċita web|url=https://furansujapon.com/shinkansen/|titlu=Shinkansen : le train à grande vitesse du Japon|data=2022-03-15|sit=FuransuJapon|lingwa=fr|data-aċċess=2022-04-02}}</ref> In-netwerk Shinkansen (Tohoku) reġa’ huwa attiv fuq il-linji kollha iżda b’veloċitajiet imnaqqsa fuq sezzjonijiet li għadhom qed jinbnew mill-Ħamis {{Data|14 avril 2022}} (il-vjaġġi tas-soltu huma bħala medja 30 minuta itwal fuq l-itwal rotot) Minn dakinhar 'l hawn, il-ħin tal-ivvjaġġar reġa' lura għan-normal. == Futur == === Tnaqqis tal-ħoss === It-tnaqqis tal-istorbju bħalissa huwa prijorità għall-kumpaniji ferrovjarji li joperaw ix-Shinkansen. Għal dan il-għan, qed jiġu studjati jew ittestjati ġenerazzjonijiet ġodda ta’ settijiet tal-ferroviji. Ladarba jidħlu fis-servizz, is-settijiet tal-ferroviji l-aktar antiki u storbjużi se jitneħħew mis-servizz. Minħabba d-densità għolja tal-popolazzjoni tal-Ġappun, kważi l-linji kollha tas-Shinkansen jgħaddu direttament mill-bliet, ħafna drabi inqas minn 20 metru mid-djar, bi ftit sezzjonijiet rurali fuq it-Tōkaidō Shinkansen. Is-Sanyō Shinkansen u l-Kyūshū Shinkansen huma aktar rurali iżda jinkludu ħafna mini. It-Tohoku Shinkansen, bl-eċċezzjoni notevoli taż-żona ħdejn Tokyo, huwa inqas affettwat mid-densità tal-popolazzjoni u r-restrizzjonijiet tal-istorbju. === Veloċitajiet miżjuda === Mill {{Data|5 mars 2011}}, 3 mois wara l-ftuħ tal-estensjoni tal-linja Tōhoku Shinkansen bejn Hachinohe u Shin-Aomori, {{Lang|en|JR East}} ilha topera s-servizz il-ġdid ''Hayabusa'' (falkun pellegrin). Jiġi operat mill-ferroviji lussużi <nowiki><span about="#mwt97" class="nowrap" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;partial&amp;quot;:false,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true,&amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;quot;:[],&amp;quot;optionalTargetParams&amp;quot;:[]}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Nowrap&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Mudell:Nowrap&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{&amp;quot;1&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;série E5&amp;quot;}},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mw9w" typeof="mw:Transclusion">série E5</span></nowiki> Shinkansen fi 300 km/siegħa . Traffiku fit- 320 km/h ilha fis-seħħ minn tmiem {{Data|mars 2013}} bejn Utsunomiya u Morioka Din il-veloċità tippermetti vjaġġi ta' 2 heures u 59 minutes bejn Tokyo u Shin-Aomori, distanza ta' 675  , meta mqabbla ma' 3 siegħa 10 qabel.<ref>{{Ċita web|url=http://www.jreast.co.jp/e/investor/ar/2013/pdf/ar_2013_all.pdf|titlu=East Japan Railway Company - Annual Report 2013|data=2013|sit=jreast.co.jp|lingwa=en|format=PDF}}</ref> Il-pjan inizjali kien li dawn is-settijiet tal-ferroviji, derivati mill-prototipi {{Nowrap|[[Fastech 360]]}}, jitħaddmu 360 km/siegħa, iżda dan il-proġett bħalissa huwa limitat mill-istorbju ġġenerat b'din il-veloċità u distanzi ta' bbrejkjar eċċessivament twal. Hemm ukoll pjanijiet fis-seħħ biex jitħaddmu settijiet ta’ ferrovija ġodda ta’ 350 km/siegħa fuq il-linja Sanyō. Il-prototip " ALFA-X ", li ilu jiġi ttestjat minn nofs l-2019, se jkun jista' jivvjaġġa b'veloċitajiet kummerċjali sa 360 km/h mingħajr id-difetti msemmija hawn fuq. == Lista tal-linji Shinkansen == === Linji normali === [[Stampa:Shinkansen_map_202405_en.png|daqsminuri| Mappa tal-linji Shinkansen (post) (Mejju 2024).]] * Tōkaidō Shinkansen ( Tokjo – Shin-Osaka ) * Shinkansen Sanyō (Shin-Osaka - Hakata ) * Shinkansen Tōhoku (Tokyo - Shin-Aomori ) * Shinkansen Jōetsu ( Ōmiya – Niigata ) * Shinkansen Hokuriku ( Takasaki - Tsuruga ) * Shinkansen Kyūshū (Hakata - Kagoshima-Chūō ) * Shinkansen Hokkaidō (Shin-Aomori - Shin-Hakodate-Hokuto permezz tal -Mina Seikan ) * Shinkansen Nishi Kyūshū ( Takeo-Onsen – Nagasaki ). Linji oħra ta' gauge standard jintużaw minn ferroviji Shinkansen, iżda ma jappartjenux għan-netwerk Shinkansen bħala tali. : * il- linja Hakata-Minami (Hakata - Hakata-Minami) Linja ta' 8  għad-depot ta' Hakata ; * il-linja Gala Yuzawa ( Echigo-Yuzawa - Gala Yuzawa ) : fergħa tal-linja Jōetsu biex isservi r-resort tal-isports tax-xitwa Gala Yuzawa. === Linji ta' gauge dejqa === Żewġ linji Shinkansen inbnew ukoll billi linji konvenzjonali qodma ġew konvertiti għal dawk b'gauge standard . Huma msejħa " Mini Shinkansen "għax il-limitu tal-veloċità ( 130 (massimu ) : * il-linja Shinkansen Yamagata ( Fukushima – Shinjō ) ; * il-linja Akita Shinkansen ( Morioka - Akita ). === Linji li qed jinbnew jew li qed jiġu studjati === Minħabba l-ispiża tal-linji l-ġodda, in-netwerk Shinkansen ippjanat fis- {{Nowrap|années 1960}} mhux komplut, iżda l-linji l-aktar importanti huma lesti jew kważi lesti. Il-politika attwali titlob it-tlestija tal-proġetti li għaddejjin u l-estensjoni lejn it-tramuntana, iżda xi fergħat ippjanati x'aktarx qatt ma jinbnew sakemm l-iżviluppi ekonomiċi u/jew demografiċi ma jkunux favorevoli. Pereżempju, il-linja ta' Shikoku, li kellha taqsam il-Pont Intern ta' Seto bejn Honshu u Shikoku, u l-linja maħsuba biex isservi l-Ajruport Internazzjonali ta' Narita f'Tokjo. L-estensjoni tal-linja Hokkaido Shinkansen minn Hakodate sa Sapporo għaddejja u hija skedata li titlesta fl-2031 <ref>{{Ċita web|url=https://www.powderlife.com/blog/vote-on-the-new-kutchan-station-design/|titlu=Vote On The New Kutchan Station Design|data=18/1/2024|sit=Powder Life|lingwa=en|data-aċċess=2/1/2025}}</ref> ; il-kostruzzjoni għaddejja minn Oshima-Ono sa Yakumo (inkluża l-kostruzzjoni tal-Mina Murayama ta' 5 265  ) (it-tlestija tiegħu hija ppjanata għall-aħħar tal-2022). Diversi sezzjonijiet oħra qegħdin jinbnew tul ir-rotta kollha lejn Sapporo, iżda l-ftuħ ġenerali tal-linja <ref>{{Ċita web|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/fr/news/20240508_21/|titlu=La ligne d'extension du Hokkaido Shinkansen risque de manquer son objectif d’inauguration en 2030|sit=nhk.or.jp|lingwa=fr|data-aċċess=2024-05-09}}</ref> jista' jiġi ttardjat b'diversi snin.<ref>{{Ċita web|url=https://www.nippon.com/fr/news/yjj2024050800660/|titlu=La date de l’ouverture d’une ligne de Shinkansen jusqu’à Sapporo est repoussée|data=2024-05-09|sit=nippon.com|lingwa=fr|data-aċċess=2024-05-09}}</ref> Proġetti tal-linja fit-tul (sitwazzjoni mill-10-09-2025) : * jistabbilixxi konnessjoni kummerċjali minn Kanazawa sa Shin-Osaka b'rotta definittiva tas-sezzjoni l-ġdida li għandha tinbena bejn Tsuruga u Shin-Osaka (tgħaddi minn Obama u Kyoto) li x-xogħlijiet tagħha għandhom jibdew fl-2031 bil-kummissjonar kummerċjali mistenni {{Data|mars 2046}}.<ref>{{Ċita web|url=https://japannews.yomiuri.co.jp/society/general-news/20240316-175041/|titlu=Hokuriku Shinkansen’s Kanazawa-Tsuruga Section Opens|data=16 mars 2024|sit=japannews.yomiuri.co.jp|lingwa=en|data-aċċess=16 mars 2024}}.</ref> Jeħtieġ li jinbnew għadd ta' mini, partikolarment fis-sezzjoni minn Obama sa Kyoto, għalhekk it-tul tal-proġett ta' kostruzzjoni. ; * Chūō Maglev Shinkansen L-ewwel sezzjoni tinsab taħt kostruzzjoni mill -istazzjon ta' Shinagawa, li jinsab fin-nofsinhar ta' Tokyo (dan l-istazzjon u l-inħawi tiegħu huma s-suġġett ta' tiġdid urban importanti ħafna li beda fl-2015 u probabbilment se jkompli sal-2027) sal -istazzjon ta' Nagoya b'ftuħ lil hinn mill-2027.<ref>{{Ċita web|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/fr/news/20240329_26/|titlu=Central Japan Railway annonce que son train à sustentation magnétique ne sera pas mis en service d’ici 2027|sit=nhk.or.jp|lingwa=fr|data-aċċess=2024-03-29}}</ref> Aktar tard, it-tieni taqsima se tkun qed tinbena minn Nagoya sa Osaka bil-ftuħ ippjanat f'Marzu {{Data|mars 2037}} l-aktar kmieni, grazzi għal finanzjament pubbliku li jippermetti aċċelerazzjoni ta' 8 snin tal-iskeda inizjali ta' kummissjonar ippjanata għall-2045. == Tipi ta' Shinkansen == Shinkansen kollha huma unitajiet multipli elettriċi li joperaw fuq kurrent alternanti 20 50 Hz . Ferrovija tikkonsisti f'massimu ta' sittax-il element inseparabbli u motorizzati. Ferrovija tista' tkun magħmula minn diversi settijiet ta' ferroviji akkoppjati jekk il-ferrovija hekk iffurmata ma taqbiżx it-tul ta' sett ta' ferrovija ta' sittax-il vagun, jiġifieri madwar 400  twila. Fil-prattika, dan jikkorrispondi l-aktar għal akkoppjar magħmul b'żewġ trenijiet.<ref>{{Ċita web|url=http://tripleaincorporated.blogspot.com/2014/07/beautiful-japanese-trains-les-formes.html|titlu=Beautiful japanese trains : les formes|awtur=Hervé Lacrampe|data=19-07-2014|sit=tripleaincorporated.blogspot.com|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181122142931/http://tripleaincorporated.blogspot.com/2014/07/beautiful-japanese-trains-les-formes.html|arkivju-data=2018-11-22|url-status=dead}}</ref> === Mudelli attwali === {| class="wikitable sortable" |+Modèles actuels ! scope="col" |Serje ! scope="col" |Ritratt ! scope="col" |Kostruzzjoni ! scope="col" |Numru mibni ! scope="col" |Veloċità massima |- |500 |[[Stampa:Series500-Kodama.jpg|ħolqa=Fichier:Series500-Kodama.jpg|75x75px]] | align="center" |1995 - 1998 | align="center" |9 | align="center" |320 |- |700 |[[Stampa:JR_Central_Shinkansen_700.jpg|ħolqa=Fichier:JR_Central_Shinkansen_700.jpg|75x75px]] | align="center" |1997 - 2006 | align="center" |91 | align="center" |285 |- |800 |[[Stampa:Kyushu_Railway_-_Series_800-1000_-_01.JPG|ħolqa=Fichier:Kyushu_Railway_-_Series_800-1000_-_01.JPG|75x75px]] | align="center" |2003 - 2010 | align="center" |9 | align="center" |260 |- |N700<br /><br />N700A N700S |[[Stampa:Series-N700S-J2.jpg|ħolqa=Fichier:Series-N700S-J2.jpg|75x75px]] | align="center" |2007 - 2030 | align="center" |202 | align="center" |300 |- |E2 |[[Stampa:E2_J53_Hayate_18_Nasu-Shiobara_20101212.jpg|ħolqa=Fichier:E2_J53_Hayate_18_Nasu-Shiobara_20101212.jpg|75x75px]] | align="center" |1997 - 2010 | align="center" |53 | align="center" |320 |- |E3 |[[Stampa:E3-Komachi-R20-131109.JPG|ħolqa=Fichier:E3-Komachi-R20-131109.JPG|75x75px]] | align="center" |1997 - 2009 | align="center" |41 | align="center" |130 / 320 |- |E5/H5 |[[Stampa:Series-E5-U15_Yamabiko-50.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E5-U15_Yamabiko-50.jpg|75x75px]] | align="center" |2009 - 2021 | align="center" |63 | align="center" |360 |- |E6 |[[Stampa:Series-E6_Z14_Komachi.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E6_Z14_Komachi.jpg|75x75px]] | align="center" |2012 - 2014 | align="center" |24 | align="center" |130 / 360 |- |E7/W7 |[[Stampa:Series-E7-F19.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E7-F19.jpg|75x75px]] | align="center" |2013 - 2021 | align="center" |41 | align="center" |275 |- |E8 | | align="center" |2022 - 2026 | align="center" |15 | align="center" |130 / 300 |} === Mudelli rtirati mis-servizz === {| class="wikitable sortable" |+Mudelli rtirati mis-servizz ! scope="col" | Serje ! scope="col" | Ritratt ! scope="col" | Kostruzzjoni ! scope="col" | Nb mibni ! scope="col" | Veloċità massima ! scope="col" | Rimarki |- | 0 |[[Stampa:Shinkansen_type_0_Hikari_19890506a.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_type_0_Hikari_19890506a.jpg|75x75px]] | align="center" |1963 - 1986 | align="center" | 3 216 caisses | align="center" | 220 | L-ewwel mudell Shinkansen. Fis-servizz mill-1964 sal-2008. |- | 100 |[[Stampa:G1_Kodama_464_Nagoya_20030509.JPG|ħolqa=Fichier:G1_Kodama_464_Nagoya_20030509.JPG|75x75px]] | align="center" |1984 - 1991 | align="center" | 66 | align="center" | 230 | Fis-servizz mill-1985 sal-2012. |- | 200 |[[Stampa:221-1_Sendai_General_Shinkansen_Depot_20060729.JPG|ħolqa=Fichier:221-1_Sendai_General_Shinkansen_Depot_20060729.JPG|75x75px]] | align="center" |1980 - 1986 | align="center" | 66 | align="center" | 240 | Fis-servizz mill-1982 sal-2013. |- | 300 |[[Stampa:Shinkansen_300-3000_F1.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_300-3000_F1.jpg|75x75px]] | align="center" |1989 - 1998 | align="center" | 69 | align="center" | 270 | Fis-servizz mill-1992 sal-2012. |- | 400 |[[Stampa:JR_East_shinkansen_400_tsubasa_6cars.jpg|ħolqa=Fichier:JR_East_shinkansen_400_tsubasa_6cars.jpg|75x75px]] | align="center" |1990 - 1992 | align="center" | 12 | align="center" | 240 | L-ewwel mudell mini-Shinkansen. Fis-servizz mill-1992 sal-2010. |- | E1 |[[Stampa:Shinkansen-e1.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen-e1.jpg|75x75px]] | align="center" | 1994 - 1995 | align="center" | 6 | align="center" | 240 | L-ewwel mudell kompletament 2 niveaux . Fis-servizz mill-1994 sal-2012. |- | E4 |[[Stampa:JR_East_Shinkansen_E4.jpg|ħolqa=Fichier:JR_East_Shinkansen_E4.jpg|75x75px]] | align="center" | 1997 - 2003 | align="center" | 26 | align="center" | 240 | Ferroviji b'żewġ sulari. Fis-servizz mill-1997 sal-2021. |} === Esportazzjoni ta' mudelli === {| class="wikitable sortable" |+Esportazzjoni ta' mudelli ! scope="col" | Serje ! scope="col" | Ritratt ! scope="col" | Kostruzzjoni ! scope="col" | Nb mibni ! scope="col" | Veloċità massima ! scope="col" | Rimarki |- | 700T |[[Stampa:THSR_700T_126-12_20130807.jpg|ħolqa=Fichier:THSR_700T_126-12_20130807.jpg|75x75px]] | align="center" |2004 - għaddej | align="center" | 34 sena | align="center" | 300 | Mudell ibbażat fuq is- {{Nowrap|série 700}} għall {{Lang|en|[[Taiwan High Speed Rail]]}} . Fis-servizz mill-2007. |- | CRH2A |[[Stampa:CRH2A-天津临时客站.jpg|ħolqa=Fichier:CRH2A-天津临时客站.jpg|75x75px]] | align="center" |2007 - għaddej | align="center" | 100 | align="center" | 250 | Mudell ibbażat fuq is-serje E2 għall {{Lang|en|[[China Railways]]}} . Fis-servizz mill-2007. |- | CRH2C |[[Stampa:CRH2-011A.JPG|ħolqa=Fichier:CRH2-011A.JPG|75x75px]] | align="center" |2007 - għaddej | align="center" | 50 | align="center" | 350 | Mudell ibbażat fuq is-serje E2 għall {{Lang|en|[[China Railways]]}} . Fis-servizz mill-2008. |} === prototip u mqadef tal-kejl === {| class="wikitable sortable" |+prototip u mqadef tal-kejl ! scope="col" | Serje ! scope="col" | Ritratt ! scope="col" | Kostruzzjoni ! scope="col" | Nb mibni ! scope="col" | Veloċità massima ! scope="col" | Rimarki |- | WIN350 |[[Stampa:JRWest-500-906_(WIN350-6).jpg|ħolqa=Fichier:JRWest-500-906_(WIN350-6).jpg|75x75px]] | align="center" |1992 - 1996 | align="center" | 1 | align="center" | 350 | Prototip. |- | STAR21 |[[Stampa:JRE_953-5_953-1.jpg|ħolqa=Fichier:JRE_953-5_953-1.jpg|75x75px]] | align="center" |1992 - 1998 | align="center" | 1 | align="center" | 425 | Prototip. |- | 300X |[[Stampa:JR_Class_955_300X_001.jpg|ħolqa=Fichier:JR_Class_955_300X_001.jpg|75x75px]] | align="center" |1995 - 2002 | align="center" | 1 | align="center" | 443 | Prototip. |- | FASTECH 360 |[[Stampa:FASTECH_360-S.JPG|ħolqa=Fichier:FASTECH_360-S.JPG|75x75px]] | align="center" |2005 - 2006 | align="center" | 2 | align="center" | 405 | Prototipi li jbassru l-E5 u l-E6, riformati fl-2008 u l-2009. |- | FGT |[[Stampa:FGT_Kan-onji.jpg|ħolqa=Fichier:FGT_Kan-onji.jpg|75x75px]] | align="center" |1998 - 2014 | align="center" | 3 | align="center" | 300 | Prototipi ta' Shinkansen (Free Gauge Train) b'gauge varjabbli biex joperaw kemm fuq linji Shinkansen kif ukoll fuq linji konvenzjonali. Il-prototip tat- 3 Il-ġenerazzjoni tnediet f'April 2014.<ref>{{En}} [http://ajw.asahi.com/article/behind_news/social_affairs/AJ201404200014 Article du Asahi Shimbun du 20 avril 2014].</ref> |- | ALFA-X |[[Stampa:E956S13Sendai.jpg|ħolqa=Fichier:E956S13Sendai.jpg|75x75px]] | align="center" | 2019 - | align="center" | 1 | align="center" | 400 | Prototip li jbassar il-ferroviji Shinkansen futuri ta' JR East sal-2030. Serje E956. |- | Tabib Isfar |[[Stampa:Type923-T4.jpg|ħolqa=Fichier:Type923-T4.jpg|75x75px]] | align="center" | 1961 - 2005 | align="center" | 8 | align="center" | 270 | Settijiet ta' trenijiet għall-kejl u l-analiżi, 2 rames li bħalissa qegħdin fis-servizz (JR West Series 923-3000 u JR East Series 926 East-i). |} === Gallerija tar-ritratti === <gallery mode="packed"> Stampa:Shinkansen_0-series.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_0-series.jpg|alt=Série 0.| Serje 0. Stampa:Shinkansen100.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen100.jpg|alt=Série 100.| Serje 100. Stampa:Shinkansen_200kei_G45.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_200kei_G45.jpg|alt=Série 200.| Serje 200. Stampa:JR_Central_Shinkansen_300.jpg|ħolqa=Fichier:JR_Central_Shinkansen_300.jpg|alt=Série 300.| Serje 300. Stampa:400_L3_Tsubasa_Yamagata_20020824.jpg|ħolqa=Fichier:400_L3_Tsubasa_Yamagata_20020824.jpg|alt=Série 400 (Tsubasa).| Serje 400 ( ''Tsubasa'' ). Stampa:Shinkansen_500_series_W2_formation.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_500_series_W2_formation.jpg|alt=Série 500.| Serje 500. Stampa:JRW_Shinkansen_Series_700_B9_set.jpg|ħolqa=Fichier:JRW_Shinkansen_Series_700_B9_set.jpg|alt=Série 700.| Serje 700. Stampa:Shinkansen_700_Rail_Star_(8086223807).jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_700_Rail_Star_(8086223807).jpg|alt=Série 700 (Hikari Rail Star).| Serje 700 ( ''{{Lang|en|Hikari Rail Star}}'' ). Stampa:Kyushu_Railway_-_Series_800-1000_-_01.JPG|ħolqa=Fichier:Kyushu_Railway_-_Series_800-1000_-_01.JPG|alt=Série 800 (Tsubame).| Serje 800 ( ''Tsubame'' ). Stampa:Series-N700A-F20.jpg|ħolqa=Fichier:Series-N700A-F20.jpg|alt=Série N700 / N700A / N700S.| Serje N700 / N700A / N700S. Stampa:Shinkansen_N700-7000_S1_(49766090102).jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_N700-7000_S1_(49766090102).jpg|alt=Série N700-7000 (Sakura).| Serje N700-7000 ( ''Sakura'' ). Stampa:JR_East_Shinkansen_E1(renewal).jpg|ħolqa=Fichier:JR_East_Shinkansen_E1(renewal).jpg|alt=Série E1 (Max Toki).| Serje E1 ( ''Max Toki'' ). Stampa:Series-E2-1000-J70.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E2-1000-J70.jpg|alt=Série E2.| Serje E2. Stampa:E3-Komachi-R20-131109.JPG|ħolqa=Fichier:E3-Komachi-R20-131109.JPG|alt=Série E3.| Serje E3. Stampa:Series-E3-2000_R67_Tsubasa.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E3-2000_R67_Tsubasa.jpg|alt=Série E3-2000 (Tsubasa).| Serje E3-2000 ( ''Tsubasa'' ). Stampa:Series-E4-P20.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E4-P20.jpg|alt=Série E4 (Max).| Serje E4 ( ''Massimu'' ). Stampa:Shinkansen,_the_Hayabusa_and_the_Super-Komachi_super_express.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen,_the_Hayabusa_and_the_Super-Komachi_super_express.jpg|alt=Série E5 (Hayabusa).| Serje E5 ( ''Hayabusa'' ). Stampa:E6_series_Z12_Komachi_20161013.jpg|ħolqa=Fichier:E6_series_Z12_Komachi_20161013.jpg|alt=Série E6 (Komachi).| Serje E6 ( ''Komachi'' ). Stampa:SeriesE7-F19.jpg|ħolqa=Fichier:SeriesE7-F19.jpg|alt=Série E7.| Serje E7. Stampa:Type923-T4.jpg|ħolqa=Fichier:Type923-T4.jpg|alt=Série 923 (Doctor Yellow).| Serje 923 ( ''{{Lang|en|[[Doctor Yellow]]}}'' ). Stampa:TypeE926.jpg|ħolqa=Fichier:TypeE926.jpg|alt=Série E926 (East i).| Serje E926 ( ''{{Lang|en|East i}}'' ). Stampa:THSR_700T_TR17_20130907.jpg|ħolqa=Fichier:THSR_700T_TR17_20130907.jpg|alt=Série 700T Series (Taiwan).| Serje 700T (Tajwan). Stampa:CRH2A-4028_at_Pearl_River_West_Bridge_(20180924125904).jpg|ħolqa=Fichier:CRH2A-4028_at_Pearl_River_West_Bridge_(20180924125904).jpg|alt=CRH2 (Chine).| CRH2 (Ċina). </gallery> == Noti u referenzi == [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] srd1ma3819pw2ssbuj7gwby7k8422la 0 34549 331425 2026-08-11T23:34:41Z JovalQC 21720 Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna "[[:en:Special:Redirect/revision/1368919108|TGV]]" 331425 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>'''It-TGV''' ({{IPA|fr|teʒeve|lang|LL-Q150 (fra)-Poslovitch-TGV.wav}} {{Lang|fr|'''train à grande vitesse'''}}, {{IPA|fr|tʁɛ̃ a ɡʁɑ̃d vitɛs|}}, 'ferrovija ta' veloċità għolja') {{Nota|Known as the {{lang|fr|TurboTrain à Grande Vitesse}} during the development phase. See also: [[Development of the TGV]].}} huwa l-isem ġeneriku tas-settijiet tal-ferroviji użati għas-servizz ferrovjarju ta' veloċità għolja interurban imħaddem mill-operatur ferrovjarju nazzjonali ta' Franza, SNCF Voyageurs . Huwa wkoll inizjaliżmu kważi ġeneriku għal ferroviji ta' veloċità għolja bil-Franċiż, anke meta ma jkunux operati minn SNCF Voyageurs. <ref>{{Ċita web|url=http://www.caissedesdepots.fr/eclairage/actualites/egis-relier-rabat-casablanca-marrakech-et-tanger-par-un-tgv|titlu=Egis : relier Rabat à Casablanca, Marrakech et Tanger par un TGV {{!}} Groupe Caisse des Dépôts|sit=www.caissedesdepots.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2026-07-11}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.bladi.net/al-boraq-tgv-emission-culte-minutes-erige-maroc-modele-mondial,120651.html|titlu=Al Boraq (TGV) : L'émission culte « 60 Minutes » érige le Maroc en modèle mondial|data=2026-04-13|sit=Bladi.net|lingwa=fr|data-aċċess=2026-07-11}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://ici.radio-canada.ca/nouvelle/2263388/tgv-quebec-toronto-kingston-arret|titlu=Un arrêt du TGV Québec-Toronto envisagé à Kingston|isem=Zone Politique-|awtur=ICI.Radio-Canada.ca|data=2026-06-22|sit=Radio-Canada|lingwa=fr-ca|data-aċċess=2026-07-11}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.bruxellestoday.be/mobilite/train-nouvelle-liaison-ferroviaire-suisse.html|titlu=Le TGV Bruxelles-Bâle, c'est pour l'été 2027|data=12 June 2026|sit=BruxellesToday|lingwa=fr|data-aċċess=2026-07-11}}</ref> B'veloċitajiet operattivi kummerċjali sa {{Convert|320|km/h}} fuq il-linji l-ġodda, <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Amedeo|isem=Fabrice|data=17 December 2007|titlu=Le TGV roulera bientôt à 360 km/h|url=https://www.lefigaro.fr/societes-francaises/2007/12/17/04010-20071217ARTFIG00331-le-tgv-roulera-bientot-a-kmh-.php|pubblikazzjoni=Le Figaro|lingwa=fr|data-aċċess=6 July 2023}}</ref> it-TGV ġie maħsub fl-istess perjodu bħal proġetti teknoloġiċi oħra bħar-rokit Ariane 1 u l-ajruplan supersoniku Concorde ; sponsorjati mill- Gvern ta’ Franza, dawk il-programmi ta’ finanzjament kienu magħrufa bħala programmi {{Lang|fr|champion national}} (politiki ta' ' champion nazzjonali '). Fl-2025, in-netwerk tat-TGV fi Franza ġarr 168 miljun passiġġier. <ref>{{Ċita aħbar|data=21 January 2026|titlu=SNCF : nouveau record de fréquentation sur les TGV et Ouigo, avec près de 168 millions de passagers en 2025|url=https://www.franceinfo.fr/economie/transports/sncf/sncf-nouveau-record-de-frequentation-sur-les-tgv-et-ouigo-avec-pres-de-168-millions-de-passagers-en-2025_7755515.html|pubblikatur=[[France info]]|data-aċċess=}}</ref> L-SNCF, kumpanija statali, bdiet taħdem fuq netwerk ferrovjarju ta’ veloċità għolja fl-1966. Fl-1974 ippreżentat il-proġett lill-President [[Georges Pompidou]] li approvah. Oriġinarjament iddisinjati bħala turbotrains biex jitħaddmu b’turbini tal-gass, il-prototipi tat-TGV evolvew f’ferroviji elettriċi bil-kriżi taż-żejt tal-1973. Fl-1976, l-[[SNCF]] ordnat 87 ferrovija ta’ veloċità għolja mingħand [[Alstom]]. Wara s-servizz inawgurali bejn [[Pariġi]] u [[Lyon]] fl-1981 fuq l-LGV Sud-Est, in-netwerk, iċċentrat fuq Pariġi, kiber biex jgħaqqad bliet ewlenin madwar [[Franza]], inklużi [[Marsilja]], [[Lille]], [[Bordeaux]], [[Strasburgu]], [[Rennes]] u [[Montpellier]], kif ukoll f’pajjiżi ġirien fuq taħlita ta’ linji ta’ veloċità għolja u konvenzjonali. Is-suċċess tal-ewwel servizz ta’ veloċità għolja wassal għal żvilupp mgħaġġel ta’ lignes à grande vitesse (LGVs, “linji ta’ veloċità għolja”) fin-nofsinhar (Rhône-Alpes, Méditerranée, Nîmes–Montpellier), fil-punent (Atlantique, Bretagne-Pays de la Loire, Sud Europe Atlantique), fit-tramuntana (Nord, Interconnexion Esthin) u fil-Lvant (Rhône-Alpes, Méditerranée, Nîmes–Montpellier). Minn meta tnieda, it-TGV ma rreġistrax fatalità waħda ta’ passiġġier f’inċident fuq servizz normali ta’ veloċità għolja. Ferrovija ta' veloċità għolja TGV modifikata apposta magħrufa bħala Proġett V150, li tiżen biss 265 tunnellata, stabbilixxiet ir-rekord dinji għall-iktar ferrovija bir-roti mgħaġġla, u laħqet {{Convert|574.8|km/h}} waqt prova fit-3 ta' April 2007. <ref>{{Ċita aħbar|data=4 April 2007|titlu=French Train Hits 357 mph Breaking World Speed Record|url=https://www.foxnews.com/story/french-train-hits-357-mph-breaking-world-speed-record|url-status=live|pubblikatur=[[Fox News]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110504144012/http://www.foxnews.com/story/0,2933,263542,00.html|arkivju-data=4 May 2011|data-aċċess=11 February 2010}}</ref> Fl-2007, l-iktar vjaġġ bil-ferrovija skedat mgħaġġel fid-dinja kellu veloċità medja mill-bidu sal-waqfien ta' {{Convert|279.4|km/h|mph}} bejn il- Gare de Champagne-Ardenne u l-Gare de Lorraine fuq l- LGV Est, <ref name="worldspeedsurvey2007">{{Ċita web|url=https://www.railwaygazette.com/news/world-speed-survey-2007-new-lines-boost-rails-high-speed-performance/32295.article|url-aċċess=subscription|titlu=World Speed Survey 2007: New lines boost rail's high speed performance|isem=Dr Colin|awtur=Taylor|data=4 September 2007|sit=Railway Gazette International|data-aċċess=6 July 2023|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110809030715/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/world-speed-survey-new-lines-boost-rails-high-speed-performance.html|arkivju-data=9 August 2011}}</ref> ma nqabżitx qabel il-medja rrappurtata tal-2013 ta' {{Convert|283.7|km/h|mph}}Servizz espress ta' fuq is-segment ta' Shijiazhuang sa Zhengzhou tal-ferrovija ta' veloċità għolja Shijiazhuang–Wuhan taċ-Ċina. <ref>{{Ċita aħbar|titlu=World Speed Survey 2013: China sprints out in front|url=http://www.railwaygazette.com/news/high-speed/single-view/view/world-speed-survey-2013-china-sprints-out-in-front.html|url-status=dead|pubblikazzjoni=[[Railway Gazette International]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180626030658/http://www.railwaygazette.com/news/high-speed/single-view/view/world-speed-survey-2013-china-sprints-out-in-front.html|arkivju-data=26 June 2018|data-aċċess=2 July 2013}}</ref> Matul il-fażi tal-inġinerija, ġiet żviluppata t-teknoloġija tas-sinjalar fil-kabina tat-trażmissjoni via-machine (TVM), peress li x-xufiera ma jkunux jistgħu jaraw sinjali tul il-ġenb tal-binarji meta l-ferroviji jilħqu l-veloċità sħiħa. Dan jippermetti lil ferrovija li tkun qed tagħmel ibbrejkjar ta' emerġenza titlob fi ftit sekondi lill-ferroviji kollha ta' warajhom biex inaqqsu l-veloċità tagħhom; jekk sewwieq ma jirreaġixxix fi żmien 1.5 kilometru (0.93 mi), is-sistema tegħleb il-kontrolli u tnaqqas il-veloċità tal-ferrovija awtomatikament. Il-mekkaniżmu tas-sigurtà tat-TVM jippermetti lit-TGVs li jużaw l-istess linja jitilqu kull tliet minuti. <ref>{{Ċita web|url=http://www.infotransport.pl/admin/viewArticle.php?article_id=111&sesClientID=0|titlu=Sympozjum CS Transport w CNTK|lingwa=pl|data-aċċess=2009-05-18|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180626082807/http://www.infotransport.pl/admin/viewArticle.php?article_id=111&sesClientID=0|arkivju-data=26 June 2018}}</ref> <ref name="modular">{{Ċita web|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/51899|titlu=TVM 400-a modular and flexible ATC system|isem=Y|awtur=Gruere|sena=1989|paġni=341–345}}</ref> Is-sistema TGV innifisha testendi għall-pajjiżi ġirien, jew direttament (l-Italja, Spanja, il-Belġju, il-Lussemburgu u l-Ġermanja) jew permezz ta’ netwerks derivati ​​mit-TGV li jgħaqqdu lil Franza mal-Iżvizzera ([[Lyria]]), mal-Belġju, il-Ġermanja u l-Olanda (ex [[Thalys]]), kif ukoll mar-Renju Unit ([[Eurostar]]). Diversi linji futuri qegħdin jinbnew jew huma ppjanati, inklużi estensjonijiet fi Franza u lejn pajjiżi tal-madwar. Il-Mina tal-Bażi ta’ Mont d’Ambin, parti mill-LGV Lyon–Turin li bħalissa qiegħda tinbena, mistennija ssir l-itwal mina ferrovjarja fid-dinja. Bliet bħal [[Tours]] u [[Le Mans]] saru parti minn “ċinturin tal-vjaġġaturi tat-TGV” madwar Pariġi; it-TGV iservi wkoll l-[[Ajruport Charles de Gaulle]] u l-[[Ajruport Lyon–Saint-Exupéry]]. Attrazzjoni għall-viżitaturi fiha nnifisha, tieqaf fl-istazzjon ta’ Marne-la-Vallée–Chessy li jservi [[Disneyland Paris]] u fi bliet turistiċi tan-nofsinhar bħal [[Avignon]] u [[Aix-en-Provence]] wkoll. [[Brest]], [[Chambéry]], [[Nizza]], [[Toulouse]] u [[Biarritz]] jistgħu jintlaħqu minn TGVs li joperaw fuq taħlita ta’ LGVs u linji modernizzati. Fl-2007, l-[[SNCF]] iġġenerat profitti ta’ €1.1 biljun (madwar US$1.75 biljun, £875 miljun) xprunati l-aktar minn marġini ogħla fuq in-netwerk tat-TGV. == Storja == L-idea tat-TGV ġiet proposta għall-ewwel darba fl-1967, wara li l-Ġappun kien beda l-kostruzzjoni tax- [[Shinkansen]] fl-1959. Dak iż-żmien il-Gvern ta’ Franza kien iffavorixxi teknoloġija ġdida, billi esplora l-produzzjoni ta’ hovercraft u l-vettura b’kuxxin tal-arja Aérotrain . Fl-istess ħin, l-SNCF bdiet tirriċerka ferroviji ta’ veloċità għolja fuq linji konvenzjonali. Fl-1976, l-amministrazzjoni qablet li tiffinanzja l-ewwel linja. Sa nofs is-snin disgħin, il-ferroviji kienu tant popolari li l-president tal-SNCF Louis Gallois iddikjara li t-TGV kien "il-ferrovija li salvat il-ferroviji Franċiżi". <ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Fender, Keith |date=August 2010 |title=''TGV: High Speed Hero'' |journal=[[Trains (magazine)|Trains]] |publisher=[[Kalmbach Publishing|Kalmbach]] |volume=70 |issue=8}}</ref> === Żvilupp === [[Stampa:Networks_of_Major_High_Speed_Rail_Operators_in_Europe.gif|lemin|daqsminuri| Is-sistema ferrovjarja ta' veloċità għolja tal-Ewropa, inklużi l-linji tat-TGV fi Franza]] [[Stampa:Deux_TGV_à_Paris-Lyon.jpg|lemin|daqsminuri| TGV Sud-Est (xellug), l-ewwel tagħmir użat fuq is-servizz; u TGV 2N2 (lemin), l-aktar tagħmir ġdid użat fuq is-servizz, f'Gare de Lyon, 2019]] Oriġinarjament kien ippjanat li t-TGV, li dak iż-żmien kienet tfisser ''{{Lang|fr|très grande vitesse}}'' ('veloċità għolja ħafna') jew ''{{Lang|fr|turbine grande vitesse}}'' ("turbina ta' veloċità għolja"), tkun imħaddma minn turbini tal-gass, magħżula għad-daqs żgħir tagħhom, il-proporzjon tajjeb bejn il-qawwa u l-piż u l-abbiltà li jipprovdu qawwa għolja fuq perjodu estiż. L-ewwel prototip, it-TGV 001, kien l-uniku TGV b'turbina tal-gass: wara ż-żieda fil-prezz taż [[Żejt|-żejt]] matul il- kriżi tal-enerġija tal-1973, it-turbini tal-gass tqiesu mhux ekonomiċi u l-proġett dar għall-elettriku minn linji overhead, iġġenerat minn impjanti nukleari ġodda . It-TGV 001 ma kienx prototip moħli: <ref>{{Ċita web|url=http://www.trainweb.org/tgvpages/history.html|titlu=Early TGV history|sit=TGVWeb|data-aċċess=18 April 2008}}</ref> it-turbina tal-gass tagħha kienet biss waħda mill-ħafna teknoloġiji ġodda tagħha għall-ivvjaġġar bil-ferrovija b'veloċità għolja. Ittestja wkoll brejkijiet ta' veloċità għolja, meħtieġa biex ixerrdu l-ammont kbir ta' enerġija kinetika ta' ferrovija b'veloċità għolja, l-aerodinamika ta' veloċità għolja, u s-sinjalar. Kien artikolat, magħmul minn żewġ vaguni biswit xulxin li jaqsmu bogie, u dan jippermetti moviment liberu iżda kkontrollat fir-rigward ta' xulxin. Laħaq it {{Convert|318|km/h}}, li jibqa' r-rekord dinji tal-veloċità għal ferrovija mhux elettrika. L-intern u l-estern tiegħu ġew iddisinjati mid-disinjatur Franċiż Jacques Cooper, li x-xogħol tiegħu fforma l-bażi tad-disinji bikrija tat-TGV, inkluża l-forma distintiva tal-imnieħer tal-ewwel karozzi bil-qawwa. Il-bidla tat-TGV għal trazzjoni elettrika kienet teħtieġ bidla sinifikanti fid-disinn. L-ewwel prototip elettriku, imlaqqam Zébulon, tlesta fl-1974, fejn ġew ittestjati karatteristiċi bħall-immuntar innovattiv tal-karozzerija tal-muturi, pantografi, sospensjoni u brejkijiet. L-immuntar tal-karozzerija tal-muturi ppermetta li jiġu eliminati aktar minn 3 tunnellati mill-karozzi tal-qawwa u naqqas ħafna l-piż mhux sospiż. Il-prototip ivvjaġġa kważi 1,000,000 km waqt l-ittestjar. Fl-1976, l-amministrazzjoni Franċiża ffinanzjat il-proġett tat-TGV, u l-kostruzzjoni tal- LGV Sud-Est, l-ewwel linja ferrovjarja ta' veloċità għolja (bil French: ), beda ftit wara. Il-linja ngħatat id-deżinjazzjoni LN1, ''{{Lang|fr|Ligne Nouvelle 1}}'' ('Linja Ġdida 1'). Wara li żewġ settijiet ta' trenijiet ta' pre-produzzjoni (imlaqqma ''Patrick'' u ''Sophie'' ) ġew ittestjati u modifikati sostanzjalment, l-ewwel verżjoni tal-produzzjoni twasslet fil-25 ta' April 1980. === Servizz === [[Stampa:SNCF_TGV_Duplex_Héricourt.jpg|daqsminuri| TGV Duplex, jidher fuq l- LGV Rhin-Rhône f'Héricourt, Haute-Saône . Dan is-servizz bejn Strasburgu u Montpellier jopera kemm fuq linji ta’ veloċità għolja kif ukoll fuq linji klassiċi.]] It-TGV fetaħ għall-pubbliku bejn [[Pariġi]] u [[Lyon]] fis-27 ta' Settembru 1981. Kuntrarjament għas-servizzi veloċi preċedenti tagħha, l-SNCF kellha l-ħsieb li s-servizz tat-TGV ikun għat-tipi kollha ta’ passiġġieri, bl-istess prezz inizjali tal-biljett bħall-ferroviji fuq il-linja konvenzjonali parallela. Biex tikkontrobatti l-kunċett żbaljat popolari li t-TGV ikun servizz premium għal vjaġġaturi tan-negozju, l-SNCF bdiet kampanja pubbliċitarja ewlenija ffukata fuq il-veloċità, il-frekwenza, il-politika ta' prenotazzjoni, il-prezz normali, u l-aċċessibbiltà wiesgħa tas-servizz. <ref name="onthefasttrack1">{{Ċita ktieb|kunjom=Meunier|isem=Jacob|sena=2001|titlu=On The Fast Track: French Railway Modernisation and the Origins of the TGV, 1944–1983|post=New York|pubblikatur=Praeger|paġni=209–210|isbn=978-0275973773}}</ref> Dan l-impenn għal servizz tat-TGV demokratizzat ġie msaħħaħ fl-era Mitterrand bl-islogan promozzjonali "Il-progress ma jfissirx xejn sakemm ma jkunx kondiviż minn kulħadd". <ref name="onthefasttrack2">{{Ċita ktieb|kunjom=Meunier|isem=Jacob|sena=2001|titlu=On The Fast Track: French Railway Modernisation and the Origins of the TGV, 1944–1983|post=New York|pubblikatur=Praeger|paġni=7|isbn=978-0275973773}}</ref> It-TGV kien konsiderevolment aktar mgħaġġel (f'termini ta' ħin tal-ivvjaġġar minn bieb għal bieb) mill-ferroviji, [[Karozza|il-karozzi]] jew l-ajruplani normali. Il-ferroviji saru popolari ħafna, u l-pubbliku laqa' l-ivvjaġġar veloċi u prattiku. Is-servizz tal-Eurostar beda jopera fl-1994, u għaqqad l-Ewropa kontinentali ma’ Londra permezz tal- Mina tal-Kanal Ingliż u l-LGV Nord-Europe b’verżjoni tat-TGV iddisinjata għall-użu fil-mina u fir-Renju Unit. L-ewwel fażi tal-linja British High Speed 1 tlestiet fl-2003, it-tieni fażi f'Novembru 2007. L-aktar ferroviji veloċi jieħdu 2&nbsp;sigħat 15&nbsp;minuti Londra–Pariġi u 1&nbsp;siegħa 51&nbsp;minuti Londra–Brussell. L-ewwel servizz ta’ darbtejn kuljum bejn Londra u Amsterdam beda jopera fit-3 ta’ April 2018, u ħa 3&nbsp;sigħat 47&nbsp;minuti. <ref>{{Ċita web|url=https://www.standard.co.uk/news/transport/jubilant-passengers-hop-on-board-first-ever-direct-train-from-london-to-amsterdam-a3805256.html|titlu=Eurostar's first ever train from London to Amsterdam arrives in style|data=5 April 2018|sit=standard.co.uk}}</ref> === Avvenimenti Importanti === [[Stampa:Cd41-0015g.png|xellug|daqsminuri| Ġirjiet rekord tat-TGV]] It-TGV (1981) kien it-tieni servizz ferrovjarju kummerċjali ta' veloċità għolja b'gauge standard fid-dinja u l-aktar veloċi, <ref>{{Ċita web|url=http://www.uic.asso.fr/gv/article.php3?id_article=14|titlu=General definitions of highspeed|data=28 November 2006|pubblikatur=[[International Union of Railways|UIC]]|data-aċċess=2007-01-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20061210125239/http://www.uic.asso.fr/gv/article.php3?id_article=14 <!-- Bot retrieved archive -->|arkivju-data=10 December 2006}}</ref> wara x-Shinkansen tal-Ġappun, li kien jikkonnettja Tokyo u [[Osaka]] mill-1 ta' Ottubru 1964. Kien suċċess kummerċjali. Ferrovija tat-test TGV għandha r-rekord dinji tal-veloċità għal ferroviji konvenzjonali. Fit-3 ta' April 2007, ferrovija TGV POS modifikata laħqet il-574.8 km/h taħt kundizzjonijiet ta' test fuq l-LGV Est bejn Pariġi u Strasburgu. Il-vultaġġ tal-linja żdied għal 31 kV, u ġiet imwaħħla ballast żejda fuq il-mogħdija permanenti. Il-ferrovija għelbet ir-rekord dinji tal-veloċità tal-1990 ta' 515.3 km/h, stabbilit minn TGV simili, flimkien ma' rekords mhux uffiċjali stabbiliti matul ġimgħat ta' qabel ir-rekord uffiċjali. It-test kien parti minn programm ta' riċerka estensiv minn [[Alstom]]. Fl-2007, it-TGV kien l-iktar ferrovija skedata konvenzjonali mgħaġġla fid-dinja: il-veloċità medja ta' vjaġġ wieħed mill-bidu sal-waqfien mill-Istazzjon ta' Champagne-Ardenne sal-Istazzjon ta' Lorraine hija ta' 279.3 km/h. Dan ir-rekord inqabeż fis-26 ta' Diċembru 2009 mill-ferrovija l-ġdida ta' veloċità għolja Wuhan-Guangzhou fiċ-[[Ċina]] fejn l-iktar ferrovija skedata mgħaġġla kopriet 922 km b'veloċità medja ta' 312.54 km/h. === Użu tal-passiġġieri === Fit-28 ta' Novembru 2003, in-netwerk tat-TGV ġarr il-biljun passiġġier tiegħu, it-tieni post biss wara l-ħames biljun passiġġier tax-Shinkansen fl-2000. Jekk wieħed jeskludi t-traffiku internazzjonali, is-sistema tat-TGV ġarret 98 miljun passiġġier matul l-2008, żieda ta’ 8 miljun (9.1%) fuq is-sena ta’ qabel. <ref name="SNCFfigures2008">{{Ċita web|url=http://www.sncf.com/resources/fr_FR/press/kits/PR0002_20090212.pdf|titlu=Bilan de l'année 2008 : Perspectives 2009|data=12 February 2009|pubblikatur=[[SNCF]]|lingwa=fr|data-aċċess=2009-03-07|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090319045214/http://www.sncf.com/resources/fr_FR/press/kits/PR0002_20090212.pdf|arkivju-data=19 March 2009}}</ref> == Vetturi ferrovjarji == [[Stampa:Paris,_Gare_de_Lyon_with_three_TGV_in_1985_(SIK_03-026269).jpg|lemin|daqsminuri| Tliet ferroviji tat-TGV fl-istazzjon Gare de Lyon f'Pariġi, fl-1985]] Il-ferroviji kollha tat-TGV għandhom il-parti ta' fuq u d-denb b'żewġ vaguni tal-qawwa stil lokomotiva, wieħed f'kull tarf, filwaqt li t-tagħmir tat-trazzjoni huwa kkonċentrat fil-vaguni tat-tarf aktar milli mqassam permezz tal-kowċis tal-passiġġieri bħal f'ħafna unitajiet multipli elettriċi . Bejn dawk il-vaguni bil-mutur hemm sett ta' kowċis artikolati mingħajr mutur akkoppjati semi-permanentement. Il-vaguni huma konnessi permezz ta' bogies Jacobs, bogie wieħed kondiviż bejn it-truf ta' żewġ kowċis. L-unika eċċezzjoni huma l-vaguni tat-tarf, li għandhom bogie waħdu fuq in-naħa l-eqreb tal-vagun tal-qawwa, li ħafna drabi jkun motorizzat. Il-karozzi tal-qawwa għandhom ukoll żewġ bogies. L-SNCF tiddeskrivi l-arranġament artikolat, fejn żewġ vaguni jaqsmu bogie, bħala waħda mill-innovazzjonijiet ewlenin tal-programm prototip tat-TGV. <ref name="sncf-tgv-story">{{Ċita web|url=https://www.groupe-sncf.com/en/group/history-archives/tgv-story|titlu=TGV: it's the stuff of legends!|data=9 September 2024|pubblikatur=[[SNCF]] Group|data-aċċess=11 July 2026}}</ref> Il-ferroviji jistgħu jiġu mtawla billi jingħaqdu żewġ TGVs, bl-użu ta' couplers moħbija fl-imnieħer tal-vaguni tal-qawwa. Id-disinn artikolat huwa vantaġġuż waqt derailament, peress li l-vaguni tal-passiġġieri x'aktarx jibqgħu wieqfa u allinjati mal-binarji. Ferroviji normali setgħu jinqasmu mill- akkoppjamenti u l-jackknife, kif deher fid- diżastru tal-ferrovija ta' Eschede . Żvantaġġ huwa li huwa diffiċli li tifred settijiet ta' vaguni. Filwaqt li l-vaguni tal-magna jistgħu jitneħħew mill-ferroviji permezz ta' proċeduri standard ta' żganċjar, huwa meħtieġ tagħmir speċjalizzat biex jinfirdu l-vaguni, billi l-vaguni jitneħħew minn fuq bogie. Ladarba jiġi żakkoppjat, wieħed mit-truf tal-karru jitħalla mingħajr appoġġ, għalhekk huwa meħtieġ qafas speċjalizzat. L-SNCF tippreferi tuża karozzi bil-mutur minflok unitajiet multipli elettriċi għax dan jippermetti inqas tagħmir elettriku. <ref>{{Ċita web|url=https://www.ejrcf.or.jp/jrtr/jrtr17/pdf/f40_technology.pdf|titlu=What Drives Electric Multiple Units?|isem=Hiroshi|awtur=Hata|sit=www.ejrcf.or.jp}}</ref> Il-familji prinċipali ta' tagħmir SNCF TGV mibnija minn Alstom jinkludu: * TGV Atlantique (10 vaguni) * TGV Réseau (aġġornament tal-Atlantique, 8 vaguni) * TGV Duplex (żewġ sulari għal kapaċità akbar ta' passiġġieri) * TGV 2N2 (magħruf ukoll bħala l-Avelia Euroduplex, aġġornament tat-TGV Duplex) * TGV M (magħruf ukoll bħala l-Avelia Horizon, awtorizzat fl-2026 bl-ewwel servizz tal-passiġġieri ppjanat għal Settembru 2026) Settijiet irtirati: * TGV Sud-Est (irtirat f'Diċembru 2019) ** TGV La Poste (irtirat f'Ġunju 2015) * TGV POS (irtirat fl-2026, karozzi tal-qawwa skambjati ma' karozzi tal-qawwa TGV Réseau Duplex) === Proġett === [[Stampa:TGV-M_997_Premier_passage_à_Montmélian_-_Retour_(mai_2024).JPG|lemin|daqsminuri| Ferrovija TGV M Avelia Horizon tgħaddi minn Montmélian .]] Id-disinn li ħareġ mill-proċess ingħata l-isem TGV M, u f'Lulju 2018 SNCF Mobilités ordnat 100 sett ta' ferroviji bil-kunsinni jibdew fl-2024. F'Mejju 2026, l- Aġenzija tal-Unjoni Ewropea għall-Ferroviji tat awtorizzazzjoni għall-kummerċjalizzazzjoni, bl-ewwel servizz tal-passiġġieri ppjanat għall-bidu ta' Settembru 2026 wara t-tħaddim prekummerċjali. <ref name="alstom-tgvm-authorisation">{{Ċita web|url=https://www.alstom.com/press-releases-news/2026/5/tgv-m-has-been-granted-marketing-authorisation-era-and-taking-final-steps-welcoming-its-first-passengers|titlu=TGV-M has been granted marketing authorisation by the ERA and is taking the final steps before welcoming its first passengers|data=29 May 2026|pubblikatur=[[Alstom]]|data-aċċess=11 July 2026}}</ref> It-tip iżomm l-arkitettura artikolata b'żewġ sulari u bil-karozza tal-qawwa tat-tarf tat-TGV, iżda juża vaguni tal-qawwa aktar kompatti u kowċis tal-passiġġieri modulari. Alstom u SNCF Voyageurs jelenkaw konfigurazzjoni massima ta’ 740 siġġu f’linja ta’ {{Convert|200|m}} sett ta' ferrovija, 20% iffrankar tal-enerġija, 30% inqas spejjeż ta' manutenzjoni, 20% aktar spazju għall-bagalji u 97% materjali riċiklabbli. <ref name="alstom-tgvm-authorisation" /> <ref name="alstom-avelia-horizon">{{Ċita web|url=https://www.alstom.com/solutions/rolling-stock/high-speed-trains/avelia-horizon-most-advanced-double-deck-high-speed-train-world|titlu=Avelia Horizon: The most advanced double-deck high-speed train in the world|pubblikatur=[[Alstom]]|data-aċċess=11 July 2026}}</ref> == Teknoloġija tat-TGV barra minn Franza == * AVE ( ''Alta Velocidad Española'' ) fi Spanja bir- Renfe Class 100 ibbażat fuq it- TGV Atlantique . <ref name="Ryo Takagi">{{Ċita web|url=http://www.jrtr.net/jrtr40/pdf/f04_tak.pdf|titlu=High-speed Railways:The last ten years|isem=Ryo|awtur=Takagi|pubblikatur=Japan Railway & Transport Review|data-aċċess=2009-05-01|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090620081824/http://www.jrtr.net/jrtr40/pdf/f04_tak.pdf|arkivju-data=20 June 2009}}</ref> * Eurostar topera servizzi internazzjonali ta’ veloċità għolja li jgħaqqdu lil Franza mal-Belġju, il-Ġermanja, l-Olanda u r-Renju Unit. Diversi settijiet ta' trenijiet jużaw it-teknoloġija TGV ( e300, PBA, PBKA ). * KTX-I (ibbażat fuq it- TGV Réseau ) fil- KTX (Korea Train eXpress) fil-Korea t'Isfel. <ref name="irj-kim">{{Ċita aħbar|data=May 2008|titlu=Korea develops high-speed ambitions: a thorough programme of research and development will soon deliver results for Korea's rail industry in the form of the indigenous KTX II high-speed train. Dr Kihwan Kim of the Korea Railroad Research Institute explains the development of the new train|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0BQQ/is_/ai_n25433622|url-status=usurped|pubblikazzjoni=International Railway Journal|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081216045744/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0BQQ/is_/ai_n25433622|arkivju-data=16 December 2008|data-aċċess=2008-12-31}}</ref> * Acela Express, ferrovija inklinata b'veloċità għolja mibnija minn Alstom u Bombardier għall- Kuritur tal-Grigal fl-Istati Uniti. Il-karozzi tal-qawwa Acela jużaw diversi teknoloġiji TGV inklużi l-muturi, is-sistema elettrika/tas-sewqan (rettifikaturi, inverters, teknoloġija tal-ibbrejkjar riġenerattiv), u brejkijiet tad-diska . Madankollu, huma msaħħa biex jissodisfaw l-istandards tal-ħabtiet tal-Amministrazzjoni Federali tal-Ferroviji tal-Istati Uniti. <ref name="TGVweb Acela Express page">{{Ċita web|url=http://www.trainweb.org/tgvpages/acela.html|titlu=TGVweb Acela Express page|data=May 2009|pubblikatur=TGVweb|data-aċċess=2009-05-10}}</ref> Il-vaguni tal-Acela li jistgħu jinklinaw u li mhumiex artikolati huma derivati mill-ferrovija LRC tal-Bombardier u jissodisfaw ukoll l-istandards tal-ħabtiet. <ref name="TGVweb Acela Express page" /> * Avelia Liberty, magħrufa wkoll bħala n-NextGen Acela, is-sostitut għall-Acela Express fl-Istati Uniti, li daħal fis-servizz fit-28 ta' Awwissu 2025. * Il- gvern Marokkin qabel ma’ €2&nbsp;kuntratt ta' biljun dollaru għal Alstom biex tibni Al-Boraq, LGV bejn [[Tanġier|Tangier]] u [[Casablanca]] li fetaħ fl-2018 bl-użu tat-TGV Euroduplex . <ref>{{Ċita web|url=http://www.magharebia.com/cocoon/awi/xhtml1/en_GB/features/awi/features/2009/04/15/feature-02|titlu=Engineers begin work on Moroccan high-speed rail link|data=May 2008|pubblikatur=BNET (International Railway Journal)|data-aċċess=2009-04-09}}</ref> == Inċidenti == F'aktar minn erba' deċennji ta' operazzjoni, it-TGV ma rreġistra l-ebda mewt ta' passiġġier f'inċident fuq servizz normali ta' veloċità għolja. Kien hemm diversi inċidenti, inklużi erba' derailamenti b'veloċità ta' 270 km/h jew aktar, iżda f'wieħed biss minn dawn—vjaġġ ta' prova fuq linja ġdida—inqalbu l-vaguni. Dan ir-rekord ta' sikurezza huwa parzjalment dovut għar-riġidità li d-disinn artikolat jagħti lill-ferrovija. Kien hemm inċidenti fatali li involvew TGVs fuq ''lignes classiques'', fejn il-ferroviji huma esposti għall-istess perikli bħall-ferroviji normali, bħal -qsim tal-livell tal-ferrovija . Dawn jinkludu bumbardament terroristiku wieħed li mhux relatat mal-veloċità li biha kien qed jivvjaġġa l-ferrovija. == Tibdil tal-marka == Minn Lulju 2017, is-servizzi tat-TGV qed jingħataw isem ġdid gradwali għal '''TGV inOui''' u '''Ouigo''' bi tħejjija għall-ftuħ tas-suq Franċiż tal-HSR għall-kompetizzjoni. <ref>{{Ċita web|url=https://www.railwaygazette.com/sncf-to-rebrand-tgv-services-as-inoui/44570.article|titlu=SNCF to rebrand TGV services as 'inOui'|data=2017-05-27|sit=Railway Gazette International|data-aċċess=2023-02-12}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.railjournal.com/passenger/high-speed/sncf-rebrands-tgv-as-inoui/|titlu=SNCF rebrands TGV as "inOui"|data=2017-05-30|sit=International Railway Journal|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-04}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.businesstraveller.com/business-travel/2017/05/30/sncf-confirms-new-inoui-name-tgv/|titlu=SNCF confirms new InOui name for TGV|data=2017-05-30|sit=businesstraveller.com|data-aċċess=2021-08-04}}</ref> === TGV f'Oui === [[Stampa:TGV_inOui_logo_RDT.svg|daqsminuri| Logo użat mis-servizzi inOui]] TGV inOui huwa servizz ferrovjarju ta' veloċità għolja premium ta' SNCF Voyageurs. L-isem inOui ntgħażel għax jinstema’ bħall-kelma Franċiża ''inouï'' li tfisser "straordinarju" (jew aktar litteralment, "bla preċedent"). <ref>{{Ċita web|url=https://www.connexionfrance.com/People/Interviews/Why-we-renamed-TGV-service-inOui|titlu=Why we renamed TGV service 'inOui'|sit=The Connexion|data-aċċess=2020-05-28|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210205093513/https://www.connexionfrance.com/People/Interviews/Why-we-renamed-TGV-service-inOui|arkivju-data=5 February 2021}}</ref> Dawn ilhom joperaw minn SNCF Mobilités mis-27 ta' Mejju 2017 fuq ċerti servizzi ferrovjarji ta' veloċità għolja . <ref>{{Ċita aħbar|data=2017-05-28|titlu=Nouvelle stratégie commerciale à la SNCF|url=https://www.la-croix.com/Economie/France/Nouvelle-strategie-commerciale-SNCF-2017-05-28-1200850744|url-status=live|pubblikazzjoni=La Croix|lingwa=fr-FR|issn=0242-6056|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200614083437/https://www.la-croix.com/Economie/France/Nouvelle-strategie-commerciale-SNCF-2017-05-28-1200850744|arkivju-data=2020-06-14|data-aċċess=2020-05-14}}</ref> Fl-2017, il-ferroviji TGV inOui ġew ittestjati fuq il-linja [[Pariġi]] – [[Bordeaux]] – [[Toulouse]] . <ref>{{Ċita web|url=https://www.usine-digitale.fr/article/la-connectivite-et-les-services-digitaux-au-c-ur-de-la-nouvelle-offre-inoui-de-la-sncf.N545698|titlu=La connectivité et les services digitaux au cœur de la nouvelle offre inOui de la SNCF|sit=usine-digitale.fr|data-aċċess=2020-05-14|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201201000910/https://www.usine-digitale.fr/article/la-connectivite-et-les-services-digitaux-au-c-ur-de-la-nouvelle-offre-inoui-de-la-sncf.N545698|arkivju-data=2020-12-01}}</ref> Il-marka ġiet ippreżentata uffiċjalment f'Settembru 2018. L-għan tiegħu huwa li jissostitwixxi s-servizzi eżistenti tat-TGV b'"plus de confort, de services et de connectivité" ( [[Lingwa Ingliża|bl-Ingliż]] : ''"more comfort, services and connectivity"'' ). F'Diċembru 2018, il-ferroviji operaw bejn Lille, Marseille u Nice minn Pariġi u operaw fuq il-bqija tan-netwerk mill-2020 'l hawn. <ref>{{Ċita web|url=https://www.latribune.fr/entreprises-finance/services/transport-logistique/avec-ouigo-et-inoui-la-sncf-verrouille-le-marche-du-tgv-791172.html|titlu=Avec Ouigo et Inoui, la SNCF verrouille le marché du TGV|data=20 September 2018|sit=La Tribune|lingwa=fr|data-aċċess=2020-05-14|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191215094701/https://www.latribune.fr/entreprises-finance/services/transport-logistique/avec-ouigo-et-inoui-la-sncf-verrouille-le-marche-du-tgv-791172.html|arkivju-data=2019-12-15}}</ref> === Ouigo === Ouigo huwa s-servizz ferrovjarju bi prezz baxx tal-SNCF Voyageurs, li juża kemm ferroviji ta' veloċità għolja kif ukoll konvenzjonali. Il-ferroviji ta' veloċità għolja għandhom konfigurazzjoni ta' klassi waħda b'densità għolja u servizzi abbord imnaqqsa. It-traduzzjoni litterali tal-isem tad-ditta hija "yes go", iżda l-isem huwa wkoll logħob bil-kliem fuq l-omonimu Ingliż, "we go". == Ara wkoll == * Ferrovija ta' veloċità għolja fi Franza ** iDTGV ** TER-GV – TGVs li joperaw fuq distanzi relattivament qosra tul l- LGV Nord ** Rekord dinji tal-veloċità tat-TGV – ħarsa ġenerali u kronoloġija tat-tentattivi ta’ rekord tal-veloċità ** V150 (ferrovija) * Ferrovija ta' veloċità għolja fl-Ewropa ** AVE ** ICE ** [[:en:Frecciarossa|Frecciarossa]] ** Giruno ** Pendolino / Pendolino Ġdid ** X 2000 * Trasport bil-ferrovija fl-Ewropa * Kategoriji tal-ferroviji fl-Ewropa == Referenzi == [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 082asqj7eqr3jk5958nja18bvq48a33 331426 331425 2026-08-11T23:36:41Z JovalQC 21720 331426 wikitext text/x-wiki '''It-TGV''' ({{IPA|fr|teʒeve|lang|LL-Q150 (fra)-Poslovitch-TGV.wav}} {{Lang|fr|'''train à grande vitesse'''}}, {{IPA|fr|tʁɛ̃ a ɡʁɑ̃d vitɛs|}}, 'ferrovija ta' veloċità għolja') {{Nota|Known as the {{lang|fr|TurboTrain à Grande Vitesse}} during the development phase. See also: [[Development of the TGV]].}} huwa l-isem ġeneriku tas-settijiet tal-ferroviji użati għas-servizz ferrovjarju ta' veloċità għolja interurban imħaddem mill-operatur ferrovjarju nazzjonali ta' Franza, SNCF Voyageurs . Huwa wkoll inizjaliżmu kważi ġeneriku għal ferroviji ta' veloċità għolja bil-Franċiż, anke meta ma jkunux operati minn SNCF Voyageurs. <ref>{{Ċita web|url=http://www.caissedesdepots.fr/eclairage/actualites/egis-relier-rabat-casablanca-marrakech-et-tanger-par-un-tgv|titlu=Egis : relier Rabat à Casablanca, Marrakech et Tanger par un TGV {{!}} Groupe Caisse des Dépôts|sit=www.caissedesdepots.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2026-07-11}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.bladi.net/al-boraq-tgv-emission-culte-minutes-erige-maroc-modele-mondial,120651.html|titlu=Al Boraq (TGV) : L'émission culte « 60 Minutes » érige le Maroc en modèle mondial|data=2026-04-13|sit=Bladi.net|lingwa=fr|data-aċċess=2026-07-11}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://ici.radio-canada.ca/nouvelle/2263388/tgv-quebec-toronto-kingston-arret|titlu=Un arrêt du TGV Québec-Toronto envisagé à Kingston|isem=Zone Politique-|awtur=ICI.Radio-Canada.ca|data=2026-06-22|sit=Radio-Canada|lingwa=fr-ca|data-aċċess=2026-07-11}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.bruxellestoday.be/mobilite/train-nouvelle-liaison-ferroviaire-suisse.html|titlu=Le TGV Bruxelles-Bâle, c'est pour l'été 2027|data=12 June 2026|sit=BruxellesToday|lingwa=fr|data-aċċess=2026-07-11}}</ref> B'veloċitajiet operattivi kummerċjali sa {{Convert|320|km/h}} fuq il-linji l-ġodda, <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Amedeo|isem=Fabrice|data=17 December 2007|titlu=Le TGV roulera bientôt à 360 km/h|url=https://www.lefigaro.fr/societes-francaises/2007/12/17/04010-20071217ARTFIG00331-le-tgv-roulera-bientot-a-kmh-.php|pubblikazzjoni=Le Figaro|lingwa=fr|data-aċċess=6 July 2023}}</ref> it-TGV ġie maħsub fl-istess perjodu bħal proġetti teknoloġiċi oħra bħar-rokit Ariane 1 u l-ajruplan supersoniku Concorde ; sponsorjati mill- Gvern ta’ Franza, dawk il-programmi ta’ finanzjament kienu magħrufa bħala programmi {{Lang|fr|champion national}} (politiki ta' ' champion nazzjonali '). Fl-2025, in-netwerk tat-TGV fi Franza ġarr 168 miljun passiġġier. <ref>{{Ċita aħbar|data=21 January 2026|titlu=SNCF : nouveau record de fréquentation sur les TGV et Ouigo, avec près de 168 millions de passagers en 2025|url=https://www.franceinfo.fr/economie/transports/sncf/sncf-nouveau-record-de-frequentation-sur-les-tgv-et-ouigo-avec-pres-de-168-millions-de-passagers-en-2025_7755515.html|pubblikatur=[[France info]]|data-aċċess=}}</ref> L-SNCF, kumpanija statali, bdiet taħdem fuq netwerk ferrovjarju ta’ veloċità għolja fl-1966. Fl-1974 ippreżentat il-proġett lill-President [[Georges Pompidou]] li approvah. Oriġinarjament iddisinjati bħala turbotrains biex jitħaddmu b’turbini tal-gass, il-prototipi tat-TGV evolvew f’ferroviji elettriċi bil-kriżi taż-żejt tal-1973. Fl-1976, l-[[SNCF]] ordnat 87 ferrovija ta’ veloċità għolja mingħand [[Alstom]]. Wara s-servizz inawgurali bejn [[Pariġi]] u [[Lyon]] fl-1981 fuq l-LGV Sud-Est, in-netwerk, iċċentrat fuq Pariġi, kiber biex jgħaqqad bliet ewlenin madwar [[Franza]], inklużi [[Marsilja]], [[Lille]], [[Bordeaux]], [[Strasburgu]], [[Rennes]] u [[Montpellier]], kif ukoll f’pajjiżi ġirien fuq taħlita ta’ linji ta’ veloċità għolja u konvenzjonali. Is-suċċess tal-ewwel servizz ta’ veloċità għolja wassal għal żvilupp mgħaġġel ta’ lignes à grande vitesse (LGVs, “linji ta’ veloċità għolja”) fin-nofsinhar (Rhône-Alpes, Méditerranée, Nîmes–Montpellier), fil-punent (Atlantique, Bretagne-Pays de la Loire, Sud Europe Atlantique), fit-tramuntana (Nord, Interconnexion Esthin) u fil-Lvant (Rhône-Alpes, Méditerranée, Nîmes–Montpellier). Minn meta tnieda, it-TGV ma rreġistrax fatalità waħda ta’ passiġġier f’inċident fuq servizz normali ta’ veloċità għolja. Ferrovija ta' veloċità għolja TGV modifikata apposta magħrufa bħala Proġett V150, li tiżen biss 265 tunnellata, stabbilixxiet ir-rekord dinji għall-iktar ferrovija bir-roti mgħaġġla, u laħqet {{Convert|574.8|km/h}} waqt prova fit-3 ta' April 2007. <ref>{{Ċita aħbar|data=4 April 2007|titlu=French Train Hits 357 mph Breaking World Speed Record|url=https://www.foxnews.com/story/french-train-hits-357-mph-breaking-world-speed-record|url-status=live|pubblikatur=[[Fox News]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110504144012/http://www.foxnews.com/story/0,2933,263542,00.html|arkivju-data=4 May 2011|data-aċċess=11 February 2010}}</ref> Fl-2007, l-iktar vjaġġ bil-ferrovija skedat mgħaġġel fid-dinja kellu veloċità medja mill-bidu sal-waqfien ta' {{Convert|279.4|km/h|mph}} bejn il- Gare de Champagne-Ardenne u l-Gare de Lorraine fuq l- LGV Est, <ref name="worldspeedsurvey2007">{{Ċita web|url=https://www.railwaygazette.com/news/world-speed-survey-2007-new-lines-boost-rails-high-speed-performance/32295.article|url-aċċess=subscription|titlu=World Speed Survey 2007: New lines boost rail's high speed performance|isem=Dr Colin|awtur=Taylor|data=4 September 2007|sit=Railway Gazette International|data-aċċess=6 July 2023|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110809030715/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/world-speed-survey-new-lines-boost-rails-high-speed-performance.html|arkivju-data=9 August 2011}}</ref> ma nqabżitx qabel il-medja rrappurtata tal-2013 ta' {{Convert|283.7|km/h|mph}}Servizz espress ta' fuq is-segment ta' Shijiazhuang sa Zhengzhou tal-ferrovija ta' veloċità għolja Shijiazhuang–Wuhan taċ-Ċina. <ref>{{Ċita aħbar|titlu=World Speed Survey 2013: China sprints out in front|url=http://www.railwaygazette.com/news/high-speed/single-view/view/world-speed-survey-2013-china-sprints-out-in-front.html|url-status=dead|pubblikazzjoni=[[Railway Gazette International]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180626030658/http://www.railwaygazette.com/news/high-speed/single-view/view/world-speed-survey-2013-china-sprints-out-in-front.html|arkivju-data=26 June 2018|data-aċċess=2 July 2013}}</ref> Matul il-fażi tal-inġinerija, ġiet żviluppata t-teknoloġija tas-sinjalar fil-kabina tat-trażmissjoni via-machine (TVM), peress li x-xufiera ma jkunux jistgħu jaraw sinjali tul il-ġenb tal-binarji meta l-ferroviji jilħqu l-veloċità sħiħa. Dan jippermetti lil ferrovija li tkun qed tagħmel ibbrejkjar ta' emerġenza titlob fi ftit sekondi lill-ferroviji kollha ta' warajhom biex inaqqsu l-veloċità tagħhom; jekk sewwieq ma jirreaġixxix fi żmien 1.5 kilometru (0.93 mi), is-sistema tegħleb il-kontrolli u tnaqqas il-veloċità tal-ferrovija awtomatikament. Il-mekkaniżmu tas-sigurtà tat-TVM jippermetti lit-TGVs li jużaw l-istess linja jitilqu kull tliet minuti. <ref>{{Ċita web|url=http://www.infotransport.pl/admin/viewArticle.php?article_id=111&sesClientID=0|titlu=Sympozjum CS Transport w CNTK|lingwa=pl|data-aċċess=2009-05-18|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180626082807/http://www.infotransport.pl/admin/viewArticle.php?article_id=111&sesClientID=0|arkivju-data=26 June 2018}}</ref> <ref name="modular">{{Ċita web|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/51899|titlu=TVM 400-a modular and flexible ATC system|isem=Y|awtur=Gruere|sena=1989|paġni=341–345}}</ref> Is-sistema TGV innifisha testendi għall-pajjiżi ġirien, jew direttament (l-Italja, Spanja, il-Belġju, il-Lussemburgu u l-Ġermanja) jew permezz ta’ netwerks derivati ​​mit-TGV li jgħaqqdu lil Franza mal-Iżvizzera ([[Lyria]]), mal-Belġju, il-Ġermanja u l-Olanda (ex [[Thalys]]), kif ukoll mar-Renju Unit ([[Eurostar]]). Diversi linji futuri qegħdin jinbnew jew huma ppjanati, inklużi estensjonijiet fi Franza u lejn pajjiżi tal-madwar. Il-Mina tal-Bażi ta’ Mont d’Ambin, parti mill-LGV Lyon–Turin li bħalissa qiegħda tinbena, mistennija ssir l-itwal mina ferrovjarja fid-dinja. Bliet bħal [[Tours]] u [[Le Mans]] saru parti minn “ċinturin tal-vjaġġaturi tat-TGV” madwar Pariġi; it-TGV iservi wkoll l-[[Ajruport Charles de Gaulle]] u l-[[Ajruport Lyon–Saint-Exupéry]]. Attrazzjoni għall-viżitaturi fiha nnifisha, tieqaf fl-istazzjon ta’ Marne-la-Vallée–Chessy li jservi [[Disneyland Paris]] u fi bliet turistiċi tan-nofsinhar bħal [[Avignon]] u [[Aix-en-Provence]] wkoll. [[Brest]], [[Chambéry]], [[Nizza]], [[Toulouse]] u [[Biarritz]] jistgħu jintlaħqu minn TGVs li joperaw fuq taħlita ta’ LGVs u linji modernizzati. Fl-2007, l-[[SNCF]] iġġenerat profitti ta’ €1.1 biljun (madwar US$1.75 biljun, £875 miljun) xprunati l-aktar minn marġini ogħla fuq in-netwerk tat-TGV. == Storja == L-idea tat-TGV ġiet proposta għall-ewwel darba fl-1967, wara li l-Ġappun kien beda l-kostruzzjoni tax- [[Shinkansen]] fl-1959. Dak iż-żmien il-Gvern ta’ Franza kien iffavorixxi teknoloġija ġdida, billi esplora l-produzzjoni ta’ hovercraft u l-vettura b’kuxxin tal-arja Aérotrain . Fl-istess ħin, l-SNCF bdiet tirriċerka ferroviji ta’ veloċità għolja fuq linji konvenzjonali. Fl-1976, l-amministrazzjoni qablet li tiffinanzja l-ewwel linja. Sa nofs is-snin disgħin, il-ferroviji kienu tant popolari li l-president tal-SNCF Louis Gallois iddikjara li t-TGV kien "il-ferrovija li salvat il-ferroviji Franċiżi". <ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Fender, Keith |date=August 2010 |title=''TGV: High Speed Hero'' |journal=[[Trains (magazine)|Trains]] |publisher=[[Kalmbach Publishing|Kalmbach]] |volume=70 |issue=8}}</ref> === Żvilupp === [[Stampa:Networks_of_Major_High_Speed_Rail_Operators_in_Europe.gif|lemin|daqsminuri| Is-sistema ferrovjarja ta' veloċità għolja tal-Ewropa, inklużi l-linji tat-TGV fi Franza]] [[Stampa:Deux_TGV_à_Paris-Lyon.jpg|lemin|daqsminuri| TGV Sud-Est (xellug), l-ewwel tagħmir użat fuq is-servizz; u TGV 2N2 (lemin), l-aktar tagħmir ġdid użat fuq is-servizz, f'Gare de Lyon, 2019]] Oriġinarjament kien ippjanat li t-TGV, li dak iż-żmien kienet tfisser ''{{Lang|fr|très grande vitesse}}'' ('veloċità għolja ħafna') jew ''{{Lang|fr|turbine grande vitesse}}'' ("turbina ta' veloċità għolja"), tkun imħaddma minn turbini tal-gass, magħżula għad-daqs żgħir tagħhom, il-proporzjon tajjeb bejn il-qawwa u l-piż u l-abbiltà li jipprovdu qawwa għolja fuq perjodu estiż. L-ewwel prototip, it-TGV 001, kien l-uniku TGV b'turbina tal-gass: wara ż-żieda fil-prezz taż [[Żejt|-żejt]] matul il- kriżi tal-enerġija tal-1973, it-turbini tal-gass tqiesu mhux ekonomiċi u l-proġett dar għall-elettriku minn linji overhead, iġġenerat minn impjanti nukleari ġodda . It-TGV 001 ma kienx prototip moħli: <ref>{{Ċita web|url=http://www.trainweb.org/tgvpages/history.html|titlu=Early TGV history|sit=TGVWeb|data-aċċess=18 April 2008}}</ref> it-turbina tal-gass tagħha kienet biss waħda mill-ħafna teknoloġiji ġodda tagħha għall-ivvjaġġar bil-ferrovija b'veloċità għolja. Ittestja wkoll brejkijiet ta' veloċità għolja, meħtieġa biex ixerrdu l-ammont kbir ta' enerġija kinetika ta' ferrovija b'veloċità għolja, l-aerodinamika ta' veloċità għolja, u s-sinjalar. Kien artikolat, magħmul minn żewġ vaguni biswit xulxin li jaqsmu bogie, u dan jippermetti moviment liberu iżda kkontrollat fir-rigward ta' xulxin. Laħaq it {{Convert|318|km/h}}, li jibqa' r-rekord dinji tal-veloċità għal ferrovija mhux elettrika. L-intern u l-estern tiegħu ġew iddisinjati mid-disinjatur Franċiż Jacques Cooper, li x-xogħol tiegħu fforma l-bażi tad-disinji bikrija tat-TGV, inkluża l-forma distintiva tal-imnieħer tal-ewwel karozzi bil-qawwa. Il-bidla tat-TGV għal trazzjoni elettrika kienet teħtieġ bidla sinifikanti fid-disinn. L-ewwel prototip elettriku, imlaqqam Zébulon, tlesta fl-1974, fejn ġew ittestjati karatteristiċi bħall-immuntar innovattiv tal-karozzerija tal-muturi, pantografi, sospensjoni u brejkijiet. L-immuntar tal-karozzerija tal-muturi ppermetta li jiġu eliminati aktar minn 3 tunnellati mill-karozzi tal-qawwa u naqqas ħafna l-piż mhux sospiż. Il-prototip ivvjaġġa kważi 1,000,000 km waqt l-ittestjar. Fl-1976, l-amministrazzjoni Franċiża ffinanzjat il-proġett tat-TGV, u l-kostruzzjoni tal- LGV Sud-Est, l-ewwel linja ferrovjarja ta' veloċità għolja, beda ftit wara. Il-linja ngħatat id-deżinjazzjoni LN1, ''{{Lang|fr|Ligne Nouvelle 1}}'' ('Linja Ġdida 1'). Wara li żewġ settijiet ta' trenijiet ta' pre-produzzjoni (imlaqqma ''Patrick'' u ''Sophie'' ) ġew ittestjati u modifikati sostanzjalment, l-ewwel verżjoni tal-produzzjoni twasslet fil-25 ta' April 1980. === Servizz === [[Stampa:SNCF_TGV_Duplex_Héricourt.jpg|daqsminuri| TGV Duplex, jidher fuq l- LGV Rhin-Rhône f'Héricourt, Haute-Saône . Dan is-servizz bejn Strasburgu u Montpellier jopera kemm fuq linji ta’ veloċità għolja kif ukoll fuq linji klassiċi.]] It-TGV fetaħ għall-pubbliku bejn [[Pariġi]] u [[Lyon]] fis-27 ta' Settembru 1981. Kuntrarjament għas-servizzi veloċi preċedenti tagħha, l-SNCF kellha l-ħsieb li s-servizz tat-TGV ikun għat-tipi kollha ta’ passiġġieri, bl-istess prezz inizjali tal-biljett bħall-ferroviji fuq il-linja konvenzjonali parallela. Biex tikkontrobatti l-kunċett żbaljat popolari li t-TGV ikun servizz premium għal vjaġġaturi tan-negozju, l-SNCF bdiet kampanja pubbliċitarja ewlenija ffukata fuq il-veloċità, il-frekwenza, il-politika ta' prenotazzjoni, il-prezz normali, u l-aċċessibbiltà wiesgħa tas-servizz. <ref name="onthefasttrack1">{{Ċita ktieb|kunjom=Meunier|isem=Jacob|sena=2001|titlu=On The Fast Track: French Railway Modernisation and the Origins of the TGV, 1944–1983|post=New York|pubblikatur=Praeger|paġni=209–210|isbn=978-0275973773}}</ref> Dan l-impenn għal servizz tat-TGV demokratizzat ġie msaħħaħ fl-era Mitterrand bl-islogan promozzjonali "Il-progress ma jfissirx xejn sakemm ma jkunx kondiviż minn kulħadd". <ref name="onthefasttrack2">{{Ċita ktieb|kunjom=Meunier|isem=Jacob|sena=2001|titlu=On The Fast Track: French Railway Modernisation and the Origins of the TGV, 1944–1983|post=New York|pubblikatur=Praeger|paġni=7|isbn=978-0275973773}}</ref> It-TGV kien konsiderevolment aktar mgħaġġel (f'termini ta' ħin tal-ivvjaġġar minn bieb għal bieb) mill-ferroviji, [[Karozza|il-karozzi]] jew l-ajruplani normali. Il-ferroviji saru popolari ħafna, u l-pubbliku laqa' l-ivvjaġġar veloċi u prattiku. Is-servizz tal-Eurostar beda jopera fl-1994, u għaqqad l-Ewropa kontinentali ma’ Londra permezz tal- Mina tal-Kanal Ingliż u l-LGV Nord-Europe b’verżjoni tat-TGV iddisinjata għall-użu fil-mina u fir-Renju Unit. L-ewwel fażi tal-linja British High Speed 1 tlestiet fl-2003, it-tieni fażi f'Novembru 2007. L-aktar ferroviji veloċi jieħdu 2&nbsp;sigħat 15&nbsp;minuti Londra–Pariġi u 1&nbsp;siegħa 51&nbsp;minuti Londra–Brussell. L-ewwel servizz ta’ darbtejn kuljum bejn Londra u Amsterdam beda jopera fit-3 ta’ April 2018, u ħa 3&nbsp;sigħat 47&nbsp;minuti. <ref>{{Ċita web|url=https://www.standard.co.uk/news/transport/jubilant-passengers-hop-on-board-first-ever-direct-train-from-london-to-amsterdam-a3805256.html|titlu=Eurostar's first ever train from London to Amsterdam arrives in style|data=5 April 2018|sit=standard.co.uk}}</ref> === Avvenimenti Importanti === [[Stampa:Cd41-0015g.png|xellug|daqsminuri| Ġirjiet rekord tat-TGV]] It-TGV (1981) kien it-tieni servizz ferrovjarju kummerċjali ta' veloċità għolja b'gauge standard fid-dinja u l-aktar veloċi, <ref>{{Ċita web|url=http://www.uic.asso.fr/gv/article.php3?id_article=14|titlu=General definitions of highspeed|data=28 November 2006|pubblikatur=[[International Union of Railways|UIC]]|data-aċċess=2007-01-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20061210125239/http://www.uic.asso.fr/gv/article.php3?id_article=14 <!-- Bot retrieved archive -->|arkivju-data=10 December 2006}}</ref> wara x-Shinkansen tal-Ġappun, li kien jikkonnettja Tokyo u [[Osaka]] mill-1 ta' Ottubru 1964. Kien suċċess kummerċjali. Ferrovija tat-test TGV għandha r-rekord dinji tal-veloċità għal ferroviji konvenzjonali. Fit-3 ta' April 2007, ferrovija TGV POS modifikata laħqet il-574.8 km/h taħt kundizzjonijiet ta' test fuq l-LGV Est bejn Pariġi u Strasburgu. Il-vultaġġ tal-linja żdied għal 31 kV, u ġiet imwaħħla ballast żejda fuq il-mogħdija permanenti. Il-ferrovija għelbet ir-rekord dinji tal-veloċità tal-1990 ta' 515.3 km/h, stabbilit minn TGV simili, flimkien ma' rekords mhux uffiċjali stabbiliti matul ġimgħat ta' qabel ir-rekord uffiċjali. It-test kien parti minn programm ta' riċerka estensiv minn [[Alstom]]. Fl-2007, it-TGV kien l-iktar ferrovija skedata konvenzjonali mgħaġġla fid-dinja: il-veloċità medja ta' vjaġġ wieħed mill-bidu sal-waqfien mill-Istazzjon ta' Champagne-Ardenne sal-Istazzjon ta' Lorraine hija ta' 279.3 km/h. Dan ir-rekord inqabeż fis-26 ta' Diċembru 2009 mill-ferrovija l-ġdida ta' veloċità għolja Wuhan-Guangzhou fiċ-[[Ċina]] fejn l-iktar ferrovija skedata mgħaġġla kopriet 922 km b'veloċità medja ta' 312.54 km/h. === Użu tal-passiġġieri === Fit-28 ta' Novembru 2003, in-netwerk tat-TGV ġarr il-biljun passiġġier tiegħu, it-tieni post biss wara l-ħames biljun passiġġier tax-Shinkansen fl-2000. Jekk wieħed jeskludi t-traffiku internazzjonali, is-sistema tat-TGV ġarret 98 miljun passiġġier matul l-2008, żieda ta’ 8 miljun (9.1%) fuq is-sena ta’ qabel. <ref name="SNCFfigures2008">{{Ċita web|url=http://www.sncf.com/resources/fr_FR/press/kits/PR0002_20090212.pdf|titlu=Bilan de l'année 2008 : Perspectives 2009|data=12 February 2009|pubblikatur=[[SNCF]]|lingwa=fr|data-aċċess=2009-03-07|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090319045214/http://www.sncf.com/resources/fr_FR/press/kits/PR0002_20090212.pdf|arkivju-data=19 March 2009}}</ref> == Vetturi ferrovjarji == [[Stampa:Paris,_Gare_de_Lyon_with_three_TGV_in_1985_(SIK_03-026269).jpg|lemin|daqsminuri| Tliet ferroviji tat-TGV fl-istazzjon Gare de Lyon f'Pariġi, fl-1985]] Il-ferroviji kollha tat-TGV għandhom il-parti ta' fuq u d-denb b'żewġ vaguni tal-qawwa stil lokomotiva, wieħed f'kull tarf, filwaqt li t-tagħmir tat-trazzjoni huwa kkonċentrat fil-vaguni tat-tarf aktar milli mqassam permezz tal-kowċis tal-passiġġieri bħal f'ħafna unitajiet multipli elettriċi . Bejn dawk il-vaguni bil-mutur hemm sett ta' kowċis artikolati mingħajr mutur akkoppjati semi-permanentement. Il-vaguni huma konnessi permezz ta' bogies Jacobs, bogie wieħed kondiviż bejn it-truf ta' żewġ kowċis. L-unika eċċezzjoni huma l-vaguni tat-tarf, li għandhom bogie waħdu fuq in-naħa l-eqreb tal-vagun tal-qawwa, li ħafna drabi jkun motorizzat. Il-karozzi tal-qawwa għandhom ukoll żewġ bogies. L-SNCF tiddeskrivi l-arranġament artikolat, fejn żewġ vaguni jaqsmu bogie, bħala waħda mill-innovazzjonijiet ewlenin tal-programm prototip tat-TGV. <ref name="sncf-tgv-story">{{Ċita web|url=https://www.groupe-sncf.com/en/group/history-archives/tgv-story|titlu=TGV: it's the stuff of legends!|data=9 September 2024|pubblikatur=[[SNCF]] Group|data-aċċess=11 July 2026}}</ref> Il-ferroviji jistgħu jiġu mtawla billi jingħaqdu żewġ TGVs, bl-użu ta' couplers moħbija fl-imnieħer tal-vaguni tal-qawwa. Id-disinn artikolat huwa vantaġġuż waqt derailament, peress li l-vaguni tal-passiġġieri x'aktarx jibqgħu wieqfa u allinjati mal-binarji. Ferroviji normali setgħu jinqasmu mill- akkoppjamenti u l-jackknife, kif deher fid- diżastru tal-ferrovija ta' Eschede . Żvantaġġ huwa li huwa diffiċli li tifred settijiet ta' vaguni. Filwaqt li l-vaguni tal-magna jistgħu jitneħħew mill-ferroviji permezz ta' proċeduri standard ta' żganċjar, huwa meħtieġ tagħmir speċjalizzat biex jinfirdu l-vaguni, billi l-vaguni jitneħħew minn fuq bogie. Ladarba jiġi żakkoppjat, wieħed mit-truf tal-karru jitħalla mingħajr appoġġ, għalhekk huwa meħtieġ qafas speċjalizzat. L-SNCF tippreferi tuża karozzi bil-mutur minflok unitajiet multipli elettriċi għax dan jippermetti inqas tagħmir elettriku. <ref>{{Ċita web|url=https://www.ejrcf.or.jp/jrtr/jrtr17/pdf/f40_technology.pdf|titlu=What Drives Electric Multiple Units?|isem=Hiroshi|awtur=Hata|sit=www.ejrcf.or.jp}}</ref> Il-familji prinċipali ta' tagħmir SNCF TGV mibnija minn Alstom jinkludu: * TGV Atlantique (10 vaguni) * TGV Réseau (aġġornament tal-Atlantique, 8 vaguni) * TGV Duplex (żewġ sulari għal kapaċità akbar ta' passiġġieri) * TGV 2N2 (magħruf ukoll bħala l-Avelia Euroduplex, aġġornament tat-TGV Duplex) * TGV M (magħruf ukoll bħala l-Avelia Horizon, awtorizzat fl-2026 bl-ewwel servizz tal-passiġġieri ppjanat għal Settembru 2026) Settijiet irtirati: * TGV Sud-Est (irtirat f'Diċembru 2019) ** TGV La Poste (irtirat f'Ġunju 2015) * TGV POS (irtirat fl-2026, karozzi tal-qawwa skambjati ma' karozzi tal-qawwa TGV Réseau Duplex) === Proġett === [[Stampa:TGV-M_997_Premier_passage_à_Montmélian_-_Retour_(mai_2024).JPG|lemin|daqsminuri| Ferrovija TGV M Avelia Horizon tgħaddi minn Montmélian .]] Id-disinn li ħareġ mill-proċess ingħata l-isem TGV M, u f'Lulju 2018 SNCF Mobilités ordnat 100 sett ta' ferroviji bil-kunsinni jibdew fl-2024. F'Mejju 2026, l- Aġenzija tal-Unjoni Ewropea għall-Ferroviji tat awtorizzazzjoni għall-kummerċjalizzazzjoni, bl-ewwel servizz tal-passiġġieri ppjanat għall-bidu ta' Settembru 2026 wara t-tħaddim prekummerċjali. <ref name="alstom-tgvm-authorisation">{{Ċita web|url=https://www.alstom.com/press-releases-news/2026/5/tgv-m-has-been-granted-marketing-authorisation-era-and-taking-final-steps-welcoming-its-first-passengers|titlu=TGV-M has been granted marketing authorisation by the ERA and is taking the final steps before welcoming its first passengers|data=29 May 2026|pubblikatur=[[Alstom]]|data-aċċess=11 July 2026}}</ref> It-tip iżomm l-arkitettura artikolata b'żewġ sulari u bil-karozza tal-qawwa tat-tarf tat-TGV, iżda juża vaguni tal-qawwa aktar kompatti u kowċis tal-passiġġieri modulari. Alstom u SNCF Voyageurs jelenkaw konfigurazzjoni massima ta’ 740 siġġu f’linja ta’ {{Convert|200|m}} sett ta' ferrovija, 20% iffrankar tal-enerġija, 30% inqas spejjeż ta' manutenzjoni, 20% aktar spazju għall-bagalji u 97% materjali riċiklabbli. <ref name="alstom-tgvm-authorisation" /> <ref name="alstom-avelia-horizon">{{Ċita web|url=https://www.alstom.com/solutions/rolling-stock/high-speed-trains/avelia-horizon-most-advanced-double-deck-high-speed-train-world|titlu=Avelia Horizon: The most advanced double-deck high-speed train in the world|pubblikatur=[[Alstom]]|data-aċċess=11 July 2026}}</ref> == Teknoloġija tat-TGV barra minn Franza == * AVE ( ''Alta Velocidad Española'' ) fi Spanja bir- Renfe Class 100 ibbażat fuq it- TGV Atlantique . <ref name="Ryo Takagi">{{Ċita web|url=http://www.jrtr.net/jrtr40/pdf/f04_tak.pdf|titlu=High-speed Railways:The last ten years|isem=Ryo|awtur=Takagi|pubblikatur=Japan Railway & Transport Review|data-aċċess=2009-05-01|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090620081824/http://www.jrtr.net/jrtr40/pdf/f04_tak.pdf|arkivju-data=20 June 2009}}</ref> * Eurostar topera servizzi internazzjonali ta’ veloċità għolja li jgħaqqdu lil Franza mal-Belġju, il-Ġermanja, l-Olanda u r-Renju Unit. Diversi settijiet ta' trenijiet jużaw it-teknoloġija TGV ( e300, PBA, PBKA ). * KTX-I (ibbażat fuq it- TGV Réseau ) fil- KTX (Korea Train eXpress) fil-Korea t'Isfel. <ref name="irj-kim">{{Ċita aħbar|data=May 2008|titlu=Korea develops high-speed ambitions: a thorough programme of research and development will soon deliver results for Korea's rail industry in the form of the indigenous KTX II high-speed train. Dr Kihwan Kim of the Korea Railroad Research Institute explains the development of the new train|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0BQQ/is_/ai_n25433622|url-status=usurped|pubblikazzjoni=International Railway Journal|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081216045744/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0BQQ/is_/ai_n25433622|arkivju-data=16 December 2008|data-aċċess=2008-12-31}}</ref> * Acela Express, ferrovija inklinata b'veloċità għolja mibnija minn Alstom u Bombardier għall- Kuritur tal-Grigal fl-Istati Uniti. Il-karozzi tal-qawwa Acela jużaw diversi teknoloġiji TGV inklużi l-muturi, is-sistema elettrika/tas-sewqan (rettifikaturi, inverters, teknoloġija tal-ibbrejkjar riġenerattiv), u brejkijiet tad-diska . Madankollu, huma msaħħa biex jissodisfaw l-istandards tal-ħabtiet tal-Amministrazzjoni Federali tal-Ferroviji tal-Istati Uniti. <ref name="TGVweb Acela Express page">{{Ċita web|url=http://www.trainweb.org/tgvpages/acela.html|titlu=TGVweb Acela Express page|data=May 2009|pubblikatur=TGVweb|data-aċċess=2009-05-10}}</ref> Il-vaguni tal-Acela li jistgħu jinklinaw u li mhumiex artikolati huma derivati mill-ferrovija LRC tal-Bombardier u jissodisfaw ukoll l-istandards tal-ħabtiet. <ref name="TGVweb Acela Express page" /> * Avelia Liberty, magħrufa wkoll bħala n-NextGen Acela, is-sostitut għall-Acela Express fl-Istati Uniti, li daħal fis-servizz fit-28 ta' Awwissu 2025. * Il- gvern Marokkin qabel ma’ €2&nbsp;kuntratt ta' biljun dollaru għal Alstom biex tibni Al-Boraq, LGV bejn [[Tanġier|Tangier]] u [[Casablanca]] li fetaħ fl-2018 bl-użu tat-TGV Euroduplex . <ref>{{Ċita web|url=http://www.magharebia.com/cocoon/awi/xhtml1/en_GB/features/awi/features/2009/04/15/feature-02|titlu=Engineers begin work on Moroccan high-speed rail link|data=May 2008|pubblikatur=BNET (International Railway Journal)|data-aċċess=2009-04-09}}</ref> == Inċidenti == F'aktar minn erba' deċennji ta' operazzjoni, it-TGV ma rreġistra l-ebda mewt ta' passiġġier f'inċident fuq servizz normali ta' veloċità għolja. Kien hemm diversi inċidenti, inklużi erba' derailamenti b'veloċità ta' 270 km/h jew aktar, iżda f'wieħed biss minn dawn—vjaġġ ta' prova fuq linja ġdida—inqalbu l-vaguni. Dan ir-rekord ta' sikurezza huwa parzjalment dovut għar-riġidità li d-disinn artikolat jagħti lill-ferrovija. Kien hemm inċidenti fatali li involvew TGVs fuq ''lignes classiques'', fejn il-ferroviji huma esposti għall-istess perikli bħall-ferroviji normali, bħal -qsim tal-livell tal-ferrovija . Dawn jinkludu bumbardament terroristiku wieħed li mhux relatat mal-veloċità li biha kien qed jivvjaġġa l-ferrovija. == Tibdil tal-marka == Minn Lulju 2017, is-servizzi tat-TGV qed jingħataw isem ġdid gradwali għal '''TGV inOui''' u '''Ouigo''' bi tħejjija għall-ftuħ tas-suq Franċiż tal-HSR għall-kompetizzjoni. <ref>{{Ċita web|url=https://www.railwaygazette.com/sncf-to-rebrand-tgv-services-as-inoui/44570.article|titlu=SNCF to rebrand TGV services as 'inOui'|data=2017-05-27|sit=Railway Gazette International|data-aċċess=2023-02-12}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.railjournal.com/passenger/high-speed/sncf-rebrands-tgv-as-inoui/|titlu=SNCF rebrands TGV as "inOui"|data=2017-05-30|sit=International Railway Journal|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-04}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.businesstraveller.com/business-travel/2017/05/30/sncf-confirms-new-inoui-name-tgv/|titlu=SNCF confirms new InOui name for TGV|data=2017-05-30|sit=businesstraveller.com|data-aċċess=2021-08-04}}</ref> === TGV f'Oui === [[Stampa:TGV_inOui_logo_RDT.svg|daqsminuri| Logo użat mis-servizzi inOui]] TGV inOui huwa servizz ferrovjarju ta' veloċità għolja premium ta' SNCF Voyageurs. L-isem inOui ntgħażel għax jinstema’ bħall-kelma Franċiża ''inouï'' li tfisser "straordinarju" (jew aktar litteralment, "bla preċedent"). <ref>{{Ċita web|url=https://www.connexionfrance.com/People/Interviews/Why-we-renamed-TGV-service-inOui|titlu=Why we renamed TGV service 'inOui'|sit=The Connexion|data-aċċess=2020-05-28|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210205093513/https://www.connexionfrance.com/People/Interviews/Why-we-renamed-TGV-service-inOui|arkivju-data=5 February 2021}}</ref> Dawn ilhom joperaw minn SNCF Mobilités mis-27 ta' Mejju 2017 fuq ċerti servizzi ferrovjarji ta' veloċità għolja . <ref>{{Ċita aħbar|data=2017-05-28|titlu=Nouvelle stratégie commerciale à la SNCF|url=https://www.la-croix.com/Economie/France/Nouvelle-strategie-commerciale-SNCF-2017-05-28-1200850744|url-status=live|pubblikazzjoni=La Croix|lingwa=fr-FR|issn=0242-6056|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200614083437/https://www.la-croix.com/Economie/France/Nouvelle-strategie-commerciale-SNCF-2017-05-28-1200850744|arkivju-data=2020-06-14|data-aċċess=2020-05-14}}</ref> Fl-2017, il-ferroviji TGV inOui ġew ittestjati fuq il-linja [[Pariġi]] – [[Bordeaux]] – [[Toulouse]] . <ref>{{Ċita web|url=https://www.usine-digitale.fr/article/la-connectivite-et-les-services-digitaux-au-c-ur-de-la-nouvelle-offre-inoui-de-la-sncf.N545698|titlu=La connectivité et les services digitaux au cœur de la nouvelle offre inOui de la SNCF|sit=usine-digitale.fr|data-aċċess=2020-05-14|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201201000910/https://www.usine-digitale.fr/article/la-connectivite-et-les-services-digitaux-au-c-ur-de-la-nouvelle-offre-inoui-de-la-sncf.N545698|arkivju-data=2020-12-01}}</ref> Il-marka ġiet ippreżentata uffiċjalment f'Settembru 2018. L-għan tiegħu huwa li jissostitwixxi s-servizzi eżistenti tat-TGV b'"plus de confort, de services et de connectivité" ( [[Lingwa Ingliża|bl-Ingliż]] : ''"more comfort, services and connectivity"'' ). F'Diċembru 2018, il-ferroviji operaw bejn Lille, Marseille u Nice minn Pariġi u operaw fuq il-bqija tan-netwerk mill-2020 'l hawn. <ref>{{Ċita web|url=https://www.latribune.fr/entreprises-finance/services/transport-logistique/avec-ouigo-et-inoui-la-sncf-verrouille-le-marche-du-tgv-791172.html|titlu=Avec Ouigo et Inoui, la SNCF verrouille le marché du TGV|data=20 September 2018|sit=La Tribune|lingwa=fr|data-aċċess=2020-05-14|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191215094701/https://www.latribune.fr/entreprises-finance/services/transport-logistique/avec-ouigo-et-inoui-la-sncf-verrouille-le-marche-du-tgv-791172.html|arkivju-data=2019-12-15}}</ref> === Ouigo === Ouigo huwa s-servizz ferrovjarju bi prezz baxx tal-SNCF Voyageurs, li juża kemm ferroviji ta' veloċità għolja kif ukoll konvenzjonali. Il-ferroviji ta' veloċità għolja għandhom konfigurazzjoni ta' klassi waħda b'densità għolja u servizzi abbord imnaqqsa. It-traduzzjoni litterali tal-isem tad-ditta hija "yes go", iżda l-isem huwa wkoll logħob bil-kliem fuq l-omonimu Ingliż, "we go". == Ara wkoll == * Ferrovija ta' veloċità għolja fi Franza ** iDTGV ** TER-GV – TGVs li joperaw fuq distanzi relattivament qosra tul l- LGV Nord ** Rekord dinji tal-veloċità tat-TGV – ħarsa ġenerali u kronoloġija tat-tentattivi ta’ rekord tal-veloċità ** V150 (ferrovija) * Ferrovija ta' veloċità għolja fl-Ewropa ** AVE ** ICE ** [[:en:Frecciarossa|Frecciarossa]] ** Giruno ** Pendolino / Pendolino Ġdid ** X 2000 * Trasport bil-ferrovija fl-Ewropa * Kategoriji tal-ferroviji fl-Ewropa == Referenzi == [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] sr3tbemdk7uhtmo55jev06e3iiokqlv 331427 331426 2026-08-11T23:37:39Z JovalQC 21720 331427 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Deux_TGV_à_Paris-Lyon.jpg|daqsminuri| TGV Sud-Est (xellug), l-ewwel tagħmir użat fuq is-servizz; u TGV 2N2 (lemin), l-aktar tagħmir ġdid użat fuq is-servizz, f'Gare de Lyon, 2019|nofs]] '''It-TGV''' ({{IPA|fr|teʒeve|lang|LL-Q150 (fra)-Poslovitch-TGV.wav}} {{Lang|fr|'''train à grande vitesse'''}}, {{IPA|fr|tʁɛ̃ a ɡʁɑ̃d vitɛs|}}, 'ferrovija ta' veloċità għolja') {{Nota|Known as the {{lang|fr|TurboTrain à Grande Vitesse}} during the development phase. See also: [[Development of the TGV]].}} huwa l-isem ġeneriku tas-settijiet tal-ferroviji użati għas-servizz ferrovjarju ta' veloċità għolja interurban imħaddem mill-operatur ferrovjarju nazzjonali ta' Franza, SNCF Voyageurs . Huwa wkoll inizjaliżmu kważi ġeneriku għal ferroviji ta' veloċità għolja bil-Franċiż, anke meta ma jkunux operati minn SNCF Voyageurs. <ref>{{Ċita web|url=http://www.caissedesdepots.fr/eclairage/actualites/egis-relier-rabat-casablanca-marrakech-et-tanger-par-un-tgv|titlu=Egis : relier Rabat à Casablanca, Marrakech et Tanger par un TGV {{!}} Groupe Caisse des Dépôts|sit=www.caissedesdepots.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2026-07-11}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.bladi.net/al-boraq-tgv-emission-culte-minutes-erige-maroc-modele-mondial,120651.html|titlu=Al Boraq (TGV) : L'émission culte « 60 Minutes » érige le Maroc en modèle mondial|data=2026-04-13|sit=Bladi.net|lingwa=fr|data-aċċess=2026-07-11}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://ici.radio-canada.ca/nouvelle/2263388/tgv-quebec-toronto-kingston-arret|titlu=Un arrêt du TGV Québec-Toronto envisagé à Kingston|isem=Zone Politique-|awtur=ICI.Radio-Canada.ca|data=2026-06-22|sit=Radio-Canada|lingwa=fr-ca|data-aċċess=2026-07-11}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.bruxellestoday.be/mobilite/train-nouvelle-liaison-ferroviaire-suisse.html|titlu=Le TGV Bruxelles-Bâle, c'est pour l'été 2027|data=12 June 2026|sit=BruxellesToday|lingwa=fr|data-aċċess=2026-07-11}}</ref> B'veloċitajiet operattivi kummerċjali sa {{Convert|320|km/h}} fuq il-linji l-ġodda, <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Amedeo|isem=Fabrice|data=17 December 2007|titlu=Le TGV roulera bientôt à 360 km/h|url=https://www.lefigaro.fr/societes-francaises/2007/12/17/04010-20071217ARTFIG00331-le-tgv-roulera-bientot-a-kmh-.php|pubblikazzjoni=Le Figaro|lingwa=fr|data-aċċess=6 July 2023}}</ref> it-TGV ġie maħsub fl-istess perjodu bħal proġetti teknoloġiċi oħra bħar-rokit Ariane 1 u l-ajruplan supersoniku Concorde ; sponsorjati mill- Gvern ta’ Franza, dawk il-programmi ta’ finanzjament kienu magħrufa bħala programmi {{Lang|fr|champion national}} (politiki ta' ' champion nazzjonali '). Fl-2025, in-netwerk tat-TGV fi Franza ġarr 168 miljun passiġġier. <ref>{{Ċita aħbar|data=21 January 2026|titlu=SNCF : nouveau record de fréquentation sur les TGV et Ouigo, avec près de 168 millions de passagers en 2025|url=https://www.franceinfo.fr/economie/transports/sncf/sncf-nouveau-record-de-frequentation-sur-les-tgv-et-ouigo-avec-pres-de-168-millions-de-passagers-en-2025_7755515.html|pubblikatur=[[France info]]|data-aċċess=}}</ref> L-SNCF, kumpanija statali, bdiet taħdem fuq netwerk ferrovjarju ta’ veloċità għolja fl-1966. Fl-1974 ippreżentat il-proġett lill-President [[Georges Pompidou]] li approvah. Oriġinarjament iddisinjati bħala turbotrains biex jitħaddmu b’turbini tal-gass, il-prototipi tat-TGV evolvew f’ferroviji elettriċi bil-kriżi taż-żejt tal-1973. Fl-1976, l-[[SNCF]] ordnat 87 ferrovija ta’ veloċità għolja mingħand [[Alstom]]. Wara s-servizz inawgurali bejn [[Pariġi]] u [[Lyon]] fl-1981 fuq l-LGV Sud-Est, in-netwerk, iċċentrat fuq Pariġi, kiber biex jgħaqqad bliet ewlenin madwar [[Franza]], inklużi [[Marsilja]], [[Lille]], [[Bordeaux]], [[Strasburgu]], [[Rennes]] u [[Montpellier]], kif ukoll f’pajjiżi ġirien fuq taħlita ta’ linji ta’ veloċità għolja u konvenzjonali. Is-suċċess tal-ewwel servizz ta’ veloċità għolja wassal għal żvilupp mgħaġġel ta’ lignes à grande vitesse (LGVs, “linji ta’ veloċità għolja”) fin-nofsinhar (Rhône-Alpes, Méditerranée, Nîmes–Montpellier), fil-punent (Atlantique, Bretagne-Pays de la Loire, Sud Europe Atlantique), fit-tramuntana (Nord, Interconnexion Esthin) u fil-Lvant (Rhône-Alpes, Méditerranée, Nîmes–Montpellier). Minn meta tnieda, it-TGV ma rreġistrax fatalità waħda ta’ passiġġier f’inċident fuq servizz normali ta’ veloċità għolja. Ferrovija ta' veloċità għolja TGV modifikata apposta magħrufa bħala Proġett V150, li tiżen biss 265 tunnellata, stabbilixxiet ir-rekord dinji għall-iktar ferrovija bir-roti mgħaġġla, u laħqet {{Convert|574.8|km/h}} waqt prova fit-3 ta' April 2007. <ref>{{Ċita aħbar|data=4 April 2007|titlu=French Train Hits 357 mph Breaking World Speed Record|url=https://www.foxnews.com/story/french-train-hits-357-mph-breaking-world-speed-record|url-status=live|pubblikatur=[[Fox News]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110504144012/http://www.foxnews.com/story/0,2933,263542,00.html|arkivju-data=4 May 2011|data-aċċess=11 February 2010}}</ref> Fl-2007, l-iktar vjaġġ bil-ferrovija skedat mgħaġġel fid-dinja kellu veloċità medja mill-bidu sal-waqfien ta' {{Convert|279.4|km/h|mph}} bejn il- Gare de Champagne-Ardenne u l-Gare de Lorraine fuq l- LGV Est, <ref name="worldspeedsurvey2007">{{Ċita web|url=https://www.railwaygazette.com/news/world-speed-survey-2007-new-lines-boost-rails-high-speed-performance/32295.article|url-aċċess=subscription|titlu=World Speed Survey 2007: New lines boost rail's high speed performance|isem=Dr Colin|awtur=Taylor|data=4 September 2007|sit=Railway Gazette International|data-aċċess=6 July 2023|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110809030715/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/world-speed-survey-new-lines-boost-rails-high-speed-performance.html|arkivju-data=9 August 2011}}</ref> ma nqabżitx qabel il-medja rrappurtata tal-2013 ta' {{Convert|283.7|km/h|mph}}Servizz espress ta' fuq is-segment ta' Shijiazhuang sa Zhengzhou tal-ferrovija ta' veloċità għolja Shijiazhuang–Wuhan taċ-Ċina. <ref>{{Ċita aħbar|titlu=World Speed Survey 2013: China sprints out in front|url=http://www.railwaygazette.com/news/high-speed/single-view/view/world-speed-survey-2013-china-sprints-out-in-front.html|url-status=dead|pubblikazzjoni=[[Railway Gazette International]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180626030658/http://www.railwaygazette.com/news/high-speed/single-view/view/world-speed-survey-2013-china-sprints-out-in-front.html|arkivju-data=26 June 2018|data-aċċess=2 July 2013}}</ref> Matul il-fażi tal-inġinerija, ġiet żviluppata t-teknoloġija tas-sinjalar fil-kabina tat-trażmissjoni via-machine (TVM), peress li x-xufiera ma jkunux jistgħu jaraw sinjali tul il-ġenb tal-binarji meta l-ferroviji jilħqu l-veloċità sħiħa. Dan jippermetti lil ferrovija li tkun qed tagħmel ibbrejkjar ta' emerġenza titlob fi ftit sekondi lill-ferroviji kollha ta' warajhom biex inaqqsu l-veloċità tagħhom; jekk sewwieq ma jirreaġixxix fi żmien 1.5 kilometru (0.93 mi), is-sistema tegħleb il-kontrolli u tnaqqas il-veloċità tal-ferrovija awtomatikament. Il-mekkaniżmu tas-sigurtà tat-TVM jippermetti lit-TGVs li jużaw l-istess linja jitilqu kull tliet minuti. <ref>{{Ċita web|url=http://www.infotransport.pl/admin/viewArticle.php?article_id=111&sesClientID=0|titlu=Sympozjum CS Transport w CNTK|lingwa=pl|data-aċċess=2009-05-18|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180626082807/http://www.infotransport.pl/admin/viewArticle.php?article_id=111&sesClientID=0|arkivju-data=26 June 2018}}</ref> <ref name="modular">{{Ċita web|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/51899|titlu=TVM 400-a modular and flexible ATC system|isem=Y|awtur=Gruere|sena=1989|paġni=341–345}}</ref> Is-sistema TGV innifisha testendi għall-pajjiżi ġirien, jew direttament (l-Italja, Spanja, il-Belġju, il-Lussemburgu u l-Ġermanja) jew permezz ta’ netwerks derivati ​​mit-TGV li jgħaqqdu lil Franza mal-Iżvizzera ([[Lyria]]), mal-Belġju, il-Ġermanja u l-Olanda (ex [[Thalys]]), kif ukoll mar-Renju Unit ([[Eurostar]]). Diversi linji futuri qegħdin jinbnew jew huma ppjanati, inklużi estensjonijiet fi Franza u lejn pajjiżi tal-madwar. Il-Mina tal-Bażi ta’ Mont d’Ambin, parti mill-LGV Lyon–Turin li bħalissa qiegħda tinbena, mistennija ssir l-itwal mina ferrovjarja fid-dinja. Bliet bħal [[Tours]] u [[Le Mans]] saru parti minn “ċinturin tal-vjaġġaturi tat-TGV” madwar Pariġi; it-TGV iservi wkoll l-[[Ajruport Charles de Gaulle]] u l-[[Ajruport Lyon–Saint-Exupéry]]. Attrazzjoni għall-viżitaturi fiha nnifisha, tieqaf fl-istazzjon ta’ Marne-la-Vallée–Chessy li jservi [[Disneyland Paris]] u fi bliet turistiċi tan-nofsinhar bħal [[Avignon]] u [[Aix-en-Provence]] wkoll. [[Brest]], [[Chambéry]], [[Nizza]], [[Toulouse]] u [[Biarritz]] jistgħu jintlaħqu minn TGVs li joperaw fuq taħlita ta’ LGVs u linji modernizzati. Fl-2007, l-[[SNCF]] iġġenerat profitti ta’ €1.1 biljun (madwar US$1.75 biljun, £875 miljun) xprunati l-aktar minn marġini ogħla fuq in-netwerk tat-TGV. == Storja == L-idea tat-TGV ġiet proposta għall-ewwel darba fl-1967, wara li l-Ġappun kien beda l-kostruzzjoni tax- [[Shinkansen]] fl-1959. Dak iż-żmien il-Gvern ta’ Franza kien iffavorixxi teknoloġija ġdida, billi esplora l-produzzjoni ta’ hovercraft u l-vettura b’kuxxin tal-arja Aérotrain . Fl-istess ħin, l-SNCF bdiet tirriċerka ferroviji ta’ veloċità għolja fuq linji konvenzjonali. Fl-1976, l-amministrazzjoni qablet li tiffinanzja l-ewwel linja. Sa nofs is-snin disgħin, il-ferroviji kienu tant popolari li l-president tal-SNCF Louis Gallois iddikjara li t-TGV kien "il-ferrovija li salvat il-ferroviji Franċiżi". <ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Fender, Keith |date=August 2010 |title=''TGV: High Speed Hero'' |journal=[[Trains (magazine)|Trains]] |publisher=[[Kalmbach Publishing|Kalmbach]] |volume=70 |issue=8}}</ref> === Żvilupp === [[Stampa:Networks_of_Major_High_Speed_Rail_Operators_in_Europe.gif|lemin|daqsminuri| Is-sistema ferrovjarja ta' veloċità għolja tal-Ewropa, inklużi l-linji tat-TGV fi Franza]] Oriġinarjament kien ippjanat li t-TGV, li dak iż-żmien kienet tfisser ''{{Lang|fr|très grande vitesse}}'' ('veloċità għolja ħafna') jew ''{{Lang|fr|turbine grande vitesse}}'' ("turbina ta' veloċità għolja"), tkun imħaddma minn turbini tal-gass, magħżula għad-daqs żgħir tagħhom, il-proporzjon tajjeb bejn il-qawwa u l-piż u l-abbiltà li jipprovdu qawwa għolja fuq perjodu estiż. L-ewwel prototip, it-TGV 001, kien l-uniku TGV b'turbina tal-gass: wara ż-żieda fil-prezz taż [[Żejt|-żejt]] matul il- kriżi tal-enerġija tal-1973, it-turbini tal-gass tqiesu mhux ekonomiċi u l-proġett dar għall-elettriku minn linji overhead, iġġenerat minn impjanti nukleari ġodda . It-TGV 001 ma kienx prototip moħli: <ref>{{Ċita web|url=http://www.trainweb.org/tgvpages/history.html|titlu=Early TGV history|sit=TGVWeb|data-aċċess=18 April 2008}}</ref> it-turbina tal-gass tagħha kienet biss waħda mill-ħafna teknoloġiji ġodda tagħha għall-ivvjaġġar bil-ferrovija b'veloċità għolja. Ittestja wkoll brejkijiet ta' veloċità għolja, meħtieġa biex ixerrdu l-ammont kbir ta' enerġija kinetika ta' ferrovija b'veloċità għolja, l-aerodinamika ta' veloċità għolja, u s-sinjalar. Kien artikolat, magħmul minn żewġ vaguni biswit xulxin li jaqsmu bogie, u dan jippermetti moviment liberu iżda kkontrollat fir-rigward ta' xulxin. Laħaq it {{Convert|318|km/h}}, li jibqa' r-rekord dinji tal-veloċità għal ferrovija mhux elettrika. L-intern u l-estern tiegħu ġew iddisinjati mid-disinjatur Franċiż Jacques Cooper, li x-xogħol tiegħu fforma l-bażi tad-disinji bikrija tat-TGV, inkluża l-forma distintiva tal-imnieħer tal-ewwel karozzi bil-qawwa. Il-bidla tat-TGV għal trazzjoni elettrika kienet teħtieġ bidla sinifikanti fid-disinn. L-ewwel prototip elettriku, imlaqqam Zébulon, tlesta fl-1974, fejn ġew ittestjati karatteristiċi bħall-immuntar innovattiv tal-karozzerija tal-muturi, pantografi, sospensjoni u brejkijiet. L-immuntar tal-karozzerija tal-muturi ppermetta li jiġu eliminati aktar minn 3 tunnellati mill-karozzi tal-qawwa u naqqas ħafna l-piż mhux sospiż. Il-prototip ivvjaġġa kważi 1,000,000 km waqt l-ittestjar. Fl-1976, l-amministrazzjoni Franċiża ffinanzjat il-proġett tat-TGV, u l-kostruzzjoni tal- LGV Sud-Est, l-ewwel linja ferrovjarja ta' veloċità għolja, beda ftit wara. Il-linja ngħatat id-deżinjazzjoni LN1, ''{{Lang|fr|Ligne Nouvelle 1}}'' ('Linja Ġdida 1'). Wara li żewġ settijiet ta' trenijiet ta' pre-produzzjoni (imlaqqma ''Patrick'' u ''Sophie'' ) ġew ittestjati u modifikati sostanzjalment, l-ewwel verżjoni tal-produzzjoni twasslet fil-25 ta' April 1980. === Servizz === [[Stampa:SNCF_TGV_Duplex_Héricourt.jpg|daqsminuri| TGV Duplex, jidher fuq l- LGV Rhin-Rhône f'Héricourt, Haute-Saône . Dan is-servizz bejn Strasburgu u Montpellier jopera kemm fuq linji ta’ veloċità għolja kif ukoll fuq linji klassiċi.]] It-TGV fetaħ għall-pubbliku bejn [[Pariġi]] u [[Lyon]] fis-27 ta' Settembru 1981. Kuntrarjament għas-servizzi veloċi preċedenti tagħha, l-SNCF kellha l-ħsieb li s-servizz tat-TGV ikun għat-tipi kollha ta’ passiġġieri, bl-istess prezz inizjali tal-biljett bħall-ferroviji fuq il-linja konvenzjonali parallela. Biex tikkontrobatti l-kunċett żbaljat popolari li t-TGV ikun servizz premium għal vjaġġaturi tan-negozju, l-SNCF bdiet kampanja pubbliċitarja ewlenija ffukata fuq il-veloċità, il-frekwenza, il-politika ta' prenotazzjoni, il-prezz normali, u l-aċċessibbiltà wiesgħa tas-servizz. <ref name="onthefasttrack1">{{Ċita ktieb|kunjom=Meunier|isem=Jacob|sena=2001|titlu=On The Fast Track: French Railway Modernisation and the Origins of the TGV, 1944–1983|post=New York|pubblikatur=Praeger|paġni=209–210|isbn=978-0275973773}}</ref> Dan l-impenn għal servizz tat-TGV demokratizzat ġie msaħħaħ fl-era Mitterrand bl-islogan promozzjonali "Il-progress ma jfissirx xejn sakemm ma jkunx kondiviż minn kulħadd". <ref name="onthefasttrack2">{{Ċita ktieb|kunjom=Meunier|isem=Jacob|sena=2001|titlu=On The Fast Track: French Railway Modernisation and the Origins of the TGV, 1944–1983|post=New York|pubblikatur=Praeger|paġni=7|isbn=978-0275973773}}</ref> It-TGV kien konsiderevolment aktar mgħaġġel (f'termini ta' ħin tal-ivvjaġġar minn bieb għal bieb) mill-ferroviji, [[Karozza|il-karozzi]] jew l-ajruplani normali. Il-ferroviji saru popolari ħafna, u l-pubbliku laqa' l-ivvjaġġar veloċi u prattiku. Is-servizz tal-Eurostar beda jopera fl-1994, u għaqqad l-Ewropa kontinentali ma’ Londra permezz tal- Mina tal-Kanal Ingliż u l-LGV Nord-Europe b’verżjoni tat-TGV iddisinjata għall-użu fil-mina u fir-Renju Unit. L-ewwel fażi tal-linja British High Speed 1 tlestiet fl-2003, it-tieni fażi f'Novembru 2007. L-aktar ferroviji veloċi jieħdu 2&nbsp;sigħat 15&nbsp;minuti Londra–Pariġi u 1&nbsp;siegħa 51&nbsp;minuti Londra–Brussell. L-ewwel servizz ta’ darbtejn kuljum bejn Londra u Amsterdam beda jopera fit-3 ta’ April 2018, u ħa 3&nbsp;sigħat 47&nbsp;minuti. <ref>{{Ċita web|url=https://www.standard.co.uk/news/transport/jubilant-passengers-hop-on-board-first-ever-direct-train-from-london-to-amsterdam-a3805256.html|titlu=Eurostar's first ever train from London to Amsterdam arrives in style|data=5 April 2018|sit=standard.co.uk}}</ref> === Avvenimenti Importanti === [[Stampa:Cd41-0015g.png|xellug|daqsminuri| Ġirjiet rekord tat-TGV]] It-TGV (1981) kien it-tieni servizz ferrovjarju kummerċjali ta' veloċità għolja b'gauge standard fid-dinja u l-aktar veloċi, <ref>{{Ċita web|url=http://www.uic.asso.fr/gv/article.php3?id_article=14|titlu=General definitions of highspeed|data=28 November 2006|pubblikatur=[[International Union of Railways|UIC]]|data-aċċess=2007-01-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20061210125239/http://www.uic.asso.fr/gv/article.php3?id_article=14 <!-- Bot retrieved archive -->|arkivju-data=10 December 2006}}</ref> wara x-Shinkansen tal-Ġappun, li kien jikkonnettja Tokyo u [[Osaka]] mill-1 ta' Ottubru 1964. Kien suċċess kummerċjali. Ferrovija tat-test TGV għandha r-rekord dinji tal-veloċità għal ferroviji konvenzjonali. Fit-3 ta' April 2007, ferrovija TGV POS modifikata laħqet il-574.8 km/h taħt kundizzjonijiet ta' test fuq l-LGV Est bejn Pariġi u Strasburgu. Il-vultaġġ tal-linja żdied għal 31 kV, u ġiet imwaħħla ballast żejda fuq il-mogħdija permanenti. Il-ferrovija għelbet ir-rekord dinji tal-veloċità tal-1990 ta' 515.3 km/h, stabbilit minn TGV simili, flimkien ma' rekords mhux uffiċjali stabbiliti matul ġimgħat ta' qabel ir-rekord uffiċjali. It-test kien parti minn programm ta' riċerka estensiv minn [[Alstom]]. Fl-2007, it-TGV kien l-iktar ferrovija skedata konvenzjonali mgħaġġla fid-dinja: il-veloċità medja ta' vjaġġ wieħed mill-bidu sal-waqfien mill-Istazzjon ta' Champagne-Ardenne sal-Istazzjon ta' Lorraine hija ta' 279.3 km/h. Dan ir-rekord inqabeż fis-26 ta' Diċembru 2009 mill-ferrovija l-ġdida ta' veloċità għolja Wuhan-Guangzhou fiċ-[[Ċina]] fejn l-iktar ferrovija skedata mgħaġġla kopriet 922 km b'veloċità medja ta' 312.54 km/h. === Użu tal-passiġġieri === Fit-28 ta' Novembru 2003, in-netwerk tat-TGV ġarr il-biljun passiġġier tiegħu, it-tieni post biss wara l-ħames biljun passiġġier tax-Shinkansen fl-2000. Jekk wieħed jeskludi t-traffiku internazzjonali, is-sistema tat-TGV ġarret 98 miljun passiġġier matul l-2008, żieda ta’ 8 miljun (9.1%) fuq is-sena ta’ qabel. <ref name="SNCFfigures2008">{{Ċita web|url=http://www.sncf.com/resources/fr_FR/press/kits/PR0002_20090212.pdf|titlu=Bilan de l'année 2008 : Perspectives 2009|data=12 February 2009|pubblikatur=[[SNCF]]|lingwa=fr|data-aċċess=2009-03-07|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090319045214/http://www.sncf.com/resources/fr_FR/press/kits/PR0002_20090212.pdf|arkivju-data=19 March 2009}}</ref> == Vetturi ferrovjarji == [[Stampa:Paris,_Gare_de_Lyon_with_three_TGV_in_1985_(SIK_03-026269).jpg|lemin|daqsminuri| Tliet ferroviji tat-TGV fl-istazzjon Gare de Lyon f'Pariġi, fl-1985]] Il-ferroviji kollha tat-TGV għandhom il-parti ta' fuq u d-denb b'żewġ vaguni tal-qawwa stil lokomotiva, wieħed f'kull tarf, filwaqt li t-tagħmir tat-trazzjoni huwa kkonċentrat fil-vaguni tat-tarf aktar milli mqassam permezz tal-kowċis tal-passiġġieri bħal f'ħafna unitajiet multipli elettriċi . Bejn dawk il-vaguni bil-mutur hemm sett ta' kowċis artikolati mingħajr mutur akkoppjati semi-permanentement. Il-vaguni huma konnessi permezz ta' bogies Jacobs, bogie wieħed kondiviż bejn it-truf ta' żewġ kowċis. L-unika eċċezzjoni huma l-vaguni tat-tarf, li għandhom bogie waħdu fuq in-naħa l-eqreb tal-vagun tal-qawwa, li ħafna drabi jkun motorizzat. Il-karozzi tal-qawwa għandhom ukoll żewġ bogies. L-SNCF tiddeskrivi l-arranġament artikolat, fejn żewġ vaguni jaqsmu bogie, bħala waħda mill-innovazzjonijiet ewlenin tal-programm prototip tat-TGV. <ref name="sncf-tgv-story">{{Ċita web|url=https://www.groupe-sncf.com/en/group/history-archives/tgv-story|titlu=TGV: it's the stuff of legends!|data=9 September 2024|pubblikatur=[[SNCF]] Group|data-aċċess=11 July 2026}}</ref> Il-ferroviji jistgħu jiġu mtawla billi jingħaqdu żewġ TGVs, bl-użu ta' couplers moħbija fl-imnieħer tal-vaguni tal-qawwa. Id-disinn artikolat huwa vantaġġuż waqt derailament, peress li l-vaguni tal-passiġġieri x'aktarx jibqgħu wieqfa u allinjati mal-binarji. Ferroviji normali setgħu jinqasmu mill- akkoppjamenti u l-jackknife, kif deher fid- diżastru tal-ferrovija ta' Eschede . Żvantaġġ huwa li huwa diffiċli li tifred settijiet ta' vaguni. Filwaqt li l-vaguni tal-magna jistgħu jitneħħew mill-ferroviji permezz ta' proċeduri standard ta' żganċjar, huwa meħtieġ tagħmir speċjalizzat biex jinfirdu l-vaguni, billi l-vaguni jitneħħew minn fuq bogie. Ladarba jiġi żakkoppjat, wieħed mit-truf tal-karru jitħalla mingħajr appoġġ, għalhekk huwa meħtieġ qafas speċjalizzat. L-SNCF tippreferi tuża karozzi bil-mutur minflok unitajiet multipli elettriċi għax dan jippermetti inqas tagħmir elettriku. <ref>{{Ċita web|url=https://www.ejrcf.or.jp/jrtr/jrtr17/pdf/f40_technology.pdf|titlu=What Drives Electric Multiple Units?|isem=Hiroshi|awtur=Hata|sit=www.ejrcf.or.jp}}</ref> Il-familji prinċipali ta' tagħmir SNCF TGV mibnija minn Alstom jinkludu: * TGV Atlantique (10 vaguni) * TGV Réseau (aġġornament tal-Atlantique, 8 vaguni) * TGV Duplex (żewġ sulari għal kapaċità akbar ta' passiġġieri) * TGV 2N2 (magħruf ukoll bħala l-Avelia Euroduplex, aġġornament tat-TGV Duplex) * TGV M (magħruf ukoll bħala l-Avelia Horizon, awtorizzat fl-2026 bl-ewwel servizz tal-passiġġieri ppjanat għal Settembru 2026) Settijiet irtirati: * TGV Sud-Est (irtirat f'Diċembru 2019) ** TGV La Poste (irtirat f'Ġunju 2015) * TGV POS (irtirat fl-2026, karozzi tal-qawwa skambjati ma' karozzi tal-qawwa TGV Réseau Duplex) === Proġett === [[Stampa:TGV-M_997_Premier_passage_à_Montmélian_-_Retour_(mai_2024).JPG|lemin|daqsminuri| Ferrovija TGV M Avelia Horizon tgħaddi minn Montmélian .]] Id-disinn li ħareġ mill-proċess ingħata l-isem TGV M, u f'Lulju 2018 SNCF Mobilités ordnat 100 sett ta' ferroviji bil-kunsinni jibdew fl-2024. F'Mejju 2026, l- Aġenzija tal-Unjoni Ewropea għall-Ferroviji tat awtorizzazzjoni għall-kummerċjalizzazzjoni, bl-ewwel servizz tal-passiġġieri ppjanat għall-bidu ta' Settembru 2026 wara t-tħaddim prekummerċjali. <ref name="alstom-tgvm-authorisation">{{Ċita web|url=https://www.alstom.com/press-releases-news/2026/5/tgv-m-has-been-granted-marketing-authorisation-era-and-taking-final-steps-welcoming-its-first-passengers|titlu=TGV-M has been granted marketing authorisation by the ERA and is taking the final steps before welcoming its first passengers|data=29 May 2026|pubblikatur=[[Alstom]]|data-aċċess=11 July 2026}}</ref> It-tip iżomm l-arkitettura artikolata b'żewġ sulari u bil-karozza tal-qawwa tat-tarf tat-TGV, iżda juża vaguni tal-qawwa aktar kompatti u kowċis tal-passiġġieri modulari. Alstom u SNCF Voyageurs jelenkaw konfigurazzjoni massima ta’ 740 siġġu f’linja ta’ {{Convert|200|m}} sett ta' ferrovija, 20% iffrankar tal-enerġija, 30% inqas spejjeż ta' manutenzjoni, 20% aktar spazju għall-bagalji u 97% materjali riċiklabbli. <ref name="alstom-tgvm-authorisation" /> <ref name="alstom-avelia-horizon">{{Ċita web|url=https://www.alstom.com/solutions/rolling-stock/high-speed-trains/avelia-horizon-most-advanced-double-deck-high-speed-train-world|titlu=Avelia Horizon: The most advanced double-deck high-speed train in the world|pubblikatur=[[Alstom]]|data-aċċess=11 July 2026}}</ref> == Teknoloġija tat-TGV barra minn Franza == * AVE ( ''Alta Velocidad Española'' ) fi Spanja bir- Renfe Class 100 ibbażat fuq it- TGV Atlantique . <ref name="Ryo Takagi">{{Ċita web|url=http://www.jrtr.net/jrtr40/pdf/f04_tak.pdf|titlu=High-speed Railways:The last ten years|isem=Ryo|awtur=Takagi|pubblikatur=Japan Railway & Transport Review|data-aċċess=2009-05-01|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090620081824/http://www.jrtr.net/jrtr40/pdf/f04_tak.pdf|arkivju-data=20 June 2009}}</ref> * Eurostar topera servizzi internazzjonali ta’ veloċità għolja li jgħaqqdu lil Franza mal-Belġju, il-Ġermanja, l-Olanda u r-Renju Unit. Diversi settijiet ta' trenijiet jużaw it-teknoloġija TGV ( e300, PBA, PBKA ). * KTX-I (ibbażat fuq it- TGV Réseau ) fil- KTX (Korea Train eXpress) fil-Korea t'Isfel. <ref name="irj-kim">{{Ċita aħbar|data=May 2008|titlu=Korea develops high-speed ambitions: a thorough programme of research and development will soon deliver results for Korea's rail industry in the form of the indigenous KTX II high-speed train. Dr Kihwan Kim of the Korea Railroad Research Institute explains the development of the new train|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0BQQ/is_/ai_n25433622|url-status=usurped|pubblikazzjoni=International Railway Journal|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081216045744/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0BQQ/is_/ai_n25433622|arkivju-data=16 December 2008|data-aċċess=2008-12-31}}</ref> * Acela Express, ferrovija inklinata b'veloċità għolja mibnija minn Alstom u Bombardier għall- Kuritur tal-Grigal fl-Istati Uniti. Il-karozzi tal-qawwa Acela jużaw diversi teknoloġiji TGV inklużi l-muturi, is-sistema elettrika/tas-sewqan (rettifikaturi, inverters, teknoloġija tal-ibbrejkjar riġenerattiv), u brejkijiet tad-diska . Madankollu, huma msaħħa biex jissodisfaw l-istandards tal-ħabtiet tal-Amministrazzjoni Federali tal-Ferroviji tal-Istati Uniti. <ref name="TGVweb Acela Express page">{{Ċita web|url=http://www.trainweb.org/tgvpages/acela.html|titlu=TGVweb Acela Express page|data=May 2009|pubblikatur=TGVweb|data-aċċess=2009-05-10}}</ref> Il-vaguni tal-Acela li jistgħu jinklinaw u li mhumiex artikolati huma derivati mill-ferrovija LRC tal-Bombardier u jissodisfaw ukoll l-istandards tal-ħabtiet. <ref name="TGVweb Acela Express page" /> * Avelia Liberty, magħrufa wkoll bħala n-NextGen Acela, is-sostitut għall-Acela Express fl-Istati Uniti, li daħal fis-servizz fit-28 ta' Awwissu 2025. * Il- gvern Marokkin qabel ma’ €2&nbsp;kuntratt ta' biljun dollaru għal Alstom biex tibni Al-Boraq, LGV bejn [[Tanġier|Tangier]] u [[Casablanca]] li fetaħ fl-2018 bl-użu tat-TGV Euroduplex . <ref>{{Ċita web|url=http://www.magharebia.com/cocoon/awi/xhtml1/en_GB/features/awi/features/2009/04/15/feature-02|titlu=Engineers begin work on Moroccan high-speed rail link|data=May 2008|pubblikatur=BNET (International Railway Journal)|data-aċċess=2009-04-09}}</ref> == Inċidenti == F'aktar minn erba' deċennji ta' operazzjoni, it-TGV ma rreġistra l-ebda mewt ta' passiġġier f'inċident fuq servizz normali ta' veloċità għolja. Kien hemm diversi inċidenti, inklużi erba' derailamenti b'veloċità ta' 270 km/h jew aktar, iżda f'wieħed biss minn dawn—vjaġġ ta' prova fuq linja ġdida—inqalbu l-vaguni. Dan ir-rekord ta' sikurezza huwa parzjalment dovut għar-riġidità li d-disinn artikolat jagħti lill-ferrovija. Kien hemm inċidenti fatali li involvew TGVs fuq ''lignes classiques'', fejn il-ferroviji huma esposti għall-istess perikli bħall-ferroviji normali, bħal -qsim tal-livell tal-ferrovija . Dawn jinkludu bumbardament terroristiku wieħed li mhux relatat mal-veloċità li biha kien qed jivvjaġġa l-ferrovija. == Tibdil tal-marka == Minn Lulju 2017, is-servizzi tat-TGV qed jingħataw isem ġdid gradwali għal '''TGV inOui''' u '''Ouigo''' bi tħejjija għall-ftuħ tas-suq Franċiż tal-HSR għall-kompetizzjoni. <ref>{{Ċita web|url=https://www.railwaygazette.com/sncf-to-rebrand-tgv-services-as-inoui/44570.article|titlu=SNCF to rebrand TGV services as 'inOui'|data=2017-05-27|sit=Railway Gazette International|data-aċċess=2023-02-12}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.railjournal.com/passenger/high-speed/sncf-rebrands-tgv-as-inoui/|titlu=SNCF rebrands TGV as "inOui"|data=2017-05-30|sit=International Railway Journal|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-04}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.businesstraveller.com/business-travel/2017/05/30/sncf-confirms-new-inoui-name-tgv/|titlu=SNCF confirms new InOui name for TGV|data=2017-05-30|sit=businesstraveller.com|data-aċċess=2021-08-04}}</ref> === TGV f'Oui === [[Stampa:TGV_inOui_logo_RDT.svg|daqsminuri| Logo użat mis-servizzi inOui]] TGV inOui huwa servizz ferrovjarju ta' veloċità għolja premium ta' SNCF Voyageurs. L-isem inOui ntgħażel għax jinstema’ bħall-kelma Franċiża ''inouï'' li tfisser "straordinarju" (jew aktar litteralment, "bla preċedent"). <ref>{{Ċita web|url=https://www.connexionfrance.com/People/Interviews/Why-we-renamed-TGV-service-inOui|titlu=Why we renamed TGV service 'inOui'|sit=The Connexion|data-aċċess=2020-05-28|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210205093513/https://www.connexionfrance.com/People/Interviews/Why-we-renamed-TGV-service-inOui|arkivju-data=5 February 2021}}</ref> Dawn ilhom joperaw minn SNCF Mobilités mis-27 ta' Mejju 2017 fuq ċerti servizzi ferrovjarji ta' veloċità għolja . <ref>{{Ċita aħbar|data=2017-05-28|titlu=Nouvelle stratégie commerciale à la SNCF|url=https://www.la-croix.com/Economie/France/Nouvelle-strategie-commerciale-SNCF-2017-05-28-1200850744|url-status=live|pubblikazzjoni=La Croix|lingwa=fr-FR|issn=0242-6056|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200614083437/https://www.la-croix.com/Economie/France/Nouvelle-strategie-commerciale-SNCF-2017-05-28-1200850744|arkivju-data=2020-06-14|data-aċċess=2020-05-14}}</ref> Fl-2017, il-ferroviji TGV inOui ġew ittestjati fuq il-linja [[Pariġi]] – [[Bordeaux]] – [[Toulouse]] . <ref>{{Ċita web|url=https://www.usine-digitale.fr/article/la-connectivite-et-les-services-digitaux-au-c-ur-de-la-nouvelle-offre-inoui-de-la-sncf.N545698|titlu=La connectivité et les services digitaux au cœur de la nouvelle offre inOui de la SNCF|sit=usine-digitale.fr|data-aċċess=2020-05-14|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201201000910/https://www.usine-digitale.fr/article/la-connectivite-et-les-services-digitaux-au-c-ur-de-la-nouvelle-offre-inoui-de-la-sncf.N545698|arkivju-data=2020-12-01}}</ref> Il-marka ġiet ippreżentata uffiċjalment f'Settembru 2018. L-għan tiegħu huwa li jissostitwixxi s-servizzi eżistenti tat-TGV b'"plus de confort, de services et de connectivité" ( [[Lingwa Ingliża|bl-Ingliż]] : ''"more comfort, services and connectivity"'' ). F'Diċembru 2018, il-ferroviji operaw bejn Lille, Marseille u Nice minn Pariġi u operaw fuq il-bqija tan-netwerk mill-2020 'l hawn. <ref>{{Ċita web|url=https://www.latribune.fr/entreprises-finance/services/transport-logistique/avec-ouigo-et-inoui-la-sncf-verrouille-le-marche-du-tgv-791172.html|titlu=Avec Ouigo et Inoui, la SNCF verrouille le marché du TGV|data=20 September 2018|sit=La Tribune|lingwa=fr|data-aċċess=2020-05-14|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191215094701/https://www.latribune.fr/entreprises-finance/services/transport-logistique/avec-ouigo-et-inoui-la-sncf-verrouille-le-marche-du-tgv-791172.html|arkivju-data=2019-12-15}}</ref> === Ouigo === Ouigo huwa s-servizz ferrovjarju bi prezz baxx tal-SNCF Voyageurs, li juża kemm ferroviji ta' veloċità għolja kif ukoll konvenzjonali. Il-ferroviji ta' veloċità għolja għandhom konfigurazzjoni ta' klassi waħda b'densità għolja u servizzi abbord imnaqqsa. It-traduzzjoni litterali tal-isem tad-ditta hija "yes go", iżda l-isem huwa wkoll logħob bil-kliem fuq l-omonimu Ingliż, "we go". == Ara wkoll == * Ferrovija ta' veloċità għolja fi Franza ** iDTGV ** TER-GV – TGVs li joperaw fuq distanzi relattivament qosra tul l- LGV Nord ** Rekord dinji tal-veloċità tat-TGV – ħarsa ġenerali u kronoloġija tat-tentattivi ta’ rekord tal-veloċità ** V150 (ferrovija) * Ferrovija ta' veloċità għolja fl-Ewropa ** AVE ** ICE ** [[:en:Frecciarossa|Frecciarossa]] ** Giruno ** Pendolino / Pendolino Ġdid ** X 2000 * Trasport bil-ferrovija fl-Ewropa * Kategoriji tal-ferroviji fl-Ewropa == Referenzi == [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] aikgqybk8uokkjuqvvgzl0tzgh89spf 0 34550 331428 2026-08-11T23:46:33Z JovalQC 21720 Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna "[[:en:Special:Redirect/revision/1368350849|SNCF]]" 331428 wikitext text/x-wiki Is- '''{{Lang|fr|Société nationale des chemins de fer français}}''' ( {{IPA|fr|sɔsjete nɑsjɔnal de ʃ(ə)mɛ̃ d(ə) fɛʁ fʁɑ̃sɛ}}, lit. <span class="gloss-quot">'</span> <span class="gloss-text">Kumpanija Nazzjonali tal-Ferroviji Franċiżi</span> <span class="gloss-quot">'</span>, '''SNCF''' {{IPA|fr|ɛsɛnseɛf||LL-Q150 (fra)-Jules78120-SNCF.wav}} ) huwa l-operatur ferrovjarju tal-istat [[Franza|Franċiż]] . Billi daħal fis-seħħ fl-1 ta' Jannar 1938 wara ftehim fil-31 ta' Awwissu 1937 bejn il-gvern, kumpaniji ferrovjarji privati u unjins tal-ħaddiema tal-ferroviji, jopera kważi t-trasport ferrovjarju kollu fi Franza u [[Monako|Monaco]], inkluż it- [[TGV]], fuq in-netwerk ferrovjarju ta' veloċità għolja ta' Franza. Il-funzjonijiet tagħha jinkludu t-tħaddim ta' servizzi ferrovjarji għall-passiġġieri u l-merkanzija (permezz tas-sussidjarji tagħha SNCF Voyageurs u Rail Logistics Europe ), kif ukoll il-ġestjoni tal-infrastruttura ferrovjarja ( SNCF Réseau ). In-netwerk ferrovjarju jikkonsisti minn madwar {{Convert|35,000|km|mi}} tar-rotta, li minnhom {{Convert|2,600|km|mi}} huma linji ta' veloċità għolja u {{Convert|14,500|km|mi}} elettrifikat. Aktar minn 14,000 ferrovija jitħaddmu kuljum. Fl-2010, l-SNCF kienet ikklassifikata fit-22 post fi Franza u fil-214-il post globalment fil-lista <nowiki><i id="mwRQ">Fortune</i></nowiki> Global 500. <ref>{{Ċita aħbar|titlu=Global 500 2010: Countries|url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/France.html|url-status=dead|pubblikazzjoni=CNN|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220616030725/https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/France.html|arkivju-data=16 June 2022|data-aċċess=24 October 2013}}</ref> Huwa n-negozju ewlieni tal-Grupp SNCF, li fl-2020 kellu €30 biljun ta’ bejgħ f’120 pajjiż. <ref>{{Ċita web|url=https://medias.sncf.com/sncfcom/finances/Publications_Groupe/CP_Groupe_SNCF-Resultats_Annuels_2020.pdf|titlu=RESULTATS ANNUELS 2020 – GROUPE SNCF|pubblikatur=SNCF|lingwa=FR|data-aċċess=2021-08-04|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210803233219/https://medias.sncf.com/sncfcom/finances/Publications_Groupe/CP_Groupe_SNCF-Resultats_Annuels_2020.pdf|arkivju-data=2021-08-03}}</ref> Il-Grupp SNCF jimpjega aktar minn 275,000 impjegat fi Franza u madwar id-dinja. <ref name="Profil2016">{{Ċita web|url=http://www.sncf.com/fr/portrait-du-groupe/un-groupe-de-service|titlu=Profil et chiffres clés 2016|sit=Direction de la Communication|aġenzija=SNCF|lingwa=fr|data-aċċess=7 July 2016|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180131191936/http://www.sncf.com/fr/portrait-du-groupe/un-groupe-de-service|arkivju-data=31 January 2018}}</ref> Minn Lulju 2013, il-kwartieri ġenerali tal-Grupp SNCF jinsabu f'subborg Pariġin fi 2 Place aux Étoiles f'Saint -Denis . Il-president tal-Grupp SNCF huwa [[Jean Castex]] mill-2025. == Ambitu tan-negozju == === Ferrovija ta' veloċità għolja === [[Stampa:TGV_Duplex_Figueres.jpg|lemin|daqsminuri| Ferrovija ta' veloċità għolja TGV Duplex mill-SNCF]] [[Stampa:TGV_World_Speed_Record_574_km_per_hour.jpg|lemin|daqsminuri| TGV 4402 operazzjoni V150 tilħaq {{Convert|574|km/h}} fit-3 ta’ April 2007 ħdejn Le Chemin]] L-SNCF topera kważi t-traffiku ferrovjarju kollu ta’ [[Franza]], inkluż it-[[TGV]] (Train à Grande Vitesse, li tfisser "ferrovija ta’ veloċità għolja"). Fis-snin sebgħin, l-SNCF bdiet il-programm tal-ferrovija ta’ veloċità għolja TGV bl-intenzjoni li toħloq l-aktar netwerk ferrovjarju veloċi fid-dinja. Dan seħħ fl-1981 bit-tlestija tal-ewwel linja ta’ veloċità għolja LGV Sud-Est ("Ligne à Grande Vitesse Sud-Est", li tfisser "linja ta’ veloċità għolja tax-xlokk"), fejn ġie inawgurat l-ewwel servizz [[TGV]], minn [[Pariġi]] sa [[Lyon]]. Fl-2017, in-netwerk ferrovjarju nazzjonali li kien proprjetà tal-SNCF Réseau kellu 28,710 km ta’ linji, li 58% minnhom kienu elettrifikati u 2,640 linja ta’ veloċità għolja. Kuljum, l-SNCF tħaddem 15,000 ferrovija kummerċjali u tittrasporta aktar minn 5 miljun passiġġier u aktar minn 250,000 tunnellata ta’ merkanzija. Il-linji tat-[[TGV]] u t-teknoloġija tat-[[TGV]] issa huma mifruxa f’diversi pajjiżi [[Ewropa|Ewropej]]. It-TGV tal-SNCF stabbilixxa ħafna rekords dinjija tal-veloċità, l-aktar reċenti fit-3 ta' April 2007, meta verżjoni ġdida tat-TGV imsejħa l-V150 b'roti akbar mit-TGV tas-soltu, kienet kapaċi tkopri aktar art b'kull rotazzjoni u kellha magna aktar b'saħħitha ta' 18,600 kilowatt, u kisret ir-rekord dinji tal-veloċità għall-ferroviji konvenzjonali, u laħqet il-574.8 km/h. === ir-Renju Unit === Fl-2011, l-SNCF, fi sħubija ma' Keolis, għamlu offerta mingħajr suċċess għall-franchise tal- InterCity West Coast . F'April 2017, l-SNCF ħadet sehem ta' 30% f'impriża konġunta ma' Stagecoach Group u Virgin Group biex tagħmel offerta għall- West Coast Partnership li se topera servizzi fuq il- West Coast Main Line minn Mejju 2020 u l-linja High Speed 2 mill-2026. F'April 2019, Stagecoach ġiet ipprojbita milli tagħmel offerti għal kwalunkwe franchise inkluża l-West Coast Partnership, li fisser li Virgin u SNCF issa kellhom jirtiraw mil-lista mqassra. <ref>{{Ċita web|url=https://www.businesstravelnewseurope.com/Ground-Transport/Stagecoach-barred-from-franchise-bids|titlu=Stagecoach barred from franchise bids|data=2019-04-10|sit=www.businesstravelnewseurope.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-13}}</ref> === Operazzjonijiet tal-SNCF === Mill-1990 'l hawn, l-SNCF ilha tbigħ vaguni tal-ferrovija lil gvernijiet reġjonali, bil-ħolqien tal-marka Train Express Régional. L-SNCF iżżomm ukoll firxa wiesgħa ta’ negozju internazzjonali li jinkludi xogħol fuq linji tal-merkanzija, linji interurbani u linji tal-passiġġieri. L-esperti tal-SNCF jipprovdu servizzi ta’ loġistika, disinn, kostruzzjoni, operazzjonijiet u manutenzjoni. L-SNCF topera l-aġenzija internazzjonali tal-biljetti SNCF Connect, li qabel kienet magħrufa bħala oui.sncf/Voyages-sncf.com, u Rail Europe, li qabel kienet magħrufa bħala Loco 2 . L-SNCF għandha impjegati f'120 pajjiż li joffru konsulenza estensiva barra l-pajjiż u transkonfinali. Dawk il-proġetti jinkludu * [[Iżrael]] : Assistenza u Taħriġ. L-SNCF International tipprovdi assistenza lill -Ferroviji Iżraeljani f'kull qasam tal-operazzjonijiet ferrovjarji inklużi proġetti biex jiġu aġġornati r-regolamenti ġenerali tas-sikurezza tan-netwerk. Programmi oħra ta’ assistenza u taħriġ jinvolvu l-Infrastruttura u d-Diviżjoni tat-Trazzjoni. * [[Tajwan]] : Taħriġ fl-Operazzjonijiet. L-SNCF issorveljat il-kuntrattur ewlieni responsabbli għall-kostruzzjoni tal-linja ferrovjarja ewlenija ta' veloċità għolja tal-Amministrazzjoni Ferrovjarja tat-Tajwan. Ħarġet ukoll kontrolluri tat-traffiku ferrovjarju, sewwieqa, u membri tal-ekwipaġġ. F'isem il-Gvern tat-Tajwan, l-SNCF ġestiet iċ-Ċentru tal-Kontroll tal-Kmand tal-ferrovija ta' veloċità għolja. * [[Renju Unit|Ir-Renju Unit]] : Manutenzjoni. Fl-2007–2008, il-konsulenti tal-SNCF-International awditjaw il-prattiki ta’ manutenzjoni applikati għall-binarji, is-sinjalar u l-linja tal-enerġija elettrika fl-ajru fuq il-linji ferrovjarji ta’ veloċità għolja Brittaniċi li jgħaqqdu Londra mal- Mina tal-Kanal Ingliż . Barra minn hekk, wettqet awditu tal-prestazzjoni tal-manutenzjoni mill-perspettiva tal-kwalità tas-servizz u l-kontroll tal-ispejjeż, għamlet rakkomandazzjonijiet għal titjib, u pproponiet Pjan ta' Negozju ta' tliet snin. * [[Korea t'Isfel]] : Disinn tal-Elettrifikazzjoni tal-HSR. L-SNCF tat pariri lill-Ferroviji Koreani dwar l-elettrifikazzjoni tal-linji ferrovjarji bejn Daegu u Busan u dwar il-konnessjoni tal-linji konvenzjonali eżistenti mal-linja l-ġdida ta' veloċità għolja. L-SNCF għenet ukoll fl-għażla u l-ispezzjoni tal-materjal ferrovjarju b'veloċità għolja u ħarrġet 400 maniġer anzjan, inġinier, u eżekuttiv f'firxa wiesgħa ta' ħiliet, inkluż sinjalar, katenarji, binarji, manutenzjoni tal-materjal ferrovjarju, tħaddim tal-HSR, ġestjoni tas-sikurezza, kummerċjalizzazzjoni, u sistemi ta' informazzjoni għall-passiġġieri. Sal-aħħar tal-2009, l-SNCF għenet lill-Korea biex iżżomm il-veloċità għolja tagħha. * [[Spanja]] : Sistema ta' Sinjalazzjoni. L-SNCF ingħaqdet mal-ADIF (fornitur Spanjol tal-infrastruttura ferrovjarja) fl-istudju, il-provvista, l-installazzjoni u l-manutenzjoni tas-sistema standard tas-sinjalar ferrovjarju tal-UE tul il-linja ferrovjarja ta' veloċità għolja Madrid-Lleida. F'isem il-Gvern Spanjol, l-SNCF iddisinjat u mexxiet operazzjonijiet ta' manutenzjoni fuq din il-linja fuq perjodu ta' sentejn. * [[Franza]] : Manutenzjoni Ewlenija tal-Infrastruttura u l-Materjal Ferrovjarju – L-SNCF iżżomm {{Convert|32,000|km|mi}} ta' binarji, 26,500 sett prinċipali ta' punti u qsim tal-linji, 2,300 kaxxa tas-sinjali, 80,000 ċirkwit tal-binarji, aktar minn miljun relay, eċċ. Iżżomm ukoll 3,900 lokomotiva u 500 ferrovija ta' veloċità għolja. Kull wieħed mill-ferrovija TGV tal-SNCF jivvjaġġa aktar minn {{Convert|39,000|km|mi}} fix-xahar – biżżejjed biex idur id-dinja. Kull sena d-Dipartiment tar-Riżorsi Umani tal-SNCF jipprovdi aktar minn 1.2 miljun siegħa ta’ taħriġ lill-aktar minn 25,000 impjegat tiegħu. * [[Marokk]] : Disinn, kostruzzjoni u operazzjonijiet għas-servizz tal-ferrovija bullet Al Boraq bejn [[Tanġier|Tangier]] u [[Casablanca]] == Storja == [[Stampa:BB67484-Amiens.JPG|daqsminuri| Lokomottiva tad-diżil tal- Klassi BB 67400 tal-SNCF fl -istazzjon ta' Amiens]] L-SNCF twaqqfet fl-1938 bin- nazzjonalizzazzjoni tal-kumpaniji ferrovjarji ewlenin ta' Franza ( ''Chemin de fer'', litteralment, 'it-triq tal-ħadid', tfisser ferrovija). Dawn kienu: * Chemins de fer de l'Est (Est, ''Ferroviji tal-Lvant'' ) * Chemins de fer de l'État (État, ''State Railways'' ; magħquda fl-1908 ma' Chemins de fer de l'Ouest, ''Western Railways'' ) * Chemins de fer du Nord (Nord, ''Northern Railways'' ) * Chemins de fer de Paris à Lyon et à la Méditerranée (PLM, ''Pariġi, Lyon u Ferroviji tal-Mediterran'' ) * Chemins de fer de Paris à Orléans et du Midi ( ''Pariġi, Orléans u Ferroviji tan-Nofsinhar'' ; PO-Midi, iffurmat fl-1934 mill-għaqda tal- Chemin de fer de Paris à Orléans u l- Chemins de fer du Midi ) * Administration des chemins de fer d'Alsace et de Lorraine (AL, ''Ferroviji Alsace-Lorraine'' ) * Syndicats du Chemin de fer de Grande Ceinture et de Petite Ceinture ( ''Ferroviji Ċinturin Kbar u Żgħar'' ) f'Pariġi u s-subborgi tagħha. L-istat Franċiż oriġinarjament ħa 51% tas-sjieda tal-SNCF. Għal perjodu ta’ 45 sena (sal-1 ta’ Jannar 1983), id-49% l-oħra kienu jappartjenu lill-azzjonisti ta’ kumpaniji finanzjarji li ssuċċedew lill-kumpaniji ta’ qabel. Minn dakinhar 'l hawn, l-SNCF hija kompletament proprjetà tal-istat Franċiż. L-istat investa ammonti kbar ta’ sussidji pubbliċi fis-sistema. === It-Tieni Gwerra Dinjija === Wara l- Armistizju tat-22 ta' Ġunju 1940 sa Awwissu 1944, <ref>{{Ċita web|url=https://www.lexpress.fr/politique/1940-1944-la-sncf-sous-la-botte_492528.html|titlu=1940-1944, la SNCF sous la botte|data=February 4, 1999|sit=L'Express|data-aċċess=October 13, 2025}}</ref> l-SNCF ġiet rekwiżizzjonata għat-trasport tal-forzi u l-armamenti tal-Wehrmacht . It-truppi Ġermaniżi li kienu qed jinvadu kienu qerdu kważi 350 pont u mina ferrovjarja Franċiża. Skont stimi differenti, l-SNCF ċediet bejn 125,000 u 213,000 vagun u 1,000–2,000 lokomotiva. <ref name="Jones1984">{{Ċita ktieb|kunjom=Jones|isem=Joseph|sena=1984|titlu=The Politics of Transport in Twentieth-Century France|url=https://archive.org/details/politicsoftransp0000jone|url-aċċess=registration|pubblikatur=McGill Queens University Press|paġni=[https://archive.org/details/politicsoftransp0000jone/page/n134 115]–116|isbn=0773504281|data-aċċess=1 November 2012|kwotazzjoni=SNCF railway transporting german troops.}}</ref> <ref name="Mierzejewski2000">{{Ċita ktieb|kunjom=Mierzejewski|sena=2000|titlu=The Most Valuable Asset of the Reich: A History of the German National Railway Volume 2, 1933–1945|url=https://books.google.com/books?id=gY_o6_7TP98C&q=SNCF+railway+transporting+german+troops&pg=PA83|url-status=live|pubblikatur=The university of North Carolina Press|paġna=84|isbn=0807825743|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240527003241/https://books.google.com/books?id=gY_o6_7TP98C&q=SNCF+railway+transporting+german+troops&pg=PA83#v=snippet&q=SNCF%20railway%20transporting%20german%20troops&f=false|arkivju-data=27 May 2024|data-aċċess=1 November 2012}}</ref> L-infrastruttura ferrovjarja u l-vetturi ferrovjarji ta’ Franza kienu mira għar -Reżistenza Franċiża bil-għan li tfixkel u tiġġieled il- forzi ta’ okkupazzjoni Ġermaniżi . <ref name="RECITS">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Ribeill |first=Georges |date=2002–2003 |title=Obstétrique de guerre: Le cas de la SNCF (1939–1945) |url=http://www.utbm.fr/media/pem/LivreNum_LesCahiersDeRECITSn2.pdf |url-status=dead |journal=Les Cahiers de Recits, Laboratoire de Recherche sur les Choix Industriels, Technologiques et Scientifiques |language=fr |location=Belfort-Montbéliard |publisher=Université de Technologie Belfort-Montbéliard |volume=2 |pages=49–61 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501043038/http://www.utbm.fr/media/pem/LivreNum_LesCahiersDeRECITSn2.pdf |archive-date=1 May 2015 |access-date=9 January 2012}}</ref> <ref name="Christofferson">{{Ċita ktieb|kunjom=Christofferson|isem=Thomas|kunjom2=Christofferson|isem2=Michael|sena=2006|titlu=France during World War II: From Defeat to Liberation|post=New York|pubblikatur=Fordham University Press|isbn=978-0-8232-2563-7}}</ref> Dan ippermetta lill-impjegati tal-SNCF iwettqu ħafna atti ta’ reżistenza, <ref name="Durand">{{Ċita ktieb|kunjom=Durand|isem=Paul|sena=1968|titlu=La SNCF pendant la guerre, sa résistance à l'occupant|post=Paris|pubblikatur=Presses Universitaires de France}}</ref> inkluża l-formazzjoni tal-moviment Résistance-Fer fl- 1943 . Kważi 1,700 ħaddiem tal-ferrovija tal-SNCF inqatlu jew intbagħtu f'idejn terzi talli rreżistew l-ordnijiet Nazisti . <ref name="figaro-shoah-regrets">{{Ċita aħbar|kunjom=Lombard|isem=Marie-Amélie|data=25 January 2011|titlu=Shoah : les "regrets" de la SNCF|url=http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2011/01/24/01016-20110124ARTFIG00734-shoah-les-regrets-de-la-sncf.php|url-status=live|pubblikazzjoni=Le Figaro|post=France|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110126182837/http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2011/01/24/01016-20110124ARTFIG00734-shoah-les-regrets-de-la-sncf.php|arkivju-data=26 January 2011|data-aċċess=31 January 2010}}</ref> <ref name="nytimes2011">{{Ċita aħbar|kunjom=De La Baume|isem=Maïa|data=25 January 2011|titlu=French Railway Formally Apologizes to Holocaust Victims|url=https://www.nytimes.com/2011/01/26/world/europe/26france.html|url-status=live|pubblikazzjoni=The New York Times|issn=0362-4331|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140330165147/http://www.nytimes.com/2011/01/26/world/europe/26france.html|arkivju-data=30 March 2014|data-aċċess=26 October 2012}}</ref> 150 aġent tar-Résistance-Fer ġew sparati għall-atti ta’ reżistenza tagħhom, 500 minnhom ġew deportati. Nofs dawk li ġew deportati mietu fil- kampijiet tal-konċentrament . <ref name="Ribeill">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Ribeill |first=Georges |year=2006 |title=Résistance-Fer, du " réseau " à l'association |journal=Revue d'histoire des chemins de fer |volume=34 |pages=53–73 |doi=10.4000/rhcf.534 |doi-access=free}}</ref> Matul l-Olokawst fi Franza, il-forzi Ġermaniżi ta' okkupazzjoni fi Franza rekwiżizzjonaw ukoll lill-SNCF biex jittrasportaw kważi 77,000 Lhudi u vittmi oħra tal-Olokawst lejn il-kampijiet ta' sterminazzjoni Nazisti. <ref name="Shaver">{{Ċita aħbar|kunjom=Shaver|isem=Katherine|data=7 July 2010|titlu=Holocaust group faults VRE contract|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/07/06/AR2010070605169.html|url-status=live|pubblikazzjoni=The Washington Post|issn=0740-5421|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120331071237/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/07/06/AR2010070605169.html|arkivju-data=31 March 2012|data-aċċess=7 July 2010}}</ref> <ref name="Bankier2011">{{Ċita ktieb|kunjom=Marrus|isem=Michael R.|sena=2011|kapitlu=Chapter 12 The Case of the French Railways and the Deportation of Jews in 1944|editur-kunjom2=Michman|editur-isem2=Dan|titlu=Holocaust and Justice|pubblikatur=Berghahn Books|isbn=978-9-65308-353-0}}</ref> Aktar tard, dawn id-deportazzjonijiet kienu s-suġġett ta’ kontroversja storika u kawżi (bħall- każ Lipietz ) fi Franza kif ukoll fl-Istati Uniti (fejn is-sussidjarja Keolis hija (mill-2010) kuntrattur tat-trasport) sal-lum . <ref name="nytimes2011">{{Ċita aħbar|kunjom=De La Baume|isem=Maïa|data=25 January 2011|titlu=French Railway Formally Apologizes to Holocaust Victims|url=https://www.nytimes.com/2011/01/26/world/europe/26france.html|url-status=live|pubblikazzjoni=The New York Times|issn=0362-4331|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140330165147/http://www.nytimes.com/2011/01/26/world/europe/26france.html|arkivju-data=30 March 2014|data-aċċess=26 October 2012}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDe_La_Baume2011">De La Baume, Maïa (25 January 2011). </cite></ref> <ref>{{Ċita aħbar|data=7 June 2006|titlu=French railway must pay for transporting family to Nazis|url=http://www.cbc.ca/news/world/french-railway-must-pay-for-transporting-family-to-nazis-1.575679|url-status=live|pubblikazzjoni=CBC News|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131029205941/http://www.cbc.ca/news/world/french-railway-must-pay-for-transporting-family-to-nazis-1.575679|arkivju-data=29 October 2013|data-aċċess=9 June 2006}}</ref> Fl-2006, xi sorsi sostnew li l-SNCF talbet biljetti tat-tielet klassi lil Franza okkupata min-Nazi għall-vittmi tal-Olokawst li ġew ittrasportati lejn il-kampijiet tal-isterminazzjoni, <ref name="Gaurdian06">{{Ċita aħbar|kunjom=Chrisafis|isem=Angelique|data=7 June 2006|titlu=French state and SNCF guilty of collusion in deporting Jews|url=https://www.theguardian.com/world/2006/jun/07/france.topstories3|url-status=live|pubblikazzjoni=The Guardian|post=London|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240527003229/https://www.theguardian.com/world/2006/jun/07/france.topstories3|arkivju-data=27 May 2024|data-aċċess=16 December 2016}}</ref> <ref name="BBC07">{{Ċita aħbar|data=27 March 2007|titlu=French railways win WWII appeal|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6499227.stm|url-status=live|pubblikazzjoni=BBC News|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131110034322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6499227.stm|arkivju-data=10 November 2013|data-aċċess=7 November 2013}}</ref> għalkemm il-passiġġieri ġew ittrasportati f'vaguni tal-baqar . <ref name="FirstPost">{{Ċita aħbar|data=15 November 2010|titlu=SNCF airs Holocaust regret as it bids for Florida rail &#124; News &#124; The Week UK|url=http://www.theweek.co.uk/politics/9909/sncf-airs-holocaust-regret-it-bids-florida-rail|url-status=live|pubblikatur=Thefirstpost.co.uk|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131029203429/http://www.theweek.co.uk/politics/9909/sncf-airs-holocaust-regret-it-bids-florida-rail|arkivju-data=29 October 2013|data-aċċess=24 October 2013}}</ref> Fl-2003, sors irrapporta li wara l- liberazzjoni ta’ Franza, l-SNCF kompliet titlob ħlas għat-trasport tal-vittmi tal-Olokawst lejn il-Ġermanja. <ref name="Gaurdian06" /> <ref name="NYTimes03">{{Ċita aħbar|kunjom=Riding|isem=Alan|data=20 March 2003|titlu=Nazis' Human Cargo Now Haunts French Railway|url=https://www.nytimes.com/2003/03/20/international/europe/20PARI.html|url-status=live|pubblikazzjoni=The New York Times|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131114133028/http://www.nytimes.com/2003/03/20/international/europe/20PARI.html|arkivju-data=14 November 2013|data-aċċess=7 November 2013}}</ref> Madankollu, l-istoriku Michael Marrus kiteb li l-istqarrijiet li l-SNCF ħallset biljetti tat-tielet klassi u kompliet titlob il-ħlas wara li ntemmet il-gwerra saru bħala parti minn każ legali mressaq kontra l-SNCF, u ma qablux mal-fehim tal-istoriċi ta’ x’ġara. Marrus jargumenta li l-SNCF ma kellha l-ebda marġni ta’ manuvra matul l-okkupazzjoni Ġermaniża u li l-azzjonijiet tal-impjegati tal-SNCF ma kinux motivati ideoloġikament. <ref name="Bankier2011">{{Ċita ktieb|kunjom=Marrus|isem=Michael R.|sena=2011|kapitlu=Chapter 12 The Case of the French Railways and the Deportation of Jews in 1944|editur-kunjom2=Michman|editur-isem2=Dan|titlu=Holocaust and Justice|pubblikatur=Berghahn Books|isbn=978-9-65308-353-0}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMarrus2011">Marrus, Michael R. (2011). </cite></ref> Skont Serge Klarsfeld, president tal-organizzazzjoni Sons and Daughters of Jewish Deportees from France, l-SNCF ġiet imġiegħla mill-awtoritajiet Ġermaniżi u ta’ Vichy tikkoopera fil-provvista ta’ trasport għal-Lhud Franċiżi sal-fruntiera u ma għamlet l-ebda profitt minn dan it-trasport. <ref name="Klarsfeld2012">{{Ċita web|url=http://www.memorialdelashoah.com/attachments/article/77/Serge_Klarsfeld_sen_judiciary_comm_sncf_washington_july_2012.pdf|titlu=Analysis of Statements Made During the June 20, 2012 Hearing of the U.S. Senate Committee of the Judiciary|awtur=Serge Klarsfeld]|data=26 June 2012|sit=Memorial de la Shoah|data-aċċess=19 November 2013|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131202221852/http://www.memorialdelashoah.com/attachments/article/77/Serge_Klarsfeld_sen_judiciary_comm_sncf_washington_july_2012.pdf|arkivju-data=2 December 2013}}</ref> F'Diċembru 2014, l-SNCF qablet li tħallas sa $60 miljun f'kumpens lil dawk li salvaw mill-Olokawst fl-Istati Uniti. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=DeYoung|isem=Karen|data=2014-12-05|titlu=France to compensate American survivors of Holocaust|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/france-to-compensate-american-holocaust-survivors/2014/12/05/9fd176c6-7c94-11e4-84d4-7c896b90abdc_story.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Washington Post]]|lingwa=en-US|issn=0190-8286|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210518153145/https://www.washingtonpost.com/world/national-security/france-to-compensate-american-holocaust-survivors/2014/12/05/9fd176c6-7c94-11e4-84d4-7c896b90abdc_story.html|arkivju-data=18 May 2021|data-aċċess=2021-08-03}}</ref> Dan jikkorrispondi għal madwar $100,000 għal kull superstiti. <ref>{{Ċita aħbar|data=2014-12-05|titlu=Pour le rôle de la SNCF dans la Shoah, Paris va verser 100 000 euros à chaque déporté américain|url=https://www.lemonde.fr/ameriques/article/2014/12/05/etats-unis-paris-va-indemniser-les-victimes-de-la-shoah-transportees-par-la-sncf_4535530_3222.html|url-status=live|pubblikazzjoni=Le Monde.fr|lingwa=fr|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210517142430/https://www.lemonde.fr/ameriques/article/2014/12/05/etats-unis-paris-va-indemniser-les-victimes-de-la-shoah-transportees-par-la-sncf_4535530_3222.html|arkivju-data=17 May 2021|data-aċċess=2021-08-03}}</ref> === L-era moderna === Fil-bidu tas-snin 2000, l-SNCF fittxet li tikseb kuntratt mill-istat ta’ California għal proġett ta’ ferrovija bullet train bejn Los Angeles u San Francisco. L-SNCF irrakkomandat li l-ferrovija tieħu l-aktar rotta diretta bejn iż-żewġ postijiet biex tnaqqas il-kumplessità u l-ispiża tal-proġett, iżda r-rakkomandazzjonijiet tal-SNCF ġew injorati mill-politiċi ta’ California li riedu jiddevjaw il-ferrovija minn ġo diversi komunitajiet, u b’hekk żiedu l-ispiża u l-kumplessità tal-proġett, kif ukoll il-ħin mistenni tal-ivvjaġġar. L-SNCF irtirat mill-proġett fl-2011 u marret il-Marokk biex tgħin lill-pajjiż jibni servizz ta’ ferrovija bullet train. Sal-2018, il-ferrovija bullet train tal-Marokk bdiet is-servizz filwaqt li l-proġett tal-ferrovija bullet train ta’ California ma kienx qrib li jibda jopera fl-2022, b’xi wħud jgħidu li l-proġett qatt ma kien se jitlesta. Fl-1 ta' Jannar 2015, {{Lang|fr|[[Réseau Ferré de France]]}} (RFF) ingħaqdet ma' SNCF Infra u d- {{Lang|fr|Direction de la circulation ferroviaire}} (DCF) u saret ''SNCF Réseau'', l-assi operattivi tal-SNCF saru ''SNCF Mobilités'', u ż-żewġ gruppi tqiegħdu taħt il-kontroll tal-SNCF. Jean-Pierre Farandou, li dak iż-żmien kien il-kap tal-operatur ferrovjarju tal-istat, informa fis-26 ta' Lulju 2024 li n-netwerk ferrovjarju ta' veloċità għolja Eurostar tal-SNCF sofra minn diversi każijiet ta' sabotaġġ ikkoordinat, li kkawżaw tfixkil sinifikanti fis-servizzi tal-ferroviji. L-inċident seħħ ftit sigħat qabel iċ-ċerimonja tal-ftuħ tal- Olimpjadi, li kienet meqjusa bħala avveniment ta' riskju għoli. Il-linji affettwati kienu jinsabu fir-reġjuni tal-punent, tat-tramuntana u tal-lvant ta’ [[Franza]], u affettwaw mhux biss il-ferroviji domestiċi iżda wkoll dawk li jivvjaġġaw lejn [[Belġju|il-Belġju]] u [[Londra]] fil-qrib permezz tal -Mina tal-Kanal Ingliż . Kien mistenni li madwar 800,000 vjaġġatur ġew affettwati minħabba dan l-attakk ta’ ħruq doluż fuq in-netwerks ferrovjarji Franċiżi. <ref name="malicious-acts of vandalism">{{Ċita aħbar|data=2024-07-26|titlu=Several french train lines hit by malicious acts disrupting traffic ahead of olympics|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/europe/several-french-train-lines-hit-by-malicious-acts-disrupting-traffic-ahead-of-olympics/articleshow/112036279.cms|pubblikazzjoni=Times Of India|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-07-26}}</ref> <ref name="Arson attack">{{Ċita aħbar|kunjom=Vidalon|isem=Dominique|data=2024-07-26|titlu=Arson attacks hit France's train network hours before Olympic ceremony|url=https://www.reuters.com/world/europe/vandals-target-frances-high-speed-rail-network-olympics-get-underway-2024-07-26/|pubblikazzjoni=Reuters|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-07-26}}</ref> <ref name="French rail network hit">{{Ċita aħbar|kunjom=Tessier|isem=Benoît|data=2024-07-26|titlu=French rail network hit by arson attacks before Olympics opening ceremony|url=https://www.theguardian.com/sport/article/2024/jul/26/vandals-target-french-rail-network-olympics-opening-ceremony|pubblikazzjoni=The Guardian|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-07-26}}</ref> <ref name="Massive attack">{{Ċita aħbar|kunjom=ROSSIGNOL|isem=PASCAL|data=2024-07-26|titlu='Massive attack' on fast train network|url=https://www.dw.com/en/france-massive-attack-on-fast-train-network/a-69771241|pubblikazzjoni=DW|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-07-26}}</ref> == Kondiviżjoni tal-kodiċi mal-linji tal-ajru == L-SNCF għandha ftehimiet ta' codeshare mal-linji tal-ajru li ġejjin:   Bi skambju, l-SNCF tippermetti lill-passiġġieri fuq dawn it-titjiriet li jibbukkjaw servizzi ferrovjarji bejn l-Ajruport Charles de Gaulle f'Roissy (fis-subborgi ta' [[Pariġi]] ) u Aix-en-Provence, Angers, Avignon, Bordeaux, Le Mans, Lille, Lyon Part-Dieu, Marsilja, Montpellier, Nantes, Nîmes, Tours, Rennes, Poitiers, Tours ,,,, Valence mal-linja tal-ajru tagħhom. Id-deżinjatur tal-IATA użat mil-linji tal-ajru b'konnessjoni ma' dawn il-vjaġġi huwa 2C. <ref>{{Ċita web|url=https://airhex.com/airlines/sncf/|titlu=Airhex - Managed Airline Data|pubblikatur=Airhex|data-aċċess=12 July 2025}}</ref> == Struttura tal-kumpanija == === Kwartieri Ġenerali === [[File:Siège_SNCF_Saint-Denis.jpg|daqsminuri| L-uffiċċju prinċipali attwali f'Saint-Denis]] [[File:SNCFHQParis.JPG|daqsminuri| L-eks kwartieri ġenerali tal-SNCF fil-viċinat ta' Montparnasse]] Sal-1999, il-kwartieri ġenerali storiċi tal-SNCF kienu jinsabu fi 88 Rue Saint-Lazare fid- 9 arrondissement . Fl-1996, iċ-chairman tal-SNCF, Louis Gallois, ħabbar li l-SNCF kienet se ċċaqlaq il-kwartieri ġenerali tagħha għal post ġdid f'nofs l-1997. Mill-1999 sal-2013, il-kwartieri ġenerali tal-SNCF kienu jinsabu fil-viċinat ta' Montparnasse fl- 14-il arrondissement ta' Pariġi, li jinsab ħdejn il- Gare Montparnasse . Minn Lulju 2013, il-kwartieri ġenerali tal-SNCF jinsabu fis-subborg Pariġin ta’ Saint-Denis fi 2, place aux Étoiles, 93200 Saint Denis . <ref>{{Ċita web|url=https://www.groupe-sncf.com/en/information/legal-notice|titlu=Legal notices|pubblikatur=SNCF Group|data-aċċess=2026-06-22|kwotazzjoni=Registered office: SNCF Campus Étoiles, 2, place aux Étoiles, 93200 Saint-Denis}}</ref> Il-mossa kienet motivata minn tnaqqis fl-ispejjeż operattivi b'10 miljun ewro fis-sena. <ref name="Bertrand" /> === Diviżjonijiet === * SNCF Réseau (bil-Franċiż għal ''Netwerk SNCF'' ) – Maniġer tal-infrastruttura ferrovjarja tal-Istat; ** SNCF Gares & Connexions (bil-Franċiż għal ''Stazzjonijiet u Konnessjonijiet SNCF'' ) – Sussidjarja ta' SNCF Réseau responsabbli għall-manutenzjoni u r-rinnovazzjoni tat-3,000 stazzjon fuq in-netwerk ferrovjarju Franċiż; * SNCF Voyageurs (Ingliż: ''SNCF Travelers'' ) – Intrapriża tal-Istat li topera ferroviji fi Franza u fl-Ewropa, inkluż is-servizz ewlieni [[TGV|tat-TGV inOui]], flimkien mas-servizz bi prezz baxx Ouigo TGV, is-servizzi tradizzjonali fuq distanzi twal Intercités, u s-servizzi reġjonali TER u Transilien ; * Loġistika Ferrovjarja tal-Ewropa ; ** Hexafret (ex ''Fret SNCF'' ) – servizzi tat-trasport tal-merkanzija bil-ferrovija; ** Teknika - manutenzjoni ta' vetturi ferrovjarji; ** Captrain – Netwerk Ewropew tat-trasport ferrovjarju tal-merkanzija; ** VIIA, Awtostrada bil-mixi ; ** Naviland Cargo; ** Forwardis, speditur tal-merkanzija ; * Geodis (98.4% proprjetà tal-SNCF) – Kumpanija privata li tmexxi l-loġistika tat-trasport tal-merkanzija; * Keolis (70% proprjetà ta' SNCF) – Operatur privat tat-trasport pubbliku li jopera servizzi fi bliet madwar id-dinja inklużi karozzi tal-linja, metro, ferroviji ħfief, roti tal-kiri, parkeġġi, cable cars u servizzi tal-ajruport. === Sussidjarji === [[Stampa:Épône_gare_-_distributeur_de_billets.png|daqsminuri| Magna tal-biljetti SNCF fl-istazzjon Épône-Mézières]] L-SNCF għandha ishma sħaħ jew parzjali f'għadd kbir ta' kumpaniji, li l-maġġoranza tagħhom huma relatati mal-ferrovija jew mat-trasport. Dawn jinkludu: <ref>{{Ċita web|url=http://comment-devenirriche.com/wp-content/uploads/2014/09/rapport-financier-2008.pdf|titlu=Rapport Financier|lingwa=fr|data-aċċess=1 September 2008|url-status=usurped|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160304173424/http://comment-devenirriche.com/wp-content/uploads/2014/09/rapport-financier-2008.pdf|arkivju-data=2016-03-04}}</ref> * ERMEWA (100%) * Vaguni ta' Franza (100%) * SGW : Société de Gérance de Wagons (67.5%) * CTC : Compagnie des Transports Céréaliers (69.36%) * SEGI (98.96%) * Naviland Cargo (94.37%) qabel CNC Transports, Compagnie Nouvelle de Conteneurs. ''Trasport ġenerali tal-merkanzija'' : :* Ċ- Modalohr Express (51%) :* Novatrans (38.25%) :* Districhrono (100%) :* Ecorail (99.9%) :* Froidcombi (48.93%) :* Rouch Intermodal (98.96%) :* Sefergie (98.96%) :* EFFIA (99.99%) ''Trasport tal-passiġġieri'' :* Eurostar Internazzjonali (55%) <ref>{{Ċita web|url=https://www.eurostar.com/uk-en/about-eurostar/our-company/behind-the-scenes|titlu=About Us {{!}} Behind The Scenes|sit=Eurostar|lingwa=en-GB|data-aċċess=2021-08-03|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090508110025/http://www.eurostar.com/UK/uk/leisure/about_eurostar/company_information/ownership_structure.jsp|arkivju-data=8 May 2009}}</ref> :* Lyria (74%): operatur ferrovjarju ta' veloċità għolja bejn Franza u l-Iżvizzera :* Rhealys SA (30%) :* Keolis (70%) <ref>{{Ċita web|url=http://www.keolis.com/en/media-centre/press/news/in-detail/article/sncf-increases-its-shareh.html|titlu=SNCF increases its shareholding in Keolis to accelerate the next phase of the company's development|sit=keolis.com|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140526090304/http://www.keolis.com/en/media-centre/press/news/in-detail/article/sncf-increases-its-shareh.html|arkivju-data=2014-05-26}}</ref> :* Govia (24.5%) <ref>{{Ċita web|url=https://www.govia.info/news/govia-awarded-tsgn-franchise/|titlu=Govia awarded TSGN franchise : Govia|sit=www.govia.info|data-aċċess=2021-08-03|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240527003236/https://govia.info/news/govia-awarded-tsgn-franchise/|arkivju-data=27 May 2024}}</ref> :* Ouigo (100%): operatur ferrovjarju ta' veloċità għolja bi prezz baxx :* Ouigo España (100%): operatur ferrovjarju ta' veloċità għolja b'aċċess miftuħ fi Spanja ''Biljetti'' :* SNCF Connect ''(li qabel kienet oui.sncf)'' (50.1%), l-aġenzija tal-ivvjaġġar onlajn tal-SNCF :* Rail Europe, Inc. (50%) Xtrat mingħand British Rail . :* Kummerċ GLe ''Konsultazzjoni'' :* AREP (99.99%): arkitettura u disinn urban ta' stazzjonijiet u faċilitajiet ferrovjarji oħra :* Konsulenza tal-SNCF (100%) :* SNCF Internazzjonali (100%) :* Inexia :* SYSTRA (35.87%): inġinerija għat-trasport pubbliku ''Akkomodazzjoni'' :* ICF Habitat Novedis (100%): akkomodazzjoni għall-kiri (akkomodazzjoni soċjali u privata) == Identità viżwali u tal-ħoss == [[File:SNCF_logo_(1937).svg|daqsminuri|140x140px| L-ewwel badge tal-SNCF, maħluqa minn Maximilien Vox, użata minn Jannar 1938]] [[Stampa:Logo_of_SNCF_(1992-2005).svg|daqsminuri| Logo ddisinjat mill-ġdid minn Joël Desgrippes, użat minn Diċembru 1992 sa Marzu 2005]] === Identità tal-ħoss === Fl-2005, il- logo tal-ħoss tal-SNCF l-erba’ noti Do&nbsp;– Ġ&nbsp;– A♭&nbsp;– E♭, fil-verżjoni kantata tagħha, <ref>{{Ċita web|url=http://www.sncf.com/fr/identite/jingle|titlu=Le jingle : l'histoire sonore de la marque SNCF {{!}} SNCF|data=2015-04-09|sit=www.sncf.com|lingwa=FR|data-aċċess=2021-01-20|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150409165440/http://www.sncf.com/fr/identite/jingle|arkivju-data=9 April 2015}}</ref> inħolqot minn Michaël Boumendil u l-aġenzija Sixième Son. <ref>{{Ċita web|url=https://www.lejdd.fr/Style-de-vie/Portrait-de-Michael-Boumendil-designer-sonore-303201-3110228|titlu=Le jingle de la SNCF, c'est lui!|sit=Le JDD|lingwa=fr|data-aċċess=2021-01-20|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210417144136/https://www.lejdd.fr/Style-de-vie/Portrait-de-Michael-Boumendil-designer-sonore-303201-3110228|arkivju-data=17 April 2021}}</ref> David Gilmour, il-kitarrist tal-grupp Pink Floyd, uża l-jingle bħala l-ispirazzjoni għat-titlu tal-album tiegħu tal-2015 ''Rattle That Lock'' . <ref>{{Ċita aħbar|data=2015-07-09|titlu=Pour David Gilmour, guitariste de Pink Floyd, l'inspiration est venue d'un jingle de la SNCF|url=https://www.lemonde.fr/big-browser/article/2015/07/09/pour-david-gilmour-guitariste-de-pink-floyd-l-inspiration-est-venue-d-un-jingle-de-la-sncf_5991342_4832693.html|url-status=live|pubblikazzjoni=Le Monde.fr|lingwa=fr|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210201010950/https://www.lemonde.fr/big-browser/article/2015/07/09/pour-david-gilmour-guitariste-de-pink-floyd-l-inspiration-est-venue-d-un-jingle-de-la-sncf_5991342_4832693.html|arkivju-data=1 February 2021|data-aċċess=2021-01-20}}</ref> Simone Hérault ilha l-vuċi tal-SNCF mill-1981. <ref>{{Ċita pubblikazzjoni |title=Figure 1.2. Productivity slowdown has been continuous since the 1970s |url=http://dx.doi.org/10.1787/888933496787 |url-status=live |doi=10.1787/888933496787 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240322103828/https://statlinks.oecdcode.org/102017131P1G039.XLSX |archive-date=22 March 2024 |access-date=2021-01-20}}</ref> == Kultura == === Ċinema === Mill-ewwel film ta' Auguste u Louis Lumière 'l hawn, l-SNCF kienet il-kumpanija li tospita l-aktar ġbid ta' films fi [[Franza]], <ref>{{Ċita web|url=https://www.lettreducheminot.fr/culture/portrait-philippe-laylle-monsieur-cinema-de-sncf/|titlu=Portrait : Philippe Laylle, le monsieur cinéma de la SNCF {{!}}|data=2017-10-22|sit=Lettre du cheminot.fr|lingwa=FR|data-aċċess=7 April 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210301000714/https://www.lettreducheminot.fr/culture/portrait-philippe-laylle-monsieur-cinema-de-sncf/|arkivju-data=1 March 2021}}</ref> bejn 50 u 60 ġbid fis-sena, li jirrappreżenta madwar żewġ terzi tal-produzzjonijiet Franċiżi. <ref>{{Ċita web|url=https://www.lefigaro.fr/scope/articles-enquete/2009/02/24/08002-20090224ARTFIG00478-le-jackpot-des-lieux-de-tournage-a-paris-.php|titlu=Le Jackpot des lieux de tournage à Paris {{!}}|data=2009-02-27|sit=Le Figaro.fr|data-aċċess=7 April 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210414052835/https://www.lefigaro.fr/scope/articles-enquete/2009/02/24/08002-20090224ARTFIG00478-le-jackpot-des-lieux-de-tournage-a-paris-.php|arkivju-data=14 April 2021}}</ref> Għażla ta’ films ikoniċi fejn l-SNCF hija fil-qalba tal-kwistjoni tinkludi: * ''[[Hugo (film)|Hugo]]'' * ''Il-Vaganza tas-Sur Bean'' * ''Missjoni: Impossibbli'' * ''It-Turist'' == Ara wkoll == * Autorité de Régulation des Activités Ferroviaires * Corail (ferrovija) * Diriġiżmu * Storja tat-trasport ferrovjarju fi Franza * Lista ta' kumpaniji Franċiżi * Lista ta' klassijiet ta' lokomotivi u unitajiet multipli tal-SNCF * Lista ta' stazzjonijiet tal-SNCF * Trasport espress reġjonali * Trasport fi Franza * Netwerk Ferré Nazzjonali * Grigny għal linja Corbeil-Essonnes == Referenzi == [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 23oz3g6ubq86kjfkjdlakg4ms8ggplh 331429 331428 2026-08-12T00:05:00Z JovalQC 21720 Infobox create 331429 wikitext text/x-wiki {{Infobox|title={{abjad|Kumpanija Ferrovjarja Nazzjonali Franċiża <br> ''Société nationale des chemins de fer français (fr)''}}|titlestyle=background:#700056|headerstyle=background:#700056|labelstyle=background:#700056|image1=[[File:LOGO SNCF GROUPE CMJN.jpg|100px]]|caption1=Logo tal-kumpanija|image2=[[File:Luxemburg train station 2019 3.jpg|300px]]|caption2=TGV Euroduplex, fl-istazzjon tal-Lussemburgu|label1={{abjad|Data tal-ħolqien}}|data1=1 ta' Jannar, 1938|label2={{abjad|Tip ta' negozju}}|data2=Kumpanija pubblika b'responsabbiltà limitata|label3={{abjad|Slogan}}|data3="SNCF. Pour nous tous" (SNCF. Għalina lkoll)|label4={{abjad|Headquarters}}|data4=[[Saint-Denis]] ({{Flagicon|FRA}} [[Franza]])|label5={{abjad|Azzjonist}}|data5=Stat Franċiż|label6={{abjad|Direzzjoni}}|data6=[[Jean Castex]]|label7={{abjad|Staff}}|data7=276,271 impjegat fi Franza (2022, għall-grupp kollu)|label8={{abjad|Websajt}}|data8=https://www.groupe-sncf.com/fr|header9=Mappa|header10=[[File:Carte TGV.svg|300px]]}} <span class="gloss-text">'''Kumpanija Nazzjonali tal-Ferroviji'''</span> (bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] : '''Société nationale des chemins de fer français''' jew '''SNCF''') huwa l-operatur ferrovjarju tal-istat [[Franza|Franċiż]] . Billi daħal fis-seħħ fl-1 ta' Jannar 1938 wara ftehim fil-31 ta' Awwissu 1937 bejn il-gvern, kumpaniji ferrovjarji privati u unjins tal-ħaddiema tal-ferroviji, jopera kważi t-trasport ferrovjarju kollu fi [[Franza]] u [[Monako|Monaco]], inkluż it- [[TGV]], fuq in-netwerk ferrovjarju ta' veloċità għolja ta' Franza. Il-funzjonijiet tagħha jinkludu t-tħaddim ta' servizzi ferrovjarji għall-passiġġieri u l-merkanzija (permezz tas-sussidjarji tagħha SNCF Voyageurs u Rail Logistics Europe), kif ukoll il-ġestjoni tal-infrastruttura ferrovjarja (SNCF Réseau). In-netwerk ferrovjarju jikkonsisti minn madwar 35,000 kilometru tar-rotta, li minnhom 2,600 kilometru huma linji ta' veloċità għolja u 14,500 kilometru elettrifikat. Aktar minn 14,000 ferrovija jitħaddmu kuljum. Fl-2010, l-SNCF kienet ikklassifikata fit-22 post fi Franza u fil-214-il post globalment fil-lista <nowiki><i id="mwRQ">Fortune</i></nowiki> Global 500. <ref>{{Ċita aħbar|titlu=Global 500 2010: Countries|url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/France.html|url-status=dead|pubblikazzjoni=CNN|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220616030725/https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/France.html|arkivju-data=16 June 2022|data-aċċess=24 October 2013}}</ref> Huwa n-negozju ewlieni tal-Grupp SNCF, li fl-2020 kellu €30 biljun ta’ bejgħ f’120 pajjiż. <ref>{{Ċita web|url=https://medias.sncf.com/sncfcom/finances/Publications_Groupe/CP_Groupe_SNCF-Resultats_Annuels_2020.pdf|titlu=RESULTATS ANNUELS 2020 – GROUPE SNCF|pubblikatur=SNCF|lingwa=FR|data-aċċess=2021-08-04|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210803233219/https://medias.sncf.com/sncfcom/finances/Publications_Groupe/CP_Groupe_SNCF-Resultats_Annuels_2020.pdf|arkivju-data=2021-08-03}}</ref> Il-Grupp SNCF jimpjega aktar minn 275,000 impjegat fi Franza u madwar id-dinja. <ref name="Profil2016">{{Ċita web|url=http://www.sncf.com/fr/portrait-du-groupe/un-groupe-de-service|titlu=Profil et chiffres clés 2016|sit=Direction de la Communication|aġenzija=SNCF|lingwa=fr|data-aċċess=7 July 2016|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180131191936/http://www.sncf.com/fr/portrait-du-groupe/un-groupe-de-service|arkivju-data=31 January 2018}}</ref> Minn Lulju 2013, il-kwartieri ġenerali tal-Grupp SNCF jinsabu f'subborg Pariġin fi 2 Place aux Étoiles f'Saint -Denis . Il-president tal-Grupp SNCF huwa [[Jean Castex]] mill-2025. == Ambitu tan-negozju == === Ferrovija ta' veloċità għolja === [[Stampa:TGV_Duplex_Figueres.jpg|lemin|daqsminuri| Ferrovija ta' veloċità għolja TGV Duplex mill-SNCF]] [[Stampa:TGV_World_Speed_Record_574_km_per_hour.jpg|lemin|daqsminuri| TGV 4402 operazzjoni V150 tilħaq {{Convert|574|km/h}} fit-3 ta’ April 2007 ħdejn Le Chemin]] L-SNCF topera kważi t-traffiku ferrovjarju kollu ta’ [[Franza]], inkluż it-[[TGV]] (Train à Grande Vitesse, li tfisser "ferrovija ta’ veloċità għolja"). Fis-snin sebgħin, l-SNCF bdiet il-programm tal-ferrovija ta’ veloċità għolja TGV bl-intenzjoni li toħloq l-aktar netwerk ferrovjarju veloċi fid-dinja. Dan seħħ fl-1981 bit-tlestija tal-ewwel linja ta’ veloċità għolja LGV Sud-Est ("Ligne à Grande Vitesse Sud-Est", li tfisser "linja ta’ veloċità għolja tax-xlokk"), fejn ġie inawgurat l-ewwel servizz [[TGV]], minn [[Pariġi]] sa [[Lyon]]. Fl-2017, in-netwerk ferrovjarju nazzjonali li kien proprjetà tal-SNCF Réseau kellu 28,710 km ta’ linji, li 58% minnhom kienu elettrifikati u 2,640 linja ta’ veloċità għolja. Kuljum, l-SNCF tħaddem 15,000 ferrovija kummerċjali u tittrasporta aktar minn 5 miljun passiġġier u aktar minn 250,000 tunnellata ta’ merkanzija. Il-linji tat-[[TGV]] u t-teknoloġija tat-[[TGV]] issa huma mifruxa f’diversi pajjiżi [[Ewropa|Ewropej]]. It-TGV tal-SNCF stabbilixxa ħafna rekords dinjija tal-veloċità, l-aktar reċenti fit-3 ta' April 2007, meta verżjoni ġdida tat-TGV imsejħa l-V150 b'roti akbar mit-TGV tas-soltu, kienet kapaċi tkopri aktar art b'kull rotazzjoni u kellha magna aktar b'saħħitha ta' 18,600 kilowatt, u kisret ir-rekord dinji tal-veloċità għall-ferroviji konvenzjonali, u laħqet il-574.8 km/h. === ir-Renju Unit === Fl-2011, l-SNCF, fi sħubija ma' Keolis, għamlu offerta mingħajr suċċess għall-franchise tal- InterCity West Coast . F'April 2017, l-SNCF ħadet sehem ta' 30% f'impriża konġunta ma' Stagecoach Group u Virgin Group biex tagħmel offerta għall- West Coast Partnership li se topera servizzi fuq il- West Coast Main Line minn Mejju 2020 u l-linja High Speed 2 mill-2026. F'April 2019, Stagecoach ġiet ipprojbita milli tagħmel offerti għal kwalunkwe franchise inkluża l-West Coast Partnership, li fisser li Virgin u SNCF issa kellhom jirtiraw mil-lista mqassra. <ref>{{Ċita web|url=https://www.businesstravelnewseurope.com/Ground-Transport/Stagecoach-barred-from-franchise-bids|titlu=Stagecoach barred from franchise bids|data=2019-04-10|sit=www.businesstravelnewseurope.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-13}}</ref> === Operazzjonijiet tal-SNCF === Mill-1990 'l hawn, l-SNCF ilha tbigħ vaguni tal-ferrovija lil gvernijiet reġjonali, bil-ħolqien tal-marka Train Express Régional. L-SNCF iżżomm ukoll firxa wiesgħa ta’ negozju internazzjonali li jinkludi xogħol fuq linji tal-merkanzija, linji interurbani u linji tal-passiġġieri. L-esperti tal-SNCF jipprovdu servizzi ta’ loġistika, disinn, kostruzzjoni, operazzjonijiet u manutenzjoni. L-SNCF topera l-aġenzija internazzjonali tal-biljetti SNCF Connect, li qabel kienet magħrufa bħala oui.sncf/Voyages-sncf.com, u Rail Europe, li qabel kienet magħrufa bħala Loco 2 . L-SNCF għandha impjegati f'120 pajjiż li joffru konsulenza estensiva barra l-pajjiż u transkonfinali. Dawk il-proġetti jinkludu * [[Iżrael]] : Assistenza u Taħriġ. L-SNCF International tipprovdi assistenza lill -Ferroviji Iżraeljani f'kull qasam tal-operazzjonijiet ferrovjarji inklużi proġetti biex jiġu aġġornati r-regolamenti ġenerali tas-sikurezza tan-netwerk. Programmi oħra ta’ assistenza u taħriġ jinvolvu l-Infrastruttura u d-Diviżjoni tat-Trazzjoni. * [[Tajwan]] : Taħriġ fl-Operazzjonijiet. L-SNCF issorveljat il-kuntrattur ewlieni responsabbli għall-kostruzzjoni tal-linja ferrovjarja ewlenija ta' veloċità għolja tal-Amministrazzjoni Ferrovjarja tat-Tajwan. Ħarġet ukoll kontrolluri tat-traffiku ferrovjarju, sewwieqa, u membri tal-ekwipaġġ. F'isem il-Gvern tat-Tajwan, l-SNCF ġestiet iċ-Ċentru tal-Kontroll tal-Kmand tal-ferrovija ta' veloċità għolja. * [[Renju Unit|Ir-Renju Unit]] : Manutenzjoni. Fl-2007–2008, il-konsulenti tal-SNCF-International awditjaw il-prattiki ta’ manutenzjoni applikati għall-binarji, is-sinjalar u l-linja tal-enerġija elettrika fl-ajru fuq il-linji ferrovjarji ta’ veloċità għolja Brittaniċi li jgħaqqdu Londra mal- Mina tal-Kanal Ingliż . Barra minn hekk, wettqet awditu tal-prestazzjoni tal-manutenzjoni mill-perspettiva tal-kwalità tas-servizz u l-kontroll tal-ispejjeż, għamlet rakkomandazzjonijiet għal titjib, u pproponiet Pjan ta' Negozju ta' tliet snin. * [[Korea t'Isfel]] : Disinn tal-Elettrifikazzjoni tal-HSR. L-SNCF tat pariri lill-Ferroviji Koreani dwar l-elettrifikazzjoni tal-linji ferrovjarji bejn Daegu u Busan u dwar il-konnessjoni tal-linji konvenzjonali eżistenti mal-linja l-ġdida ta' veloċità għolja. L-SNCF għenet ukoll fl-għażla u l-ispezzjoni tal-materjal ferrovjarju b'veloċità għolja u ħarrġet 400 maniġer anzjan, inġinier, u eżekuttiv f'firxa wiesgħa ta' ħiliet, inkluż sinjalar, katenarji, binarji, manutenzjoni tal-materjal ferrovjarju, tħaddim tal-HSR, ġestjoni tas-sikurezza, kummerċjalizzazzjoni, u sistemi ta' informazzjoni għall-passiġġieri. Sal-aħħar tal-2009, l-SNCF għenet lill-Korea biex iżżomm il-veloċità għolja tagħha. * [[Spanja]] : Sistema ta' Sinjalazzjoni. L-SNCF ingħaqdet mal-ADIF (fornitur Spanjol tal-infrastruttura ferrovjarja) fl-istudju, il-provvista, l-installazzjoni u l-manutenzjoni tas-sistema standard tas-sinjalar ferrovjarju tal-UE tul il-linja ferrovjarja ta' veloċità għolja Madrid-Lleida. F'isem il-Gvern Spanjol, l-SNCF iddisinjat u mexxiet operazzjonijiet ta' manutenzjoni fuq din il-linja fuq perjodu ta' sentejn. * [[Franza]] : Manutenzjoni Ewlenija tal-Infrastruttura u l-Materjal Ferrovjarju – L-SNCF iżżomm {{Convert|32,000|km|mi}} ta' binarji, 26,500 sett prinċipali ta' punti u qsim tal-linji, 2,300 kaxxa tas-sinjali, 80,000 ċirkwit tal-binarji, aktar minn miljun relay, eċċ. Iżżomm ukoll 3,900 lokomotiva u 500 ferrovija ta' veloċità għolja. Kull wieħed mill-ferrovija TGV tal-SNCF jivvjaġġa aktar minn {{Convert|39,000|km|mi}} fix-xahar – biżżejjed biex idur id-dinja. Kull sena d-Dipartiment tar-Riżorsi Umani tal-SNCF jipprovdi aktar minn 1.2 miljun siegħa ta’ taħriġ lill-aktar minn 25,000 impjegat tiegħu. * [[Marokk]] : Disinn, kostruzzjoni u operazzjonijiet għas-servizz tal-ferrovija bullet Al Boraq bejn [[Tanġier|Tangier]] u [[Casablanca]] == Storja == [[Stampa:BB67484-Amiens.JPG|daqsminuri| Lokomottiva tad-diżil tal- Klassi BB 67400 tal-SNCF fl -istazzjon ta' Amiens]] L-SNCF twaqqfet fl-1938 bin- nazzjonalizzazzjoni tal-kumpaniji ferrovjarji ewlenin ta' Franza ( ''Chemin de fer'', litteralment, 'it-triq tal-ħadid', tfisser ferrovija). Dawn kienu: * Chemins de fer de l'Est (Est, ''Ferroviji tal-Lvant'' ) * Chemins de fer de l'État (État, ''State Railways'' ; magħquda fl-1908 ma' Chemins de fer de l'Ouest, ''Western Railways'' ) * Chemins de fer du Nord (Nord, ''Northern Railways'' ) * Chemins de fer de Paris à Lyon et à la Méditerranée (PLM, ''Pariġi, Lyon u Ferroviji tal-Mediterran'' ) * Chemins de fer de Paris à Orléans et du Midi ( ''Pariġi, Orléans u Ferroviji tan-Nofsinhar'' ; PO-Midi, iffurmat fl-1934 mill-għaqda tal- Chemin de fer de Paris à Orléans u l- Chemins de fer du Midi ) * Administration des chemins de fer d'Alsace et de Lorraine (AL, ''Ferroviji Alsace-Lorraine'' ) * Syndicats du Chemin de fer de Grande Ceinture et de Petite Ceinture ( ''Ferroviji Ċinturin Kbar u Żgħar'' ) f'Pariġi u s-subborgi tagħha. L-istat Franċiż oriġinarjament ħa 51% tas-sjieda tal-SNCF. Għal perjodu ta’ 45 sena (sal-1 ta’ Jannar 1983), id-49% l-oħra kienu jappartjenu lill-azzjonisti ta’ kumpaniji finanzjarji li ssuċċedew lill-kumpaniji ta’ qabel. Minn dakinhar 'l hawn, l-SNCF hija kompletament proprjetà tal-istat Franċiż. L-istat investa ammonti kbar ta’ sussidji pubbliċi fis-sistema. === It-Tieni Gwerra Dinjija === Wara l- Armistizju tat-22 ta' Ġunju 1940 sa Awwissu 1944, <ref>{{Ċita web|url=https://www.lexpress.fr/politique/1940-1944-la-sncf-sous-la-botte_492528.html|titlu=1940-1944, la SNCF sous la botte|data=February 4, 1999|sit=L'Express|data-aċċess=October 13, 2025}}</ref> l-SNCF ġiet rekwiżizzjonata għat-trasport tal-forzi u l-armamenti tal-Wehrmacht . It-truppi Ġermaniżi li kienu qed jinvadu kienu qerdu kważi 350 pont u mina ferrovjarja Franċiża. Skont stimi differenti, l-SNCF ċediet bejn 125,000 u 213,000 vagun u 1,000–2,000 lokomotiva. <ref name="Jones1984">{{Ċita ktieb|kunjom=Jones|isem=Joseph|sena=1984|titlu=The Politics of Transport in Twentieth-Century France|url=https://archive.org/details/politicsoftransp0000jone|url-aċċess=registration|pubblikatur=McGill Queens University Press|paġni=[https://archive.org/details/politicsoftransp0000jone/page/n134 115]–116|isbn=0773504281|data-aċċess=1 November 2012|kwotazzjoni=SNCF railway transporting german troops.}}</ref> <ref name="Mierzejewski2000">{{Ċita ktieb|kunjom=Mierzejewski|sena=2000|titlu=The Most Valuable Asset of the Reich: A History of the German National Railway Volume 2, 1933–1945|url=https://books.google.com/books?id=gY_o6_7TP98C&q=SNCF+railway+transporting+german+troops&pg=PA83|url-status=live|pubblikatur=The university of North Carolina Press|paġna=84|isbn=0807825743|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240527003241/https://books.google.com/books?id=gY_o6_7TP98C&q=SNCF+railway+transporting+german+troops&pg=PA83#v=snippet&q=SNCF%20railway%20transporting%20german%20troops&f=false|arkivju-data=27 May 2024|data-aċċess=1 November 2012}}</ref> L-infrastruttura ferrovjarja u l-vetturi ferrovjarji ta’ Franza kienu mira għar -Reżistenza Franċiża bil-għan li tfixkel u tiġġieled il- forzi ta’ okkupazzjoni Ġermaniżi . <ref name="RECITS">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Ribeill |first=Georges |date=2002–2003 |title=Obstétrique de guerre: Le cas de la SNCF (1939–1945) |url=http://www.utbm.fr/media/pem/LivreNum_LesCahiersDeRECITSn2.pdf |url-status=dead |journal=Les Cahiers de Recits, Laboratoire de Recherche sur les Choix Industriels, Technologiques et Scientifiques |language=fr |location=Belfort-Montbéliard |publisher=Université de Technologie Belfort-Montbéliard |volume=2 |pages=49–61 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501043038/http://www.utbm.fr/media/pem/LivreNum_LesCahiersDeRECITSn2.pdf |archive-date=1 May 2015 |access-date=9 January 2012}}</ref> <ref name="Christofferson">{{Ċita ktieb|kunjom=Christofferson|isem=Thomas|kunjom2=Christofferson|isem2=Michael|sena=2006|titlu=France during World War II: From Defeat to Liberation|post=New York|pubblikatur=Fordham University Press|isbn=978-0-8232-2563-7}}</ref> Dan ippermetta lill-impjegati tal-SNCF iwettqu ħafna atti ta’ reżistenza, <ref name="Durand">{{Ċita ktieb|kunjom=Durand|isem=Paul|sena=1968|titlu=La SNCF pendant la guerre, sa résistance à l'occupant|post=Paris|pubblikatur=Presses Universitaires de France}}</ref> inkluża l-formazzjoni tal-moviment Résistance-Fer fl- 1943 . Kważi 1,700 ħaddiem tal-ferrovija tal-SNCF inqatlu jew intbagħtu f'idejn terzi talli rreżistew l-ordnijiet Nazisti . <ref name="figaro-shoah-regrets">{{Ċita aħbar|kunjom=Lombard|isem=Marie-Amélie|data=25 January 2011|titlu=Shoah : les "regrets" de la SNCF|url=http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2011/01/24/01016-20110124ARTFIG00734-shoah-les-regrets-de-la-sncf.php|url-status=live|pubblikazzjoni=Le Figaro|post=France|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110126182837/http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2011/01/24/01016-20110124ARTFIG00734-shoah-les-regrets-de-la-sncf.php|arkivju-data=26 January 2011|data-aċċess=31 January 2010}}</ref> <ref name="nytimes2011">{{Ċita aħbar|kunjom=De La Baume|isem=Maïa|data=25 January 2011|titlu=French Railway Formally Apologizes to Holocaust Victims|url=https://www.nytimes.com/2011/01/26/world/europe/26france.html|url-status=live|pubblikazzjoni=The New York Times|issn=0362-4331|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140330165147/http://www.nytimes.com/2011/01/26/world/europe/26france.html|arkivju-data=30 March 2014|data-aċċess=26 October 2012}}</ref> 150 aġent tar-Résistance-Fer ġew sparati għall-atti ta’ reżistenza tagħhom, 500 minnhom ġew deportati. Nofs dawk li ġew deportati mietu fil- kampijiet tal-konċentrament . <ref name="Ribeill">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Ribeill |first=Georges |year=2006 |title=Résistance-Fer, du " réseau " à l'association |journal=Revue d'histoire des chemins de fer |volume=34 |pages=53–73 |doi=10.4000/rhcf.534 |doi-access=free}}</ref> Matul l-Olokawst fi Franza, il-forzi Ġermaniżi ta' okkupazzjoni fi Franza rekwiżizzjonaw ukoll lill-SNCF biex jittrasportaw kważi 77,000 Lhudi u vittmi oħra tal-Olokawst lejn il-kampijiet ta' sterminazzjoni Nazisti. <ref name="Shaver">{{Ċita aħbar|kunjom=Shaver|isem=Katherine|data=7 July 2010|titlu=Holocaust group faults VRE contract|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/07/06/AR2010070605169.html|url-status=live|pubblikazzjoni=The Washington Post|issn=0740-5421|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120331071237/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/07/06/AR2010070605169.html|arkivju-data=31 March 2012|data-aċċess=7 July 2010}}</ref> <ref name="Bankier2011">{{Ċita ktieb|kunjom=Marrus|isem=Michael R.|sena=2011|kapitlu=Chapter 12 The Case of the French Railways and the Deportation of Jews in 1944|editur-kunjom2=Michman|editur-isem2=Dan|titlu=Holocaust and Justice|pubblikatur=Berghahn Books|isbn=978-9-65308-353-0}}</ref> Aktar tard, dawn id-deportazzjonijiet kienu s-suġġett ta’ kontroversja storika u kawżi (bħall- każ Lipietz ) fi Franza kif ukoll fl-Istati Uniti (fejn is-sussidjarja Keolis hija (mill-2010) kuntrattur tat-trasport) sal-lum . <ref name="nytimes2011">{{Ċita aħbar|kunjom=De La Baume|isem=Maïa|data=25 January 2011|titlu=French Railway Formally Apologizes to Holocaust Victims|url=https://www.nytimes.com/2011/01/26/world/europe/26france.html|url-status=live|pubblikazzjoni=The New York Times|issn=0362-4331|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140330165147/http://www.nytimes.com/2011/01/26/world/europe/26france.html|arkivju-data=30 March 2014|data-aċċess=26 October 2012}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDe_La_Baume2011">De La Baume, Maïa (25 January 2011). </cite></ref> <ref>{{Ċita aħbar|data=7 June 2006|titlu=French railway must pay for transporting family to Nazis|url=http://www.cbc.ca/news/world/french-railway-must-pay-for-transporting-family-to-nazis-1.575679|url-status=live|pubblikazzjoni=CBC News|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131029205941/http://www.cbc.ca/news/world/french-railway-must-pay-for-transporting-family-to-nazis-1.575679|arkivju-data=29 October 2013|data-aċċess=9 June 2006}}</ref> Fl-2006, xi sorsi sostnew li l-SNCF talbet biljetti tat-tielet klassi lil Franza okkupata min-Nazi għall-vittmi tal-Olokawst li ġew ittrasportati lejn il-kampijiet tal-isterminazzjoni, <ref name="Gaurdian06">{{Ċita aħbar|kunjom=Chrisafis|isem=Angelique|data=7 June 2006|titlu=French state and SNCF guilty of collusion in deporting Jews|url=https://www.theguardian.com/world/2006/jun/07/france.topstories3|url-status=live|pubblikazzjoni=The Guardian|post=London|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240527003229/https://www.theguardian.com/world/2006/jun/07/france.topstories3|arkivju-data=27 May 2024|data-aċċess=16 December 2016}}</ref> <ref name="BBC07">{{Ċita aħbar|data=27 March 2007|titlu=French railways win WWII appeal|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6499227.stm|url-status=live|pubblikazzjoni=BBC News|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131110034322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6499227.stm|arkivju-data=10 November 2013|data-aċċess=7 November 2013}}</ref> għalkemm il-passiġġieri ġew ittrasportati f'vaguni tal-baqar . <ref name="FirstPost">{{Ċita aħbar|data=15 November 2010|titlu=SNCF airs Holocaust regret as it bids for Florida rail &#124; News &#124; The Week UK|url=http://www.theweek.co.uk/politics/9909/sncf-airs-holocaust-regret-it-bids-florida-rail|url-status=live|pubblikatur=Thefirstpost.co.uk|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131029203429/http://www.theweek.co.uk/politics/9909/sncf-airs-holocaust-regret-it-bids-florida-rail|arkivju-data=29 October 2013|data-aċċess=24 October 2013}}</ref> Fl-2003, sors irrapporta li wara l- liberazzjoni ta’ Franza, l-SNCF kompliet titlob ħlas għat-trasport tal-vittmi tal-Olokawst lejn il-Ġermanja. <ref name="Gaurdian06" /> <ref name="NYTimes03">{{Ċita aħbar|kunjom=Riding|isem=Alan|data=20 March 2003|titlu=Nazis' Human Cargo Now Haunts French Railway|url=https://www.nytimes.com/2003/03/20/international/europe/20PARI.html|url-status=live|pubblikazzjoni=The New York Times|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131114133028/http://www.nytimes.com/2003/03/20/international/europe/20PARI.html|arkivju-data=14 November 2013|data-aċċess=7 November 2013}}</ref> Madankollu, l-istoriku Michael Marrus kiteb li l-istqarrijiet li l-SNCF ħallset biljetti tat-tielet klassi u kompliet titlob il-ħlas wara li ntemmet il-gwerra saru bħala parti minn każ legali mressaq kontra l-SNCF, u ma qablux mal-fehim tal-istoriċi ta’ x’ġara. Marrus jargumenta li l-SNCF ma kellha l-ebda marġni ta’ manuvra matul l-okkupazzjoni Ġermaniża u li l-azzjonijiet tal-impjegati tal-SNCF ma kinux motivati ideoloġikament. <ref name="Bankier2011">{{Ċita ktieb|kunjom=Marrus|isem=Michael R.|sena=2011|kapitlu=Chapter 12 The Case of the French Railways and the Deportation of Jews in 1944|editur-kunjom2=Michman|editur-isem2=Dan|titlu=Holocaust and Justice|pubblikatur=Berghahn Books|isbn=978-9-65308-353-0}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMarrus2011">Marrus, Michael R. (2011). </cite></ref> Skont Serge Klarsfeld, president tal-organizzazzjoni Sons and Daughters of Jewish Deportees from France, l-SNCF ġiet imġiegħla mill-awtoritajiet Ġermaniżi u ta’ Vichy tikkoopera fil-provvista ta’ trasport għal-Lhud Franċiżi sal-fruntiera u ma għamlet l-ebda profitt minn dan it-trasport. <ref name="Klarsfeld2012">{{Ċita web|url=http://www.memorialdelashoah.com/attachments/article/77/Serge_Klarsfeld_sen_judiciary_comm_sncf_washington_july_2012.pdf|titlu=Analysis of Statements Made During the June 20, 2012 Hearing of the U.S. Senate Committee of the Judiciary|awtur=Serge Klarsfeld]|data=26 June 2012|sit=Memorial de la Shoah|data-aċċess=19 November 2013|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131202221852/http://www.memorialdelashoah.com/attachments/article/77/Serge_Klarsfeld_sen_judiciary_comm_sncf_washington_july_2012.pdf|arkivju-data=2 December 2013}}</ref> F'Diċembru 2014, l-SNCF qablet li tħallas sa $60 miljun f'kumpens lil dawk li salvaw mill-Olokawst fl-Istati Uniti. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=DeYoung|isem=Karen|data=2014-12-05|titlu=France to compensate American survivors of Holocaust|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/france-to-compensate-american-holocaust-survivors/2014/12/05/9fd176c6-7c94-11e4-84d4-7c896b90abdc_story.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Washington Post]]|lingwa=en-US|issn=0190-8286|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210518153145/https://www.washingtonpost.com/world/national-security/france-to-compensate-american-holocaust-survivors/2014/12/05/9fd176c6-7c94-11e4-84d4-7c896b90abdc_story.html|arkivju-data=18 May 2021|data-aċċess=2021-08-03}}</ref> Dan jikkorrispondi għal madwar $100,000 għal kull superstiti. <ref>{{Ċita aħbar|data=2014-12-05|titlu=Pour le rôle de la SNCF dans la Shoah, Paris va verser 100 000 euros à chaque déporté américain|url=https://www.lemonde.fr/ameriques/article/2014/12/05/etats-unis-paris-va-indemniser-les-victimes-de-la-shoah-transportees-par-la-sncf_4535530_3222.html|url-status=live|pubblikazzjoni=Le Monde.fr|lingwa=fr|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210517142430/https://www.lemonde.fr/ameriques/article/2014/12/05/etats-unis-paris-va-indemniser-les-victimes-de-la-shoah-transportees-par-la-sncf_4535530_3222.html|arkivju-data=17 May 2021|data-aċċess=2021-08-03}}</ref> === L-era moderna === Fil-bidu tas-snin 2000, l-SNCF fittxet li tikseb kuntratt mill-istat ta’ California għal proġett ta’ ferrovija bullet train bejn Los Angeles u San Francisco. L-SNCF irrakkomandat li l-ferrovija tieħu l-aktar rotta diretta bejn iż-żewġ postijiet biex tnaqqas il-kumplessità u l-ispiża tal-proġett, iżda r-rakkomandazzjonijiet tal-SNCF ġew injorati mill-politiċi ta’ California li riedu jiddevjaw il-ferrovija minn ġo diversi komunitajiet, u b’hekk żiedu l-ispiża u l-kumplessità tal-proġett, kif ukoll il-ħin mistenni tal-ivvjaġġar. L-SNCF irtirat mill-proġett fl-2011 u marret il-Marokk biex tgħin lill-pajjiż jibni servizz ta’ ferrovija bullet train. Sal-2018, il-ferrovija bullet train tal-Marokk bdiet is-servizz filwaqt li l-proġett tal-ferrovija bullet train ta’ California ma kienx qrib li jibda jopera fl-2022, b’xi wħud jgħidu li l-proġett qatt ma kien se jitlesta. Fl-1 ta' Jannar 2015, {{Lang|fr|[[Réseau Ferré de France]]}} (RFF) ingħaqdet ma' SNCF Infra u d- {{Lang|fr|Direction de la circulation ferroviaire}} (DCF) u saret ''SNCF Réseau'', l-assi operattivi tal-SNCF saru ''SNCF Mobilités'', u ż-żewġ gruppi tqiegħdu taħt il-kontroll tal-SNCF. Jean-Pierre Farandou, li dak iż-żmien kien il-kap tal-operatur ferrovjarju tal-istat, informa fis-26 ta' Lulju 2024 li n-netwerk ferrovjarju ta' veloċità għolja Eurostar tal-SNCF sofra minn diversi każijiet ta' sabotaġġ ikkoordinat, li kkawżaw tfixkil sinifikanti fis-servizzi tal-ferroviji. L-inċident seħħ ftit sigħat qabel iċ-ċerimonja tal-ftuħ tal- Olimpjadi, li kienet meqjusa bħala avveniment ta' riskju għoli. Il-linji affettwati kienu jinsabu fir-reġjuni tal-punent, tat-tramuntana u tal-lvant ta’ [[Franza]], u affettwaw mhux biss il-ferroviji domestiċi iżda wkoll dawk li jivvjaġġaw lejn [[Belġju|il-Belġju]] u [[Londra]] fil-qrib permezz tal -Mina tal-Kanal Ingliż . Kien mistenni li madwar 800,000 vjaġġatur ġew affettwati minħabba dan l-attakk ta’ ħruq doluż fuq in-netwerks ferrovjarji Franċiżi. <ref name="malicious-acts of vandalism">{{Ċita aħbar|data=2024-07-26|titlu=Several french train lines hit by malicious acts disrupting traffic ahead of olympics|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/europe/several-french-train-lines-hit-by-malicious-acts-disrupting-traffic-ahead-of-olympics/articleshow/112036279.cms|pubblikazzjoni=Times Of India|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-07-26}}</ref> <ref name="Arson attack">{{Ċita aħbar|kunjom=Vidalon|isem=Dominique|data=2024-07-26|titlu=Arson attacks hit France's train network hours before Olympic ceremony|url=https://www.reuters.com/world/europe/vandals-target-frances-high-speed-rail-network-olympics-get-underway-2024-07-26/|pubblikazzjoni=Reuters|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-07-26}}</ref> <ref name="French rail network hit">{{Ċita aħbar|kunjom=Tessier|isem=Benoît|data=2024-07-26|titlu=French rail network hit by arson attacks before Olympics opening ceremony|url=https://www.theguardian.com/sport/article/2024/jul/26/vandals-target-french-rail-network-olympics-opening-ceremony|pubblikazzjoni=The Guardian|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-07-26}}</ref> <ref name="Massive attack">{{Ċita aħbar|kunjom=ROSSIGNOL|isem=PASCAL|data=2024-07-26|titlu='Massive attack' on fast train network|url=https://www.dw.com/en/france-massive-attack-on-fast-train-network/a-69771241|pubblikazzjoni=DW|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-07-26}}</ref> == Kondiviżjoni tal-kodiċi mal-linji tal-ajru == L-SNCF għandha ftehimiet ta' codeshare mal-linji tal-ajru li ġejjin:   Bi skambju, l-SNCF tippermetti lill-passiġġieri fuq dawn it-titjiriet li jibbukkjaw servizzi ferrovjarji bejn l-Ajruport Charles de Gaulle f'Roissy (fis-subborgi ta' [[Pariġi]] ) u Aix-en-Provence, Angers, Avignon, Bordeaux, Le Mans, Lille, Lyon Part-Dieu, Marsilja, Montpellier, Nantes, Nîmes, Tours, Rennes, Poitiers, Tours ,,,, Valence mal-linja tal-ajru tagħhom. Id-deżinjatur tal-IATA użat mil-linji tal-ajru b'konnessjoni ma' dawn il-vjaġġi huwa 2C. <ref>{{Ċita web|url=https://airhex.com/airlines/sncf/|titlu=Airhex - Managed Airline Data|pubblikatur=Airhex|data-aċċess=12 July 2025}}</ref> == Struttura tal-kumpanija == === Kwartieri Ġenerali === [[File:Siège_SNCF_Saint-Denis.jpg|daqsminuri| L-uffiċċju prinċipali attwali f'Saint-Denis]] [[File:SNCFHQParis.JPG|daqsminuri| L-eks kwartieri ġenerali tal-SNCF fil-viċinat ta' Montparnasse]] Sal-1999, il-kwartieri ġenerali storiċi tal-SNCF kienu jinsabu fi 88 Rue Saint-Lazare fid- 9 arrondissement . Fl-1996, iċ-chairman tal-SNCF, Louis Gallois, ħabbar li l-SNCF kienet se ċċaqlaq il-kwartieri ġenerali tagħha għal post ġdid f'nofs l-1997. Mill-1999 sal-2013, il-kwartieri ġenerali tal-SNCF kienu jinsabu fil-viċinat ta' Montparnasse fl- 14-il arrondissement ta' Pariġi, li jinsab ħdejn il- Gare Montparnasse . Minn Lulju 2013, il-kwartieri ġenerali tal-SNCF jinsabu fis-subborg Pariġin ta’ Saint-Denis fi 2, place aux Étoiles, 93200 Saint Denis . <ref>{{Ċita web|url=https://www.groupe-sncf.com/en/information/legal-notice|titlu=Legal notices|pubblikatur=SNCF Group|data-aċċess=2026-06-22|kwotazzjoni=Registered office: SNCF Campus Étoiles, 2, place aux Étoiles, 93200 Saint-Denis}}</ref> Il-mossa kienet motivata minn tnaqqis fl-ispejjeż operattivi b'10 miljun ewro fis-sena. <ref name="Bertrand" /> === Diviżjonijiet === * SNCF Réseau (bil-Franċiż għal ''Netwerk SNCF'' ) – Maniġer tal-infrastruttura ferrovjarja tal-Istat; ** SNCF Gares & Connexions (bil-Franċiż għal ''Stazzjonijiet u Konnessjonijiet SNCF'' ) – Sussidjarja ta' SNCF Réseau responsabbli għall-manutenzjoni u r-rinnovazzjoni tat-3,000 stazzjon fuq in-netwerk ferrovjarju Franċiż; * SNCF Voyageurs (Ingliż: ''SNCF Travelers'' ) – Intrapriża tal-Istat li topera ferroviji fi Franza u fl-Ewropa, inkluż is-servizz ewlieni [[TGV|tat-TGV inOui]], flimkien mas-servizz bi prezz baxx Ouigo TGV, is-servizzi tradizzjonali fuq distanzi twal Intercités, u s-servizzi reġjonali TER u Transilien ; * Loġistika Ferrovjarja tal-Ewropa ; ** Hexafret (ex ''Fret SNCF'' ) – servizzi tat-trasport tal-merkanzija bil-ferrovija; ** Teknika - manutenzjoni ta' vetturi ferrovjarji; ** Captrain – Netwerk Ewropew tat-trasport ferrovjarju tal-merkanzija; ** VIIA, Awtostrada bil-mixi ; ** Naviland Cargo; ** Forwardis, speditur tal-merkanzija ; * Geodis (98.4% proprjetà tal-SNCF) – Kumpanija privata li tmexxi l-loġistika tat-trasport tal-merkanzija; * Keolis (70% proprjetà ta' SNCF) – Operatur privat tat-trasport pubbliku li jopera servizzi fi bliet madwar id-dinja inklużi karozzi tal-linja, metro, ferroviji ħfief, roti tal-kiri, parkeġġi, cable cars u servizzi tal-ajruport. === Sussidjarji === [[Stampa:Épône_gare_-_distributeur_de_billets.png|daqsminuri| Magna tal-biljetti SNCF fl-istazzjon Épône-Mézières]] L-SNCF għandha ishma sħaħ jew parzjali f'għadd kbir ta' kumpaniji, li l-maġġoranza tagħhom huma relatati mal-ferrovija jew mat-trasport. Dawn jinkludu: <ref>{{Ċita web|url=http://comment-devenirriche.com/wp-content/uploads/2014/09/rapport-financier-2008.pdf|titlu=Rapport Financier|lingwa=fr|data-aċċess=1 September 2008|url-status=usurped|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160304173424/http://comment-devenirriche.com/wp-content/uploads/2014/09/rapport-financier-2008.pdf|arkivju-data=2016-03-04}}</ref> * ERMEWA (100%) * Vaguni ta' Franza (100%) * SGW : Société de Gérance de Wagons (67.5%) * CTC : Compagnie des Transports Céréaliers (69.36%) * SEGI (98.96%) * Naviland Cargo (94.37%) qabel CNC Transports, Compagnie Nouvelle de Conteneurs. ''Trasport ġenerali tal-merkanzija'' : :* Ċ- Modalohr Express (51%) :* Novatrans (38.25%) :* Districhrono (100%) :* Ecorail (99.9%) :* Froidcombi (48.93%) :* Rouch Intermodal (98.96%) :* Sefergie (98.96%) :* EFFIA (99.99%) ''Trasport tal-passiġġieri'' :* Eurostar Internazzjonali (55%) <ref>{{Ċita web|url=https://www.eurostar.com/uk-en/about-eurostar/our-company/behind-the-scenes|titlu=About Us {{!}} Behind The Scenes|sit=Eurostar|lingwa=en-GB|data-aċċess=2021-08-03|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090508110025/http://www.eurostar.com/UK/uk/leisure/about_eurostar/company_information/ownership_structure.jsp|arkivju-data=8 May 2009}}</ref> :* Lyria (74%): operatur ferrovjarju ta' veloċità għolja bejn Franza u l-Iżvizzera :* Rhealys SA (30%) :* Keolis (70%) <ref>{{Ċita web|url=http://www.keolis.com/en/media-centre/press/news/in-detail/article/sncf-increases-its-shareh.html|titlu=SNCF increases its shareholding in Keolis to accelerate the next phase of the company's development|sit=keolis.com|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140526090304/http://www.keolis.com/en/media-centre/press/news/in-detail/article/sncf-increases-its-shareh.html|arkivju-data=2014-05-26}}</ref> :* Govia (24.5%) <ref>{{Ċita web|url=https://www.govia.info/news/govia-awarded-tsgn-franchise/|titlu=Govia awarded TSGN franchise : Govia|sit=www.govia.info|data-aċċess=2021-08-03|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240527003236/https://govia.info/news/govia-awarded-tsgn-franchise/|arkivju-data=27 May 2024}}</ref> :* Ouigo (100%): operatur ferrovjarju ta' veloċità għolja bi prezz baxx :* Ouigo España (100%): operatur ferrovjarju ta' veloċità għolja b'aċċess miftuħ fi Spanja ''Biljetti'' :* SNCF Connect ''(li qabel kienet oui.sncf)'' (50.1%), l-aġenzija tal-ivvjaġġar onlajn tal-SNCF :* Rail Europe, Inc. (50%) Xtrat mingħand British Rail . :* Kummerċ GLe ''Konsultazzjoni'' :* AREP (99.99%): arkitettura u disinn urban ta' stazzjonijiet u faċilitajiet ferrovjarji oħra :* Konsulenza tal-SNCF (100%) :* SNCF Internazzjonali (100%) :* Inexia :* SYSTRA (35.87%): inġinerija għat-trasport pubbliku ''Akkomodazzjoni'' :* ICF Habitat Novedis (100%): akkomodazzjoni għall-kiri (akkomodazzjoni soċjali u privata) == Identità viżwali u tal-ħoss == [[File:SNCF_logo_(1937).svg|daqsminuri|140x140px| L-ewwel badge tal-SNCF, maħluqa minn Maximilien Vox, użata minn Jannar 1938]] [[Stampa:Logo_of_SNCF_(1992-2005).svg|daqsminuri| Logo ddisinjat mill-ġdid minn Joël Desgrippes, użat minn Diċembru 1992 sa Marzu 2005]] === Identità tal-ħoss === Fl-2005, il- logo tal-ħoss tal-SNCF l-erba’ noti Do&nbsp;– Ġ&nbsp;– A♭&nbsp;– E♭, fil-verżjoni kantata tagħha, <ref>{{Ċita web|url=http://www.sncf.com/fr/identite/jingle|titlu=Le jingle : l'histoire sonore de la marque SNCF {{!}} SNCF|data=2015-04-09|sit=www.sncf.com|lingwa=FR|data-aċċess=2021-01-20|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150409165440/http://www.sncf.com/fr/identite/jingle|arkivju-data=9 April 2015}}</ref> inħolqot minn Michaël Boumendil u l-aġenzija Sixième Son. <ref>{{Ċita web|url=https://www.lejdd.fr/Style-de-vie/Portrait-de-Michael-Boumendil-designer-sonore-303201-3110228|titlu=Le jingle de la SNCF, c'est lui!|sit=Le JDD|lingwa=fr|data-aċċess=2021-01-20|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210417144136/https://www.lejdd.fr/Style-de-vie/Portrait-de-Michael-Boumendil-designer-sonore-303201-3110228|arkivju-data=17 April 2021}}</ref> David Gilmour, il-kitarrist tal-grupp Pink Floyd, uża l-jingle bħala l-ispirazzjoni għat-titlu tal-album tiegħu tal-2015 ''Rattle That Lock'' . <ref>{{Ċita aħbar|data=2015-07-09|titlu=Pour David Gilmour, guitariste de Pink Floyd, l'inspiration est venue d'un jingle de la SNCF|url=https://www.lemonde.fr/big-browser/article/2015/07/09/pour-david-gilmour-guitariste-de-pink-floyd-l-inspiration-est-venue-d-un-jingle-de-la-sncf_5991342_4832693.html|url-status=live|pubblikazzjoni=Le Monde.fr|lingwa=fr|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210201010950/https://www.lemonde.fr/big-browser/article/2015/07/09/pour-david-gilmour-guitariste-de-pink-floyd-l-inspiration-est-venue-d-un-jingle-de-la-sncf_5991342_4832693.html|arkivju-data=1 February 2021|data-aċċess=2021-01-20}}</ref> Simone Hérault ilha l-vuċi tal-SNCF mill-1981. <ref>{{Ċita pubblikazzjoni |title=Figure 1.2. Productivity slowdown has been continuous since the 1970s |url=http://dx.doi.org/10.1787/888933496787 |url-status=live |doi=10.1787/888933496787 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240322103828/https://statlinks.oecdcode.org/102017131P1G039.XLSX |archive-date=22 March 2024 |access-date=2021-01-20}}</ref> == Kultura == === Ċinema === Mill-ewwel film ta' Auguste u Louis Lumière 'l hawn, l-SNCF kienet il-kumpanija li tospita l-aktar ġbid ta' films fi [[Franza]], <ref>{{Ċita web|url=https://www.lettreducheminot.fr/culture/portrait-philippe-laylle-monsieur-cinema-de-sncf/|titlu=Portrait : Philippe Laylle, le monsieur cinéma de la SNCF {{!}}|data=2017-10-22|sit=Lettre du cheminot.fr|lingwa=FR|data-aċċess=7 April 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210301000714/https://www.lettreducheminot.fr/culture/portrait-philippe-laylle-monsieur-cinema-de-sncf/|arkivju-data=1 March 2021}}</ref> bejn 50 u 60 ġbid fis-sena, li jirrappreżenta madwar żewġ terzi tal-produzzjonijiet Franċiżi. <ref>{{Ċita web|url=https://www.lefigaro.fr/scope/articles-enquete/2009/02/24/08002-20090224ARTFIG00478-le-jackpot-des-lieux-de-tournage-a-paris-.php|titlu=Le Jackpot des lieux de tournage à Paris {{!}}|data=2009-02-27|sit=Le Figaro.fr|data-aċċess=7 April 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210414052835/https://www.lefigaro.fr/scope/articles-enquete/2009/02/24/08002-20090224ARTFIG00478-le-jackpot-des-lieux-de-tournage-a-paris-.php|arkivju-data=14 April 2021}}</ref> Għażla ta’ films ikoniċi fejn l-SNCF hija fil-qalba tal-kwistjoni tinkludi: * ''[[Hugo (film)|Hugo]]'' * ''Il-Vaganza tas-Sur Bean'' * ''Missjoni: Impossibbli'' * ''It-Turist'' == Ara wkoll == * Autorité de Régulation des Activités Ferroviaires * Corail (ferrovija) * Diriġiżmu * Storja tat-trasport ferrovjarju fi Franza * Lista ta' kumpaniji Franċiżi * Lista ta' klassijiet ta' lokomotivi u unitajiet multipli tal-SNCF * Lista ta' stazzjonijiet tal-SNCF * Trasport espress reġjonali * Trasport fi Franza * Netwerk Ferré Nazzjonali * Grigny għal linja Corbeil-Essonnes == Referenzi == [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] n7bxfx8zsda8azfyl8zhhvdwtmpya7n