Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1009 331598 322018 2026-08-19T20:54:33Z ToniSant 4257 /* Kittieba */ dati tal-mewt 331598 wikitext text/x-wiki Din hija lista parzjali ta' nies '''famużi''' jew '''magħrufa''' ta' nazzjonalità [[Malta|Maltija]] li tinkludi nies li ma kinux imwielda, jew li ma kinux jew mhumiex ibbażati f'[[Malta]] imma huma jew ta' nazzjonalità Maltija jew ta' dixxendenza Maltija. == Atturi, produtturi u diretturi tal-films == {{div col|colwidth=30em}} * [[Joseph Calleia]] (1897–1975) — attur li qatta' l-karriera tiegħu ikanta kullimkien * [[Johnny Navarro]] (1912–1997) — attur u komiku * [[Charles Clews]] (1919–2009) — attur u komiku * [[Charles Thake]] (1927–2018) — attur * [[Vitorin Galea]] (1929–1996) — attriċi * [[Cecil Satariano]] (1930–1996) — produttur u direttur ta' diversi films * [[Josie Coppini]] (1933–1998) — attur * [[Lino Grech]] (1930–2013) — attur u direttur * [[Ġemma Portelli]] (1932–2008) — attriċi * [[Mario Philip Azzopardi]] (1950–) — direttur ċinematografiku u televiżiv, u attur * [[Mario Micallef]] — attur {{div col end}} == Kittieba == {{div col|colwidth=30em}} * [[Mario Azzopardi (poeta)|Mario Azzopardi]] (1944-2022) — poeta, kittieb, u direttur teatrali * [[Ġan Anton Vassallo]] (1817-1868) — poeta * [[Manwel Dimech]] (1860-1921) — poeta u ġurnalist * [[Alfons Maria Galea]] (1861-1941) — filantropu, senatur u kittieb * [[Dun Karm Psaila]] (1871–1961) — poeta nazzjonali, awtur ta' [[L-Innu Malti]] * [[Rużar Briffa]] (1906–1963) — poeta * [[Karmenu Vassallo]] (1913–1987) — poeta * [[Anton Buttigieg]] (1912–1983) — poeta u President * [[Pietru Pawl Saydon]] — (1895-1971) kittieb u traduttur * [[Ninu Cremona]] (1880-1972) — kittieb u riċerkatur * [[Anastasju Cuschieri]] (1876–1962) — poeta * [[Dun Frans Camilleri]] (1919-1990) — poeta * [[Ġużè Aquilina]] (1911-1997) — rumanzier u riċerkatur * [[Ġużè Delia]] (1900-1980) — poeta tal-leġġendi * [[Mary Meilak]] (1905-1975) — poetessa * [[Ġorġ Pisani]] (1909-1999) — poeta * [[Ġorġ Zammit]] (1908-1990) — poeta * Patri [[Marjanu Vella]] (1927-1988) — poeta * [[Mikiel Spiteri|Kilin (Mikiel Spiteri)]] (1917-2008) — kittieb * [[Herbert Ganado]] (1906-1979) — kittieb u ġurnalist * [[Ġużè Bonnici]] (1907–1940) — rumanzier u kofundatur tal- [[Għaqda tal-Malti – Università]] * [[Ġużè Ellul Mercer]] (1897-1961) — rumanzier, ġurnalist, u Viċi Prim Ministru * [[Francis Ebejer]] (1925–1993) — drammaturgu u rumanzier * [[Ġorġ Borg]] (1946-) — poeta * [[Oliver Friggieri]] (1947-2020) — poeta, rumanzier, kritiku letterarju * [[Joe Friggieri]] (1946-) — kittieb, drammaturgu, u filosfu * [[Achille Mizzi]] (1939-) — poeta * [[Alfred Sant]] (1948-) — drammaturgu u rumanzier * [[Lino Spiteri]] (1938-2014) — kittieb, ekonomista, u Ministru * [[Frans Sammut]] (1945-2011) — rumanzier, lingwista, storiku * [[Victor Fenech]] (1935-) — poeta u kittieb * [[Pawlu Aquilina]] (1928–2009) — poeta * [[Adrian Grima]] (1968-) — poeta, kittieb, u riċerkatur * [[Trevor Żahra]] (1947-) — kittieb * [[Carmel G. Cauchi]] (1944-) — awtur l-iktar ta' kotba tat-tfal * [[Maria Grech Ganado]] (1943-) — poetessa * [[Emmanuel George Cefai]] (1955-) — poeta u filosofu * [[Karmenu Mallia]] (1929-) — poeta, rumanzier, dramaturgu, traduttur, esperantist. {{div col end}} ==Kompożituri, kantanti, għannejja u mużiċisti== {{div col|colwidth=30em}} * [[Girolamo Abos]] (1715–1760) — kompożitur * [[Giuseppe Abos]] (1708–1776) — kompożitur * [[Michelangelo Vella]] (1710 – 1792) kompożitur, organista u pedagogu * [[Francesco Azzopardi]] (1748 – 1809) kompożitur, teoriku tal-mużika u organista * [[Nicolò Isouard]] (1775–1818) — kompożitur * [[Paolo Nani]] * [[Antonio Nani]] * [[Charles Camilleri]] (1931–2009) — kompożitur * [[Carmelo Pace]] (1906-1993) - kompożitur * [[Brian Schembri]] - Direttur tal-Orkestra * [[Dion Buhagiar]] - Direttur tal-Orkestra * [[Paul Abela]] - kompożitur * [[Oreste Chircop]] — tenur * [[Joseph Calleja]] - tenur * [[Pawlu Asciak]] (1923– ) — attur * [[Lydia Calleja]] - sopran * [[Antoinette Miggiani]] (1937- ) - sopran * [[Oscar Lucas]] (1921-1996) - klarinettista/kantant ta' zmien il-Premier * [[Edwin Galea]] - kantant/tenur * [[The Tramps]] - band * [[Sammy Bartolo]] tal-band [[New Cuorey]] - band * [[Ivan Grech]] tal-band [[Wintermoods]] - band * [[Mary Spiteri]] — kantanta * [[Mary Rose Mallia]] - kantanta u attriċi * [[Renato Micallef]] — kantant <ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Renato_Micallef</ref> * [[Bayzo]] — kantant * [[Enzo Gusman]] - kantawtur * [[Tony Camilleri]] — kantant * [[David Azzopardi]] - kantawtur * [[Chiara]] (1976- ) — kantanta * [[Paul Giordimaina]] — kantant * [[Freddie Portelli]] (1946– ) — kantant * [[Walter Micallef]] - kantawtur * [[Ira Losco]] (1981– ) — kantanta * [[Kevin Borg]] — kantant * [[Frans Baldacchino "Il-Budaj"]] (1943–2006) — għannej * [[Mikiel Abela "Il-Bambinu"]] (1920-1991) — għannej * [[Fredu Abela "Il-Bamboċċu"]] (1944-2003) — għannej {{div col end}} == Periti == {{div col|colwidth=30em}} * [[Ġlormu Cassar]] * [[Lorenzo Gafà]] (1638-1703) – arkitett fuq stil barokk * [[Richard England (Perit)|Richard England]] {{div col end}} == Politiċi == {{div col|colwidth=30em}} * [[Dun Mikiel Xerri]] – eroj ta' Malta * [[Gaetano Mannarino]] – eroj ta' Malta * [[Mikiel Anton Vassalli]] (1764-1829) - riformatur soċjali * [[Manwel Dimech]] (1860-1921) - riformatur soċjali * [[Fortunato Mizzi]] (1844- 1905) - fundatur tal-Partito Anti-Riformista * [[William Savona]] - l-ewwel mexxej tal-[[Partit Laburista]] * [[Anthony Mamo|Sir Anthony Mamo]] (1909–2008) — l-ewwel [[President ta' Malta|president tar-Repubblika Maltija]] * [[Anton Buttigieg]] (1912–1983) — President u Deputat Priministru * [[Agatha Barbara]] (1923–2002) — President u Ministru * [[Paul Xuereb|Pawlu Xuereb]] (1923-1994) - Aġent President u Ministru * [[Ċensu Tabone]] (1913–2012) — President u Ministru * [[Ugo Mifsud Bonnici]] (1932– ) — President u Ministru * [[Guido de Marco]] (1931–2010) — President u Viċi-Priministru * [[Eddie Fenech Adami]] (1934– ) — President u Prim Ministru * [[George Abela]] (1948- ) - President u Deputat Mexxej tal-Partit Laburista * [[Gerald Strickland|Lord Gerald Srickland]] - Prim Ministru * [[Nerik Mizzi]] - Prim Ministru * [[Ġorġ Borg Olivier]] (1911–1980) — Prim Ministru * [[Francesco Buhagiar]] (1876–1934) — Prim Ministru * [[Lawrence Gonzi]] (1953– ) — Prim Ministru * [[Roberta Metsola Tedesco Triccas|Roberta Metsola]] (1979– ) — President tal-Parlament Ewropew * [[Paul Boffa|Sir Paul Boffa]] (1890–1962) — Prim Ministru * [[Dom Mintoff]] (1916-2012 ) — Prim Ministru * [[Karmenu Mifsud Bonnici]] (1932– ) — Prim Ministru * [[Alfred Sant]] (1948– ) — Prim Ministru * [[Joseph Muscat]] (1974- ) - Prim Ministru * [[Lino Spiteri]] (1938- )- Ministru * [[Mabel Strickland]] - Kap tal-Partit Kostituzzjonali u Membru Parlamentari * [[Francesco Masini]] (1894–1964) — Fundatur tal-Partit Għawdxi u Membru Parlamentari * [[Ġużè Bonnici]] (1907–1940) — membru fl-Eżekuttiv tal-[[Partit Laburista]] tal-bidu * [[Ġużè Ellul Mercer]] (1897-1961) - Ministru u Deputat Mexxej tal-[[Partit Laburista]] * [[Joe Borg]] (1952– ) — Ministru u Kummissarju Ewropew * [[Reggie Miller]] (1898–1970) — Fundatur tal-General Workers' Union {{div col end}} ==Imħallfin u Avukati== {{div col|colwidth=30em}} * Sir [[Adrian Dingli]] * Sir [[Arturo Mercieca]] * Sir [[Anthony Mamo]] * [[John J. Cremona]] * [[Hugh Harding]] * [[Giuseppe Mifsud Bonnici]] * [[Joseph Said Pullicino]] * [[Noel Arrigo]] * [[Ġużè Flores]] * Carmel Agius * [[Giovanni Bonello]] * Joseph A, Filletti {{div col end}} ==Reliġjużi== {{div col|colwidth=30em}} * [[Dun Ġorġ Preca|San Ġorġ Preca]] – L-ewwel qaddis Malti u fundatur tas-Soċjetà [[Soċjetà tad-Duttrina Nisranija|MUSEUM]] * Beatu [[Nazju Falzon]] * Beata [[Maria Adeodata Pisani]] * L-Arċisqof [[Mikiel Gonzi]] * L-Arċisqof [[Ġużeppi Mercieca]] * L-Arċisqof [[Pawlu Cremona]] * L-Isqof [[Emanuel Galea]] * L-Isqof [[Emanuel Gerada]] * Mons. [[Ġużeppi De Piro]] – Fundatur tas-Soċjetà Missjunarja ta' San Pawl * [[Karmni Grima]] * [[Frenċ tal-Għarb]] * [[Dun Alfred Gatt]] * [[Patri Feliċjan Bilocca]] * [[Ewġenju Borg]] * Mons. [[Victor Grech]] * Patri [[Mark Montebello]] {{div col end}} ==Studjużi== {{div col|colwidth=30em}} * Sir [[Temi Zammit]] (1864–1935) — arkeologu, li flimkien ma' [[Sir David Bruce]] skopra l-marda tad-deni irqiq ([[brucellosis]]) * Patri [[Manwel Magri]] * [[Pietru Pawl Saydon]] - (1895-1971) lingwista, bibblista, traduttur tal-Bibbja * [[Erin Serracino Inglott]] * [[Peter Serracino Inglott]] * [[Arvid Pardo]] (1914-1999) * [[Edward De Bono]] (1933- ) * [[Godfrey Wettinger]] * [[Patri Mikiel Fsadni]] * [[Henry Frendo]] (1948- ) * [[Ġużè Aquilina]] (1911-1997) * [[Ġużè Cassar Pullicino]] - studjuż tal-folklor * [[Ġorġ Mifsud Chircop‎]] (1951-2007) - studjuż tal-folklor * [[Sir Alfred Cuschieri]] * [[Ġann Piet Franġisk De Soldanis]] (1712-1770) {{div col end}} == Skulturi u pitturi == {{div col|colwidth=30em}} * [[Anton Agius]] (1933-2008) - skultur * [[Giuseppe Calì]] (1846-1930) – pittur * [[Antonio Sciortino]] (1879-1947) - skultur * [[Alfred Chircop]] (1932- ) – pittur * [[George Fenech]] (1926-) – pittur * [[Francesco Maltese]] (1610-1670) * [[Melchiorre Gafà]] (1636-1667) * [[Joe Ferrante]] (1951- ) {{div col end}} == Sportivi == {{div col|colwidth=30em}} * [[Tony Nicholl]] - plejer tal-futbol * [[Alex Borg]] (1969– ) — plejer tal-isnuker, rebbieħ għal darbtejn tal-Kampjonat Ewropej tal-isnuker * [[Tony Drago]] (1965– ) — plejer tal-isnuker, rebbieħ tal-[[World Pool Masters]] * [[Francesca Vincenti]] (1965- ) - Windsurfing. L-aqwa reprezentanta fil-kategorija tan-nisa fl'ibburdjar f'Malta. Rebhet diversi titoli internazzjonli u lokali * [[Pawlu Mifsud]] – plejer tal-isnuker, rebbieħ tal-[[Kampjonati Dinjija tal-Billiards IBSF|Worlds Amateur Billiards]] fl-1979 * [[Carmel Busuttil]] (1964– ) — plejer tal-futbol, l-aqwa skorer mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|tim nazzjonali Malti]] * [[Michael Mifsud]] (1981– ) — plejer tal-futbol, li għamel isem għalih f'diversi pajjiżi, fosthom fin-Norveġja u prinċiparjament fl-Ingilterra * [[Gilbert Agius]] (1874– ) — plejer tal-futbol * [[Stefan Sultana]] (1968– ) — l-aqwa skorer ta' kull żmien fil-[[Premier League Malti|kampjonat tal-futbol Malti]] * [[Marcon Bezzina]] (1985– ) – ġudoka * [[Aaron Ciantar]] (1981– ) — ċampjin mondjali għal darbtejn tal-Powerboat P1 {{div col end}} == Trejdunjonisti == * [[Reggie Miller]] (1898–1970) — fundatur tal-[[General Workers Union]] * [[Anġlu Fenech]] * Walter Zahra (ko-fundatur tas-CMTU) == Oħrajn == * [[Lino Cassar]] - ġurnalista * [[Ġorġ Mallia]] - kartunista * [[Ġan Franġisk Abela]] - storiku == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == {{Commonscat}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Nies Maltin]] 7br5zrei9g35ol4u0ji36h0qjwpi0t2 331599 331598 2026-08-19T20:56:12Z ToniSant 4257 /* Politiċi */ dati tal-mewt 331599 wikitext text/x-wiki Din hija lista parzjali ta' nies '''famużi''' jew '''magħrufa''' ta' nazzjonalità [[Malta|Maltija]] li tinkludi nies li ma kinux imwielda, jew li ma kinux jew mhumiex ibbażati f'[[Malta]] imma huma jew ta' nazzjonalità Maltija jew ta' dixxendenza Maltija. == Atturi, produtturi u diretturi tal-films == {{div col|colwidth=30em}} * [[Joseph Calleia]] (1897–1975) — attur li qatta' l-karriera tiegħu ikanta kullimkien * [[Johnny Navarro]] (1912–1997) — attur u komiku * [[Charles Clews]] (1919–2009) — attur u komiku * [[Charles Thake]] (1927–2018) — attur * [[Vitorin Galea]] (1929–1996) — attriċi * [[Cecil Satariano]] (1930–1996) — produttur u direttur ta' diversi films * [[Josie Coppini]] (1933–1998) — attur * [[Lino Grech]] (1930–2013) — attur u direttur * [[Ġemma Portelli]] (1932–2008) — attriċi * [[Mario Philip Azzopardi]] (1950–) — direttur ċinematografiku u televiżiv, u attur * [[Mario Micallef]] — attur {{div col end}} == Kittieba == {{div col|colwidth=30em}} * [[Mario Azzopardi (poeta)|Mario Azzopardi]] (1944-2022) — poeta, kittieb, u direttur teatrali * [[Ġan Anton Vassallo]] (1817-1868) — poeta * [[Manwel Dimech]] (1860-1921) — poeta u ġurnalist * [[Alfons Maria Galea]] (1861-1941) — filantropu, senatur u kittieb * [[Dun Karm Psaila]] (1871–1961) — poeta nazzjonali, awtur ta' [[L-Innu Malti]] * [[Rużar Briffa]] (1906–1963) — poeta * [[Karmenu Vassallo]] (1913–1987) — poeta * [[Anton Buttigieg]] (1912–1983) — poeta u President * [[Pietru Pawl Saydon]] — (1895-1971) kittieb u traduttur * [[Ninu Cremona]] (1880-1972) — kittieb u riċerkatur * [[Anastasju Cuschieri]] (1876–1962) — poeta * [[Dun Frans Camilleri]] (1919-1990) — poeta * [[Ġużè Aquilina]] (1911-1997) — rumanzier u riċerkatur * [[Ġużè Delia]] (1900-1980) — poeta tal-leġġendi * [[Mary Meilak]] (1905-1975) — poetessa * [[Ġorġ Pisani]] (1909-1999) — poeta * [[Ġorġ Zammit]] (1908-1990) — poeta * Patri [[Marjanu Vella]] (1927-1988) — poeta * [[Mikiel Spiteri|Kilin (Mikiel Spiteri)]] (1917-2008) — kittieb * [[Herbert Ganado]] (1906-1979) — kittieb u ġurnalist * [[Ġużè Bonnici]] (1907–1940) — rumanzier u kofundatur tal- [[Għaqda tal-Malti – Università]] * [[Ġużè Ellul Mercer]] (1897-1961) — rumanzier, ġurnalist, u Viċi Prim Ministru * [[Francis Ebejer]] (1925–1993) — drammaturgu u rumanzier * [[Ġorġ Borg]] (1946-) — poeta * [[Oliver Friggieri]] (1947-2020) — poeta, rumanzier, kritiku letterarju * [[Joe Friggieri]] (1946-) — kittieb, drammaturgu, u filosfu * [[Achille Mizzi]] (1939-) — poeta * [[Alfred Sant]] (1948-) — drammaturgu u rumanzier * [[Lino Spiteri]] (1938-2014) — kittieb, ekonomista, u Ministru * [[Frans Sammut]] (1945-2011) — rumanzier, lingwista, storiku * [[Victor Fenech]] (1935-) — poeta u kittieb * [[Pawlu Aquilina]] (1928–2009) — poeta * [[Adrian Grima]] (1968-) — poeta, kittieb, u riċerkatur * [[Trevor Żahra]] (1947-) — kittieb * [[Carmel G. Cauchi]] (1944-) — awtur l-iktar ta' kotba tat-tfal * [[Maria Grech Ganado]] (1943-) — poetessa * [[Emmanuel George Cefai]] (1955-) — poeta u filosofu * [[Karmenu Mallia]] (1929-) — poeta, rumanzier, dramaturgu, traduttur, esperantist. {{div col end}} ==Kompożituri, kantanti, għannejja u mużiċisti== {{div col|colwidth=30em}} * [[Girolamo Abos]] (1715–1760) — kompożitur * [[Giuseppe Abos]] (1708–1776) — kompożitur * [[Michelangelo Vella]] (1710 – 1792) kompożitur, organista u pedagogu * [[Francesco Azzopardi]] (1748 – 1809) kompożitur, teoriku tal-mużika u organista * [[Nicolò Isouard]] (1775–1818) — kompożitur * [[Paolo Nani]] * [[Antonio Nani]] * [[Charles Camilleri]] (1931–2009) — kompożitur * [[Carmelo Pace]] (1906-1993) - kompożitur * [[Brian Schembri]] - Direttur tal-Orkestra * [[Dion Buhagiar]] - Direttur tal-Orkestra * [[Paul Abela]] - kompożitur * [[Oreste Chircop]] — tenur * [[Joseph Calleja]] - tenur * [[Pawlu Asciak]] (1923– ) — attur * [[Lydia Calleja]] - sopran * [[Antoinette Miggiani]] (1937- ) - sopran * [[Oscar Lucas]] (1921-1996) - klarinettista/kantant ta' zmien il-Premier * [[Edwin Galea]] - kantant/tenur * [[The Tramps]] - band * [[Sammy Bartolo]] tal-band [[New Cuorey]] - band * [[Ivan Grech]] tal-band [[Wintermoods]] - band * [[Mary Spiteri]] — kantanta * [[Mary Rose Mallia]] - kantanta u attriċi * [[Renato Micallef]] — kantant <ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Renato_Micallef</ref> * [[Bayzo]] — kantant * [[Enzo Gusman]] - kantawtur * [[Tony Camilleri]] — kantant * [[David Azzopardi]] - kantawtur * [[Chiara]] (1976- ) — kantanta * [[Paul Giordimaina]] — kantant * [[Freddie Portelli]] (1946– ) — kantant * [[Walter Micallef]] - kantawtur * [[Ira Losco]] (1981– ) — kantanta * [[Kevin Borg]] — kantant * [[Frans Baldacchino "Il-Budaj"]] (1943–2006) — għannej * [[Mikiel Abela "Il-Bambinu"]] (1920-1991) — għannej * [[Fredu Abela "Il-Bamboċċu"]] (1944-2003) — għannej {{div col end}} == Periti == {{div col|colwidth=30em}} * [[Ġlormu Cassar]] * [[Lorenzo Gafà]] (1638-1703) – arkitett fuq stil barokk * [[Richard England (Perit)|Richard England]] {{div col end}} == Politiċi == {{div col|colwidth=30em}} * [[Dun Mikiel Xerri]] – eroj ta' Malta * [[Gaetano Mannarino]] – eroj ta' Malta * [[Mikiel Anton Vassalli]] (1764-1829) - riformatur soċjali * [[Manwel Dimech]] (1860-1921) - riformatur soċjali * [[Fortunato Mizzi]] (1844- 1905) - fundatur tal-Partito Anti-Riformista * [[William Savona]] - l-ewwel mexxej tal-[[Partit Laburista]] * [[Anthony Mamo|Sir Anthony Mamo]] (1909–2008) — l-ewwel [[President ta' Malta|president tar-Repubblika Maltija]] * [[Anton Buttigieg]] (1912–1983) — President u Deputat Priministru * [[Agatha Barbara]] (1923–2002) — President u Ministru * [[Paul Xuereb|Pawlu Xuereb]] (1923-1994) - Aġent President u Ministru * [[Ċensu Tabone]] (1913–2012) — President u Ministru * [[Ugo Mifsud Bonnici]] (1932– ) — President u Ministru * [[Guido de Marco]] (1931–2010) — President u Viċi-Priministru * [[Eddie Fenech Adami]] (1934– ) — President u Prim Ministru * [[George Abela]] (1948- ) - President u Deputat Mexxej tal-Partit Laburista * [[Gerald Strickland|Lord Gerald Srickland]] - Prim Ministru * [[Nerik Mizzi]] - Prim Ministru * [[Ġorġ Borg Olivier]] (1911–1980) — Prim Ministru * [[Francesco Buhagiar]] (1876–1934) — Prim Ministru * [[Lawrence Gonzi]] (1953– ) — Prim Ministru * [[Roberta Metsola Tedesco Triccas|Roberta Metsola]] (1979– ) — President tal-Parlament Ewropew * [[Paul Boffa|Sir Paul Boffa]] (1890–1962) — Prim Ministru * [[Dom Mintoff]] (1916-2012 ) — Prim Ministru * [[Karmenu Mifsud Bonnici]] (1932– ) — Prim Ministru * [[Alfred Sant]] (1948– ) — Prim Ministru * [[Joseph Muscat]] (1974- ) - Prim Ministru * [[Lino Spiteri]] (1938–2014)- Ministru * [[Mabel Strickland]] - Kap tal-Partit Kostituzzjonali u Membru Parlamentari * [[Francesco Masini]] (1894–1964) — Fundatur tal-Partit Għawdxi u Membru Parlamentari * [[Ġużè Bonnici]] (1907–1940) — membru fl-Eżekuttiv tal-[[Partit Laburista]] tal-bidu * [[Ġużè Ellul Mercer]] (1897-1961) - Ministru u Deputat Mexxej tal-[[Partit Laburista]] * [[Joe Borg]] (1952– ) — Ministru u Kummissarju Ewropew * [[Reggie Miller]] (1898–1970) — Fundatur tal-General Workers' Union {{div col end}} ==Imħallfin u Avukati== {{div col|colwidth=30em}} * Sir [[Adrian Dingli]] * Sir [[Arturo Mercieca]] * Sir [[Anthony Mamo]] * [[John J. Cremona]] * [[Hugh Harding]] * [[Giuseppe Mifsud Bonnici]] * [[Joseph Said Pullicino]] * [[Noel Arrigo]] * [[Ġużè Flores]] * Carmel Agius * [[Giovanni Bonello]] * Joseph A, Filletti {{div col end}} ==Reliġjużi== {{div col|colwidth=30em}} * [[Dun Ġorġ Preca|San Ġorġ Preca]] – L-ewwel qaddis Malti u fundatur tas-Soċjetà [[Soċjetà tad-Duttrina Nisranija|MUSEUM]] * Beatu [[Nazju Falzon]] * Beata [[Maria Adeodata Pisani]] * L-Arċisqof [[Mikiel Gonzi]] * L-Arċisqof [[Ġużeppi Mercieca]] * L-Arċisqof [[Pawlu Cremona]] * L-Isqof [[Emanuel Galea]] * L-Isqof [[Emanuel Gerada]] * Mons. [[Ġużeppi De Piro]] – Fundatur tas-Soċjetà Missjunarja ta' San Pawl * [[Karmni Grima]] * [[Frenċ tal-Għarb]] * [[Dun Alfred Gatt]] * [[Patri Feliċjan Bilocca]] * [[Ewġenju Borg]] * Mons. [[Victor Grech]] * Patri [[Mark Montebello]] {{div col end}} ==Studjużi== {{div col|colwidth=30em}} * Sir [[Temi Zammit]] (1864–1935) — arkeologu, li flimkien ma' [[Sir David Bruce]] skopra l-marda tad-deni irqiq ([[brucellosis]]) * Patri [[Manwel Magri]] * [[Pietru Pawl Saydon]] - (1895-1971) lingwista, bibblista, traduttur tal-Bibbja * [[Erin Serracino Inglott]] * [[Peter Serracino Inglott]] * [[Arvid Pardo]] (1914-1999) * [[Edward De Bono]] (1933- ) * [[Godfrey Wettinger]] * [[Patri Mikiel Fsadni]] * [[Henry Frendo]] (1948- ) * [[Ġużè Aquilina]] (1911-1997) * [[Ġużè Cassar Pullicino]] - studjuż tal-folklor * [[Ġorġ Mifsud Chircop‎]] (1951-2007) - studjuż tal-folklor * [[Sir Alfred Cuschieri]] * [[Ġann Piet Franġisk De Soldanis]] (1712-1770) {{div col end}} == Skulturi u pitturi == {{div col|colwidth=30em}} * [[Anton Agius]] (1933-2008) - skultur * [[Giuseppe Calì]] (1846-1930) – pittur * [[Antonio Sciortino]] (1879-1947) - skultur * [[Alfred Chircop]] (1932- ) – pittur * [[George Fenech]] (1926-) – pittur * [[Francesco Maltese]] (1610-1670) * [[Melchiorre Gafà]] (1636-1667) * [[Joe Ferrante]] (1951- ) {{div col end}} == Sportivi == {{div col|colwidth=30em}} * [[Tony Nicholl]] - plejer tal-futbol * [[Alex Borg]] (1969– ) — plejer tal-isnuker, rebbieħ għal darbtejn tal-Kampjonat Ewropej tal-isnuker * [[Tony Drago]] (1965– ) — plejer tal-isnuker, rebbieħ tal-[[World Pool Masters]] * [[Francesca Vincenti]] (1965- ) - Windsurfing. L-aqwa reprezentanta fil-kategorija tan-nisa fl'ibburdjar f'Malta. Rebhet diversi titoli internazzjonli u lokali * [[Pawlu Mifsud]] – plejer tal-isnuker, rebbieħ tal-[[Kampjonati Dinjija tal-Billiards IBSF|Worlds Amateur Billiards]] fl-1979 * [[Carmel Busuttil]] (1964– ) — plejer tal-futbol, l-aqwa skorer mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|tim nazzjonali Malti]] * [[Michael Mifsud]] (1981– ) — plejer tal-futbol, li għamel isem għalih f'diversi pajjiżi, fosthom fin-Norveġja u prinċiparjament fl-Ingilterra * [[Gilbert Agius]] (1874– ) — plejer tal-futbol * [[Stefan Sultana]] (1968– ) — l-aqwa skorer ta' kull żmien fil-[[Premier League Malti|kampjonat tal-futbol Malti]] * [[Marcon Bezzina]] (1985– ) – ġudoka * [[Aaron Ciantar]] (1981– ) — ċampjin mondjali għal darbtejn tal-Powerboat P1 {{div col end}} == Trejdunjonisti == * [[Reggie Miller]] (1898–1970) — fundatur tal-[[General Workers Union]] * [[Anġlu Fenech]] * Walter Zahra (ko-fundatur tas-CMTU) == Oħrajn == * [[Lino Cassar]] - ġurnalista * [[Ġorġ Mallia]] - kartunista * [[Ġan Franġisk Abela]] - storiku == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == {{Commonscat}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Nies Maltin]] 5l07f604q58p1pxgv3gjot8sk6ujjov 0 11215 331597 316935 2026-08-19T20:42:29Z ToniSant 4257 immarkat għall-wikifikazzjoni 331597 wikitext text/x-wiki {{Databox}}{{Wikifikazzjoni}} Il-'''Palazz tal-Gran Mastru''' jew il-Palazz Maġisterjali, huwa420 [[palazz]] fil-[[Belt Valletta]], [[Malta]]. Bħalissa l-Palazz jagħti lok għall-uffiċċju tal-[[President ta' Malta]]. Għal xi żmien kien ukoll is-sit tal-[[Parlament Malti|Kamra tad-Deputati ta' Malta]]. --- Il-Palazz tal-President, jew inkella kif inhu magħruf aktar, il-Palazz tal-Gran Mastru/i mbena f'żewġ fażijiet. L-ewwel parti mill-palazz, dik tan-naħa tat-tramuntana, jiġifieri dik in-naħa li tagħti ma’ triq l-Arċisqof, ġiet mibnija minn [[Ġlormu Cassar]] (jew Girolamo Cassar) fl-1574. Xi swali ta’ fuq, u l-kmamar ta’ isfel tas-servitù, kif ukoll l-istalel fil-pjan terren, iduru mall-bitħa hekk imsejħha ta’ Nettunu. In-naħa l-oħra tal-palazz li għandha bieb għaliha wkoll, u li tagħti għal fuq Triq it-Teatru l-Antik, inbniet fi żmien il-[[Gran Mastru Pinto]], għan-nofs is-seklu tmintax. Hawn, is-swali ta’ fuq u l- kmamar ta' isfel iduru madwar il-bitħa msejħa ‘tal-Prinċep Alfred’. Il-Palazz ra erba’ epoki differenti: dik ta’ żmien il-kavallieri tal-[[Ordni ta’ San Ġwann]] (mill-1574 - 1798), dik ta’ żmien il-Franċiżi (1790 -1800), dik ta' żmien l-Ingliżi 1800-1964, u dik preżenti fejn mill-1974 sal-lum il-Palazz beda jservi bħala l-uffiċċju tal-[[President ta’ Malta]]. Mill-1921 sal-2017, il-Palazz kien ukoll iservi bħala s-sede tal-[[Parlament Malti]]. L-[[Armerija tal-Palazz]] li kienet xi darba fis-sular ta’ fuq, issa qiegħeda f'żewġt iswali, isfel, in-naħa ta’ [[Triq il-Merkanti]]. Din l-armerija hi waħda mill-akbar li jeżistu fl-Ewropa għax fiha mijiet ta’ armi u kurazzi tal-epoka ta’ żmien l-Ordni. L-isbaħ fost il-kurazzi li hemm esebiti fil-vetrini, hi dik indurata bid-deheb li kienet tal-[[Gran Mastru Alof de Wignacourt]]. Din kienet armatura li kienet tintlibes f’okkażjonijiet speċjali biss. Imbagħad, ħdejha hemm armatura oħra tal-istess Gran Mastru li hi tal-ħadid u li ma tagħtix daqstant fil-għajn għax ma għandhiex wisq dekorazzjonijiet. Fl-armerija hemm kwantità ta' xwabel, kanuni, lanez, u armi oħra ta’ kull kwalità tal-epoka. [[Stampa:Malta-Valletta-GrandMastersPalace1.jpg|daqsminuri|Intern tal-palazz]] Fl-ewwel sular (''il piano nobile'') hemm kurituri twal u sbieħ iddekorati b’diversi pitturi, kemm bħala affreski mal-ħajt kif ukoll impinġijin fuq it-tila mwaħħla matul is-saqaf tal-istess kuritur. Din kien pinġiha [[Nicolò Nasoni]] (1724). Fost is-swali li wieħed jista’ jżur hemm is-Sala iż-żgħira tal-Kunsill, imsejħa wkoll “is-[[Sala tal-Arazzi]]”. Din is-sala kienet isservi biex fiha jiltaqa' l-Parliament ta’ Malta sal-1976. Hawnhekk, miżmuma fid-dlam, hemm l-arazzi ta’ Perellos, magħrufa bħala “l-[[Arazzi Goblin]]”. Dawn l-arazzi imprezzabli jiġbru f’ għaxar biċċiet dehriet mlewna ta’ pjanti u annimali eżotiċi mill-[[Afrika]] u mill-[[Amerika ta’ Isfel]].  Dawn ix-xeni fuq it-tapizzeriji huma meħudin minn disinji li kienu ġew mogħtija mill-[[Prinċep ta’ Nassau]] lir-Re ta’ Franza Louis X1V, fl-1679. L-arazzi ġew ikkommisjonati apposta għall-Palazz mill-[[Gran Mastru Ramon Perellos y Roccaful]] fl-1710. FIs-Sala tal-Pranzu hemm esebiti mal-ħajt, serje ta’ ritratti tal-[[Presidenti tar-Repubblika]] li ġew eletti mill-1974 sal-lum. Fit-Tieni Gwerra Dinjija, din is-sala ntlaqtet u saritilha ħafna ħsara minn bomba li ntefgħet waqt attakk mill-ajru. Ma’ din hemm sala oħra, biss ikbar, dik tal-Kunsill Suprem. Din is-sala hija ddekorata mal-partijiet għolja tal-ħitan tagħha minn serje ta’ affreski mpenġijin minn Mattia Perez D’Aleccio. Dawn l-affreski jiddiskrivu l-[[Assedju il-Kbir|Assedju l-Kbir]] tal- 1565, f’serje ta’ mapep bil-pożizzjoniet tal-gwerriera ta’ kull naħa kif ukoll minn serje ta’ episodji diversi tal-Assedju ta’ l-1565. Din is-sala kienet u għadha sservi biex go fiha jsiru avvenimenti u okażżjonijiet statali, fosthom l-[[Għoti ta’ Ġieħ ir-Repubblika]]. Sala oħra mogħnija b’rikezzi kbar ta’ pitturi, ċeramika u għamara hija dik magħrufa bħala s-Sala s-Safra (jew is-Sala tal-Paġġi). Din fiha bosta għamara fina u pitturi ta’ valur, kif ukoll serje ta’ affreski man-naħa ta’ fuq tal-ħitan. Imbagħad, hemm is-Sala il-Ħamra, (imsejħa hekk minhabba d-damask aħmar li hi ddekorata bih). din hi s-sala fejn il-President jilqa’ il-mistednin tiegħu, fosthom lill-ambaxxaturi meta dawn jippreżentaw l-kredenzjali tagħhom lill-President. Din is-sala ukoll hija miżawda b’bosta affarijiet ta' arti fina, fosthom affreski. jirrakkuntaw l-istorja tal-Ordni ta’ San Ġwann, kif ukoll serje ta’ pitturi tar-rejiet Franċiżi kif ukoll għamara u oġġetti oħra. Illum, Il-Palazz, barra li jservi ħafna funzjonijiet li semmejnha, iservi wkoll bħala attrazzjoni kbira għat-turisti li jżuru Malta. [[Kategorija:Belt Valletta]] [[Kategorija:Palazzi f'Malta]] [[Kategorija:Palazzi fil-Belt Valletta]] [[Kategorija:Ordni Militari Sovran ta' Malta]] [[Kategorija:Presidenti ta' Malta]] 7tqyeyetxgxso9979jn3vpc1k2xfhf3 2 25623 331586 331573 2026-08-19T13:51:24Z Trigcly 17859 aġġornament 331586 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (2026)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arthur Schnitzler]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] * [[Astrofiżika]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[BirdLife International]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali tal-Qedem ta' Asuka u ta' Fujiwara]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chakapuli]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Chun Wang]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċiru l-Kbir]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] * [[Darius I]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Demokrazija]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Fram2]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gozinaki]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Sloane]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] *[[Ħuta]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Alamut]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Tlugħ is-Sema tal-Madonna ta' Kiev]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khafre]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kubdari]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Léon Werth]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Luca Parmitano]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Mtsvane]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Brittaniku]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nil]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġ Migratorju ta' Boma–Badingilo]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Patoloġija]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] * [[Pkhali]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Ħieles ta' Malta]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta' Darwin]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Baħar ta' Aqaba]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] * [[Satsivi]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Supra (festa)]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Tavla ta' Narmer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatri Kondominjali tas-Sekli 18 u 19 fl-Italja Ċentrali]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru da Paz]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Amażonja]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Thoros ta' Edessa]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xerxes I]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Aalto]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żejt]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] mggvfyquw0nx0gljy6qp8vuk4vuke41 331595 331586 2026-08-19T16:26:15Z Trigcly 17859 aġġornament 331595 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (2027)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arthur Schnitzler]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] * [[Astrofiżika]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[BirdLife International]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali tal-Qedem ta' Asuka u ta' Fujiwara]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chakapuli]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Chun Wang]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċiru l-Kbir]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] * [[Darius I]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Demokrazija]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Fram2]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] * [[Ġorġ Mallia]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gozinaki]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Sloane]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] *[[Ħuta]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Alamut]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Tlugħ is-Sema tal-Madonna ta' Kiev]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khafre]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kubdari]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Léon Werth]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Luca Parmitano]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Mtsvane]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Brittaniku]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nil]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġ Migratorju ta' Boma–Badingilo]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Patoloġija]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] * [[Pkhali]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Ħieles ta' Malta]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta' Darwin]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Baħar ta' Aqaba]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] * [[Satsivi]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Supra (festa)]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Tavla ta' Narmer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatri Kondominjali tas-Sekli 18 u 19 fl-Italja Ċentrali]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru da Paz]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Amażonja]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Thoros ta' Edessa]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xerxes I]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Aalto]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żejt]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] qm2r8hxwa7hhwuv8gv0mzux036zv8wd 331608 331595 2026-08-20T06:24:46Z Trigcly 17859 aġġornament 331608 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (2028)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arthur Schnitzler]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] * [[Astrofiżika]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[BirdLife International]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali tal-Qedem ta' Asuka u ta' Fujiwara]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chakapuli]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Chun Wang]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċiru l-Kbir]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] * [[Darius I]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Demokrazija]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Fram2]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] * [[Ġorġ Mallia]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gozinaki]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Sloane]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] *[[Ħuta]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Alamut]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Tlugħ is-Sema tal-Madonna ta' Kiev]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khafre]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kubdari]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Léon Werth]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Luca Parmitano]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Mtsvane]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Brittaniku]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nil]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġ Migratorju ta' Boma–Badingilo]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Patoloġija]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] * [[Pkhali]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Ħieles ta' Malta]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta' Darwin]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Baħar ta' Aqaba]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] * [[Satsivi]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Supra (festa)]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Tavla ta' Narmer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatri Kondominjali tas-Sekli 18 u 19 fl-Italja Ċentrali]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru da Paz]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Amażonja]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Thoros ta' Edessa]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xerxes I]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Aalto]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żejt]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] 0qngj8ignyvc0lvt7aoh3ztt8y5caxk 331610 331608 2026-08-20T08:14:54Z Trigcly 17859 aġġornament 331610 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (2029)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arthur Schnitzler]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] * [[Astrofiżika]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[BirdLife International]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali tal-Qedem ta' Asuka u ta' Fujiwara]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chakapuli]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Chun Wang]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċiru l-Kbir]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] * [[Darius I]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Demokrazija]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Fram2]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] * [[Ġorġ Mallia]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gozinaki]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Sloane]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] *[[Ħuta]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jabal Amil]] * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Alamut]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Tlugħ is-Sema tal-Madonna ta' Kiev]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khafre]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kubdari]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Léon Werth]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Luca Parmitano]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Mtsvane]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Brittaniku]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nil]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġ Migratorju ta' Boma–Badingilo]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Patoloġija]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] * [[Pkhali]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Ħieles ta' Malta]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta' Darwin]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Baħar ta' Aqaba]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] * [[Satsivi]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Supra (festa)]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Tavla ta' Narmer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatri Kondominjali tas-Sekli 18 u 19 fl-Italja Ċentrali]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru da Paz]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Amażonja]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Thoros ta' Edessa]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xerxes I]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Aalto]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żejt]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] md536pp9o7jqg26uf2adub6tva9l03z 331623 331610 2026-08-20T10:31:31Z Trigcly 17859 aġġornament 331623 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (2030)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arthur Schnitzler]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] * [[Astrofiżika]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[BirdLife International]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali tal-Qedem ta' Asuka u ta' Fujiwara]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chakapuli]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Chun Wang]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċiru l-Kbir]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] * [[Darius I]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Demokrazija]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Fram2]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] * [[Ġorġ Mallia]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gozinaki]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Sloane]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] *[[Ħuta]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jabal Amil]] * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Alamut]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Tlugħ is-Sema tal-Madonna ta' Kiev]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khafre]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kubdari]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Léon Werth]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Luca Parmitano]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Mtsvane]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Brittaniku]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nil]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġ Migratorju ta' Boma–Badingilo]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Patoloġija]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] * [[Pkhali]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Ħieles ta' Malta]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta' Darwin]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Baħar ta' Aqaba]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] * [[Satsivi]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidi Bou Said]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Supra (festa)]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Tavla ta' Narmer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatri Kondominjali tas-Sekli 18 u 19 fl-Italja Ċentrali]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru da Paz]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Amażonja]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Thoros ta' Edessa]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xerxes I]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Aalto]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żejt]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] iknmaolo2af0pxejsf4527uqqv3b3dt 331637 331623 2026-08-20T10:47:28Z Trigcly 17859 aġġornament 331637 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (2031)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arthur Schnitzler]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] * [[Astrofiżika]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[BirdLife International]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali tal-Qedem ta' Asuka u ta' Fujiwara]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chakapuli]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Chun Wang]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċiru l-Kbir]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] * [[Darius I]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Demokrazija]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Fram2]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] * [[Ġorġ Mallia]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gozinaki]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Sloane]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] *[[Ħuta]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jabal Amil]] * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Alamut]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Tlugħ is-Sema tal-Madonna ta' Kiev]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khafre]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kubdari]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Léon Werth]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Luca Parmitano]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Mtsvane]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Brittaniku]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nil]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġ Migratorju ta' Boma–Badingilo]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Patoloġija]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] * [[Pkhali]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Ħieles ta' Malta]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta' Darwin]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Baħar ta' Aqaba]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] * [[Satsivi]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidi Bou Said]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Supra (festa)]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Tavla ta' Narmer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatri Kondominjali tas-Sekli 18 u 19 fl-Italja Ċentrali]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru da Paz]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Amażonja]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Thoros ta' Edessa]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wadi Wurayah]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xerxes I]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Aalto]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żejt]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] 82qi332siazb9ug7e5gppqdfxsdaxpf 0 25771 331628 323782 2026-08-20T10:40:56Z Trigcly 17859 331628 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Wadi Rum in December.jpg|daqsminuri|393x393px|Veduta panoramika ta' Wadi Rum]] '''Wadi Rum''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: وادي رم‎ ''Wādī Ramm''), magħruf ukoll bħala '''Wied il-[[Qamar]]''' (bl-Għarbi: وادي القمر‎ ''Wādī al-Qamar''), huwa wied maqtugħ fil-blat ramli u fil-granit b'pajsaġġ ta' [[deżert]], li jinsab xi 60 kilometru fil-Lvant ta' [[Aqaba]], fin-Nofsinhar tal-Ġordan. Wadi Rum huwa l-ikbar ''wadi'' (wied ġebli) fil-[[Ġordan]]<ref>Mannheim, Ivan (1 December 2000). ''Jordan Handbook''. Footprint Travel Guides. p. 293. ISBN <bdi>978-1-900949-69-9</bdi>.</ref> u sar [[Sit ta’ Wirt Dinji|Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-2011. == Isem == Isem Wadi Rum, li litteralment ifisser Wied ir-Ramel, wisq probabbli joriġina mill-isem bikri ta' [[Iram tal-Pilastri]], belt mitlufa li tissemma fil-[[Koran]].<ref>{{Ċita pubblikazzjoni|titlu=(1998) L. THOLBECQ, The Nabataeo-Roman Site of Wadi Ramm (Iram): A New Appraisal|isem=Laurent Tholbecq|rivista=… of the Department of Antiquities of …|url=https://www.academia.edu/1184253/_1998_L_THOLBECQ_The_Nabataeo_Roman_Site_of_Wadi_Ramm_Iram_A_New_Appraisal|lingwa=en}}</ref> == Storja == Wadi Rum ġie abitat minn bosta kulturi umani minn żminijiet preistoriċi. Ħafna kulturi, fosthom in-[[Nabatej]], ħallew il-marka tagħhom permezz ta' tinqix petroglifiku (tinqix fil-blat), iskrizzjonijiet u tempju. Fil-Punent, Wadi Rum forsi huwa magħruf l-iktar għall-konnessjoni tiegħu mal-kurunell [[Renju Unit|Brittaniku]] [[Thomas Edward Lawrence]], li għadda mill-wied diversi drabi matul ir-[[Rewwixta tal-Għarab]] tal-1917-1918.<ref>Ham, Anthony; Greenway, Paul (2003). ''Jordan''. Lonely Planet. p. 212. ISBN <bdi>978-1-74059-165-2</bdi>. </ref> Fis-snin 80 tas-seklu 20, waħda mill-formazzjonijiet tal-blat f'Wadi Rum, magħrufa oriġinarjament bħala Jabal al-Mazmar (il-Muntanja tal-[[Pesta s-sewda|Pesta]]), ingħatat l-isem “Is-Seba' Pilastri tal-Għerf” wara l-ktieb ta' Lawrence li kiteb wara l-gwerra, għalkemm is-seba' pilastri msemmijin fil-ktieb ma għandhom l-ebda konnessjoni ma' Wadi Rum.<ref>{{Ċita web|titlu=Wadi Rum|url=https://www.roughguides.com/|data-aċċess=2021-03-07|lingwa=en|sit=Rough Guides}}</ref> [[Stampa:WadiRumPetroglyphFamily.jpg|xellug|daqsminuri|Uħud mill-inċiżjonijiet petroglifiċi ta' Wadi Rum]] Lawrence ddeskriva l-wasla tiegħu f'Wadi Rum b'dan il-mod “L-għoljiet fuq il-lemin bdew isiru iktar għoljin u bi blat iktar aħrax, kontroparti ġusta tan-naħa l-oħra li saret watja ferm qisha sur ta' ħmura. Iż-żewġ naħat baqgħu sejrin hekk sakemm tant qorbu lil xulxin, li kien hemm żewġ mili biss bejn naħa u oħra: u mbagħad, bil-mod il-mod inqatgħu sew mill-art u bdew jgħolew flimkien sakemm ġew qishom żewġ parapetti paralleli li x'aktarx kien ilaħħqu xi elf pied 'il fuq minna, u li kienu jibqgħu sejrin għal mili sħaħ. Il-blat wieqaf, mimli ksur ta' ġebel, beda ġej għat-tond, b'lewn inqas aħmar jgħajjat mill-bqija tal-għoljiet; lewn pjuttost griż u mitfi. Dan il-blat ta l-aħħar irtokk lil dan il-post irreżistibbli li kien qisu x-xbieha ta' [[arkitettura]] [[Biżantini|Biżantina]]: f'din il-mogħdija li kienet ferm ikbar mill-immaġinazzjoni”.<ref name=":0">Lawrence, T.E. (1935). ''Seven Pillars of Wisdom''. Garden City: Doubleday, Doran & Company, Inc. pp. 351.</ref> [[Stampa:Wadi Rum BW 6.JPG|daqsminuri|303x303px|It-Tempju tan-Nabatej f'Wadi Rum]] Lawrence ddeskriva wkoll meta ra l-għajn imsejjaħ [[Ain Shalaaleh]], “Fuq il-blata mqabbża 'l barra li kien hemm fuqna, kien hemm iskrizzjonijiet ċari tan-Nabatej imnaqqxin fil-blat, u roqgħa b'inċiżjonijiet ta' monogramma jew simbolu. 'L hawn u 'l hinn kien hemm tħarbix bl-Għarbi, inkluż marki tat-tribujiet, li wħud minnhom kienu xhieda ta' migrazzjonijiet minsija: iżda l-attenzjoni tiegħi marret biss fuq iċ-ċafċif tal-[[ilma]] jgelgel minn xaqq fil-blat taħt id-dell tal-blata ta' fuqna. Ħarist ġol-għajn biex nipprova nara minn fejn kien ġej l-ilma, u rnexxieli nilmaħ toqba żgħira, mhux ikbar mill-polz tiegħi, li minnha l-ilma kien ħiereġ b'ċertu pressa minn ġo xaqq fil-blat, sa ma jaqa' b'dak il-ħoss ċar ta' ċafċif u jinġema' f'għajn baxx bir-ragħwa, wara qisha tarġa li kienet isservi bħala daħla. Kien hemm felċi u ħaxix bl-ifjen lewn aħdar mad-dawra li ħolqu ġenna żgħira ta' xi ħames piedi kwadri”.<ref name=":0" /> L-iskoperta tat-[[Tempju tan-Nabatej]] fl-1933 reġgħet xeħtet id-dawl fuq dan il-wied qisu deżert. Tim [[Franza|Franċiż]] ta' arkeologi lestew l-iskavi fl-1997. == Ġeografija == [[Stampa:Mountain in Wadi Rum, Jordan.jpg|daqsminuri|290x290px|Ir-ramel ħamrani ta' Wadi Rum]] Iż-żona hija ċċentrata fuq il-wied prinċipali ta' Wadi Rum. L-ogħla elevazzjoni fil-Ġordan hija [[Jabal Umm ad Dami]] li tlaħħaq l-1,840 metru (id-''data'' tal-SRTM tgħid li l-għoli huwa 1,854 metru), għolja/muntanja żgħira li tinsab xi 30 kilometru fin-Nofsinhar tal-villaġġ ta' Wadi Rum. Din il-muntanja żgħira ġiet esplorata għall-ewwel darba minn [[Difallah Ateeg]], [[Bedwini|Bedwin]] tat-tribù Żalabija minn Wadi Rum. F'jum bnazzi b'viżibbiltà tajba, wieħed jista' jara l-[[Baħar l-Aħmar]] u l-fruntiera mal-[[Arabja Sawdija]] minn fuq nett. [[Jabal Ram]] jew [[Jebel Rum]] (1,734 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar) hija t-tieni l-ogħla quċċata fil-Ġordan u l-ogħla quċċata fiż-żona ċentrali ta' Wadi Rum<ref>Scheck, Frank Rainer (1997). ''Jordanien: Völker und Kulturen zwischen Jordan und Rotem Meer'' (in German). DuMont Reiseverlag. p. 12. ISBN <bdi>978-3-7701-3979-8</bdi>.</ref>, faċċata ta' [[Jebel um Ishrin]], li hija xi metru iktar baxxa. Il-Kanjon Khaz'ali f'Wadi Rum huwa sit fejn hemm inċiżjonijiet petroglifiċi Tamudiċi fuq il-ħitan ta' għar b'għamliet ta' bnedmin u ta' antilopi. Il-villaġġ ta' Wadi Rum innifsu fih diversi mijiet ta' abitanti Bedwini, li jgħixu fi djar tal-konkoż u f'tined bil-ġlud tal-[[Mogħża|mogħoż]], u li jsuqu l-iktar vetturi li jingranaw fuq erba' roti (4x4). Fil-villaġġ hemm skola għas-subien u oħra għall-bniet, ftit ħwienet, u l-kwartieri ġenerali tal-Uffiċjali tad-Deżert.<ref>Howard, Tony; Taylor, Di (May 1997). ''Treks and Climbs in Wadi Rum, Jordan''. Cicerone Press Limited. p. 20. ISBN <bdi>978-1-85284-254-3</bdi>.</ref> Dan l-aħħar, [[Geoff Lawton]] kiseb suċċess billi stabbilixxa ekosistema ta' permakultura f'Wadi Rum.<ref>{{Ċita web|titlu=From Desert to Oasis in 4 Years (Jordan)|url=https://www.permaculturenews.org/2014/02/01/desert-oasis-4-years-jordan/|data=2014-02-01|data-aċċess=2021-03-07|lingwa=en-US|sit=The Permaculture Research Institute|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180619213906/https://permaculturenews.org/2014/02/01/desert-oasis-4-years-jordan/|arkivju-data=2018-06-19|url-status=dead}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Iż-żona protetta ta' Wadi Rum, b'daqs ta' 74,000 ettaru, ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji Mħallat (Kulturali u Naturali) tal-UNESCO fl-2011 għall-valur universali straordinjarju tagħha abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla: '''il-kriterju (iii)''' “Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet”, ladarba l-25,000 inċiżjoni petroglifika, l-20,000 iskrizzjoni, u l-154 sit arkeoloġiku f'Wadi Rum jipprovdu xhieda tal-[[litteriżmu]] mifrux fost is-soċjetajiet tar-rgħajja; '''il-kriterju (v)''' “Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli”, ladarba f'Wadi Rum instabu diversi evidenzi tal-abitazzjoni u tal-użu tal-art kontinwi tul perjodu ta' mill-inqas 12,000 sena; u '''l-kriterju (vii)''' “Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali”, ladarba Wadi Rum huwa magħruf globalment bħala pajsaġġ tad-deżert ikoniku.<ref>{{Ċita web|titlu=Wadi Rum Protected Area|url=https://whc.unesco.org/en/list/1377/|isem1=UNESCO World Heritage|kunjom1=Centre|data-aċċess=2021-03-07|lingwa=en|sit=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Turiżmu == [[Stampa:Jordan, Wadi Rum Desert, Camel.jpg|daqsminuri|279x279px|Ġemel fil-pajsaġġ tad-deżert ta' Wadi Rum]] L-industrija tat-turiżmu tal-Ġordan ingħatat spinta kbira mix-xeni tal-pajsaġġ tad-deżert ta' Wadi Rum f'''Lawrence of Arabia'' fl-1962.<ref>{{Ċita web|titlu=The Complete Guide to Lawrence's Arabia|url=https://www.independent.co.uk/travel/middle-east/complete-guide-lawrence-s-arabia-564189.html|data=2011-10-10|data-aċċess=2021-03-07|lingwa=en|sit=The Independent}}</ref> Wadi Rum huwa wieħed mill-iktar siti turistiċi popolari tal-Ġordan u jattira għadd ta' turisti barranin. It-tribù Żalabija tgħix f'Wadi Rum u żviluppat is-servizzi u t-turiżmu avventuruż ekoloġiku fiż-żona protetta ta' Wadi Rum. It-tribù tipprovdi tours, gwidi, akkomodazzjoni u faċilitajiet. Tieħu ħsieb ukoll xi ristoranti u ħwienet żgħar tal-ikel u tal-provvisti bażiċi għall-viżitaturi. Is-servizzi ta' gwida tat-tribù jinkludu gwidi b'esperjenza fis-sewqan u fil-mixi qalb il-mogħdijiet muntanjużi. Permezz tas-servizzi li toffri, mhux talli taqla l-għajxien tagħha, iżda tiżgura li ż-żona protetta tibqa' tiġi protetta fit-tul. Fost l-attivitajiet popolari fil-pajsaġġ qisu deżert hemm tours b'vetturi 4x4, bil-mixi, biż-[[Żiemel|żwiemel]], jew bl-[[Ġemel|iġmla]], servizzi ta' kampijiet biex wieħed jorqod taħt l-istilel, u tixbit mal-blat. [[Dima u Lama Hattab]], żewġ aħwa tewmin mill-Ġordan li kienu l-ewwel nisa fil-pajjiż li ġrew fl-ultramaratoni, jikkoordinaw maratona kull sena fir-reġjun imsejjaħ Jabal Ishrin. == Tixbit mal-blat == [[Stampa:Flight of Fancy, Jebel Rum.jpg|daqsminuri|195x195px|Xabbatur f'Wadi Rum]] Il-Bedwini lokali xxabbtu mal-muntanji tal-blat ramli ta' Wadi Rum għal bosta ġenerazzjonijiet. Ħafna mit-“Toroq tal-Bedwini” reġgħu ġew skoperti u ġew iddokumentati għax-xabbaturi moderni. Diversi minnhom huma inklużi fil-ktieb ta' gwida ta' [[Tony Howard]], jew ittellgħu fuq l-[[internet]] minn [[Liên u Gilles Rappeneau]].<ref>Gilles, Rappeneau. [http://wadiram.userhome.ch/ "Les Voies Bedouin du Wadi Ramm".]</ref> Fl-1949, ix-[[Xejikk Hamdan]] ħa grupp ta' esperti biex jistħarrġu l-quċċata ta' Jabal Ram. L-ewwel Ewropej li ġew iddokumentat li telgħu sal-quċċata ta' Jabal Ram kienu [[Charmian Longstaff]] u [[Sylvia Branford]] f'Novembru 1952, iggwidati mix-Xejikk Hamdan. L-ewwel tixbit mal-blat li ġie ddokumentat kien fl-1984. L-ewwel grupp ta' xabbaturi Ingliżi rrepeta ħafna mir-rotot tal-Bedwini. Fis-snin 80 tas-seklu 20, diversi xabbaturi rnexxielhom jixxabbtu f'rotot ġodda.<ref>{{Ċita web|titlu=Extra|url=https://www.cicerone.co.uk/extra|data-aċċess=2021-03-07|lingwa=en|sit=Cicerone Press}}</ref> Ir-rotta Guerre Sainte, li xi xabbaturi rnexxielhom jixxabbtu fis-sena 2000, kienet l-ewwel rotta f'Wadi Rum li hija mgħammra kollha bil-protezzjoni permezz ta' boltijiet. Din ir-rotta, fuq il-faċċata tal-Lvant tal-muntanji tat-Tramuntana ta' Jebel Nassarani, hija twila 450 metru, u hija kklassifikata li għandha diffikultà ta' F7b jew F7aA0.<ref>{{Ċita web|titlu=Camptocamp.org|url=https://www.camptocamp.org/routes/53974/fr/djebel-nassrani-sommet-n-la-guerre-sainte|data-aċċess=2021-03-07|sit=www.camptocamp.org}}</ref> == Filmografija == Wadi Rum intuża bħala xenarju u pajsaġġ f'diversi [[Film|films]]. Il-produtturi tal-films jiġu attirati l-iktar minħabba l-lewn ħamrani tar-ramel li jixbaħ il-pajsaġġ tal-[[pjaneta]] [[Mars]].<ref>{{Ċita web|titlu=The Martian Is Pure Hokum of the Most Satisfying Kind|url=https://slate.com/culture/2015/10/matt-damon-in-the-martian-reviewed.html|isem1=Dana|kunjom1=Stevens|data=2015-10-01|data-aċċess=2021-03-07|lingwa=en|sit=Slate Magazine}}</ref> Il-Location Managers Guild ta premju lill-Kummissjoni Rjali tal-Films fil-Ġordan fl-2017 għall-ħidma tal-Kummissjoni fil-ġbid tal-film ''Rogue One'' f'Wadi Rum. Il-Kummissjoni fl-imgħoddi ġiet nominata wkoll għall-ħidma tagħha fil-film ''The Martian''.<ref>{{Ċita web|titlu=RFC bags ‘Outstanding Film Commission’ Award|url=http://www.jordantimes.com/news/local/rfc-bags-outstanding-film-commission%E2%80%99-award|data=2017-04-10|data-aċċess=2021-03-07|lingwa=en|sit=Jordan Times}}</ref> * ''Lawrence of Arabia'' – [[David Lean]] ġibed ħafna minn dan il-film tal-1962 f'Wadi Rum;<ref>{{Ċita web|titlu=Jordan - Touristic Sites - South of Amman|url=http://www.kinghussein.gov.jo/tourism6e.html#Wadi|data-aċċess=2021-03-07|sit=www.kinghussein.gov.jo|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201116050332/http://www.kinghussein.gov.jo/tourism6e.html#Wadi|arkivju-data=2020-11-16|url-status=dead}}</ref> * ''Red Planet'' – Wadi Rum intuża bħala s-superfiċe tal-pjaneta Mars f'dan il-film tas-sena 2000; * ''Passion in the Desert'' – iż-żona ta' Wadi Rum intużat ukoll għal xi xeni f'dan il-film tal-1998; * ''The Face'' – il-film tal-[[BBC]] dwar it-tixbit mal-blat tax-xabbaturi pijunieri ta' Wadi Rum Tony Howard u Di Taylor; * ''Transformers: Revenge of the Fallen'' – Wadi Rum ġiet irrappreżentata taparsi l-[[Eġittu]]; * ''The Frankincense Trail'' – xeni mill-[[ferrovija]] u xi ġbid mill-ajru wkoll; * ''Prometheus'' – xeni għall-Pjaneta tal-[[Aljeni]];<ref>{{Ċita web|titlu=Return of the 'Alien' Mind|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/ridley-scott-prometheus-alien-324981|data=2012-05-16|data-aċċess=2021-03-07|lingwa=en|sit=The Hollywood Reporter}}</ref> * ''Krrish 3'' – il-filmat tal-kanzunetta ta' [[Bollywood]] ''Dil Tu Hi Bataa'' nġibed parzjalment f'Wadi Rum; * ''May in the Summer'' – il-film ta' [[Cherien Dabis]] kellu biċċiet twal fejn deher Wadi Rum; * ''The Last Days on Mars'' – inġibdu xi xeni esterni biex tiġi rrappreżentata s-superfiċe tal-pjaneta Mars għal dan il-film tal-2013;<ref>{{Ċita web|titlu=Ruairi Robinson, The Last Days On Mars|url=https://www.screendaily.com/features/ruairi-robinson-the-last-days-on-mars-/5056819.article|isem1=Leon|kunjom1=Forde2013-05-28T11:56:00+01:00|data-aċċess=2021-03-07|lingwa=en|sit=Screen}}</ref><ref>{{Ċita web|titlu=Last Days On Mars|url=https://www.screendaily.com/last-days-on-mars-/5044494.article|isem1=Contributing Editor Sarah|kunjom1=Cooper2012-07-19T09:00:00+01:00|data-aċċess=2021-03-07|lingwa=en|sit=Screen}}</ref> * ''The Martian'' – il-ġbid tal-film ta' [[Ridley Scott]] beda f'Marzu 2015 biex tiġi rrappreżentata s-superfiċe tal-pjaneta Mars;<ref>{{Ċita web|titlu=Ridley Scott's The Martian moves to Jordan|url=https://www.kftv.com/news/2015/01/27/ridley-scotts-the-martian-moves-to-jordan|data-aċċess=2021-03-07|sit=www.kftv.com}}</ref> * ''Theeb'' – il-biċċa l-kbira tal-film inġibed f'Wadi Rum kif ukoll f'[[Wadi Araba]]<ref>{{Ċita web|titlu=Naji Abu Nowar talks about exploring the Bedouin way of life in his first feature Theeb|url=https://www.thenationalnews.com/arts-culture/naji-abu-nowar-talks-about-exploring-the-bedouin-way-of-life-in-his-first-feature-theeb-1.282588|data=2014-08-25|data-aċċess=2021-03-07|lingwa=en|sit=The National}}</ref>; * ''Rogue One: A Star Wars Story'' – inġibdu xi xeni f'Wadi Rum għar-rappreżentazzjoni ta' Jedha;<ref>{{Ċita web|titlu=Rogue One: A Star Wars Story – The complete history, Part III|url=https://www.empireonline.com/movies/features/rogue-one-star-wars-story-complete-history-part-iii/|data-aċċess=2021-03-07|sit=Empire}}</ref> * ''Deserto de Revelação'' – inġibed filmat għall-album [[Brażil|Brażiljan]] ta' [[Diante do Trono]] fl-2017; * ''Aladdin'' – inġibdu xi xeni għall-film tal-2019 ibbażat fuq il-cartoons tad-Disney tal-1992 bl-istess isem; * ''Star Wars: The Rise of Skywalker –'' inġibdu xi xeni f'Wadi Rum għar-rappreżentazzjoni tal-pjaneta deżerta Pasaana;<ref>{{Ċita web|titlu=Star Wars: We Now Know the Name of The Rise of Skywalker's Desert Planet|url=https://www.cbr.com/star-wars-the-rise-of-skywalker-pasaana/|data=2019-05-22|data-aċċess=2021-03-07|lingwa=en-US|sit=CBR}}</ref> * ''Dune'' (2021) ''–'' inġibdu xi xeni f'Wadi Rum għar-rappreżentazzjoni tal-pjaneta deżerta Arrakis;<ref>{{Ċita web|titlu=Dune: Josh Brolin Reveals Arrakis Shooting Location in New Video|url=https://screenrant.com/dune-josh-brolin-reveals-arrakis-shooting-location-new-video/|data=2019-04-08|data-aċċess=2021-03-07|lingwa=en-US|sit=ScreenRant}}</ref> * ''Aadujeevitham'' – ix-xeni tad-deżert tal-film tal-2020 bil-[[Malayalam|Malajalam]] inġibdu l-iktar f'Wadi Rum.<ref>{{Ċita web|titlu=Prithviraj Sukumaran and ‘Aadujeevitham’ team to return to Kerala - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/prithviraj-sukumaran-and-aadujeevitham-team-to-return-to-kerala/articleshow/75850160.cms|data-aċċess=2021-03-07|lingwa=en|sit=The Times of India}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Mħallta]] [[Kategorija:Ġordan]] [[Kategorija:Widien]] [[Kategorija:Deżerti]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] qm0kyxc3ru91sw5oenxng82e2u5y39i 0 34089 331580 331577 2026-08-19T12:26:25Z ToniSant 4257 /* Awwissu */ +refs 331580 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}</ref> * 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref> * 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> * 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}</ref> * 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince & Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> * 20: [[George Callus]], 88, ko-fundatur tal-Comtec (twieled: 8 ta' Settembru 1937) <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu="Nimmissjak Immens, Għażiż" - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-23-2026.1122923|titlu=Announcements – January 23, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Frar == * 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}</ref> * 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista <ref> {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}</ref> * 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}</ref> == Marzu == * 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant <ref>{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}</ref> * 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tinghata-l-ahhar-tislima-lil-elio-lombardi-ikona-fid-drama-maltija/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lil Elio Lombardi … ikona fid-drama Maltija|kunjom=Camilleri|isem=Enrique|data=8 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> == April == * 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 11: [[Colin Willis]], 81, eks-kummissajru Awstraljan għal Malta u attur <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-13/local-news/Well-known-actor-Colin-Willis-passes-away-aged-81-6736288759|titlu=Well-known actor Colin Willis passes away aged 81 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-04-13}}</ref> * 12: [[Aurelio Belli]], 49, mużiċist u arranġatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/musician-mpo-manager-aurelio-belli-dies-aged-49.1126829|titlu=Musician and MPO manager Aurelio Belli dies, aged 49|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-04-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://slippedisc.com/2026/04/malta-mourns-maestro-49/|titlu=Malta mourns maestro, 49|kunjom=lebrecht|isem=Norman|data=12 April 2026|sit=Slipped Disc|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-12/local-news/Maestro-Aurelio-Belli-dies-aged-49-6736288731|titlu=Maestro Aurelio Belli dies, aged 49 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/140933/maestro_aurelio_belli_dies_at_49_|titlu=Maestro Aurelio Belli dies at 49|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=12 April 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-maestro-aurelio-belli/|titlu=Imut il-Maestro Aurelio Belli|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=12 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-is-surmast-aurelio-belli/|titlu=Imut is-Surmast Aurelio Belli|kunjom=|isem=|data=2026-04-12|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-maestro-aurelio-belli-fl-eta-ta-49-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Maestro Aurelio Belli fl-età ta’ 49 sena|kunjom=Sacco Baldacchino|isem=Kimberley|data=12 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/12/tithabbar-il-mewt-tas-surmast-aurelio-belli/|titlu=Titħabbar il-mewt tas-Surmast Aurelio Belli|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-12|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-maestro-aurelio-belli-jinghata-l-ahhar-tislima|titlu=Tislima lill-Maestro Aurelio Belli: “Mela s-silenzju b’ħajja ta’ noti”|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=18 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Desmond Morris]], 98, etoloġista Ingliż li għex f'Malta (1968–1974) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/desmond-morris-famous-zoologist-author-painter-malta-past-dies-98.1127264|titlu=Desmond Morris, famous zoologist, author and painter with Malta past, dies at 98|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-04-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> * 24: [[Mary Grech]], 88, attriċi u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-actress-mary-grech-dies-aged-88.1127413|titlu=Veteran actress Mary Grech dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-04-24|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-attrici-u-prezentatrici-mary-grech/|titlu=Tmut l-attriċi u preżentatriċi Mary Grech|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=24 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-eks-prezentattrici-televiziva-mary-grech/|titlu=Tmut l-eks preżentattriċi televiżiva Mary Grech|kunjom=Attard|isem=Francesca|data=2026-04-24|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/24/tmut-mary-grech-pijufniera-tax-xandir-u-fost-l-ewwel-ucuh-tat-televizjoni-maltija/|titlu=Tmut Mary Grech, attriċi, pijuniera tax-xandir u fost l-ewwel uċuħ tat-televiżjoni Maltija|kunjom=Abdilla|isem=Raymond|data=2026-04-24|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref> == Mejju == * 1: [[Dolindo Cassar]], 83, xandar u eks-president tas-[[Soċjetà Filarmonika La Stella]] u tat-[[Teatru Astra]] <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/tislima-lil-dolindo-cassar-li-ghadda-ghall-hajja-ta-dejjem-figura-li-halliet-marka-kbira-fil-kultura-ghawdxija/|titlu=Tislima Lil Dolindo Cassar Li Għadda Għall-Ħajja Ta’ Dejjem - Figura Li Ħalliet Marka Kbira Fil-Kultura Għawdxija|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-05-05|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.stgeorge.org.mt/events/funeral-of-dolindo-cassar/|titlu=Funeral of DOLINDO CASSAR|data=2026-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-dolindo-cassar.1129615|titlu=Appreciation: Dolindo Cassar|kunjom=Spiteri|isem=Charles|data=2026-06-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Noel Galea Bason]], 71, skultur <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/15/imut-l-artist-noel-galea-bason/|titlu=Imut l-artist Noel Galea Bason|kunjom=|isem=|data=2026-05-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/artist-noel-galea-bason-dies-aged-71.1128464|titlu=Artist Noel Galea Bason dies aged 71|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-05-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-noel-galea-bason-furjaniz-moghni-btalenti-artistici-varji/|titlu=Imut Noel Galea Bason, Furjaniż mogħni b’talenti artistiċi varji|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=15 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Norbert Ellul Vincenti]], 88, patri Franġiskan, għalliem u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/19/imut-p-norbert-ellul-vincenti-ofm/|titlu=Imut P. Norbert Ellul Vincenti OFM|kunjom=|isem=|data=2026-05-19|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-patri-norbert-ellul-vincenti/|titlu=Imut Patri Norbert Ellul Vincenti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=19 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 22: [[Franco Fenech]], 47, ko-eredi ta' Tumas Group <ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/franco-fenech-22-05-2026|titlu=Franco Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=22 Mejju 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tumas-group-director-franco-fenech-dies.1128869|titlu=Tumas Group heir Franco Fenech dies|kunjom=|isem=|data=2026-05-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142011/franco_fenech_yorgen_fenechs_older_brother_passes_away|titlu=Franco Fenech, Yorgen Fenech's older brother, passes away|kunjom=Farrugia|isem=Matthew|data=22 Mejju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/05/22/franco-fenech-dies-with-drug-overdose/|titlu=Franco Fenech dies by drug overdose|kunjom=Camilleri|isem=Mark|data=2026-05-22|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-07}}</ref> * 26: [[Benny Muscat]], 86, sid ta' diversi ristorant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/goodbye-nonno-renowned-restaurateur-benny-muscat-dies.1129052|titlu='Goodbye Nonno' – renowned restaurateur Benny Muscat dies|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-05-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-benny-muscat-il-qalb-wara-ta-marija-palazzo-pescatore-u-trattoria-del-nonno/|titlu=Imut Benny Muscat, il-qalb wara Ta’ Marija, Palazzo Pescatore u Trattoria del Nonno|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=26 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/benny-muscat-26-05-2026|titlu=Benny Muscat - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-28}}</ref> * 28: [[Rose Riolo]], 90, attriċi <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-eks-attrici-rose-riolo/|titlu=Tmut l-eks attriċi Rose Riolo|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=28 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-29-2026.1129195|titlu=Announcements – May 29, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-05-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> * 28: [[Ray Ghigo Laferla]], ??, imprenditur u DJ <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ray-ghigo-laferla-eks-dj-tal-griffin-u-fundatur-tal-ghigos-disco/|titlu=Imut Ray Ghigo Laferla, eks DJ tal-Griffin u fundatur tal-Ghigos Disco|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=29 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Ġunju == * 4: [[Jonathan Cardona]], 47, eks-CEO tal-[[Enemalta]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-enemalta-ceo-residency-malta-head-jonathan-cardona-dies.1129476|titlu=Former Enemalta CEO, Residency Malta head Jonathan Cardona dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-kap-ezekuttiv-tal-enemalta-u-residenza-malta-jonathan-cardona/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Kap Eżekuttiv tal-Enemalta u Residenza Malta Jonathan Cardona|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Ġunju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142318/former_joseph_muscat_aide_jonathan_cardona_passes_away_|titlu=Former Joseph Muscat aide Jonathan Cardona passes away|kunjom=Azzopardi|isem=Karl|data=4 Ġunju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-kap-tal-enemalta-u-tal-programm-tac-cittadinanza-jonathan-cardona/|titlu=Imut l-eks kap tal-Enemalta u tal-programm taċ-ċittadinanza Jonathan Cardona|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=4 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-il-pm-jinhasad-bil-mewt-ta-jonathan-cardona-waqt-il-gurament-tal-hatra-tal-membri-tal-kabinett/|titlu=ARA: il-PM jinħasad bil-mewt ta' Jonathan Cardona waqt il-ġurament tal-ħatra tal-membri tal-Kabinett|data=2026-06-04|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-04/local-news/CEO-of-Residency-Malta-Agency-Jonathan-Cardona-dies-6736290235|titlu=CEO of Residency Malta Agency, Jonathan Cardona, passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref> * 5: [[Olivia Dow]]: ??, żeffiena u għalliema tal-ballet <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/renowned-ballet-teacher-olivia-dow-dies.1129558|titlu=Renowned ballet teacher Olivia Dow dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-olivia-dow.1129901|titlu=Appreciation: Olivia Dow|kunjom=Chetcuti|isem=Kristina|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 8: [[Antonio Briguglio]], 91, referee tal-futbol <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-l-ex-referee-internazzjonali-tonio-briguglio/|titlu=Imut l-ex-referee internazzjonali Tonio Briguglio|kunjom=Cossai|isem=Peter|data=2026-06-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/sports/football/142408/former_referee_antonio_briguglio_dies_|titlu=Former referee Antonio Briguglio dies|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/06/08/maltese-legendary-referee-tonio-briguglio-dies-aged-91/|titlu=Maltese legendary referee Tonio Briguglio dies, aged 91|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2026-06-08|sit=SportsDesk|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Josephine Xuereb]], ??, attivita u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-pn-election-candidate-dies.1129912|titlu=Former PN election candidate dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/14/tithabbar-il-mewt-ta-josephine-xuereb/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Josephine Xuereb|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-14/local-news/Former-PN-candidate-Josephine-Xuereb-dies-6736290504|titlu=Former PN candidate Josephine Xuereb dies|data=14 Ġunju 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/17/josephine-xuereb-kienet-mara-li-uzat-it-talenti-taghha-biex-tkattar-il-gid/|titlu="Josephine Xuereb kienet mara li użat it-talenti tagħha biex tkattar il-ġid"|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-06-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 18: [[Helen Borg]], ??, eks President tal-Kunsill tal-Iskola għat-Tagħlim Tul il-Ħajja u eks Kap tal-Iskola Vincenzo Borg Brared, marda tal-Parkinson's <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/riptmut-helen-borg-eks-president-tal-kunsill-tal-iskola-ghat-taghlim-tul-il-hajja-u-eks-headteacher-ta-birkirkara/|titlu=Tmut Helen Borg, Eks President Tal-Kunsill Tal-Iskola Għat-Tagħlim Tul Il-Ħajja U Eks Headteacher Ta’ Birkirkara|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-06-19|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 21: [[Żeppi l-Ħafi|Joseph Fenech]], 71, kriminal magħruf bħala Żeppi l-Ħafi <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-fenech-known-zeppi-lhafi-dies-aged-71.1130234|titlu=Joseph Fenech, known as Żeppi l-Ħafi, dies aged 71|kunjom=|isem=|data=2026-06-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-joseph-fenech-maghruf-bhal-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech, magħruf bħal Żeppi l-Ħafi|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=21 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-joseph-fenech-maghruf-bhala-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech magħruf bħala Żeppi l-Ħafi|data=2026-06-21|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 22: [[Paul Fenech (kunsilleri)|Paul Fenech]], 79, kunsillier tas-Swieqi, artist u kowċ tal-basketball <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-swieqi-councillor-artist-basketball-coach-paul-fenech-dies.1130293|titlu=Former Swieqi councillor, artist and basketball coach, Paul Fenech dies aged 79|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-06-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/22/il-pn-isellem-il-memorja-ta-paul-fenech-li-serva-ghal-snin-twal-bhala-kunsillier-lokali-tal-pn-fi-swieqi/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta' Paul Fenech li serva għal snin twal bħala kunsillier lokali tal-PN fi Swieqi|kunjom=Borg|isem=Maria|data=2026-06-22|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/paul-fenech-22-06-2026|titlu=Paul Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-25}}</ref> * 29: [[Antoinette Miggiani]], 88, sopran u għalliema tal-kant <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-is-sopran-u-ghallieam-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tmut is-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/29/thabbret-il-mewt-tas-sopran-u-ghalliema-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tħabbret il-mewt tas-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/antoinette-miggiani-soprano-teacher-dies-aged-88.1130669|titlu=Antoinette Miggiani, soprano, teacher dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-29/local-news/Renowned-Maltese-soprano-and-vocal-teacher-Antoinette-Miggiani-dies-aged-88-6736290961|titlu=Renowned Maltese soprano and vocal teacher Antoinette Miggiani dies aged 88|data=29 June 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/antoinette-miggiani-29-06-2026|titlu=Antoinette Miggiani|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=30 Ġunju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=rn}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-antoinette-miggiani-19372026.1130913|titlu=Appreciation: Antoinette Miggiani (1937-2026)|kunjom=Said|isem=Mark|data=2026-07-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-05}}</ref> == Lulju == * 1: [[John Ripard Snr]], 96, baħħar Olimpiku <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-01/local-news/Sailing-icon-and-RMYC-Honorary-President-John-Ripard-Snr-Passes-Away-6736291009|titlu=Sailing icon and RMYC Honorary President John Ripard Snr dies, aged 96 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/john-ripard-snr-cofounder-rolex-middle-sea-race-dies-aged-96.1130762|titlu=John Ripard Snr, Olympian and co-founder of Rolex Middle Sea Race, dies aged 96|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-07-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/01/tithabbar-il-mewt-ta-john-ripard-pijunier-tal-ibburdjar-fmalta/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' John Ripard...pijunier tal-ibburdjar f'Malta|kunjom=|isem=|data=2026-07-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-3-2026.1130831|titlu=Announcements – July 3, 2026|data=3 Lulju 2026|sit=Times of Malta|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/john-c-ripard-01-07-2026|titlu=John C Ripard|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=3 Lulju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}</ref> * 3: [[Carmen Vella]], 79, kantanta u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-carmen-vella-li-kienet-kantanta-u-xandara-ma-radju-malta/|titlu=Tmut Carmen Vella li kienet kantanta u xandara ma’ Radju Malta|data=3 Lulju 2026|sit=TVMnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-u-xandara-carmen-vella/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kantanta u xandara Carmen Vella|kunjom=Cini|isem=Luana|data=3 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-il-kantanta-carmen-vella/|titlu=Tmut il-kantanta Carmen Vella|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=3 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/kelli-x-xorti-nipprezenta-maghha-ghal-diversi-snin-il-programm-tar-radju-maltin-biss-in-neputija-bmessagg-lil-carmen-vella-li-hallietna/|titlu=“Kelli X-Xorti Nippreżenta Magħha Għal Diversi Snin Il-Programm Tar-Radju Maltin Biss” – In-Neputija B’Messaġġ Lil Carmen Vella Li Ħallietna|kunjom=Grech|isem=Matthea|data=3 Lulju 2026|sit=Gwida|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|titlu=Farewell Carmen Vella - another icon of the Maltese song scene passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-07-04|sit=The Maltese Herald|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260704130639/https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|arkivju-data=2026-07-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sliema.news/local/carmen-vella-sliema-cabaret-legend-dies-at-79/|titlu=Carmen Vella, Sliema Cabaret Legend, Dies at 79|kunjom=Camilleri|isem=Paul|data=2026-07-04|sit=sliema.news|lingwa=en-MT|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-6-2026.1130957|titlu=Announcements – July 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-07-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.mt/obituary/carmen-portanier-03-07-2026|titlu=Carmen Portanier - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-08}}</ref> * 14: [[Ryan Spiteri]], 47, DJ, avvelenament aċċidentali mill-monossidu tal-karbonju <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/two-found-dead-parked-car-marsascala.1131404|titlu=Two found dead in parked car in Marsascala|kunjom=|isem=|data=2026-07-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dj-woman-died-accidental-carbon-monoxide-poisoning-probe-indicates.1131419|titlu=DJ and woman died of accidental carbon monoxide poisoning|kunjom=Zammit|isem=Mark Laurence|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-dj-ryan-spiteri-following-sudden-death.1131405|titlu=Tributes to DJ Ryan Spiteri after he is found dead in car with woman|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/ryan-spiteri-and-woman-believed-to-have-died-from-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Ryan Spiteri And Woman Believed To Have Died From Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/police-confirm-ryan-spiteri-and-woman-died-from-accidental-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Police Confirm Ryan Spiteri And Woman Died From Accidental Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/l-investigazzjoni-fil-mewt-taz-zewg-persuni-fkarozza-tindika-li-sehh-b-avvelenament-accidentali/|titlu=L-awtopsja turi li ż-żewġ persuni f'karozza f'Wied il-Għajn mietu b' avvelenament aċċidentali|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ragel-u-mara-jinstabu-mejta-fgaraxx-fwied-il-ghajn-eskluz-omicidju/|titlu=AĠĠORNAT: DJ Ryan Spiteri u mara ta' 41 sena jinstabu mejta f'garaxx f'Wied il-Għajn – eskluż omiċidju|data=2026-07-14|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri/|titlu=Titħabbar il-mewt tad-DJ maħbub Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-jsellem-il-memorja-ta-ryan-spiteri/|titlu=Il-Prim Ministru jsellem il-memorja ta’ Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/ragel-umara-jinstabu-mejta-fkarozza/|titlu="Mhu se ninsewk qatt" - qraba u ħbieb isellmu lil Ryan Spiteri wara l-mewt tiegħu|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/l-investigaturi-jemmnu-li-mietu-avvelenati-bil-carbon-monoxide-mill-ac-tal-karozza/|titlu=L-investigaturi jemmnu li mietu avvelenati bil-carbon monoxide mill-AC tal-karozza|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/eluf-ixxukkjati-bil-mewt-tad-dj-ryan-spiteri/|titlu=Eluf ixxukkjati bil-mewt tad-DJ Ryan Spiteri|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mara-u-ragel-jinstabu-mejta-fkarozza-pparkjata-fmarsaskala/|titlu=DJ u mara jmutu “b’avvelenament tal-monossidu tal-karbonju b’mod aċċidentali”|kunjom=Attard|isem=Charmaine|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mbikkma-u-mahsuda-bil-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri-strieh-fis-sliem/|titlu=Ħafna Mbikkma U Maħsuda Bil-Mewt Tad-DJ Maħbub Ryan Spiteri - Strieħ Fis-Sliem|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-07-14|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/court_and_police/143172/two_found_dead_in_car_in_marsaskala1|titlu=DJ Ryan Spiteri and woman died from carbon monoxide poisoning, death considered accidental|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=15 July 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-id-dj-ryan-spiteri-jinghata-l-ahhar-tislima/|titlu=Ara: Id-DJ Ryan Spiteri jingħata l-aħħar tislima|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=18 July 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 28: [[Anthony Spiteri]], ??, eks-membru tas-sigurtà tal-MFA <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/28/imut-anthony-spiteri-imlaqqam-bhala-jerry-lewis-li-ghal-snin-twal-hadem-bhala-membru-tas-sigurta-tal-mfa/|titlu=Imut Anthony Spiteri, imlaqqam bħala 'Jerry Lewis', li għal snin twal ħadem bħala membru tas-sigurtà tal-MFA|kunjom=Micallef|isem=Christian|data=2026-07-28|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-28}}</ref> == Awwissu == * 11: [[Norman Hamilton]], 85, xandar u negozjant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-broadcaster-norman-hamilton-dies-aged-85.1132535|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/kien-pedament-tax-xandir-fpajjizna-l-ewwel-reazzjonijiet-wara-l-mewt-tax-xandar-veteran-norman-hamilton/|titlu=“Kien pedament tax-xandir f’pajjiżna” – l-ewwel reazzjonijiet wara l-mewt tax-xandar veteran Norman Hamilton|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-u-l-partit-laburista-jsellmu-l-memorja-ta-norman-hamilton/|titlu=Il-Prim Ministru u l-Partit Laburista jsellmu l-memorja ta’ Norman Hamilton|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-norman-hamilton-pijunier-tax-xandir-fmalta/|titlu=Imut Norman Hamilton, pijunier tax-xandir f’Malta|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/norman-hamilton-imut-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Norman Hamilton imut fl-età ta’ 85 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-08-11/local-news/Veteran-broadcaster-Norman-Hamilton-dies-aged-85-6736292052|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/11/thabbret-il-mewt-tal-eks-prezentatur-televiziv-norman-hamilton-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-eks preżentatur televiżiv Norman Hamilton fl-età ta' 85 sena|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143727/veteran_broadcaster_and_former_ambassador_norman_hamilton_dead_at_85|titlu=Veteran broadcaster and former ambassador Norman Hamilton dead at 85|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-13-2026.1132660|titlu=Announcements – August 13, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-13|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ikbar-vokazzjoni-ta-norman-kienet-il-familja/|titlu=Ara: “L-ikbar vokazzjoni ta’ Norman kienet il-familja”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=14 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 12: [[Nazju Cassar]], 74, Kunsillier f'isem il-Partit Nazzjonalista fir-Rabat sa mit-twaqqif tal-Kunsilli Lokali <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/12/tithabbar-il-mewt-tal-kunsillier-tal-pn-fir-rabat-nazju-cassar/}}</ref> * 13: [[Raymond Chetcuti]], 66, eks-Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-raymond-chetcuti-ex-direttur-generali-fil-qasam-socjali-fl-eta-ta-66-sena/|titlu=Imut Raymond Chetcuti, ex Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali fl-età ta' 66 sena|data=2026-08-13|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ragel-umli-ta-qalb-kbira-u-bgentilezza-li-ma-tinsa-qatt-imut-raymond-chetcuti/|titlu=“Raġel umli, ta’ qalb kbira u b’ġentilezza li ma tinsa qatt”: imut Raymond Chetcuti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=13 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Charles Demicoli]], 80, eks-spettur tal-pulizija u attivist politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/ex-police-inspector-pn-activist-charles-demicoli-dies-aged-80.1132824|titlu=Ex police inspector and PN activist Charles Demicoli dies aged 80|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/16/il-pn-isellem-il-memorja-ta-charles-demicoli/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta’ Charles Demicoli|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-16}}</ref> * 17: [[Lino Cauchi (mużiċist)|Lino Cauchi]], 76, mużiċist (twieled fit-30 ta' Novembru 1949) <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-lino-cauchi-wiehed-mill-pijunieri-tal-jazz-malti/|titlu=Imut Lino Cauchi, wieħed mill-pijunieri tal-jazz Malti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/muzicist-rispettat-li-tani-kompozizzjonijiet-mill-isbah-paul-giordimaina-isellem-lil-lino-cauchi/|titlu="Mużiċist Rispettat Li Tani Kompożizzjonijiet Mill-Isbaħ" – Paul Giordimaina Isellem Lil Lino Cauchi|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-08-17|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-17}}</ref> * 17: [[John Lowell]], 90, bankier, eks-chairman tat-Teatru Manoel u ambaxxatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-manoel-theatre-chairman-ambassador-john-lowell-dies.1132874|titlu=Former Manoel Theatre chairman, ambassador John Lowell dies|kunjom=|isem=|data=2026-08-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-19-2026.1132911|titlu=Announcements – August 19, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> * 19: [[Ġorġ Mallia]], 68, akkademiku, karikaturist u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/cartoonist-author-gorg-mallia-dies-aged-68.1132924|titlu=Academic, cartoonist and author Ġorġ Mallia dies aged 68|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-prof-gorg-mallia/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Prof. Ġorġ Mallia|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=19 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-akkademiku-gorg-mallia-fl-eta-ta-68-sena/|titlu=Imut l-akkademiku Ġorġ Mallia fl-età ta' 68 sena|data=2026-08-19|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://maltadaily.mt/articles/author-trevor-zahra-pays-tribute-to-late-or-mallia|titlu=Trevor Zahra’s Tribute To Late Ġorġ Mallia|data=2026-08-19|sit=MaltaDaily|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143846/cartoonist_or_mallia_draws_his_last_smile_at_68|titlu=Cartoonist Ġorġ Mallia draws his last smile at 68|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=19 Awwissu 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> == Ara aktar == * [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026 == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2026|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] 604u7oh5wtmo31333x5uj8isjsvx1xf 331638 331580 2026-08-20T10:49:48Z ToniSant 4257 /* Awwissu */ +ref 331638 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}</ref> * 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref> * 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> * 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}</ref> * 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince & Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> * 20: [[George Callus]], 88, ko-fundatur tal-Comtec (twieled: 8 ta' Settembru 1937) <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu="Nimmissjak Immens, Għażiż" - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-23-2026.1122923|titlu=Announcements – January 23, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Frar == * 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}</ref> * 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista <ref> {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}</ref> * 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}</ref> == Marzu == * 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant <ref>{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}</ref> * 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tinghata-l-ahhar-tislima-lil-elio-lombardi-ikona-fid-drama-maltija/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lil Elio Lombardi … ikona fid-drama Maltija|kunjom=Camilleri|isem=Enrique|data=8 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> == April == * 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 11: [[Colin Willis]], 81, eks-kummissajru Awstraljan għal Malta u attur <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-13/local-news/Well-known-actor-Colin-Willis-passes-away-aged-81-6736288759|titlu=Well-known actor Colin Willis passes away aged 81 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-04-13}}</ref> * 12: [[Aurelio Belli]], 49, mużiċist u arranġatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/musician-mpo-manager-aurelio-belli-dies-aged-49.1126829|titlu=Musician and MPO manager Aurelio Belli dies, aged 49|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-04-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://slippedisc.com/2026/04/malta-mourns-maestro-49/|titlu=Malta mourns maestro, 49|kunjom=lebrecht|isem=Norman|data=12 April 2026|sit=Slipped Disc|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-12/local-news/Maestro-Aurelio-Belli-dies-aged-49-6736288731|titlu=Maestro Aurelio Belli dies, aged 49 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/140933/maestro_aurelio_belli_dies_at_49_|titlu=Maestro Aurelio Belli dies at 49|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=12 April 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-maestro-aurelio-belli/|titlu=Imut il-Maestro Aurelio Belli|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=12 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-is-surmast-aurelio-belli/|titlu=Imut is-Surmast Aurelio Belli|kunjom=|isem=|data=2026-04-12|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-maestro-aurelio-belli-fl-eta-ta-49-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Maestro Aurelio Belli fl-età ta’ 49 sena|kunjom=Sacco Baldacchino|isem=Kimberley|data=12 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/12/tithabbar-il-mewt-tas-surmast-aurelio-belli/|titlu=Titħabbar il-mewt tas-Surmast Aurelio Belli|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-12|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-maestro-aurelio-belli-jinghata-l-ahhar-tislima|titlu=Tislima lill-Maestro Aurelio Belli: “Mela s-silenzju b’ħajja ta’ noti”|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=18 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Desmond Morris]], 98, etoloġista Ingliż li għex f'Malta (1968–1974) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/desmond-morris-famous-zoologist-author-painter-malta-past-dies-98.1127264|titlu=Desmond Morris, famous zoologist, author and painter with Malta past, dies at 98|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-04-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> * 24: [[Mary Grech]], 88, attriċi u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-actress-mary-grech-dies-aged-88.1127413|titlu=Veteran actress Mary Grech dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-04-24|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-attrici-u-prezentatrici-mary-grech/|titlu=Tmut l-attriċi u preżentatriċi Mary Grech|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=24 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-eks-prezentattrici-televiziva-mary-grech/|titlu=Tmut l-eks preżentattriċi televiżiva Mary Grech|kunjom=Attard|isem=Francesca|data=2026-04-24|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/24/tmut-mary-grech-pijufniera-tax-xandir-u-fost-l-ewwel-ucuh-tat-televizjoni-maltija/|titlu=Tmut Mary Grech, attriċi, pijuniera tax-xandir u fost l-ewwel uċuħ tat-televiżjoni Maltija|kunjom=Abdilla|isem=Raymond|data=2026-04-24|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref> == Mejju == * 1: [[Dolindo Cassar]], 83, xandar u eks-president tas-[[Soċjetà Filarmonika La Stella]] u tat-[[Teatru Astra]] <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/tislima-lil-dolindo-cassar-li-ghadda-ghall-hajja-ta-dejjem-figura-li-halliet-marka-kbira-fil-kultura-ghawdxija/|titlu=Tislima Lil Dolindo Cassar Li Għadda Għall-Ħajja Ta’ Dejjem - Figura Li Ħalliet Marka Kbira Fil-Kultura Għawdxija|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-05-05|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.stgeorge.org.mt/events/funeral-of-dolindo-cassar/|titlu=Funeral of DOLINDO CASSAR|data=2026-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-dolindo-cassar.1129615|titlu=Appreciation: Dolindo Cassar|kunjom=Spiteri|isem=Charles|data=2026-06-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Noel Galea Bason]], 71, skultur <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/15/imut-l-artist-noel-galea-bason/|titlu=Imut l-artist Noel Galea Bason|kunjom=|isem=|data=2026-05-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/artist-noel-galea-bason-dies-aged-71.1128464|titlu=Artist Noel Galea Bason dies aged 71|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-05-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-noel-galea-bason-furjaniz-moghni-btalenti-artistici-varji/|titlu=Imut Noel Galea Bason, Furjaniż mogħni b’talenti artistiċi varji|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=15 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Norbert Ellul Vincenti]], 88, patri Franġiskan, għalliem u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/19/imut-p-norbert-ellul-vincenti-ofm/|titlu=Imut P. Norbert Ellul Vincenti OFM|kunjom=|isem=|data=2026-05-19|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-patri-norbert-ellul-vincenti/|titlu=Imut Patri Norbert Ellul Vincenti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=19 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 22: [[Franco Fenech]], 47, ko-eredi ta' Tumas Group <ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/franco-fenech-22-05-2026|titlu=Franco Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=22 Mejju 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tumas-group-director-franco-fenech-dies.1128869|titlu=Tumas Group heir Franco Fenech dies|kunjom=|isem=|data=2026-05-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142011/franco_fenech_yorgen_fenechs_older_brother_passes_away|titlu=Franco Fenech, Yorgen Fenech's older brother, passes away|kunjom=Farrugia|isem=Matthew|data=22 Mejju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/05/22/franco-fenech-dies-with-drug-overdose/|titlu=Franco Fenech dies by drug overdose|kunjom=Camilleri|isem=Mark|data=2026-05-22|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-07}}</ref> * 26: [[Benny Muscat]], 86, sid ta' diversi ristorant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/goodbye-nonno-renowned-restaurateur-benny-muscat-dies.1129052|titlu='Goodbye Nonno' – renowned restaurateur Benny Muscat dies|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-05-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-benny-muscat-il-qalb-wara-ta-marija-palazzo-pescatore-u-trattoria-del-nonno/|titlu=Imut Benny Muscat, il-qalb wara Ta’ Marija, Palazzo Pescatore u Trattoria del Nonno|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=26 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/benny-muscat-26-05-2026|titlu=Benny Muscat - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-28}}</ref> * 28: [[Rose Riolo]], 90, attriċi <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-eks-attrici-rose-riolo/|titlu=Tmut l-eks attriċi Rose Riolo|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=28 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-29-2026.1129195|titlu=Announcements – May 29, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-05-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> * 28: [[Ray Ghigo Laferla]], ??, imprenditur u DJ <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ray-ghigo-laferla-eks-dj-tal-griffin-u-fundatur-tal-ghigos-disco/|titlu=Imut Ray Ghigo Laferla, eks DJ tal-Griffin u fundatur tal-Ghigos Disco|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=29 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Ġunju == * 4: [[Jonathan Cardona]], 47, eks-CEO tal-[[Enemalta]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-enemalta-ceo-residency-malta-head-jonathan-cardona-dies.1129476|titlu=Former Enemalta CEO, Residency Malta head Jonathan Cardona dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-kap-ezekuttiv-tal-enemalta-u-residenza-malta-jonathan-cardona/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Kap Eżekuttiv tal-Enemalta u Residenza Malta Jonathan Cardona|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Ġunju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142318/former_joseph_muscat_aide_jonathan_cardona_passes_away_|titlu=Former Joseph Muscat aide Jonathan Cardona passes away|kunjom=Azzopardi|isem=Karl|data=4 Ġunju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-kap-tal-enemalta-u-tal-programm-tac-cittadinanza-jonathan-cardona/|titlu=Imut l-eks kap tal-Enemalta u tal-programm taċ-ċittadinanza Jonathan Cardona|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=4 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-il-pm-jinhasad-bil-mewt-ta-jonathan-cardona-waqt-il-gurament-tal-hatra-tal-membri-tal-kabinett/|titlu=ARA: il-PM jinħasad bil-mewt ta' Jonathan Cardona waqt il-ġurament tal-ħatra tal-membri tal-Kabinett|data=2026-06-04|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-04/local-news/CEO-of-Residency-Malta-Agency-Jonathan-Cardona-dies-6736290235|titlu=CEO of Residency Malta Agency, Jonathan Cardona, passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref> * 5: [[Olivia Dow]]: ??, żeffiena u għalliema tal-ballet <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/renowned-ballet-teacher-olivia-dow-dies.1129558|titlu=Renowned ballet teacher Olivia Dow dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-olivia-dow.1129901|titlu=Appreciation: Olivia Dow|kunjom=Chetcuti|isem=Kristina|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 8: [[Antonio Briguglio]], 91, referee tal-futbol <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-l-ex-referee-internazzjonali-tonio-briguglio/|titlu=Imut l-ex-referee internazzjonali Tonio Briguglio|kunjom=Cossai|isem=Peter|data=2026-06-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/sports/football/142408/former_referee_antonio_briguglio_dies_|titlu=Former referee Antonio Briguglio dies|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/06/08/maltese-legendary-referee-tonio-briguglio-dies-aged-91/|titlu=Maltese legendary referee Tonio Briguglio dies, aged 91|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2026-06-08|sit=SportsDesk|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Josephine Xuereb]], ??, attivita u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-pn-election-candidate-dies.1129912|titlu=Former PN election candidate dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/14/tithabbar-il-mewt-ta-josephine-xuereb/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Josephine Xuereb|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-14/local-news/Former-PN-candidate-Josephine-Xuereb-dies-6736290504|titlu=Former PN candidate Josephine Xuereb dies|data=14 Ġunju 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/17/josephine-xuereb-kienet-mara-li-uzat-it-talenti-taghha-biex-tkattar-il-gid/|titlu="Josephine Xuereb kienet mara li użat it-talenti tagħha biex tkattar il-ġid"|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-06-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 18: [[Helen Borg]], ??, eks President tal-Kunsill tal-Iskola għat-Tagħlim Tul il-Ħajja u eks Kap tal-Iskola Vincenzo Borg Brared, marda tal-Parkinson's <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/riptmut-helen-borg-eks-president-tal-kunsill-tal-iskola-ghat-taghlim-tul-il-hajja-u-eks-headteacher-ta-birkirkara/|titlu=Tmut Helen Borg, Eks President Tal-Kunsill Tal-Iskola Għat-Tagħlim Tul Il-Ħajja U Eks Headteacher Ta’ Birkirkara|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-06-19|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 21: [[Żeppi l-Ħafi|Joseph Fenech]], 71, kriminal magħruf bħala Żeppi l-Ħafi <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-fenech-known-zeppi-lhafi-dies-aged-71.1130234|titlu=Joseph Fenech, known as Żeppi l-Ħafi, dies aged 71|kunjom=|isem=|data=2026-06-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-joseph-fenech-maghruf-bhal-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech, magħruf bħal Żeppi l-Ħafi|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=21 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-joseph-fenech-maghruf-bhala-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech magħruf bħala Żeppi l-Ħafi|data=2026-06-21|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 22: [[Paul Fenech (kunsilleri)|Paul Fenech]], 79, kunsillier tas-Swieqi, artist u kowċ tal-basketball <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-swieqi-councillor-artist-basketball-coach-paul-fenech-dies.1130293|titlu=Former Swieqi councillor, artist and basketball coach, Paul Fenech dies aged 79|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-06-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/22/il-pn-isellem-il-memorja-ta-paul-fenech-li-serva-ghal-snin-twal-bhala-kunsillier-lokali-tal-pn-fi-swieqi/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta' Paul Fenech li serva għal snin twal bħala kunsillier lokali tal-PN fi Swieqi|kunjom=Borg|isem=Maria|data=2026-06-22|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/paul-fenech-22-06-2026|titlu=Paul Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-25}}</ref> * 29: [[Antoinette Miggiani]], 88, sopran u għalliema tal-kant <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-is-sopran-u-ghallieam-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tmut is-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/29/thabbret-il-mewt-tas-sopran-u-ghalliema-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tħabbret il-mewt tas-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/antoinette-miggiani-soprano-teacher-dies-aged-88.1130669|titlu=Antoinette Miggiani, soprano, teacher dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-29/local-news/Renowned-Maltese-soprano-and-vocal-teacher-Antoinette-Miggiani-dies-aged-88-6736290961|titlu=Renowned Maltese soprano and vocal teacher Antoinette Miggiani dies aged 88|data=29 June 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/antoinette-miggiani-29-06-2026|titlu=Antoinette Miggiani|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=30 Ġunju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=rn}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-antoinette-miggiani-19372026.1130913|titlu=Appreciation: Antoinette Miggiani (1937-2026)|kunjom=Said|isem=Mark|data=2026-07-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-05}}</ref> == Lulju == * 1: [[John Ripard Snr]], 96, baħħar Olimpiku <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-01/local-news/Sailing-icon-and-RMYC-Honorary-President-John-Ripard-Snr-Passes-Away-6736291009|titlu=Sailing icon and RMYC Honorary President John Ripard Snr dies, aged 96 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/john-ripard-snr-cofounder-rolex-middle-sea-race-dies-aged-96.1130762|titlu=John Ripard Snr, Olympian and co-founder of Rolex Middle Sea Race, dies aged 96|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-07-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/01/tithabbar-il-mewt-ta-john-ripard-pijunier-tal-ibburdjar-fmalta/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' John Ripard...pijunier tal-ibburdjar f'Malta|kunjom=|isem=|data=2026-07-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-3-2026.1130831|titlu=Announcements – July 3, 2026|data=3 Lulju 2026|sit=Times of Malta|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/john-c-ripard-01-07-2026|titlu=John C Ripard|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=3 Lulju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}</ref> * 3: [[Carmen Vella]], 79, kantanta u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-carmen-vella-li-kienet-kantanta-u-xandara-ma-radju-malta/|titlu=Tmut Carmen Vella li kienet kantanta u xandara ma’ Radju Malta|data=3 Lulju 2026|sit=TVMnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-u-xandara-carmen-vella/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kantanta u xandara Carmen Vella|kunjom=Cini|isem=Luana|data=3 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-il-kantanta-carmen-vella/|titlu=Tmut il-kantanta Carmen Vella|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=3 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/kelli-x-xorti-nipprezenta-maghha-ghal-diversi-snin-il-programm-tar-radju-maltin-biss-in-neputija-bmessagg-lil-carmen-vella-li-hallietna/|titlu=“Kelli X-Xorti Nippreżenta Magħha Għal Diversi Snin Il-Programm Tar-Radju Maltin Biss” – In-Neputija B’Messaġġ Lil Carmen Vella Li Ħallietna|kunjom=Grech|isem=Matthea|data=3 Lulju 2026|sit=Gwida|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|titlu=Farewell Carmen Vella - another icon of the Maltese song scene passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-07-04|sit=The Maltese Herald|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260704130639/https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|arkivju-data=2026-07-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sliema.news/local/carmen-vella-sliema-cabaret-legend-dies-at-79/|titlu=Carmen Vella, Sliema Cabaret Legend, Dies at 79|kunjom=Camilleri|isem=Paul|data=2026-07-04|sit=sliema.news|lingwa=en-MT|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-6-2026.1130957|titlu=Announcements – July 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-07-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.mt/obituary/carmen-portanier-03-07-2026|titlu=Carmen Portanier - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-08}}</ref> * 14: [[Ryan Spiteri]], 47, DJ, avvelenament aċċidentali mill-monossidu tal-karbonju <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/two-found-dead-parked-car-marsascala.1131404|titlu=Two found dead in parked car in Marsascala|kunjom=|isem=|data=2026-07-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dj-woman-died-accidental-carbon-monoxide-poisoning-probe-indicates.1131419|titlu=DJ and woman died of accidental carbon monoxide poisoning|kunjom=Zammit|isem=Mark Laurence|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-dj-ryan-spiteri-following-sudden-death.1131405|titlu=Tributes to DJ Ryan Spiteri after he is found dead in car with woman|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/ryan-spiteri-and-woman-believed-to-have-died-from-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Ryan Spiteri And Woman Believed To Have Died From Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/police-confirm-ryan-spiteri-and-woman-died-from-accidental-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Police Confirm Ryan Spiteri And Woman Died From Accidental Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/l-investigazzjoni-fil-mewt-taz-zewg-persuni-fkarozza-tindika-li-sehh-b-avvelenament-accidentali/|titlu=L-awtopsja turi li ż-żewġ persuni f'karozza f'Wied il-Għajn mietu b' avvelenament aċċidentali|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ragel-u-mara-jinstabu-mejta-fgaraxx-fwied-il-ghajn-eskluz-omicidju/|titlu=AĠĠORNAT: DJ Ryan Spiteri u mara ta' 41 sena jinstabu mejta f'garaxx f'Wied il-Għajn – eskluż omiċidju|data=2026-07-14|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri/|titlu=Titħabbar il-mewt tad-DJ maħbub Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-jsellem-il-memorja-ta-ryan-spiteri/|titlu=Il-Prim Ministru jsellem il-memorja ta’ Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/ragel-umara-jinstabu-mejta-fkarozza/|titlu="Mhu se ninsewk qatt" - qraba u ħbieb isellmu lil Ryan Spiteri wara l-mewt tiegħu|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/l-investigaturi-jemmnu-li-mietu-avvelenati-bil-carbon-monoxide-mill-ac-tal-karozza/|titlu=L-investigaturi jemmnu li mietu avvelenati bil-carbon monoxide mill-AC tal-karozza|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/eluf-ixxukkjati-bil-mewt-tad-dj-ryan-spiteri/|titlu=Eluf ixxukkjati bil-mewt tad-DJ Ryan Spiteri|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mara-u-ragel-jinstabu-mejta-fkarozza-pparkjata-fmarsaskala/|titlu=DJ u mara jmutu “b’avvelenament tal-monossidu tal-karbonju b’mod aċċidentali”|kunjom=Attard|isem=Charmaine|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mbikkma-u-mahsuda-bil-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri-strieh-fis-sliem/|titlu=Ħafna Mbikkma U Maħsuda Bil-Mewt Tad-DJ Maħbub Ryan Spiteri - Strieħ Fis-Sliem|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-07-14|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/court_and_police/143172/two_found_dead_in_car_in_marsaskala1|titlu=DJ Ryan Spiteri and woman died from carbon monoxide poisoning, death considered accidental|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=15 July 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-id-dj-ryan-spiteri-jinghata-l-ahhar-tislima/|titlu=Ara: Id-DJ Ryan Spiteri jingħata l-aħħar tislima|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=18 July 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 28: [[Anthony Spiteri]], ??, eks-membru tas-sigurtà tal-MFA <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/28/imut-anthony-spiteri-imlaqqam-bhala-jerry-lewis-li-ghal-snin-twal-hadem-bhala-membru-tas-sigurta-tal-mfa/|titlu=Imut Anthony Spiteri, imlaqqam bħala 'Jerry Lewis', li għal snin twal ħadem bħala membru tas-sigurtà tal-MFA|kunjom=Micallef|isem=Christian|data=2026-07-28|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-28}}</ref> == Awwissu == * 11: [[Norman Hamilton]], 85, xandar u negozjant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-broadcaster-norman-hamilton-dies-aged-85.1132535|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/kien-pedament-tax-xandir-fpajjizna-l-ewwel-reazzjonijiet-wara-l-mewt-tax-xandar-veteran-norman-hamilton/|titlu=“Kien pedament tax-xandir f’pajjiżna” – l-ewwel reazzjonijiet wara l-mewt tax-xandar veteran Norman Hamilton|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-u-l-partit-laburista-jsellmu-l-memorja-ta-norman-hamilton/|titlu=Il-Prim Ministru u l-Partit Laburista jsellmu l-memorja ta’ Norman Hamilton|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-norman-hamilton-pijunier-tax-xandir-fmalta/|titlu=Imut Norman Hamilton, pijunier tax-xandir f’Malta|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/norman-hamilton-imut-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Norman Hamilton imut fl-età ta’ 85 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-08-11/local-news/Veteran-broadcaster-Norman-Hamilton-dies-aged-85-6736292052|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/11/thabbret-il-mewt-tal-eks-prezentatur-televiziv-norman-hamilton-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-eks preżentatur televiżiv Norman Hamilton fl-età ta' 85 sena|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143727/veteran_broadcaster_and_former_ambassador_norman_hamilton_dead_at_85|titlu=Veteran broadcaster and former ambassador Norman Hamilton dead at 85|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-13-2026.1132660|titlu=Announcements – August 13, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-13|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ikbar-vokazzjoni-ta-norman-kienet-il-familja/|titlu=Ara: “L-ikbar vokazzjoni ta’ Norman kienet il-familja”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=14 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 12: [[Nazju Cassar]], 74, Kunsillier f'isem il-Partit Nazzjonalista fir-Rabat sa mit-twaqqif tal-Kunsilli Lokali <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/12/tithabbar-il-mewt-tal-kunsillier-tal-pn-fir-rabat-nazju-cassar/}}</ref> * 13: [[Raymond Chetcuti]], 66, eks-Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-raymond-chetcuti-ex-direttur-generali-fil-qasam-socjali-fl-eta-ta-66-sena/|titlu=Imut Raymond Chetcuti, ex Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali fl-età ta' 66 sena|data=2026-08-13|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ragel-umli-ta-qalb-kbira-u-bgentilezza-li-ma-tinsa-qatt-imut-raymond-chetcuti/|titlu=“Raġel umli, ta’ qalb kbira u b’ġentilezza li ma tinsa qatt”: imut Raymond Chetcuti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=13 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Charles Demicoli]], 80, eks-spettur tal-pulizija u attivist politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/ex-police-inspector-pn-activist-charles-demicoli-dies-aged-80.1132824|titlu=Ex police inspector and PN activist Charles Demicoli dies aged 80|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/16/il-pn-isellem-il-memorja-ta-charles-demicoli/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta’ Charles Demicoli|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-16}}</ref> * 17: [[Lino Cauchi (mużiċist)|Lino Cauchi]], 76, mużiċist (twieled fit-30 ta' Novembru 1949) <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-lino-cauchi-wiehed-mill-pijunieri-tal-jazz-malti/|titlu=Imut Lino Cauchi, wieħed mill-pijunieri tal-jazz Malti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/muzicist-rispettat-li-tani-kompozizzjonijiet-mill-isbah-paul-giordimaina-isellem-lil-lino-cauchi/|titlu="Mużiċist Rispettat Li Tani Kompożizzjonijiet Mill-Isbaħ" – Paul Giordimaina Isellem Lil Lino Cauchi|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-08-17|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-17}}</ref> * 17: [[John Lowell]], 90, bankier, eks-chairman tat-Teatru Manoel u ambaxxatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-manoel-theatre-chairman-ambassador-john-lowell-dies.1132874|titlu=Former Manoel Theatre chairman, ambassador John Lowell dies|kunjom=|isem=|data=2026-08-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-19-2026.1132911|titlu=Announcements – August 19, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> * 19: [[Ġorġ Mallia]], 68, akkademiku, karikaturist u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/cartoonist-author-gorg-mallia-dies-aged-68.1132924|titlu=Academic, cartoonist and author Ġorġ Mallia dies aged 68|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-prof-gorg-mallia/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Prof. Ġorġ Mallia|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=19 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-akkademiku-gorg-mallia-fl-eta-ta-68-sena/|titlu=Imut l-akkademiku Ġorġ Mallia fl-età ta' 68 sena|data=2026-08-19|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://maltadaily.mt/articles/author-trevor-zahra-pays-tribute-to-late-or-mallia|titlu=Trevor Zahra’s Tribute To Late Ġorġ Mallia|data=2026-08-19|sit=MaltaDaily|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143846/cartoonist_or_mallia_draws_his_last_smile_at_68|titlu=Cartoonist Ġorġ Mallia draws his last smile at 68|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=19 Awwissu 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/gorg-mallia-jhalli-warajh-wirt-fl-arti-il-komunikazzjoni-u-l-edukazzjoni/|titlu=Ġorġ Mallia jħalli warajh wirt fl-arti, il-komunikazzjoni u l-edukazzjoni|kunjom=Mallia|isem=Maria Christina|data=2026-08-20|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == Ara aktar == * [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026 == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2026|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] 4b7x0xq7ydk58a0gj3dm1x4gdzklepo 0 34560 331581 2026-08-19T13:48:51Z Trigcly 17859 Kontenut, stampi, kwotazzjonijiet u ħoloq 331581 wikitext text/x-wiki [[Stampa:OkefenokeeNWR1.jpg|daqsminuri|Inżul ix-[[xemx]] fl-artijiet bassasa tar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee.]] Ir-'''Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee''' huwa refuġju nazzjonali tan-natura selvaġġa ta' 402,000 akru (1,627&#x20;km²) li jinsab f'Charlton, Ware, u l-Kontej ta' Clinch f'Georgia, u l-Kontea ta' Baker fi Florida, l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Ir-refuġju jiġi amministrat mill-uffiċċji fi Folkston, Georgia. Ir-refuġju ġie stabbilit fl-1937 biex jiġu protetti l-biċċa l-kbira tal-438,000 akru (1,770 km²) fl-Art Bassasa ta' Okefenokee. L-isem "Okefenokee", spiss [[Traduzzjoni|tradott]] bħala "l-art tal-ħamrija li tirtogħod", x'aktarx li oriġina mill-Hitchiti ''oki fanôːki'' ("ilma jbaqbaq"). Kważi 400,000 ruħ iżuru r-refuġju kull sena, u b'hekk huwa s-16-il l-iktar refuġju li jżuruh nies fis-Sistema ta' Refuġji Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa. Dan ir-refuġju huwa l-ikbar wieħed li jinsab fi stat tal-Punent. Fl-1999, l-impatt ekonomiku tat-turiżmu f'Charlton, Ware, u fil-Kontej ta' Clinch f'Georgia qabeż is-$67 miljun. Ir-refuġju jimpjega 16-il ruħ b'baġit ta' $1,451,000 għas-sena fiskali 2005. Ir-refuġju jamministra wkoll ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa tal-Lag ta' Banks. == [[Storja]] == [[Stampa:Okefenokee National Wildlife Refuge sign, Charlton County, GA, US.jpg|daqsminuri|It-tabella tar-refuġju.]] L-art bassasa għandha storja [[Bniedem|umana]] rikka, li tinkludi l-insedjament tal-Amerikani Nattivi, l-esplorazzjonijiet mill-[[Ewropa|Ewropej]], tentattiv enormi ta' drenaġġ, u ħsad intensiv tas-siġar għall-[[injam]]. L-Amerikani Nattivi insedjaw l-art bassasa ta' Okefenokee diġà fl-2500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. Il-popli tal-Kultura ta' Deptford, tal-Kultura ta' Swift Creek u tal-Kultura tal-Gżira ta' Weeden okkupaw xi siti fi ħdan l-art bassasa ta' Okefenokee. L-aħħar tribù li fittxet il-kenn fl-art bassasa kienet dik tas-Seminoles. It-truppi mmexxija mill-Ġeneral Charles Rinaldo Floyd matul it-Tieni Gwerra kontra s-Seminoles, li saret fl-1838–1842, temmew l-era tal-Amerikani Nattivi fl-art bassasa ta' Okefenokee. Il-Kumpanija tal-Kanal ta' Suwannee xtrat 238,120 akru (963.6 km²) mill-art bassasa ta' Okefenokee mill-Istat ta' Georgia fl-1891 biex isir id-drenaġġ tal-art għat-tkabbir tar-ross, tal-kannamiela u tal-pjantaġġuni tal-qoton. Dan it-tentattiv falla, u minflok il-kumpanija bdiet taqta' s-siġar għall-injam b'mod industrijali bħala sors ta' introjtu. Il-Kaptan Henry Jackson u l-ekwipaġġ tiegħu qattgħu 3 snin iħaffru l-Kanal ta' Suwannee twil 11.5-il mil (18.5-il kilometru) fl-art bassasa. Ir-reċessjonijiet ekonomiċi wasslu għall-falliment tal-kumpanija u eventwalment għall-bejgħ tal-art lil Charles Hebard fl-1901. L-operazzjonijiet tal-qtugħ tas-siġar għall-injam iffukaw fuq iċ-ċipress u bdew fl-1909 wara li nbniet linja ferrovjarja fil-Majjistral tal-art bassasa. Sal-1927 tneħħew iktar minn 431 miljun pied (1,020,000 m3) ta' injam mill-art bassasa ta' Okefenokee, meta mbagħad l-operazzjonijiet tal-qtugħ tas-siġar għall-injam twaqqfu. Is-Soċjetà tal-Preservazzjoni ta' Okefenokee, li ffurmat fl-1918, ippromwoviet l-interess nazzjonali fl-art bassasa. Bl-appoġġ tal-interessi statali u lokali kif ukoll ta' bosta organizzazzjonijiet [[Xjenza|xjentifiċi]] u tal-konservazzjoni, il-Gvern Federali akkwista l-biċċa l-kbira tal-art bassasa għall-iskopijiet tar-refuġju fl-1936. [[Stampa:Kingfisher landing (looking NE).JPG|daqsminuri|Post fir-refuġju magħruf għat-tperriċ tal-għasafar ta' San Martin.]] Fl-1937, permezz tal-Ordni Eżekuttiv Nru 7593 (li iktar 'il quddiem ġie emendat bl-Ordni Eżekuttiv Nru 7994), il-President [[Franklin D. Roosevelt|Franklin Delano Roosevelt]] stabbilixxa r-refuġju u ddeżinjah bħala "refuġju u post tat-tnissil għall-[[Għasfur|għasafar]] tal-passa u għal organiżmi selvaġġi oħra". L-istabbiliment tar-Refuġju ta' Okefenokee fl-1937 immarka l-qofol ta' moviment li kien inbeda mill-inqas 25 sena qabel minn grupp ta' xjenzati mill-Università ta' Cornell li rrikonoxxa l-valuri [[Edukazzjoni|edukattivi]], xjentifiċi u rikreattivi ta' din iż-żona unika. Fl-1974, sabiex tiġi żgurata protezzjoni ta' din l-ekosistema unika, is-sezzjonijiet interni tar-refuġju ġew iddeżinjati bħala Żona tan-Natura Selvaġġa. Fl-1986, ir-Refuġju ta' Okefenokee ġie ddeżinjat mill-Konvenzjoni tal-Artijiet Mistagħdra bħala Art Mistagħdra ta' Importanza Internazzjonali. Qrib iċ-ċentru tar-refuġju qabad nar minħabba sajjetta fil-5 ta' Mejju 2007, flimkien ma' nar ieħor li kien qabad qrib Waycross, Georgia fis-16 ta' April minħabba li waqgħet siġra fuq arblu tal-linji tal-elettriku. In-nirien f'daqqa ssejħu n-Nirien ta' Bugaboo. Sat-28 ta' Mejju, iktar minn 580,000 akru (2,300 km2) inħarqu fir-reġjun, jew iktar minn 900 mil kwadru (2,300 km2). F'Settembru 2023, is-Servizz tal-Parks Nazzjonali ħabbar li r-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee kien se jiġi nnominat biex isir l-ewwel Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Georgia. F'Lulju 2026, is-sit ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1751/|titlu=Okefenokee National Wildlife Refuge|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> == [[Ġeografija]] == [[Stampa:Okefenokee-map.jpg|daqsminuri|Mappa tar-refuġju.]] Ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee għandu konfini approvati ta' 519,480 akru (2,102.3km2), jiġifieri 123,480 akru (499.7 km2) akbar mill-erja attwali tiegħu. Bejn wieħed u ieħor 371,000 akru (1,500 km2) tal-artijiet mistagħdra tal-Art Bassasa ta' Okefenokee huma inkorporati fir-refuġju. 353,981 akru (1,432.51 km2) tal-art bassasa ġew iddeżinjati bħala ż-Żona tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, parti mis-Sistema Nazzjonali tal-Preservazzjoni tan-Natura Selvaġġa, meta fl-1974 għadda l-Att dwar in-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, u b'hekk saret it-tielet l-ikbar żona tan-natura selvaġġa fil-Lvant tax-xmara Mississippi. L-Art Bassasa ta' Okefenokee hija torbiera mistagħdra enormi fi ħdan depressjoni kbira b'għamla ta' plattina li xi darba kienet tagħmel parti minn qiegħ ta' oċean. L-art bassasa issa tinsab bejn 103 u 128 pied (39 [[metru]]) 'il fuq mil-livell medju tal-baħar. Id-depożiti tat-torba (pit), bi ħxuna sa 15-il pied (4.6 metri), jiksu l-biċċa l-kbira tal-art bassasa. Dawn id-depożiti tant mhumiex stabbli f'xi postijiet li s-siġar u l-arbuxxelli tal-madwar ġieli jirtogħdu u jċaqilqu l-wiċċ tal-art. L-Amerikani Nattivi sejħu din iż-żona bħala "Okefenokee" proprju għax tfisser "l-Art tal-Ħamrija li Tirtogħod". Il-ħabitats tal-art bassasa jinkludu mergħat mistagħdra fil-beraħ, foresti taċ-ċipressi, veġetazzjoni u arbuxxelli tal-boskijiet, gżejjer olzati u lagi fil-beraħ. L-Art Bassasa ta' Okefenokee hija waħda mill-ikbar ekosistemi intatti tal-ilma ħelu fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Ġiet iddeżinjata bħala Art Mistagħdra ta' Importanza Internazzjonali min-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]] skont il-Konvenzjoni ta' Ramsar tal-1971. L-art bassasa titqabbel mir-riċerka mal-artijiet mistagħdra madwar id-dinja. Hija magħrufa mad-dinja kollha għall-popolazzjonijiet ta' [[Anfibju|anfibji]] li huma bijoindikaturi tas-saħħa globali. L-ilma mill-inħawi tax-xmara Suwannee jintuża bħala referenza standard mix-xjenzati madwar id-dinja. L-ilmijiet mexjin bil-mod ta' Okefenokee huma [[lewn]] it-te minħabba l-aċidu tanniku rilaxxat mid-diżintegrazzjoni tal-veġetazzjoni. L-iżbokk prinċipali tal-art bassasa, ix-xmara Suwannee, joriġina fil-qalba ta' Okefenokee u jitbattal lejn il-Lbiċ fil-Golf tal-Messiku. Id-drenaġġ tax-Xlokk tal-art bassasa lejn l-[[Oċean Atlantiku]] jsir permezz tax-xmara St. Mary, li tifforma l-konfini bejn Georgia u Florida. [[Stampa:Okefenokee burn1.jpg|daqsminuri|Il-ħruq ikkontrollat fir-refuġju.]] L-art bassasa fiha bosta gżejjer u lagi, flimkien ma' żoni enormi ta' ħabitats mhux forestali. Il-mergħat ikopru madwar 60,000 akru (240 km2) tal-art bassasa. Dawn il-witgħat bl-imraġ, li fl-imgħoddi kienu żoni forestali, inħolqu matul perjodi ta' nixfa kbira meta n-nirien ħarqu l-veġetazzjoni u s-saffi tal-wiċċ tal-pit. Il-mergħat jospitaw varjetà ta' għasafar bħal russetti, agretti, vellerani, grawwi u kappuni. Il-persunal tar-refuġju jiġġestixxi 33,000 akru (130 km2) ta' artijiet olzati li qed jiġu rrestawrati għal ħabitat bil-ħaxix u biż-żnuber tal-weraq twil li fl-imgħoddi kien abbundanti ferm. Il-persunal u l-volontarji tar-refuġju jaħdmu biex jippreservaw il-kwalitajiet naturali tal-art bassasa, jipprovdu ħabitat għal varjetà ta' organiżmi selvaġġi, u jipprovdu opportunitajiet rikreattivi għall-viżitaturi. Barra minn hekk, iwettqu wkoll ħruq ipprogrammat fiż-żoni olzati, iħawlu foresti rqaq, joħolqu fetħiet għan-natura selvaġġa, iħawlu żnuber tal-weraq twil, u jimmonitorjaw, jiġġestixxu u jtejbu l-popolazzjonijiet u l-ħabitat tal-organiżmi selvaġġi. Ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee huwa sistema li tiddependi fuq ix-xita, u meta jkun hemm perjodi ta' nixfa, l-inħawi jsiru suxxettibbli għan-nirien. Ċiklu ta' 20 sa 30 sena ta' nixfa u nirien wassal biex ir-refuġju jeżisti bħala art mistagħdra unika. Dawn il-perjodi jikkawżaw bidliet fl-abbundanza ta' ċerti [[Pjanta|pjanti]] (iktar ħaxix jikber fiż-żoni esposti), is-suċċess ta' ċerti għasafar li jbejtu hawnhekk (il-falliment fin-nixfa estrema), u l-post kenni għal xi [[Speċi|speċijiet]] ta' organiżmi selvaġġi (il-[[Ħuta|ħut]] jagħmel migrazzjoni lejn lagi u kanali iktar fondi u jiġi segwit mill-predaturi). == Natura selvaġġa u speċijiet protetti == [[Stampa:OkefenokeeNWR3.jpg|daqsminuri|Veduta tar-refuġju mill-ilma.]] Bis-saħħa tal-ħabitats varjati tiegħu, ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee sar post magħruf għall-abbundanza tiegħu ta' pjanti u ta' [[Annimal|annimali]]. B'kollox hemm 621 speċi ta' pjanti li jikbru fl-art bassasa, fosthom is-siġar taż-żnuber tal-weraq twil. L-annimali jinkludu 39 ħuta, 37 anfibju, 64 [[rettilu]], 234 għasfur u 50 [[mammiferu]]. L-art bassasa ta' Okefenokee hija magħrufa mad-dinja kollha għall-popolazzjonijiet ta' anfibji tagħha li huma bijoindikaturi tas-saħħa globali. Fost l-ispeċijiet ta' organiżmi selvaġġi fir-refuġju nsibu raccoons ta' Florida, diversi għasafar, papri, alligaturi Amerikani u rettili oħra, varjetà ta' anfibji, lontri tax-xmajjar tal-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], bobcats ta' Florida, għasafar tal-priża, volpijiet ħomor Amerikani, ċingjali, minks komuni, ċriev ta' denbhom abjad ta' Virginia, volpijiet griżi, skunks ta' Florida, orsijiet suwed ta' Florida u għasafar tal-għana. Il-ħabitats tal-art bassasa jipprovdu wkoll kenn għal speċijiet mhedda u fil-periklu ta' estinzjoni, fosthom il-bulebbieta tal-għalla ħamra, ċikonji Amerikani, [[Serp|sriep]] indigo, fkieren tal-art gopher u varjetà wiesgħa ta' speċijiet oħra ta' organiżmi selvaġġi. == Sit ta' Wirt Dinji == Ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Lulju 2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (vii)''' "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; u l-'''kriterju (x)''' "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-[[Bijodiversità|diversità bijoloġika]], inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".<ref name=":0" /> == Faċilitajiet == Fir-refuġju hemm opportunitajiet għall-mixi tul il-mogħdijiet, għall-kaċċa, għas-sajd, għall-kenura, għad-dgħajjes, għall-fotografija u għall-osservazzjoni tan-natura selvaġġa. === Ċentru għall-Viżitaturi === Iċ-Ċentru għall-Viżitaturi ta' Richard S. Bolt fir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee nbena fl-1967, b'żieda ta' awditorju fil-bidu tas-snin 80 tas-seklu 20. Il-binja għandha erja ta' 5,000 pied kwadru (460 m2), bi ġnub taċ-ċedru, b'soqfa bil-volti u b'art tal-ġebel. Iċ-Ċentru jospita diversi wirjiet, u fih żona għall-bejgħ tal-kotba tal-Lega tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, uffiċini għall-persunal u għall-volontiera, maħżen u awditorju li jesa' 100 persuna bilqiegħda. === Gżira ta' Chesser === Fl-aħħar tas-seklu 19, W. T. Chesser u l-familja tiegħu insedjaw gżira żgħira fit-tarf tal-Lvant tal-Art Bassasa ta' Okefenokee. Huwa insedja gżira ta' 592 akru (2.40 km2), li issa hija magħrufa bħala l-Gżira ta' Chesser. Ir-residenza ta' Chesser għadha tinsab fuq il-gżira. L-aħħar membru tal-familja Chesser telaq mill-gżira fl-1958, iżda bosta membri tal-familja Chesser għadhom jgħixu fiż-żona lokali. === Sajd === Fil-biċċa l-kbira tar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee hemm mogħdijiet mal-lagi u ma' nixxigħat tal-ilma bi fluss kajman, magħrufa lokalment bħala "runs". Fir-refuġju hemm iktar minn 60 lag, b'fond li jvarja minn ftit piedi sa 15-il pied (4.6 metri). L-ikbar lag, il-Lag ta' Billy, huwa twil 3.5 mili (5.6 km) u wiesa' 100 sa 250 jarda (230 metru). Is-sajd huwa permess is-sena kollha f'konformità mal-liġijiet dwar is-sajd tal-Istat ta' Georgia. L-użu ta' lixka [[ħajja]] jew ta' konz huwa pprojbit. [[Stampa:OkefenokeeNWR2.jpg|daqsminuri|Kenura fir-refuġju.]] === Kenura u dgħajjes === Fir-refuġju hemm 121 mil (195 kilometru) ta' mogħdijiet fl-art bassasa, li minnhom 70 mil huma miftuħa għall-użu binhar ta' dgħajjes motorizzati ta' 10 hp (7.5 kW) jew inqas. Fin-naħa ta' ġewwa tal-art bassasa hemm ukoll seba' xelters għall-użu billejl. Ir-refuġju fih sitt mogħdijiet għad-dgħajjes (Ħamra, Ħadra, Blu, Vjola, Oranġjo u Kannella) u b'hekk l-utenti jistgħu jagħżlu bejn 12-il vjaġġ differenti bil-kenura. === Mogħdijiet === * Swamp Island Drive – mogħdija dawramejt ta' 9 mili (14-il kilometru) għas-sewqan, għar-roti u għall-mixi. Sparpaljati ma' din il-mogħdija hemm diversi mogħdijiet għall-mixi, fetħiet għall-osservazzjoni tan-natura selvaġġa u rqajja' tas-siġar tal-injam iebes. Barra minn hekk, din il-mogħdija tagħti għar-residenza ta' Chesser, għal mogħdija fuq l-injam u għal torri tal-osservazzjoni. * Hemm diversi mogħdijiet għall-kenura u xelters għall-kampeġġ li jistgħu jintużaw mill-viżitaturi. Xi koordinati utli għall-kenura u għall-kampeġġ huma dawn li ġejjin: :* id-Daħla tal-Lvant tar-Refuġju (iċ-Ċentru għall-Viżitaturi): N30.73803° W082.14135°; :* il-Lag tax-Xadini: N30.67493° W82.20594°; :* ix-Xelter tal-Lag tax-Xadini: N30.67439° W82.20601°; :* ix-Xelter tal-Bajja tal-Kafè: N30.76133° W082.22659°; :* faċilità għall-mistrieh mal-Kanal ta' Suwannee: N30.73811° W82.17332°. Koordinati għal postijiet importanti ta' salib it-toroq (ara l-mappa tar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee biex tarahom aħjar): ::* Salib it-Toroq tal-Kanal ta' Suwannee u tal-Mogħdija tal-Lagi tal-Mergħat: N30.73708° W82.17473°; ::* Salib it-Toroq tal-Mogħdija tal-Lagi tal-Mergħat u Tater Rake: N30.72608° W082.18269°. ::* Dawn li jridu jmorru bil-kenura fit-Tramuntana tal-Mogħdija tal-Lagi tal-Mergħat lejn ix-Xelter tal-Bajja tal-Kafè jistgħu jużaw Tater Rake biex iqassru. Xi koordinati utli meta jqassru huma dawn li ġejjin: :::* Tater Rake u l-Kanal ta' Suwannee: N30.73704° W082.18188°; :::* It-Tarf tat-Tramuntana ta' Tater Rake u tqassir (mill-Kanal ta' Suwannee): N30.73641° W82.17790°. === Aċċess === Hemm tliet daħliet ewlenin għar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, u kull waħda għandha l-faċilitajiet u l-karattru speċjali tagħha stess. Mill-mergħat mistagħdra fil-beraħ fil-Lvant għall-artijiet bassasa bil-foresti taċ-ċipress fil-Punent, ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee huwa mużajk ta' ħabitats, pjanti u organiżmi selvaġġi. Wieħed irid iħallas tariffi tad-dħul f'kull daħla. * Id-Daħla tal-Lvant – id-daħla prinċipali tas-Servizz tal-Ħut u tan-Natura Selvaġġa tal-Istati Uniti, li tinsab 11-il mil (18-il kilometru) fil-Lbiċ ta' Folkston, Georgia; * Id-Daħla tal-Punent – il-Park Statali ta' Stephen C. Foster, li jinsab 17-il mil (27 kilometru) fil-Lvant ta' Fargo, Georgia; * Id-Daħla tat-Tramuntana – il-Park tal-Art Bassasa ta' Okefenokee, li jinsab 8 mili (13-il kilometru) fin-Nofsinhar ta' Waycross, Georgia. == Referenzi == n2w0p2rc3o5k5hnhrhuhxywpk0rrgdq 331582 331581 2026-08-19T13:49:03Z Trigcly 17859 added [[Category:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331582 wikitext text/x-wiki [[Stampa:OkefenokeeNWR1.jpg|daqsminuri|Inżul ix-[[xemx]] fl-artijiet bassasa tar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee.]] Ir-'''Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee''' huwa refuġju nazzjonali tan-natura selvaġġa ta' 402,000 akru (1,627&#x20;km²) li jinsab f'Charlton, Ware, u l-Kontej ta' Clinch f'Georgia, u l-Kontea ta' Baker fi Florida, l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Ir-refuġju jiġi amministrat mill-uffiċċji fi Folkston, Georgia. Ir-refuġju ġie stabbilit fl-1937 biex jiġu protetti l-biċċa l-kbira tal-438,000 akru (1,770 km²) fl-Art Bassasa ta' Okefenokee. L-isem "Okefenokee", spiss [[Traduzzjoni|tradott]] bħala "l-art tal-ħamrija li tirtogħod", x'aktarx li oriġina mill-Hitchiti ''oki fanôːki'' ("ilma jbaqbaq"). Kważi 400,000 ruħ iżuru r-refuġju kull sena, u b'hekk huwa s-16-il l-iktar refuġju li jżuruh nies fis-Sistema ta' Refuġji Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa. Dan ir-refuġju huwa l-ikbar wieħed li jinsab fi stat tal-Punent. Fl-1999, l-impatt ekonomiku tat-turiżmu f'Charlton, Ware, u fil-Kontej ta' Clinch f'Georgia qabeż is-$67 miljun. Ir-refuġju jimpjega 16-il ruħ b'baġit ta' $1,451,000 għas-sena fiskali 2005. Ir-refuġju jamministra wkoll ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa tal-Lag ta' Banks. == [[Storja]] == [[Stampa:Okefenokee National Wildlife Refuge sign, Charlton County, GA, US.jpg|daqsminuri|It-tabella tar-refuġju.]] L-art bassasa għandha storja [[Bniedem|umana]] rikka, li tinkludi l-insedjament tal-Amerikani Nattivi, l-esplorazzjonijiet mill-[[Ewropa|Ewropej]], tentattiv enormi ta' drenaġġ, u ħsad intensiv tas-siġar għall-[[injam]]. L-Amerikani Nattivi insedjaw l-art bassasa ta' Okefenokee diġà fl-2500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. Il-popli tal-Kultura ta' Deptford, tal-Kultura ta' Swift Creek u tal-Kultura tal-Gżira ta' Weeden okkupaw xi siti fi ħdan l-art bassasa ta' Okefenokee. L-aħħar tribù li fittxet il-kenn fl-art bassasa kienet dik tas-Seminoles. It-truppi mmexxija mill-Ġeneral Charles Rinaldo Floyd matul it-Tieni Gwerra kontra s-Seminoles, li saret fl-1838–1842, temmew l-era tal-Amerikani Nattivi fl-art bassasa ta' Okefenokee. Il-Kumpanija tal-Kanal ta' Suwannee xtrat 238,120 akru (963.6 km²) mill-art bassasa ta' Okefenokee mill-Istat ta' Georgia fl-1891 biex isir id-drenaġġ tal-art għat-tkabbir tar-ross, tal-kannamiela u tal-pjantaġġuni tal-qoton. Dan it-tentattiv falla, u minflok il-kumpanija bdiet taqta' s-siġar għall-injam b'mod industrijali bħala sors ta' introjtu. Il-Kaptan Henry Jackson u l-ekwipaġġ tiegħu qattgħu 3 snin iħaffru l-Kanal ta' Suwannee twil 11.5-il mil (18.5-il kilometru) fl-art bassasa. Ir-reċessjonijiet ekonomiċi wasslu għall-falliment tal-kumpanija u eventwalment għall-bejgħ tal-art lil Charles Hebard fl-1901. L-operazzjonijiet tal-qtugħ tas-siġar għall-injam iffukaw fuq iċ-ċipress u bdew fl-1909 wara li nbniet linja ferrovjarja fil-Majjistral tal-art bassasa. Sal-1927 tneħħew iktar minn 431 miljun pied (1,020,000 m3) ta' injam mill-art bassasa ta' Okefenokee, meta mbagħad l-operazzjonijiet tal-qtugħ tas-siġar għall-injam twaqqfu. Is-Soċjetà tal-Preservazzjoni ta' Okefenokee, li ffurmat fl-1918, ippromwoviet l-interess nazzjonali fl-art bassasa. Bl-appoġġ tal-interessi statali u lokali kif ukoll ta' bosta organizzazzjonijiet [[Xjenza|xjentifiċi]] u tal-konservazzjoni, il-Gvern Federali akkwista l-biċċa l-kbira tal-art bassasa għall-iskopijiet tar-refuġju fl-1936. [[Stampa:Kingfisher landing (looking NE).JPG|daqsminuri|Post fir-refuġju magħruf għat-tperriċ tal-għasafar ta' San Martin.]] Fl-1937, permezz tal-Ordni Eżekuttiv Nru 7593 (li iktar 'il quddiem ġie emendat bl-Ordni Eżekuttiv Nru 7994), il-President [[Franklin D. Roosevelt|Franklin Delano Roosevelt]] stabbilixxa r-refuġju u ddeżinjah bħala "refuġju u post tat-tnissil għall-[[Għasfur|għasafar]] tal-passa u għal organiżmi selvaġġi oħra". L-istabbiliment tar-Refuġju ta' Okefenokee fl-1937 immarka l-qofol ta' moviment li kien inbeda mill-inqas 25 sena qabel minn grupp ta' xjenzati mill-Università ta' Cornell li rrikonoxxa l-valuri [[Edukazzjoni|edukattivi]], xjentifiċi u rikreattivi ta' din iż-żona unika. Fl-1974, sabiex tiġi żgurata protezzjoni ta' din l-ekosistema unika, is-sezzjonijiet interni tar-refuġju ġew iddeżinjati bħala Żona tan-Natura Selvaġġa. Fl-1986, ir-Refuġju ta' Okefenokee ġie ddeżinjat mill-Konvenzjoni tal-Artijiet Mistagħdra bħala Art Mistagħdra ta' Importanza Internazzjonali. Qrib iċ-ċentru tar-refuġju qabad nar minħabba sajjetta fil-5 ta' Mejju 2007, flimkien ma' nar ieħor li kien qabad qrib Waycross, Georgia fis-16 ta' April minħabba li waqgħet siġra fuq arblu tal-linji tal-elettriku. In-nirien f'daqqa ssejħu n-Nirien ta' Bugaboo. Sat-28 ta' Mejju, iktar minn 580,000 akru (2,300 km2) inħarqu fir-reġjun, jew iktar minn 900 mil kwadru (2,300 km2). F'Settembru 2023, is-Servizz tal-Parks Nazzjonali ħabbar li r-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee kien se jiġi nnominat biex isir l-ewwel Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Georgia. F'Lulju 2026, is-sit ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1751/|titlu=Okefenokee National Wildlife Refuge|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> == [[Ġeografija]] == [[Stampa:Okefenokee-map.jpg|daqsminuri|Mappa tar-refuġju.]] Ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee għandu konfini approvati ta' 519,480 akru (2,102.3km2), jiġifieri 123,480 akru (499.7 km2) akbar mill-erja attwali tiegħu. Bejn wieħed u ieħor 371,000 akru (1,500 km2) tal-artijiet mistagħdra tal-Art Bassasa ta' Okefenokee huma inkorporati fir-refuġju. 353,981 akru (1,432.51 km2) tal-art bassasa ġew iddeżinjati bħala ż-Żona tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, parti mis-Sistema Nazzjonali tal-Preservazzjoni tan-Natura Selvaġġa, meta fl-1974 għadda l-Att dwar in-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, u b'hekk saret it-tielet l-ikbar żona tan-natura selvaġġa fil-Lvant tax-xmara Mississippi. L-Art Bassasa ta' Okefenokee hija torbiera mistagħdra enormi fi ħdan depressjoni kbira b'għamla ta' plattina li xi darba kienet tagħmel parti minn qiegħ ta' oċean. L-art bassasa issa tinsab bejn 103 u 128 pied (39 [[metru]]) 'il fuq mil-livell medju tal-baħar. Id-depożiti tat-torba (pit), bi ħxuna sa 15-il pied (4.6 metri), jiksu l-biċċa l-kbira tal-art bassasa. Dawn id-depożiti tant mhumiex stabbli f'xi postijiet li s-siġar u l-arbuxxelli tal-madwar ġieli jirtogħdu u jċaqilqu l-wiċċ tal-art. L-Amerikani Nattivi sejħu din iż-żona bħala "Okefenokee" proprju għax tfisser "l-Art tal-Ħamrija li Tirtogħod". Il-ħabitats tal-art bassasa jinkludu mergħat mistagħdra fil-beraħ, foresti taċ-ċipressi, veġetazzjoni u arbuxxelli tal-boskijiet, gżejjer olzati u lagi fil-beraħ. L-Art Bassasa ta' Okefenokee hija waħda mill-ikbar ekosistemi intatti tal-ilma ħelu fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Ġiet iddeżinjata bħala Art Mistagħdra ta' Importanza Internazzjonali min-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]] skont il-Konvenzjoni ta' Ramsar tal-1971. L-art bassasa titqabbel mir-riċerka mal-artijiet mistagħdra madwar id-dinja. Hija magħrufa mad-dinja kollha għall-popolazzjonijiet ta' [[Anfibju|anfibji]] li huma bijoindikaturi tas-saħħa globali. L-ilma mill-inħawi tax-xmara Suwannee jintuża bħala referenza standard mix-xjenzati madwar id-dinja. L-ilmijiet mexjin bil-mod ta' Okefenokee huma [[lewn]] it-te minħabba l-aċidu tanniku rilaxxat mid-diżintegrazzjoni tal-veġetazzjoni. L-iżbokk prinċipali tal-art bassasa, ix-xmara Suwannee, joriġina fil-qalba ta' Okefenokee u jitbattal lejn il-Lbiċ fil-Golf tal-Messiku. Id-drenaġġ tax-Xlokk tal-art bassasa lejn l-[[Oċean Atlantiku]] jsir permezz tax-xmara St. Mary, li tifforma l-konfini bejn Georgia u Florida. [[Stampa:Okefenokee burn1.jpg|daqsminuri|Il-ħruq ikkontrollat fir-refuġju.]] L-art bassasa fiha bosta gżejjer u lagi, flimkien ma' żoni enormi ta' ħabitats mhux forestali. Il-mergħat ikopru madwar 60,000 akru (240 km2) tal-art bassasa. Dawn il-witgħat bl-imraġ, li fl-imgħoddi kienu żoni forestali, inħolqu matul perjodi ta' nixfa kbira meta n-nirien ħarqu l-veġetazzjoni u s-saffi tal-wiċċ tal-pit. Il-mergħat jospitaw varjetà ta' għasafar bħal russetti, agretti, vellerani, grawwi u kappuni. Il-persunal tar-refuġju jiġġestixxi 33,000 akru (130 km2) ta' artijiet olzati li qed jiġu rrestawrati għal ħabitat bil-ħaxix u biż-żnuber tal-weraq twil li fl-imgħoddi kien abbundanti ferm. Il-persunal u l-volontarji tar-refuġju jaħdmu biex jippreservaw il-kwalitajiet naturali tal-art bassasa, jipprovdu ħabitat għal varjetà ta' organiżmi selvaġġi, u jipprovdu opportunitajiet rikreattivi għall-viżitaturi. Barra minn hekk, iwettqu wkoll ħruq ipprogrammat fiż-żoni olzati, iħawlu foresti rqaq, joħolqu fetħiet għan-natura selvaġġa, iħawlu żnuber tal-weraq twil, u jimmonitorjaw, jiġġestixxu u jtejbu l-popolazzjonijiet u l-ħabitat tal-organiżmi selvaġġi. Ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee huwa sistema li tiddependi fuq ix-xita, u meta jkun hemm perjodi ta' nixfa, l-inħawi jsiru suxxettibbli għan-nirien. Ċiklu ta' 20 sa 30 sena ta' nixfa u nirien wassal biex ir-refuġju jeżisti bħala art mistagħdra unika. Dawn il-perjodi jikkawżaw bidliet fl-abbundanza ta' ċerti [[Pjanta|pjanti]] (iktar ħaxix jikber fiż-żoni esposti), is-suċċess ta' ċerti għasafar li jbejtu hawnhekk (il-falliment fin-nixfa estrema), u l-post kenni għal xi [[Speċi|speċijiet]] ta' organiżmi selvaġġi (il-[[Ħuta|ħut]] jagħmel migrazzjoni lejn lagi u kanali iktar fondi u jiġi segwit mill-predaturi). == Natura selvaġġa u speċijiet protetti == [[Stampa:OkefenokeeNWR3.jpg|daqsminuri|Veduta tar-refuġju mill-ilma.]] Bis-saħħa tal-ħabitats varjati tiegħu, ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee sar post magħruf għall-abbundanza tiegħu ta' pjanti u ta' [[Annimal|annimali]]. B'kollox hemm 621 speċi ta' pjanti li jikbru fl-art bassasa, fosthom is-siġar taż-żnuber tal-weraq twil. L-annimali jinkludu 39 ħuta, 37 anfibju, 64 [[rettilu]], 234 għasfur u 50 [[mammiferu]]. L-art bassasa ta' Okefenokee hija magħrufa mad-dinja kollha għall-popolazzjonijiet ta' anfibji tagħha li huma bijoindikaturi tas-saħħa globali. Fost l-ispeċijiet ta' organiżmi selvaġġi fir-refuġju nsibu raccoons ta' Florida, diversi għasafar, papri, alligaturi Amerikani u rettili oħra, varjetà ta' anfibji, lontri tax-xmajjar tal-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], bobcats ta' Florida, għasafar tal-priża, volpijiet ħomor Amerikani, ċingjali, minks komuni, ċriev ta' denbhom abjad ta' Virginia, volpijiet griżi, skunks ta' Florida, orsijiet suwed ta' Florida u għasafar tal-għana. Il-ħabitats tal-art bassasa jipprovdu wkoll kenn għal speċijiet mhedda u fil-periklu ta' estinzjoni, fosthom il-bulebbieta tal-għalla ħamra, ċikonji Amerikani, [[Serp|sriep]] indigo, fkieren tal-art gopher u varjetà wiesgħa ta' speċijiet oħra ta' organiżmi selvaġġi. == Sit ta' Wirt Dinji == Ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Lulju 2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (vii)''' "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; u l-'''kriterju (x)''' "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-[[Bijodiversità|diversità bijoloġika]], inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".<ref name=":0" /> == Faċilitajiet == Fir-refuġju hemm opportunitajiet għall-mixi tul il-mogħdijiet, għall-kaċċa, għas-sajd, għall-kenura, għad-dgħajjes, għall-fotografija u għall-osservazzjoni tan-natura selvaġġa. === Ċentru għall-Viżitaturi === Iċ-Ċentru għall-Viżitaturi ta' Richard S. Bolt fir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee nbena fl-1967, b'żieda ta' awditorju fil-bidu tas-snin 80 tas-seklu 20. Il-binja għandha erja ta' 5,000 pied kwadru (460 m2), bi ġnub taċ-ċedru, b'soqfa bil-volti u b'art tal-ġebel. Iċ-Ċentru jospita diversi wirjiet, u fih żona għall-bejgħ tal-kotba tal-Lega tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, uffiċini għall-persunal u għall-volontiera, maħżen u awditorju li jesa' 100 persuna bilqiegħda. === Gżira ta' Chesser === Fl-aħħar tas-seklu 19, W. T. Chesser u l-familja tiegħu insedjaw gżira żgħira fit-tarf tal-Lvant tal-Art Bassasa ta' Okefenokee. Huwa insedja gżira ta' 592 akru (2.40 km2), li issa hija magħrufa bħala l-Gżira ta' Chesser. Ir-residenza ta' Chesser għadha tinsab fuq il-gżira. L-aħħar membru tal-familja Chesser telaq mill-gżira fl-1958, iżda bosta membri tal-familja Chesser għadhom jgħixu fiż-żona lokali. === Sajd === Fil-biċċa l-kbira tar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee hemm mogħdijiet mal-lagi u ma' nixxigħat tal-ilma bi fluss kajman, magħrufa lokalment bħala "runs". Fir-refuġju hemm iktar minn 60 lag, b'fond li jvarja minn ftit piedi sa 15-il pied (4.6 metri). L-ikbar lag, il-Lag ta' Billy, huwa twil 3.5 mili (5.6 km) u wiesa' 100 sa 250 jarda (230 metru). Is-sajd huwa permess is-sena kollha f'konformità mal-liġijiet dwar is-sajd tal-Istat ta' Georgia. L-użu ta' lixka [[ħajja]] jew ta' konz huwa pprojbit. [[Stampa:OkefenokeeNWR2.jpg|daqsminuri|Kenura fir-refuġju.]] === Kenura u dgħajjes === Fir-refuġju hemm 121 mil (195 kilometru) ta' mogħdijiet fl-art bassasa, li minnhom 70 mil huma miftuħa għall-użu binhar ta' dgħajjes motorizzati ta' 10 hp (7.5 kW) jew inqas. Fin-naħa ta' ġewwa tal-art bassasa hemm ukoll seba' xelters għall-użu billejl. Ir-refuġju fih sitt mogħdijiet għad-dgħajjes (Ħamra, Ħadra, Blu, Vjola, Oranġjo u Kannella) u b'hekk l-utenti jistgħu jagħżlu bejn 12-il vjaġġ differenti bil-kenura. === Mogħdijiet === * Swamp Island Drive – mogħdija dawramejt ta' 9 mili (14-il kilometru) għas-sewqan, għar-roti u għall-mixi. Sparpaljati ma' din il-mogħdija hemm diversi mogħdijiet għall-mixi, fetħiet għall-osservazzjoni tan-natura selvaġġa u rqajja' tas-siġar tal-injam iebes. Barra minn hekk, din il-mogħdija tagħti għar-residenza ta' Chesser, għal mogħdija fuq l-injam u għal torri tal-osservazzjoni. * Hemm diversi mogħdijiet għall-kenura u xelters għall-kampeġġ li jistgħu jintużaw mill-viżitaturi. Xi koordinati utli għall-kenura u għall-kampeġġ huma dawn li ġejjin: :* id-Daħla tal-Lvant tar-Refuġju (iċ-Ċentru għall-Viżitaturi): N30.73803° W082.14135°; :* il-Lag tax-Xadini: N30.67493° W82.20594°; :* ix-Xelter tal-Lag tax-Xadini: N30.67439° W82.20601°; :* ix-Xelter tal-Bajja tal-Kafè: N30.76133° W082.22659°; :* faċilità għall-mistrieh mal-Kanal ta' Suwannee: N30.73811° W82.17332°. Koordinati għal postijiet importanti ta' salib it-toroq (ara l-mappa tar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee biex tarahom aħjar): ::* Salib it-Toroq tal-Kanal ta' Suwannee u tal-Mogħdija tal-Lagi tal-Mergħat: N30.73708° W82.17473°; ::* Salib it-Toroq tal-Mogħdija tal-Lagi tal-Mergħat u Tater Rake: N30.72608° W082.18269°. ::* Dawn li jridu jmorru bil-kenura fit-Tramuntana tal-Mogħdija tal-Lagi tal-Mergħat lejn ix-Xelter tal-Bajja tal-Kafè jistgħu jużaw Tater Rake biex iqassru. Xi koordinati utli meta jqassru huma dawn li ġejjin: :::* Tater Rake u l-Kanal ta' Suwannee: N30.73704° W082.18188°; :::* It-Tarf tat-Tramuntana ta' Tater Rake u tqassir (mill-Kanal ta' Suwannee): N30.73641° W82.17790°. === Aċċess === Hemm tliet daħliet ewlenin għar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, u kull waħda għandha l-faċilitajiet u l-karattru speċjali tagħha stess. Mill-mergħat mistagħdra fil-beraħ fil-Lvant għall-artijiet bassasa bil-foresti taċ-ċipress fil-Punent, ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee huwa mużajk ta' ħabitats, pjanti u organiżmi selvaġġi. Wieħed irid iħallas tariffi tad-dħul f'kull daħla. * Id-Daħla tal-Lvant – id-daħla prinċipali tas-Servizz tal-Ħut u tan-Natura Selvaġġa tal-Istati Uniti, li tinsab 11-il mil (18-il kilometru) fil-Lbiċ ta' Folkston, Georgia; * Id-Daħla tal-Punent – il-Park Statali ta' Stephen C. Foster, li jinsab 17-il mil (27 kilometru) fil-Lvant ta' Fargo, Georgia; * Id-Daħla tat-Tramuntana – il-Park tal-Art Bassasa ta' Okefenokee, li jinsab 8 mili (13-il kilometru) fin-Nofsinhar ta' Waycross, Georgia. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] hyayacuiizmzo60uri2p6xyn4rxv7uv 331583 331582 2026-08-19T13:49:14Z Trigcly 17859 added [[Category:Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331583 wikitext text/x-wiki [[Stampa:OkefenokeeNWR1.jpg|daqsminuri|Inżul ix-[[xemx]] fl-artijiet bassasa tar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee.]] Ir-'''Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee''' huwa refuġju nazzjonali tan-natura selvaġġa ta' 402,000 akru (1,627&#x20;km²) li jinsab f'Charlton, Ware, u l-Kontej ta' Clinch f'Georgia, u l-Kontea ta' Baker fi Florida, l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Ir-refuġju jiġi amministrat mill-uffiċċji fi Folkston, Georgia. Ir-refuġju ġie stabbilit fl-1937 biex jiġu protetti l-biċċa l-kbira tal-438,000 akru (1,770 km²) fl-Art Bassasa ta' Okefenokee. L-isem "Okefenokee", spiss [[Traduzzjoni|tradott]] bħala "l-art tal-ħamrija li tirtogħod", x'aktarx li oriġina mill-Hitchiti ''oki fanôːki'' ("ilma jbaqbaq"). Kważi 400,000 ruħ iżuru r-refuġju kull sena, u b'hekk huwa s-16-il l-iktar refuġju li jżuruh nies fis-Sistema ta' Refuġji Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa. Dan ir-refuġju huwa l-ikbar wieħed li jinsab fi stat tal-Punent. Fl-1999, l-impatt ekonomiku tat-turiżmu f'Charlton, Ware, u fil-Kontej ta' Clinch f'Georgia qabeż is-$67 miljun. Ir-refuġju jimpjega 16-il ruħ b'baġit ta' $1,451,000 għas-sena fiskali 2005. Ir-refuġju jamministra wkoll ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa tal-Lag ta' Banks. == [[Storja]] == [[Stampa:Okefenokee National Wildlife Refuge sign, Charlton County, GA, US.jpg|daqsminuri|It-tabella tar-refuġju.]] L-art bassasa għandha storja [[Bniedem|umana]] rikka, li tinkludi l-insedjament tal-Amerikani Nattivi, l-esplorazzjonijiet mill-[[Ewropa|Ewropej]], tentattiv enormi ta' drenaġġ, u ħsad intensiv tas-siġar għall-[[injam]]. L-Amerikani Nattivi insedjaw l-art bassasa ta' Okefenokee diġà fl-2500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. Il-popli tal-Kultura ta' Deptford, tal-Kultura ta' Swift Creek u tal-Kultura tal-Gżira ta' Weeden okkupaw xi siti fi ħdan l-art bassasa ta' Okefenokee. L-aħħar tribù li fittxet il-kenn fl-art bassasa kienet dik tas-Seminoles. It-truppi mmexxija mill-Ġeneral Charles Rinaldo Floyd matul it-Tieni Gwerra kontra s-Seminoles, li saret fl-1838–1842, temmew l-era tal-Amerikani Nattivi fl-art bassasa ta' Okefenokee. Il-Kumpanija tal-Kanal ta' Suwannee xtrat 238,120 akru (963.6 km²) mill-art bassasa ta' Okefenokee mill-Istat ta' Georgia fl-1891 biex isir id-drenaġġ tal-art għat-tkabbir tar-ross, tal-kannamiela u tal-pjantaġġuni tal-qoton. Dan it-tentattiv falla, u minflok il-kumpanija bdiet taqta' s-siġar għall-injam b'mod industrijali bħala sors ta' introjtu. Il-Kaptan Henry Jackson u l-ekwipaġġ tiegħu qattgħu 3 snin iħaffru l-Kanal ta' Suwannee twil 11.5-il mil (18.5-il kilometru) fl-art bassasa. Ir-reċessjonijiet ekonomiċi wasslu għall-falliment tal-kumpanija u eventwalment għall-bejgħ tal-art lil Charles Hebard fl-1901. L-operazzjonijiet tal-qtugħ tas-siġar għall-injam iffukaw fuq iċ-ċipress u bdew fl-1909 wara li nbniet linja ferrovjarja fil-Majjistral tal-art bassasa. Sal-1927 tneħħew iktar minn 431 miljun pied (1,020,000 m3) ta' injam mill-art bassasa ta' Okefenokee, meta mbagħad l-operazzjonijiet tal-qtugħ tas-siġar għall-injam twaqqfu. Is-Soċjetà tal-Preservazzjoni ta' Okefenokee, li ffurmat fl-1918, ippromwoviet l-interess nazzjonali fl-art bassasa. Bl-appoġġ tal-interessi statali u lokali kif ukoll ta' bosta organizzazzjonijiet [[Xjenza|xjentifiċi]] u tal-konservazzjoni, il-Gvern Federali akkwista l-biċċa l-kbira tal-art bassasa għall-iskopijiet tar-refuġju fl-1936. [[Stampa:Kingfisher landing (looking NE).JPG|daqsminuri|Post fir-refuġju magħruf għat-tperriċ tal-għasafar ta' San Martin.]] Fl-1937, permezz tal-Ordni Eżekuttiv Nru 7593 (li iktar 'il quddiem ġie emendat bl-Ordni Eżekuttiv Nru 7994), il-President [[Franklin D. Roosevelt|Franklin Delano Roosevelt]] stabbilixxa r-refuġju u ddeżinjah bħala "refuġju u post tat-tnissil għall-[[Għasfur|għasafar]] tal-passa u għal organiżmi selvaġġi oħra". L-istabbiliment tar-Refuġju ta' Okefenokee fl-1937 immarka l-qofol ta' moviment li kien inbeda mill-inqas 25 sena qabel minn grupp ta' xjenzati mill-Università ta' Cornell li rrikonoxxa l-valuri [[Edukazzjoni|edukattivi]], xjentifiċi u rikreattivi ta' din iż-żona unika. Fl-1974, sabiex tiġi żgurata protezzjoni ta' din l-ekosistema unika, is-sezzjonijiet interni tar-refuġju ġew iddeżinjati bħala Żona tan-Natura Selvaġġa. Fl-1986, ir-Refuġju ta' Okefenokee ġie ddeżinjat mill-Konvenzjoni tal-Artijiet Mistagħdra bħala Art Mistagħdra ta' Importanza Internazzjonali. Qrib iċ-ċentru tar-refuġju qabad nar minħabba sajjetta fil-5 ta' Mejju 2007, flimkien ma' nar ieħor li kien qabad qrib Waycross, Georgia fis-16 ta' April minħabba li waqgħet siġra fuq arblu tal-linji tal-elettriku. In-nirien f'daqqa ssejħu n-Nirien ta' Bugaboo. Sat-28 ta' Mejju, iktar minn 580,000 akru (2,300 km2) inħarqu fir-reġjun, jew iktar minn 900 mil kwadru (2,300 km2). F'Settembru 2023, is-Servizz tal-Parks Nazzjonali ħabbar li r-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee kien se jiġi nnominat biex isir l-ewwel Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Georgia. F'Lulju 2026, is-sit ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1751/|titlu=Okefenokee National Wildlife Refuge|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> == [[Ġeografija]] == [[Stampa:Okefenokee-map.jpg|daqsminuri|Mappa tar-refuġju.]] Ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee għandu konfini approvati ta' 519,480 akru (2,102.3km2), jiġifieri 123,480 akru (499.7 km2) akbar mill-erja attwali tiegħu. Bejn wieħed u ieħor 371,000 akru (1,500 km2) tal-artijiet mistagħdra tal-Art Bassasa ta' Okefenokee huma inkorporati fir-refuġju. 353,981 akru (1,432.51 km2) tal-art bassasa ġew iddeżinjati bħala ż-Żona tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, parti mis-Sistema Nazzjonali tal-Preservazzjoni tan-Natura Selvaġġa, meta fl-1974 għadda l-Att dwar in-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, u b'hekk saret it-tielet l-ikbar żona tan-natura selvaġġa fil-Lvant tax-xmara Mississippi. L-Art Bassasa ta' Okefenokee hija torbiera mistagħdra enormi fi ħdan depressjoni kbira b'għamla ta' plattina li xi darba kienet tagħmel parti minn qiegħ ta' oċean. L-art bassasa issa tinsab bejn 103 u 128 pied (39 [[metru]]) 'il fuq mil-livell medju tal-baħar. Id-depożiti tat-torba (pit), bi ħxuna sa 15-il pied (4.6 metri), jiksu l-biċċa l-kbira tal-art bassasa. Dawn id-depożiti tant mhumiex stabbli f'xi postijiet li s-siġar u l-arbuxxelli tal-madwar ġieli jirtogħdu u jċaqilqu l-wiċċ tal-art. L-Amerikani Nattivi sejħu din iż-żona bħala "Okefenokee" proprju għax tfisser "l-Art tal-Ħamrija li Tirtogħod". Il-ħabitats tal-art bassasa jinkludu mergħat mistagħdra fil-beraħ, foresti taċ-ċipressi, veġetazzjoni u arbuxxelli tal-boskijiet, gżejjer olzati u lagi fil-beraħ. L-Art Bassasa ta' Okefenokee hija waħda mill-ikbar ekosistemi intatti tal-ilma ħelu fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Ġiet iddeżinjata bħala Art Mistagħdra ta' Importanza Internazzjonali min-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]] skont il-Konvenzjoni ta' Ramsar tal-1971. L-art bassasa titqabbel mir-riċerka mal-artijiet mistagħdra madwar id-dinja. Hija magħrufa mad-dinja kollha għall-popolazzjonijiet ta' [[Anfibju|anfibji]] li huma bijoindikaturi tas-saħħa globali. L-ilma mill-inħawi tax-xmara Suwannee jintuża bħala referenza standard mix-xjenzati madwar id-dinja. L-ilmijiet mexjin bil-mod ta' Okefenokee huma [[lewn]] it-te minħabba l-aċidu tanniku rilaxxat mid-diżintegrazzjoni tal-veġetazzjoni. L-iżbokk prinċipali tal-art bassasa, ix-xmara Suwannee, joriġina fil-qalba ta' Okefenokee u jitbattal lejn il-Lbiċ fil-Golf tal-Messiku. Id-drenaġġ tax-Xlokk tal-art bassasa lejn l-[[Oċean Atlantiku]] jsir permezz tax-xmara St. Mary, li tifforma l-konfini bejn Georgia u Florida. [[Stampa:Okefenokee burn1.jpg|daqsminuri|Il-ħruq ikkontrollat fir-refuġju.]] L-art bassasa fiha bosta gżejjer u lagi, flimkien ma' żoni enormi ta' ħabitats mhux forestali. Il-mergħat ikopru madwar 60,000 akru (240 km2) tal-art bassasa. Dawn il-witgħat bl-imraġ, li fl-imgħoddi kienu żoni forestali, inħolqu matul perjodi ta' nixfa kbira meta n-nirien ħarqu l-veġetazzjoni u s-saffi tal-wiċċ tal-pit. Il-mergħat jospitaw varjetà ta' għasafar bħal russetti, agretti, vellerani, grawwi u kappuni. Il-persunal tar-refuġju jiġġestixxi 33,000 akru (130 km2) ta' artijiet olzati li qed jiġu rrestawrati għal ħabitat bil-ħaxix u biż-żnuber tal-weraq twil li fl-imgħoddi kien abbundanti ferm. Il-persunal u l-volontarji tar-refuġju jaħdmu biex jippreservaw il-kwalitajiet naturali tal-art bassasa, jipprovdu ħabitat għal varjetà ta' organiżmi selvaġġi, u jipprovdu opportunitajiet rikreattivi għall-viżitaturi. Barra minn hekk, iwettqu wkoll ħruq ipprogrammat fiż-żoni olzati, iħawlu foresti rqaq, joħolqu fetħiet għan-natura selvaġġa, iħawlu żnuber tal-weraq twil, u jimmonitorjaw, jiġġestixxu u jtejbu l-popolazzjonijiet u l-ħabitat tal-organiżmi selvaġġi. Ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee huwa sistema li tiddependi fuq ix-xita, u meta jkun hemm perjodi ta' nixfa, l-inħawi jsiru suxxettibbli għan-nirien. Ċiklu ta' 20 sa 30 sena ta' nixfa u nirien wassal biex ir-refuġju jeżisti bħala art mistagħdra unika. Dawn il-perjodi jikkawżaw bidliet fl-abbundanza ta' ċerti [[Pjanta|pjanti]] (iktar ħaxix jikber fiż-żoni esposti), is-suċċess ta' ċerti għasafar li jbejtu hawnhekk (il-falliment fin-nixfa estrema), u l-post kenni għal xi [[Speċi|speċijiet]] ta' organiżmi selvaġġi (il-[[Ħuta|ħut]] jagħmel migrazzjoni lejn lagi u kanali iktar fondi u jiġi segwit mill-predaturi). == Natura selvaġġa u speċijiet protetti == [[Stampa:OkefenokeeNWR3.jpg|daqsminuri|Veduta tar-refuġju mill-ilma.]] Bis-saħħa tal-ħabitats varjati tiegħu, ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee sar post magħruf għall-abbundanza tiegħu ta' pjanti u ta' [[Annimal|annimali]]. B'kollox hemm 621 speċi ta' pjanti li jikbru fl-art bassasa, fosthom is-siġar taż-żnuber tal-weraq twil. L-annimali jinkludu 39 ħuta, 37 anfibju, 64 [[rettilu]], 234 għasfur u 50 [[mammiferu]]. L-art bassasa ta' Okefenokee hija magħrufa mad-dinja kollha għall-popolazzjonijiet ta' anfibji tagħha li huma bijoindikaturi tas-saħħa globali. Fost l-ispeċijiet ta' organiżmi selvaġġi fir-refuġju nsibu raccoons ta' Florida, diversi għasafar, papri, alligaturi Amerikani u rettili oħra, varjetà ta' anfibji, lontri tax-xmajjar tal-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], bobcats ta' Florida, għasafar tal-priża, volpijiet ħomor Amerikani, ċingjali, minks komuni, ċriev ta' denbhom abjad ta' Virginia, volpijiet griżi, skunks ta' Florida, orsijiet suwed ta' Florida u għasafar tal-għana. Il-ħabitats tal-art bassasa jipprovdu wkoll kenn għal speċijiet mhedda u fil-periklu ta' estinzjoni, fosthom il-bulebbieta tal-għalla ħamra, ċikonji Amerikani, [[Serp|sriep]] indigo, fkieren tal-art gopher u varjetà wiesgħa ta' speċijiet oħra ta' organiżmi selvaġġi. == Sit ta' Wirt Dinji == Ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Lulju 2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (vii)''' "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; u l-'''kriterju (x)''' "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-[[Bijodiversità|diversità bijoloġika]], inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".<ref name=":0" /> == Faċilitajiet == Fir-refuġju hemm opportunitajiet għall-mixi tul il-mogħdijiet, għall-kaċċa, għas-sajd, għall-kenura, għad-dgħajjes, għall-fotografija u għall-osservazzjoni tan-natura selvaġġa. === Ċentru għall-Viżitaturi === Iċ-Ċentru għall-Viżitaturi ta' Richard S. Bolt fir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee nbena fl-1967, b'żieda ta' awditorju fil-bidu tas-snin 80 tas-seklu 20. Il-binja għandha erja ta' 5,000 pied kwadru (460 m2), bi ġnub taċ-ċedru, b'soqfa bil-volti u b'art tal-ġebel. Iċ-Ċentru jospita diversi wirjiet, u fih żona għall-bejgħ tal-kotba tal-Lega tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, uffiċini għall-persunal u għall-volontiera, maħżen u awditorju li jesa' 100 persuna bilqiegħda. === Gżira ta' Chesser === Fl-aħħar tas-seklu 19, W. T. Chesser u l-familja tiegħu insedjaw gżira żgħira fit-tarf tal-Lvant tal-Art Bassasa ta' Okefenokee. Huwa insedja gżira ta' 592 akru (2.40 km2), li issa hija magħrufa bħala l-Gżira ta' Chesser. Ir-residenza ta' Chesser għadha tinsab fuq il-gżira. L-aħħar membru tal-familja Chesser telaq mill-gżira fl-1958, iżda bosta membri tal-familja Chesser għadhom jgħixu fiż-żona lokali. === Sajd === Fil-biċċa l-kbira tar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee hemm mogħdijiet mal-lagi u ma' nixxigħat tal-ilma bi fluss kajman, magħrufa lokalment bħala "runs". Fir-refuġju hemm iktar minn 60 lag, b'fond li jvarja minn ftit piedi sa 15-il pied (4.6 metri). L-ikbar lag, il-Lag ta' Billy, huwa twil 3.5 mili (5.6 km) u wiesa' 100 sa 250 jarda (230 metru). Is-sajd huwa permess is-sena kollha f'konformità mal-liġijiet dwar is-sajd tal-Istat ta' Georgia. L-użu ta' lixka [[ħajja]] jew ta' konz huwa pprojbit. [[Stampa:OkefenokeeNWR2.jpg|daqsminuri|Kenura fir-refuġju.]] === Kenura u dgħajjes === Fir-refuġju hemm 121 mil (195 kilometru) ta' mogħdijiet fl-art bassasa, li minnhom 70 mil huma miftuħa għall-użu binhar ta' dgħajjes motorizzati ta' 10 hp (7.5 kW) jew inqas. Fin-naħa ta' ġewwa tal-art bassasa hemm ukoll seba' xelters għall-użu billejl. Ir-refuġju fih sitt mogħdijiet għad-dgħajjes (Ħamra, Ħadra, Blu, Vjola, Oranġjo u Kannella) u b'hekk l-utenti jistgħu jagħżlu bejn 12-il vjaġġ differenti bil-kenura. === Mogħdijiet === * Swamp Island Drive – mogħdija dawramejt ta' 9 mili (14-il kilometru) għas-sewqan, għar-roti u għall-mixi. Sparpaljati ma' din il-mogħdija hemm diversi mogħdijiet għall-mixi, fetħiet għall-osservazzjoni tan-natura selvaġġa u rqajja' tas-siġar tal-injam iebes. Barra minn hekk, din il-mogħdija tagħti għar-residenza ta' Chesser, għal mogħdija fuq l-injam u għal torri tal-osservazzjoni. * Hemm diversi mogħdijiet għall-kenura u xelters għall-kampeġġ li jistgħu jintużaw mill-viżitaturi. Xi koordinati utli għall-kenura u għall-kampeġġ huma dawn li ġejjin: :* id-Daħla tal-Lvant tar-Refuġju (iċ-Ċentru għall-Viżitaturi): N30.73803° W082.14135°; :* il-Lag tax-Xadini: N30.67493° W82.20594°; :* ix-Xelter tal-Lag tax-Xadini: N30.67439° W82.20601°; :* ix-Xelter tal-Bajja tal-Kafè: N30.76133° W082.22659°; :* faċilità għall-mistrieh mal-Kanal ta' Suwannee: N30.73811° W82.17332°. Koordinati għal postijiet importanti ta' salib it-toroq (ara l-mappa tar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee biex tarahom aħjar): ::* Salib it-Toroq tal-Kanal ta' Suwannee u tal-Mogħdija tal-Lagi tal-Mergħat: N30.73708° W82.17473°; ::* Salib it-Toroq tal-Mogħdija tal-Lagi tal-Mergħat u Tater Rake: N30.72608° W082.18269°. ::* Dawn li jridu jmorru bil-kenura fit-Tramuntana tal-Mogħdija tal-Lagi tal-Mergħat lejn ix-Xelter tal-Bajja tal-Kafè jistgħu jużaw Tater Rake biex iqassru. Xi koordinati utli meta jqassru huma dawn li ġejjin: :::* Tater Rake u l-Kanal ta' Suwannee: N30.73704° W082.18188°; :::* It-Tarf tat-Tramuntana ta' Tater Rake u tqassir (mill-Kanal ta' Suwannee): N30.73641° W82.17790°. === Aċċess === Hemm tliet daħliet ewlenin għar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, u kull waħda għandha l-faċilitajiet u l-karattru speċjali tagħha stess. Mill-mergħat mistagħdra fil-beraħ fil-Lvant għall-artijiet bassasa bil-foresti taċ-ċipress fil-Punent, ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee huwa mużajk ta' ħabitats, pjanti u organiżmi selvaġġi. Wieħed irid iħallas tariffi tad-dħul f'kull daħla. * Id-Daħla tal-Lvant – id-daħla prinċipali tas-Servizz tal-Ħut u tan-Natura Selvaġġa tal-Istati Uniti, li tinsab 11-il mil (18-il kilometru) fil-Lbiċ ta' Folkston, Georgia; * Id-Daħla tal-Punent – il-Park Statali ta' Stephen C. Foster, li jinsab 17-il mil (27 kilometru) fil-Lvant ta' Fargo, Georgia; * Id-Daħla tat-Tramuntana – il-Park tal-Art Bassasa ta' Okefenokee, li jinsab 8 mili (13-il kilometru) fin-Nofsinhar ta' Waycross, Georgia. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] rvkb7s5lpbxqcio2sv01xjuol8xfmq9 331584 331583 2026-08-19T13:49:25Z Trigcly 17859 added [[Category:Parks Nazzjonali]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331584 wikitext text/x-wiki [[Stampa:OkefenokeeNWR1.jpg|daqsminuri|Inżul ix-[[xemx]] fl-artijiet bassasa tar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee.]] Ir-'''Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee''' huwa refuġju nazzjonali tan-natura selvaġġa ta' 402,000 akru (1,627&#x20;km²) li jinsab f'Charlton, Ware, u l-Kontej ta' Clinch f'Georgia, u l-Kontea ta' Baker fi Florida, l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Ir-refuġju jiġi amministrat mill-uffiċċji fi Folkston, Georgia. Ir-refuġju ġie stabbilit fl-1937 biex jiġu protetti l-biċċa l-kbira tal-438,000 akru (1,770 km²) fl-Art Bassasa ta' Okefenokee. L-isem "Okefenokee", spiss [[Traduzzjoni|tradott]] bħala "l-art tal-ħamrija li tirtogħod", x'aktarx li oriġina mill-Hitchiti ''oki fanôːki'' ("ilma jbaqbaq"). Kważi 400,000 ruħ iżuru r-refuġju kull sena, u b'hekk huwa s-16-il l-iktar refuġju li jżuruh nies fis-Sistema ta' Refuġji Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa. Dan ir-refuġju huwa l-ikbar wieħed li jinsab fi stat tal-Punent. Fl-1999, l-impatt ekonomiku tat-turiżmu f'Charlton, Ware, u fil-Kontej ta' Clinch f'Georgia qabeż is-$67 miljun. Ir-refuġju jimpjega 16-il ruħ b'baġit ta' $1,451,000 għas-sena fiskali 2005. Ir-refuġju jamministra wkoll ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa tal-Lag ta' Banks. == [[Storja]] == [[Stampa:Okefenokee National Wildlife Refuge sign, Charlton County, GA, US.jpg|daqsminuri|It-tabella tar-refuġju.]] L-art bassasa għandha storja [[Bniedem|umana]] rikka, li tinkludi l-insedjament tal-Amerikani Nattivi, l-esplorazzjonijiet mill-[[Ewropa|Ewropej]], tentattiv enormi ta' drenaġġ, u ħsad intensiv tas-siġar għall-[[injam]]. L-Amerikani Nattivi insedjaw l-art bassasa ta' Okefenokee diġà fl-2500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. Il-popli tal-Kultura ta' Deptford, tal-Kultura ta' Swift Creek u tal-Kultura tal-Gżira ta' Weeden okkupaw xi siti fi ħdan l-art bassasa ta' Okefenokee. L-aħħar tribù li fittxet il-kenn fl-art bassasa kienet dik tas-Seminoles. It-truppi mmexxija mill-Ġeneral Charles Rinaldo Floyd matul it-Tieni Gwerra kontra s-Seminoles, li saret fl-1838–1842, temmew l-era tal-Amerikani Nattivi fl-art bassasa ta' Okefenokee. Il-Kumpanija tal-Kanal ta' Suwannee xtrat 238,120 akru (963.6 km²) mill-art bassasa ta' Okefenokee mill-Istat ta' Georgia fl-1891 biex isir id-drenaġġ tal-art għat-tkabbir tar-ross, tal-kannamiela u tal-pjantaġġuni tal-qoton. Dan it-tentattiv falla, u minflok il-kumpanija bdiet taqta' s-siġar għall-injam b'mod industrijali bħala sors ta' introjtu. Il-Kaptan Henry Jackson u l-ekwipaġġ tiegħu qattgħu 3 snin iħaffru l-Kanal ta' Suwannee twil 11.5-il mil (18.5-il kilometru) fl-art bassasa. Ir-reċessjonijiet ekonomiċi wasslu għall-falliment tal-kumpanija u eventwalment għall-bejgħ tal-art lil Charles Hebard fl-1901. L-operazzjonijiet tal-qtugħ tas-siġar għall-injam iffukaw fuq iċ-ċipress u bdew fl-1909 wara li nbniet linja ferrovjarja fil-Majjistral tal-art bassasa. Sal-1927 tneħħew iktar minn 431 miljun pied (1,020,000 m3) ta' injam mill-art bassasa ta' Okefenokee, meta mbagħad l-operazzjonijiet tal-qtugħ tas-siġar għall-injam twaqqfu. Is-Soċjetà tal-Preservazzjoni ta' Okefenokee, li ffurmat fl-1918, ippromwoviet l-interess nazzjonali fl-art bassasa. Bl-appoġġ tal-interessi statali u lokali kif ukoll ta' bosta organizzazzjonijiet [[Xjenza|xjentifiċi]] u tal-konservazzjoni, il-Gvern Federali akkwista l-biċċa l-kbira tal-art bassasa għall-iskopijiet tar-refuġju fl-1936. [[Stampa:Kingfisher landing (looking NE).JPG|daqsminuri|Post fir-refuġju magħruf għat-tperriċ tal-għasafar ta' San Martin.]] Fl-1937, permezz tal-Ordni Eżekuttiv Nru 7593 (li iktar 'il quddiem ġie emendat bl-Ordni Eżekuttiv Nru 7994), il-President [[Franklin D. Roosevelt|Franklin Delano Roosevelt]] stabbilixxa r-refuġju u ddeżinjah bħala "refuġju u post tat-tnissil għall-[[Għasfur|għasafar]] tal-passa u għal organiżmi selvaġġi oħra". L-istabbiliment tar-Refuġju ta' Okefenokee fl-1937 immarka l-qofol ta' moviment li kien inbeda mill-inqas 25 sena qabel minn grupp ta' xjenzati mill-Università ta' Cornell li rrikonoxxa l-valuri [[Edukazzjoni|edukattivi]], xjentifiċi u rikreattivi ta' din iż-żona unika. Fl-1974, sabiex tiġi żgurata protezzjoni ta' din l-ekosistema unika, is-sezzjonijiet interni tar-refuġju ġew iddeżinjati bħala Żona tan-Natura Selvaġġa. Fl-1986, ir-Refuġju ta' Okefenokee ġie ddeżinjat mill-Konvenzjoni tal-Artijiet Mistagħdra bħala Art Mistagħdra ta' Importanza Internazzjonali. Qrib iċ-ċentru tar-refuġju qabad nar minħabba sajjetta fil-5 ta' Mejju 2007, flimkien ma' nar ieħor li kien qabad qrib Waycross, Georgia fis-16 ta' April minħabba li waqgħet siġra fuq arblu tal-linji tal-elettriku. In-nirien f'daqqa ssejħu n-Nirien ta' Bugaboo. Sat-28 ta' Mejju, iktar minn 580,000 akru (2,300 km2) inħarqu fir-reġjun, jew iktar minn 900 mil kwadru (2,300 km2). F'Settembru 2023, is-Servizz tal-Parks Nazzjonali ħabbar li r-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee kien se jiġi nnominat biex isir l-ewwel Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Georgia. F'Lulju 2026, is-sit ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1751/|titlu=Okefenokee National Wildlife Refuge|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> == [[Ġeografija]] == [[Stampa:Okefenokee-map.jpg|daqsminuri|Mappa tar-refuġju.]] Ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee għandu konfini approvati ta' 519,480 akru (2,102.3km2), jiġifieri 123,480 akru (499.7 km2) akbar mill-erja attwali tiegħu. Bejn wieħed u ieħor 371,000 akru (1,500 km2) tal-artijiet mistagħdra tal-Art Bassasa ta' Okefenokee huma inkorporati fir-refuġju. 353,981 akru (1,432.51 km2) tal-art bassasa ġew iddeżinjati bħala ż-Żona tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, parti mis-Sistema Nazzjonali tal-Preservazzjoni tan-Natura Selvaġġa, meta fl-1974 għadda l-Att dwar in-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, u b'hekk saret it-tielet l-ikbar żona tan-natura selvaġġa fil-Lvant tax-xmara Mississippi. L-Art Bassasa ta' Okefenokee hija torbiera mistagħdra enormi fi ħdan depressjoni kbira b'għamla ta' plattina li xi darba kienet tagħmel parti minn qiegħ ta' oċean. L-art bassasa issa tinsab bejn 103 u 128 pied (39 [[metru]]) 'il fuq mil-livell medju tal-baħar. Id-depożiti tat-torba (pit), bi ħxuna sa 15-il pied (4.6 metri), jiksu l-biċċa l-kbira tal-art bassasa. Dawn id-depożiti tant mhumiex stabbli f'xi postijiet li s-siġar u l-arbuxxelli tal-madwar ġieli jirtogħdu u jċaqilqu l-wiċċ tal-art. L-Amerikani Nattivi sejħu din iż-żona bħala "Okefenokee" proprju għax tfisser "l-Art tal-Ħamrija li Tirtogħod". Il-ħabitats tal-art bassasa jinkludu mergħat mistagħdra fil-beraħ, foresti taċ-ċipressi, veġetazzjoni u arbuxxelli tal-boskijiet, gżejjer olzati u lagi fil-beraħ. L-Art Bassasa ta' Okefenokee hija waħda mill-ikbar ekosistemi intatti tal-ilma ħelu fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Ġiet iddeżinjata bħala Art Mistagħdra ta' Importanza Internazzjonali min-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]] skont il-Konvenzjoni ta' Ramsar tal-1971. L-art bassasa titqabbel mir-riċerka mal-artijiet mistagħdra madwar id-dinja. Hija magħrufa mad-dinja kollha għall-popolazzjonijiet ta' [[Anfibju|anfibji]] li huma bijoindikaturi tas-saħħa globali. L-ilma mill-inħawi tax-xmara Suwannee jintuża bħala referenza standard mix-xjenzati madwar id-dinja. L-ilmijiet mexjin bil-mod ta' Okefenokee huma [[lewn]] it-te minħabba l-aċidu tanniku rilaxxat mid-diżintegrazzjoni tal-veġetazzjoni. L-iżbokk prinċipali tal-art bassasa, ix-xmara Suwannee, joriġina fil-qalba ta' Okefenokee u jitbattal lejn il-Lbiċ fil-Golf tal-Messiku. Id-drenaġġ tax-Xlokk tal-art bassasa lejn l-[[Oċean Atlantiku]] jsir permezz tax-xmara St. Mary, li tifforma l-konfini bejn Georgia u Florida. [[Stampa:Okefenokee burn1.jpg|daqsminuri|Il-ħruq ikkontrollat fir-refuġju.]] L-art bassasa fiha bosta gżejjer u lagi, flimkien ma' żoni enormi ta' ħabitats mhux forestali. Il-mergħat ikopru madwar 60,000 akru (240 km2) tal-art bassasa. Dawn il-witgħat bl-imraġ, li fl-imgħoddi kienu żoni forestali, inħolqu matul perjodi ta' nixfa kbira meta n-nirien ħarqu l-veġetazzjoni u s-saffi tal-wiċċ tal-pit. Il-mergħat jospitaw varjetà ta' għasafar bħal russetti, agretti, vellerani, grawwi u kappuni. Il-persunal tar-refuġju jiġġestixxi 33,000 akru (130 km2) ta' artijiet olzati li qed jiġu rrestawrati għal ħabitat bil-ħaxix u biż-żnuber tal-weraq twil li fl-imgħoddi kien abbundanti ferm. Il-persunal u l-volontarji tar-refuġju jaħdmu biex jippreservaw il-kwalitajiet naturali tal-art bassasa, jipprovdu ħabitat għal varjetà ta' organiżmi selvaġġi, u jipprovdu opportunitajiet rikreattivi għall-viżitaturi. Barra minn hekk, iwettqu wkoll ħruq ipprogrammat fiż-żoni olzati, iħawlu foresti rqaq, joħolqu fetħiet għan-natura selvaġġa, iħawlu żnuber tal-weraq twil, u jimmonitorjaw, jiġġestixxu u jtejbu l-popolazzjonijiet u l-ħabitat tal-organiżmi selvaġġi. Ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee huwa sistema li tiddependi fuq ix-xita, u meta jkun hemm perjodi ta' nixfa, l-inħawi jsiru suxxettibbli għan-nirien. Ċiklu ta' 20 sa 30 sena ta' nixfa u nirien wassal biex ir-refuġju jeżisti bħala art mistagħdra unika. Dawn il-perjodi jikkawżaw bidliet fl-abbundanza ta' ċerti [[Pjanta|pjanti]] (iktar ħaxix jikber fiż-żoni esposti), is-suċċess ta' ċerti għasafar li jbejtu hawnhekk (il-falliment fin-nixfa estrema), u l-post kenni għal xi [[Speċi|speċijiet]] ta' organiżmi selvaġġi (il-[[Ħuta|ħut]] jagħmel migrazzjoni lejn lagi u kanali iktar fondi u jiġi segwit mill-predaturi). == Natura selvaġġa u speċijiet protetti == [[Stampa:OkefenokeeNWR3.jpg|daqsminuri|Veduta tar-refuġju mill-ilma.]] Bis-saħħa tal-ħabitats varjati tiegħu, ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee sar post magħruf għall-abbundanza tiegħu ta' pjanti u ta' [[Annimal|annimali]]. B'kollox hemm 621 speċi ta' pjanti li jikbru fl-art bassasa, fosthom is-siġar taż-żnuber tal-weraq twil. L-annimali jinkludu 39 ħuta, 37 anfibju, 64 [[rettilu]], 234 għasfur u 50 [[mammiferu]]. L-art bassasa ta' Okefenokee hija magħrufa mad-dinja kollha għall-popolazzjonijiet ta' anfibji tagħha li huma bijoindikaturi tas-saħħa globali. Fost l-ispeċijiet ta' organiżmi selvaġġi fir-refuġju nsibu raccoons ta' Florida, diversi għasafar, papri, alligaturi Amerikani u rettili oħra, varjetà ta' anfibji, lontri tax-xmajjar tal-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], bobcats ta' Florida, għasafar tal-priża, volpijiet ħomor Amerikani, ċingjali, minks komuni, ċriev ta' denbhom abjad ta' Virginia, volpijiet griżi, skunks ta' Florida, orsijiet suwed ta' Florida u għasafar tal-għana. Il-ħabitats tal-art bassasa jipprovdu wkoll kenn għal speċijiet mhedda u fil-periklu ta' estinzjoni, fosthom il-bulebbieta tal-għalla ħamra, ċikonji Amerikani, [[Serp|sriep]] indigo, fkieren tal-art gopher u varjetà wiesgħa ta' speċijiet oħra ta' organiżmi selvaġġi. == Sit ta' Wirt Dinji == Ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Lulju 2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (vii)''' "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; u l-'''kriterju (x)''' "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-[[Bijodiversità|diversità bijoloġika]], inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".<ref name=":0" /> == Faċilitajiet == Fir-refuġju hemm opportunitajiet għall-mixi tul il-mogħdijiet, għall-kaċċa, għas-sajd, għall-kenura, għad-dgħajjes, għall-fotografija u għall-osservazzjoni tan-natura selvaġġa. === Ċentru għall-Viżitaturi === Iċ-Ċentru għall-Viżitaturi ta' Richard S. Bolt fir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee nbena fl-1967, b'żieda ta' awditorju fil-bidu tas-snin 80 tas-seklu 20. Il-binja għandha erja ta' 5,000 pied kwadru (460 m2), bi ġnub taċ-ċedru, b'soqfa bil-volti u b'art tal-ġebel. Iċ-Ċentru jospita diversi wirjiet, u fih żona għall-bejgħ tal-kotba tal-Lega tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, uffiċini għall-persunal u għall-volontiera, maħżen u awditorju li jesa' 100 persuna bilqiegħda. === Gżira ta' Chesser === Fl-aħħar tas-seklu 19, W. T. Chesser u l-familja tiegħu insedjaw gżira żgħira fit-tarf tal-Lvant tal-Art Bassasa ta' Okefenokee. Huwa insedja gżira ta' 592 akru (2.40 km2), li issa hija magħrufa bħala l-Gżira ta' Chesser. Ir-residenza ta' Chesser għadha tinsab fuq il-gżira. L-aħħar membru tal-familja Chesser telaq mill-gżira fl-1958, iżda bosta membri tal-familja Chesser għadhom jgħixu fiż-żona lokali. === Sajd === Fil-biċċa l-kbira tar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee hemm mogħdijiet mal-lagi u ma' nixxigħat tal-ilma bi fluss kajman, magħrufa lokalment bħala "runs". Fir-refuġju hemm iktar minn 60 lag, b'fond li jvarja minn ftit piedi sa 15-il pied (4.6 metri). L-ikbar lag, il-Lag ta' Billy, huwa twil 3.5 mili (5.6 km) u wiesa' 100 sa 250 jarda (230 metru). Is-sajd huwa permess is-sena kollha f'konformità mal-liġijiet dwar is-sajd tal-Istat ta' Georgia. L-użu ta' lixka [[ħajja]] jew ta' konz huwa pprojbit. [[Stampa:OkefenokeeNWR2.jpg|daqsminuri|Kenura fir-refuġju.]] === Kenura u dgħajjes === Fir-refuġju hemm 121 mil (195 kilometru) ta' mogħdijiet fl-art bassasa, li minnhom 70 mil huma miftuħa għall-użu binhar ta' dgħajjes motorizzati ta' 10 hp (7.5 kW) jew inqas. Fin-naħa ta' ġewwa tal-art bassasa hemm ukoll seba' xelters għall-użu billejl. Ir-refuġju fih sitt mogħdijiet għad-dgħajjes (Ħamra, Ħadra, Blu, Vjola, Oranġjo u Kannella) u b'hekk l-utenti jistgħu jagħżlu bejn 12-il vjaġġ differenti bil-kenura. === Mogħdijiet === * Swamp Island Drive – mogħdija dawramejt ta' 9 mili (14-il kilometru) għas-sewqan, għar-roti u għall-mixi. Sparpaljati ma' din il-mogħdija hemm diversi mogħdijiet għall-mixi, fetħiet għall-osservazzjoni tan-natura selvaġġa u rqajja' tas-siġar tal-injam iebes. Barra minn hekk, din il-mogħdija tagħti għar-residenza ta' Chesser, għal mogħdija fuq l-injam u għal torri tal-osservazzjoni. * Hemm diversi mogħdijiet għall-kenura u xelters għall-kampeġġ li jistgħu jintużaw mill-viżitaturi. Xi koordinati utli għall-kenura u għall-kampeġġ huma dawn li ġejjin: :* id-Daħla tal-Lvant tar-Refuġju (iċ-Ċentru għall-Viżitaturi): N30.73803° W082.14135°; :* il-Lag tax-Xadini: N30.67493° W82.20594°; :* ix-Xelter tal-Lag tax-Xadini: N30.67439° W82.20601°; :* ix-Xelter tal-Bajja tal-Kafè: N30.76133° W082.22659°; :* faċilità għall-mistrieh mal-Kanal ta' Suwannee: N30.73811° W82.17332°. Koordinati għal postijiet importanti ta' salib it-toroq (ara l-mappa tar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee biex tarahom aħjar): ::* Salib it-Toroq tal-Kanal ta' Suwannee u tal-Mogħdija tal-Lagi tal-Mergħat: N30.73708° W82.17473°; ::* Salib it-Toroq tal-Mogħdija tal-Lagi tal-Mergħat u Tater Rake: N30.72608° W082.18269°. ::* Dawn li jridu jmorru bil-kenura fit-Tramuntana tal-Mogħdija tal-Lagi tal-Mergħat lejn ix-Xelter tal-Bajja tal-Kafè jistgħu jużaw Tater Rake biex iqassru. Xi koordinati utli meta jqassru huma dawn li ġejjin: :::* Tater Rake u l-Kanal ta' Suwannee: N30.73704° W082.18188°; :::* It-Tarf tat-Tramuntana ta' Tater Rake u tqassir (mill-Kanal ta' Suwannee): N30.73641° W82.17790°. === Aċċess === Hemm tliet daħliet ewlenin għar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, u kull waħda għandha l-faċilitajiet u l-karattru speċjali tagħha stess. Mill-mergħat mistagħdra fil-beraħ fil-Lvant għall-artijiet bassasa bil-foresti taċ-ċipress fil-Punent, ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee huwa mużajk ta' ħabitats, pjanti u organiżmi selvaġġi. Wieħed irid iħallas tariffi tad-dħul f'kull daħla. * Id-Daħla tal-Lvant – id-daħla prinċipali tas-Servizz tal-Ħut u tan-Natura Selvaġġa tal-Istati Uniti, li tinsab 11-il mil (18-il kilometru) fil-Lbiċ ta' Folkston, Georgia; * Id-Daħla tal-Punent – il-Park Statali ta' Stephen C. Foster, li jinsab 17-il mil (27 kilometru) fil-Lvant ta' Fargo, Georgia; * Id-Daħla tat-Tramuntana – il-Park tal-Art Bassasa ta' Okefenokee, li jinsab 8 mili (13-il kilometru) fin-Nofsinhar ta' Waycross, Georgia. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] [[Kategorija:Parks Nazzjonali]] 8jowy5tzzxhw8l943cwhpuvxwb5nd1m 331585 331584 2026-08-19T13:49:32Z Trigcly 17859 added [[Category:Stati Uniti]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331585 wikitext text/x-wiki [[Stampa:OkefenokeeNWR1.jpg|daqsminuri|Inżul ix-[[xemx]] fl-artijiet bassasa tar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee.]] Ir-'''Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee''' huwa refuġju nazzjonali tan-natura selvaġġa ta' 402,000 akru (1,627&#x20;km²) li jinsab f'Charlton, Ware, u l-Kontej ta' Clinch f'Georgia, u l-Kontea ta' Baker fi Florida, l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Ir-refuġju jiġi amministrat mill-uffiċċji fi Folkston, Georgia. Ir-refuġju ġie stabbilit fl-1937 biex jiġu protetti l-biċċa l-kbira tal-438,000 akru (1,770 km²) fl-Art Bassasa ta' Okefenokee. L-isem "Okefenokee", spiss [[Traduzzjoni|tradott]] bħala "l-art tal-ħamrija li tirtogħod", x'aktarx li oriġina mill-Hitchiti ''oki fanôːki'' ("ilma jbaqbaq"). Kważi 400,000 ruħ iżuru r-refuġju kull sena, u b'hekk huwa s-16-il l-iktar refuġju li jżuruh nies fis-Sistema ta' Refuġji Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa. Dan ir-refuġju huwa l-ikbar wieħed li jinsab fi stat tal-Punent. Fl-1999, l-impatt ekonomiku tat-turiżmu f'Charlton, Ware, u fil-Kontej ta' Clinch f'Georgia qabeż is-$67 miljun. Ir-refuġju jimpjega 16-il ruħ b'baġit ta' $1,451,000 għas-sena fiskali 2005. Ir-refuġju jamministra wkoll ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa tal-Lag ta' Banks. == [[Storja]] == [[Stampa:Okefenokee National Wildlife Refuge sign, Charlton County, GA, US.jpg|daqsminuri|It-tabella tar-refuġju.]] L-art bassasa għandha storja [[Bniedem|umana]] rikka, li tinkludi l-insedjament tal-Amerikani Nattivi, l-esplorazzjonijiet mill-[[Ewropa|Ewropej]], tentattiv enormi ta' drenaġġ, u ħsad intensiv tas-siġar għall-[[injam]]. L-Amerikani Nattivi insedjaw l-art bassasa ta' Okefenokee diġà fl-2500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. Il-popli tal-Kultura ta' Deptford, tal-Kultura ta' Swift Creek u tal-Kultura tal-Gżira ta' Weeden okkupaw xi siti fi ħdan l-art bassasa ta' Okefenokee. L-aħħar tribù li fittxet il-kenn fl-art bassasa kienet dik tas-Seminoles. It-truppi mmexxija mill-Ġeneral Charles Rinaldo Floyd matul it-Tieni Gwerra kontra s-Seminoles, li saret fl-1838–1842, temmew l-era tal-Amerikani Nattivi fl-art bassasa ta' Okefenokee. Il-Kumpanija tal-Kanal ta' Suwannee xtrat 238,120 akru (963.6 km²) mill-art bassasa ta' Okefenokee mill-Istat ta' Georgia fl-1891 biex isir id-drenaġġ tal-art għat-tkabbir tar-ross, tal-kannamiela u tal-pjantaġġuni tal-qoton. Dan it-tentattiv falla, u minflok il-kumpanija bdiet taqta' s-siġar għall-injam b'mod industrijali bħala sors ta' introjtu. Il-Kaptan Henry Jackson u l-ekwipaġġ tiegħu qattgħu 3 snin iħaffru l-Kanal ta' Suwannee twil 11.5-il mil (18.5-il kilometru) fl-art bassasa. Ir-reċessjonijiet ekonomiċi wasslu għall-falliment tal-kumpanija u eventwalment għall-bejgħ tal-art lil Charles Hebard fl-1901. L-operazzjonijiet tal-qtugħ tas-siġar għall-injam iffukaw fuq iċ-ċipress u bdew fl-1909 wara li nbniet linja ferrovjarja fil-Majjistral tal-art bassasa. Sal-1927 tneħħew iktar minn 431 miljun pied (1,020,000 m3) ta' injam mill-art bassasa ta' Okefenokee, meta mbagħad l-operazzjonijiet tal-qtugħ tas-siġar għall-injam twaqqfu. Is-Soċjetà tal-Preservazzjoni ta' Okefenokee, li ffurmat fl-1918, ippromwoviet l-interess nazzjonali fl-art bassasa. Bl-appoġġ tal-interessi statali u lokali kif ukoll ta' bosta organizzazzjonijiet [[Xjenza|xjentifiċi]] u tal-konservazzjoni, il-Gvern Federali akkwista l-biċċa l-kbira tal-art bassasa għall-iskopijiet tar-refuġju fl-1936. [[Stampa:Kingfisher landing (looking NE).JPG|daqsminuri|Post fir-refuġju magħruf għat-tperriċ tal-għasafar ta' San Martin.]] Fl-1937, permezz tal-Ordni Eżekuttiv Nru 7593 (li iktar 'il quddiem ġie emendat bl-Ordni Eżekuttiv Nru 7994), il-President [[Franklin D. Roosevelt|Franklin Delano Roosevelt]] stabbilixxa r-refuġju u ddeżinjah bħala "refuġju u post tat-tnissil għall-[[Għasfur|għasafar]] tal-passa u għal organiżmi selvaġġi oħra". L-istabbiliment tar-Refuġju ta' Okefenokee fl-1937 immarka l-qofol ta' moviment li kien inbeda mill-inqas 25 sena qabel minn grupp ta' xjenzati mill-Università ta' Cornell li rrikonoxxa l-valuri [[Edukazzjoni|edukattivi]], xjentifiċi u rikreattivi ta' din iż-żona unika. Fl-1974, sabiex tiġi żgurata protezzjoni ta' din l-ekosistema unika, is-sezzjonijiet interni tar-refuġju ġew iddeżinjati bħala Żona tan-Natura Selvaġġa. Fl-1986, ir-Refuġju ta' Okefenokee ġie ddeżinjat mill-Konvenzjoni tal-Artijiet Mistagħdra bħala Art Mistagħdra ta' Importanza Internazzjonali. Qrib iċ-ċentru tar-refuġju qabad nar minħabba sajjetta fil-5 ta' Mejju 2007, flimkien ma' nar ieħor li kien qabad qrib Waycross, Georgia fis-16 ta' April minħabba li waqgħet siġra fuq arblu tal-linji tal-elettriku. In-nirien f'daqqa ssejħu n-Nirien ta' Bugaboo. Sat-28 ta' Mejju, iktar minn 580,000 akru (2,300 km2) inħarqu fir-reġjun, jew iktar minn 900 mil kwadru (2,300 km2). F'Settembru 2023, is-Servizz tal-Parks Nazzjonali ħabbar li r-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee kien se jiġi nnominat biex isir l-ewwel Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Georgia. F'Lulju 2026, is-sit ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1751/|titlu=Okefenokee National Wildlife Refuge|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> == [[Ġeografija]] == [[Stampa:Okefenokee-map.jpg|daqsminuri|Mappa tar-refuġju.]] Ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee għandu konfini approvati ta' 519,480 akru (2,102.3km2), jiġifieri 123,480 akru (499.7 km2) akbar mill-erja attwali tiegħu. Bejn wieħed u ieħor 371,000 akru (1,500 km2) tal-artijiet mistagħdra tal-Art Bassasa ta' Okefenokee huma inkorporati fir-refuġju. 353,981 akru (1,432.51 km2) tal-art bassasa ġew iddeżinjati bħala ż-Żona tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, parti mis-Sistema Nazzjonali tal-Preservazzjoni tan-Natura Selvaġġa, meta fl-1974 għadda l-Att dwar in-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, u b'hekk saret it-tielet l-ikbar żona tan-natura selvaġġa fil-Lvant tax-xmara Mississippi. L-Art Bassasa ta' Okefenokee hija torbiera mistagħdra enormi fi ħdan depressjoni kbira b'għamla ta' plattina li xi darba kienet tagħmel parti minn qiegħ ta' oċean. L-art bassasa issa tinsab bejn 103 u 128 pied (39 [[metru]]) 'il fuq mil-livell medju tal-baħar. Id-depożiti tat-torba (pit), bi ħxuna sa 15-il pied (4.6 metri), jiksu l-biċċa l-kbira tal-art bassasa. Dawn id-depożiti tant mhumiex stabbli f'xi postijiet li s-siġar u l-arbuxxelli tal-madwar ġieli jirtogħdu u jċaqilqu l-wiċċ tal-art. L-Amerikani Nattivi sejħu din iż-żona bħala "Okefenokee" proprju għax tfisser "l-Art tal-Ħamrija li Tirtogħod". Il-ħabitats tal-art bassasa jinkludu mergħat mistagħdra fil-beraħ, foresti taċ-ċipressi, veġetazzjoni u arbuxxelli tal-boskijiet, gżejjer olzati u lagi fil-beraħ. L-Art Bassasa ta' Okefenokee hija waħda mill-ikbar ekosistemi intatti tal-ilma ħelu fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Ġiet iddeżinjata bħala Art Mistagħdra ta' Importanza Internazzjonali min-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]] skont il-Konvenzjoni ta' Ramsar tal-1971. L-art bassasa titqabbel mir-riċerka mal-artijiet mistagħdra madwar id-dinja. Hija magħrufa mad-dinja kollha għall-popolazzjonijiet ta' [[Anfibju|anfibji]] li huma bijoindikaturi tas-saħħa globali. L-ilma mill-inħawi tax-xmara Suwannee jintuża bħala referenza standard mix-xjenzati madwar id-dinja. L-ilmijiet mexjin bil-mod ta' Okefenokee huma [[lewn]] it-te minħabba l-aċidu tanniku rilaxxat mid-diżintegrazzjoni tal-veġetazzjoni. L-iżbokk prinċipali tal-art bassasa, ix-xmara Suwannee, joriġina fil-qalba ta' Okefenokee u jitbattal lejn il-Lbiċ fil-Golf tal-Messiku. Id-drenaġġ tax-Xlokk tal-art bassasa lejn l-[[Oċean Atlantiku]] jsir permezz tax-xmara St. Mary, li tifforma l-konfini bejn Georgia u Florida. [[Stampa:Okefenokee burn1.jpg|daqsminuri|Il-ħruq ikkontrollat fir-refuġju.]] L-art bassasa fiha bosta gżejjer u lagi, flimkien ma' żoni enormi ta' ħabitats mhux forestali. Il-mergħat ikopru madwar 60,000 akru (240 km2) tal-art bassasa. Dawn il-witgħat bl-imraġ, li fl-imgħoddi kienu żoni forestali, inħolqu matul perjodi ta' nixfa kbira meta n-nirien ħarqu l-veġetazzjoni u s-saffi tal-wiċċ tal-pit. Il-mergħat jospitaw varjetà ta' għasafar bħal russetti, agretti, vellerani, grawwi u kappuni. Il-persunal tar-refuġju jiġġestixxi 33,000 akru (130 km2) ta' artijiet olzati li qed jiġu rrestawrati għal ħabitat bil-ħaxix u biż-żnuber tal-weraq twil li fl-imgħoddi kien abbundanti ferm. Il-persunal u l-volontarji tar-refuġju jaħdmu biex jippreservaw il-kwalitajiet naturali tal-art bassasa, jipprovdu ħabitat għal varjetà ta' organiżmi selvaġġi, u jipprovdu opportunitajiet rikreattivi għall-viżitaturi. Barra minn hekk, iwettqu wkoll ħruq ipprogrammat fiż-żoni olzati, iħawlu foresti rqaq, joħolqu fetħiet għan-natura selvaġġa, iħawlu żnuber tal-weraq twil, u jimmonitorjaw, jiġġestixxu u jtejbu l-popolazzjonijiet u l-ħabitat tal-organiżmi selvaġġi. Ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee huwa sistema li tiddependi fuq ix-xita, u meta jkun hemm perjodi ta' nixfa, l-inħawi jsiru suxxettibbli għan-nirien. Ċiklu ta' 20 sa 30 sena ta' nixfa u nirien wassal biex ir-refuġju jeżisti bħala art mistagħdra unika. Dawn il-perjodi jikkawżaw bidliet fl-abbundanza ta' ċerti [[Pjanta|pjanti]] (iktar ħaxix jikber fiż-żoni esposti), is-suċċess ta' ċerti għasafar li jbejtu hawnhekk (il-falliment fin-nixfa estrema), u l-post kenni għal xi [[Speċi|speċijiet]] ta' organiżmi selvaġġi (il-[[Ħuta|ħut]] jagħmel migrazzjoni lejn lagi u kanali iktar fondi u jiġi segwit mill-predaturi). == Natura selvaġġa u speċijiet protetti == [[Stampa:OkefenokeeNWR3.jpg|daqsminuri|Veduta tar-refuġju mill-ilma.]] Bis-saħħa tal-ħabitats varjati tiegħu, ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee sar post magħruf għall-abbundanza tiegħu ta' pjanti u ta' [[Annimal|annimali]]. B'kollox hemm 621 speċi ta' pjanti li jikbru fl-art bassasa, fosthom is-siġar taż-żnuber tal-weraq twil. L-annimali jinkludu 39 ħuta, 37 anfibju, 64 [[rettilu]], 234 għasfur u 50 [[mammiferu]]. L-art bassasa ta' Okefenokee hija magħrufa mad-dinja kollha għall-popolazzjonijiet ta' anfibji tagħha li huma bijoindikaturi tas-saħħa globali. Fost l-ispeċijiet ta' organiżmi selvaġġi fir-refuġju nsibu raccoons ta' Florida, diversi għasafar, papri, alligaturi Amerikani u rettili oħra, varjetà ta' anfibji, lontri tax-xmajjar tal-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], bobcats ta' Florida, għasafar tal-priża, volpijiet ħomor Amerikani, ċingjali, minks komuni, ċriev ta' denbhom abjad ta' Virginia, volpijiet griżi, skunks ta' Florida, orsijiet suwed ta' Florida u għasafar tal-għana. Il-ħabitats tal-art bassasa jipprovdu wkoll kenn għal speċijiet mhedda u fil-periklu ta' estinzjoni, fosthom il-bulebbieta tal-għalla ħamra, ċikonji Amerikani, [[Serp|sriep]] indigo, fkieren tal-art gopher u varjetà wiesgħa ta' speċijiet oħra ta' organiżmi selvaġġi. == Sit ta' Wirt Dinji == Ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Lulju 2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (vii)''' "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; u l-'''kriterju (x)''' "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-[[Bijodiversità|diversità bijoloġika]], inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".<ref name=":0" /> == Faċilitajiet == Fir-refuġju hemm opportunitajiet għall-mixi tul il-mogħdijiet, għall-kaċċa, għas-sajd, għall-kenura, għad-dgħajjes, għall-fotografija u għall-osservazzjoni tan-natura selvaġġa. === Ċentru għall-Viżitaturi === Iċ-Ċentru għall-Viżitaturi ta' Richard S. Bolt fir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee nbena fl-1967, b'żieda ta' awditorju fil-bidu tas-snin 80 tas-seklu 20. Il-binja għandha erja ta' 5,000 pied kwadru (460 m2), bi ġnub taċ-ċedru, b'soqfa bil-volti u b'art tal-ġebel. Iċ-Ċentru jospita diversi wirjiet, u fih żona għall-bejgħ tal-kotba tal-Lega tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, uffiċini għall-persunal u għall-volontiera, maħżen u awditorju li jesa' 100 persuna bilqiegħda. === Gżira ta' Chesser === Fl-aħħar tas-seklu 19, W. T. Chesser u l-familja tiegħu insedjaw gżira żgħira fit-tarf tal-Lvant tal-Art Bassasa ta' Okefenokee. Huwa insedja gżira ta' 592 akru (2.40 km2), li issa hija magħrufa bħala l-Gżira ta' Chesser. Ir-residenza ta' Chesser għadha tinsab fuq il-gżira. L-aħħar membru tal-familja Chesser telaq mill-gżira fl-1958, iżda bosta membri tal-familja Chesser għadhom jgħixu fiż-żona lokali. === Sajd === Fil-biċċa l-kbira tar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee hemm mogħdijiet mal-lagi u ma' nixxigħat tal-ilma bi fluss kajman, magħrufa lokalment bħala "runs". Fir-refuġju hemm iktar minn 60 lag, b'fond li jvarja minn ftit piedi sa 15-il pied (4.6 metri). L-ikbar lag, il-Lag ta' Billy, huwa twil 3.5 mili (5.6 km) u wiesa' 100 sa 250 jarda (230 metru). Is-sajd huwa permess is-sena kollha f'konformità mal-liġijiet dwar is-sajd tal-Istat ta' Georgia. L-użu ta' lixka [[ħajja]] jew ta' konz huwa pprojbit. [[Stampa:OkefenokeeNWR2.jpg|daqsminuri|Kenura fir-refuġju.]] === Kenura u dgħajjes === Fir-refuġju hemm 121 mil (195 kilometru) ta' mogħdijiet fl-art bassasa, li minnhom 70 mil huma miftuħa għall-użu binhar ta' dgħajjes motorizzati ta' 10 hp (7.5 kW) jew inqas. Fin-naħa ta' ġewwa tal-art bassasa hemm ukoll seba' xelters għall-użu billejl. Ir-refuġju fih sitt mogħdijiet għad-dgħajjes (Ħamra, Ħadra, Blu, Vjola, Oranġjo u Kannella) u b'hekk l-utenti jistgħu jagħżlu bejn 12-il vjaġġ differenti bil-kenura. === Mogħdijiet === * Swamp Island Drive – mogħdija dawramejt ta' 9 mili (14-il kilometru) għas-sewqan, għar-roti u għall-mixi. Sparpaljati ma' din il-mogħdija hemm diversi mogħdijiet għall-mixi, fetħiet għall-osservazzjoni tan-natura selvaġġa u rqajja' tas-siġar tal-injam iebes. Barra minn hekk, din il-mogħdija tagħti għar-residenza ta' Chesser, għal mogħdija fuq l-injam u għal torri tal-osservazzjoni. * Hemm diversi mogħdijiet għall-kenura u xelters għall-kampeġġ li jistgħu jintużaw mill-viżitaturi. Xi koordinati utli għall-kenura u għall-kampeġġ huma dawn li ġejjin: :* id-Daħla tal-Lvant tar-Refuġju (iċ-Ċentru għall-Viżitaturi): N30.73803° W082.14135°; :* il-Lag tax-Xadini: N30.67493° W82.20594°; :* ix-Xelter tal-Lag tax-Xadini: N30.67439° W82.20601°; :* ix-Xelter tal-Bajja tal-Kafè: N30.76133° W082.22659°; :* faċilità għall-mistrieh mal-Kanal ta' Suwannee: N30.73811° W82.17332°. Koordinati għal postijiet importanti ta' salib it-toroq (ara l-mappa tar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee biex tarahom aħjar): ::* Salib it-Toroq tal-Kanal ta' Suwannee u tal-Mogħdija tal-Lagi tal-Mergħat: N30.73708° W82.17473°; ::* Salib it-Toroq tal-Mogħdija tal-Lagi tal-Mergħat u Tater Rake: N30.72608° W082.18269°. ::* Dawn li jridu jmorru bil-kenura fit-Tramuntana tal-Mogħdija tal-Lagi tal-Mergħat lejn ix-Xelter tal-Bajja tal-Kafè jistgħu jużaw Tater Rake biex iqassru. Xi koordinati utli meta jqassru huma dawn li ġejjin: :::* Tater Rake u l-Kanal ta' Suwannee: N30.73704° W082.18188°; :::* It-Tarf tat-Tramuntana ta' Tater Rake u tqassir (mill-Kanal ta' Suwannee): N30.73641° W82.17790°. === Aċċess === Hemm tliet daħliet ewlenin għar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, u kull waħda għandha l-faċilitajiet u l-karattru speċjali tagħha stess. Mill-mergħat mistagħdra fil-beraħ fil-Lvant għall-artijiet bassasa bil-foresti taċ-ċipress fil-Punent, ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee huwa mużajk ta' ħabitats, pjanti u organiżmi selvaġġi. Wieħed irid iħallas tariffi tad-dħul f'kull daħla. * Id-Daħla tal-Lvant – id-daħla prinċipali tas-Servizz tal-Ħut u tan-Natura Selvaġġa tal-Istati Uniti, li tinsab 11-il mil (18-il kilometru) fil-Lbiċ ta' Folkston, Georgia; * Id-Daħla tal-Punent – il-Park Statali ta' Stephen C. Foster, li jinsab 17-il mil (27 kilometru) fil-Lvant ta' Fargo, Georgia; * Id-Daħla tat-Tramuntana – il-Park tal-Art Bassasa ta' Okefenokee, li jinsab 8 mili (13-il kilometru) fin-Nofsinhar ta' Waycross, Georgia. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] [[Kategorija:Parks Nazzjonali]] [[Kategorija:Stati Uniti]] g06x7jteq94rzqshzs7iqj548vdbjga 331600 331585 2026-08-20T05:32:44Z Trigcly 17859 żieda referenzi 331600 wikitext text/x-wiki [[Stampa:OkefenokeeNWR1.jpg|daqsminuri|Inżul ix-[[xemx]] fl-artijiet bassasa tar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee.]] Ir-'''Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee''' huwa refuġju nazzjonali tan-natura selvaġġa ta' 402,000 akru (1,627&#x20;km²) li jinsab f'Charlton, Ware, u l-Kontej ta' Clinch f'Georgia, u l-Kontea ta' Baker fi Florida, l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Ir-refuġju jiġi amministrat mill-uffiċċji fi Folkston, Georgia. Ir-refuġju ġie stabbilit fl-1937 biex jiġu protetti l-biċċa l-kbira tal-438,000 akru (1,770 km²) fl-Art Bassasa ta' Okefenokee.<ref>Federal Register Volume 70, No. 147, pp. 44355–44357 – it-Tlieta, it-2 ta' Awwissu 2005.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.fws.gov/refuge/okefenokee|titlu=Okefenokee National Wildlife Refuge {{!}} U.S. Fish & Wildlife Service|data=2025-05-05|sit=www.fws.gov|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> L-isem "Okefenokee", spiss [[Traduzzjoni|tradott]] bħala "l-art tal-ħamrija li tirtogħod", x'aktarx li oriġina mill-Hitchiti ''oki fanôːki'' ("ilma jbaqbaq").<ref>''Handbook of North American Indians: Languages''. Government Printing Office. January 1, 1978. ISBN&#x20;<bdi>9780160487743</bdi>.</ref> Kważi 400,000 ruħ iżuru r-refuġju kull sena, u b'hekk huwa s-16-il l-iktar refuġju li jżuruh nies fis-Sistema ta' Refuġji Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa. Dan ir-refuġju huwa l-ikbar wieħed li jinsab fi stat tal-Punent. Fl-1999, l-impatt ekonomiku tat-turiżmu f'Charlton, Ware, u fil-Kontej ta' Clinch f'Georgia qabeż is-$67 miljun. Ir-refuġju jimpjega 16-il ruħ b'baġit ta' $1,451,000 għas-sena fiskali 2005. Ir-refuġju jamministra wkoll ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa tal-Lag ta' Banks. == [[Storja]] == [[Stampa:Okefenokee National Wildlife Refuge sign, Charlton County, GA, US.jpg|daqsminuri|It-tabella tar-refuġju.]] L-art bassasa għandha storja [[Bniedem|umana]] rikka, li tinkludi l-insedjament tal-Amerikani Nattivi, l-esplorazzjonijiet mill-[[Ewropa|Ewropej]], tentattiv enormi ta' drenaġġ, u ħsad intensiv tas-siġar għall-[[injam]]. L-Amerikani Nattivi insedjaw l-art bassasa ta' Okefenokee diġà fl-2500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. Il-popli tal-Kultura ta' Deptford, tal-Kultura ta' Swift Creek u tal-Kultura tal-Gżira ta' Weeden okkupaw xi siti fi ħdan l-art bassasa ta' Okefenokee. L-aħħar tribù li fittxet il-kenn fl-art bassasa kienet dik tas-Seminoles. It-truppi mmexxija mill-Ġeneral Charles Rinaldo Floyd matul it-Tieni Gwerra kontra s-Seminoles, li saret fl-1838–1842, temmew l-era tal-Amerikani Nattivi fl-art bassasa ta' Okefenokee. Il-Kumpanija tal-Kanal ta' Suwannee xtrat 238,120 akru (963.6 km²) mill-art bassasa ta' Okefenokee mill-Istat ta' Georgia fl-1891 biex isir id-drenaġġ tal-art għat-tkabbir tar-ross, tal-kannamiela u tal-pjantaġġuni tal-qoton. Dan it-tentattiv falla, u minflok il-kumpanija bdiet taqta' s-siġar għall-injam b'mod industrijali bħala sors ta' introjtu. Il-Kaptan Henry Jackson u l-ekwipaġġ tiegħu qattgħu 3 snin iħaffru l-Kanal ta' Suwannee twil 11.5-il mil (18.5-il kilometru) fl-art bassasa. Ir-reċessjonijiet ekonomiċi wasslu għall-falliment tal-kumpanija u eventwalment għall-bejgħ tal-art lil Charles Hebard fl-1901. L-operazzjonijiet tal-qtugħ tas-siġar għall-injam iffukaw fuq iċ-ċipress u bdew fl-1909 wara li nbniet linja ferrovjarja fil-Majjistral tal-art bassasa. Sal-1927 tneħħew iktar minn 431 miljun pied (1,020,000 m3) ta' injam mill-art bassasa ta' Okefenokee, meta mbagħad l-operazzjonijiet tal-qtugħ tas-siġar għall-injam twaqqfu. Is-Soċjetà tal-Preservazzjoni ta' Okefenokee, li ffurmat fl-1918, ippromwoviet l-interess nazzjonali fl-art bassasa. Bl-appoġġ tal-interessi statali u lokali kif ukoll ta' bosta organizzazzjonijiet [[Xjenza|xjentifiċi]] u tal-konservazzjoni, il-Gvern Federali akkwista l-biċċa l-kbira tal-art bassasa għall-iskopijiet tar-refuġju fl-1936. [[Stampa:Kingfisher landing (looking NE).JPG|daqsminuri|Post fir-refuġju magħruf għat-tperriċ tal-għasafar ta' San Martin.]] Fl-1937, permezz tal-Ordni Eżekuttiv Nru 7593 (li iktar 'il quddiem ġie emendat bl-Ordni Eżekuttiv Nru 7994), il-President [[Franklin D. Roosevelt|Franklin Delano Roosevelt]] stabbilixxa r-refuġju u ddeżinjah bħala "refuġju u post tat-tnissil għall-[[Għasfur|għasafar]] tal-passa u għal organiżmi selvaġġi oħra". L-istabbiliment tar-Refuġju ta' Okefenokee fl-1937 immarka l-qofol ta' moviment li kien inbeda mill-inqas 25 sena qabel minn grupp ta' xjenzati mill-Università ta' Cornell li rrikonoxxa l-valuri [[Edukazzjoni|edukattivi]], xjentifiċi u rikreattivi ta' din iż-żona unika. Fl-1974, sabiex tiġi żgurata protezzjoni ta' din l-ekosistema unika, is-sezzjonijiet interni tar-refuġju ġew iddeżinjati bħala Żona tan-Natura Selvaġġa. Fl-1986, ir-Refuġju ta' Okefenokee ġie ddeżinjat mill-Konvenzjoni tal-Artijiet Mistagħdra bħala Art Mistagħdra ta' Importanza Internazzjonali. Qrib iċ-ċentru tar-refuġju qabad nar minħabba sajjetta fil-5 ta' Mejju 2007, flimkien ma' nar ieħor li kien qabad qrib Waycross, Georgia fis-16 ta' April minħabba li waqgħet siġra fuq arblu tal-linji tal-elettriku. In-nirien f'daqqa ssejħu n-Nirien ta' Bugaboo. Sat-28 ta' Mejju, iktar minn 580,000 akru (2,300 km2) inħarqu fir-reġjun, jew iktar minn 900 mil kwadru (2,300 km2).<ref>{{Ċita web|url=https://gatrees.org/|titlu=Georgia Forestry Commission {{!}} Fighting Fire. Protecting Forests. Serving Georgia.|data=2020-11-15|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-20}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.news4jax.com/news4georgia/13390665/detail.html|titlu=Massive Blaze In S.E. Georgia Jumps Fire Lines - News4Georgia Story - WJXT Jacksonville|sit=www.news4jax.com|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> F'Settembru 2023, is-Servizz tal-Parks Nazzjonali ħabbar li r-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee kien se jiġi nnominat biex isir l-ewwel Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Georgia.<ref>{{Ċita web|url=https://www.gpb.org/news/2023/09/25/okefenokee-swamp-refuge-will-be-nominated-for-high-profile-world-heritage|titlu=Okefenokee Swamp refuge will be nominated for high-profile World Heritage designation {{!}} Georgia Public Broadcasting|kunjom=Nolin|isem=Jill|data=2023-09-25|sit=www.gpb.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> F'Lulju 2026, is-sit ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1751/|titlu=Okefenokee National Wildlife Refuge|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> == [[Ġeografija]] == [[Stampa:Okefenokee-map.jpg|daqsminuri|Mappa tar-refuġju.]] Ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee għandu konfini approvati ta' 519,480 akru (2,102.3km2), jiġifieri 123,480 akru (499.7 km2) akbar mill-erja attwali tiegħu. Bejn wieħed u ieħor 371,000 akru (1,500 km2) tal-artijiet mistagħdra tal-Art Bassasa ta' Okefenokee huma inkorporati fir-refuġju. 353,981 akru (1,432.51 km2) tal-art bassasa ġew iddeżinjati bħala ż-Żona tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, parti mis-Sistema Nazzjonali tal-Preservazzjoni tan-Natura Selvaġġa, meta fl-1974 għadda l-Att dwar in-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, u b'hekk saret it-tielet l-ikbar żona tan-natura selvaġġa fil-Lvant tax-xmara Mississippi. L-Art Bassasa ta' Okefenokee hija torbiera mistagħdra enormi fi ħdan depressjoni kbira b'għamla ta' plattina li xi darba kienet tagħmel parti minn qiegħ ta' oċean. L-art bassasa issa tinsab bejn 103 u 128 pied (39 [[metru]]) 'il fuq mil-livell medju tal-baħar. Id-depożiti tat-torba (pit), bi ħxuna sa 15-il pied (4.6 metri), jiksu l-biċċa l-kbira tal-art bassasa. Dawn id-depożiti tant mhumiex stabbli f'xi postijiet li s-siġar u l-arbuxxelli tal-madwar ġieli jirtogħdu u jċaqilqu l-wiċċ tal-art. L-Amerikani Nattivi sejħu din iż-żona bħala "Okefenokee" proprju għax tfisser "l-Art tal-Ħamrija li Tirtogħod". Il-ħabitats tal-art bassasa jinkludu mergħat mistagħdra fil-beraħ, foresti taċ-ċipressi, veġetazzjoni u arbuxxelli tal-boskijiet, gżejjer olzati u lagi fil-beraħ. L-Art Bassasa ta' Okefenokee hija waħda mill-ikbar ekosistemi intatti tal-ilma ħelu fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Ġiet iddeżinjata bħala Art Mistagħdra ta' Importanza Internazzjonali min-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]] skont il-Konvenzjoni ta' Ramsar tal-1971. L-art bassasa titqabbel mir-riċerka mal-artijiet mistagħdra madwar id-dinja. Hija magħrufa mad-dinja kollha għall-popolazzjonijiet ta' [[Anfibju|anfibji]] li huma bijoindikaturi tas-saħħa globali. L-ilma mill-inħawi tax-xmara Suwannee jintuża bħala referenza standard mix-xjenzati madwar id-dinja. L-ilmijiet mexjin bil-mod ta' Okefenokee huma [[lewn]] it-te minħabba l-aċidu tanniku rilaxxat mid-diżintegrazzjoni tal-veġetazzjoni. L-iżbokk prinċipali tal-art bassasa, ix-xmara Suwannee, joriġina fil-qalba ta' Okefenokee u jitbattal lejn il-Lbiċ fil-Golf tal-Messiku. Id-drenaġġ tax-Xlokk tal-art bassasa lejn l-[[Oċean Atlantiku]] jsir permezz tax-xmara St. Mary, li tifforma l-konfini bejn Georgia u Florida. [[Stampa:Okefenokee burn1.jpg|daqsminuri|Il-ħruq ikkontrollat fir-refuġju.]] L-art bassasa fiha bosta gżejjer u lagi, flimkien ma' żoni enormi ta' ħabitats mhux forestali. Il-mergħat ikopru madwar 60,000 akru (240 km2) tal-art bassasa. Dawn il-witgħat bl-imraġ, li fl-imgħoddi kienu żoni forestali, inħolqu matul perjodi ta' nixfa kbira meta n-nirien ħarqu l-veġetazzjoni u s-saffi tal-wiċċ tal-pit. Il-mergħat jospitaw varjetà ta' għasafar bħal russetti, agretti, vellerani, grawwi u kappuni. Il-persunal tar-refuġju jiġġestixxi 33,000 akru (130 km2) ta' artijiet olzati li qed jiġu rrestawrati għal ħabitat bil-ħaxix u biż-żnuber tal-weraq twil li fl-imgħoddi kien abbundanti ferm. Il-persunal u l-volontarji tar-refuġju jaħdmu biex jippreservaw il-kwalitajiet naturali tal-art bassasa, jipprovdu ħabitat għal varjetà ta' organiżmi selvaġġi, u jipprovdu opportunitajiet rikreattivi għall-viżitaturi. Barra minn hekk, iwettqu wkoll ħruq ipprogrammat fiż-żoni olzati, iħawlu foresti rqaq, joħolqu fetħiet għan-natura selvaġġa, iħawlu żnuber tal-weraq twil, u jimmonitorjaw, jiġġestixxu u jtejbu l-popolazzjonijiet u l-ħabitat tal-organiżmi selvaġġi. Ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee huwa sistema li tiddependi fuq ix-xita, u meta jkun hemm perjodi ta' nixfa, l-inħawi jsiru suxxettibbli għan-nirien. Ċiklu ta' 20 sa 30 sena ta' nixfa u nirien wassal biex ir-refuġju jeżisti bħala art mistagħdra unika. Dawn il-perjodi jikkawżaw bidliet fl-abbundanza ta' ċerti [[Pjanta|pjanti]] (iktar ħaxix jikber fiż-żoni esposti), is-suċċess ta' ċerti għasafar li jbejtu hawnhekk (il-falliment fin-nixfa estrema), u l-post kenni għal xi [[Speċi|speċijiet]] ta' organiżmi selvaġġi (il-[[Ħuta|ħut]] jagħmel migrazzjoni lejn lagi u kanali iktar fondi u jiġi segwit mill-predaturi). == Natura selvaġġa u speċijiet protetti == [[Stampa:OkefenokeeNWR3.jpg|daqsminuri|Veduta tar-refuġju mill-ilma.]] Bis-saħħa tal-ħabitats varjati tiegħu, ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee sar post magħruf għall-abbundanza tiegħu ta' pjanti u ta' [[Annimal|annimali]]. B'kollox hemm 621 speċi ta' pjanti li jikbru fl-art bassasa, fosthom is-siġar taż-żnuber tal-weraq twil. L-annimali jinkludu 39 ħuta, 37 anfibju, 64 [[rettilu]], 234 għasfur u 50 [[mammiferu]]. L-art bassasa ta' Okefenokee hija magħrufa mad-dinja kollha għall-popolazzjonijiet ta' anfibji tagħha li huma bijoindikaturi tas-saħħa globali. Fost l-ispeċijiet ta' organiżmi selvaġġi fir-refuġju nsibu raccoons ta' Florida, diversi għasafar, papri, alligaturi Amerikani u rettili oħra, varjetà ta' anfibji, lontri tax-xmajjar tal-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], bobcats ta' Florida, għasafar tal-priża, volpijiet ħomor Amerikani, ċingjali, minks komuni, ċriev ta' denbhom abjad ta' Virginia, volpijiet griżi, skunks ta' Florida, orsijiet suwed ta' Florida u għasafar tal-għana. Il-ħabitats tal-art bassasa jipprovdu wkoll kenn għal speċijiet mhedda u fil-periklu ta' estinzjoni, fosthom il-bulebbieta tal-għalla ħamra, ċikonji Amerikani, [[Serp|sriep]] indigo, fkieren tal-art gopher u varjetà wiesgħa ta' speċijiet oħra ta' organiżmi selvaġġi. == Sit ta' Wirt Dinji == Ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Lulju 2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (vii)''' "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; u l-'''kriterju (x)''' "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-[[Bijodiversità|diversità bijoloġika]], inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".<ref name=":0" /> == Faċilitajiet == Fir-refuġju hemm opportunitajiet għall-mixi tul il-mogħdijiet, għall-kaċċa, għas-sajd, għall-kenura, għad-dgħajjes, għall-fotografija u għall-osservazzjoni tan-natura selvaġġa. === Ċentru għall-Viżitaturi === Iċ-Ċentru għall-Viżitaturi ta' Richard S. Bolt fir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee nbena fl-1967, b'żieda ta' awditorju fil-bidu tas-snin 80 tas-seklu 20. Il-binja għandha erja ta' 5,000 pied kwadru (460 m2), bi ġnub taċ-ċedru, b'soqfa bil-volti u b'art tal-ġebel. Iċ-Ċentru jospita diversi wirjiet, u fih żona għall-bejgħ tal-kotba tal-Lega tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, uffiċini għall-persunal u għall-volontiera, maħżen u awditorju li jesa' 100 persuna bilqiegħda. === Gżira ta' Chesser === Fl-aħħar tas-seklu 19, W. T. Chesser u l-familja tiegħu insedjaw gżira żgħira fit-tarf tal-Lvant tal-Art Bassasa ta' Okefenokee. Huwa insedja gżira ta' 592 akru (2.40 km2), li issa hija magħrufa bħala l-Gżira ta' Chesser. Ir-residenza ta' Chesser għadha tinsab fuq il-gżira. L-aħħar membru tal-familja Chesser telaq mill-gżira fl-1958, iżda bosta membri tal-familja Chesser għadhom jgħixu fiż-żona lokali. === Sajd === Fil-biċċa l-kbira tar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee hemm mogħdijiet mal-lagi u ma' nixxigħat tal-ilma bi fluss kajman, magħrufa lokalment bħala "runs". Fir-refuġju hemm iktar minn 60 lag, b'fond li jvarja minn ftit piedi sa 15-il pied (4.6 metri). L-ikbar lag, il-Lag ta' Billy, huwa twil 3.5 mili (5.6 km) u wiesa' 100 sa 250 jarda (230 metru). Is-sajd huwa permess is-sena kollha f'konformità mal-liġijiet dwar is-sajd tal-Istat ta' Georgia. L-użu ta' lixka [[ħajja]] jew ta' konz huwa pprojbit. [[Stampa:OkefenokeeNWR2.jpg|daqsminuri|Kenura fir-refuġju.]] === Kenura u dgħajjes === Fir-refuġju hemm 121 mil (195 kilometru) ta' mogħdijiet fl-art bassasa, li minnhom 70 mil huma miftuħa għall-użu binhar ta' dgħajjes motorizzati ta' 10 hp (7.5 kW) jew inqas. Fin-naħa ta' ġewwa tal-art bassasa hemm ukoll seba' xelters għall-użu billejl. Ir-refuġju fih sitt mogħdijiet għad-dgħajjes (Ħamra, Ħadra, Blu, Vjola, Oranġjo u Kannella) u b'hekk l-utenti jistgħu jagħżlu bejn 12-il vjaġġ differenti bil-kenura. === Mogħdijiet === * Swamp Island Drive – mogħdija dawramejt ta' 9 mili (14-il kilometru) għas-sewqan, għar-roti u għall-mixi. Sparpaljati ma' din il-mogħdija hemm diversi mogħdijiet għall-mixi, fetħiet għall-osservazzjoni tan-natura selvaġġa u rqajja' tas-siġar tal-injam iebes. Barra minn hekk, din il-mogħdija tagħti għar-residenza ta' Chesser, għal mogħdija fuq l-injam u għal torri tal-osservazzjoni. * Hemm diversi mogħdijiet għall-kenura u xelters għall-kampeġġ li jistgħu jintużaw mill-viżitaturi. Xi koordinati utli għall-kenura u għall-kampeġġ huma dawn li ġejjin: :* id-Daħla tal-Lvant tar-Refuġju (iċ-Ċentru għall-Viżitaturi): N30.73803° W082.14135°; :* il-Lag tax-Xadini: N30.67493° W82.20594°; :* ix-Xelter tal-Lag tax-Xadini: N30.67439° W82.20601°; :* ix-Xelter tal-Bajja tal-Kafè: N30.76133° W082.22659°; :* faċilità għall-mistrieh mal-Kanal ta' Suwannee: N30.73811° W82.17332°. Koordinati għal postijiet importanti ta' salib it-toroq (ara l-mappa tar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee biex tarahom aħjar): ::* Salib it-Toroq tal-Kanal ta' Suwannee u tal-Mogħdija tal-Lagi tal-Mergħat: N30.73708° W82.17473°; ::* Salib it-Toroq tal-Mogħdija tal-Lagi tal-Mergħat u Tater Rake: N30.72608° W082.18269°. ::* Dawn li jridu jmorru bil-kenura fit-Tramuntana tal-Mogħdija tal-Lagi tal-Mergħat lejn ix-Xelter tal-Bajja tal-Kafè jistgħu jużaw Tater Rake biex iqassru. Xi koordinati utli meta jqassru huma dawn li ġejjin: :::* Tater Rake u l-Kanal ta' Suwannee: N30.73704° W082.18188°; :::* It-Tarf tat-Tramuntana ta' Tater Rake u tqassir (mill-Kanal ta' Suwannee): N30.73641° W82.17790°. === Aċċess === Hemm tliet daħliet ewlenin għar-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee, u kull waħda għandha l-faċilitajiet u l-karattru speċjali tagħha stess. Mill-mergħat mistagħdra fil-beraħ fil-Lvant għall-artijiet bassasa bil-foresti taċ-ċipress fil-Punent, ir-Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee huwa mużajk ta' ħabitats, pjanti u organiżmi selvaġġi. Wieħed irid iħallas tariffi tad-dħul f'kull daħla. * Id-Daħla tal-Lvant – id-daħla prinċipali tas-Servizz tal-Ħut u tan-Natura Selvaġġa tal-Istati Uniti, li tinsab 11-il mil (18-il kilometru) fil-Lbiċ ta' Folkston, Georgia; * Id-Daħla tal-Punent – il-Park Statali ta' Stephen C. Foster, li jinsab 17-il mil (27 kilometru) fil-Lvant ta' Fargo, Georgia; * Id-Daħla tat-Tramuntana – il-Park tal-Art Bassasa ta' Okefenokee, li jinsab 8 mili (13-il kilometru) fin-Nofsinhar ta' Waycross, Georgia. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] [[Kategorija:Parks Nazzjonali]] [[Kategorija:Stati Uniti]] maoprg9ruuo2cfh8g86h4utbwwlqwb7 0 34561 331587 2026-08-19T16:18:29Z Trigcly 17859 Kontenut, infobox u ħoloq 331587 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Ġorġ Mallia''' (twieled fid-9 ta' Novembru 1957 – miet fid-19 ta' Awwissu 2026) kien akkademiku tal-komunikazzjoni, awtur u kartunista [[Maltin|Malti]]. == [[Edukazzjoni]] u xogħol == Ġorġ Mallia kellu Baċellerat (Unuri) fil-Letteratura [[Lingwa Ingliża|Ingliża]] u Masters fil-Komunikazzjoni, it-tnejn li huma mill-[[Università ta' Malta]], kif ukoll dottorat Ph.D. fit-Teknoloġija Edukattiva, mill-Università ta' Sheffield, ir-[[Renju Unit]]. Huwa speċjalizza fil-Mezzi Stampati u tal-Preżentazzjoni, il-Komunikazzjoni Personali, id-Disinn Edukattiv, it-Teknoloġija Edukattiva (b'mod partikolari t-Trasferiment tal-Apprendiment), l-impatti tal-Mezzi l-Ġodda tal-Komunikazzjoni u n-Narrattiva Viżiva. Ġorġ Mallia kien professur tal-komunikazzjoni, u l-Kap tad-Dipartiment tal-Midja u l-Komunikazzjoni, fil-Fakultà tal-Midja u x-[[Xjenza|Xjenzi]] tal-Għarfien fl-Università ta' Malta. == Pubblikazzjonijiet, xogħol dwar il-midja u cartoons == Bħala awtur, Ġorġ Mallia pproduċa l-iktar kotba tat-tfal, li spiss kien ukoll l-illustratur tagħhom. Is-sensiela tiegħu ta' ''Pullu'' għat-tfal iż-żgħar hija popolari ħafna f'[[Malta]] u huwa introduċa l-qari bil-[[Lingwa Maltija|Malti]] lil bosta tfal. Huwa kiteb ukoll żewġ kollezzjonijiet ta' stejjer qosra sperimentali għall-adulti, ktieb ta' mikrostorji (''Mitt Ruħ)'' u kollezzjoni ta' [[Poeżija|poeżiji]]. Huwa kien editu tas-sensiela tal-komiks ''Avventura'' (''Adventure''), fl-1982, u ''Il-Komik'' (''The Comic''), fl-1983–1984. Il-kotba tiegħu għat-tfal jinkludu wkoll ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (1978/2023), ''Avventura taħt l-Art'' (1993), ''Il-Professur Għasfur'' (2015), u ''Sigurd and the Tree of Life'' (2016). Kollezzjoni tal-istejjer tiegħu dwar ir-realiżmu maġiku ġiet ippubblikata bħala ''Il-Fantastiku'' fl-2023. Huwa kien koeditu u produttur tar-rivista tat-tfal ''Sagħtar'', u editur iktar fl-imgħoddi tar-rivista nazzjonali tat-tfal ''HeyU!'', li ma tantx kellha għomor twil. Ġorġ Mallia kien wieħed mill-iżjed kartunisti magħrufa f'Malta. Il-cartoons tiegħu ġew ippubblikati fil-gazzetti u fir-rivisti madwar il-Gżejjer Maltin. Mill-1993 sal-2008 huwa pproduċa dak li għal dak iż-żmien kien l-uniku comic strip soċjopolitiku regolari f'Malta (''One Family'') f'<nowiki/>''The Sunday Times of Malta''. Mill-2020 huwa pproduċa comic strip li inizjalment immappjat b'laqta umoristika l-[[pandemija tal-COVID-19]] f'Malta, iżda mbagħad kompla bis-satira soċjopolitika, ''Żepp.'' Inizjalment din kienet tidher darbtejn fil-ġimgħa f'<nowiki/>''The Times of Malta'', iżda mbagħad dehret darba fil-ġimgħa f'''The Sunday Times of Malta''. Huwa kien magħruf ukoll bħala illustratur pijunier tal-kotba f'Malta. Ġorġ Mallia ppubblika b'mod estensiv (bil-Malti u bl-Ingliż) fl-oqsma akkademiċi ta' interess tiegħu, u pproduċa wkoll volum editjat ta' saġġi sabiex jesplora l-użu tal-midja soċjali fl-edukazzjoni, ''The Social Classroom'' (2014). Fl-edizzjoni tal-2022 tal-Premju Nazzjonali Malti tal-Ktieb għall-kotba ppubblikati fl-2021, huwa rebaħ fil-kategorija tal-istejjer qosra għall-editjar li wettaq ta' ''Il-Ħamsin.'' Il-Professur Mallia pproduċa u ppreżenta wkoll għadd ta' programmi fuq it-televiżjoni u r-radju nazzjonali ta' Malta. Fuq it-televiżjoni nazzjonali ta' Malta, huwa ppreżenta u pproduċa l-programm tat-tfal "Il-Kastell Imsaħħar" fl-1991. Mill-1978 sal-2011 huwa ppreżenta u pproduċa ħames sensiliet tar-radju fuq stazzjonijiet differenti. Fl-1996 huwa rebaħ il-Premju tal-Awtorità tax-Xandir għall-eċċellenza fix-xandir, għall-analiżi tiegħu fuq ir-radju tal-umoriżmu Malti fis-sensiela għar-Radju tal-Università, ''Biex Nidħku''. Huwa kien il-President tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb ta' Malta bejn l-2005 u l-2013. Huwa kien ukoll wieħed mill-organizzaturi tal-konferenza internazzjonali annwali li kienet issir fil-[[Greċja]] dwar it-Teknoloġiji tal-Informazzjoni u tal-Komunikazzjoni fl-Edukazzjoni. == Biblijografija == Din hija lista sħiħa ta' pubblikazzjonijiet mhux akkademiċi ta' Ġorġ Mallia. '''<big>Kotba tat-tfal</big>''' * ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (1987); * ''Avventura taħt l-Art'' (1993); * ''Pullu taħt is-Sodda'' (2000); * ''Pullu u d-Dragun'' (2001); * ''L-Avventura ta’ Pullu'' (2002); * ''Pullu u t-tifla mill-ispazju'' (2003); * ''Il-Kukkudrill Eroj'' (2004); * ''Il-Ħolma ta' Pullu'' (2005); * ''Pullu u d-Dinja Nadifa'' (2009); * ''Avventura madwar l-Ewropa'' (ma' [[Loranne Vella]]) (2012); * ''Il-Professur Għasfur'' (2015); * ''Sigurd and the Tree of Life'' (2016); * ''Melanie and Karl’s Enchanted Adventure'' (2020); * ''L-Avventura Msaħħra ta’ Melanie u Karl'' (2020); * ''Il-Professur Għasfur fl-Ispazju'' (2021); * ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (2023) - Edizzjoni riveduta; * ''Il-Fantastiku'' (2023); * ''L-Istejjer tal-Professur Għasfur'' (2024). '''<big>S</big><big>tejjer Qosra</big>''' * ''Mill-Art ta' Qatt u Qatt'' (1977); * ''Żagħżugħ bla Isem'' (1985); * ''Mitt Ruħ'' (2020). '''<big>Poe</big><big>żija</big>''' * ''My Love Had Eyes of Blue and Dreams'' (2019). '''<big>Kollezzjonijiet ta' Narrattiva Grafika</big>''' * ''Adron, Re'' (1982); * ''Żepp: His Pandemic Years'' (2022). [[Traduzzjoni|'''<big>Tra</big><big>duzzjonijiet</big>''']] * ''Peter Pan'' (mit-test oriġinali bl-Ingliż ta' J.M. Barrie) (1982); * ''Milied Imħawwad'' (ma' M.L. Kold, mit-test oriġinali bl-Iżvediż ta' Ingelin Angerborn u Per Gustavsson) (2019). '''<big>Kollezzjonijiet editjati</big>''' * ''Dwal'' (1977); * ''Taħt Sema Kwiekeb'' (ma' [[Trevor Żahra]]) (1996); * ''Tużżana'' (ma' Trevor Żahra) (1997); * ''Il-Ħamsin'' (2021). '''<big>Analiżijiet Kritiċi</big>''' * ''A Childhood of Delight'' (ma' [[Charles Briffa]]) (1992); * ''Il-Kotba tat-Tfal f'Malta'' (ma' Charles Briffa u Trevor Żahra) (2002); * ''The Metal Art of Marie Louise Kold'' (2017). == Ħajja personali == Ġorġ Mallia twieled f'[[Ħal Qormi]], Malta, u għex f'[[Ħ'Attard]], fin-[[Naxxar]], fl-[[L-Imsida|Imsida]], Malta u f'[[Malmö]], l-[[Żvezja|Iżvezja]]. Mallia iżżewweġ tliet darbiet; żewġ żwiġijiet intemmu b'[[divorzju]]. Huwa kellu żewġt itfal mill-ewwel żwieġ. == Referenzi == l04er01zne6qmycb1nwzlz2oa3s92tb 331588 331587 2026-08-19T16:20:27Z Trigcly 17859 added [[Category:Akkademiċi]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331588 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Ġorġ Mallia''' (twieled fid-9 ta' Novembru 1957 – miet fid-19 ta' Awwissu 2026) kien akkademiku tal-komunikazzjoni, awtur u kartunista [[Maltin|Malti]]. == [[Edukazzjoni]] u xogħol == Ġorġ Mallia kellu Baċellerat (Unuri) fil-Letteratura [[Lingwa Ingliża|Ingliża]] u Masters fil-Komunikazzjoni, it-tnejn li huma mill-[[Università ta' Malta]], kif ukoll dottorat Ph.D. fit-Teknoloġija Edukattiva, mill-Università ta' Sheffield, ir-[[Renju Unit]]. Huwa speċjalizza fil-Mezzi Stampati u tal-Preżentazzjoni, il-Komunikazzjoni Personali, id-Disinn Edukattiv, it-Teknoloġija Edukattiva (b'mod partikolari t-Trasferiment tal-Apprendiment), l-impatti tal-Mezzi l-Ġodda tal-Komunikazzjoni u n-Narrattiva Viżiva. Ġorġ Mallia kien professur tal-komunikazzjoni, u l-Kap tad-Dipartiment tal-Midja u l-Komunikazzjoni, fil-Fakultà tal-Midja u x-[[Xjenza|Xjenzi]] tal-Għarfien fl-Università ta' Malta. == Pubblikazzjonijiet, xogħol dwar il-midja u cartoons == Bħala awtur, Ġorġ Mallia pproduċa l-iktar kotba tat-tfal, li spiss kien ukoll l-illustratur tagħhom. Is-sensiela tiegħu ta' ''Pullu'' għat-tfal iż-żgħar hija popolari ħafna f'[[Malta]] u huwa introduċa l-qari bil-[[Lingwa Maltija|Malti]] lil bosta tfal. Huwa kiteb ukoll żewġ kollezzjonijiet ta' stejjer qosra sperimentali għall-adulti, ktieb ta' mikrostorji (''Mitt Ruħ)'' u kollezzjoni ta' [[Poeżija|poeżiji]]. Huwa kien editu tas-sensiela tal-komiks ''Avventura'' (''Adventure''), fl-1982, u ''Il-Komik'' (''The Comic''), fl-1983–1984. Il-kotba tiegħu għat-tfal jinkludu wkoll ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (1978/2023), ''Avventura taħt l-Art'' (1993), ''Il-Professur Għasfur'' (2015), u ''Sigurd and the Tree of Life'' (2016). Kollezzjoni tal-istejjer tiegħu dwar ir-realiżmu maġiku ġiet ippubblikata bħala ''Il-Fantastiku'' fl-2023. Huwa kien koeditu u produttur tar-rivista tat-tfal ''Sagħtar'', u editur iktar fl-imgħoddi tar-rivista nazzjonali tat-tfal ''HeyU!'', li ma tantx kellha għomor twil. Ġorġ Mallia kien wieħed mill-iżjed kartunisti magħrufa f'Malta. Il-cartoons tiegħu ġew ippubblikati fil-gazzetti u fir-rivisti madwar il-Gżejjer Maltin. Mill-1993 sal-2008 huwa pproduċa dak li għal dak iż-żmien kien l-uniku comic strip soċjopolitiku regolari f'Malta (''One Family'') f'<nowiki/>''The Sunday Times of Malta''. Mill-2020 huwa pproduċa comic strip li inizjalment immappjat b'laqta umoristika l-[[pandemija tal-COVID-19]] f'Malta, iżda mbagħad kompla bis-satira soċjopolitika, ''Żepp.'' Inizjalment din kienet tidher darbtejn fil-ġimgħa f'<nowiki/>''The Times of Malta'', iżda mbagħad dehret darba fil-ġimgħa f'''The Sunday Times of Malta''. Huwa kien magħruf ukoll bħala illustratur pijunier tal-kotba f'Malta. Ġorġ Mallia ppubblika b'mod estensiv (bil-Malti u bl-Ingliż) fl-oqsma akkademiċi ta' interess tiegħu, u pproduċa wkoll volum editjat ta' saġġi sabiex jesplora l-użu tal-midja soċjali fl-edukazzjoni, ''The Social Classroom'' (2014). Fl-edizzjoni tal-2022 tal-Premju Nazzjonali Malti tal-Ktieb għall-kotba ppubblikati fl-2021, huwa rebaħ fil-kategorija tal-istejjer qosra għall-editjar li wettaq ta' ''Il-Ħamsin.'' Il-Professur Mallia pproduċa u ppreżenta wkoll għadd ta' programmi fuq it-televiżjoni u r-radju nazzjonali ta' Malta. Fuq it-televiżjoni nazzjonali ta' Malta, huwa ppreżenta u pproduċa l-programm tat-tfal "Il-Kastell Imsaħħar" fl-1991. Mill-1978 sal-2011 huwa ppreżenta u pproduċa ħames sensiliet tar-radju fuq stazzjonijiet differenti. Fl-1996 huwa rebaħ il-Premju tal-Awtorità tax-Xandir għall-eċċellenza fix-xandir, għall-analiżi tiegħu fuq ir-radju tal-umoriżmu Malti fis-sensiela għar-Radju tal-Università, ''Biex Nidħku''. Huwa kien il-President tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb ta' Malta bejn l-2005 u l-2013. Huwa kien ukoll wieħed mill-organizzaturi tal-konferenza internazzjonali annwali li kienet issir fil-[[Greċja]] dwar it-Teknoloġiji tal-Informazzjoni u tal-Komunikazzjoni fl-Edukazzjoni. == Biblijografija == Din hija lista sħiħa ta' pubblikazzjonijiet mhux akkademiċi ta' Ġorġ Mallia. '''<big>Kotba tat-tfal</big>''' * ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (1987); * ''Avventura taħt l-Art'' (1993); * ''Pullu taħt is-Sodda'' (2000); * ''Pullu u d-Dragun'' (2001); * ''L-Avventura ta’ Pullu'' (2002); * ''Pullu u t-tifla mill-ispazju'' (2003); * ''Il-Kukkudrill Eroj'' (2004); * ''Il-Ħolma ta' Pullu'' (2005); * ''Pullu u d-Dinja Nadifa'' (2009); * ''Avventura madwar l-Ewropa'' (ma' [[Loranne Vella]]) (2012); * ''Il-Professur Għasfur'' (2015); * ''Sigurd and the Tree of Life'' (2016); * ''Melanie and Karl’s Enchanted Adventure'' (2020); * ''L-Avventura Msaħħra ta’ Melanie u Karl'' (2020); * ''Il-Professur Għasfur fl-Ispazju'' (2021); * ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (2023) - Edizzjoni riveduta; * ''Il-Fantastiku'' (2023); * ''L-Istejjer tal-Professur Għasfur'' (2024). '''<big>S</big><big>tejjer Qosra</big>''' * ''Mill-Art ta' Qatt u Qatt'' (1977); * ''Żagħżugħ bla Isem'' (1985); * ''Mitt Ruħ'' (2020). '''<big>Poe</big><big>żija</big>''' * ''My Love Had Eyes of Blue and Dreams'' (2019). '''<big>Kollezzjonijiet ta' Narrattiva Grafika</big>''' * ''Adron, Re'' (1982); * ''Żepp: His Pandemic Years'' (2022). [[Traduzzjoni|'''<big>Tra</big><big>duzzjonijiet</big>''']] * ''Peter Pan'' (mit-test oriġinali bl-Ingliż ta' J.M. Barrie) (1982); * ''Milied Imħawwad'' (ma' M.L. Kold, mit-test oriġinali bl-Iżvediż ta' Ingelin Angerborn u Per Gustavsson) (2019). '''<big>Kollezzjonijiet editjati</big>''' * ''Dwal'' (1977); * ''Taħt Sema Kwiekeb'' (ma' [[Trevor Żahra]]) (1996); * ''Tużżana'' (ma' Trevor Żahra) (1997); * ''Il-Ħamsin'' (2021). '''<big>Analiżijiet Kritiċi</big>''' * ''A Childhood of Delight'' (ma' [[Charles Briffa]]) (1992); * ''Il-Kotba tat-Tfal f'Malta'' (ma' Charles Briffa u Trevor Żahra) (2002); * ''The Metal Art of Marie Louise Kold'' (2017). == Ħajja personali == Ġorġ Mallia twieled f'[[Ħal Qormi]], Malta, u għex f'[[Ħ'Attard]], fin-[[Naxxar]], fl-[[L-Imsida|Imsida]], Malta u f'[[Malmö]], l-[[Żvezja|Iżvezja]]. Mallia iżżewweġ tliet darbiet; żewġ żwiġijiet intemmu b'[[divorzju]]. Huwa kellu żewġt itfal mill-ewwel żwieġ. == Referenzi == [[Kategorija:Akkademiċi]] iasaamjwo2hzbekv5zyu8vi4iuez4e0 331589 331588 2026-08-19T16:20:41Z Trigcly 17859 added [[Category:Kittieba Maltin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331589 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Ġorġ Mallia''' (twieled fid-9 ta' Novembru 1957 – miet fid-19 ta' Awwissu 2026) kien akkademiku tal-komunikazzjoni, awtur u kartunista [[Maltin|Malti]]. == [[Edukazzjoni]] u xogħol == Ġorġ Mallia kellu Baċellerat (Unuri) fil-Letteratura [[Lingwa Ingliża|Ingliża]] u Masters fil-Komunikazzjoni, it-tnejn li huma mill-[[Università ta' Malta]], kif ukoll dottorat Ph.D. fit-Teknoloġija Edukattiva, mill-Università ta' Sheffield, ir-[[Renju Unit]]. Huwa speċjalizza fil-Mezzi Stampati u tal-Preżentazzjoni, il-Komunikazzjoni Personali, id-Disinn Edukattiv, it-Teknoloġija Edukattiva (b'mod partikolari t-Trasferiment tal-Apprendiment), l-impatti tal-Mezzi l-Ġodda tal-Komunikazzjoni u n-Narrattiva Viżiva. Ġorġ Mallia kien professur tal-komunikazzjoni, u l-Kap tad-Dipartiment tal-Midja u l-Komunikazzjoni, fil-Fakultà tal-Midja u x-[[Xjenza|Xjenzi]] tal-Għarfien fl-Università ta' Malta. == Pubblikazzjonijiet, xogħol dwar il-midja u cartoons == Bħala awtur, Ġorġ Mallia pproduċa l-iktar kotba tat-tfal, li spiss kien ukoll l-illustratur tagħhom. Is-sensiela tiegħu ta' ''Pullu'' għat-tfal iż-żgħar hija popolari ħafna f'[[Malta]] u huwa introduċa l-qari bil-[[Lingwa Maltija|Malti]] lil bosta tfal. Huwa kiteb ukoll żewġ kollezzjonijiet ta' stejjer qosra sperimentali għall-adulti, ktieb ta' mikrostorji (''Mitt Ruħ)'' u kollezzjoni ta' [[Poeżija|poeżiji]]. Huwa kien editu tas-sensiela tal-komiks ''Avventura'' (''Adventure''), fl-1982, u ''Il-Komik'' (''The Comic''), fl-1983–1984. Il-kotba tiegħu għat-tfal jinkludu wkoll ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (1978/2023), ''Avventura taħt l-Art'' (1993), ''Il-Professur Għasfur'' (2015), u ''Sigurd and the Tree of Life'' (2016). Kollezzjoni tal-istejjer tiegħu dwar ir-realiżmu maġiku ġiet ippubblikata bħala ''Il-Fantastiku'' fl-2023. Huwa kien koeditu u produttur tar-rivista tat-tfal ''Sagħtar'', u editur iktar fl-imgħoddi tar-rivista nazzjonali tat-tfal ''HeyU!'', li ma tantx kellha għomor twil. Ġorġ Mallia kien wieħed mill-iżjed kartunisti magħrufa f'Malta. Il-cartoons tiegħu ġew ippubblikati fil-gazzetti u fir-rivisti madwar il-Gżejjer Maltin. Mill-1993 sal-2008 huwa pproduċa dak li għal dak iż-żmien kien l-uniku comic strip soċjopolitiku regolari f'Malta (''One Family'') f'<nowiki/>''The Sunday Times of Malta''. Mill-2020 huwa pproduċa comic strip li inizjalment immappjat b'laqta umoristika l-[[pandemija tal-COVID-19]] f'Malta, iżda mbagħad kompla bis-satira soċjopolitika, ''Żepp.'' Inizjalment din kienet tidher darbtejn fil-ġimgħa f'<nowiki/>''The Times of Malta'', iżda mbagħad dehret darba fil-ġimgħa f'''The Sunday Times of Malta''. Huwa kien magħruf ukoll bħala illustratur pijunier tal-kotba f'Malta. Ġorġ Mallia ppubblika b'mod estensiv (bil-Malti u bl-Ingliż) fl-oqsma akkademiċi ta' interess tiegħu, u pproduċa wkoll volum editjat ta' saġġi sabiex jesplora l-użu tal-midja soċjali fl-edukazzjoni, ''The Social Classroom'' (2014). Fl-edizzjoni tal-2022 tal-Premju Nazzjonali Malti tal-Ktieb għall-kotba ppubblikati fl-2021, huwa rebaħ fil-kategorija tal-istejjer qosra għall-editjar li wettaq ta' ''Il-Ħamsin.'' Il-Professur Mallia pproduċa u ppreżenta wkoll għadd ta' programmi fuq it-televiżjoni u r-radju nazzjonali ta' Malta. Fuq it-televiżjoni nazzjonali ta' Malta, huwa ppreżenta u pproduċa l-programm tat-tfal "Il-Kastell Imsaħħar" fl-1991. Mill-1978 sal-2011 huwa ppreżenta u pproduċa ħames sensiliet tar-radju fuq stazzjonijiet differenti. Fl-1996 huwa rebaħ il-Premju tal-Awtorità tax-Xandir għall-eċċellenza fix-xandir, għall-analiżi tiegħu fuq ir-radju tal-umoriżmu Malti fis-sensiela għar-Radju tal-Università, ''Biex Nidħku''. Huwa kien il-President tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb ta' Malta bejn l-2005 u l-2013. Huwa kien ukoll wieħed mill-organizzaturi tal-konferenza internazzjonali annwali li kienet issir fil-[[Greċja]] dwar it-Teknoloġiji tal-Informazzjoni u tal-Komunikazzjoni fl-Edukazzjoni. == Biblijografija == Din hija lista sħiħa ta' pubblikazzjonijiet mhux akkademiċi ta' Ġorġ Mallia. '''<big>Kotba tat-tfal</big>''' * ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (1987); * ''Avventura taħt l-Art'' (1993); * ''Pullu taħt is-Sodda'' (2000); * ''Pullu u d-Dragun'' (2001); * ''L-Avventura ta’ Pullu'' (2002); * ''Pullu u t-tifla mill-ispazju'' (2003); * ''Il-Kukkudrill Eroj'' (2004); * ''Il-Ħolma ta' Pullu'' (2005); * ''Pullu u d-Dinja Nadifa'' (2009); * ''Avventura madwar l-Ewropa'' (ma' [[Loranne Vella]]) (2012); * ''Il-Professur Għasfur'' (2015); * ''Sigurd and the Tree of Life'' (2016); * ''Melanie and Karl’s Enchanted Adventure'' (2020); * ''L-Avventura Msaħħra ta’ Melanie u Karl'' (2020); * ''Il-Professur Għasfur fl-Ispazju'' (2021); * ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (2023) - Edizzjoni riveduta; * ''Il-Fantastiku'' (2023); * ''L-Istejjer tal-Professur Għasfur'' (2024). '''<big>S</big><big>tejjer Qosra</big>''' * ''Mill-Art ta' Qatt u Qatt'' (1977); * ''Żagħżugħ bla Isem'' (1985); * ''Mitt Ruħ'' (2020). '''<big>Poe</big><big>żija</big>''' * ''My Love Had Eyes of Blue and Dreams'' (2019). '''<big>Kollezzjonijiet ta' Narrattiva Grafika</big>''' * ''Adron, Re'' (1982); * ''Żepp: His Pandemic Years'' (2022). [[Traduzzjoni|'''<big>Tra</big><big>duzzjonijiet</big>''']] * ''Peter Pan'' (mit-test oriġinali bl-Ingliż ta' J.M. Barrie) (1982); * ''Milied Imħawwad'' (ma' M.L. Kold, mit-test oriġinali bl-Iżvediż ta' Ingelin Angerborn u Per Gustavsson) (2019). '''<big>Kollezzjonijiet editjati</big>''' * ''Dwal'' (1977); * ''Taħt Sema Kwiekeb'' (ma' [[Trevor Żahra]]) (1996); * ''Tużżana'' (ma' Trevor Żahra) (1997); * ''Il-Ħamsin'' (2021). '''<big>Analiżijiet Kritiċi</big>''' * ''A Childhood of Delight'' (ma' [[Charles Briffa]]) (1992); * ''Il-Kotba tat-Tfal f'Malta'' (ma' Charles Briffa u Trevor Żahra) (2002); * ''The Metal Art of Marie Louise Kold'' (2017). == Ħajja personali == Ġorġ Mallia twieled f'[[Ħal Qormi]], Malta, u għex f'[[Ħ'Attard]], fin-[[Naxxar]], fl-[[L-Imsida|Imsida]], Malta u f'[[Malmö]], l-[[Żvezja|Iżvezja]]. Mallia iżżewweġ tliet darbiet; żewġ żwiġijiet intemmu b'[[divorzju]]. Huwa kellu żewġt itfal mill-ewwel żwieġ. == Referenzi == [[Kategorija:Akkademiċi]] [[Kategorija:Kittieba Maltin]] tm65nbo18bbbbthjsu7mfmgsy5r9uxx 331590 331589 2026-08-19T16:20:50Z Trigcly 17859 added [[Category:Twieldu fl-1957]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331590 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Ġorġ Mallia''' (twieled fid-9 ta' Novembru 1957 – miet fid-19 ta' Awwissu 2026) kien akkademiku tal-komunikazzjoni, awtur u kartunista [[Maltin|Malti]]. == [[Edukazzjoni]] u xogħol == Ġorġ Mallia kellu Baċellerat (Unuri) fil-Letteratura [[Lingwa Ingliża|Ingliża]] u Masters fil-Komunikazzjoni, it-tnejn li huma mill-[[Università ta' Malta]], kif ukoll dottorat Ph.D. fit-Teknoloġija Edukattiva, mill-Università ta' Sheffield, ir-[[Renju Unit]]. Huwa speċjalizza fil-Mezzi Stampati u tal-Preżentazzjoni, il-Komunikazzjoni Personali, id-Disinn Edukattiv, it-Teknoloġija Edukattiva (b'mod partikolari t-Trasferiment tal-Apprendiment), l-impatti tal-Mezzi l-Ġodda tal-Komunikazzjoni u n-Narrattiva Viżiva. Ġorġ Mallia kien professur tal-komunikazzjoni, u l-Kap tad-Dipartiment tal-Midja u l-Komunikazzjoni, fil-Fakultà tal-Midja u x-[[Xjenza|Xjenzi]] tal-Għarfien fl-Università ta' Malta. == Pubblikazzjonijiet, xogħol dwar il-midja u cartoons == Bħala awtur, Ġorġ Mallia pproduċa l-iktar kotba tat-tfal, li spiss kien ukoll l-illustratur tagħhom. Is-sensiela tiegħu ta' ''Pullu'' għat-tfal iż-żgħar hija popolari ħafna f'[[Malta]] u huwa introduċa l-qari bil-[[Lingwa Maltija|Malti]] lil bosta tfal. Huwa kiteb ukoll żewġ kollezzjonijiet ta' stejjer qosra sperimentali għall-adulti, ktieb ta' mikrostorji (''Mitt Ruħ)'' u kollezzjoni ta' [[Poeżija|poeżiji]]. Huwa kien editu tas-sensiela tal-komiks ''Avventura'' (''Adventure''), fl-1982, u ''Il-Komik'' (''The Comic''), fl-1983–1984. Il-kotba tiegħu għat-tfal jinkludu wkoll ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (1978/2023), ''Avventura taħt l-Art'' (1993), ''Il-Professur Għasfur'' (2015), u ''Sigurd and the Tree of Life'' (2016). Kollezzjoni tal-istejjer tiegħu dwar ir-realiżmu maġiku ġiet ippubblikata bħala ''Il-Fantastiku'' fl-2023. Huwa kien koeditu u produttur tar-rivista tat-tfal ''Sagħtar'', u editur iktar fl-imgħoddi tar-rivista nazzjonali tat-tfal ''HeyU!'', li ma tantx kellha għomor twil. Ġorġ Mallia kien wieħed mill-iżjed kartunisti magħrufa f'Malta. Il-cartoons tiegħu ġew ippubblikati fil-gazzetti u fir-rivisti madwar il-Gżejjer Maltin. Mill-1993 sal-2008 huwa pproduċa dak li għal dak iż-żmien kien l-uniku comic strip soċjopolitiku regolari f'Malta (''One Family'') f'<nowiki/>''The Sunday Times of Malta''. Mill-2020 huwa pproduċa comic strip li inizjalment immappjat b'laqta umoristika l-[[pandemija tal-COVID-19]] f'Malta, iżda mbagħad kompla bis-satira soċjopolitika, ''Żepp.'' Inizjalment din kienet tidher darbtejn fil-ġimgħa f'<nowiki/>''The Times of Malta'', iżda mbagħad dehret darba fil-ġimgħa f'''The Sunday Times of Malta''. Huwa kien magħruf ukoll bħala illustratur pijunier tal-kotba f'Malta. Ġorġ Mallia ppubblika b'mod estensiv (bil-Malti u bl-Ingliż) fl-oqsma akkademiċi ta' interess tiegħu, u pproduċa wkoll volum editjat ta' saġġi sabiex jesplora l-użu tal-midja soċjali fl-edukazzjoni, ''The Social Classroom'' (2014). Fl-edizzjoni tal-2022 tal-Premju Nazzjonali Malti tal-Ktieb għall-kotba ppubblikati fl-2021, huwa rebaħ fil-kategorija tal-istejjer qosra għall-editjar li wettaq ta' ''Il-Ħamsin.'' Il-Professur Mallia pproduċa u ppreżenta wkoll għadd ta' programmi fuq it-televiżjoni u r-radju nazzjonali ta' Malta. Fuq it-televiżjoni nazzjonali ta' Malta, huwa ppreżenta u pproduċa l-programm tat-tfal "Il-Kastell Imsaħħar" fl-1991. Mill-1978 sal-2011 huwa ppreżenta u pproduċa ħames sensiliet tar-radju fuq stazzjonijiet differenti. Fl-1996 huwa rebaħ il-Premju tal-Awtorità tax-Xandir għall-eċċellenza fix-xandir, għall-analiżi tiegħu fuq ir-radju tal-umoriżmu Malti fis-sensiela għar-Radju tal-Università, ''Biex Nidħku''. Huwa kien il-President tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb ta' Malta bejn l-2005 u l-2013. Huwa kien ukoll wieħed mill-organizzaturi tal-konferenza internazzjonali annwali li kienet issir fil-[[Greċja]] dwar it-Teknoloġiji tal-Informazzjoni u tal-Komunikazzjoni fl-Edukazzjoni. == Biblijografija == Din hija lista sħiħa ta' pubblikazzjonijiet mhux akkademiċi ta' Ġorġ Mallia. '''<big>Kotba tat-tfal</big>''' * ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (1987); * ''Avventura taħt l-Art'' (1993); * ''Pullu taħt is-Sodda'' (2000); * ''Pullu u d-Dragun'' (2001); * ''L-Avventura ta’ Pullu'' (2002); * ''Pullu u t-tifla mill-ispazju'' (2003); * ''Il-Kukkudrill Eroj'' (2004); * ''Il-Ħolma ta' Pullu'' (2005); * ''Pullu u d-Dinja Nadifa'' (2009); * ''Avventura madwar l-Ewropa'' (ma' [[Loranne Vella]]) (2012); * ''Il-Professur Għasfur'' (2015); * ''Sigurd and the Tree of Life'' (2016); * ''Melanie and Karl’s Enchanted Adventure'' (2020); * ''L-Avventura Msaħħra ta’ Melanie u Karl'' (2020); * ''Il-Professur Għasfur fl-Ispazju'' (2021); * ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (2023) - Edizzjoni riveduta; * ''Il-Fantastiku'' (2023); * ''L-Istejjer tal-Professur Għasfur'' (2024). '''<big>S</big><big>tejjer Qosra</big>''' * ''Mill-Art ta' Qatt u Qatt'' (1977); * ''Żagħżugħ bla Isem'' (1985); * ''Mitt Ruħ'' (2020). '''<big>Poe</big><big>żija</big>''' * ''My Love Had Eyes of Blue and Dreams'' (2019). '''<big>Kollezzjonijiet ta' Narrattiva Grafika</big>''' * ''Adron, Re'' (1982); * ''Żepp: His Pandemic Years'' (2022). [[Traduzzjoni|'''<big>Tra</big><big>duzzjonijiet</big>''']] * ''Peter Pan'' (mit-test oriġinali bl-Ingliż ta' J.M. Barrie) (1982); * ''Milied Imħawwad'' (ma' M.L. Kold, mit-test oriġinali bl-Iżvediż ta' Ingelin Angerborn u Per Gustavsson) (2019). '''<big>Kollezzjonijiet editjati</big>''' * ''Dwal'' (1977); * ''Taħt Sema Kwiekeb'' (ma' [[Trevor Żahra]]) (1996); * ''Tużżana'' (ma' Trevor Żahra) (1997); * ''Il-Ħamsin'' (2021). '''<big>Analiżijiet Kritiċi</big>''' * ''A Childhood of Delight'' (ma' [[Charles Briffa]]) (1992); * ''Il-Kotba tat-Tfal f'Malta'' (ma' Charles Briffa u Trevor Żahra) (2002); * ''The Metal Art of Marie Louise Kold'' (2017). == Ħajja personali == Ġorġ Mallia twieled f'[[Ħal Qormi]], Malta, u għex f'[[Ħ'Attard]], fin-[[Naxxar]], fl-[[L-Imsida|Imsida]], Malta u f'[[Malmö]], l-[[Żvezja|Iżvezja]]. Mallia iżżewweġ tliet darbiet; żewġ żwiġijiet intemmu b'[[divorzju]]. Huwa kellu żewġt itfal mill-ewwel żwieġ. == Referenzi == [[Kategorija:Akkademiċi]] [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1957]] jd8rxq361ta4x232lypanogotsuvhi4 331591 331590 2026-08-19T16:21:00Z Trigcly 17859 added [[Category:Mietu fl-2026]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331591 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Ġorġ Mallia''' (twieled fid-9 ta' Novembru 1957 – miet fid-19 ta' Awwissu 2026) kien akkademiku tal-komunikazzjoni, awtur u kartunista [[Maltin|Malti]]. == [[Edukazzjoni]] u xogħol == Ġorġ Mallia kellu Baċellerat (Unuri) fil-Letteratura [[Lingwa Ingliża|Ingliża]] u Masters fil-Komunikazzjoni, it-tnejn li huma mill-[[Università ta' Malta]], kif ukoll dottorat Ph.D. fit-Teknoloġija Edukattiva, mill-Università ta' Sheffield, ir-[[Renju Unit]]. Huwa speċjalizza fil-Mezzi Stampati u tal-Preżentazzjoni, il-Komunikazzjoni Personali, id-Disinn Edukattiv, it-Teknoloġija Edukattiva (b'mod partikolari t-Trasferiment tal-Apprendiment), l-impatti tal-Mezzi l-Ġodda tal-Komunikazzjoni u n-Narrattiva Viżiva. Ġorġ Mallia kien professur tal-komunikazzjoni, u l-Kap tad-Dipartiment tal-Midja u l-Komunikazzjoni, fil-Fakultà tal-Midja u x-[[Xjenza|Xjenzi]] tal-Għarfien fl-Università ta' Malta. == Pubblikazzjonijiet, xogħol dwar il-midja u cartoons == Bħala awtur, Ġorġ Mallia pproduċa l-iktar kotba tat-tfal, li spiss kien ukoll l-illustratur tagħhom. Is-sensiela tiegħu ta' ''Pullu'' għat-tfal iż-żgħar hija popolari ħafna f'[[Malta]] u huwa introduċa l-qari bil-[[Lingwa Maltija|Malti]] lil bosta tfal. Huwa kiteb ukoll żewġ kollezzjonijiet ta' stejjer qosra sperimentali għall-adulti, ktieb ta' mikrostorji (''Mitt Ruħ)'' u kollezzjoni ta' [[Poeżija|poeżiji]]. Huwa kien editu tas-sensiela tal-komiks ''Avventura'' (''Adventure''), fl-1982, u ''Il-Komik'' (''The Comic''), fl-1983–1984. Il-kotba tiegħu għat-tfal jinkludu wkoll ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (1978/2023), ''Avventura taħt l-Art'' (1993), ''Il-Professur Għasfur'' (2015), u ''Sigurd and the Tree of Life'' (2016). Kollezzjoni tal-istejjer tiegħu dwar ir-realiżmu maġiku ġiet ippubblikata bħala ''Il-Fantastiku'' fl-2023. Huwa kien koeditu u produttur tar-rivista tat-tfal ''Sagħtar'', u editur iktar fl-imgħoddi tar-rivista nazzjonali tat-tfal ''HeyU!'', li ma tantx kellha għomor twil. Ġorġ Mallia kien wieħed mill-iżjed kartunisti magħrufa f'Malta. Il-cartoons tiegħu ġew ippubblikati fil-gazzetti u fir-rivisti madwar il-Gżejjer Maltin. Mill-1993 sal-2008 huwa pproduċa dak li għal dak iż-żmien kien l-uniku comic strip soċjopolitiku regolari f'Malta (''One Family'') f'<nowiki/>''The Sunday Times of Malta''. Mill-2020 huwa pproduċa comic strip li inizjalment immappjat b'laqta umoristika l-[[pandemija tal-COVID-19]] f'Malta, iżda mbagħad kompla bis-satira soċjopolitika, ''Żepp.'' Inizjalment din kienet tidher darbtejn fil-ġimgħa f'<nowiki/>''The Times of Malta'', iżda mbagħad dehret darba fil-ġimgħa f'''The Sunday Times of Malta''. Huwa kien magħruf ukoll bħala illustratur pijunier tal-kotba f'Malta. Ġorġ Mallia ppubblika b'mod estensiv (bil-Malti u bl-Ingliż) fl-oqsma akkademiċi ta' interess tiegħu, u pproduċa wkoll volum editjat ta' saġġi sabiex jesplora l-użu tal-midja soċjali fl-edukazzjoni, ''The Social Classroom'' (2014). Fl-edizzjoni tal-2022 tal-Premju Nazzjonali Malti tal-Ktieb għall-kotba ppubblikati fl-2021, huwa rebaħ fil-kategorija tal-istejjer qosra għall-editjar li wettaq ta' ''Il-Ħamsin.'' Il-Professur Mallia pproduċa u ppreżenta wkoll għadd ta' programmi fuq it-televiżjoni u r-radju nazzjonali ta' Malta. Fuq it-televiżjoni nazzjonali ta' Malta, huwa ppreżenta u pproduċa l-programm tat-tfal "Il-Kastell Imsaħħar" fl-1991. Mill-1978 sal-2011 huwa ppreżenta u pproduċa ħames sensiliet tar-radju fuq stazzjonijiet differenti. Fl-1996 huwa rebaħ il-Premju tal-Awtorità tax-Xandir għall-eċċellenza fix-xandir, għall-analiżi tiegħu fuq ir-radju tal-umoriżmu Malti fis-sensiela għar-Radju tal-Università, ''Biex Nidħku''. Huwa kien il-President tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb ta' Malta bejn l-2005 u l-2013. Huwa kien ukoll wieħed mill-organizzaturi tal-konferenza internazzjonali annwali li kienet issir fil-[[Greċja]] dwar it-Teknoloġiji tal-Informazzjoni u tal-Komunikazzjoni fl-Edukazzjoni. == Biblijografija == Din hija lista sħiħa ta' pubblikazzjonijiet mhux akkademiċi ta' Ġorġ Mallia. '''<big>Kotba tat-tfal</big>''' * ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (1987); * ''Avventura taħt l-Art'' (1993); * ''Pullu taħt is-Sodda'' (2000); * ''Pullu u d-Dragun'' (2001); * ''L-Avventura ta’ Pullu'' (2002); * ''Pullu u t-tifla mill-ispazju'' (2003); * ''Il-Kukkudrill Eroj'' (2004); * ''Il-Ħolma ta' Pullu'' (2005); * ''Pullu u d-Dinja Nadifa'' (2009); * ''Avventura madwar l-Ewropa'' (ma' [[Loranne Vella]]) (2012); * ''Il-Professur Għasfur'' (2015); * ''Sigurd and the Tree of Life'' (2016); * ''Melanie and Karl’s Enchanted Adventure'' (2020); * ''L-Avventura Msaħħra ta’ Melanie u Karl'' (2020); * ''Il-Professur Għasfur fl-Ispazju'' (2021); * ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (2023) - Edizzjoni riveduta; * ''Il-Fantastiku'' (2023); * ''L-Istejjer tal-Professur Għasfur'' (2024). '''<big>S</big><big>tejjer Qosra</big>''' * ''Mill-Art ta' Qatt u Qatt'' (1977); * ''Żagħżugħ bla Isem'' (1985); * ''Mitt Ruħ'' (2020). '''<big>Poe</big><big>żija</big>''' * ''My Love Had Eyes of Blue and Dreams'' (2019). '''<big>Kollezzjonijiet ta' Narrattiva Grafika</big>''' * ''Adron, Re'' (1982); * ''Żepp: His Pandemic Years'' (2022). [[Traduzzjoni|'''<big>Tra</big><big>duzzjonijiet</big>''']] * ''Peter Pan'' (mit-test oriġinali bl-Ingliż ta' J.M. Barrie) (1982); * ''Milied Imħawwad'' (ma' M.L. Kold, mit-test oriġinali bl-Iżvediż ta' Ingelin Angerborn u Per Gustavsson) (2019). '''<big>Kollezzjonijiet editjati</big>''' * ''Dwal'' (1977); * ''Taħt Sema Kwiekeb'' (ma' [[Trevor Żahra]]) (1996); * ''Tużżana'' (ma' Trevor Żahra) (1997); * ''Il-Ħamsin'' (2021). '''<big>Analiżijiet Kritiċi</big>''' * ''A Childhood of Delight'' (ma' [[Charles Briffa]]) (1992); * ''Il-Kotba tat-Tfal f'Malta'' (ma' Charles Briffa u Trevor Żahra) (2002); * ''The Metal Art of Marie Louise Kold'' (2017). == Ħajja personali == Ġorġ Mallia twieled f'[[Ħal Qormi]], Malta, u għex f'[[Ħ'Attard]], fin-[[Naxxar]], fl-[[L-Imsida|Imsida]], Malta u f'[[Malmö]], l-[[Żvezja|Iżvezja]]. Mallia iżżewweġ tliet darbiet; żewġ żwiġijiet intemmu b'[[divorzju]]. Huwa kellu żewġt itfal mill-ewwel żwieġ. == Referenzi == [[Kategorija:Akkademiċi]] [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1957]] [[Kategorija:Mietu fl-2026]] 7cmo2z1yt5ezww5ufshrbkvrxh9vj26 331592 331591 2026-08-19T16:21:26Z Trigcly 17859 331592 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Ġorġ Mallia''' (twieled fid-9 ta' Novembru 1957 – miet fid-19 ta' Awwissu 2026) kien akkademiku tal-komunikazzjoni, awtur u karikaturista [[Maltin|Malti]]. == [[Edukazzjoni]] u xogħol == Ġorġ Mallia kellu Baċellerat (Unuri) fil-Letteratura [[Lingwa Ingliża|Ingliża]] u Masters fil-Komunikazzjoni, it-tnejn li huma mill-[[Università ta' Malta]], kif ukoll dottorat Ph.D. fit-Teknoloġija Edukattiva, mill-Università ta' Sheffield, ir-[[Renju Unit]]. Huwa speċjalizza fil-Mezzi Stampati u tal-Preżentazzjoni, il-Komunikazzjoni Personali, id-Disinn Edukattiv, it-Teknoloġija Edukattiva (b'mod partikolari t-Trasferiment tal-Apprendiment), l-impatti tal-Mezzi l-Ġodda tal-Komunikazzjoni u n-Narrattiva Viżiva. Ġorġ Mallia kien professur tal-komunikazzjoni, u l-Kap tad-Dipartiment tal-Midja u l-Komunikazzjoni, fil-Fakultà tal-Midja u x-[[Xjenza|Xjenzi]] tal-Għarfien fl-Università ta' Malta. == Pubblikazzjonijiet, xogħol dwar il-midja u cartoons == Bħala awtur, Ġorġ Mallia pproduċa l-iktar kotba tat-tfal, li spiss kien ukoll l-illustratur tagħhom. Is-sensiela tiegħu ta' ''Pullu'' għat-tfal iż-żgħar hija popolari ħafna f'[[Malta]] u huwa introduċa l-qari bil-[[Lingwa Maltija|Malti]] lil bosta tfal. Huwa kiteb ukoll żewġ kollezzjonijiet ta' stejjer qosra sperimentali għall-adulti, ktieb ta' mikrostorji (''Mitt Ruħ)'' u kollezzjoni ta' [[Poeżija|poeżiji]]. Huwa kien editu tas-sensiela tal-komiks ''Avventura'' (''Adventure''), fl-1982, u ''Il-Komik'' (''The Comic''), fl-1983–1984. Il-kotba tiegħu għat-tfal jinkludu wkoll ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (1978/2023), ''Avventura taħt l-Art'' (1993), ''Il-Professur Għasfur'' (2015), u ''Sigurd and the Tree of Life'' (2016). Kollezzjoni tal-istejjer tiegħu dwar ir-realiżmu maġiku ġiet ippubblikata bħala ''Il-Fantastiku'' fl-2023. Huwa kien koeditu u produttur tar-rivista tat-tfal ''Sagħtar'', u editur iktar fl-imgħoddi tar-rivista nazzjonali tat-tfal ''HeyU!'', li ma tantx kellha għomor twil. Ġorġ Mallia kien wieħed mill-iżjed kartunisti magħrufa f'Malta. Il-cartoons tiegħu ġew ippubblikati fil-gazzetti u fir-rivisti madwar il-Gżejjer Maltin. Mill-1993 sal-2008 huwa pproduċa dak li għal dak iż-żmien kien l-uniku comic strip soċjopolitiku regolari f'Malta (''One Family'') f'<nowiki/>''The Sunday Times of Malta''. Mill-2020 huwa pproduċa comic strip li inizjalment immappjat b'laqta umoristika l-[[pandemija tal-COVID-19]] f'Malta, iżda mbagħad kompla bis-satira soċjopolitika, ''Żepp.'' Inizjalment din kienet tidher darbtejn fil-ġimgħa f'<nowiki/>''The Times of Malta'', iżda mbagħad dehret darba fil-ġimgħa f'''The Sunday Times of Malta''. Huwa kien magħruf ukoll bħala illustratur pijunier tal-kotba f'Malta. Ġorġ Mallia ppubblika b'mod estensiv (bil-Malti u bl-Ingliż) fl-oqsma akkademiċi ta' interess tiegħu, u pproduċa wkoll volum editjat ta' saġġi sabiex jesplora l-użu tal-midja soċjali fl-edukazzjoni, ''The Social Classroom'' (2014). Fl-edizzjoni tal-2022 tal-Premju Nazzjonali Malti tal-Ktieb għall-kotba ppubblikati fl-2021, huwa rebaħ fil-kategorija tal-istejjer qosra għall-editjar li wettaq ta' ''Il-Ħamsin.'' Il-Professur Mallia pproduċa u ppreżenta wkoll għadd ta' programmi fuq it-televiżjoni u r-radju nazzjonali ta' Malta. Fuq it-televiżjoni nazzjonali ta' Malta, huwa ppreżenta u pproduċa l-programm tat-tfal "Il-Kastell Imsaħħar" fl-1991. Mill-1978 sal-2011 huwa ppreżenta u pproduċa ħames sensiliet tar-radju fuq stazzjonijiet differenti. Fl-1996 huwa rebaħ il-Premju tal-Awtorità tax-Xandir għall-eċċellenza fix-xandir, għall-analiżi tiegħu fuq ir-radju tal-umoriżmu Malti fis-sensiela għar-Radju tal-Università, ''Biex Nidħku''. Huwa kien il-President tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb ta' Malta bejn l-2005 u l-2013. Huwa kien ukoll wieħed mill-organizzaturi tal-konferenza internazzjonali annwali li kienet issir fil-[[Greċja]] dwar it-Teknoloġiji tal-Informazzjoni u tal-Komunikazzjoni fl-Edukazzjoni. == Biblijografija == Din hija lista sħiħa ta' pubblikazzjonijiet mhux akkademiċi ta' Ġorġ Mallia. '''<big>Kotba tat-tfal</big>''' * ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (1987); * ''Avventura taħt l-Art'' (1993); * ''Pullu taħt is-Sodda'' (2000); * ''Pullu u d-Dragun'' (2001); * ''L-Avventura ta’ Pullu'' (2002); * ''Pullu u t-tifla mill-ispazju'' (2003); * ''Il-Kukkudrill Eroj'' (2004); * ''Il-Ħolma ta' Pullu'' (2005); * ''Pullu u d-Dinja Nadifa'' (2009); * ''Avventura madwar l-Ewropa'' (ma' [[Loranne Vella]]) (2012); * ''Il-Professur Għasfur'' (2015); * ''Sigurd and the Tree of Life'' (2016); * ''Melanie and Karl’s Enchanted Adventure'' (2020); * ''L-Avventura Msaħħra ta’ Melanie u Karl'' (2020); * ''Il-Professur Għasfur fl-Ispazju'' (2021); * ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (2023) - Edizzjoni riveduta; * ''Il-Fantastiku'' (2023); * ''L-Istejjer tal-Professur Għasfur'' (2024). '''<big>S</big><big>tejjer Qosra</big>''' * ''Mill-Art ta' Qatt u Qatt'' (1977); * ''Żagħżugħ bla Isem'' (1985); * ''Mitt Ruħ'' (2020). '''<big>Poe</big><big>żija</big>''' * ''My Love Had Eyes of Blue and Dreams'' (2019). '''<big>Kollezzjonijiet ta' Narrattiva Grafika</big>''' * ''Adron, Re'' (1982); * ''Żepp: His Pandemic Years'' (2022). [[Traduzzjoni|'''<big>Tra</big><big>duzzjonijiet</big>''']] * ''Peter Pan'' (mit-test oriġinali bl-Ingliż ta' J.M. Barrie) (1982); * ''Milied Imħawwad'' (ma' M.L. Kold, mit-test oriġinali bl-Iżvediż ta' Ingelin Angerborn u Per Gustavsson) (2019). '''<big>Kollezzjonijiet editjati</big>''' * ''Dwal'' (1977); * ''Taħt Sema Kwiekeb'' (ma' [[Trevor Żahra]]) (1996); * ''Tużżana'' (ma' Trevor Żahra) (1997); * ''Il-Ħamsin'' (2021). '''<big>Analiżijiet Kritiċi</big>''' * ''A Childhood of Delight'' (ma' [[Charles Briffa]]) (1992); * ''Il-Kotba tat-Tfal f'Malta'' (ma' Charles Briffa u Trevor Żahra) (2002); * ''The Metal Art of Marie Louise Kold'' (2017). == Ħajja personali == Ġorġ Mallia twieled f'[[Ħal Qormi]], Malta, u għex f'[[Ħ'Attard]], fin-[[Naxxar]], fl-[[L-Imsida|Imsida]], Malta u f'[[Malmö]], l-[[Żvezja|Iżvezja]]. Mallia iżżewweġ tliet darbiet; żewġ żwiġijiet intemmu b'[[divorzju]]. Huwa kellu żewġt itfal mill-ewwel żwieġ. == Referenzi == [[Kategorija:Akkademiċi]] [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1957]] [[Kategorija:Mietu fl-2026]] e4qrop6j3eqhi7dfpmt3sk4lzuww8jf 331593 331592 2026-08-19T16:21:55Z Trigcly 17859 331593 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Ġorġ Mallia''' (twieled fid-9 ta' Novembru 1957 – miet fid-19 ta' Awwissu 2026) kien akkademiku tal-komunikazzjoni, awtur u karikaturista [[Maltin|Malti]]. == [[Edukazzjoni]] u xogħol == Ġorġ Mallia kellu Baċellerat (Unuri) fil-Letteratura [[Lingwa Ingliża|Ingliża]] u Masters fil-Komunikazzjoni, it-tnejn li huma mill-[[Università ta' Malta]], kif ukoll dottorat Ph.D. fit-Teknoloġija Edukattiva, mill-Università ta' Sheffield, ir-[[Renju Unit]]. Huwa speċjalizza fil-Mezzi Stampati u tal-Preżentazzjoni, il-Komunikazzjoni Personali, id-Disinn Edukattiv, it-Teknoloġija Edukattiva (b'mod partikolari t-Trasferiment tal-Apprendiment), l-impatti tal-Mezzi l-Ġodda tal-Komunikazzjoni u n-Narrattiva Viżiva. Ġorġ Mallia kien professur tal-komunikazzjoni, u l-Kap tad-Dipartiment tal-Midja u l-Komunikazzjoni, fil-Fakultà tal-Midja u x-[[Xjenza|Xjenzi]] tal-Għarfien fl-Università ta' Malta. == Pubblikazzjonijiet, xogħol dwar il-midja u cartoons == Bħala awtur, Ġorġ Mallia pproduċa l-iktar kotba tat-tfal, li spiss kien ukoll l-illustratur tagħhom. Is-sensiela tiegħu ta' ''Pullu'' għat-tfal iż-żgħar hija popolari ħafna f'[[Malta]] u huwa introduċa l-qari bil-[[Lingwa Maltija|Malti]] lil bosta tfal. Huwa kiteb ukoll żewġ kollezzjonijiet ta' stejjer qosra sperimentali għall-adulti, ktieb ta' mikrostorji (''Mitt Ruħ)'' u kollezzjoni ta' [[Poeżija|poeżiji]]. Huwa kien editu tas-sensiela tal-komiks ''Avventura'' (''Adventure''), fl-1982, u ''Il-Komik'' (''The Comic''), fl-1983–1984. Il-kotba tiegħu għat-tfal jinkludu wkoll ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (1978/2023), ''Avventura taħt l-Art'' (1993), ''Il-Professur Għasfur'' (2015), u ''Sigurd and the Tree of Life'' (2016). Kollezzjoni tal-istejjer tiegħu dwar ir-realiżmu maġiku ġiet ippubblikata bħala ''Il-Fantastiku'' fl-2023. Huwa kien koeditu u produttur tar-rivista tat-tfal ''Sagħtar'', u editur iktar fl-imgħoddi tar-rivista nazzjonali tat-tfal ''HeyU!'', li ma tantx kellha għomor twil. Ġorġ Mallia kien wieħed mill-iżjed karikaturisti magħrufa f'Malta. Il-cartoons tiegħu ġew ippubblikati fil-gazzetti u fir-rivisti madwar il-Gżejjer Maltin. Mill-1993 sal-2008 huwa pproduċa dak li għal dak iż-żmien kien l-uniku comic strip soċjopolitiku regolari f'Malta (''One Family'') f'''The Sunday Times of Malta''. Mill-2020 huwa pproduċa comic strip li inizjalment immappjat b'laqta umoristika l-[[pandemija tal-COVID-19]] f'Malta, iżda mbagħad kompla bis-satira soċjopolitika, ''Żepp.'' Inizjalment din kienet tidher darbtejn fil-ġimgħa f'''The Times of Malta'', iżda mbagħad dehret darba fil-ġimgħa f'''The Sunday Times of Malta''. Huwa kien magħruf ukoll bħala illustratur pijunier tal-kotba f'Malta. Ġorġ Mallia ppubblika b'mod estensiv (bil-Malti u bl-Ingliż) fl-oqsma akkademiċi ta' interess tiegħu, u pproduċa wkoll volum editjat ta' saġġi sabiex jesplora l-użu tal-midja soċjali fl-edukazzjoni, ''The Social Classroom'' (2014). Fl-edizzjoni tal-2022 tal-Premju Nazzjonali Malti tal-Ktieb għall-kotba ppubblikati fl-2021, huwa rebaħ fil-kategorija tal-istejjer qosra għall-editjar li wettaq ta' ''Il-Ħamsin.'' Il-Professur Mallia pproduċa u ppreżenta wkoll għadd ta' programmi fuq it-televiżjoni u r-radju nazzjonali ta' Malta. Fuq it-televiżjoni nazzjonali ta' Malta, huwa ppreżenta u pproduċa l-programm tat-tfal "Il-Kastell Imsaħħar" fl-1991. Mill-1978 sal-2011 huwa ppreżenta u pproduċa ħames sensiliet tar-radju fuq stazzjonijiet differenti. Fl-1996 huwa rebaħ il-Premju tal-Awtorità tax-Xandir għall-eċċellenza fix-xandir, għall-analiżi tiegħu fuq ir-radju tal-umoriżmu Malti fis-sensiela għar-Radju tal-Università, ''Biex Nidħku''. Huwa kien il-President tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb ta' Malta bejn l-2005 u l-2013. Huwa kien ukoll wieħed mill-organizzaturi tal-konferenza internazzjonali annwali li kienet issir fil-[[Greċja]] dwar it-Teknoloġiji tal-Informazzjoni u tal-Komunikazzjoni fl-Edukazzjoni. == Biblijografija == Din hija lista sħiħa ta' pubblikazzjonijiet mhux akkademiċi ta' Ġorġ Mallia. '''<big>Kotba tat-tfal</big>''' * ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (1987); * ''Avventura taħt l-Art'' (1993); * ''Pullu taħt is-Sodda'' (2000); * ''Pullu u d-Dragun'' (2001); * ''L-Avventura ta’ Pullu'' (2002); * ''Pullu u t-tifla mill-ispazju'' (2003); * ''Il-Kukkudrill Eroj'' (2004); * ''Il-Ħolma ta' Pullu'' (2005); * ''Pullu u d-Dinja Nadifa'' (2009); * ''Avventura madwar l-Ewropa'' (ma' [[Loranne Vella]]) (2012); * ''Il-Professur Għasfur'' (2015); * ''Sigurd and the Tree of Life'' (2016); * ''Melanie and Karl’s Enchanted Adventure'' (2020); * ''L-Avventura Msaħħra ta’ Melanie u Karl'' (2020); * ''Il-Professur Għasfur fl-Ispazju'' (2021); * ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (2023) - Edizzjoni riveduta; * ''Il-Fantastiku'' (2023); * ''L-Istejjer tal-Professur Għasfur'' (2024). '''<big>S</big><big>tejjer Qosra</big>''' * ''Mill-Art ta' Qatt u Qatt'' (1977); * ''Żagħżugħ bla Isem'' (1985); * ''Mitt Ruħ'' (2020). '''<big>Poe</big><big>żija</big>''' * ''My Love Had Eyes of Blue and Dreams'' (2019). '''<big>Kollezzjonijiet ta' Narrattiva Grafika</big>''' * ''Adron, Re'' (1982); * ''Żepp: His Pandemic Years'' (2022). [[Traduzzjoni|'''<big>Tra</big><big>duzzjonijiet</big>''']] * ''Peter Pan'' (mit-test oriġinali bl-Ingliż ta' J.M. Barrie) (1982); * ''Milied Imħawwad'' (ma' M.L. Kold, mit-test oriġinali bl-Iżvediż ta' Ingelin Angerborn u Per Gustavsson) (2019). '''<big>Kollezzjonijiet editjati</big>''' * ''Dwal'' (1977); * ''Taħt Sema Kwiekeb'' (ma' [[Trevor Żahra]]) (1996); * ''Tużżana'' (ma' Trevor Żahra) (1997); * ''Il-Ħamsin'' (2021). '''<big>Analiżijiet Kritiċi</big>''' * ''A Childhood of Delight'' (ma' [[Charles Briffa]]) (1992); * ''Il-Kotba tat-Tfal f'Malta'' (ma' Charles Briffa u Trevor Żahra) (2002); * ''The Metal Art of Marie Louise Kold'' (2017). == Ħajja personali == Ġorġ Mallia twieled f'[[Ħal Qormi]], Malta, u għex f'[[Ħ'Attard]], fin-[[Naxxar]], fl-[[L-Imsida|Imsida]], Malta u f'[[Malmö]], l-[[Żvezja|Iżvezja]]. Mallia iżżewweġ tliet darbiet; żewġ żwiġijiet intemmu b'[[divorzju]]. Huwa kellu żewġt itfal mill-ewwel żwieġ. == Referenzi == [[Kategorija:Akkademiċi]] [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1957]] [[Kategorija:Mietu fl-2026]] 2vhy4avb3gsolxwue6nnhzlruahyovs 331594 331593 2026-08-19T16:25:35Z Trigcly 17859 żieda referenzi 331594 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Ġorġ Mallia''' (twieled fid-9 ta' Novembru 1957 – miet fid-19 ta' Awwissu 2026)<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/cartoonist-author-gorg-mallia-dies-aged-68.1132924|titlu=Academic, cartoonist and author Ġorġ Mallia dies aged 68|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> kien akkademiku tal-komunikazzjoni, awtur u karikaturista [[Maltin|Malti]]. == [[Edukazzjoni]] u xogħol == Ġorġ Mallia kellu Baċellerat (Unuri) fil-Letteratura [[Lingwa Ingliża|Ingliża]] u Masters fil-Komunikazzjoni, it-tnejn li huma mill-[[Università ta' Malta]], kif ukoll dottorat Ph.D. fit-Teknoloġija Edukattiva, mill-Università ta' Sheffield, ir-[[Renju Unit]]. Huwa speċjalizza fil-Mezzi Stampati u tal-Preżentazzjoni, il-Komunikazzjoni Personali, id-Disinn Edukattiv, it-Teknoloġija Edukattiva (b'mod partikolari t-Trasferiment tal-Apprendiment), l-impatti tal-Mezzi l-Ġodda tal-Komunikazzjoni u n-Narrattiva Viżiva.<ref>{{Ċita web|url=https://www.3cl.org/speaker/gorg-mallia/|titlu=Ġorġ Mallia|kunjom=LizJAyling|data=2019-09-19|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> Ġorġ Mallia kien professur tal-komunikazzjoni, u l-Kap tad-Dipartiment tal-Midja u l-Komunikazzjoni, fil-Fakultà tal-Midja u x-[[Xjenza|Xjenzi]] tal-Għarfien fl-Università ta' Malta. == Pubblikazzjonijiet, xogħol dwar il-midja u karikaturi == Bħala awtur, Ġorġ Mallia pproduċa l-iktar kotba tat-tfal, li spiss kien ukoll l-illustratur tagħhom. Is-sensiela tiegħu ta' ''Pullu'' għat-tfal iż-żgħar hija popolari ħafna f'[[Malta]] u huwa introduċa l-qari bil-[[Lingwa Maltija|Malti]] lil bosta tfal. Huwa kiteb ukoll żewġ kollezzjonijiet ta' stejjer qosra sperimentali għall-adulti, ktieb ta' mikrostorji (''Mitt Ruħ)'' u kollezzjoni ta' [[Poeżija|poeżiji]]. Huwa kien editu tas-sensiela tal-komiks ''Avventura'' (''Adventure''), fl-1982, u ''Il-Komik'' (''The Comic''), fl-1983–1984. Il-kotba tiegħu għat-tfal jinkludu wkoll ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (1978/2023), ''Avventura taħt l-Art'' (1993), ''Il-Professur Għasfur'' (2015), u ''Sigurd and the Tree of Life'' (2016). Kollezzjoni tal-istejjer tiegħu dwar ir-realiżmu maġiku ġiet ippubblikata bħala ''Il-Fantastiku'' fl-2023. Huwa kien koeditu u produttur tar-rivista tat-tfal ''Sagħtar'', u editur iktar fl-imgħoddi tar-rivista nazzjonali tat-tfal ''HeyU!'', li ma tantx kellha għomor twil. Ġorġ Mallia kien wieħed mill-iżjed karikaturisti magħrufa f'Malta. Il-karikaturi tiegħu ġew ippubblikati fil-gazzetti u fir-rivisti madwar il-Gżejjer Maltin. Mill-1993 sal-2008 huwa pproduċa dak li għal dak iż-żmien kien l-uniku comic strip soċjopolitiku regolari f'Malta (''One Family'') f'''The Sunday Times of Malta''. Mill-2020 huwa pproduċa comic strip li inizjalment immappjat b'laqta umoristika l-[[pandemija tal-COVID-19]] f'Malta, iżda mbagħad kompla bis-satira soċjopolitika, ''Żepp.'' Inizjalment din kienet tidher darbtejn fil-ġimgħa f'''The Times of Malta'', iżda mbagħad dehret darba fil-ġimgħa f'''The Sunday Times of Malta''. Huwa kien magħruf ukoll bħala illustratur pijunier tal-kotba f'Malta. Ġorġ Mallia ppubblika b'mod estensiv (bil-Malti u bl-Ingliż) fl-oqsma akkademiċi ta' interess tiegħu, u pproduċa wkoll volum editjat ta' saġġi sabiex jesplora l-użu tal-midja soċjali fl-edukazzjoni, ''The Social Classroom'' (2014). Fl-edizzjoni tal-2022 tal-Premju Nazzjonali Malti tal-Ktieb għall-kotba ppubblikati fl-2021, huwa rebaħ fil-kategorija tal-istejjer qosra għall-editjar li wettaq ta' ''Il-Ħamsin.'' Il-Professur Mallia pproduċa u ppreżenta wkoll għadd ta' programmi fuq it-televiżjoni u r-radju nazzjonali ta' Malta. Fuq it-televiżjoni nazzjonali ta' Malta, huwa ppreżenta u pproduċa l-programm tat-tfal "Il-Kastell Imsaħħar" fl-1991. Mill-1978 sal-2011 huwa ppreżenta u pproduċa ħames sensiliet tar-radju fuq stazzjonijiet differenti. Fl-1996 huwa rebaħ il-Premju tal-Awtorità tax-Xandir għall-eċċellenza fix-xandir, għall-analiżi tiegħu fuq ir-radju tal-umoriżmu Malti fis-sensiela għar-Radju tal-Università, ''Biex Nidħku''. Huwa kien il-President tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb ta' Malta bejn l-2005 u l-2013. Huwa kien ukoll wieħed mill-organizzaturi tal-konferenza internazzjonali annwali li kienet issir fil-[[Greċja]] dwar it-Teknoloġiji tal-Informazzjoni u tal-Komunikazzjoni fl-Edukazzjoni. == Biblijografija == Din hija lista sħiħa ta' pubblikazzjonijiet mhux akkademiċi ta' Ġorġ Mallia.<ref>{{Ċita web|url=https://www.helamalta.com/writers/gorg-mallia|titlu=Ġorġ Mallia|sit=HELA|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> '''<big>Kotba tat-tfal</big>''' * ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (1987); * ''Avventura taħt l-Art'' (1993); * ''Pullu taħt is-Sodda'' (2000); * ''Pullu u d-Dragun'' (2001); * ''L-Avventura ta’ Pullu'' (2002); * ''Pullu u t-tifla mill-ispazju'' (2003); * ''Il-Kukkudrill Eroj'' (2004); * ''Il-Ħolma ta' Pullu'' (2005); * ''Pullu u d-Dinja Nadifa'' (2009); * ''Avventura madwar l-Ewropa'' (ma' [[Loranne Vella]]) (2012); * ''Il-Professur Għasfur'' (2015); * ''Sigurd and the Tree of Life'' (2016); * ''Melanie and Karl’s Enchanted Adventure'' (2020); * ''L-Avventura Msaħħra ta’ Melanie u Karl'' (2020); * ''Il-Professur Għasfur fl-Ispazju'' (2021); * ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (2023) - Edizzjoni riveduta; * ''Il-Fantastiku'' (2023); * ''L-Istejjer tal-Professur Għasfur'' (2024). '''<big>S</big><big>tejjer Qosra</big>''' * ''Mill-Art ta' Qatt u Qatt'' (1977); * ''Żagħżugħ bla Isem'' (1985); * ''Mitt Ruħ'' (2020). '''<big>Poe</big><big>żija</big>''' * ''My Love Had Eyes of Blue and Dreams'' (2019). '''<big>Kollezzjonijiet ta' Narrattiva Grafika</big>''' * ''Adron, Re'' (1982); * ''Żepp: His Pandemic Years'' (2022). [[Traduzzjoni|'''<big>Tra</big><big>duzzjonijiet</big>''']] * ''Peter Pan'' (mit-test oriġinali bl-Ingliż ta' J.M. Barrie) (1982); * ''Milied Imħawwad'' (ma' M.L. Kold, mit-test oriġinali bl-Iżvediż ta' Ingelin Angerborn u Per Gustavsson) (2019). '''<big>Kollezzjonijiet editjati</big>''' * ''Dwal'' (1977); * ''Taħt Sema Kwiekeb'' (ma' [[Trevor Żahra]]) (1996); * ''Tużżana'' (ma' Trevor Żahra) (1997); * ''Il-Ħamsin'' (2021). '''<big>Analiżijiet Kritiċi</big>''' * ''A Childhood of Delight'' (ma' [[Charles Briffa]]) (1992); * ''Il-Kotba tat-Tfal f'Malta'' (ma' Charles Briffa u Trevor Żahra) (2002); * ''The Metal Art of Marie Louise Kold'' (2017). == Ħajja personali == Ġorġ Mallia twieled f'[[Ħal Qormi]], Malta, u għex f'[[Ħ'Attard]], fin-[[Naxxar]], fl-[[L-Imsida|Imsida]], Malta u f'[[Malmö]], l-[[Żvezja|Iżvezja]]. Mallia iżżewweġ tliet darbiet; żewġ żwiġijiet intemmu b'[[divorzju]]. Huwa kellu żewġt itfal mill-ewwel żwieġ. == Referenzi == [[Kategorija:Akkademiċi]] [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1957]] [[Kategorija:Mietu fl-2026]] bd8prl9tuhwqgvd2k683itr8ri37kjp 331596 331594 2026-08-19T16:26:58Z Trigcly 17859 defaultsort 331596 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Ġorġ Mallia''' (twieled fid-9 ta' Novembru 1957 – miet fid-19 ta' Awwissu 2026)<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/cartoonist-author-gorg-mallia-dies-aged-68.1132924|titlu=Academic, cartoonist and author Ġorġ Mallia dies aged 68|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> kien akkademiku tal-komunikazzjoni, awtur u karikaturista [[Maltin|Malti]]. == [[Edukazzjoni]] u xogħol == Ġorġ Mallia kellu Baċellerat (Unuri) fil-Letteratura [[Lingwa Ingliża|Ingliża]] u Masters fil-Komunikazzjoni, it-tnejn li huma mill-[[Università ta' Malta]], kif ukoll dottorat Ph.D. fit-Teknoloġija Edukattiva, mill-Università ta' Sheffield, ir-[[Renju Unit]]. Huwa speċjalizza fil-Mezzi Stampati u tal-Preżentazzjoni, il-Komunikazzjoni Personali, id-Disinn Edukattiv, it-Teknoloġija Edukattiva (b'mod partikolari t-Trasferiment tal-Apprendiment), l-impatti tal-Mezzi l-Ġodda tal-Komunikazzjoni u n-Narrattiva Viżiva.<ref>{{Ċita web|url=https://www.3cl.org/speaker/gorg-mallia/|titlu=Ġorġ Mallia|kunjom=LizJAyling|data=2019-09-19|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> Ġorġ Mallia kien professur tal-komunikazzjoni, u l-Kap tad-Dipartiment tal-Midja u l-Komunikazzjoni, fil-Fakultà tal-Midja u x-[[Xjenza|Xjenzi]] tal-Għarfien fl-Università ta' Malta. == Pubblikazzjonijiet, xogħol dwar il-midja u karikaturi == Bħala awtur, Ġorġ Mallia pproduċa l-iktar kotba tat-tfal, li spiss kien ukoll l-illustratur tagħhom. Is-sensiela tiegħu ta' ''Pullu'' għat-tfal iż-żgħar hija popolari ħafna f'[[Malta]] u huwa introduċa l-qari bil-[[Lingwa Maltija|Malti]] lil bosta tfal. Huwa kiteb ukoll żewġ kollezzjonijiet ta' stejjer qosra sperimentali għall-adulti, ktieb ta' mikrostorji (''Mitt Ruħ)'' u kollezzjoni ta' [[Poeżija|poeżiji]]. Huwa kien editu tas-sensiela tal-komiks ''Avventura'' (''Adventure''), fl-1982, u ''Il-Komik'' (''The Comic''), fl-1983–1984. Il-kotba tiegħu għat-tfal jinkludu wkoll ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (1978/2023), ''Avventura taħt l-Art'' (1993), ''Il-Professur Għasfur'' (2015), u ''Sigurd and the Tree of Life'' (2016). Kollezzjoni tal-istejjer tiegħu dwar ir-realiżmu maġiku ġiet ippubblikata bħala ''Il-Fantastiku'' fl-2023. Huwa kien koeditu u produttur tar-rivista tat-tfal ''Sagħtar'', u editur iktar fl-imgħoddi tar-rivista nazzjonali tat-tfal ''HeyU!'', li ma tantx kellha għomor twil. Ġorġ Mallia kien wieħed mill-iżjed karikaturisti magħrufa f'Malta. Il-karikaturi tiegħu ġew ippubblikati fil-gazzetti u fir-rivisti madwar il-Gżejjer Maltin. Mill-1993 sal-2008 huwa pproduċa dak li għal dak iż-żmien kien l-uniku comic strip soċjopolitiku regolari f'Malta (''One Family'') f'''The Sunday Times of Malta''. Mill-2020 huwa pproduċa comic strip li inizjalment immappjat b'laqta umoristika l-[[pandemija tal-COVID-19]] f'Malta, iżda mbagħad kompla bis-satira soċjopolitika, ''Żepp.'' Inizjalment din kienet tidher darbtejn fil-ġimgħa f'''The Times of Malta'', iżda mbagħad dehret darba fil-ġimgħa f'''The Sunday Times of Malta''. Huwa kien magħruf ukoll bħala illustratur pijunier tal-kotba f'Malta. Ġorġ Mallia ppubblika b'mod estensiv (bil-Malti u bl-Ingliż) fl-oqsma akkademiċi ta' interess tiegħu, u pproduċa wkoll volum editjat ta' saġġi sabiex jesplora l-użu tal-midja soċjali fl-edukazzjoni, ''The Social Classroom'' (2014). Fl-edizzjoni tal-2022 tal-Premju Nazzjonali Malti tal-Ktieb għall-kotba ppubblikati fl-2021, huwa rebaħ fil-kategorija tal-istejjer qosra għall-editjar li wettaq ta' ''Il-Ħamsin.'' Il-Professur Mallia pproduċa u ppreżenta wkoll għadd ta' programmi fuq it-televiżjoni u r-radju nazzjonali ta' Malta. Fuq it-televiżjoni nazzjonali ta' Malta, huwa ppreżenta u pproduċa l-programm tat-tfal "Il-Kastell Imsaħħar" fl-1991. Mill-1978 sal-2011 huwa ppreżenta u pproduċa ħames sensiliet tar-radju fuq stazzjonijiet differenti. Fl-1996 huwa rebaħ il-Premju tal-Awtorità tax-Xandir għall-eċċellenza fix-xandir, għall-analiżi tiegħu fuq ir-radju tal-umoriżmu Malti fis-sensiela għar-Radju tal-Università, ''Biex Nidħku''. Huwa kien il-President tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb ta' Malta bejn l-2005 u l-2013. Huwa kien ukoll wieħed mill-organizzaturi tal-konferenza internazzjonali annwali li kienet issir fil-[[Greċja]] dwar it-Teknoloġiji tal-Informazzjoni u tal-Komunikazzjoni fl-Edukazzjoni. == Biblijografija == Din hija lista sħiħa ta' pubblikazzjonijiet mhux akkademiċi ta' Ġorġ Mallia.<ref>{{Ċita web|url=https://www.helamalta.com/writers/gorg-mallia|titlu=Ġorġ Mallia|sit=HELA|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> '''<big>Kotba tat-tfal</big>''' * ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (1987); * ''Avventura taħt l-Art'' (1993); * ''Pullu taħt is-Sodda'' (2000); * ''Pullu u d-Dragun'' (2001); * ''L-Avventura ta’ Pullu'' (2002); * ''Pullu u t-tifla mill-ispazju'' (2003); * ''Il-Kukkudrill Eroj'' (2004); * ''Il-Ħolma ta' Pullu'' (2005); * ''Pullu u d-Dinja Nadifa'' (2009); * ''Avventura madwar l-Ewropa'' (ma' [[Loranne Vella]]) (2012); * ''Il-Professur Għasfur'' (2015); * ''Sigurd and the Tree of Life'' (2016); * ''Melanie and Karl’s Enchanted Adventure'' (2020); * ''L-Avventura Msaħħra ta’ Melanie u Karl'' (2020); * ''Il-Professur Għasfur fl-Ispazju'' (2021); * ''Ktieb ix-Xwejjaħ'' (2023) - Edizzjoni riveduta; * ''Il-Fantastiku'' (2023); * ''L-Istejjer tal-Professur Għasfur'' (2024). '''<big>S</big><big>tejjer Qosra</big>''' * ''Mill-Art ta' Qatt u Qatt'' (1977); * ''Żagħżugħ bla Isem'' (1985); * ''Mitt Ruħ'' (2020). '''<big>Poe</big><big>żija</big>''' * ''My Love Had Eyes of Blue and Dreams'' (2019). '''<big>Kollezzjonijiet ta' Narrattiva Grafika</big>''' * ''Adron, Re'' (1982); * ''Żepp: His Pandemic Years'' (2022). [[Traduzzjoni|'''<big>Tra</big><big>duzzjonijiet</big>''']] * ''Peter Pan'' (mit-test oriġinali bl-Ingliż ta' J.M. Barrie) (1982); * ''Milied Imħawwad'' (ma' M.L. Kold, mit-test oriġinali bl-Iżvediż ta' Ingelin Angerborn u Per Gustavsson) (2019). '''<big>Kollezzjonijiet editjati</big>''' * ''Dwal'' (1977); * ''Taħt Sema Kwiekeb'' (ma' [[Trevor Żahra]]) (1996); * ''Tużżana'' (ma' Trevor Żahra) (1997); * ''Il-Ħamsin'' (2021). '''<big>Analiżijiet Kritiċi</big>''' * ''A Childhood of Delight'' (ma' [[Charles Briffa]]) (1992); * ''Il-Kotba tat-Tfal f'Malta'' (ma' Charles Briffa u Trevor Żahra) (2002); * ''The Metal Art of Marie Louise Kold'' (2017). == Ħajja personali == Ġorġ Mallia twieled f'[[Ħal Qormi]], Malta, u għex f'[[Ħ'Attard]], fin-[[Naxxar]], fl-[[L-Imsida|Imsida]], Malta u f'[[Malmö]], l-[[Żvezja|Iżvezja]]. Mallia iżżewweġ tliet darbiet; żewġ żwiġijiet intemmu b'[[divorzju]]. Huwa kellu żewġt itfal mill-ewwel żwieġ. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Mallia, Ġorġ}} [[Kategorija:Akkademiċi]] [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1957]] [[Kategorija:Mietu fl-2026]] pk1brshb5jifqlwx9bi55erh5tuwbsx 0 34562 331601 2026-08-20T06:20:34Z Trigcly 17859 Kontenut, stampi, kwotazzjonijiet u ħoloq 331601 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Siedziba Zakładu Ubezpieczeń i PLO.jpg|daqsminuri|Il-binja Modernista tal-uffiċini tal-Istituzzjoni tal-Assigurazzjoni Soċjali.]] Iċ-'''Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia''' (bil-[[Lingwa Pollakka|Pollakk]]: '''Śródmieście'''; li litteralment tfisser "ċentru tal-belt") huwa l-kwartier ċentrali ''(dzielnica)'' tal-belt ta' [[Gdynia]], il-[[Polonja]]. Dan il-kwartier jikkonfina mad-distretti li ġejjin: Oksywie, Obłuże, Pogórze (it-tlieta li huma mit-Tramuntana), Chylonia, Leszczynki, Grabówek (it-tlieta li huma mill-Punent), Działki Leśne u Kamienna Góra (it-tnejn li huma min-Nofsinhar), u l-[[Baħar Baltiku]]. Iċ-Ċentru [[Moderniżmu|Modernist]] tal-Belt ta' Gdynia tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] f'Lulju 2026.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1715/|titlu=Gdynia Modernist City Centre|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == [[Storja]] == [[Stampa:Gdynia, Dworzec Morski 1935-1939 (67264122).jpg|xellug|daqsminuri|L-MS Pilsudski fil-Port Marittimu ta' Gdynia.]] Iċ-ċentru tal-belt ta' Gdynia ġie stabbilit prinċipalment fis-snin 20 u 30 tas-seklu 20. Il-karattru Modernist taċ-ċentru nħoloq minn [[Arkitett|arkitetti]] bħal [[Adam Kuncewicz]] u [[Roman Feliński]].<ref>{{Ċita web|url=https://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/7,35611,26446036,sekretem-modernistycznej-gdyni-sa-lsniace-tynki-architektura.html?disableRedirects=true|titlu=Wyborcza.pl|sit=trojmiasto.wyborcza.pl|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Il-qalba taċ-ċentru tal-belt ta' Gdynia ħelsitha ħafif mill-gwerra. Matul l-okkupazzjoni Nażista, il-[[Ġermanja|Ġermaniżi]] biddlu l-isem tal-kwartier għal ''Stadtmitte''. Fl-1998, id-distrett tal-port ġie inkorporat fiċ-ċentru tal-belt. Świętojańska hija l-eqdem triq fil-belt u hija l-iżjed waħda rappreżentattiva tagħha. Fl-2015, il-konfigurazzjoni Modernista taċ-ċentru tal-belt ta' Gdynia ddaħħlet fil-lista tal-[[Monument|monumenti]] storiċi tal-Polonja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.trojmiasto.pl/wiadomosci/Srodmiescie-Gdyni-uznane-za-pomnik-historii-n88737.html|titlu=Śródmieście Gdyni uznane za pomnik historii|data=2015-03-19|sit=trojmiasto.pl|lingwa=pl|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Fis-26 ta' Settembru 2019, iċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia tpoġġiet fil-lista tas-siti indikattivi tal-Polonja biex xi darba tiddaħħal fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pl|titlu=Poland - UNESCO World Heritage Convention|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Skont il-ġustifikazzjoni tan-nominazzjoni, ''iċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia huwa uniku bħala wirt tal-ippjanar u tal-arkitettura ta' belt [[Ewropa|Ewropea]], fejn l-ideali tal-Moderniżmu kellhom jiffaċċjaw il-ħtiġijiet jinbidlu ta' belt u ta' port li kienu qed jikbru.'' F'Lulju 2026, is-sit sar uffiċjalment it-18-il Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-Polonja.<ref name=":0" /> == Preservazzjoni u dokumentazzjoni == [[Stampa:Gdynia - ul. 10 Lutego - gmach B.G.K. 1937-1939 (68909901).jpg|daqsminuri|10 Triq Lutego, il-kumpless tal-abitazzjonijiet ta' BGK, 1937–1939.]] Fl-aħħar tal-2021, bħala parti mill-proġett KLIMATyczne Centrum, l-awtoritajiet ta' Gdynia ħabbru l-ħolqien ta' żoni ekoloġiċi ġodda, illimitaw it-traffiku u l-ispazji għall-parkeġġ tal-[[Karozza|karozzi]], introduċew it-traffiku lejn direzzjoni waħda fit-triq ta' Świętojańska, u żviluppaw mill-ġdid it-toroq ta' Władysława IV, Wójta Radtke, Jana z Kolna u 3 Maja. Barra minn hekk, ħolqu diversi parkeġġi oħra għall-karozzi fil-periferiji taċ-ċentru tal-belt, wettqu proġett ta' rivitalizzazzjoni tat-toroq ta' 10 Lutego, Starowiejska u Abrahama, u għamlu bidliet fil-[[Pjazza]] ta' Kaszubski Square u fil-Pjazza ta' Aleja Jana Pawła II. L-importanza storika tal-belt iffurmat il-bażi ta' wirja msejħa ''Gdynia – [[Tel Aviv-Jaffa|Tel Aviv]]'', imtella' mill-[[kuratur]] Dr Artur Tanikowski. Din inzertat maċ-ċentenarju tal-istabbiliment tal-Iskola ta' Gdynia u Bauhaus u l-110 anniversarju ta' Tel Aviv. Il-wirja esplorat ir-rabtiet arkitettoniċi u [[Kultura|kulturali]] taż-żewġ "bliet bojod" mal-baħar, bil-ftuħ fil-[[Mużew]] tal-Istorja tal-[[Lhud]] fl-2019 u vvjaġġat sal-Mużew tal-Belt ta' Gdynia. Il-konferenza internazzjonali ''Il-Moderniżmu fl-Ewropa – Il-Moderniżmu fi Gdynia'' ilha ssir kull sena mill-2007. Il-Mogħdija tal-Moderniżmu ta' Gdynia nħolqot u tiġi amministrata mill-Aġenzija għall-Iżvilupp ta' Gdynia. [[Stampa:Gdynia z lotu ptaka - 057.JPG|daqsminuri|Veduta mill-ajru tal-Pjazza Kościuszko u tal-Moll tan-Nofsinhar.]] == Sit ta' Wirt Dinji == Iċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> == Monumenti notevoli == [[Stampa:ORP Błyskawica w nowym kamuflażu - 02-01-2012.jpg|daqsminuri|Il-bastimenti mużew ta' ORP Blyskawica u ta' ''Dar Pomorza''.]] Fiċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia hemm diversi faċilitajiet u istituzzjonijiet: * il-Muniċipju ta' Gdynia; * il-Qorti Distrettwali ta' Gdynia (5, Pjazza tal-Kostituzzjoni); * l-Istazzjon Ferrovjarju ta' Gdynia Główna (Pjazza tal-Kostituzzjoni); * is-sit tas-Suq tal-Belt (ul. Wójta Radtkego 36/40); * l-uffiċini tal-Istituzzjoni tal-Assigurazzjoni Soċjali (li qabel kien il-Binja tal-PLO, ul. 10 Lutego 24, fil-kantuniera ta' ul. 3 Maja); * il-kumpless tal-abitazzjonijiet ta' BGK (ul. 3 Maja 27-31, fil-kantuniera ta' ul. 10 Lutego u fil-kantuniera ta' Batorego); * l-Uffiċċju tal-Kostruzzjoni tal-Port (ul. Washingtona 38); * id-Dar ta' Abram (ul. Starowiejska 30); * id-Dar tal-Baħri [[Żvezja|Żvediż]] (ul. Jana z Kolna 25). === Port Marittimu ta' Gdynia === * L-Istazzjon Marittimu; ** il-Mużew tal-Emigrazzjoni; * il-Moll tan-Nofsinhar; ** ''Dar Pomorza''; ** ''ORP Błyskawica''; * l-Akkwarju ta' Gdynia; * id-Dar tal-Baħri Pollakk. === Djar Modernisti === * Id-Dar ta' Pręczkowski (Pjazza Kościuszko 10-12); * id-Dar ta' Peszkowski (Pjazza Kościuszko 14); * id-Dar ta' Krenski (ul. Świętojańska 55); * id-Dar ta' Orłowski (ul. Świętojańska 68); * id-Dar ta' Hundsdorff (ul. Starowiejska 7). == Referenzi == 8x6fqh7qtsul600i4nyph802qxww6hi 331602 331601 2026-08-20T06:21:16Z Trigcly 17859 /* Djar Modernisti */ 331602 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Siedziba Zakładu Ubezpieczeń i PLO.jpg|daqsminuri|Il-binja Modernista tal-uffiċini tal-Istituzzjoni tal-Assigurazzjoni Soċjali.]] Iċ-'''Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia''' (bil-[[Lingwa Pollakka|Pollakk]]: '''Śródmieście'''; li litteralment tfisser "ċentru tal-belt") huwa l-kwartier ċentrali ''(dzielnica)'' tal-belt ta' [[Gdynia]], il-[[Polonja]]. Dan il-kwartier jikkonfina mad-distretti li ġejjin: Oksywie, Obłuże, Pogórze (it-tlieta li huma mit-Tramuntana), Chylonia, Leszczynki, Grabówek (it-tlieta li huma mill-Punent), Działki Leśne u Kamienna Góra (it-tnejn li huma min-Nofsinhar), u l-[[Baħar Baltiku]]. Iċ-Ċentru [[Moderniżmu|Modernist]] tal-Belt ta' Gdynia tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] f'Lulju 2026.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1715/|titlu=Gdynia Modernist City Centre|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == [[Storja]] == [[Stampa:Gdynia, Dworzec Morski 1935-1939 (67264122).jpg|xellug|daqsminuri|L-MS Pilsudski fil-Port Marittimu ta' Gdynia.]] Iċ-ċentru tal-belt ta' Gdynia ġie stabbilit prinċipalment fis-snin 20 u 30 tas-seklu 20. Il-karattru Modernist taċ-ċentru nħoloq minn [[Arkitett|arkitetti]] bħal [[Adam Kuncewicz]] u [[Roman Feliński]].<ref>{{Ċita web|url=https://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/7,35611,26446036,sekretem-modernistycznej-gdyni-sa-lsniace-tynki-architektura.html?disableRedirects=true|titlu=Wyborcza.pl|sit=trojmiasto.wyborcza.pl|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Il-qalba taċ-ċentru tal-belt ta' Gdynia ħelsitha ħafif mill-gwerra. Matul l-okkupazzjoni Nażista, il-[[Ġermanja|Ġermaniżi]] biddlu l-isem tal-kwartier għal ''Stadtmitte''. Fl-1998, id-distrett tal-port ġie inkorporat fiċ-ċentru tal-belt. Świętojańska hija l-eqdem triq fil-belt u hija l-iżjed waħda rappreżentattiva tagħha. Fl-2015, il-konfigurazzjoni Modernista taċ-ċentru tal-belt ta' Gdynia ddaħħlet fil-lista tal-[[Monument|monumenti]] storiċi tal-Polonja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.trojmiasto.pl/wiadomosci/Srodmiescie-Gdyni-uznane-za-pomnik-historii-n88737.html|titlu=Śródmieście Gdyni uznane za pomnik historii|data=2015-03-19|sit=trojmiasto.pl|lingwa=pl|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Fis-26 ta' Settembru 2019, iċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia tpoġġiet fil-lista tas-siti indikattivi tal-Polonja biex xi darba tiddaħħal fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pl|titlu=Poland - UNESCO World Heritage Convention|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Skont il-ġustifikazzjoni tan-nominazzjoni, ''iċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia huwa uniku bħala wirt tal-ippjanar u tal-arkitettura ta' belt [[Ewropa|Ewropea]], fejn l-ideali tal-Moderniżmu kellhom jiffaċċjaw il-ħtiġijiet jinbidlu ta' belt u ta' port li kienu qed jikbru.'' F'Lulju 2026, is-sit sar uffiċjalment it-18-il Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-Polonja.<ref name=":0" /> == Preservazzjoni u dokumentazzjoni == [[Stampa:Gdynia - ul. 10 Lutego - gmach B.G.K. 1937-1939 (68909901).jpg|daqsminuri|10 Triq Lutego, il-kumpless tal-abitazzjonijiet ta' BGK, 1937–1939.]] Fl-aħħar tal-2021, bħala parti mill-proġett KLIMATyczne Centrum, l-awtoritajiet ta' Gdynia ħabbru l-ħolqien ta' żoni ekoloġiċi ġodda, illimitaw it-traffiku u l-ispazji għall-parkeġġ tal-[[Karozza|karozzi]], introduċew it-traffiku lejn direzzjoni waħda fit-triq ta' Świętojańska, u żviluppaw mill-ġdid it-toroq ta' Władysława IV, Wójta Radtke, Jana z Kolna u 3 Maja. Barra minn hekk, ħolqu diversi parkeġġi oħra għall-karozzi fil-periferiji taċ-ċentru tal-belt, wettqu proġett ta' rivitalizzazzjoni tat-toroq ta' 10 Lutego, Starowiejska u Abrahama, u għamlu bidliet fil-[[Pjazza]] ta' Kaszubski Square u fil-Pjazza ta' Aleja Jana Pawła II. L-importanza storika tal-belt iffurmat il-bażi ta' wirja msejħa ''Gdynia – [[Tel Aviv-Jaffa|Tel Aviv]]'', imtella' mill-[[kuratur]] Dr Artur Tanikowski. Din inzertat maċ-ċentenarju tal-istabbiliment tal-Iskola ta' Gdynia u Bauhaus u l-110 anniversarju ta' Tel Aviv. Il-wirja esplorat ir-rabtiet arkitettoniċi u [[Kultura|kulturali]] taż-żewġ "bliet bojod" mal-baħar, bil-ftuħ fil-[[Mużew]] tal-Istorja tal-[[Lhud]] fl-2019 u vvjaġġat sal-Mużew tal-Belt ta' Gdynia. Il-konferenza internazzjonali ''Il-Moderniżmu fl-Ewropa – Il-Moderniżmu fi Gdynia'' ilha ssir kull sena mill-2007. Il-Mogħdija tal-Moderniżmu ta' Gdynia nħolqot u tiġi amministrata mill-Aġenzija għall-Iżvilupp ta' Gdynia. [[Stampa:Gdynia z lotu ptaka - 057.JPG|daqsminuri|Veduta mill-ajru tal-Pjazza Kościuszko u tal-Moll tan-Nofsinhar.]] == Sit ta' Wirt Dinji == Iċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> == Monumenti notevoli == [[Stampa:ORP Błyskawica w nowym kamuflażu - 02-01-2012.jpg|daqsminuri|Il-bastimenti mużew ta' ORP Blyskawica u ta' ''Dar Pomorza''.]] Fiċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia hemm diversi faċilitajiet u istituzzjonijiet: * il-Muniċipju ta' Gdynia; * il-Qorti Distrettwali ta' Gdynia (5, Pjazza tal-Kostituzzjoni); * l-Istazzjon Ferrovjarju ta' Gdynia Główna (Pjazza tal-Kostituzzjoni); * is-sit tas-Suq tal-Belt (ul. Wójta Radtkego 36/40); * l-uffiċini tal-Istituzzjoni tal-Assigurazzjoni Soċjali (li qabel kien il-Binja tal-PLO, ul. 10 Lutego 24, fil-kantuniera ta' ul. 3 Maja); * il-kumpless tal-abitazzjonijiet ta' BGK (ul. 3 Maja 27-31, fil-kantuniera ta' ul. 10 Lutego u fil-kantuniera ta' Batorego); * l-Uffiċċju tal-Kostruzzjoni tal-Port (ul. Washingtona 38); * id-Dar ta' Abram (ul. Starowiejska 30); * id-Dar tal-Baħri [[Żvezja|Żvediż]] (ul. Jana z Kolna 25). === Port Marittimu ta' Gdynia === * L-Istazzjon Marittimu; ** il-Mużew tal-Emigrazzjoni; * il-Moll tan-Nofsinhar; ** ''Dar Pomorza''; ** ''ORP Błyskawica''; * l-Akkwarju ta' Gdynia; * id-Dar tal-Baħri Pollakk. === Djar Modernisti === * Id-Dar ta' Pręczkowski (Pjazza Kościuszko 10-12); * id-Dar ta' Peszkowski (Pjazza Kościuszko 14); * id-Dar ta' Krenski (ul. Świętojańska 55); * id-Dar ta' Orłowski (ul. Świętojańska 68); * id-Dar ta' Hundsdorff (ul. Starowiejska 7). <gallery mode="packed"> File:Gdynia, Skwer Kościuszki 10-12 - fotopolska.eu (259412).jpg |Pręczkowski House File:KAMIENICA PESZKOWSKIEGO 02.jpg|Peszkowski House File:Gdynia, Świętojańska 55 (4) - czupirek 2013.jpg|Krenski House File: Empik w Gdyni.jpg |Orłowski House File:Gdynia kamienica Hundsdorffow.jpg|Hundsdorff House </gallery> == Referenzi == qxzhp2r5ta9uim8pzwvwiwirg44ov6w 331603 331602 2026-08-20T06:22:19Z Trigcly 17859 /* Djar Modernisti */ 331603 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Siedziba Zakładu Ubezpieczeń i PLO.jpg|daqsminuri|Il-binja Modernista tal-uffiċini tal-Istituzzjoni tal-Assigurazzjoni Soċjali.]] Iċ-'''Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia''' (bil-[[Lingwa Pollakka|Pollakk]]: '''Śródmieście'''; li litteralment tfisser "ċentru tal-belt") huwa l-kwartier ċentrali ''(dzielnica)'' tal-belt ta' [[Gdynia]], il-[[Polonja]]. Dan il-kwartier jikkonfina mad-distretti li ġejjin: Oksywie, Obłuże, Pogórze (it-tlieta li huma mit-Tramuntana), Chylonia, Leszczynki, Grabówek (it-tlieta li huma mill-Punent), Działki Leśne u Kamienna Góra (it-tnejn li huma min-Nofsinhar), u l-[[Baħar Baltiku]]. Iċ-Ċentru [[Moderniżmu|Modernist]] tal-Belt ta' Gdynia tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] f'Lulju 2026.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1715/|titlu=Gdynia Modernist City Centre|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == [[Storja]] == [[Stampa:Gdynia, Dworzec Morski 1935-1939 (67264122).jpg|xellug|daqsminuri|L-MS Pilsudski fil-Port Marittimu ta' Gdynia.]] Iċ-ċentru tal-belt ta' Gdynia ġie stabbilit prinċipalment fis-snin 20 u 30 tas-seklu 20. Il-karattru Modernist taċ-ċentru nħoloq minn [[Arkitett|arkitetti]] bħal [[Adam Kuncewicz]] u [[Roman Feliński]].<ref>{{Ċita web|url=https://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/7,35611,26446036,sekretem-modernistycznej-gdyni-sa-lsniace-tynki-architektura.html?disableRedirects=true|titlu=Wyborcza.pl|sit=trojmiasto.wyborcza.pl|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Il-qalba taċ-ċentru tal-belt ta' Gdynia ħelsitha ħafif mill-gwerra. Matul l-okkupazzjoni Nażista, il-[[Ġermanja|Ġermaniżi]] biddlu l-isem tal-kwartier għal ''Stadtmitte''. Fl-1998, id-distrett tal-port ġie inkorporat fiċ-ċentru tal-belt. Świętojańska hija l-eqdem triq fil-belt u hija l-iżjed waħda rappreżentattiva tagħha. Fl-2015, il-konfigurazzjoni Modernista taċ-ċentru tal-belt ta' Gdynia ddaħħlet fil-lista tal-[[Monument|monumenti]] storiċi tal-Polonja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.trojmiasto.pl/wiadomosci/Srodmiescie-Gdyni-uznane-za-pomnik-historii-n88737.html|titlu=Śródmieście Gdyni uznane za pomnik historii|data=2015-03-19|sit=trojmiasto.pl|lingwa=pl|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Fis-26 ta' Settembru 2019, iċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia tpoġġiet fil-lista tas-siti indikattivi tal-Polonja biex xi darba tiddaħħal fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pl|titlu=Poland - UNESCO World Heritage Convention|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Skont il-ġustifikazzjoni tan-nominazzjoni, ''iċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia huwa uniku bħala wirt tal-ippjanar u tal-arkitettura ta' belt [[Ewropa|Ewropea]], fejn l-ideali tal-Moderniżmu kellhom jiffaċċjaw il-ħtiġijiet jinbidlu ta' belt u ta' port li kienu qed jikbru.'' F'Lulju 2026, is-sit sar uffiċjalment it-18-il Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-Polonja.<ref name=":0" /> == Preservazzjoni u dokumentazzjoni == [[Stampa:Gdynia - ul. 10 Lutego - gmach B.G.K. 1937-1939 (68909901).jpg|daqsminuri|10 Triq Lutego, il-kumpless tal-abitazzjonijiet ta' BGK, 1937–1939.]] Fl-aħħar tal-2021, bħala parti mill-proġett KLIMATyczne Centrum, l-awtoritajiet ta' Gdynia ħabbru l-ħolqien ta' żoni ekoloġiċi ġodda, illimitaw it-traffiku u l-ispazji għall-parkeġġ tal-[[Karozza|karozzi]], introduċew it-traffiku lejn direzzjoni waħda fit-triq ta' Świętojańska, u żviluppaw mill-ġdid it-toroq ta' Władysława IV, Wójta Radtke, Jana z Kolna u 3 Maja. Barra minn hekk, ħolqu diversi parkeġġi oħra għall-karozzi fil-periferiji taċ-ċentru tal-belt, wettqu proġett ta' rivitalizzazzjoni tat-toroq ta' 10 Lutego, Starowiejska u Abrahama, u għamlu bidliet fil-[[Pjazza]] ta' Kaszubski Square u fil-Pjazza ta' Aleja Jana Pawła II. L-importanza storika tal-belt iffurmat il-bażi ta' wirja msejħa ''Gdynia – [[Tel Aviv-Jaffa|Tel Aviv]]'', imtella' mill-[[kuratur]] Dr Artur Tanikowski. Din inzertat maċ-ċentenarju tal-istabbiliment tal-Iskola ta' Gdynia u Bauhaus u l-110 anniversarju ta' Tel Aviv. Il-wirja esplorat ir-rabtiet arkitettoniċi u [[Kultura|kulturali]] taż-żewġ "bliet bojod" mal-baħar, bil-ftuħ fil-[[Mużew]] tal-Istorja tal-[[Lhud]] fl-2019 u vvjaġġat sal-Mużew tal-Belt ta' Gdynia. Il-konferenza internazzjonali ''Il-Moderniżmu fl-Ewropa – Il-Moderniżmu fi Gdynia'' ilha ssir kull sena mill-2007. Il-Mogħdija tal-Moderniżmu ta' Gdynia nħolqot u tiġi amministrata mill-Aġenzija għall-Iżvilupp ta' Gdynia. [[Stampa:Gdynia z lotu ptaka - 057.JPG|daqsminuri|Veduta mill-ajru tal-Pjazza Kościuszko u tal-Moll tan-Nofsinhar.]] == Sit ta' Wirt Dinji == Iċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> == Monumenti notevoli == [[Stampa:ORP Błyskawica w nowym kamuflażu - 02-01-2012.jpg|daqsminuri|Il-bastimenti mużew ta' ORP Blyskawica u ta' ''Dar Pomorza''.]] Fiċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia hemm diversi faċilitajiet u istituzzjonijiet: * il-Muniċipju ta' Gdynia; * il-Qorti Distrettwali ta' Gdynia (5, Pjazza tal-Kostituzzjoni); * l-Istazzjon Ferrovjarju ta' Gdynia Główna (Pjazza tal-Kostituzzjoni); * is-sit tas-Suq tal-Belt (ul. Wójta Radtkego 36/40); * l-uffiċini tal-Istituzzjoni tal-Assigurazzjoni Soċjali (li qabel kien il-Binja tal-PLO, ul. 10 Lutego 24, fil-kantuniera ta' ul. 3 Maja); * il-kumpless tal-abitazzjonijiet ta' BGK (ul. 3 Maja 27-31, fil-kantuniera ta' ul. 10 Lutego u fil-kantuniera ta' Batorego); * l-Uffiċċju tal-Kostruzzjoni tal-Port (ul. Washingtona 38); * id-Dar ta' Abram (ul. Starowiejska 30); * id-Dar tal-Baħri [[Żvezja|Żvediż]] (ul. Jana z Kolna 25). === Port Marittimu ta' Gdynia === * L-Istazzjon Marittimu; ** il-Mużew tal-Emigrazzjoni; * il-Moll tan-Nofsinhar; ** ''Dar Pomorza''; ** ''ORP Błyskawica''; * l-Akkwarju ta' Gdynia; * id-Dar tal-Baħri Pollakk. === Djar Modernisti === * Id-Dar ta' Pręczkowski (Pjazza Kościuszko 10-12); * id-Dar ta' Peszkowski (Pjazza Kościuszko 14); * id-Dar ta' Krenski (ul. Świętojańska 55); * id-Dar ta' Orłowski (ul. Świętojańska 68); * id-Dar ta' Hundsdorff (ul. Starowiejska 7). <gallery mode="packed"> Stampa:Gdynia, Skwer Kościuszki 10-12 - fotopolska.eu (259412).jpg|Id-Dar ta' Pręczkowski. Stampa:KAMIENICA PESZKOWSKIEGO 02.jpg|Id-Dar ta' Peszkowski. Stampa:Gdynia, Świętojańska 55 (4) - czupirek 2013.jpg|Id-Dar ta' Krenski. Stampa:Empik w Gdyni.jpg|Id-Dar ta' Orłowski. Stampa:Gdynia kamienica Hundsdorffow.jpg|Id-Dar ta' Hundsdorff. </gallery> == Referenzi == 21ki5kvo4gq9u5rkkm7zbm3x537mkww 331604 331603 2026-08-20T06:23:19Z Trigcly 17859 added [[Category:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331604 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Siedziba Zakładu Ubezpieczeń i PLO.jpg|daqsminuri|Il-binja Modernista tal-uffiċini tal-Istituzzjoni tal-Assigurazzjoni Soċjali.]] Iċ-'''Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia''' (bil-[[Lingwa Pollakka|Pollakk]]: '''Śródmieście'''; li litteralment tfisser "ċentru tal-belt") huwa l-kwartier ċentrali ''(dzielnica)'' tal-belt ta' [[Gdynia]], il-[[Polonja]]. Dan il-kwartier jikkonfina mad-distretti li ġejjin: Oksywie, Obłuże, Pogórze (it-tlieta li huma mit-Tramuntana), Chylonia, Leszczynki, Grabówek (it-tlieta li huma mill-Punent), Działki Leśne u Kamienna Góra (it-tnejn li huma min-Nofsinhar), u l-[[Baħar Baltiku]]. Iċ-Ċentru [[Moderniżmu|Modernist]] tal-Belt ta' Gdynia tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] f'Lulju 2026.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1715/|titlu=Gdynia Modernist City Centre|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == [[Storja]] == [[Stampa:Gdynia, Dworzec Morski 1935-1939 (67264122).jpg|xellug|daqsminuri|L-MS Pilsudski fil-Port Marittimu ta' Gdynia.]] Iċ-ċentru tal-belt ta' Gdynia ġie stabbilit prinċipalment fis-snin 20 u 30 tas-seklu 20. Il-karattru Modernist taċ-ċentru nħoloq minn [[Arkitett|arkitetti]] bħal [[Adam Kuncewicz]] u [[Roman Feliński]].<ref>{{Ċita web|url=https://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/7,35611,26446036,sekretem-modernistycznej-gdyni-sa-lsniace-tynki-architektura.html?disableRedirects=true|titlu=Wyborcza.pl|sit=trojmiasto.wyborcza.pl|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Il-qalba taċ-ċentru tal-belt ta' Gdynia ħelsitha ħafif mill-gwerra. Matul l-okkupazzjoni Nażista, il-[[Ġermanja|Ġermaniżi]] biddlu l-isem tal-kwartier għal ''Stadtmitte''. Fl-1998, id-distrett tal-port ġie inkorporat fiċ-ċentru tal-belt. Świętojańska hija l-eqdem triq fil-belt u hija l-iżjed waħda rappreżentattiva tagħha. Fl-2015, il-konfigurazzjoni Modernista taċ-ċentru tal-belt ta' Gdynia ddaħħlet fil-lista tal-[[Monument|monumenti]] storiċi tal-Polonja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.trojmiasto.pl/wiadomosci/Srodmiescie-Gdyni-uznane-za-pomnik-historii-n88737.html|titlu=Śródmieście Gdyni uznane za pomnik historii|data=2015-03-19|sit=trojmiasto.pl|lingwa=pl|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Fis-26 ta' Settembru 2019, iċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia tpoġġiet fil-lista tas-siti indikattivi tal-Polonja biex xi darba tiddaħħal fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pl|titlu=Poland - UNESCO World Heritage Convention|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Skont il-ġustifikazzjoni tan-nominazzjoni, ''iċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia huwa uniku bħala wirt tal-ippjanar u tal-arkitettura ta' belt [[Ewropa|Ewropea]], fejn l-ideali tal-Moderniżmu kellhom jiffaċċjaw il-ħtiġijiet jinbidlu ta' belt u ta' port li kienu qed jikbru.'' F'Lulju 2026, is-sit sar uffiċjalment it-18-il Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-Polonja.<ref name=":0" /> == Preservazzjoni u dokumentazzjoni == [[Stampa:Gdynia - ul. 10 Lutego - gmach B.G.K. 1937-1939 (68909901).jpg|daqsminuri|10 Triq Lutego, il-kumpless tal-abitazzjonijiet ta' BGK, 1937–1939.]] Fl-aħħar tal-2021, bħala parti mill-proġett KLIMATyczne Centrum, l-awtoritajiet ta' Gdynia ħabbru l-ħolqien ta' żoni ekoloġiċi ġodda, illimitaw it-traffiku u l-ispazji għall-parkeġġ tal-[[Karozza|karozzi]], introduċew it-traffiku lejn direzzjoni waħda fit-triq ta' Świętojańska, u żviluppaw mill-ġdid it-toroq ta' Władysława IV, Wójta Radtke, Jana z Kolna u 3 Maja. Barra minn hekk, ħolqu diversi parkeġġi oħra għall-karozzi fil-periferiji taċ-ċentru tal-belt, wettqu proġett ta' rivitalizzazzjoni tat-toroq ta' 10 Lutego, Starowiejska u Abrahama, u għamlu bidliet fil-[[Pjazza]] ta' Kaszubski Square u fil-Pjazza ta' Aleja Jana Pawła II. L-importanza storika tal-belt iffurmat il-bażi ta' wirja msejħa ''Gdynia – [[Tel Aviv-Jaffa|Tel Aviv]]'', imtella' mill-[[kuratur]] Dr Artur Tanikowski. Din inzertat maċ-ċentenarju tal-istabbiliment tal-Iskola ta' Gdynia u Bauhaus u l-110 anniversarju ta' Tel Aviv. Il-wirja esplorat ir-rabtiet arkitettoniċi u [[Kultura|kulturali]] taż-żewġ "bliet bojod" mal-baħar, bil-ftuħ fil-[[Mużew]] tal-Istorja tal-[[Lhud]] fl-2019 u vvjaġġat sal-Mużew tal-Belt ta' Gdynia. Il-konferenza internazzjonali ''Il-Moderniżmu fl-Ewropa – Il-Moderniżmu fi Gdynia'' ilha ssir kull sena mill-2007. Il-Mogħdija tal-Moderniżmu ta' Gdynia nħolqot u tiġi amministrata mill-Aġenzija għall-Iżvilupp ta' Gdynia. [[Stampa:Gdynia z lotu ptaka - 057.JPG|daqsminuri|Veduta mill-ajru tal-Pjazza Kościuszko u tal-Moll tan-Nofsinhar.]] == Sit ta' Wirt Dinji == Iċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> == Monumenti notevoli == [[Stampa:ORP Błyskawica w nowym kamuflażu - 02-01-2012.jpg|daqsminuri|Il-bastimenti mużew ta' ORP Blyskawica u ta' ''Dar Pomorza''.]] Fiċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia hemm diversi faċilitajiet u istituzzjonijiet: * il-Muniċipju ta' Gdynia; * il-Qorti Distrettwali ta' Gdynia (5, Pjazza tal-Kostituzzjoni); * l-Istazzjon Ferrovjarju ta' Gdynia Główna (Pjazza tal-Kostituzzjoni); * is-sit tas-Suq tal-Belt (ul. Wójta Radtkego 36/40); * l-uffiċini tal-Istituzzjoni tal-Assigurazzjoni Soċjali (li qabel kien il-Binja tal-PLO, ul. 10 Lutego 24, fil-kantuniera ta' ul. 3 Maja); * il-kumpless tal-abitazzjonijiet ta' BGK (ul. 3 Maja 27-31, fil-kantuniera ta' ul. 10 Lutego u fil-kantuniera ta' Batorego); * l-Uffiċċju tal-Kostruzzjoni tal-Port (ul. Washingtona 38); * id-Dar ta' Abram (ul. Starowiejska 30); * id-Dar tal-Baħri [[Żvezja|Żvediż]] (ul. Jana z Kolna 25). === Port Marittimu ta' Gdynia === * L-Istazzjon Marittimu; ** il-Mużew tal-Emigrazzjoni; * il-Moll tan-Nofsinhar; ** ''Dar Pomorza''; ** ''ORP Błyskawica''; * l-Akkwarju ta' Gdynia; * id-Dar tal-Baħri Pollakk. === Djar Modernisti === * Id-Dar ta' Pręczkowski (Pjazza Kościuszko 10-12); * id-Dar ta' Peszkowski (Pjazza Kościuszko 14); * id-Dar ta' Krenski (ul. Świętojańska 55); * id-Dar ta' Orłowski (ul. Świętojańska 68); * id-Dar ta' Hundsdorff (ul. Starowiejska 7). <gallery mode="packed"> Stampa:Gdynia, Skwer Kościuszki 10-12 - fotopolska.eu (259412).jpg|Id-Dar ta' Pręczkowski. Stampa:KAMIENICA PESZKOWSKIEGO 02.jpg|Id-Dar ta' Peszkowski. Stampa:Gdynia, Świętojańska 55 (4) - czupirek 2013.jpg|Id-Dar ta' Krenski. Stampa:Empik w Gdyni.jpg|Id-Dar ta' Orłowski. Stampa:Gdynia kamienica Hundsdorffow.jpg|Id-Dar ta' Hundsdorff. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] 3jtl9fl74ks75xgtfqdmg68817ms5nf 331605 331604 2026-08-20T06:23:32Z Trigcly 17859 added [[Category:Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331605 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Siedziba Zakładu Ubezpieczeń i PLO.jpg|daqsminuri|Il-binja Modernista tal-uffiċini tal-Istituzzjoni tal-Assigurazzjoni Soċjali.]] Iċ-'''Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia''' (bil-[[Lingwa Pollakka|Pollakk]]: '''Śródmieście'''; li litteralment tfisser "ċentru tal-belt") huwa l-kwartier ċentrali ''(dzielnica)'' tal-belt ta' [[Gdynia]], il-[[Polonja]]. Dan il-kwartier jikkonfina mad-distretti li ġejjin: Oksywie, Obłuże, Pogórze (it-tlieta li huma mit-Tramuntana), Chylonia, Leszczynki, Grabówek (it-tlieta li huma mill-Punent), Działki Leśne u Kamienna Góra (it-tnejn li huma min-Nofsinhar), u l-[[Baħar Baltiku]]. Iċ-Ċentru [[Moderniżmu|Modernist]] tal-Belt ta' Gdynia tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] f'Lulju 2026.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1715/|titlu=Gdynia Modernist City Centre|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == [[Storja]] == [[Stampa:Gdynia, Dworzec Morski 1935-1939 (67264122).jpg|xellug|daqsminuri|L-MS Pilsudski fil-Port Marittimu ta' Gdynia.]] Iċ-ċentru tal-belt ta' Gdynia ġie stabbilit prinċipalment fis-snin 20 u 30 tas-seklu 20. Il-karattru Modernist taċ-ċentru nħoloq minn [[Arkitett|arkitetti]] bħal [[Adam Kuncewicz]] u [[Roman Feliński]].<ref>{{Ċita web|url=https://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/7,35611,26446036,sekretem-modernistycznej-gdyni-sa-lsniace-tynki-architektura.html?disableRedirects=true|titlu=Wyborcza.pl|sit=trojmiasto.wyborcza.pl|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Il-qalba taċ-ċentru tal-belt ta' Gdynia ħelsitha ħafif mill-gwerra. Matul l-okkupazzjoni Nażista, il-[[Ġermanja|Ġermaniżi]] biddlu l-isem tal-kwartier għal ''Stadtmitte''. Fl-1998, id-distrett tal-port ġie inkorporat fiċ-ċentru tal-belt. Świętojańska hija l-eqdem triq fil-belt u hija l-iżjed waħda rappreżentattiva tagħha. Fl-2015, il-konfigurazzjoni Modernista taċ-ċentru tal-belt ta' Gdynia ddaħħlet fil-lista tal-[[Monument|monumenti]] storiċi tal-Polonja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.trojmiasto.pl/wiadomosci/Srodmiescie-Gdyni-uznane-za-pomnik-historii-n88737.html|titlu=Śródmieście Gdyni uznane za pomnik historii|data=2015-03-19|sit=trojmiasto.pl|lingwa=pl|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Fis-26 ta' Settembru 2019, iċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia tpoġġiet fil-lista tas-siti indikattivi tal-Polonja biex xi darba tiddaħħal fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pl|titlu=Poland - UNESCO World Heritage Convention|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Skont il-ġustifikazzjoni tan-nominazzjoni, ''iċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia huwa uniku bħala wirt tal-ippjanar u tal-arkitettura ta' belt [[Ewropa|Ewropea]], fejn l-ideali tal-Moderniżmu kellhom jiffaċċjaw il-ħtiġijiet jinbidlu ta' belt u ta' port li kienu qed jikbru.'' F'Lulju 2026, is-sit sar uffiċjalment it-18-il Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-Polonja.<ref name=":0" /> == Preservazzjoni u dokumentazzjoni == [[Stampa:Gdynia - ul. 10 Lutego - gmach B.G.K. 1937-1939 (68909901).jpg|daqsminuri|10 Triq Lutego, il-kumpless tal-abitazzjonijiet ta' BGK, 1937–1939.]] Fl-aħħar tal-2021, bħala parti mill-proġett KLIMATyczne Centrum, l-awtoritajiet ta' Gdynia ħabbru l-ħolqien ta' żoni ekoloġiċi ġodda, illimitaw it-traffiku u l-ispazji għall-parkeġġ tal-[[Karozza|karozzi]], introduċew it-traffiku lejn direzzjoni waħda fit-triq ta' Świętojańska, u żviluppaw mill-ġdid it-toroq ta' Władysława IV, Wójta Radtke, Jana z Kolna u 3 Maja. Barra minn hekk, ħolqu diversi parkeġġi oħra għall-karozzi fil-periferiji taċ-ċentru tal-belt, wettqu proġett ta' rivitalizzazzjoni tat-toroq ta' 10 Lutego, Starowiejska u Abrahama, u għamlu bidliet fil-[[Pjazza]] ta' Kaszubski Square u fil-Pjazza ta' Aleja Jana Pawła II. L-importanza storika tal-belt iffurmat il-bażi ta' wirja msejħa ''Gdynia – [[Tel Aviv-Jaffa|Tel Aviv]]'', imtella' mill-[[kuratur]] Dr Artur Tanikowski. Din inzertat maċ-ċentenarju tal-istabbiliment tal-Iskola ta' Gdynia u Bauhaus u l-110 anniversarju ta' Tel Aviv. Il-wirja esplorat ir-rabtiet arkitettoniċi u [[Kultura|kulturali]] taż-żewġ "bliet bojod" mal-baħar, bil-ftuħ fil-[[Mużew]] tal-Istorja tal-[[Lhud]] fl-2019 u vvjaġġat sal-Mużew tal-Belt ta' Gdynia. Il-konferenza internazzjonali ''Il-Moderniżmu fl-Ewropa – Il-Moderniżmu fi Gdynia'' ilha ssir kull sena mill-2007. Il-Mogħdija tal-Moderniżmu ta' Gdynia nħolqot u tiġi amministrata mill-Aġenzija għall-Iżvilupp ta' Gdynia. [[Stampa:Gdynia z lotu ptaka - 057.JPG|daqsminuri|Veduta mill-ajru tal-Pjazza Kościuszko u tal-Moll tan-Nofsinhar.]] == Sit ta' Wirt Dinji == Iċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> == Monumenti notevoli == [[Stampa:ORP Błyskawica w nowym kamuflażu - 02-01-2012.jpg|daqsminuri|Il-bastimenti mużew ta' ORP Blyskawica u ta' ''Dar Pomorza''.]] Fiċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia hemm diversi faċilitajiet u istituzzjonijiet: * il-Muniċipju ta' Gdynia; * il-Qorti Distrettwali ta' Gdynia (5, Pjazza tal-Kostituzzjoni); * l-Istazzjon Ferrovjarju ta' Gdynia Główna (Pjazza tal-Kostituzzjoni); * is-sit tas-Suq tal-Belt (ul. Wójta Radtkego 36/40); * l-uffiċini tal-Istituzzjoni tal-Assigurazzjoni Soċjali (li qabel kien il-Binja tal-PLO, ul. 10 Lutego 24, fil-kantuniera ta' ul. 3 Maja); * il-kumpless tal-abitazzjonijiet ta' BGK (ul. 3 Maja 27-31, fil-kantuniera ta' ul. 10 Lutego u fil-kantuniera ta' Batorego); * l-Uffiċċju tal-Kostruzzjoni tal-Port (ul. Washingtona 38); * id-Dar ta' Abram (ul. Starowiejska 30); * id-Dar tal-Baħri [[Żvezja|Żvediż]] (ul. Jana z Kolna 25). === Port Marittimu ta' Gdynia === * L-Istazzjon Marittimu; ** il-Mużew tal-Emigrazzjoni; * il-Moll tan-Nofsinhar; ** ''Dar Pomorza''; ** ''ORP Błyskawica''; * l-Akkwarju ta' Gdynia; * id-Dar tal-Baħri Pollakk. === Djar Modernisti === * Id-Dar ta' Pręczkowski (Pjazza Kościuszko 10-12); * id-Dar ta' Peszkowski (Pjazza Kościuszko 14); * id-Dar ta' Krenski (ul. Świętojańska 55); * id-Dar ta' Orłowski (ul. Świętojańska 68); * id-Dar ta' Hundsdorff (ul. Starowiejska 7). <gallery mode="packed"> Stampa:Gdynia, Skwer Kościuszki 10-12 - fotopolska.eu (259412).jpg|Id-Dar ta' Pręczkowski. Stampa:KAMIENICA PESZKOWSKIEGO 02.jpg|Id-Dar ta' Peszkowski. Stampa:Gdynia, Świętojańska 55 (4) - czupirek 2013.jpg|Id-Dar ta' Krenski. Stampa:Empik w Gdyni.jpg|Id-Dar ta' Orłowski. Stampa:Gdynia kamienica Hundsdorffow.jpg|Id-Dar ta' Hundsdorff. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] gdgxynuco43l7gempjas72nlv718sog 331606 331605 2026-08-20T06:23:44Z Trigcly 17859 added [[Category:Arkitettura urbana]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331606 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Siedziba Zakładu Ubezpieczeń i PLO.jpg|daqsminuri|Il-binja Modernista tal-uffiċini tal-Istituzzjoni tal-Assigurazzjoni Soċjali.]] Iċ-'''Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia''' (bil-[[Lingwa Pollakka|Pollakk]]: '''Śródmieście'''; li litteralment tfisser "ċentru tal-belt") huwa l-kwartier ċentrali ''(dzielnica)'' tal-belt ta' [[Gdynia]], il-[[Polonja]]. Dan il-kwartier jikkonfina mad-distretti li ġejjin: Oksywie, Obłuże, Pogórze (it-tlieta li huma mit-Tramuntana), Chylonia, Leszczynki, Grabówek (it-tlieta li huma mill-Punent), Działki Leśne u Kamienna Góra (it-tnejn li huma min-Nofsinhar), u l-[[Baħar Baltiku]]. Iċ-Ċentru [[Moderniżmu|Modernist]] tal-Belt ta' Gdynia tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] f'Lulju 2026.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1715/|titlu=Gdynia Modernist City Centre|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == [[Storja]] == [[Stampa:Gdynia, Dworzec Morski 1935-1939 (67264122).jpg|xellug|daqsminuri|L-MS Pilsudski fil-Port Marittimu ta' Gdynia.]] Iċ-ċentru tal-belt ta' Gdynia ġie stabbilit prinċipalment fis-snin 20 u 30 tas-seklu 20. Il-karattru Modernist taċ-ċentru nħoloq minn [[Arkitett|arkitetti]] bħal [[Adam Kuncewicz]] u [[Roman Feliński]].<ref>{{Ċita web|url=https://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/7,35611,26446036,sekretem-modernistycznej-gdyni-sa-lsniace-tynki-architektura.html?disableRedirects=true|titlu=Wyborcza.pl|sit=trojmiasto.wyborcza.pl|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Il-qalba taċ-ċentru tal-belt ta' Gdynia ħelsitha ħafif mill-gwerra. Matul l-okkupazzjoni Nażista, il-[[Ġermanja|Ġermaniżi]] biddlu l-isem tal-kwartier għal ''Stadtmitte''. Fl-1998, id-distrett tal-port ġie inkorporat fiċ-ċentru tal-belt. Świętojańska hija l-eqdem triq fil-belt u hija l-iżjed waħda rappreżentattiva tagħha. Fl-2015, il-konfigurazzjoni Modernista taċ-ċentru tal-belt ta' Gdynia ddaħħlet fil-lista tal-[[Monument|monumenti]] storiċi tal-Polonja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.trojmiasto.pl/wiadomosci/Srodmiescie-Gdyni-uznane-za-pomnik-historii-n88737.html|titlu=Śródmieście Gdyni uznane za pomnik historii|data=2015-03-19|sit=trojmiasto.pl|lingwa=pl|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Fis-26 ta' Settembru 2019, iċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia tpoġġiet fil-lista tas-siti indikattivi tal-Polonja biex xi darba tiddaħħal fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pl|titlu=Poland - UNESCO World Heritage Convention|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Skont il-ġustifikazzjoni tan-nominazzjoni, ''iċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia huwa uniku bħala wirt tal-ippjanar u tal-arkitettura ta' belt [[Ewropa|Ewropea]], fejn l-ideali tal-Moderniżmu kellhom jiffaċċjaw il-ħtiġijiet jinbidlu ta' belt u ta' port li kienu qed jikbru.'' F'Lulju 2026, is-sit sar uffiċjalment it-18-il Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-Polonja.<ref name=":0" /> == Preservazzjoni u dokumentazzjoni == [[Stampa:Gdynia - ul. 10 Lutego - gmach B.G.K. 1937-1939 (68909901).jpg|daqsminuri|10 Triq Lutego, il-kumpless tal-abitazzjonijiet ta' BGK, 1937–1939.]] Fl-aħħar tal-2021, bħala parti mill-proġett KLIMATyczne Centrum, l-awtoritajiet ta' Gdynia ħabbru l-ħolqien ta' żoni ekoloġiċi ġodda, illimitaw it-traffiku u l-ispazji għall-parkeġġ tal-[[Karozza|karozzi]], introduċew it-traffiku lejn direzzjoni waħda fit-triq ta' Świętojańska, u żviluppaw mill-ġdid it-toroq ta' Władysława IV, Wójta Radtke, Jana z Kolna u 3 Maja. Barra minn hekk, ħolqu diversi parkeġġi oħra għall-karozzi fil-periferiji taċ-ċentru tal-belt, wettqu proġett ta' rivitalizzazzjoni tat-toroq ta' 10 Lutego, Starowiejska u Abrahama, u għamlu bidliet fil-[[Pjazza]] ta' Kaszubski Square u fil-Pjazza ta' Aleja Jana Pawła II. L-importanza storika tal-belt iffurmat il-bażi ta' wirja msejħa ''Gdynia – [[Tel Aviv-Jaffa|Tel Aviv]]'', imtella' mill-[[kuratur]] Dr Artur Tanikowski. Din inzertat maċ-ċentenarju tal-istabbiliment tal-Iskola ta' Gdynia u Bauhaus u l-110 anniversarju ta' Tel Aviv. Il-wirja esplorat ir-rabtiet arkitettoniċi u [[Kultura|kulturali]] taż-żewġ "bliet bojod" mal-baħar, bil-ftuħ fil-[[Mużew]] tal-Istorja tal-[[Lhud]] fl-2019 u vvjaġġat sal-Mużew tal-Belt ta' Gdynia. Il-konferenza internazzjonali ''Il-Moderniżmu fl-Ewropa – Il-Moderniżmu fi Gdynia'' ilha ssir kull sena mill-2007. Il-Mogħdija tal-Moderniżmu ta' Gdynia nħolqot u tiġi amministrata mill-Aġenzija għall-Iżvilupp ta' Gdynia. [[Stampa:Gdynia z lotu ptaka - 057.JPG|daqsminuri|Veduta mill-ajru tal-Pjazza Kościuszko u tal-Moll tan-Nofsinhar.]] == Sit ta' Wirt Dinji == Iċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> == Monumenti notevoli == [[Stampa:ORP Błyskawica w nowym kamuflażu - 02-01-2012.jpg|daqsminuri|Il-bastimenti mużew ta' ORP Blyskawica u ta' ''Dar Pomorza''.]] Fiċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia hemm diversi faċilitajiet u istituzzjonijiet: * il-Muniċipju ta' Gdynia; * il-Qorti Distrettwali ta' Gdynia (5, Pjazza tal-Kostituzzjoni); * l-Istazzjon Ferrovjarju ta' Gdynia Główna (Pjazza tal-Kostituzzjoni); * is-sit tas-Suq tal-Belt (ul. Wójta Radtkego 36/40); * l-uffiċini tal-Istituzzjoni tal-Assigurazzjoni Soċjali (li qabel kien il-Binja tal-PLO, ul. 10 Lutego 24, fil-kantuniera ta' ul. 3 Maja); * il-kumpless tal-abitazzjonijiet ta' BGK (ul. 3 Maja 27-31, fil-kantuniera ta' ul. 10 Lutego u fil-kantuniera ta' Batorego); * l-Uffiċċju tal-Kostruzzjoni tal-Port (ul. Washingtona 38); * id-Dar ta' Abram (ul. Starowiejska 30); * id-Dar tal-Baħri [[Żvezja|Żvediż]] (ul. Jana z Kolna 25). === Port Marittimu ta' Gdynia === * L-Istazzjon Marittimu; ** il-Mużew tal-Emigrazzjoni; * il-Moll tan-Nofsinhar; ** ''Dar Pomorza''; ** ''ORP Błyskawica''; * l-Akkwarju ta' Gdynia; * id-Dar tal-Baħri Pollakk. === Djar Modernisti === * Id-Dar ta' Pręczkowski (Pjazza Kościuszko 10-12); * id-Dar ta' Peszkowski (Pjazza Kościuszko 14); * id-Dar ta' Krenski (ul. Świętojańska 55); * id-Dar ta' Orłowski (ul. Świętojańska 68); * id-Dar ta' Hundsdorff (ul. Starowiejska 7). <gallery mode="packed"> Stampa:Gdynia, Skwer Kościuszki 10-12 - fotopolska.eu (259412).jpg|Id-Dar ta' Pręczkowski. Stampa:KAMIENICA PESZKOWSKIEGO 02.jpg|Id-Dar ta' Peszkowski. Stampa:Gdynia, Świętojańska 55 (4) - czupirek 2013.jpg|Id-Dar ta' Krenski. Stampa:Empik w Gdyni.jpg|Id-Dar ta' Orłowski. Stampa:Gdynia kamienica Hundsdorffow.jpg|Id-Dar ta' Hundsdorff. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] [[Kategorija:Arkitettura urbana]] 2sehpkjtc20iy5dfbtzpeclq0sn01ju 331607 331606 2026-08-20T06:23:51Z Trigcly 17859 added [[Category:Polonja]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331607 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Siedziba Zakładu Ubezpieczeń i PLO.jpg|daqsminuri|Il-binja Modernista tal-uffiċini tal-Istituzzjoni tal-Assigurazzjoni Soċjali.]] Iċ-'''Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia''' (bil-[[Lingwa Pollakka|Pollakk]]: '''Śródmieście'''; li litteralment tfisser "ċentru tal-belt") huwa l-kwartier ċentrali ''(dzielnica)'' tal-belt ta' [[Gdynia]], il-[[Polonja]]. Dan il-kwartier jikkonfina mad-distretti li ġejjin: Oksywie, Obłuże, Pogórze (it-tlieta li huma mit-Tramuntana), Chylonia, Leszczynki, Grabówek (it-tlieta li huma mill-Punent), Działki Leśne u Kamienna Góra (it-tnejn li huma min-Nofsinhar), u l-[[Baħar Baltiku]]. Iċ-Ċentru [[Moderniżmu|Modernist]] tal-Belt ta' Gdynia tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] f'Lulju 2026.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1715/|titlu=Gdynia Modernist City Centre|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == [[Storja]] == [[Stampa:Gdynia, Dworzec Morski 1935-1939 (67264122).jpg|xellug|daqsminuri|L-MS Pilsudski fil-Port Marittimu ta' Gdynia.]] Iċ-ċentru tal-belt ta' Gdynia ġie stabbilit prinċipalment fis-snin 20 u 30 tas-seklu 20. Il-karattru Modernist taċ-ċentru nħoloq minn [[Arkitett|arkitetti]] bħal [[Adam Kuncewicz]] u [[Roman Feliński]].<ref>{{Ċita web|url=https://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/7,35611,26446036,sekretem-modernistycznej-gdyni-sa-lsniace-tynki-architektura.html?disableRedirects=true|titlu=Wyborcza.pl|sit=trojmiasto.wyborcza.pl|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Il-qalba taċ-ċentru tal-belt ta' Gdynia ħelsitha ħafif mill-gwerra. Matul l-okkupazzjoni Nażista, il-[[Ġermanja|Ġermaniżi]] biddlu l-isem tal-kwartier għal ''Stadtmitte''. Fl-1998, id-distrett tal-port ġie inkorporat fiċ-ċentru tal-belt. Świętojańska hija l-eqdem triq fil-belt u hija l-iżjed waħda rappreżentattiva tagħha. Fl-2015, il-konfigurazzjoni Modernista taċ-ċentru tal-belt ta' Gdynia ddaħħlet fil-lista tal-[[Monument|monumenti]] storiċi tal-Polonja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.trojmiasto.pl/wiadomosci/Srodmiescie-Gdyni-uznane-za-pomnik-historii-n88737.html|titlu=Śródmieście Gdyni uznane za pomnik historii|data=2015-03-19|sit=trojmiasto.pl|lingwa=pl|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Fis-26 ta' Settembru 2019, iċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia tpoġġiet fil-lista tas-siti indikattivi tal-Polonja biex xi darba tiddaħħal fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pl|titlu=Poland - UNESCO World Heritage Convention|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Skont il-ġustifikazzjoni tan-nominazzjoni, ''iċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia huwa uniku bħala wirt tal-ippjanar u tal-arkitettura ta' belt [[Ewropa|Ewropea]], fejn l-ideali tal-Moderniżmu kellhom jiffaċċjaw il-ħtiġijiet jinbidlu ta' belt u ta' port li kienu qed jikbru.'' F'Lulju 2026, is-sit sar uffiċjalment it-18-il Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-Polonja.<ref name=":0" /> == Preservazzjoni u dokumentazzjoni == [[Stampa:Gdynia - ul. 10 Lutego - gmach B.G.K. 1937-1939 (68909901).jpg|daqsminuri|10 Triq Lutego, il-kumpless tal-abitazzjonijiet ta' BGK, 1937–1939.]] Fl-aħħar tal-2021, bħala parti mill-proġett KLIMATyczne Centrum, l-awtoritajiet ta' Gdynia ħabbru l-ħolqien ta' żoni ekoloġiċi ġodda, illimitaw it-traffiku u l-ispazji għall-parkeġġ tal-[[Karozza|karozzi]], introduċew it-traffiku lejn direzzjoni waħda fit-triq ta' Świętojańska, u żviluppaw mill-ġdid it-toroq ta' Władysława IV, Wójta Radtke, Jana z Kolna u 3 Maja. Barra minn hekk, ħolqu diversi parkeġġi oħra għall-karozzi fil-periferiji taċ-ċentru tal-belt, wettqu proġett ta' rivitalizzazzjoni tat-toroq ta' 10 Lutego, Starowiejska u Abrahama, u għamlu bidliet fil-[[Pjazza]] ta' Kaszubski Square u fil-Pjazza ta' Aleja Jana Pawła II. L-importanza storika tal-belt iffurmat il-bażi ta' wirja msejħa ''Gdynia – [[Tel Aviv-Jaffa|Tel Aviv]]'', imtella' mill-[[kuratur]] Dr Artur Tanikowski. Din inzertat maċ-ċentenarju tal-istabbiliment tal-Iskola ta' Gdynia u Bauhaus u l-110 anniversarju ta' Tel Aviv. Il-wirja esplorat ir-rabtiet arkitettoniċi u [[Kultura|kulturali]] taż-żewġ "bliet bojod" mal-baħar, bil-ftuħ fil-[[Mużew]] tal-Istorja tal-[[Lhud]] fl-2019 u vvjaġġat sal-Mużew tal-Belt ta' Gdynia. Il-konferenza internazzjonali ''Il-Moderniżmu fl-Ewropa – Il-Moderniżmu fi Gdynia'' ilha ssir kull sena mill-2007. Il-Mogħdija tal-Moderniżmu ta' Gdynia nħolqot u tiġi amministrata mill-Aġenzija għall-Iżvilupp ta' Gdynia. [[Stampa:Gdynia z lotu ptaka - 057.JPG|daqsminuri|Veduta mill-ajru tal-Pjazza Kościuszko u tal-Moll tan-Nofsinhar.]] == Sit ta' Wirt Dinji == Iċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> == Monumenti notevoli == [[Stampa:ORP Błyskawica w nowym kamuflażu - 02-01-2012.jpg|daqsminuri|Il-bastimenti mużew ta' ORP Blyskawica u ta' ''Dar Pomorza''.]] Fiċ-Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia hemm diversi faċilitajiet u istituzzjonijiet: * il-Muniċipju ta' Gdynia; * il-Qorti Distrettwali ta' Gdynia (5, Pjazza tal-Kostituzzjoni); * l-Istazzjon Ferrovjarju ta' Gdynia Główna (Pjazza tal-Kostituzzjoni); * is-sit tas-Suq tal-Belt (ul. Wójta Radtkego 36/40); * l-uffiċini tal-Istituzzjoni tal-Assigurazzjoni Soċjali (li qabel kien il-Binja tal-PLO, ul. 10 Lutego 24, fil-kantuniera ta' ul. 3 Maja); * il-kumpless tal-abitazzjonijiet ta' BGK (ul. 3 Maja 27-31, fil-kantuniera ta' ul. 10 Lutego u fil-kantuniera ta' Batorego); * l-Uffiċċju tal-Kostruzzjoni tal-Port (ul. Washingtona 38); * id-Dar ta' Abram (ul. Starowiejska 30); * id-Dar tal-Baħri [[Żvezja|Żvediż]] (ul. Jana z Kolna 25). === Port Marittimu ta' Gdynia === * L-Istazzjon Marittimu; ** il-Mużew tal-Emigrazzjoni; * il-Moll tan-Nofsinhar; ** ''Dar Pomorza''; ** ''ORP Błyskawica''; * l-Akkwarju ta' Gdynia; * id-Dar tal-Baħri Pollakk. === Djar Modernisti === * Id-Dar ta' Pręczkowski (Pjazza Kościuszko 10-12); * id-Dar ta' Peszkowski (Pjazza Kościuszko 14); * id-Dar ta' Krenski (ul. Świętojańska 55); * id-Dar ta' Orłowski (ul. Świętojańska 68); * id-Dar ta' Hundsdorff (ul. Starowiejska 7). <gallery mode="packed"> Stampa:Gdynia, Skwer Kościuszki 10-12 - fotopolska.eu (259412).jpg|Id-Dar ta' Pręczkowski. Stampa:KAMIENICA PESZKOWSKIEGO 02.jpg|Id-Dar ta' Peszkowski. Stampa:Gdynia, Świętojańska 55 (4) - czupirek 2013.jpg|Id-Dar ta' Krenski. Stampa:Empik w Gdyni.jpg|Id-Dar ta' Orłowski. Stampa:Gdynia kamienica Hundsdorffow.jpg|Id-Dar ta' Hundsdorff. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] [[Kategorija:Arkitettura urbana]] [[Kategorija:Polonja]] 1drtrpdi61l6wplnbepo7f41o0t2i6l 0 34563 331609 2026-08-20T08:13:35Z Trigcly 17859 Kontenut inizjali 331609 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Khiam. Nabatieh Governorate. Lebanon..jpg|daqsminuri|Il-villaġġ ta' Khiam, qrib il-belt ta' Nabatieh fir-reġjun ta' Jabal Amil.]] '''Jabal Amil''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: جبل عامل; b'ittri Rumani: ''Jabal ʿĀmil''; spellut ukoll bħala '''Jabal Amel''' u magħruf storikament bħala '''Jabal Amila''') huwa reġjun [[Kultura|kulturali]] u [[Ġeografija|ġeografiku]] fin-Nofsinhar tal-[[Libanu]] assoċjat l-iktar mal-abitanti [[Iżlam|Musulmani]] Xiiti Duwodeċimani. Il-konfini preċiżi tiegħu jvarjaw, iżda ġeneralment jiġi definit bħala l-iżjed reġjun fl-għoli fuq iż-żewġ naħat tax-xmara Litani, bejn il-[[Mediterran|Baħar Mediterran]] fil-Punent u l-widien ta' Wadi al-Taym, Beqaa u Hula fil-Lvant. Huwa maħsub li l-komunità Xiita f'Jabal Amil hija l-eqdem fl-[[Storja|istorja]]. Fis-seklu 10, diversi tribujiet mill-[[Jemen]] b'inklinazzjonijiet Xiiti, inkluż it-tribù ta' 'Amila, kienu stabbilew ruħhom fir-reġjun. Skont it-tradizzjoni orali tat-tribù ta' 'Amili u kitbiet li ġew wara, sieħeb il-profeta Iżlamiku [[Muħammed]] u wieħed li minn kmieni kien jappoġġa lil Ali, Abu Dharr al-Ghifari (li miet fis-651 [[WK|W.K]].), introduċa l-Iżlam Xiit fl-inħawi. Għalkemm dan ir-rakkont jokkorri spiss f'bosta sorsi [[Reliġjon|reliġjużi]], fil-biċċa l-kbira jiġi rrifjutat mid-dinja akkademika, u sorsi storiċi jissuġġerixxu li l-Iżlam Xiit żviluppa l-iktar f'Jabal Amil bejn nofs is-sekli 8 u 10 (750–900). It-tradizzjoni tal-Musulmani Duwodeċimani fin-Nofsinhar tal-Libanu ssostni li t-tribù ta' 'Amila huma l-proġenituri tal-komunità, peress li żammew mal-fazzjoni ta' Ali f'nofs is-seklu 7. == Isem == Isem ir-reġjun oriġina mit-tribù ta' 'Amila, tribù ta' [[Għarab]] li kienu affiljati mar-rejiet klijenti Gassanidi tal-[[Biżantini|Imperu Biżantin]] u li marru jgħixu fir-reġjun u fil-Galilea fil-qrib wara l-ħakmiet Musulmani tas-seklu 7. == Definizzjoni ġeografika == === Deskrizzjonijiet ta' ġeografi Musulmani bikrin === Il-ġeografu tas-seklu 10 minn [[Ġerusalemm]] al-Muqaddasi jiddeskrivi "Jabal Amila" bħala "distrett muntanjuż" li jħares fuq il-Baħar Mediterran u li huwa kkollegat mal-Għolja tal-Libanu. Ir-reġjun kien fih "bosta villaġġi fini" u fawwariet. L-għelieqi tar-reġjun kienu jiddependu fuq ix-xita, u fihom kienu jitkabbru l-għeneb, iż-żebbuġ u [[frott]] ieħor. Ir-reġjun kien is-sors tal-għasel tal-ogħla kwalità fis-[[Sirja]], flimkien ma' dak ta' Ġerusalemm. Jabal Amila, u d-distrett ta' Jabal Jarash lejn ix-Xlokk, fuq in-naħa l-oħra tax-xmara Ġordan, kienu l-ikbar sorsi ta' dħul għal Tiberias, il-[[belt kapitali]] ta' Jund al-Urdunn (id-Distrett tax-xmara Ġordan). Huwa jsemmi li reġjun ieħor ta' artijiet għoljin, bejn [[Tyre]], Sidon u Qadas, kien magħruf bħala "Jabal Siddiqa", minħabba qabar ta' persuna qaddisa fid-distrett li kienu jżuruh bosta pellegrini lokali u uffiċjali Musulmani kull sena. Qadas tissemma wkoll minnu bħala li tagħmel parti minn Jabal Amila. Il-ġeografu minn [[Damasku]] al-Dimashqi ddeskriva Jabal Amila fl-1300 bħala distrett fil-Provinċja ta' Safad li kien ikkaratterizzat minn għelieqi abbundanti bid-dwieli, bis-siġar taż-żebbuġ, bil-ħarrub u bit-terebint, u popolat mill-Musulmani Xiiti Duwodeċimani. Huwa jinnota wkoll id-distretti ġirien tal-artijiet għoljin ta' Jabal Jaba, Jabal Jazin u Jabal Tibnin, li l-abitanti tagħhom kienu wkoll Musulmani Xiiti Duwodeċimani u li l-artijiet tagħhom kien fihom fawwariet, dwieli u siġar tal-frott konsiderevoli. Il-mexxej ta' Hama u l-istudjuż Abu'l-Fida (miet fl-1341) innota li Jabal Amila "jibqa' nieżel sal-kosta saħansitra fin-Nofsinhar sa Tyre u kien jospita l-fortizza ta' Shaqif Arnun (il-Kastell ta' Beaufort). === Definizzjoni moderna === Skont l-istoriku Tamara Chalabi, id-definizzjoni ta' Jabal Amil hija "diffiċli" peress li r-reġjun ma kienx ġeneralment rikonoxxut bħala entità ġeografika jew [[politika]] distinta. Minflok, l-identità tiegħu, u b'estensjoni tagħha d-definizzjoni tiegħu, joriġinaw mill-maġġoranza ta' abitanti Musulmani Xiiti Duwodeċimani tiegħu, li storikament kienu jirreferu għalihom infushom bħala "Amilis". L-istudjuża Marilyn Booth tiddeskriviha bħala "art ta' identità, b'"konfini" kemxejn indefiniti". Fid-definizzjoni ġeneralment aċċettata mill-komunità Musulmana Xiita Duwodeċimana, ir-reġjun ta' Jabal Amil għandu erja ta' madwar 3,000 kilometru kwadru (1,200 mil kwadru) u huwa kkonfinat mix-xmara Awali fit-Tramuntana ta' Sidon, li tissepara l-artijiet għoljin ta' Chouf tal-Għolja tal-Libanu, u l-wied ta' Wadi al-Qarn fin-naħa ta' fuq tal-Galilea lejn in-Nofsinhar. F'din id-definizzjoni, ir-reġjun huwa kkonfinat fil-Punent mill-Baħar Mediterran u fil-Lvant mill-widien ta' Wadi al-Taym, Beqaa u Hula. Ix-xmara Litani taqsam ir-reġjun f'parti tat-Tramuntana u f'parti tan-Nofsinhar. Barra minn hekk, il-parti tan-Nofsinhar hija magħrufa bħala Bilad Bishara. Skont l-istudjuż Chibli Mallat, filwaqt li d-definizzjoni tradizzjonali ta' Jabal Amil tinkludi l-bliet ta' Sidon u Jezzine, definizzjonijiet limitati oħra jeskluduhom, u jqisuhom bħala żoni separati. Id-definizzjoni tradizzjonali tinkludi wkoll partijiet ta' [[Iżrael]] modern, fosthom l-eks villaġġi ta' al-Bassa u al-Khalisa, u l-villaġġi ta' Tarbikha, Qadas, Hunin, al-Nabi Yusha' u Saliha, li l-abitanti tagħhom kienu Musulmani Xiiti Duwodeċimani qabel id-depopolazzjoni tagħhom fil-gwerra tal-[[Palestina]] tal-1948. Fid-definizzjoni tal-ispeċjalista tal-Libanu Elisabeth Picard, il-konfini tat-Tramuntana ta' Jabal Amil huwa ffurmat mix-xmara Zahrani, fin-Nofsinhar ta' Sidon. L-istoriku William Harris jiddefinixxi r-reġjun bħala l-għoljiet fin-Nofsinhar tax-xmara Litani, li "jibqgħu telgħin fin-naħa ta' fuq tal-Galilea". Skont Stefan Winter, ir-reġjun ta' Jabal Amil tradizzjonalment jiġi definit bħala reġjun b'popolazzjoni b'maġġoranza Musulmana Xiita Duwodeċimana, u reġjun tal-artijiet għoljin fix-Xlokk ta' Sidon. Studjuż nattiv prominenti ta' Jabal Amil, Suleiman Dahir, fl-1930 ħareġ bid-definizzjoni bħala żona ferm akbar, li tinkludi Jezzine fl-artijiet għoljin ta' Chouf, [[Baalbek]] fit-Tramuntana tal-wied ta' Beqaa, u l-wied ta' Hula. == Storja == Historical accounts suggest a Shiite presence at Jabal Amil by the 10th century, with the arrival of Shia-oriented Yemeni tribes like the Amilah. However, local traditions claim an even earlier conversion to Twelver Shi'ism by a companion of the Prophet Muhammad, Abu Dharr al-Ghifari.<ref name=":0" /> Despite claims of being the earliest Shi'ite center, evidence points to Hillah in Iraq as a prominent center of religious learning for early Amili scholars (12th-14th centuries). It wasn't until the 14th century that Jabal Amil saw the rise of its own scholarly institutions and a surge in the number of Shi'ite scholars. This culminated in the 15th and 16th centuries, when Jabal Amil became the leading center of Shi'ite learning, with a focus on legal, linguistic, and doctrinal studies. However, by the 16th century, economic and political factors led to a decline in these institutions and a mass migration of Amili scholars – particularly to Safavid Iran – that lasted for about two centuries.<ref name=":0" /> The Safavids' invited Shi'ite scholars from Jabal Amil to their court to legitimize their rule over predominantly Sunni Persia and promote Shi'ite conversion.<ref name=":0" /> Much like Mount Lebanon served as a haven for Christians in the Levant, particularly Maronites, as well as the Druze, Jabal Amil became a refuge for Shia communities, offering relative safety from Sunni rule and intermittent persecution, especially following the restoration of Sunni dominance in the Levant after the fall of Frankish rule. == Kastelli tal-Għolja ta' Amel == The Mount Amel Castles comprise five fortified sites in southern Lebanon: Beaufort, Toron, Dubieh, Maron, and Chamaa Castles. Built and adapted from the medieval period to the 19th century, they formed a strategic defensive and administrative network influenced by Crusader, Ayyubid, Mamluk, Ottoman, and local rulers. In July 2026, they were designated a UNESCO World Heritage Site and subsequently classified as endangered. == Residenti notevoli == * Twelver Shia scholar, Al-Hurr al-Amili (1624–1693) * Nuclear physicist, Rammal Hassan Rammal (1951–1991) * Shi'a Islamic scholar, Abd al-Husayn Sharaf al-Din al-Musawi (1872–1957) * Ottoman-era Shia leader from El Assaad Family, Nasif al-Nassar (1749–1781) * Secretary General of Hezbollah, Hassan Nasrallah (1960–2024) * Scientist, Hassan Kamel Al-Sabbah (1894–1935) * Shi'a Islamic Poet and Scholar Sheikh Bahaddin al-Amili (1547–1621) * El Zein family * Twelver Shia Scholar Sayyid Mohsen al-Amin (1867–1952) * former minister and member of parliament Abdallah al Amin (1946–2023) == Referenzi == thqf5emgymvsghdnu8w13v25x3of9cd 331611 331609 2026-08-20T08:15:15Z Trigcly 17859 /* Referenzi */ 331611 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Khiam. Nabatieh Governorate. Lebanon..jpg|daqsminuri|Il-villaġġ ta' Khiam, qrib il-belt ta' Nabatieh fir-reġjun ta' Jabal Amil.]] '''Jabal Amil''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: جبل عامل; b'ittri Rumani: ''Jabal ʿĀmil''; spellut ukoll bħala '''Jabal Amel''' u magħruf storikament bħala '''Jabal Amila''') huwa reġjun [[Kultura|kulturali]] u [[Ġeografija|ġeografiku]] fin-Nofsinhar tal-[[Libanu]] assoċjat l-iktar mal-abitanti [[Iżlam|Musulmani]] Xiiti Duwodeċimani. Il-konfini preċiżi tiegħu jvarjaw, iżda ġeneralment jiġi definit bħala l-iżjed reġjun fl-għoli fuq iż-żewġ naħat tax-xmara Litani, bejn il-[[Mediterran|Baħar Mediterran]] fil-Punent u l-widien ta' Wadi al-Taym, Beqaa u Hula fil-Lvant. Huwa maħsub li l-komunità Xiita f'Jabal Amil hija l-eqdem fl-[[Storja|istorja]]. Fis-seklu 10, diversi tribujiet mill-[[Jemen]] b'inklinazzjonijiet Xiiti, inkluż it-tribù ta' 'Amila, kienu stabbilew ruħhom fir-reġjun. Skont it-tradizzjoni orali tat-tribù ta' 'Amili u kitbiet li ġew wara, sieħeb il-profeta Iżlamiku [[Muħammed]] u wieħed li minn kmieni kien jappoġġa lil Ali, Abu Dharr al-Ghifari (li miet fis-651 [[WK|W.K]].), introduċa l-Iżlam Xiit fl-inħawi. Għalkemm dan ir-rakkont jokkorri spiss f'bosta sorsi [[Reliġjon|reliġjużi]], fil-biċċa l-kbira jiġi rrifjutat mid-dinja akkademika, u sorsi storiċi jissuġġerixxu li l-Iżlam Xiit żviluppa l-iktar f'Jabal Amil bejn nofs is-sekli 8 u 10 (750–900). It-tradizzjoni tal-Musulmani Duwodeċimani fin-Nofsinhar tal-Libanu ssostni li t-tribù ta' 'Amila huma l-proġenituri tal-komunità, peress li żammew mal-fazzjoni ta' Ali f'nofs is-seklu 7. == Isem == Isem ir-reġjun oriġina mit-tribù ta' 'Amila, tribù ta' [[Għarab]] li kienu affiljati mar-rejiet klijenti Gassanidi tal-[[Biżantini|Imperu Biżantin]] u li marru jgħixu fir-reġjun u fil-Galilea fil-qrib wara l-ħakmiet Musulmani tas-seklu 7. == Definizzjoni ġeografika == === Deskrizzjonijiet ta' ġeografi Musulmani bikrin === Il-ġeografu tas-seklu 10 minn [[Ġerusalemm]] al-Muqaddasi jiddeskrivi "Jabal Amila" bħala "distrett muntanjuż" li jħares fuq il-Baħar Mediterran u li huwa kkollegat mal-Għolja tal-Libanu. Ir-reġjun kien fih "bosta villaġġi fini" u fawwariet. L-għelieqi tar-reġjun kienu jiddependu fuq ix-xita, u fihom kienu jitkabbru l-għeneb, iż-żebbuġ u [[frott]] ieħor. Ir-reġjun kien is-sors tal-għasel tal-ogħla kwalità fis-[[Sirja]], flimkien ma' dak ta' Ġerusalemm. Jabal Amila, u d-distrett ta' Jabal Jarash lejn ix-Xlokk, fuq in-naħa l-oħra tax-xmara Ġordan, kienu l-ikbar sorsi ta' dħul għal Tiberias, il-[[belt kapitali]] ta' Jund al-Urdunn (id-Distrett tax-xmara Ġordan). Huwa jsemmi li reġjun ieħor ta' artijiet għoljin, bejn [[Tyre]], Sidon u Qadas, kien magħruf bħala "Jabal Siddiqa", minħabba qabar ta' persuna qaddisa fid-distrett li kienu jżuruh bosta pellegrini lokali u uffiċjali Musulmani kull sena. Qadas tissemma wkoll minnu bħala li tagħmel parti minn Jabal Amila. Il-ġeografu minn [[Damasku]] al-Dimashqi ddeskriva Jabal Amila fl-1300 bħala distrett fil-Provinċja ta' Safad li kien ikkaratterizzat minn għelieqi abbundanti bid-dwieli, bis-siġar taż-żebbuġ, bil-ħarrub u bit-terebint, u popolat mill-Musulmani Xiiti Duwodeċimani. Huwa jinnota wkoll id-distretti ġirien tal-artijiet għoljin ta' Jabal Jaba, Jabal Jazin u Jabal Tibnin, li l-abitanti tagħhom kienu wkoll Musulmani Xiiti Duwodeċimani u li l-artijiet tagħhom kien fihom fawwariet, dwieli u siġar tal-frott konsiderevoli. Il-mexxej ta' Hama u l-istudjuż Abu'l-Fida (miet fl-1341) innota li Jabal Amila "jibqa' nieżel sal-kosta saħansitra fin-Nofsinhar sa Tyre u kien jospita l-fortizza ta' Shaqif Arnun (il-Kastell ta' Beaufort). === Definizzjoni moderna === Skont l-istoriku Tamara Chalabi, id-definizzjoni ta' Jabal Amil hija "diffiċli" peress li r-reġjun ma kienx ġeneralment rikonoxxut bħala entità ġeografika jew [[politika]] distinta. Minflok, l-identità tiegħu, u b'estensjoni tagħha d-definizzjoni tiegħu, joriġinaw mill-maġġoranza ta' abitanti Musulmani Xiiti Duwodeċimani tiegħu, li storikament kienu jirreferu għalihom infushom bħala "Amilis". L-istudjuża Marilyn Booth tiddeskriviha bħala "art ta' identità, b'"konfini" kemxejn indefiniti". Fid-definizzjoni ġeneralment aċċettata mill-komunità Musulmana Xiita Duwodeċimana, ir-reġjun ta' Jabal Amil għandu erja ta' madwar 3,000 kilometru kwadru (1,200 mil kwadru) u huwa kkonfinat mix-xmara Awali fit-Tramuntana ta' Sidon, li tissepara l-artijiet għoljin ta' Chouf tal-Għolja tal-Libanu, u l-wied ta' Wadi al-Qarn fin-naħa ta' fuq tal-Galilea lejn in-Nofsinhar. F'din id-definizzjoni, ir-reġjun huwa kkonfinat fil-Punent mill-Baħar Mediterran u fil-Lvant mill-widien ta' Wadi al-Taym, Beqaa u Hula. Ix-xmara Litani taqsam ir-reġjun f'parti tat-Tramuntana u f'parti tan-Nofsinhar. Barra minn hekk, il-parti tan-Nofsinhar hija magħrufa bħala Bilad Bishara. Skont l-istudjuż Chibli Mallat, filwaqt li d-definizzjoni tradizzjonali ta' Jabal Amil tinkludi l-bliet ta' Sidon u Jezzine, definizzjonijiet limitati oħra jeskluduhom, u jqisuhom bħala żoni separati. Id-definizzjoni tradizzjonali tinkludi wkoll partijiet ta' [[Iżrael]] modern, fosthom l-eks villaġġi ta' al-Bassa u al-Khalisa, u l-villaġġi ta' Tarbikha, Qadas, Hunin, al-Nabi Yusha' u Saliha, li l-abitanti tagħhom kienu Musulmani Xiiti Duwodeċimani qabel id-depopolazzjoni tagħhom fil-gwerra tal-[[Palestina]] tal-1948. Fid-definizzjoni tal-ispeċjalista tal-Libanu Elisabeth Picard, il-konfini tat-Tramuntana ta' Jabal Amil huwa ffurmat mix-xmara Zahrani, fin-Nofsinhar ta' Sidon. L-istoriku William Harris jiddefinixxi r-reġjun bħala l-għoljiet fin-Nofsinhar tax-xmara Litani, li "jibqgħu telgħin fin-naħa ta' fuq tal-Galilea". Skont Stefan Winter, ir-reġjun ta' Jabal Amil tradizzjonalment jiġi definit bħala reġjun b'popolazzjoni b'maġġoranza Musulmana Xiita Duwodeċimana, u reġjun tal-artijiet għoljin fix-Xlokk ta' Sidon. Studjuż nattiv prominenti ta' Jabal Amil, Suleiman Dahir, fl-1930 ħareġ bid-definizzjoni bħala żona ferm akbar, li tinkludi Jezzine fl-artijiet għoljin ta' Chouf, [[Baalbek]] fit-Tramuntana tal-wied ta' Beqaa, u l-wied ta' Hula. == Storja == Historical accounts suggest a Shiite presence at Jabal Amil by the 10th century, with the arrival of Shia-oriented Yemeni tribes like the Amilah. However, local traditions claim an even earlier conversion to Twelver Shi'ism by a companion of the Prophet Muhammad, Abu Dharr al-Ghifari.<ref name=":0" /> Despite claims of being the earliest Shi'ite center, evidence points to Hillah in Iraq as a prominent center of religious learning for early Amili scholars (12th-14th centuries). It wasn't until the 14th century that Jabal Amil saw the rise of its own scholarly institutions and a surge in the number of Shi'ite scholars. This culminated in the 15th and 16th centuries, when Jabal Amil became the leading center of Shi'ite learning, with a focus on legal, linguistic, and doctrinal studies. However, by the 16th century, economic and political factors led to a decline in these institutions and a mass migration of Amili scholars – particularly to Safavid Iran – that lasted for about two centuries. The Safavids' invited Shi'ite scholars from Jabal Amil to their court to legitimize their rule over predominantly Sunni Persia and promote Shi'ite conversion.<ref name=":0" /> Much like Mount Lebanon served as a haven for Christians in the Levant, particularly Maronites, as well as the Druze, Jabal Amil became a refuge for Shia communities, offering relative safety from Sunni rule and intermittent persecution, especially following the restoration of Sunni dominance in the Levant after the fall of Frankish rule. == Kastelli tal-Għolja ta' Amel == The Mount Amel Castles comprise five fortified sites in southern Lebanon: Beaufort, Toron, Dubieh, Maron, and Chamaa Castles. Built and adapted from the medieval period to the 19th century, they formed a strategic defensive and administrative network influenced by Crusader, Ayyubid, Mamluk, Ottoman, and local rulers. In July 2026, they were designated a UNESCO World Heritage Site and subsequently classified as endangered. == Residenti notevoli == * Twelver Shia scholar, Al-Hurr al-Amili (1624–1693) * Nuclear physicist, Rammal Hassan Rammal (1951–1991) * Shi'a Islamic scholar, Abd al-Husayn Sharaf al-Din al-Musawi (1872–1957) * Ottoman-era Shia leader from El Assaad Family, Nasif al-Nassar (1749–1781) * Secretary General of Hezbollah, Hassan Nasrallah (1960–2024) * Scientist, Hassan Kamel Al-Sabbah (1894–1935) * Shi'a Islamic Poet and Scholar Sheikh Bahaddin al-Amili (1547–1621) * El Zein family * Twelver Shia Scholar Sayyid Mohsen al-Amin (1867–1952) * former minister and member of parliament Abdallah al Amin (1946–2023) == Referenzi == 8szs940m5rummxm5lb96srywh71kzrc 331612 331611 2026-08-20T08:15:47Z Trigcly 17859 /* Storja */ 331612 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Khiam. Nabatieh Governorate. Lebanon..jpg|daqsminuri|Il-villaġġ ta' Khiam, qrib il-belt ta' Nabatieh fir-reġjun ta' Jabal Amil.]] '''Jabal Amil''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: جبل عامل; b'ittri Rumani: ''Jabal ʿĀmil''; spellut ukoll bħala '''Jabal Amel''' u magħruf storikament bħala '''Jabal Amila''') huwa reġjun [[Kultura|kulturali]] u [[Ġeografija|ġeografiku]] fin-Nofsinhar tal-[[Libanu]] assoċjat l-iktar mal-abitanti [[Iżlam|Musulmani]] Xiiti Duwodeċimani. Il-konfini preċiżi tiegħu jvarjaw, iżda ġeneralment jiġi definit bħala l-iżjed reġjun fl-għoli fuq iż-żewġ naħat tax-xmara Litani, bejn il-[[Mediterran|Baħar Mediterran]] fil-Punent u l-widien ta' Wadi al-Taym, Beqaa u Hula fil-Lvant. Huwa maħsub li l-komunità Xiita f'Jabal Amil hija l-eqdem fl-[[Storja|istorja]]. Fis-seklu 10, diversi tribujiet mill-[[Jemen]] b'inklinazzjonijiet Xiiti, inkluż it-tribù ta' 'Amila, kienu stabbilew ruħhom fir-reġjun. Skont it-tradizzjoni orali tat-tribù ta' 'Amili u kitbiet li ġew wara, sieħeb il-profeta Iżlamiku [[Muħammed]] u wieħed li minn kmieni kien jappoġġa lil Ali, Abu Dharr al-Ghifari (li miet fis-651 [[WK|W.K]].), introduċa l-Iżlam Xiit fl-inħawi. Għalkemm dan ir-rakkont jokkorri spiss f'bosta sorsi [[Reliġjon|reliġjużi]], fil-biċċa l-kbira jiġi rrifjutat mid-dinja akkademika, u sorsi storiċi jissuġġerixxu li l-Iżlam Xiit żviluppa l-iktar f'Jabal Amil bejn nofs is-sekli 8 u 10 (750–900). It-tradizzjoni tal-Musulmani Duwodeċimani fin-Nofsinhar tal-Libanu ssostni li t-tribù ta' 'Amila huma l-proġenituri tal-komunità, peress li żammew mal-fazzjoni ta' Ali f'nofs is-seklu 7. == Isem == Isem ir-reġjun oriġina mit-tribù ta' 'Amila, tribù ta' [[Għarab]] li kienu affiljati mar-rejiet klijenti Gassanidi tal-[[Biżantini|Imperu Biżantin]] u li marru jgħixu fir-reġjun u fil-Galilea fil-qrib wara l-ħakmiet Musulmani tas-seklu 7. == Definizzjoni ġeografika == === Deskrizzjonijiet ta' ġeografi Musulmani bikrin === Il-ġeografu tas-seklu 10 minn [[Ġerusalemm]] al-Muqaddasi jiddeskrivi "Jabal Amila" bħala "distrett muntanjuż" li jħares fuq il-Baħar Mediterran u li huwa kkollegat mal-Għolja tal-Libanu. Ir-reġjun kien fih "bosta villaġġi fini" u fawwariet. L-għelieqi tar-reġjun kienu jiddependu fuq ix-xita, u fihom kienu jitkabbru l-għeneb, iż-żebbuġ u [[frott]] ieħor. Ir-reġjun kien is-sors tal-għasel tal-ogħla kwalità fis-[[Sirja]], flimkien ma' dak ta' Ġerusalemm. Jabal Amila, u d-distrett ta' Jabal Jarash lejn ix-Xlokk, fuq in-naħa l-oħra tax-xmara Ġordan, kienu l-ikbar sorsi ta' dħul għal Tiberias, il-[[belt kapitali]] ta' Jund al-Urdunn (id-Distrett tax-xmara Ġordan). Huwa jsemmi li reġjun ieħor ta' artijiet għoljin, bejn [[Tyre]], Sidon u Qadas, kien magħruf bħala "Jabal Siddiqa", minħabba qabar ta' persuna qaddisa fid-distrett li kienu jżuruh bosta pellegrini lokali u uffiċjali Musulmani kull sena. Qadas tissemma wkoll minnu bħala li tagħmel parti minn Jabal Amila. Il-ġeografu minn [[Damasku]] al-Dimashqi ddeskriva Jabal Amila fl-1300 bħala distrett fil-Provinċja ta' Safad li kien ikkaratterizzat minn għelieqi abbundanti bid-dwieli, bis-siġar taż-żebbuġ, bil-ħarrub u bit-terebint, u popolat mill-Musulmani Xiiti Duwodeċimani. Huwa jinnota wkoll id-distretti ġirien tal-artijiet għoljin ta' Jabal Jaba, Jabal Jazin u Jabal Tibnin, li l-abitanti tagħhom kienu wkoll Musulmani Xiiti Duwodeċimani u li l-artijiet tagħhom kien fihom fawwariet, dwieli u siġar tal-frott konsiderevoli. Il-mexxej ta' Hama u l-istudjuż Abu'l-Fida (miet fl-1341) innota li Jabal Amila "jibqa' nieżel sal-kosta saħansitra fin-Nofsinhar sa Tyre u kien jospita l-fortizza ta' Shaqif Arnun (il-Kastell ta' Beaufort). === Definizzjoni moderna === Skont l-istoriku Tamara Chalabi, id-definizzjoni ta' Jabal Amil hija "diffiċli" peress li r-reġjun ma kienx ġeneralment rikonoxxut bħala entità ġeografika jew [[politika]] distinta. Minflok, l-identità tiegħu, u b'estensjoni tagħha d-definizzjoni tiegħu, joriġinaw mill-maġġoranza ta' abitanti Musulmani Xiiti Duwodeċimani tiegħu, li storikament kienu jirreferu għalihom infushom bħala "Amilis". L-istudjuża Marilyn Booth tiddeskriviha bħala "art ta' identità, b'"konfini" kemxejn indefiniti". Fid-definizzjoni ġeneralment aċċettata mill-komunità Musulmana Xiita Duwodeċimana, ir-reġjun ta' Jabal Amil għandu erja ta' madwar 3,000 kilometru kwadru (1,200 mil kwadru) u huwa kkonfinat mix-xmara Awali fit-Tramuntana ta' Sidon, li tissepara l-artijiet għoljin ta' Chouf tal-Għolja tal-Libanu, u l-wied ta' Wadi al-Qarn fin-naħa ta' fuq tal-Galilea lejn in-Nofsinhar. F'din id-definizzjoni, ir-reġjun huwa kkonfinat fil-Punent mill-Baħar Mediterran u fil-Lvant mill-widien ta' Wadi al-Taym, Beqaa u Hula. Ix-xmara Litani taqsam ir-reġjun f'parti tat-Tramuntana u f'parti tan-Nofsinhar. Barra minn hekk, il-parti tan-Nofsinhar hija magħrufa bħala Bilad Bishara. Skont l-istudjuż Chibli Mallat, filwaqt li d-definizzjoni tradizzjonali ta' Jabal Amil tinkludi l-bliet ta' Sidon u Jezzine, definizzjonijiet limitati oħra jeskluduhom, u jqisuhom bħala żoni separati. Id-definizzjoni tradizzjonali tinkludi wkoll partijiet ta' [[Iżrael]] modern, fosthom l-eks villaġġi ta' al-Bassa u al-Khalisa, u l-villaġġi ta' Tarbikha, Qadas, Hunin, al-Nabi Yusha' u Saliha, li l-abitanti tagħhom kienu Musulmani Xiiti Duwodeċimani qabel id-depopolazzjoni tagħhom fil-gwerra tal-[[Palestina]] tal-1948. Fid-definizzjoni tal-ispeċjalista tal-Libanu Elisabeth Picard, il-konfini tat-Tramuntana ta' Jabal Amil huwa ffurmat mix-xmara Zahrani, fin-Nofsinhar ta' Sidon. L-istoriku William Harris jiddefinixxi r-reġjun bħala l-għoljiet fin-Nofsinhar tax-xmara Litani, li "jibqgħu telgħin fin-naħa ta' fuq tal-Galilea". Skont Stefan Winter, ir-reġjun ta' Jabal Amil tradizzjonalment jiġi definit bħala reġjun b'popolazzjoni b'maġġoranza Musulmana Xiita Duwodeċimana, u reġjun tal-artijiet għoljin fix-Xlokk ta' Sidon. Studjuż nattiv prominenti ta' Jabal Amil, Suleiman Dahir, fl-1930 ħareġ bid-definizzjoni bħala żona ferm akbar, li tinkludi Jezzine fl-artijiet għoljin ta' Chouf, [[Baalbek]] fit-Tramuntana tal-wied ta' Beqaa, u l-wied ta' Hula. == Storja == Historical accounts suggest a Shiite presence at Jabal Amil by the 10th century, with the arrival of Shia-oriented Yemeni tribes like the Amilah. However, local traditions claim an even earlier conversion to Twelver Shi'ism by a companion of the Prophet Muhammad, Abu Dharr al-Ghifari. Despite claims of being the earliest Shi'ite center, evidence points to Hillah in Iraq as a prominent center of religious learning for early Amili scholars (12th-14th centuries). It wasn't until the 14th century that Jabal Amil saw the rise of its own scholarly institutions and a surge in the number of Shi'ite scholars. This culminated in the 15th and 16th centuries, when Jabal Amil became the leading center of Shi'ite learning, with a focus on legal, linguistic, and doctrinal studies. However, by the 16th century, economic and political factors led to a decline in these institutions and a mass migration of Amili scholars – particularly to Safavid Iran – that lasted for about two centuries. The Safavids' invited Shi'ite scholars from Jabal Amil to their court to legitimize their rule over predominantly Sunni Persia and promote Shi'ite conversion. Much like Mount Lebanon served as a haven for Christians in the Levant, particularly Maronites, as well as the Druze, Jabal Amil became a refuge for Shia communities, offering relative safety from Sunni rule and intermittent persecution, especially following the restoration of Sunni dominance in the Levant after the fall of Frankish rule. == Kastelli tal-Għolja ta' Amel == The Mount Amel Castles comprise five fortified sites in southern Lebanon: Beaufort, Toron, Dubieh, Maron, and Chamaa Castles. Built and adapted from the medieval period to the 19th century, they formed a strategic defensive and administrative network influenced by Crusader, Ayyubid, Mamluk, Ottoman, and local rulers. In July 2026, they were designated a UNESCO World Heritage Site and subsequently classified as endangered. == Residenti notevoli == * Twelver Shia scholar, Al-Hurr al-Amili (1624–1693) * Nuclear physicist, Rammal Hassan Rammal (1951–1991) * Shi'a Islamic scholar, Abd al-Husayn Sharaf al-Din al-Musawi (1872–1957) * Ottoman-era Shia leader from El Assaad Family, Nasif al-Nassar (1749–1781) * Secretary General of Hezbollah, Hassan Nasrallah (1960–2024) * Scientist, Hassan Kamel Al-Sabbah (1894–1935) * Shi'a Islamic Poet and Scholar Sheikh Bahaddin al-Amili (1547–1621) * El Zein family * Twelver Shia Scholar Sayyid Mohsen al-Amin (1867–1952) * former minister and member of parliament Abdallah al Amin (1946–2023) == Referenzi == gc97zw61unhpnbca7nbdlei7mysmcon 331613 331612 2026-08-20T09:30:03Z Trigcly 17859 /* Storja */ 331613 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Khiam. Nabatieh Governorate. Lebanon..jpg|daqsminuri|Il-villaġġ ta' Khiam, qrib il-belt ta' Nabatieh fir-reġjun ta' Jabal Amil.]] '''Jabal Amil''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: جبل عامل; b'ittri Rumani: ''Jabal ʿĀmil''; spellut ukoll bħala '''Jabal Amel''' u magħruf storikament bħala '''Jabal Amila''') huwa reġjun [[Kultura|kulturali]] u [[Ġeografija|ġeografiku]] fin-Nofsinhar tal-[[Libanu]] assoċjat l-iktar mal-abitanti [[Iżlam|Musulmani]] Xiiti Duwodeċimani. Il-konfini preċiżi tiegħu jvarjaw, iżda ġeneralment jiġi definit bħala l-iżjed reġjun fl-għoli fuq iż-żewġ naħat tax-xmara Litani, bejn il-[[Mediterran|Baħar Mediterran]] fil-Punent u l-widien ta' Wadi al-Taym, Beqaa u Hula fil-Lvant. Huwa maħsub li l-komunità Xiita f'Jabal Amil hija l-eqdem fl-[[Storja|istorja]]. Fis-seklu 10, diversi tribujiet mill-[[Jemen]] b'inklinazzjonijiet Xiiti, inkluż it-tribù ta' 'Amila, kienu stabbilew ruħhom fir-reġjun. Skont it-tradizzjoni orali tat-tribù ta' 'Amili u kitbiet li ġew wara, sieħeb il-profeta Iżlamiku [[Muħammed]] u wieħed li minn kmieni kien jappoġġa lil Ali, Abu Dharr al-Ghifari (li miet fis-651 [[WK|W.K]].), introduċa l-Iżlam Xiit fl-inħawi. Għalkemm dan ir-rakkont jokkorri spiss f'bosta sorsi [[Reliġjon|reliġjużi]], fil-biċċa l-kbira jiġi rrifjutat mid-dinja akkademika, u sorsi storiċi jissuġġerixxu li l-Iżlam Xiit żviluppa l-iktar f'Jabal Amil bejn nofs is-sekli 8 u 10 (750–900). It-tradizzjoni tal-Musulmani Duwodeċimani fin-Nofsinhar tal-Libanu ssostni li t-tribù ta' 'Amila huma l-proġenituri tal-komunità, peress li żammew mal-fazzjoni ta' Ali f'nofs is-seklu 7. == Isem == Isem ir-reġjun oriġina mit-tribù ta' 'Amila, tribù ta' [[Għarab]] li kienu affiljati mar-rejiet klijenti Gassanidi tal-[[Biżantini|Imperu Biżantin]] u li marru jgħixu fir-reġjun u fil-Galilea fil-qrib wara l-ħakmiet Musulmani tas-seklu 7. == Definizzjoni ġeografika == === Deskrizzjonijiet ta' ġeografi Musulmani bikrin === Il-ġeografu tas-seklu 10 minn [[Ġerusalemm]] al-Muqaddasi jiddeskrivi "Jabal Amila" bħala "distrett muntanjuż" li jħares fuq il-Baħar Mediterran u li huwa kkollegat mal-Għolja tal-Libanu. Ir-reġjun kien fih "bosta villaġġi fini" u fawwariet. L-għelieqi tar-reġjun kienu jiddependu fuq ix-xita, u fihom kienu jitkabbru l-għeneb, iż-żebbuġ u [[frott]] ieħor. Ir-reġjun kien is-sors tal-għasel tal-ogħla kwalità fis-[[Sirja]], flimkien ma' dak ta' Ġerusalemm. Jabal Amila, u d-distrett ta' Jabal Jarash lejn ix-Xlokk, fuq in-naħa l-oħra tax-xmara Ġordan, kienu l-ikbar sorsi ta' dħul għal Tiberias, il-[[belt kapitali]] ta' Jund al-Urdunn (id-Distrett tax-xmara Ġordan). Huwa jsemmi li reġjun ieħor ta' artijiet għoljin, bejn [[Tyre]], Sidon u Qadas, kien magħruf bħala "Jabal Siddiqa", minħabba qabar ta' persuna qaddisa fid-distrett li kienu jżuruh bosta pellegrini lokali u uffiċjali Musulmani kull sena. Qadas tissemma wkoll minnu bħala li tagħmel parti minn Jabal Amila. Il-ġeografu minn [[Damasku]] al-Dimashqi ddeskriva Jabal Amila fl-1300 bħala distrett fil-Provinċja ta' Safad li kien ikkaratterizzat minn għelieqi abbundanti bid-dwieli, bis-siġar taż-żebbuġ, bil-ħarrub u bit-terebint, u popolat mill-Musulmani Xiiti Duwodeċimani. Huwa jinnota wkoll id-distretti ġirien tal-artijiet għoljin ta' Jabal Jaba, Jabal Jazin u Jabal Tibnin, li l-abitanti tagħhom kienu wkoll Musulmani Xiiti Duwodeċimani u li l-artijiet tagħhom kien fihom fawwariet, dwieli u siġar tal-frott konsiderevoli. Il-mexxej ta' Hama u l-istudjuż Abu'l-Fida (miet fl-1341) innota li Jabal Amila "jibqa' nieżel sal-kosta saħansitra fin-Nofsinhar sa Tyre u kien jospita l-fortizza ta' Shaqif Arnun (il-Kastell ta' Beaufort). === Definizzjoni moderna === Skont l-istoriku Tamara Chalabi, id-definizzjoni ta' Jabal Amil hija "diffiċli" peress li r-reġjun ma kienx ġeneralment rikonoxxut bħala entità ġeografika jew [[politika]] distinta. Minflok, l-identità tiegħu, u b'estensjoni tagħha d-definizzjoni tiegħu, joriġinaw mill-maġġoranza ta' abitanti Musulmani Xiiti Duwodeċimani tiegħu, li storikament kienu jirreferu għalihom infushom bħala "Amilis". L-istudjuża Marilyn Booth tiddeskriviha bħala "art ta' identità, b'"konfini" kemxejn indefiniti". Fid-definizzjoni ġeneralment aċċettata mill-komunità Musulmana Xiita Duwodeċimana, ir-reġjun ta' Jabal Amil għandu erja ta' madwar 3,000 kilometru kwadru (1,200 mil kwadru) u huwa kkonfinat mix-xmara Awali fit-Tramuntana ta' Sidon, li tissepara l-artijiet għoljin ta' Chouf tal-Għolja tal-Libanu, u l-wied ta' Wadi al-Qarn fin-naħa ta' fuq tal-Galilea lejn in-Nofsinhar. F'din id-definizzjoni, ir-reġjun huwa kkonfinat fil-Punent mill-Baħar Mediterran u fil-Lvant mill-widien ta' Wadi al-Taym, Beqaa u Hula. Ix-xmara Litani taqsam ir-reġjun f'parti tat-Tramuntana u f'parti tan-Nofsinhar. Barra minn hekk, il-parti tan-Nofsinhar hija magħrufa bħala Bilad Bishara. Skont l-istudjuż Chibli Mallat, filwaqt li d-definizzjoni tradizzjonali ta' Jabal Amil tinkludi l-bliet ta' Sidon u Jezzine, definizzjonijiet limitati oħra jeskluduhom, u jqisuhom bħala żoni separati. Id-definizzjoni tradizzjonali tinkludi wkoll partijiet ta' [[Iżrael]] modern, fosthom l-eks villaġġi ta' al-Bassa u al-Khalisa, u l-villaġġi ta' Tarbikha, Qadas, Hunin, al-Nabi Yusha' u Saliha, li l-abitanti tagħhom kienu Musulmani Xiiti Duwodeċimani qabel id-depopolazzjoni tagħhom fil-gwerra tal-[[Palestina]] tal-1948. Fid-definizzjoni tal-ispeċjalista tal-Libanu Elisabeth Picard, il-konfini tat-Tramuntana ta' Jabal Amil huwa ffurmat mix-xmara Zahrani, fin-Nofsinhar ta' Sidon. L-istoriku William Harris jiddefinixxi r-reġjun bħala l-għoljiet fin-Nofsinhar tax-xmara Litani, li "jibqgħu telgħin fin-naħa ta' fuq tal-Galilea". Skont Stefan Winter, ir-reġjun ta' Jabal Amil tradizzjonalment jiġi definit bħala reġjun b'popolazzjoni b'maġġoranza Musulmana Xiita Duwodeċimana, u reġjun tal-artijiet għoljin fix-Xlokk ta' Sidon. Studjuż nattiv prominenti ta' Jabal Amil, Suleiman Dahir, fl-1930 ħareġ bid-definizzjoni bħala żona ferm akbar, li tinkludi Jezzine fl-artijiet għoljin ta' Chouf, [[Baalbek]] fit-Tramuntana tal-wied ta' Beqaa, u l-wied ta' Hula. == Storja == Ir-rakkont storiċi jissuġġerixxu li kien hemm preżenza Xiita f'Jabal Amil sas-seklu 10, bil-wasla ta' tribujiet Xiiti tal-Jemen bħall-Amilah. Madankollu, tradizzjonijiet lokali jsostnu konverżjoni saħansitra iktar bikrija għall-Iżlam Xiita Duwodeċiman bis-saħħa ta' sieħeb tal-profeta Muħammed, Abu Dharr al-Ghifari. Minkejja li jiġi sostnut li dan ir-reġjun huwa l-iżjed ċentru bikri tal-Iżlam Xiit, l-evidenza tindika li Hillah fl-[[Iraq]] kien ċentru prominenti tal-apprendiment reliġjuż għall-istudjużi Amili bikrin (is-sekli 12-14). Kien biss fis-seklu 14, li f'Jabal Amil ġew stabbiliti l-istituzzjonijiet għall-istudjużi u kien hemm żieda fl-għadd ta' studjużi Xiiti. Dan laħaq il-qofol tiegħu fis-sekli 15 u 16, meta Jabal Amil sar iċ-ċentru ewlieni tal-apprendiment Xiit, b'enfasi fuq l-istudji [[Dritt|legali]], [[Lingwa|lingwistiċi]] u [[Reliġjon|reliġjużi]]. Madankollu, sas-seklu 16, fatturi ekonomiċi u politiċi wasslu għal deklin f'dawn l-istituzzjonijiet u għal migrazzjoni tal-massa fost l-istudjużi Amili – b'mod partikolari lejn l-[[Iran]] tas-Safavidi – li damu għal madwar żewġ sekli. Is-Safavidi stiednu lill-istudjużi Xiiti minn Jabal Amil fil-qorti tiegħu biex jilleġitimizzaw it-tmexxija tagħhom fuq il-Persja li fil-biċċa l-kbira kienet [[Iżlam Sunni|Sunnita]] u biex jippromwovu l-konverżjoni lejn l-Iżlam Xiit. B'mod simili bħalma l-Għolja tal-Libanu serviet bħala kenn għall-[[Kristjaneżmu|Kristjani]] fil-Lvant, b'mod partikolari l-[[Maroniti]], kif ukoll id-[[Drużiżmu|Drużi]], Jabal Amil sar refuġju għall-komunitajiet Xiiti, u offra sikurezza relattiva mit-tmexxija u mill-persegwitazzjoni min-naħa tas-Sunniti, speċjalment wara li reġa' kien hemm dominanza Sunnita fil-Lvant wara l-waqgħa tat-tmexxija tal-Franki. == Kastelli tal-Għolja ta' Amel == Il-Kastelli tal-Għolja ta' Amel jinkludu ħames siti ffortifikati fin-Nofsinhar tal-Libanu: il-Kastell ta' Beaufort, il-Kastell ta' Toron, il-Kastell ta' Dubieh, il-Kastell ta' Maron u l-Kastell ta' Chamaa. Dawn il-kastelli nbnew u ġew adattati mill-[[Medjuevu|Medju Evu]] sas-seklu 19, u kienu jiffurmaw parti minn network strateġiku, difensiv u amministrattiv influwenzat mill-ġellieda tal-[[Kruċjata|Kruċjati]], mill-Ajjubidi, mill-Mamluk, mill-[[Imperu Ottoman|Ottomani]] u mill-mexxejja lokali. F'Lulju 2026, il-Kastelli tal-Għolja ta' Amel ġew iddeżinjati bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] u sussegwentement ġew ikklassifikati bħala fil-periklu.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1810/|titlu=Mount Amel Castles|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> == Residenti notevoli == * Al-Hurr al-Amili (1624–1693), studjuż Musulman Xiit Duwodeċiman; * Rammal Hassan Rammal (1951–1991), fiżiku nukleari; * Abd al-Husayn Sharaf al-Din al-Musawi (1872–1957), studjuż Musulman Xiit Duwodeċiman; * Nasif al-Nassar (1749–1781), mexxej Xiit tal-era Ottomana mill-familja El Assaad; * Hassan Nasrallah (1960–2024), Segretarju Ġenerali tal-Hezbollah; * Hassan Kamel Al-Sabbah (1894–1935), xjenzat; * Sheikh Bahaddin al-Amili (1547–1621), [[poeta]] u studjuż Musulman Xiit; * il-familja El Zein; * Sayyid Mohsen al-Amin (1867–1952), studjuż Musulman Xiit Duwodeċiman; * Abdallah al Amin (1946–2023), eks Ministru u Membru tal-Parlament Libaniż. == Referenzi == 1jdj1ud7pr7cbcghppkb59jdxhc76mn 331614 331613 2026-08-20T09:30:22Z Trigcly 17859 /* Kastelli tal-Għolja ta' Amel */ 331614 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Khiam. Nabatieh Governorate. Lebanon..jpg|daqsminuri|Il-villaġġ ta' Khiam, qrib il-belt ta' Nabatieh fir-reġjun ta' Jabal Amil.]] '''Jabal Amil''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: جبل عامل; b'ittri Rumani: ''Jabal ʿĀmil''; spellut ukoll bħala '''Jabal Amel''' u magħruf storikament bħala '''Jabal Amila''') huwa reġjun [[Kultura|kulturali]] u [[Ġeografija|ġeografiku]] fin-Nofsinhar tal-[[Libanu]] assoċjat l-iktar mal-abitanti [[Iżlam|Musulmani]] Xiiti Duwodeċimani. Il-konfini preċiżi tiegħu jvarjaw, iżda ġeneralment jiġi definit bħala l-iżjed reġjun fl-għoli fuq iż-żewġ naħat tax-xmara Litani, bejn il-[[Mediterran|Baħar Mediterran]] fil-Punent u l-widien ta' Wadi al-Taym, Beqaa u Hula fil-Lvant. Huwa maħsub li l-komunità Xiita f'Jabal Amil hija l-eqdem fl-[[Storja|istorja]]. Fis-seklu 10, diversi tribujiet mill-[[Jemen]] b'inklinazzjonijiet Xiiti, inkluż it-tribù ta' 'Amila, kienu stabbilew ruħhom fir-reġjun. Skont it-tradizzjoni orali tat-tribù ta' 'Amili u kitbiet li ġew wara, sieħeb il-profeta Iżlamiku [[Muħammed]] u wieħed li minn kmieni kien jappoġġa lil Ali, Abu Dharr al-Ghifari (li miet fis-651 [[WK|W.K]].), introduċa l-Iżlam Xiit fl-inħawi. Għalkemm dan ir-rakkont jokkorri spiss f'bosta sorsi [[Reliġjon|reliġjużi]], fil-biċċa l-kbira jiġi rrifjutat mid-dinja akkademika, u sorsi storiċi jissuġġerixxu li l-Iżlam Xiit żviluppa l-iktar f'Jabal Amil bejn nofs is-sekli 8 u 10 (750–900). It-tradizzjoni tal-Musulmani Duwodeċimani fin-Nofsinhar tal-Libanu ssostni li t-tribù ta' 'Amila huma l-proġenituri tal-komunità, peress li żammew mal-fazzjoni ta' Ali f'nofs is-seklu 7. == Isem == Isem ir-reġjun oriġina mit-tribù ta' 'Amila, tribù ta' [[Għarab]] li kienu affiljati mar-rejiet klijenti Gassanidi tal-[[Biżantini|Imperu Biżantin]] u li marru jgħixu fir-reġjun u fil-Galilea fil-qrib wara l-ħakmiet Musulmani tas-seklu 7. == Definizzjoni ġeografika == === Deskrizzjonijiet ta' ġeografi Musulmani bikrin === Il-ġeografu tas-seklu 10 minn [[Ġerusalemm]] al-Muqaddasi jiddeskrivi "Jabal Amila" bħala "distrett muntanjuż" li jħares fuq il-Baħar Mediterran u li huwa kkollegat mal-Għolja tal-Libanu. Ir-reġjun kien fih "bosta villaġġi fini" u fawwariet. L-għelieqi tar-reġjun kienu jiddependu fuq ix-xita, u fihom kienu jitkabbru l-għeneb, iż-żebbuġ u [[frott]] ieħor. Ir-reġjun kien is-sors tal-għasel tal-ogħla kwalità fis-[[Sirja]], flimkien ma' dak ta' Ġerusalemm. Jabal Amila, u d-distrett ta' Jabal Jarash lejn ix-Xlokk, fuq in-naħa l-oħra tax-xmara Ġordan, kienu l-ikbar sorsi ta' dħul għal Tiberias, il-[[belt kapitali]] ta' Jund al-Urdunn (id-Distrett tax-xmara Ġordan). Huwa jsemmi li reġjun ieħor ta' artijiet għoljin, bejn [[Tyre]], Sidon u Qadas, kien magħruf bħala "Jabal Siddiqa", minħabba qabar ta' persuna qaddisa fid-distrett li kienu jżuruh bosta pellegrini lokali u uffiċjali Musulmani kull sena. Qadas tissemma wkoll minnu bħala li tagħmel parti minn Jabal Amila. Il-ġeografu minn [[Damasku]] al-Dimashqi ddeskriva Jabal Amila fl-1300 bħala distrett fil-Provinċja ta' Safad li kien ikkaratterizzat minn għelieqi abbundanti bid-dwieli, bis-siġar taż-żebbuġ, bil-ħarrub u bit-terebint, u popolat mill-Musulmani Xiiti Duwodeċimani. Huwa jinnota wkoll id-distretti ġirien tal-artijiet għoljin ta' Jabal Jaba, Jabal Jazin u Jabal Tibnin, li l-abitanti tagħhom kienu wkoll Musulmani Xiiti Duwodeċimani u li l-artijiet tagħhom kien fihom fawwariet, dwieli u siġar tal-frott konsiderevoli. Il-mexxej ta' Hama u l-istudjuż Abu'l-Fida (miet fl-1341) innota li Jabal Amila "jibqa' nieżel sal-kosta saħansitra fin-Nofsinhar sa Tyre u kien jospita l-fortizza ta' Shaqif Arnun (il-Kastell ta' Beaufort). === Definizzjoni moderna === Skont l-istoriku Tamara Chalabi, id-definizzjoni ta' Jabal Amil hija "diffiċli" peress li r-reġjun ma kienx ġeneralment rikonoxxut bħala entità ġeografika jew [[politika]] distinta. Minflok, l-identità tiegħu, u b'estensjoni tagħha d-definizzjoni tiegħu, joriġinaw mill-maġġoranza ta' abitanti Musulmani Xiiti Duwodeċimani tiegħu, li storikament kienu jirreferu għalihom infushom bħala "Amilis". L-istudjuża Marilyn Booth tiddeskriviha bħala "art ta' identità, b'"konfini" kemxejn indefiniti". Fid-definizzjoni ġeneralment aċċettata mill-komunità Musulmana Xiita Duwodeċimana, ir-reġjun ta' Jabal Amil għandu erja ta' madwar 3,000 kilometru kwadru (1,200 mil kwadru) u huwa kkonfinat mix-xmara Awali fit-Tramuntana ta' Sidon, li tissepara l-artijiet għoljin ta' Chouf tal-Għolja tal-Libanu, u l-wied ta' Wadi al-Qarn fin-naħa ta' fuq tal-Galilea lejn in-Nofsinhar. F'din id-definizzjoni, ir-reġjun huwa kkonfinat fil-Punent mill-Baħar Mediterran u fil-Lvant mill-widien ta' Wadi al-Taym, Beqaa u Hula. Ix-xmara Litani taqsam ir-reġjun f'parti tat-Tramuntana u f'parti tan-Nofsinhar. Barra minn hekk, il-parti tan-Nofsinhar hija magħrufa bħala Bilad Bishara. Skont l-istudjuż Chibli Mallat, filwaqt li d-definizzjoni tradizzjonali ta' Jabal Amil tinkludi l-bliet ta' Sidon u Jezzine, definizzjonijiet limitati oħra jeskluduhom, u jqisuhom bħala żoni separati. Id-definizzjoni tradizzjonali tinkludi wkoll partijiet ta' [[Iżrael]] modern, fosthom l-eks villaġġi ta' al-Bassa u al-Khalisa, u l-villaġġi ta' Tarbikha, Qadas, Hunin, al-Nabi Yusha' u Saliha, li l-abitanti tagħhom kienu Musulmani Xiiti Duwodeċimani qabel id-depopolazzjoni tagħhom fil-gwerra tal-[[Palestina]] tal-1948. Fid-definizzjoni tal-ispeċjalista tal-Libanu Elisabeth Picard, il-konfini tat-Tramuntana ta' Jabal Amil huwa ffurmat mix-xmara Zahrani, fin-Nofsinhar ta' Sidon. L-istoriku William Harris jiddefinixxi r-reġjun bħala l-għoljiet fin-Nofsinhar tax-xmara Litani, li "jibqgħu telgħin fin-naħa ta' fuq tal-Galilea". Skont Stefan Winter, ir-reġjun ta' Jabal Amil tradizzjonalment jiġi definit bħala reġjun b'popolazzjoni b'maġġoranza Musulmana Xiita Duwodeċimana, u reġjun tal-artijiet għoljin fix-Xlokk ta' Sidon. Studjuż nattiv prominenti ta' Jabal Amil, Suleiman Dahir, fl-1930 ħareġ bid-definizzjoni bħala żona ferm akbar, li tinkludi Jezzine fl-artijiet għoljin ta' Chouf, [[Baalbek]] fit-Tramuntana tal-wied ta' Beqaa, u l-wied ta' Hula. == Storja == Ir-rakkont storiċi jissuġġerixxu li kien hemm preżenza Xiita f'Jabal Amil sas-seklu 10, bil-wasla ta' tribujiet Xiiti tal-Jemen bħall-Amilah. Madankollu, tradizzjonijiet lokali jsostnu konverżjoni saħansitra iktar bikrija għall-Iżlam Xiita Duwodeċiman bis-saħħa ta' sieħeb tal-profeta Muħammed, Abu Dharr al-Ghifari. Minkejja li jiġi sostnut li dan ir-reġjun huwa l-iżjed ċentru bikri tal-Iżlam Xiit, l-evidenza tindika li Hillah fl-[[Iraq]] kien ċentru prominenti tal-apprendiment reliġjuż għall-istudjużi Amili bikrin (is-sekli 12-14). Kien biss fis-seklu 14, li f'Jabal Amil ġew stabbiliti l-istituzzjonijiet għall-istudjużi u kien hemm żieda fl-għadd ta' studjużi Xiiti. Dan laħaq il-qofol tiegħu fis-sekli 15 u 16, meta Jabal Amil sar iċ-ċentru ewlieni tal-apprendiment Xiit, b'enfasi fuq l-istudji [[Dritt|legali]], [[Lingwa|lingwistiċi]] u [[Reliġjon|reliġjużi]]. Madankollu, sas-seklu 16, fatturi ekonomiċi u politiċi wasslu għal deklin f'dawn l-istituzzjonijiet u għal migrazzjoni tal-massa fost l-istudjużi Amili – b'mod partikolari lejn l-[[Iran]] tas-Safavidi – li damu għal madwar żewġ sekli. Is-Safavidi stiednu lill-istudjużi Xiiti minn Jabal Amil fil-qorti tiegħu biex jilleġitimizzaw it-tmexxija tagħhom fuq il-Persja li fil-biċċa l-kbira kienet [[Iżlam Sunni|Sunnita]] u biex jippromwovu l-konverżjoni lejn l-Iżlam Xiit. B'mod simili bħalma l-Għolja tal-Libanu serviet bħala kenn għall-[[Kristjaneżmu|Kristjani]] fil-Lvant, b'mod partikolari l-[[Maroniti]], kif ukoll id-[[Drużiżmu|Drużi]], Jabal Amil sar refuġju għall-komunitajiet Xiiti, u offra sikurezza relattiva mit-tmexxija u mill-persegwitazzjoni min-naħa tas-Sunniti, speċjalment wara li reġa' kien hemm dominanza Sunnita fil-Lvant wara l-waqgħa tat-tmexxija tal-Franki. == Kastelli tal-Għolja ta' Amel == Il-Kastelli tal-Għolja ta' Amel jinkludu ħames siti ffortifikati fin-Nofsinhar tal-Libanu: il-Kastell ta' Beaufort, il-Kastell ta' Toron, il-Kastell ta' Dubieh, il-Kastell ta' Maron u l-Kastell ta' Chamaa. Dawn il-kastelli nbnew u ġew adattati mill-[[Medjuevu|Medju Evu]] sas-seklu 19, u kienu jiffurmaw parti minn network strateġiku, difensiv u amministrattiv influwenzat mill-ġellieda tal-[[Kruċjata|Kruċjati]], mill-Ajjubidi, mill-Mamluk, mill-[[Imperu Ottoman|Ottomani]] u mill-mexxejja lokali. F'Lulju 2026, il-Kastelli tal-Għolja ta' Amel ġew iddeżinjati bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] u sussegwentement ġew ikklassifikati bħala fil-periklu.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1810/|titlu=Mount Amel Castles|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> <Gallery> File:Beaufort1982.jpg|Beaufort File:Tebnine11.jpg|Toron File:44_قلعة_دوبيه_-_شقرا.jpg|Dubieh File:ChamaaCastle_RomanDeckert22122019.jpg|Chamaa </Gallery> == Residenti notevoli == * Al-Hurr al-Amili (1624–1693), studjuż Musulman Xiit Duwodeċiman; * Rammal Hassan Rammal (1951–1991), fiżiku nukleari; * Abd al-Husayn Sharaf al-Din al-Musawi (1872–1957), studjuż Musulman Xiit Duwodeċiman; * Nasif al-Nassar (1749–1781), mexxej Xiit tal-era Ottomana mill-familja El Assaad; * Hassan Nasrallah (1960–2024), Segretarju Ġenerali tal-Hezbollah; * Hassan Kamel Al-Sabbah (1894–1935), xjenzat; * Sheikh Bahaddin al-Amili (1547–1621), [[poeta]] u studjuż Musulman Xiit; * il-familja El Zein; * Sayyid Mohsen al-Amin (1867–1952), studjuż Musulman Xiit Duwodeċiman; * Abdallah al Amin (1946–2023), eks Ministru u Membru tal-Parlament Libaniż. == Referenzi == l7lhigealcrywbb0vgv6kyjofajv5ws 331615 331614 2026-08-20T09:30:36Z Trigcly 17859 added [[Category:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331615 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Khiam. Nabatieh Governorate. Lebanon..jpg|daqsminuri|Il-villaġġ ta' Khiam, qrib il-belt ta' Nabatieh fir-reġjun ta' Jabal Amil.]] '''Jabal Amil''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: جبل عامل; b'ittri Rumani: ''Jabal ʿĀmil''; spellut ukoll bħala '''Jabal Amel''' u magħruf storikament bħala '''Jabal Amila''') huwa reġjun [[Kultura|kulturali]] u [[Ġeografija|ġeografiku]] fin-Nofsinhar tal-[[Libanu]] assoċjat l-iktar mal-abitanti [[Iżlam|Musulmani]] Xiiti Duwodeċimani. Il-konfini preċiżi tiegħu jvarjaw, iżda ġeneralment jiġi definit bħala l-iżjed reġjun fl-għoli fuq iż-żewġ naħat tax-xmara Litani, bejn il-[[Mediterran|Baħar Mediterran]] fil-Punent u l-widien ta' Wadi al-Taym, Beqaa u Hula fil-Lvant. Huwa maħsub li l-komunità Xiita f'Jabal Amil hija l-eqdem fl-[[Storja|istorja]]. Fis-seklu 10, diversi tribujiet mill-[[Jemen]] b'inklinazzjonijiet Xiiti, inkluż it-tribù ta' 'Amila, kienu stabbilew ruħhom fir-reġjun. Skont it-tradizzjoni orali tat-tribù ta' 'Amili u kitbiet li ġew wara, sieħeb il-profeta Iżlamiku [[Muħammed]] u wieħed li minn kmieni kien jappoġġa lil Ali, Abu Dharr al-Ghifari (li miet fis-651 [[WK|W.K]].), introduċa l-Iżlam Xiit fl-inħawi. Għalkemm dan ir-rakkont jokkorri spiss f'bosta sorsi [[Reliġjon|reliġjużi]], fil-biċċa l-kbira jiġi rrifjutat mid-dinja akkademika, u sorsi storiċi jissuġġerixxu li l-Iżlam Xiit żviluppa l-iktar f'Jabal Amil bejn nofs is-sekli 8 u 10 (750–900). It-tradizzjoni tal-Musulmani Duwodeċimani fin-Nofsinhar tal-Libanu ssostni li t-tribù ta' 'Amila huma l-proġenituri tal-komunità, peress li żammew mal-fazzjoni ta' Ali f'nofs is-seklu 7. == Isem == Isem ir-reġjun oriġina mit-tribù ta' 'Amila, tribù ta' [[Għarab]] li kienu affiljati mar-rejiet klijenti Gassanidi tal-[[Biżantini|Imperu Biżantin]] u li marru jgħixu fir-reġjun u fil-Galilea fil-qrib wara l-ħakmiet Musulmani tas-seklu 7. == Definizzjoni ġeografika == === Deskrizzjonijiet ta' ġeografi Musulmani bikrin === Il-ġeografu tas-seklu 10 minn [[Ġerusalemm]] al-Muqaddasi jiddeskrivi "Jabal Amila" bħala "distrett muntanjuż" li jħares fuq il-Baħar Mediterran u li huwa kkollegat mal-Għolja tal-Libanu. Ir-reġjun kien fih "bosta villaġġi fini" u fawwariet. L-għelieqi tar-reġjun kienu jiddependu fuq ix-xita, u fihom kienu jitkabbru l-għeneb, iż-żebbuġ u [[frott]] ieħor. Ir-reġjun kien is-sors tal-għasel tal-ogħla kwalità fis-[[Sirja]], flimkien ma' dak ta' Ġerusalemm. Jabal Amila, u d-distrett ta' Jabal Jarash lejn ix-Xlokk, fuq in-naħa l-oħra tax-xmara Ġordan, kienu l-ikbar sorsi ta' dħul għal Tiberias, il-[[belt kapitali]] ta' Jund al-Urdunn (id-Distrett tax-xmara Ġordan). Huwa jsemmi li reġjun ieħor ta' artijiet għoljin, bejn [[Tyre]], Sidon u Qadas, kien magħruf bħala "Jabal Siddiqa", minħabba qabar ta' persuna qaddisa fid-distrett li kienu jżuruh bosta pellegrini lokali u uffiċjali Musulmani kull sena. Qadas tissemma wkoll minnu bħala li tagħmel parti minn Jabal Amila. Il-ġeografu minn [[Damasku]] al-Dimashqi ddeskriva Jabal Amila fl-1300 bħala distrett fil-Provinċja ta' Safad li kien ikkaratterizzat minn għelieqi abbundanti bid-dwieli, bis-siġar taż-żebbuġ, bil-ħarrub u bit-terebint, u popolat mill-Musulmani Xiiti Duwodeċimani. Huwa jinnota wkoll id-distretti ġirien tal-artijiet għoljin ta' Jabal Jaba, Jabal Jazin u Jabal Tibnin, li l-abitanti tagħhom kienu wkoll Musulmani Xiiti Duwodeċimani u li l-artijiet tagħhom kien fihom fawwariet, dwieli u siġar tal-frott konsiderevoli. Il-mexxej ta' Hama u l-istudjuż Abu'l-Fida (miet fl-1341) innota li Jabal Amila "jibqa' nieżel sal-kosta saħansitra fin-Nofsinhar sa Tyre u kien jospita l-fortizza ta' Shaqif Arnun (il-Kastell ta' Beaufort). === Definizzjoni moderna === Skont l-istoriku Tamara Chalabi, id-definizzjoni ta' Jabal Amil hija "diffiċli" peress li r-reġjun ma kienx ġeneralment rikonoxxut bħala entità ġeografika jew [[politika]] distinta. Minflok, l-identità tiegħu, u b'estensjoni tagħha d-definizzjoni tiegħu, joriġinaw mill-maġġoranza ta' abitanti Musulmani Xiiti Duwodeċimani tiegħu, li storikament kienu jirreferu għalihom infushom bħala "Amilis". L-istudjuża Marilyn Booth tiddeskriviha bħala "art ta' identità, b'"konfini" kemxejn indefiniti". Fid-definizzjoni ġeneralment aċċettata mill-komunità Musulmana Xiita Duwodeċimana, ir-reġjun ta' Jabal Amil għandu erja ta' madwar 3,000 kilometru kwadru (1,200 mil kwadru) u huwa kkonfinat mix-xmara Awali fit-Tramuntana ta' Sidon, li tissepara l-artijiet għoljin ta' Chouf tal-Għolja tal-Libanu, u l-wied ta' Wadi al-Qarn fin-naħa ta' fuq tal-Galilea lejn in-Nofsinhar. F'din id-definizzjoni, ir-reġjun huwa kkonfinat fil-Punent mill-Baħar Mediterran u fil-Lvant mill-widien ta' Wadi al-Taym, Beqaa u Hula. Ix-xmara Litani taqsam ir-reġjun f'parti tat-Tramuntana u f'parti tan-Nofsinhar. Barra minn hekk, il-parti tan-Nofsinhar hija magħrufa bħala Bilad Bishara. Skont l-istudjuż Chibli Mallat, filwaqt li d-definizzjoni tradizzjonali ta' Jabal Amil tinkludi l-bliet ta' Sidon u Jezzine, definizzjonijiet limitati oħra jeskluduhom, u jqisuhom bħala żoni separati. Id-definizzjoni tradizzjonali tinkludi wkoll partijiet ta' [[Iżrael]] modern, fosthom l-eks villaġġi ta' al-Bassa u al-Khalisa, u l-villaġġi ta' Tarbikha, Qadas, Hunin, al-Nabi Yusha' u Saliha, li l-abitanti tagħhom kienu Musulmani Xiiti Duwodeċimani qabel id-depopolazzjoni tagħhom fil-gwerra tal-[[Palestina]] tal-1948. Fid-definizzjoni tal-ispeċjalista tal-Libanu Elisabeth Picard, il-konfini tat-Tramuntana ta' Jabal Amil huwa ffurmat mix-xmara Zahrani, fin-Nofsinhar ta' Sidon. L-istoriku William Harris jiddefinixxi r-reġjun bħala l-għoljiet fin-Nofsinhar tax-xmara Litani, li "jibqgħu telgħin fin-naħa ta' fuq tal-Galilea". Skont Stefan Winter, ir-reġjun ta' Jabal Amil tradizzjonalment jiġi definit bħala reġjun b'popolazzjoni b'maġġoranza Musulmana Xiita Duwodeċimana, u reġjun tal-artijiet għoljin fix-Xlokk ta' Sidon. Studjuż nattiv prominenti ta' Jabal Amil, Suleiman Dahir, fl-1930 ħareġ bid-definizzjoni bħala żona ferm akbar, li tinkludi Jezzine fl-artijiet għoljin ta' Chouf, [[Baalbek]] fit-Tramuntana tal-wied ta' Beqaa, u l-wied ta' Hula. == Storja == Ir-rakkont storiċi jissuġġerixxu li kien hemm preżenza Xiita f'Jabal Amil sas-seklu 10, bil-wasla ta' tribujiet Xiiti tal-Jemen bħall-Amilah. Madankollu, tradizzjonijiet lokali jsostnu konverżjoni saħansitra iktar bikrija għall-Iżlam Xiita Duwodeċiman bis-saħħa ta' sieħeb tal-profeta Muħammed, Abu Dharr al-Ghifari. Minkejja li jiġi sostnut li dan ir-reġjun huwa l-iżjed ċentru bikri tal-Iżlam Xiit, l-evidenza tindika li Hillah fl-[[Iraq]] kien ċentru prominenti tal-apprendiment reliġjuż għall-istudjużi Amili bikrin (is-sekli 12-14). Kien biss fis-seklu 14, li f'Jabal Amil ġew stabbiliti l-istituzzjonijiet għall-istudjużi u kien hemm żieda fl-għadd ta' studjużi Xiiti. Dan laħaq il-qofol tiegħu fis-sekli 15 u 16, meta Jabal Amil sar iċ-ċentru ewlieni tal-apprendiment Xiit, b'enfasi fuq l-istudji [[Dritt|legali]], [[Lingwa|lingwistiċi]] u [[Reliġjon|reliġjużi]]. Madankollu, sas-seklu 16, fatturi ekonomiċi u politiċi wasslu għal deklin f'dawn l-istituzzjonijiet u għal migrazzjoni tal-massa fost l-istudjużi Amili – b'mod partikolari lejn l-[[Iran]] tas-Safavidi – li damu għal madwar żewġ sekli. Is-Safavidi stiednu lill-istudjużi Xiiti minn Jabal Amil fil-qorti tiegħu biex jilleġitimizzaw it-tmexxija tagħhom fuq il-Persja li fil-biċċa l-kbira kienet [[Iżlam Sunni|Sunnita]] u biex jippromwovu l-konverżjoni lejn l-Iżlam Xiit. B'mod simili bħalma l-Għolja tal-Libanu serviet bħala kenn għall-[[Kristjaneżmu|Kristjani]] fil-Lvant, b'mod partikolari l-[[Maroniti]], kif ukoll id-[[Drużiżmu|Drużi]], Jabal Amil sar refuġju għall-komunitajiet Xiiti, u offra sikurezza relattiva mit-tmexxija u mill-persegwitazzjoni min-naħa tas-Sunniti, speċjalment wara li reġa' kien hemm dominanza Sunnita fil-Lvant wara l-waqgħa tat-tmexxija tal-Franki. == Kastelli tal-Għolja ta' Amel == Il-Kastelli tal-Għolja ta' Amel jinkludu ħames siti ffortifikati fin-Nofsinhar tal-Libanu: il-Kastell ta' Beaufort, il-Kastell ta' Toron, il-Kastell ta' Dubieh, il-Kastell ta' Maron u l-Kastell ta' Chamaa. Dawn il-kastelli nbnew u ġew adattati mill-[[Medjuevu|Medju Evu]] sas-seklu 19, u kienu jiffurmaw parti minn network strateġiku, difensiv u amministrattiv influwenzat mill-ġellieda tal-[[Kruċjata|Kruċjati]], mill-Ajjubidi, mill-Mamluk, mill-[[Imperu Ottoman|Ottomani]] u mill-mexxejja lokali. F'Lulju 2026, il-Kastelli tal-Għolja ta' Amel ġew iddeżinjati bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] u sussegwentement ġew ikklassifikati bħala fil-periklu.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1810/|titlu=Mount Amel Castles|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> <Gallery> File:Beaufort1982.jpg|Beaufort File:Tebnine11.jpg|Toron File:44_قلعة_دوبيه_-_شقرا.jpg|Dubieh File:ChamaaCastle_RomanDeckert22122019.jpg|Chamaa </Gallery> == Residenti notevoli == * Al-Hurr al-Amili (1624–1693), studjuż Musulman Xiit Duwodeċiman; * Rammal Hassan Rammal (1951–1991), fiżiku nukleari; * Abd al-Husayn Sharaf al-Din al-Musawi (1872–1957), studjuż Musulman Xiit Duwodeċiman; * Nasif al-Nassar (1749–1781), mexxej Xiit tal-era Ottomana mill-familja El Assaad; * Hassan Nasrallah (1960–2024), Segretarju Ġenerali tal-Hezbollah; * Hassan Kamel Al-Sabbah (1894–1935), xjenzat; * Sheikh Bahaddin al-Amili (1547–1621), [[poeta]] u studjuż Musulman Xiit; * il-familja El Zein; * Sayyid Mohsen al-Amin (1867–1952), studjuż Musulman Xiit Duwodeċiman; * Abdallah al Amin (1946–2023), eks Ministru u Membru tal-Parlament Libaniż. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] 57jumrnrj5o4i4oib65gdfqry4d456e 331616 331615 2026-08-20T09:30:48Z Trigcly 17859 added [[Category:Siti ta' Wirt Dinji fil-Libanu]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331616 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Khiam. Nabatieh Governorate. Lebanon..jpg|daqsminuri|Il-villaġġ ta' Khiam, qrib il-belt ta' Nabatieh fir-reġjun ta' Jabal Amil.]] '''Jabal Amil''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: جبل عامل; b'ittri Rumani: ''Jabal ʿĀmil''; spellut ukoll bħala '''Jabal Amel''' u magħruf storikament bħala '''Jabal Amila''') huwa reġjun [[Kultura|kulturali]] u [[Ġeografija|ġeografiku]] fin-Nofsinhar tal-[[Libanu]] assoċjat l-iktar mal-abitanti [[Iżlam|Musulmani]] Xiiti Duwodeċimani. Il-konfini preċiżi tiegħu jvarjaw, iżda ġeneralment jiġi definit bħala l-iżjed reġjun fl-għoli fuq iż-żewġ naħat tax-xmara Litani, bejn il-[[Mediterran|Baħar Mediterran]] fil-Punent u l-widien ta' Wadi al-Taym, Beqaa u Hula fil-Lvant. Huwa maħsub li l-komunità Xiita f'Jabal Amil hija l-eqdem fl-[[Storja|istorja]]. Fis-seklu 10, diversi tribujiet mill-[[Jemen]] b'inklinazzjonijiet Xiiti, inkluż it-tribù ta' 'Amila, kienu stabbilew ruħhom fir-reġjun. Skont it-tradizzjoni orali tat-tribù ta' 'Amili u kitbiet li ġew wara, sieħeb il-profeta Iżlamiku [[Muħammed]] u wieħed li minn kmieni kien jappoġġa lil Ali, Abu Dharr al-Ghifari (li miet fis-651 [[WK|W.K]].), introduċa l-Iżlam Xiit fl-inħawi. Għalkemm dan ir-rakkont jokkorri spiss f'bosta sorsi [[Reliġjon|reliġjużi]], fil-biċċa l-kbira jiġi rrifjutat mid-dinja akkademika, u sorsi storiċi jissuġġerixxu li l-Iżlam Xiit żviluppa l-iktar f'Jabal Amil bejn nofs is-sekli 8 u 10 (750–900). It-tradizzjoni tal-Musulmani Duwodeċimani fin-Nofsinhar tal-Libanu ssostni li t-tribù ta' 'Amila huma l-proġenituri tal-komunità, peress li żammew mal-fazzjoni ta' Ali f'nofs is-seklu 7. == Isem == Isem ir-reġjun oriġina mit-tribù ta' 'Amila, tribù ta' [[Għarab]] li kienu affiljati mar-rejiet klijenti Gassanidi tal-[[Biżantini|Imperu Biżantin]] u li marru jgħixu fir-reġjun u fil-Galilea fil-qrib wara l-ħakmiet Musulmani tas-seklu 7. == Definizzjoni ġeografika == === Deskrizzjonijiet ta' ġeografi Musulmani bikrin === Il-ġeografu tas-seklu 10 minn [[Ġerusalemm]] al-Muqaddasi jiddeskrivi "Jabal Amila" bħala "distrett muntanjuż" li jħares fuq il-Baħar Mediterran u li huwa kkollegat mal-Għolja tal-Libanu. Ir-reġjun kien fih "bosta villaġġi fini" u fawwariet. L-għelieqi tar-reġjun kienu jiddependu fuq ix-xita, u fihom kienu jitkabbru l-għeneb, iż-żebbuġ u [[frott]] ieħor. Ir-reġjun kien is-sors tal-għasel tal-ogħla kwalità fis-[[Sirja]], flimkien ma' dak ta' Ġerusalemm. Jabal Amila, u d-distrett ta' Jabal Jarash lejn ix-Xlokk, fuq in-naħa l-oħra tax-xmara Ġordan, kienu l-ikbar sorsi ta' dħul għal Tiberias, il-[[belt kapitali]] ta' Jund al-Urdunn (id-Distrett tax-xmara Ġordan). Huwa jsemmi li reġjun ieħor ta' artijiet għoljin, bejn [[Tyre]], Sidon u Qadas, kien magħruf bħala "Jabal Siddiqa", minħabba qabar ta' persuna qaddisa fid-distrett li kienu jżuruh bosta pellegrini lokali u uffiċjali Musulmani kull sena. Qadas tissemma wkoll minnu bħala li tagħmel parti minn Jabal Amila. Il-ġeografu minn [[Damasku]] al-Dimashqi ddeskriva Jabal Amila fl-1300 bħala distrett fil-Provinċja ta' Safad li kien ikkaratterizzat minn għelieqi abbundanti bid-dwieli, bis-siġar taż-żebbuġ, bil-ħarrub u bit-terebint, u popolat mill-Musulmani Xiiti Duwodeċimani. Huwa jinnota wkoll id-distretti ġirien tal-artijiet għoljin ta' Jabal Jaba, Jabal Jazin u Jabal Tibnin, li l-abitanti tagħhom kienu wkoll Musulmani Xiiti Duwodeċimani u li l-artijiet tagħhom kien fihom fawwariet, dwieli u siġar tal-frott konsiderevoli. Il-mexxej ta' Hama u l-istudjuż Abu'l-Fida (miet fl-1341) innota li Jabal Amila "jibqa' nieżel sal-kosta saħansitra fin-Nofsinhar sa Tyre u kien jospita l-fortizza ta' Shaqif Arnun (il-Kastell ta' Beaufort). === Definizzjoni moderna === Skont l-istoriku Tamara Chalabi, id-definizzjoni ta' Jabal Amil hija "diffiċli" peress li r-reġjun ma kienx ġeneralment rikonoxxut bħala entità ġeografika jew [[politika]] distinta. Minflok, l-identità tiegħu, u b'estensjoni tagħha d-definizzjoni tiegħu, joriġinaw mill-maġġoranza ta' abitanti Musulmani Xiiti Duwodeċimani tiegħu, li storikament kienu jirreferu għalihom infushom bħala "Amilis". L-istudjuża Marilyn Booth tiddeskriviha bħala "art ta' identità, b'"konfini" kemxejn indefiniti". Fid-definizzjoni ġeneralment aċċettata mill-komunità Musulmana Xiita Duwodeċimana, ir-reġjun ta' Jabal Amil għandu erja ta' madwar 3,000 kilometru kwadru (1,200 mil kwadru) u huwa kkonfinat mix-xmara Awali fit-Tramuntana ta' Sidon, li tissepara l-artijiet għoljin ta' Chouf tal-Għolja tal-Libanu, u l-wied ta' Wadi al-Qarn fin-naħa ta' fuq tal-Galilea lejn in-Nofsinhar. F'din id-definizzjoni, ir-reġjun huwa kkonfinat fil-Punent mill-Baħar Mediterran u fil-Lvant mill-widien ta' Wadi al-Taym, Beqaa u Hula. Ix-xmara Litani taqsam ir-reġjun f'parti tat-Tramuntana u f'parti tan-Nofsinhar. Barra minn hekk, il-parti tan-Nofsinhar hija magħrufa bħala Bilad Bishara. Skont l-istudjuż Chibli Mallat, filwaqt li d-definizzjoni tradizzjonali ta' Jabal Amil tinkludi l-bliet ta' Sidon u Jezzine, definizzjonijiet limitati oħra jeskluduhom, u jqisuhom bħala żoni separati. Id-definizzjoni tradizzjonali tinkludi wkoll partijiet ta' [[Iżrael]] modern, fosthom l-eks villaġġi ta' al-Bassa u al-Khalisa, u l-villaġġi ta' Tarbikha, Qadas, Hunin, al-Nabi Yusha' u Saliha, li l-abitanti tagħhom kienu Musulmani Xiiti Duwodeċimani qabel id-depopolazzjoni tagħhom fil-gwerra tal-[[Palestina]] tal-1948. Fid-definizzjoni tal-ispeċjalista tal-Libanu Elisabeth Picard, il-konfini tat-Tramuntana ta' Jabal Amil huwa ffurmat mix-xmara Zahrani, fin-Nofsinhar ta' Sidon. L-istoriku William Harris jiddefinixxi r-reġjun bħala l-għoljiet fin-Nofsinhar tax-xmara Litani, li "jibqgħu telgħin fin-naħa ta' fuq tal-Galilea". Skont Stefan Winter, ir-reġjun ta' Jabal Amil tradizzjonalment jiġi definit bħala reġjun b'popolazzjoni b'maġġoranza Musulmana Xiita Duwodeċimana, u reġjun tal-artijiet għoljin fix-Xlokk ta' Sidon. Studjuż nattiv prominenti ta' Jabal Amil, Suleiman Dahir, fl-1930 ħareġ bid-definizzjoni bħala żona ferm akbar, li tinkludi Jezzine fl-artijiet għoljin ta' Chouf, [[Baalbek]] fit-Tramuntana tal-wied ta' Beqaa, u l-wied ta' Hula. == Storja == Ir-rakkont storiċi jissuġġerixxu li kien hemm preżenza Xiita f'Jabal Amil sas-seklu 10, bil-wasla ta' tribujiet Xiiti tal-Jemen bħall-Amilah. Madankollu, tradizzjonijiet lokali jsostnu konverżjoni saħansitra iktar bikrija għall-Iżlam Xiita Duwodeċiman bis-saħħa ta' sieħeb tal-profeta Muħammed, Abu Dharr al-Ghifari. Minkejja li jiġi sostnut li dan ir-reġjun huwa l-iżjed ċentru bikri tal-Iżlam Xiit, l-evidenza tindika li Hillah fl-[[Iraq]] kien ċentru prominenti tal-apprendiment reliġjuż għall-istudjużi Amili bikrin (is-sekli 12-14). Kien biss fis-seklu 14, li f'Jabal Amil ġew stabbiliti l-istituzzjonijiet għall-istudjużi u kien hemm żieda fl-għadd ta' studjużi Xiiti. Dan laħaq il-qofol tiegħu fis-sekli 15 u 16, meta Jabal Amil sar iċ-ċentru ewlieni tal-apprendiment Xiit, b'enfasi fuq l-istudji [[Dritt|legali]], [[Lingwa|lingwistiċi]] u [[Reliġjon|reliġjużi]]. Madankollu, sas-seklu 16, fatturi ekonomiċi u politiċi wasslu għal deklin f'dawn l-istituzzjonijiet u għal migrazzjoni tal-massa fost l-istudjużi Amili – b'mod partikolari lejn l-[[Iran]] tas-Safavidi – li damu għal madwar żewġ sekli. Is-Safavidi stiednu lill-istudjużi Xiiti minn Jabal Amil fil-qorti tiegħu biex jilleġitimizzaw it-tmexxija tagħhom fuq il-Persja li fil-biċċa l-kbira kienet [[Iżlam Sunni|Sunnita]] u biex jippromwovu l-konverżjoni lejn l-Iżlam Xiit. B'mod simili bħalma l-Għolja tal-Libanu serviet bħala kenn għall-[[Kristjaneżmu|Kristjani]] fil-Lvant, b'mod partikolari l-[[Maroniti]], kif ukoll id-[[Drużiżmu|Drużi]], Jabal Amil sar refuġju għall-komunitajiet Xiiti, u offra sikurezza relattiva mit-tmexxija u mill-persegwitazzjoni min-naħa tas-Sunniti, speċjalment wara li reġa' kien hemm dominanza Sunnita fil-Lvant wara l-waqgħa tat-tmexxija tal-Franki. == Kastelli tal-Għolja ta' Amel == Il-Kastelli tal-Għolja ta' Amel jinkludu ħames siti ffortifikati fin-Nofsinhar tal-Libanu: il-Kastell ta' Beaufort, il-Kastell ta' Toron, il-Kastell ta' Dubieh, il-Kastell ta' Maron u l-Kastell ta' Chamaa. Dawn il-kastelli nbnew u ġew adattati mill-[[Medjuevu|Medju Evu]] sas-seklu 19, u kienu jiffurmaw parti minn network strateġiku, difensiv u amministrattiv influwenzat mill-ġellieda tal-[[Kruċjata|Kruċjati]], mill-Ajjubidi, mill-Mamluk, mill-[[Imperu Ottoman|Ottomani]] u mill-mexxejja lokali. F'Lulju 2026, il-Kastelli tal-Għolja ta' Amel ġew iddeżinjati bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] u sussegwentement ġew ikklassifikati bħala fil-periklu.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1810/|titlu=Mount Amel Castles|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> <Gallery> File:Beaufort1982.jpg|Beaufort File:Tebnine11.jpg|Toron File:44_قلعة_دوبيه_-_شقرا.jpg|Dubieh File:ChamaaCastle_RomanDeckert22122019.jpg|Chamaa </Gallery> == Residenti notevoli == * Al-Hurr al-Amili (1624–1693), studjuż Musulman Xiit Duwodeċiman; * Rammal Hassan Rammal (1951–1991), fiżiku nukleari; * Abd al-Husayn Sharaf al-Din al-Musawi (1872–1957), studjuż Musulman Xiit Duwodeċiman; * Nasif al-Nassar (1749–1781), mexxej Xiit tal-era Ottomana mill-familja El Assaad; * Hassan Nasrallah (1960–2024), Segretarju Ġenerali tal-Hezbollah; * Hassan Kamel Al-Sabbah (1894–1935), xjenzat; * Sheikh Bahaddin al-Amili (1547–1621), [[poeta]] u studjuż Musulman Xiit; * il-familja El Zein; * Sayyid Mohsen al-Amin (1867–1952), studjuż Musulman Xiit Duwodeċiman; * Abdallah al Amin (1946–2023), eks Ministru u Membru tal-Parlament Libaniż. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Libanu]] turk3fo9dht4ol83oz720169uywa0py 331617 331616 2026-08-20T09:31:20Z Trigcly 17859 added [[Category:Kastelli]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331617 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Khiam. Nabatieh Governorate. Lebanon..jpg|daqsminuri|Il-villaġġ ta' Khiam, qrib il-belt ta' Nabatieh fir-reġjun ta' Jabal Amil.]] '''Jabal Amil''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: جبل عامل; b'ittri Rumani: ''Jabal ʿĀmil''; spellut ukoll bħala '''Jabal Amel''' u magħruf storikament bħala '''Jabal Amila''') huwa reġjun [[Kultura|kulturali]] u [[Ġeografija|ġeografiku]] fin-Nofsinhar tal-[[Libanu]] assoċjat l-iktar mal-abitanti [[Iżlam|Musulmani]] Xiiti Duwodeċimani. Il-konfini preċiżi tiegħu jvarjaw, iżda ġeneralment jiġi definit bħala l-iżjed reġjun fl-għoli fuq iż-żewġ naħat tax-xmara Litani, bejn il-[[Mediterran|Baħar Mediterran]] fil-Punent u l-widien ta' Wadi al-Taym, Beqaa u Hula fil-Lvant. Huwa maħsub li l-komunità Xiita f'Jabal Amil hija l-eqdem fl-[[Storja|istorja]]. Fis-seklu 10, diversi tribujiet mill-[[Jemen]] b'inklinazzjonijiet Xiiti, inkluż it-tribù ta' 'Amila, kienu stabbilew ruħhom fir-reġjun. Skont it-tradizzjoni orali tat-tribù ta' 'Amili u kitbiet li ġew wara, sieħeb il-profeta Iżlamiku [[Muħammed]] u wieħed li minn kmieni kien jappoġġa lil Ali, Abu Dharr al-Ghifari (li miet fis-651 [[WK|W.K]].), introduċa l-Iżlam Xiit fl-inħawi. Għalkemm dan ir-rakkont jokkorri spiss f'bosta sorsi [[Reliġjon|reliġjużi]], fil-biċċa l-kbira jiġi rrifjutat mid-dinja akkademika, u sorsi storiċi jissuġġerixxu li l-Iżlam Xiit żviluppa l-iktar f'Jabal Amil bejn nofs is-sekli 8 u 10 (750–900). It-tradizzjoni tal-Musulmani Duwodeċimani fin-Nofsinhar tal-Libanu ssostni li t-tribù ta' 'Amila huma l-proġenituri tal-komunità, peress li żammew mal-fazzjoni ta' Ali f'nofs is-seklu 7. == Isem == Isem ir-reġjun oriġina mit-tribù ta' 'Amila, tribù ta' [[Għarab]] li kienu affiljati mar-rejiet klijenti Gassanidi tal-[[Biżantini|Imperu Biżantin]] u li marru jgħixu fir-reġjun u fil-Galilea fil-qrib wara l-ħakmiet Musulmani tas-seklu 7. == Definizzjoni ġeografika == === Deskrizzjonijiet ta' ġeografi Musulmani bikrin === Il-ġeografu tas-seklu 10 minn [[Ġerusalemm]] al-Muqaddasi jiddeskrivi "Jabal Amila" bħala "distrett muntanjuż" li jħares fuq il-Baħar Mediterran u li huwa kkollegat mal-Għolja tal-Libanu. Ir-reġjun kien fih "bosta villaġġi fini" u fawwariet. L-għelieqi tar-reġjun kienu jiddependu fuq ix-xita, u fihom kienu jitkabbru l-għeneb, iż-żebbuġ u [[frott]] ieħor. Ir-reġjun kien is-sors tal-għasel tal-ogħla kwalità fis-[[Sirja]], flimkien ma' dak ta' Ġerusalemm. Jabal Amila, u d-distrett ta' Jabal Jarash lejn ix-Xlokk, fuq in-naħa l-oħra tax-xmara Ġordan, kienu l-ikbar sorsi ta' dħul għal Tiberias, il-[[belt kapitali]] ta' Jund al-Urdunn (id-Distrett tax-xmara Ġordan). Huwa jsemmi li reġjun ieħor ta' artijiet għoljin, bejn [[Tyre]], Sidon u Qadas, kien magħruf bħala "Jabal Siddiqa", minħabba qabar ta' persuna qaddisa fid-distrett li kienu jżuruh bosta pellegrini lokali u uffiċjali Musulmani kull sena. Qadas tissemma wkoll minnu bħala li tagħmel parti minn Jabal Amila. Il-ġeografu minn [[Damasku]] al-Dimashqi ddeskriva Jabal Amila fl-1300 bħala distrett fil-Provinċja ta' Safad li kien ikkaratterizzat minn għelieqi abbundanti bid-dwieli, bis-siġar taż-żebbuġ, bil-ħarrub u bit-terebint, u popolat mill-Musulmani Xiiti Duwodeċimani. Huwa jinnota wkoll id-distretti ġirien tal-artijiet għoljin ta' Jabal Jaba, Jabal Jazin u Jabal Tibnin, li l-abitanti tagħhom kienu wkoll Musulmani Xiiti Duwodeċimani u li l-artijiet tagħhom kien fihom fawwariet, dwieli u siġar tal-frott konsiderevoli. Il-mexxej ta' Hama u l-istudjuż Abu'l-Fida (miet fl-1341) innota li Jabal Amila "jibqa' nieżel sal-kosta saħansitra fin-Nofsinhar sa Tyre u kien jospita l-fortizza ta' Shaqif Arnun (il-Kastell ta' Beaufort). === Definizzjoni moderna === Skont l-istoriku Tamara Chalabi, id-definizzjoni ta' Jabal Amil hija "diffiċli" peress li r-reġjun ma kienx ġeneralment rikonoxxut bħala entità ġeografika jew [[politika]] distinta. Minflok, l-identità tiegħu, u b'estensjoni tagħha d-definizzjoni tiegħu, joriġinaw mill-maġġoranza ta' abitanti Musulmani Xiiti Duwodeċimani tiegħu, li storikament kienu jirreferu għalihom infushom bħala "Amilis". L-istudjuża Marilyn Booth tiddeskriviha bħala "art ta' identità, b'"konfini" kemxejn indefiniti". Fid-definizzjoni ġeneralment aċċettata mill-komunità Musulmana Xiita Duwodeċimana, ir-reġjun ta' Jabal Amil għandu erja ta' madwar 3,000 kilometru kwadru (1,200 mil kwadru) u huwa kkonfinat mix-xmara Awali fit-Tramuntana ta' Sidon, li tissepara l-artijiet għoljin ta' Chouf tal-Għolja tal-Libanu, u l-wied ta' Wadi al-Qarn fin-naħa ta' fuq tal-Galilea lejn in-Nofsinhar. F'din id-definizzjoni, ir-reġjun huwa kkonfinat fil-Punent mill-Baħar Mediterran u fil-Lvant mill-widien ta' Wadi al-Taym, Beqaa u Hula. Ix-xmara Litani taqsam ir-reġjun f'parti tat-Tramuntana u f'parti tan-Nofsinhar. Barra minn hekk, il-parti tan-Nofsinhar hija magħrufa bħala Bilad Bishara. Skont l-istudjuż Chibli Mallat, filwaqt li d-definizzjoni tradizzjonali ta' Jabal Amil tinkludi l-bliet ta' Sidon u Jezzine, definizzjonijiet limitati oħra jeskluduhom, u jqisuhom bħala żoni separati. Id-definizzjoni tradizzjonali tinkludi wkoll partijiet ta' [[Iżrael]] modern, fosthom l-eks villaġġi ta' al-Bassa u al-Khalisa, u l-villaġġi ta' Tarbikha, Qadas, Hunin, al-Nabi Yusha' u Saliha, li l-abitanti tagħhom kienu Musulmani Xiiti Duwodeċimani qabel id-depopolazzjoni tagħhom fil-gwerra tal-[[Palestina]] tal-1948. Fid-definizzjoni tal-ispeċjalista tal-Libanu Elisabeth Picard, il-konfini tat-Tramuntana ta' Jabal Amil huwa ffurmat mix-xmara Zahrani, fin-Nofsinhar ta' Sidon. L-istoriku William Harris jiddefinixxi r-reġjun bħala l-għoljiet fin-Nofsinhar tax-xmara Litani, li "jibqgħu telgħin fin-naħa ta' fuq tal-Galilea". Skont Stefan Winter, ir-reġjun ta' Jabal Amil tradizzjonalment jiġi definit bħala reġjun b'popolazzjoni b'maġġoranza Musulmana Xiita Duwodeċimana, u reġjun tal-artijiet għoljin fix-Xlokk ta' Sidon. Studjuż nattiv prominenti ta' Jabal Amil, Suleiman Dahir, fl-1930 ħareġ bid-definizzjoni bħala żona ferm akbar, li tinkludi Jezzine fl-artijiet għoljin ta' Chouf, [[Baalbek]] fit-Tramuntana tal-wied ta' Beqaa, u l-wied ta' Hula. == Storja == Ir-rakkont storiċi jissuġġerixxu li kien hemm preżenza Xiita f'Jabal Amil sas-seklu 10, bil-wasla ta' tribujiet Xiiti tal-Jemen bħall-Amilah. Madankollu, tradizzjonijiet lokali jsostnu konverżjoni saħansitra iktar bikrija għall-Iżlam Xiita Duwodeċiman bis-saħħa ta' sieħeb tal-profeta Muħammed, Abu Dharr al-Ghifari. Minkejja li jiġi sostnut li dan ir-reġjun huwa l-iżjed ċentru bikri tal-Iżlam Xiit, l-evidenza tindika li Hillah fl-[[Iraq]] kien ċentru prominenti tal-apprendiment reliġjuż għall-istudjużi Amili bikrin (is-sekli 12-14). Kien biss fis-seklu 14, li f'Jabal Amil ġew stabbiliti l-istituzzjonijiet għall-istudjużi u kien hemm żieda fl-għadd ta' studjużi Xiiti. Dan laħaq il-qofol tiegħu fis-sekli 15 u 16, meta Jabal Amil sar iċ-ċentru ewlieni tal-apprendiment Xiit, b'enfasi fuq l-istudji [[Dritt|legali]], [[Lingwa|lingwistiċi]] u [[Reliġjon|reliġjużi]]. Madankollu, sas-seklu 16, fatturi ekonomiċi u politiċi wasslu għal deklin f'dawn l-istituzzjonijiet u għal migrazzjoni tal-massa fost l-istudjużi Amili – b'mod partikolari lejn l-[[Iran]] tas-Safavidi – li damu għal madwar żewġ sekli. Is-Safavidi stiednu lill-istudjużi Xiiti minn Jabal Amil fil-qorti tiegħu biex jilleġitimizzaw it-tmexxija tagħhom fuq il-Persja li fil-biċċa l-kbira kienet [[Iżlam Sunni|Sunnita]] u biex jippromwovu l-konverżjoni lejn l-Iżlam Xiit. B'mod simili bħalma l-Għolja tal-Libanu serviet bħala kenn għall-[[Kristjaneżmu|Kristjani]] fil-Lvant, b'mod partikolari l-[[Maroniti]], kif ukoll id-[[Drużiżmu|Drużi]], Jabal Amil sar refuġju għall-komunitajiet Xiiti, u offra sikurezza relattiva mit-tmexxija u mill-persegwitazzjoni min-naħa tas-Sunniti, speċjalment wara li reġa' kien hemm dominanza Sunnita fil-Lvant wara l-waqgħa tat-tmexxija tal-Franki. == Kastelli tal-Għolja ta' Amel == Il-Kastelli tal-Għolja ta' Amel jinkludu ħames siti ffortifikati fin-Nofsinhar tal-Libanu: il-Kastell ta' Beaufort, il-Kastell ta' Toron, il-Kastell ta' Dubieh, il-Kastell ta' Maron u l-Kastell ta' Chamaa. Dawn il-kastelli nbnew u ġew adattati mill-[[Medjuevu|Medju Evu]] sas-seklu 19, u kienu jiffurmaw parti minn network strateġiku, difensiv u amministrattiv influwenzat mill-ġellieda tal-[[Kruċjata|Kruċjati]], mill-Ajjubidi, mill-Mamluk, mill-[[Imperu Ottoman|Ottomani]] u mill-mexxejja lokali. F'Lulju 2026, il-Kastelli tal-Għolja ta' Amel ġew iddeżinjati bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] u sussegwentement ġew ikklassifikati bħala fil-periklu.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1810/|titlu=Mount Amel Castles|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> <Gallery> File:Beaufort1982.jpg|Beaufort File:Tebnine11.jpg|Toron File:44_قلعة_دوبيه_-_شقرا.jpg|Dubieh File:ChamaaCastle_RomanDeckert22122019.jpg|Chamaa </Gallery> == Residenti notevoli == * Al-Hurr al-Amili (1624–1693), studjuż Musulman Xiit Duwodeċiman; * Rammal Hassan Rammal (1951–1991), fiżiku nukleari; * Abd al-Husayn Sharaf al-Din al-Musawi (1872–1957), studjuż Musulman Xiit Duwodeċiman; * Nasif al-Nassar (1749–1781), mexxej Xiit tal-era Ottomana mill-familja El Assaad; * Hassan Nasrallah (1960–2024), Segretarju Ġenerali tal-Hezbollah; * Hassan Kamel Al-Sabbah (1894–1935), xjenzat; * Sheikh Bahaddin al-Amili (1547–1621), [[poeta]] u studjuż Musulman Xiit; * il-familja El Zein; * Sayyid Mohsen al-Amin (1867–1952), studjuż Musulman Xiit Duwodeċiman; * Abdallah al Amin (1946–2023), eks Ministru u Membru tal-Parlament Libaniż. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Libanu]] [[Kategorija:Kastelli]] 6mkueoszrxb1y8j0h74lkny295v50o6 331618 331617 2026-08-20T09:31:29Z Trigcly 17859 added [[Category:Libanu]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331618 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Khiam. Nabatieh Governorate. Lebanon..jpg|daqsminuri|Il-villaġġ ta' Khiam, qrib il-belt ta' Nabatieh fir-reġjun ta' Jabal Amil.]] '''Jabal Amil''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: جبل عامل; b'ittri Rumani: ''Jabal ʿĀmil''; spellut ukoll bħala '''Jabal Amel''' u magħruf storikament bħala '''Jabal Amila''') huwa reġjun [[Kultura|kulturali]] u [[Ġeografija|ġeografiku]] fin-Nofsinhar tal-[[Libanu]] assoċjat l-iktar mal-abitanti [[Iżlam|Musulmani]] Xiiti Duwodeċimani. Il-konfini preċiżi tiegħu jvarjaw, iżda ġeneralment jiġi definit bħala l-iżjed reġjun fl-għoli fuq iż-żewġ naħat tax-xmara Litani, bejn il-[[Mediterran|Baħar Mediterran]] fil-Punent u l-widien ta' Wadi al-Taym, Beqaa u Hula fil-Lvant. Huwa maħsub li l-komunità Xiita f'Jabal Amil hija l-eqdem fl-[[Storja|istorja]]. Fis-seklu 10, diversi tribujiet mill-[[Jemen]] b'inklinazzjonijiet Xiiti, inkluż it-tribù ta' 'Amila, kienu stabbilew ruħhom fir-reġjun. Skont it-tradizzjoni orali tat-tribù ta' 'Amili u kitbiet li ġew wara, sieħeb il-profeta Iżlamiku [[Muħammed]] u wieħed li minn kmieni kien jappoġġa lil Ali, Abu Dharr al-Ghifari (li miet fis-651 [[WK|W.K]].), introduċa l-Iżlam Xiit fl-inħawi. Għalkemm dan ir-rakkont jokkorri spiss f'bosta sorsi [[Reliġjon|reliġjużi]], fil-biċċa l-kbira jiġi rrifjutat mid-dinja akkademika, u sorsi storiċi jissuġġerixxu li l-Iżlam Xiit żviluppa l-iktar f'Jabal Amil bejn nofs is-sekli 8 u 10 (750–900). It-tradizzjoni tal-Musulmani Duwodeċimani fin-Nofsinhar tal-Libanu ssostni li t-tribù ta' 'Amila huma l-proġenituri tal-komunità, peress li żammew mal-fazzjoni ta' Ali f'nofs is-seklu 7. == Isem == Isem ir-reġjun oriġina mit-tribù ta' 'Amila, tribù ta' [[Għarab]] li kienu affiljati mar-rejiet klijenti Gassanidi tal-[[Biżantini|Imperu Biżantin]] u li marru jgħixu fir-reġjun u fil-Galilea fil-qrib wara l-ħakmiet Musulmani tas-seklu 7. == Definizzjoni ġeografika == === Deskrizzjonijiet ta' ġeografi Musulmani bikrin === Il-ġeografu tas-seklu 10 minn [[Ġerusalemm]] al-Muqaddasi jiddeskrivi "Jabal Amila" bħala "distrett muntanjuż" li jħares fuq il-Baħar Mediterran u li huwa kkollegat mal-Għolja tal-Libanu. Ir-reġjun kien fih "bosta villaġġi fini" u fawwariet. L-għelieqi tar-reġjun kienu jiddependu fuq ix-xita, u fihom kienu jitkabbru l-għeneb, iż-żebbuġ u [[frott]] ieħor. Ir-reġjun kien is-sors tal-għasel tal-ogħla kwalità fis-[[Sirja]], flimkien ma' dak ta' Ġerusalemm. Jabal Amila, u d-distrett ta' Jabal Jarash lejn ix-Xlokk, fuq in-naħa l-oħra tax-xmara Ġordan, kienu l-ikbar sorsi ta' dħul għal Tiberias, il-[[belt kapitali]] ta' Jund al-Urdunn (id-Distrett tax-xmara Ġordan). Huwa jsemmi li reġjun ieħor ta' artijiet għoljin, bejn [[Tyre]], Sidon u Qadas, kien magħruf bħala "Jabal Siddiqa", minħabba qabar ta' persuna qaddisa fid-distrett li kienu jżuruh bosta pellegrini lokali u uffiċjali Musulmani kull sena. Qadas tissemma wkoll minnu bħala li tagħmel parti minn Jabal Amila. Il-ġeografu minn [[Damasku]] al-Dimashqi ddeskriva Jabal Amila fl-1300 bħala distrett fil-Provinċja ta' Safad li kien ikkaratterizzat minn għelieqi abbundanti bid-dwieli, bis-siġar taż-żebbuġ, bil-ħarrub u bit-terebint, u popolat mill-Musulmani Xiiti Duwodeċimani. Huwa jinnota wkoll id-distretti ġirien tal-artijiet għoljin ta' Jabal Jaba, Jabal Jazin u Jabal Tibnin, li l-abitanti tagħhom kienu wkoll Musulmani Xiiti Duwodeċimani u li l-artijiet tagħhom kien fihom fawwariet, dwieli u siġar tal-frott konsiderevoli. Il-mexxej ta' Hama u l-istudjuż Abu'l-Fida (miet fl-1341) innota li Jabal Amila "jibqa' nieżel sal-kosta saħansitra fin-Nofsinhar sa Tyre u kien jospita l-fortizza ta' Shaqif Arnun (il-Kastell ta' Beaufort). === Definizzjoni moderna === Skont l-istoriku Tamara Chalabi, id-definizzjoni ta' Jabal Amil hija "diffiċli" peress li r-reġjun ma kienx ġeneralment rikonoxxut bħala entità ġeografika jew [[politika]] distinta. Minflok, l-identità tiegħu, u b'estensjoni tagħha d-definizzjoni tiegħu, joriġinaw mill-maġġoranza ta' abitanti Musulmani Xiiti Duwodeċimani tiegħu, li storikament kienu jirreferu għalihom infushom bħala "Amilis". L-istudjuża Marilyn Booth tiddeskriviha bħala "art ta' identità, b'"konfini" kemxejn indefiniti". Fid-definizzjoni ġeneralment aċċettata mill-komunità Musulmana Xiita Duwodeċimana, ir-reġjun ta' Jabal Amil għandu erja ta' madwar 3,000 kilometru kwadru (1,200 mil kwadru) u huwa kkonfinat mix-xmara Awali fit-Tramuntana ta' Sidon, li tissepara l-artijiet għoljin ta' Chouf tal-Għolja tal-Libanu, u l-wied ta' Wadi al-Qarn fin-naħa ta' fuq tal-Galilea lejn in-Nofsinhar. F'din id-definizzjoni, ir-reġjun huwa kkonfinat fil-Punent mill-Baħar Mediterran u fil-Lvant mill-widien ta' Wadi al-Taym, Beqaa u Hula. Ix-xmara Litani taqsam ir-reġjun f'parti tat-Tramuntana u f'parti tan-Nofsinhar. Barra minn hekk, il-parti tan-Nofsinhar hija magħrufa bħala Bilad Bishara. Skont l-istudjuż Chibli Mallat, filwaqt li d-definizzjoni tradizzjonali ta' Jabal Amil tinkludi l-bliet ta' Sidon u Jezzine, definizzjonijiet limitati oħra jeskluduhom, u jqisuhom bħala żoni separati. Id-definizzjoni tradizzjonali tinkludi wkoll partijiet ta' [[Iżrael]] modern, fosthom l-eks villaġġi ta' al-Bassa u al-Khalisa, u l-villaġġi ta' Tarbikha, Qadas, Hunin, al-Nabi Yusha' u Saliha, li l-abitanti tagħhom kienu Musulmani Xiiti Duwodeċimani qabel id-depopolazzjoni tagħhom fil-gwerra tal-[[Palestina]] tal-1948. Fid-definizzjoni tal-ispeċjalista tal-Libanu Elisabeth Picard, il-konfini tat-Tramuntana ta' Jabal Amil huwa ffurmat mix-xmara Zahrani, fin-Nofsinhar ta' Sidon. L-istoriku William Harris jiddefinixxi r-reġjun bħala l-għoljiet fin-Nofsinhar tax-xmara Litani, li "jibqgħu telgħin fin-naħa ta' fuq tal-Galilea". Skont Stefan Winter, ir-reġjun ta' Jabal Amil tradizzjonalment jiġi definit bħala reġjun b'popolazzjoni b'maġġoranza Musulmana Xiita Duwodeċimana, u reġjun tal-artijiet għoljin fix-Xlokk ta' Sidon. Studjuż nattiv prominenti ta' Jabal Amil, Suleiman Dahir, fl-1930 ħareġ bid-definizzjoni bħala żona ferm akbar, li tinkludi Jezzine fl-artijiet għoljin ta' Chouf, [[Baalbek]] fit-Tramuntana tal-wied ta' Beqaa, u l-wied ta' Hula. == Storja == Ir-rakkont storiċi jissuġġerixxu li kien hemm preżenza Xiita f'Jabal Amil sas-seklu 10, bil-wasla ta' tribujiet Xiiti tal-Jemen bħall-Amilah. Madankollu, tradizzjonijiet lokali jsostnu konverżjoni saħansitra iktar bikrija għall-Iżlam Xiita Duwodeċiman bis-saħħa ta' sieħeb tal-profeta Muħammed, Abu Dharr al-Ghifari. Minkejja li jiġi sostnut li dan ir-reġjun huwa l-iżjed ċentru bikri tal-Iżlam Xiit, l-evidenza tindika li Hillah fl-[[Iraq]] kien ċentru prominenti tal-apprendiment reliġjuż għall-istudjużi Amili bikrin (is-sekli 12-14). Kien biss fis-seklu 14, li f'Jabal Amil ġew stabbiliti l-istituzzjonijiet għall-istudjużi u kien hemm żieda fl-għadd ta' studjużi Xiiti. Dan laħaq il-qofol tiegħu fis-sekli 15 u 16, meta Jabal Amil sar iċ-ċentru ewlieni tal-apprendiment Xiit, b'enfasi fuq l-istudji [[Dritt|legali]], [[Lingwa|lingwistiċi]] u [[Reliġjon|reliġjużi]]. Madankollu, sas-seklu 16, fatturi ekonomiċi u politiċi wasslu għal deklin f'dawn l-istituzzjonijiet u għal migrazzjoni tal-massa fost l-istudjużi Amili – b'mod partikolari lejn l-[[Iran]] tas-Safavidi – li damu għal madwar żewġ sekli. Is-Safavidi stiednu lill-istudjużi Xiiti minn Jabal Amil fil-qorti tiegħu biex jilleġitimizzaw it-tmexxija tagħhom fuq il-Persja li fil-biċċa l-kbira kienet [[Iżlam Sunni|Sunnita]] u biex jippromwovu l-konverżjoni lejn l-Iżlam Xiit. B'mod simili bħalma l-Għolja tal-Libanu serviet bħala kenn għall-[[Kristjaneżmu|Kristjani]] fil-Lvant, b'mod partikolari l-[[Maroniti]], kif ukoll id-[[Drużiżmu|Drużi]], Jabal Amil sar refuġju għall-komunitajiet Xiiti, u offra sikurezza relattiva mit-tmexxija u mill-persegwitazzjoni min-naħa tas-Sunniti, speċjalment wara li reġa' kien hemm dominanza Sunnita fil-Lvant wara l-waqgħa tat-tmexxija tal-Franki. == Kastelli tal-Għolja ta' Amel == Il-Kastelli tal-Għolja ta' Amel jinkludu ħames siti ffortifikati fin-Nofsinhar tal-Libanu: il-Kastell ta' Beaufort, il-Kastell ta' Toron, il-Kastell ta' Dubieh, il-Kastell ta' Maron u l-Kastell ta' Chamaa. Dawn il-kastelli nbnew u ġew adattati mill-[[Medjuevu|Medju Evu]] sas-seklu 19, u kienu jiffurmaw parti minn network strateġiku, difensiv u amministrattiv influwenzat mill-ġellieda tal-[[Kruċjata|Kruċjati]], mill-Ajjubidi, mill-Mamluk, mill-[[Imperu Ottoman|Ottomani]] u mill-mexxejja lokali. F'Lulju 2026, il-Kastelli tal-Għolja ta' Amel ġew iddeżinjati bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] u sussegwentement ġew ikklassifikati bħala fil-periklu.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1810/|titlu=Mount Amel Castles|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> <Gallery> File:Beaufort1982.jpg|Beaufort File:Tebnine11.jpg|Toron File:44_قلعة_دوبيه_-_شقرا.jpg|Dubieh File:ChamaaCastle_RomanDeckert22122019.jpg|Chamaa </Gallery> == Residenti notevoli == * Al-Hurr al-Amili (1624–1693), studjuż Musulman Xiit Duwodeċiman; * Rammal Hassan Rammal (1951–1991), fiżiku nukleari; * Abd al-Husayn Sharaf al-Din al-Musawi (1872–1957), studjuż Musulman Xiit Duwodeċiman; * Nasif al-Nassar (1749–1781), mexxej Xiit tal-era Ottomana mill-familja El Assaad; * Hassan Nasrallah (1960–2024), Segretarju Ġenerali tal-Hezbollah; * Hassan Kamel Al-Sabbah (1894–1935), xjenzat; * Sheikh Bahaddin al-Amili (1547–1621), [[poeta]] u studjuż Musulman Xiit; * il-familja El Zein; * Sayyid Mohsen al-Amin (1867–1952), studjuż Musulman Xiit Duwodeċiman; * Abdallah al Amin (1946–2023), eks Ministru u Membru tal-Parlament Libaniż. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Libanu]] [[Kategorija:Kastelli]] [[Kategorija:Libanu]] azfoaqgz9d0de83r1ncsq2fl9cfrsf8 0 34564 331619 2026-08-20T10:26:13Z Trigcly 17859 Kontenut, stampi, kwotazzjonijiet u ħoloq 331619 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Sidi Bou Saïd''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: سيدي بو سعيد) huwa raħal fit-Tramuntana tat-[[Tuneżija]], li jinsab madwar 20 kilometru fil-Grigal tal-[[belt kapitali]], [[Tuneż]]. Isem ir-raħal oriġina mill-figura [[Reliġjon|reliġjuża]] Abu Said al-Baji, u qabel kien magħruf bħala Jabel el-Menar. Ir-raħal huwa destinazzjoni turistika popolari, u huwa magħruf għall-arkitettura distintiva bl-[[abjad]] u bil-[[Ikħal|blu]]. Ir-raħal huwa aċċessibbli bil-linja ferrovjarja TGM, li topera minn Tuneż għal La Marsa. Ir-raħal tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] f'Lulju 2026, peress li ġie rikonoxxut għall-armonija arkitettonika, il-wirt spiritwali u l-karattru kostali [[Mediterran|Mediterranju]] tiegħu.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1769/|titlu=Village of Sidi Bou Sa&iuml;d|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == [[Storja]] == Abu Said Ibn Khalaf Yahya al-Tamimi al-Beji wasal fir-raħal ta' Jabal el-Menar u stabbilixxa santwarju hemmhekk fis-seklu 12 jew 13 [[WK|W.K]]. Wara [[Mewt|mewtu]] fl-1231, huwa ndifen fis-sit. Fis-seklu 18, ċittadini għonja mill-Bejlik ta' Tuneż bnew ir-residenzi tagħhom f'Sidi Bou Said. Matul is-snin 20 tas-seklu 20, Rodolphe d'Erlanger wassal biex ir-raħal isir popolari bis-saħħa tal-użu tal-[[Lewn|ilwien]] bi skema ta' abjad u blu. L-eks residenza tiegħu, Ennejma Ezzahra, issa saret [[mużew]] bi strumenti [[Mużika|mużikali]] u tospita kunċerti tal-mużika klassika u [[Għarab|Għarbija]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.mychakchouka.com/sidi-bou-said-myths-and-truths-blue-and-white|titlu=The True Origin of Sidi Bou Saïd’s Blue and White|kunjom=Ali|isem=Safouane Ben Haj|data=2025-10-07|sit=My Chakchouka|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Sidi Bou Said ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".<ref name=":0" /> == Sfidi reċenti == F'Jannar 2026, Sidi Bou Saïd esperjenza xita rekord li qatt ma niżlet bħalha fl-aħħar 70 sena (kważi 300 millimetru fi 48 siegħa skont xi rapporti), u din wasslet għal ċedimenti tal-art u l-ħolqien ta' xquq fil-ġnub fraġli tal-għoljiet tal-madwar. L-awtoritajiet evakwaw diversi proprjetajiet, għamlu restrizzjonijiet fuq l-użu ta' vetturi tqal, u bdew jagħmlu sforzi ta' stabbilizzazzjoni. Il-President Kais Saied żar iż-żoni milquta biex jivvaluta l-ħsara u saħaq fuq il-preservazzjoni fit-tul. L-esperti attribwew iż-żieda fir-riskju lill-[[ġeoloġija]] prekarja tar-raħal flimkien mal-pressjoni urbana u t-[[tibdil fil-klima]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/01/tunisias-famed-blue-and-white-village-threatened-after-record-rains|titlu=Tunisia's famed blue-and-white village threatened after record rains - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012|sit=www.al-monitor.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == Nies notevoli == Ir-raħal ta' Sidi Bou Said ilu jattira lit-turisti u lill-intellettwali. Fost ir-residenti jew il-viżitaturi notevoli tar-raħal insibu l-okkultist Aleister Crowley u l-pitturi Paul Klee, Gustave-Henri Jossot, August Macke u Louis Moillet. L-artisti Tuneżini assoċjati mal-École de Tunis, bħal Yahia Turki, Brahim Dhahak u Ammar Farhat, ġew assoċjati wkoll mar-raħal. Il-filosfu [[Franza|Franċiż]] [[Michel Foucault]] għex f'Sidi Bou Said hu u jgħallem fl-Università ta' Tuneż, u l-awtur André Gide kien sid ta' dar fir-raħal. L-eks President Tuneżin Beji Caid Essebsi twieled f'Sidi Bou Said, l-istess bħar-reġista tal-films Moufida Tlatli. Id-disinjatur tal-[[moda]] Azzedine Alaïa kellu residenza fir-raħal, li issa saret gallerija tal-[[arti]]. Il-[[kantant]] Franċiż Patrick Bruel isemmi lil Sidi Bou Said u l-Café des Délices fil-kanzunetta tiegħu ''Au Café des Délices'' fl-album tal-1999 ''Juste Avant''. == Attrazzjonijiet u turiżmu == Sidi Bou Saïd għadu waħda mill-iktar destinazzjonijiet fit-Tuneżija li jżuruha nies, u jattira folol kbar minħabba t-toroq fotoġeniċi bl-abjad u bil-blu, il-ħitan miksijin bil-bougainvillea u l-veduti panoramiċi fuq il-Golf ta' Tuneż u l-Baħar Mediterran. L-attrazzjonijiet ewlenin jinkludu: * '''Café des Nattes''' (Place des Nattes), kafetterija storika famuża għat-te tan-nagħniegħ servut bil-prinjoli. * '''Café des Délices''', imperreċ mal-irdumijiet b'veduti tal-baħar. * '''Dar Ennejma Ezzahra''' (Palazz tal-Baruni d'Erlanger), mużew u post tal-kunċerti tal-mużika Għarbija u Mediterranja, b'kollezzjoni ta' strumenti storiċi. * '''Dar El Annabi''', dar Tuneżina tradizzjonali ppreservata u kkonvertita f'mużew li juri l-[[ħajja]] domestika u l-arkitettura lokali. * Bosta galleriji tal-arti (bħal Galerie A. Gorgi) b'xogħlijiet Tuneżini kontemporanji, ħwienet tal-[[Artiġjan|artiġjani]] li jbigħu l-artiġjanat. * Aċċess fil-qrib għas-siti [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] ta' [[Kartaġni]]. Wieħed jasal fir-raħal faċilment bil-linja ferrovjarja TGM minn Tuneż. It-turiżmu jikkontribwixxi b'mod sinifikanti għall-ekonomija lokali minkejja xi pressjoni [[Ambjent (bijoloġija)|ambjentali]] okkażjonali. == Gallerija == o8v7te8jdtucuwrsyo10y48iufhxn6e 331620 331619 2026-08-20T10:27:57Z Trigcly 17859 /* Gallerija */ 331620 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Sidi Bou Saïd''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: سيدي بو سعيد) huwa raħal fit-Tramuntana tat-[[Tuneżija]], li jinsab madwar 20 kilometru fil-Grigal tal-[[belt kapitali]], [[Tuneż]]. Isem ir-raħal oriġina mill-figura [[Reliġjon|reliġjuża]] Abu Said al-Baji, u qabel kien magħruf bħala Jabel el-Menar. Ir-raħal huwa destinazzjoni turistika popolari, u huwa magħruf għall-arkitettura distintiva bl-[[abjad]] u bil-[[Ikħal|blu]]. Ir-raħal huwa aċċessibbli bil-linja ferrovjarja TGM, li topera minn Tuneż għal La Marsa. Ir-raħal tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] f'Lulju 2026, peress li ġie rikonoxxut għall-armonija arkitettonika, il-wirt spiritwali u l-karattru kostali [[Mediterran|Mediterranju]] tiegħu.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1769/|titlu=Village of Sidi Bou Sa&iuml;d|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == [[Storja]] == Abu Said Ibn Khalaf Yahya al-Tamimi al-Beji wasal fir-raħal ta' Jabal el-Menar u stabbilixxa santwarju hemmhekk fis-seklu 12 jew 13 [[WK|W.K]]. Wara [[Mewt|mewtu]] fl-1231, huwa ndifen fis-sit. Fis-seklu 18, ċittadini għonja mill-Bejlik ta' Tuneż bnew ir-residenzi tagħhom f'Sidi Bou Said. Matul is-snin 20 tas-seklu 20, Rodolphe d'Erlanger wassal biex ir-raħal isir popolari bis-saħħa tal-użu tal-[[Lewn|ilwien]] bi skema ta' abjad u blu. L-eks residenza tiegħu, Ennejma Ezzahra, issa saret [[mużew]] bi strumenti [[Mużika|mużikali]] u tospita kunċerti tal-mużika klassika u [[Għarab|Għarbija]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.mychakchouka.com/sidi-bou-said-myths-and-truths-blue-and-white|titlu=The True Origin of Sidi Bou Saïd’s Blue and White|kunjom=Ali|isem=Safouane Ben Haj|data=2025-10-07|sit=My Chakchouka|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Sidi Bou Said ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".<ref name=":0" /> == Sfidi reċenti == F'Jannar 2026, Sidi Bou Saïd esperjenza xita rekord li qatt ma niżlet bħalha fl-aħħar 70 sena (kważi 300 millimetru fi 48 siegħa skont xi rapporti), u din wasslet għal ċedimenti tal-art u l-ħolqien ta' xquq fil-ġnub fraġli tal-għoljiet tal-madwar. L-awtoritajiet evakwaw diversi proprjetajiet, għamlu restrizzjonijiet fuq l-użu ta' vetturi tqal, u bdew jagħmlu sforzi ta' stabbilizzazzjoni. Il-President Kais Saied żar iż-żoni milquta biex jivvaluta l-ħsara u saħaq fuq il-preservazzjoni fit-tul. L-esperti attribwew iż-żieda fir-riskju lill-[[ġeoloġija]] prekarja tar-raħal flimkien mal-pressjoni urbana u t-[[tibdil fil-klima]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/01/tunisias-famed-blue-and-white-village-threatened-after-record-rains|titlu=Tunisia's famed blue-and-white village threatened after record rains - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012|sit=www.al-monitor.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == Nies notevoli == Ir-raħal ta' Sidi Bou Said ilu jattira lit-turisti u lill-intellettwali. Fost ir-residenti jew il-viżitaturi notevoli tar-raħal insibu l-okkultist Aleister Crowley u l-pitturi Paul Klee, Gustave-Henri Jossot, August Macke u Louis Moillet. L-artisti Tuneżini assoċjati mal-École de Tunis, bħal Yahia Turki, Brahim Dhahak u Ammar Farhat, ġew assoċjati wkoll mar-raħal. Il-filosfu [[Franza|Franċiż]] [[Michel Foucault]] għex f'Sidi Bou Said hu u jgħallem fl-Università ta' Tuneż, u l-awtur André Gide kien sid ta' dar fir-raħal. L-eks President Tuneżin Beji Caid Essebsi twieled f'Sidi Bou Said, l-istess bħar-reġista tal-films Moufida Tlatli. Id-disinjatur tal-[[moda]] Azzedine Alaïa kellu residenza fir-raħal, li issa saret gallerija tal-[[arti]]. Il-[[kantant]] Franċiż Patrick Bruel isemmi lil Sidi Bou Said u l-Café des Délices fil-kanzunetta tiegħu ''Au Café des Délices'' fl-album tal-1999 ''Juste Avant''. == Attrazzjonijiet u turiżmu == Sidi Bou Saïd għadu waħda mill-iktar destinazzjonijiet fit-Tuneżija li jżuruha nies, u jattira folol kbar minħabba t-toroq fotoġeniċi bl-abjad u bil-blu, il-ħitan miksijin bil-bougainvillea u l-veduti panoramiċi fuq il-Golf ta' Tuneż u l-Baħar Mediterran. L-attrazzjonijiet ewlenin jinkludu: * '''Café des Nattes''' (Place des Nattes), kafetterija storika famuża għat-te tan-nagħniegħ servut bil-prinjoli. * '''Café des Délices''', imperreċ mal-irdumijiet b'veduti tal-baħar. * '''Dar Ennejma Ezzahra''' (Palazz tal-Baruni d'Erlanger), mużew u post tal-kunċerti tal-mużika Għarbija u Mediterranja, b'kollezzjoni ta' strumenti storiċi. * '''Dar El Annabi''', dar Tuneżina tradizzjonali ppreservata u kkonvertita f'mużew li juri l-[[ħajja]] domestika u l-arkitettura lokali. * Bosta galleriji tal-arti (bħal Galerie A. Gorgi) b'xogħlijiet Tuneżini kontemporanji, ħwienet tal-[[Artiġjan|artiġjani]] li jbigħu l-artiġjanat. * Aċċess fil-qrib għas-siti [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] ta' [[Kartaġni]]. Wieħed jasal fir-raħal faċilment bil-linja ferrovjarja TGM minn Tuneż. It-turiżmu jikkontribwixxi b'mod sinifikanti għall-ekonomija lokali minkejja xi pressjoni [[Ambjent (bijoloġija)|ambjentali]] okkażjonali. == Gallerija == <gallery> File:Sidi Bou Said - Cafe de delices.jpg|Cafe de delice and coast view File:Carthage Palace from Sidi Bou Said.jpg|Carthage Palace from Sidi Bou Said File:Sidi Bou Said 2007.JPG|Typical street with white walls and blue window shades File:SidBS (47).JPG|Café de Nattes and souvenir shops File:Cafe des delices in Sidi Bou Said.jpg|Café des Délices at night File:Graffiti à Sidi Bousaid.jpg|Graffiti in Sidi Bou Said File:Gulf of Tunis by night.jpg|Gulf of Tunis by night File:Sidi bousaid 2.jpg|Sidi Bou Said in cloudy weather File:Sidi Bou Said 01.jpg|Sidi Bou Said road File:Sidi Bou Said at night.jpg|Sidi Bou Said at night File:Sidi Bou Said(js)1.jpg|People and tourists in Sidi Bou Said File:Sidi Bou Said, Carthage, Tunisia - panoramio (8).jpg|Sea and mountain view from Sidi Bou Said File:TGM Sidi Bou Kassus.jpg|TGM in Sidi Bou Said File:SidiBouSiid.jpg| </gallery> hsm49x57vtfsfd8qhsyup03h0crtlua 331621 331620 2026-08-20T10:30:36Z Trigcly 17859 /* Gallerija */ 331621 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Sidi Bou Saïd''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: سيدي بو سعيد) huwa raħal fit-Tramuntana tat-[[Tuneżija]], li jinsab madwar 20 kilometru fil-Grigal tal-[[belt kapitali]], [[Tuneż]]. Isem ir-raħal oriġina mill-figura [[Reliġjon|reliġjuża]] Abu Said al-Baji, u qabel kien magħruf bħala Jabel el-Menar. Ir-raħal huwa destinazzjoni turistika popolari, u huwa magħruf għall-arkitettura distintiva bl-[[abjad]] u bil-[[Ikħal|blu]]. Ir-raħal huwa aċċessibbli bil-linja ferrovjarja TGM, li topera minn Tuneż għal La Marsa. Ir-raħal tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] f'Lulju 2026, peress li ġie rikonoxxut għall-armonija arkitettonika, il-wirt spiritwali u l-karattru kostali [[Mediterran|Mediterranju]] tiegħu.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1769/|titlu=Village of Sidi Bou Sa&iuml;d|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == [[Storja]] == Abu Said Ibn Khalaf Yahya al-Tamimi al-Beji wasal fir-raħal ta' Jabal el-Menar u stabbilixxa santwarju hemmhekk fis-seklu 12 jew 13 [[WK|W.K]]. Wara [[Mewt|mewtu]] fl-1231, huwa ndifen fis-sit. Fis-seklu 18, ċittadini għonja mill-Bejlik ta' Tuneż bnew ir-residenzi tagħhom f'Sidi Bou Said. Matul is-snin 20 tas-seklu 20, Rodolphe d'Erlanger wassal biex ir-raħal isir popolari bis-saħħa tal-użu tal-[[Lewn|ilwien]] bi skema ta' abjad u blu. L-eks residenza tiegħu, Ennejma Ezzahra, issa saret [[mużew]] bi strumenti [[Mużika|mużikali]] u tospita kunċerti tal-mużika klassika u [[Għarab|Għarbija]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.mychakchouka.com/sidi-bou-said-myths-and-truths-blue-and-white|titlu=The True Origin of Sidi Bou Saïd’s Blue and White|kunjom=Ali|isem=Safouane Ben Haj|data=2025-10-07|sit=My Chakchouka|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Sidi Bou Said ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".<ref name=":0" /> == Sfidi reċenti == F'Jannar 2026, Sidi Bou Saïd esperjenza xita rekord li qatt ma niżlet bħalha fl-aħħar 70 sena (kważi 300 millimetru fi 48 siegħa skont xi rapporti), u din wasslet għal ċedimenti tal-art u l-ħolqien ta' xquq fil-ġnub fraġli tal-għoljiet tal-madwar. L-awtoritajiet evakwaw diversi proprjetajiet, għamlu restrizzjonijiet fuq l-użu ta' vetturi tqal, u bdew jagħmlu sforzi ta' stabbilizzazzjoni. Il-President Kais Saied żar iż-żoni milquta biex jivvaluta l-ħsara u saħaq fuq il-preservazzjoni fit-tul. L-esperti attribwew iż-żieda fir-riskju lill-[[ġeoloġija]] prekarja tar-raħal flimkien mal-pressjoni urbana u t-[[tibdil fil-klima]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/01/tunisias-famed-blue-and-white-village-threatened-after-record-rains|titlu=Tunisia's famed blue-and-white village threatened after record rains - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012|sit=www.al-monitor.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == Nies notevoli == Ir-raħal ta' Sidi Bou Said ilu jattira lit-turisti u lill-intellettwali. Fost ir-residenti jew il-viżitaturi notevoli tar-raħal insibu l-okkultist Aleister Crowley u l-pitturi Paul Klee, Gustave-Henri Jossot, August Macke u Louis Moillet. L-artisti Tuneżini assoċjati mal-École de Tunis, bħal Yahia Turki, Brahim Dhahak u Ammar Farhat, ġew assoċjati wkoll mar-raħal. Il-filosfu [[Franza|Franċiż]] [[Michel Foucault]] għex f'Sidi Bou Said hu u jgħallem fl-Università ta' Tuneż, u l-awtur André Gide kien sid ta' dar fir-raħal. L-eks President Tuneżin Beji Caid Essebsi twieled f'Sidi Bou Said, l-istess bħar-reġista tal-films Moufida Tlatli. Id-disinjatur tal-[[moda]] Azzedine Alaïa kellu residenza fir-raħal, li issa saret gallerija tal-[[arti]]. Il-[[kantant]] Franċiż Patrick Bruel isemmi lil Sidi Bou Said u l-Café des Délices fil-kanzunetta tiegħu ''Au Café des Délices'' fl-album tal-1999 ''Juste Avant''. == Attrazzjonijiet u turiżmu == Sidi Bou Saïd għadu waħda mill-iktar destinazzjonijiet fit-Tuneżija li jżuruha nies, u jattira folol kbar minħabba t-toroq fotoġeniċi bl-abjad u bil-blu, il-ħitan miksijin bil-bougainvillea u l-veduti panoramiċi fuq il-Golf ta' Tuneż u l-Baħar Mediterran. L-attrazzjonijiet ewlenin jinkludu: * '''Café des Nattes''' (Place des Nattes), kafetterija storika famuża għat-te tan-nagħniegħ servut bil-prinjoli. * '''Café des Délices''', imperreċ mal-irdumijiet b'veduti tal-baħar. * '''Dar Ennejma Ezzahra''' (Palazz tal-Baruni d'Erlanger), mużew u post tal-kunċerti tal-mużika Għarbija u Mediterranja, b'kollezzjoni ta' strumenti storiċi. * '''Dar El Annabi''', dar Tuneżina tradizzjonali ppreservata u kkonvertita f'mużew li juri l-[[ħajja]] domestika u l-arkitettura lokali. * Bosta galleriji tal-arti (bħal Galerie A. Gorgi) b'xogħlijiet Tuneżini kontemporanji, ħwienet tal-[[Artiġjan|artiġjani]] li jbigħu l-artiġjanat. * Aċċess fil-qrib għas-siti [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] ta' [[Kartaġni]]. Wieħed jasal fir-raħal faċilment bil-linja ferrovjarja TGM minn Tuneż. It-turiżmu jikkontribwixxi b'mod sinifikanti għall-ekonomija lokali minkejja xi pressjoni [[Ambjent (bijoloġija)|ambjentali]] okkażjonali. == Gallerija == <gallery> File:Sidi Bou Said - Cafe de delices.jpg|Cafe de delice u veduta tal-kosta. File:Carthage Palace from Sidi Bou Said.jpg|Il-Palazz ta' Kartaġni minn Sidi Bou Said. File:SidBS (47).JPG|Café de Nattes u l-ħwienet tal-artiġjanat lokali. File:Cafe des delices in Sidi Bou Said.jpg|Café des Délices billejl. File:Graffiti à Sidi Bousaid.jpg|Graffiti f' Sidi Bou Said. File:Gulf of Tunis by night.jpg|Il-Golf ta' Tuneż billejl. File:Sidi bousaid 2.jpg|Sidi Bou Said b'temp imsaħħab. File:Sidi Bou Said 01.jpg|Triq f'Sidi Bou Said. File:Sidi Bou Said at night.jpg|Sidi Bou Said billejl. File:Sidi Bou Said(js)1.jpg|Nies lokali u turisti f'Sidi Bou Said. File:Sidi Bou Said, Carthage, Tunisia - panoramio (8).jpg|Veduta tal-baħar u tal-muntanji fl-isfond minn Sidi Bou Said. File:TGM Sidi Bou Kassus.jpg|TGM f'Sidi Bou Said. File:SidiBouSiid.jpg| </gallery> kpimg6z1yi6qyg1zvk8612tee4j3tyg 331622 331621 2026-08-20T10:30:55Z Trigcly 17859 /* Gallerija */ 331622 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Sidi Bou Saïd''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: سيدي بو سعيد) huwa raħal fit-Tramuntana tat-[[Tuneżija]], li jinsab madwar 20 kilometru fil-Grigal tal-[[belt kapitali]], [[Tuneż]]. Isem ir-raħal oriġina mill-figura [[Reliġjon|reliġjuża]] Abu Said al-Baji, u qabel kien magħruf bħala Jabel el-Menar. Ir-raħal huwa destinazzjoni turistika popolari, u huwa magħruf għall-arkitettura distintiva bl-[[abjad]] u bil-[[Ikħal|blu]]. Ir-raħal huwa aċċessibbli bil-linja ferrovjarja TGM, li topera minn Tuneż għal La Marsa. Ir-raħal tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] f'Lulju 2026, peress li ġie rikonoxxut għall-armonija arkitettonika, il-wirt spiritwali u l-karattru kostali [[Mediterran|Mediterranju]] tiegħu.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1769/|titlu=Village of Sidi Bou Sa&iuml;d|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == [[Storja]] == Abu Said Ibn Khalaf Yahya al-Tamimi al-Beji wasal fir-raħal ta' Jabal el-Menar u stabbilixxa santwarju hemmhekk fis-seklu 12 jew 13 [[WK|W.K]]. Wara [[Mewt|mewtu]] fl-1231, huwa ndifen fis-sit. Fis-seklu 18, ċittadini għonja mill-Bejlik ta' Tuneż bnew ir-residenzi tagħhom f'Sidi Bou Said. Matul is-snin 20 tas-seklu 20, Rodolphe d'Erlanger wassal biex ir-raħal isir popolari bis-saħħa tal-użu tal-[[Lewn|ilwien]] bi skema ta' abjad u blu. L-eks residenza tiegħu, Ennejma Ezzahra, issa saret [[mużew]] bi strumenti [[Mużika|mużikali]] u tospita kunċerti tal-mużika klassika u [[Għarab|Għarbija]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.mychakchouka.com/sidi-bou-said-myths-and-truths-blue-and-white|titlu=The True Origin of Sidi Bou Saïd’s Blue and White|kunjom=Ali|isem=Safouane Ben Haj|data=2025-10-07|sit=My Chakchouka|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Sidi Bou Said ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".<ref name=":0" /> == Sfidi reċenti == F'Jannar 2026, Sidi Bou Saïd esperjenza xita rekord li qatt ma niżlet bħalha fl-aħħar 70 sena (kważi 300 millimetru fi 48 siegħa skont xi rapporti), u din wasslet għal ċedimenti tal-art u l-ħolqien ta' xquq fil-ġnub fraġli tal-għoljiet tal-madwar. L-awtoritajiet evakwaw diversi proprjetajiet, għamlu restrizzjonijiet fuq l-użu ta' vetturi tqal, u bdew jagħmlu sforzi ta' stabbilizzazzjoni. Il-President Kais Saied żar iż-żoni milquta biex jivvaluta l-ħsara u saħaq fuq il-preservazzjoni fit-tul. L-esperti attribwew iż-żieda fir-riskju lill-[[ġeoloġija]] prekarja tar-raħal flimkien mal-pressjoni urbana u t-[[tibdil fil-klima]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/01/tunisias-famed-blue-and-white-village-threatened-after-record-rains|titlu=Tunisia's famed blue-and-white village threatened after record rains - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012|sit=www.al-monitor.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == Nies notevoli == Ir-raħal ta' Sidi Bou Said ilu jattira lit-turisti u lill-intellettwali. Fost ir-residenti jew il-viżitaturi notevoli tar-raħal insibu l-okkultist Aleister Crowley u l-pitturi Paul Klee, Gustave-Henri Jossot, August Macke u Louis Moillet. L-artisti Tuneżini assoċjati mal-École de Tunis, bħal Yahia Turki, Brahim Dhahak u Ammar Farhat, ġew assoċjati wkoll mar-raħal. Il-filosfu [[Franza|Franċiż]] [[Michel Foucault]] għex f'Sidi Bou Said hu u jgħallem fl-Università ta' Tuneż, u l-awtur André Gide kien sid ta' dar fir-raħal. L-eks President Tuneżin Beji Caid Essebsi twieled f'Sidi Bou Said, l-istess bħar-reġista tal-films Moufida Tlatli. Id-disinjatur tal-[[moda]] Azzedine Alaïa kellu residenza fir-raħal, li issa saret gallerija tal-[[arti]]. Il-[[kantant]] Franċiż Patrick Bruel isemmi lil Sidi Bou Said u l-Café des Délices fil-kanzunetta tiegħu ''Au Café des Délices'' fl-album tal-1999 ''Juste Avant''. == Attrazzjonijiet u turiżmu == Sidi Bou Saïd għadu waħda mill-iktar destinazzjonijiet fit-Tuneżija li jżuruha nies, u jattira folol kbar minħabba t-toroq fotoġeniċi bl-abjad u bil-blu, il-ħitan miksijin bil-bougainvillea u l-veduti panoramiċi fuq il-Golf ta' Tuneż u l-Baħar Mediterran. L-attrazzjonijiet ewlenin jinkludu: * '''Café des Nattes''' (Place des Nattes), kafetterija storika famuża għat-te tan-nagħniegħ servut bil-prinjoli. * '''Café des Délices''', imperreċ mal-irdumijiet b'veduti tal-baħar. * '''Dar Ennejma Ezzahra''' (Palazz tal-Baruni d'Erlanger), mużew u post tal-kunċerti tal-mużika Għarbija u Mediterranja, b'kollezzjoni ta' strumenti storiċi. * '''Dar El Annabi''', dar Tuneżina tradizzjonali ppreservata u kkonvertita f'mużew li juri l-[[ħajja]] domestika u l-arkitettura lokali. * Bosta galleriji tal-arti (bħal Galerie A. Gorgi) b'xogħlijiet Tuneżini kontemporanji, ħwienet tal-[[Artiġjan|artiġjani]] li jbigħu l-artiġjanat. * Aċċess fil-qrib għas-siti [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] ta' [[Kartaġni]]. Wieħed jasal fir-raħal faċilment bil-linja ferrovjarja TGM minn Tuneż. It-turiżmu jikkontribwixxi b'mod sinifikanti għall-ekonomija lokali minkejja xi pressjoni [[Ambjent (bijoloġija)|ambjentali]] okkażjonali. == Gallerija == <gallery> File:Sidi Bou Said - Cafe de delices.jpg|Cafe de delice u veduta tal-kosta. File:Carthage Palace from Sidi Bou Said.jpg|Il-Palazz ta' Kartaġni minn Sidi Bou Said. File:SidBS (47).JPG|Café de Nattes u l-ħwienet tal-artiġjanat lokali. File:Cafe des delices in Sidi Bou Said.jpg|Café des Délices billejl. File:Graffiti à Sidi Bousaid.jpg|Graffiti f' Sidi Bou Said. File:Gulf of Tunis by night.jpg|Il-Golf ta' Tuneż billejl. File:Sidi bousaid 2.jpg|Sidi Bou Said b'temp imsaħħab. File:Sidi Bou Said 01.jpg|Triq f'Sidi Bou Said. File:Sidi Bou Said at night.jpg|Sidi Bou Said billejl. File:Sidi Bou Said(js)1.jpg|Nies lokali u turisti f'Sidi Bou Said. File:Sidi Bou Said, Carthage, Tunisia - panoramio (8).jpg|Veduta tal-baħar u tal-muntanji fl-isfond minn Sidi Bou Said. File:TGM Sidi Bou Kassus.jpg|TGM f'Sidi Bou Said. </gallery> == Referenzi == 4j9vvg0buiod0owwid5g1m2le4841lh 331624 331622 2026-08-20T10:33:16Z Trigcly 17859 added [[Category:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331624 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Sidi Bou Saïd''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: سيدي بو سعيد) huwa raħal fit-Tramuntana tat-[[Tuneżija]], li jinsab madwar 20 kilometru fil-Grigal tal-[[belt kapitali]], [[Tuneż]]. Isem ir-raħal oriġina mill-figura [[Reliġjon|reliġjuża]] Abu Said al-Baji, u qabel kien magħruf bħala Jabel el-Menar. Ir-raħal huwa destinazzjoni turistika popolari, u huwa magħruf għall-arkitettura distintiva bl-[[abjad]] u bil-[[Ikħal|blu]]. Ir-raħal huwa aċċessibbli bil-linja ferrovjarja TGM, li topera minn Tuneż għal La Marsa. Ir-raħal tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] f'Lulju 2026, peress li ġie rikonoxxut għall-armonija arkitettonika, il-wirt spiritwali u l-karattru kostali [[Mediterran|Mediterranju]] tiegħu.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1769/|titlu=Village of Sidi Bou Sa&iuml;d|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == [[Storja]] == Abu Said Ibn Khalaf Yahya al-Tamimi al-Beji wasal fir-raħal ta' Jabal el-Menar u stabbilixxa santwarju hemmhekk fis-seklu 12 jew 13 [[WK|W.K]]. Wara [[Mewt|mewtu]] fl-1231, huwa ndifen fis-sit. Fis-seklu 18, ċittadini għonja mill-Bejlik ta' Tuneż bnew ir-residenzi tagħhom f'Sidi Bou Said. Matul is-snin 20 tas-seklu 20, Rodolphe d'Erlanger wassal biex ir-raħal isir popolari bis-saħħa tal-użu tal-[[Lewn|ilwien]] bi skema ta' abjad u blu. L-eks residenza tiegħu, Ennejma Ezzahra, issa saret [[mużew]] bi strumenti [[Mużika|mużikali]] u tospita kunċerti tal-mużika klassika u [[Għarab|Għarbija]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.mychakchouka.com/sidi-bou-said-myths-and-truths-blue-and-white|titlu=The True Origin of Sidi Bou Saïd’s Blue and White|kunjom=Ali|isem=Safouane Ben Haj|data=2025-10-07|sit=My Chakchouka|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Sidi Bou Said ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".<ref name=":0" /> == Sfidi reċenti == F'Jannar 2026, Sidi Bou Saïd esperjenza xita rekord li qatt ma niżlet bħalha fl-aħħar 70 sena (kważi 300 millimetru fi 48 siegħa skont xi rapporti), u din wasslet għal ċedimenti tal-art u l-ħolqien ta' xquq fil-ġnub fraġli tal-għoljiet tal-madwar. L-awtoritajiet evakwaw diversi proprjetajiet, għamlu restrizzjonijiet fuq l-użu ta' vetturi tqal, u bdew jagħmlu sforzi ta' stabbilizzazzjoni. Il-President Kais Saied żar iż-żoni milquta biex jivvaluta l-ħsara u saħaq fuq il-preservazzjoni fit-tul. L-esperti attribwew iż-żieda fir-riskju lill-[[ġeoloġija]] prekarja tar-raħal flimkien mal-pressjoni urbana u t-[[tibdil fil-klima]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/01/tunisias-famed-blue-and-white-village-threatened-after-record-rains|titlu=Tunisia's famed blue-and-white village threatened after record rains - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012|sit=www.al-monitor.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == Nies notevoli == Ir-raħal ta' Sidi Bou Said ilu jattira lit-turisti u lill-intellettwali. Fost ir-residenti jew il-viżitaturi notevoli tar-raħal insibu l-okkultist Aleister Crowley u l-pitturi Paul Klee, Gustave-Henri Jossot, August Macke u Louis Moillet. L-artisti Tuneżini assoċjati mal-École de Tunis, bħal Yahia Turki, Brahim Dhahak u Ammar Farhat, ġew assoċjati wkoll mar-raħal. Il-filosfu [[Franza|Franċiż]] [[Michel Foucault]] għex f'Sidi Bou Said hu u jgħallem fl-Università ta' Tuneż, u l-awtur André Gide kien sid ta' dar fir-raħal. L-eks President Tuneżin Beji Caid Essebsi twieled f'Sidi Bou Said, l-istess bħar-reġista tal-films Moufida Tlatli. Id-disinjatur tal-[[moda]] Azzedine Alaïa kellu residenza fir-raħal, li issa saret gallerija tal-[[arti]]. Il-[[kantant]] Franċiż Patrick Bruel isemmi lil Sidi Bou Said u l-Café des Délices fil-kanzunetta tiegħu ''Au Café des Délices'' fl-album tal-1999 ''Juste Avant''. == Attrazzjonijiet u turiżmu == Sidi Bou Saïd għadu waħda mill-iktar destinazzjonijiet fit-Tuneżija li jżuruha nies, u jattira folol kbar minħabba t-toroq fotoġeniċi bl-abjad u bil-blu, il-ħitan miksijin bil-bougainvillea u l-veduti panoramiċi fuq il-Golf ta' Tuneż u l-Baħar Mediterran. L-attrazzjonijiet ewlenin jinkludu: * '''Café des Nattes''' (Place des Nattes), kafetterija storika famuża għat-te tan-nagħniegħ servut bil-prinjoli. * '''Café des Délices''', imperreċ mal-irdumijiet b'veduti tal-baħar. * '''Dar Ennejma Ezzahra''' (Palazz tal-Baruni d'Erlanger), mużew u post tal-kunċerti tal-mużika Għarbija u Mediterranja, b'kollezzjoni ta' strumenti storiċi. * '''Dar El Annabi''', dar Tuneżina tradizzjonali ppreservata u kkonvertita f'mużew li juri l-[[ħajja]] domestika u l-arkitettura lokali. * Bosta galleriji tal-arti (bħal Galerie A. Gorgi) b'xogħlijiet Tuneżini kontemporanji, ħwienet tal-[[Artiġjan|artiġjani]] li jbigħu l-artiġjanat. * Aċċess fil-qrib għas-siti [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] ta' [[Kartaġni]]. Wieħed jasal fir-raħal faċilment bil-linja ferrovjarja TGM minn Tuneż. It-turiżmu jikkontribwixxi b'mod sinifikanti għall-ekonomija lokali minkejja xi pressjoni [[Ambjent (bijoloġija)|ambjentali]] okkażjonali. == Gallerija == <gallery> File:Sidi Bou Said - Cafe de delices.jpg|Cafe de delice u veduta tal-kosta. File:Carthage Palace from Sidi Bou Said.jpg|Il-Palazz ta' Kartaġni minn Sidi Bou Said. File:SidBS (47).JPG|Café de Nattes u l-ħwienet tal-artiġjanat lokali. File:Cafe des delices in Sidi Bou Said.jpg|Café des Délices billejl. File:Graffiti à Sidi Bousaid.jpg|Graffiti f' Sidi Bou Said. File:Gulf of Tunis by night.jpg|Il-Golf ta' Tuneż billejl. File:Sidi bousaid 2.jpg|Sidi Bou Said b'temp imsaħħab. File:Sidi Bou Said 01.jpg|Triq f'Sidi Bou Said. File:Sidi Bou Said at night.jpg|Sidi Bou Said billejl. File:Sidi Bou Said(js)1.jpg|Nies lokali u turisti f'Sidi Bou Said. File:Sidi Bou Said, Carthage, Tunisia - panoramio (8).jpg|Veduta tal-baħar u tal-muntanji fl-isfond minn Sidi Bou Said. File:TGM Sidi Bou Kassus.jpg|TGM f'Sidi Bou Said. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] pac5sni2smh36sh0xqceijqwqh3r0h4 331625 331624 2026-08-20T10:33:28Z Trigcly 17859 added [[Category:Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331625 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Sidi Bou Saïd''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: سيدي بو سعيد) huwa raħal fit-Tramuntana tat-[[Tuneżija]], li jinsab madwar 20 kilometru fil-Grigal tal-[[belt kapitali]], [[Tuneż]]. Isem ir-raħal oriġina mill-figura [[Reliġjon|reliġjuża]] Abu Said al-Baji, u qabel kien magħruf bħala Jabel el-Menar. Ir-raħal huwa destinazzjoni turistika popolari, u huwa magħruf għall-arkitettura distintiva bl-[[abjad]] u bil-[[Ikħal|blu]]. Ir-raħal huwa aċċessibbli bil-linja ferrovjarja TGM, li topera minn Tuneż għal La Marsa. Ir-raħal tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] f'Lulju 2026, peress li ġie rikonoxxut għall-armonija arkitettonika, il-wirt spiritwali u l-karattru kostali [[Mediterran|Mediterranju]] tiegħu.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1769/|titlu=Village of Sidi Bou Sa&iuml;d|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == [[Storja]] == Abu Said Ibn Khalaf Yahya al-Tamimi al-Beji wasal fir-raħal ta' Jabal el-Menar u stabbilixxa santwarju hemmhekk fis-seklu 12 jew 13 [[WK|W.K]]. Wara [[Mewt|mewtu]] fl-1231, huwa ndifen fis-sit. Fis-seklu 18, ċittadini għonja mill-Bejlik ta' Tuneż bnew ir-residenzi tagħhom f'Sidi Bou Said. Matul is-snin 20 tas-seklu 20, Rodolphe d'Erlanger wassal biex ir-raħal isir popolari bis-saħħa tal-użu tal-[[Lewn|ilwien]] bi skema ta' abjad u blu. L-eks residenza tiegħu, Ennejma Ezzahra, issa saret [[mużew]] bi strumenti [[Mużika|mużikali]] u tospita kunċerti tal-mużika klassika u [[Għarab|Għarbija]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.mychakchouka.com/sidi-bou-said-myths-and-truths-blue-and-white|titlu=The True Origin of Sidi Bou Saïd’s Blue and White|kunjom=Ali|isem=Safouane Ben Haj|data=2025-10-07|sit=My Chakchouka|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Sidi Bou Said ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".<ref name=":0" /> == Sfidi reċenti == F'Jannar 2026, Sidi Bou Saïd esperjenza xita rekord li qatt ma niżlet bħalha fl-aħħar 70 sena (kważi 300 millimetru fi 48 siegħa skont xi rapporti), u din wasslet għal ċedimenti tal-art u l-ħolqien ta' xquq fil-ġnub fraġli tal-għoljiet tal-madwar. L-awtoritajiet evakwaw diversi proprjetajiet, għamlu restrizzjonijiet fuq l-użu ta' vetturi tqal, u bdew jagħmlu sforzi ta' stabbilizzazzjoni. Il-President Kais Saied żar iż-żoni milquta biex jivvaluta l-ħsara u saħaq fuq il-preservazzjoni fit-tul. L-esperti attribwew iż-żieda fir-riskju lill-[[ġeoloġija]] prekarja tar-raħal flimkien mal-pressjoni urbana u t-[[tibdil fil-klima]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/01/tunisias-famed-blue-and-white-village-threatened-after-record-rains|titlu=Tunisia's famed blue-and-white village threatened after record rains - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012|sit=www.al-monitor.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == Nies notevoli == Ir-raħal ta' Sidi Bou Said ilu jattira lit-turisti u lill-intellettwali. Fost ir-residenti jew il-viżitaturi notevoli tar-raħal insibu l-okkultist Aleister Crowley u l-pitturi Paul Klee, Gustave-Henri Jossot, August Macke u Louis Moillet. L-artisti Tuneżini assoċjati mal-École de Tunis, bħal Yahia Turki, Brahim Dhahak u Ammar Farhat, ġew assoċjati wkoll mar-raħal. Il-filosfu [[Franza|Franċiż]] [[Michel Foucault]] għex f'Sidi Bou Said hu u jgħallem fl-Università ta' Tuneż, u l-awtur André Gide kien sid ta' dar fir-raħal. L-eks President Tuneżin Beji Caid Essebsi twieled f'Sidi Bou Said, l-istess bħar-reġista tal-films Moufida Tlatli. Id-disinjatur tal-[[moda]] Azzedine Alaïa kellu residenza fir-raħal, li issa saret gallerija tal-[[arti]]. Il-[[kantant]] Franċiż Patrick Bruel isemmi lil Sidi Bou Said u l-Café des Délices fil-kanzunetta tiegħu ''Au Café des Délices'' fl-album tal-1999 ''Juste Avant''. == Attrazzjonijiet u turiżmu == Sidi Bou Saïd għadu waħda mill-iktar destinazzjonijiet fit-Tuneżija li jżuruha nies, u jattira folol kbar minħabba t-toroq fotoġeniċi bl-abjad u bil-blu, il-ħitan miksijin bil-bougainvillea u l-veduti panoramiċi fuq il-Golf ta' Tuneż u l-Baħar Mediterran. L-attrazzjonijiet ewlenin jinkludu: * '''Café des Nattes''' (Place des Nattes), kafetterija storika famuża għat-te tan-nagħniegħ servut bil-prinjoli. * '''Café des Délices''', imperreċ mal-irdumijiet b'veduti tal-baħar. * '''Dar Ennejma Ezzahra''' (Palazz tal-Baruni d'Erlanger), mużew u post tal-kunċerti tal-mużika Għarbija u Mediterranja, b'kollezzjoni ta' strumenti storiċi. * '''Dar El Annabi''', dar Tuneżina tradizzjonali ppreservata u kkonvertita f'mużew li juri l-[[ħajja]] domestika u l-arkitettura lokali. * Bosta galleriji tal-arti (bħal Galerie A. Gorgi) b'xogħlijiet Tuneżini kontemporanji, ħwienet tal-[[Artiġjan|artiġjani]] li jbigħu l-artiġjanat. * Aċċess fil-qrib għas-siti [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] ta' [[Kartaġni]]. Wieħed jasal fir-raħal faċilment bil-linja ferrovjarja TGM minn Tuneż. It-turiżmu jikkontribwixxi b'mod sinifikanti għall-ekonomija lokali minkejja xi pressjoni [[Ambjent (bijoloġija)|ambjentali]] okkażjonali. == Gallerija == <gallery> File:Sidi Bou Said - Cafe de delices.jpg|Cafe de delice u veduta tal-kosta. File:Carthage Palace from Sidi Bou Said.jpg|Il-Palazz ta' Kartaġni minn Sidi Bou Said. File:SidBS (47).JPG|Café de Nattes u l-ħwienet tal-artiġjanat lokali. File:Cafe des delices in Sidi Bou Said.jpg|Café des Délices billejl. File:Graffiti à Sidi Bousaid.jpg|Graffiti f' Sidi Bou Said. File:Gulf of Tunis by night.jpg|Il-Golf ta' Tuneż billejl. File:Sidi bousaid 2.jpg|Sidi Bou Said b'temp imsaħħab. File:Sidi Bou Said 01.jpg|Triq f'Sidi Bou Said. File:Sidi Bou Said at night.jpg|Sidi Bou Said billejl. File:Sidi Bou Said(js)1.jpg|Nies lokali u turisti f'Sidi Bou Said. File:Sidi Bou Said, Carthage, Tunisia - panoramio (8).jpg|Veduta tal-baħar u tal-muntanji fl-isfond minn Sidi Bou Said. File:TGM Sidi Bou Kassus.jpg|TGM f'Sidi Bou Said. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] lt99nbf3p5ye1ibaln5jlepr9kxo9c2 331626 331625 2026-08-20T10:33:43Z Trigcly 17859 added [[Category:Bliet Afrikani]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331626 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Sidi Bou Saïd''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: سيدي بو سعيد) huwa raħal fit-Tramuntana tat-[[Tuneżija]], li jinsab madwar 20 kilometru fil-Grigal tal-[[belt kapitali]], [[Tuneż]]. Isem ir-raħal oriġina mill-figura [[Reliġjon|reliġjuża]] Abu Said al-Baji, u qabel kien magħruf bħala Jabel el-Menar. Ir-raħal huwa destinazzjoni turistika popolari, u huwa magħruf għall-arkitettura distintiva bl-[[abjad]] u bil-[[Ikħal|blu]]. Ir-raħal huwa aċċessibbli bil-linja ferrovjarja TGM, li topera minn Tuneż għal La Marsa. Ir-raħal tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] f'Lulju 2026, peress li ġie rikonoxxut għall-armonija arkitettonika, il-wirt spiritwali u l-karattru kostali [[Mediterran|Mediterranju]] tiegħu.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1769/|titlu=Village of Sidi Bou Sa&iuml;d|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == [[Storja]] == Abu Said Ibn Khalaf Yahya al-Tamimi al-Beji wasal fir-raħal ta' Jabal el-Menar u stabbilixxa santwarju hemmhekk fis-seklu 12 jew 13 [[WK|W.K]]. Wara [[Mewt|mewtu]] fl-1231, huwa ndifen fis-sit. Fis-seklu 18, ċittadini għonja mill-Bejlik ta' Tuneż bnew ir-residenzi tagħhom f'Sidi Bou Said. Matul is-snin 20 tas-seklu 20, Rodolphe d'Erlanger wassal biex ir-raħal isir popolari bis-saħħa tal-użu tal-[[Lewn|ilwien]] bi skema ta' abjad u blu. L-eks residenza tiegħu, Ennejma Ezzahra, issa saret [[mużew]] bi strumenti [[Mużika|mużikali]] u tospita kunċerti tal-mużika klassika u [[Għarab|Għarbija]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.mychakchouka.com/sidi-bou-said-myths-and-truths-blue-and-white|titlu=The True Origin of Sidi Bou Saïd’s Blue and White|kunjom=Ali|isem=Safouane Ben Haj|data=2025-10-07|sit=My Chakchouka|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Sidi Bou Said ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".<ref name=":0" /> == Sfidi reċenti == F'Jannar 2026, Sidi Bou Saïd esperjenza xita rekord li qatt ma niżlet bħalha fl-aħħar 70 sena (kważi 300 millimetru fi 48 siegħa skont xi rapporti), u din wasslet għal ċedimenti tal-art u l-ħolqien ta' xquq fil-ġnub fraġli tal-għoljiet tal-madwar. L-awtoritajiet evakwaw diversi proprjetajiet, għamlu restrizzjonijiet fuq l-użu ta' vetturi tqal, u bdew jagħmlu sforzi ta' stabbilizzazzjoni. Il-President Kais Saied żar iż-żoni milquta biex jivvaluta l-ħsara u saħaq fuq il-preservazzjoni fit-tul. L-esperti attribwew iż-żieda fir-riskju lill-[[ġeoloġija]] prekarja tar-raħal flimkien mal-pressjoni urbana u t-[[tibdil fil-klima]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/01/tunisias-famed-blue-and-white-village-threatened-after-record-rains|titlu=Tunisia's famed blue-and-white village threatened after record rains - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012|sit=www.al-monitor.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == Nies notevoli == Ir-raħal ta' Sidi Bou Said ilu jattira lit-turisti u lill-intellettwali. Fost ir-residenti jew il-viżitaturi notevoli tar-raħal insibu l-okkultist Aleister Crowley u l-pitturi Paul Klee, Gustave-Henri Jossot, August Macke u Louis Moillet. L-artisti Tuneżini assoċjati mal-École de Tunis, bħal Yahia Turki, Brahim Dhahak u Ammar Farhat, ġew assoċjati wkoll mar-raħal. Il-filosfu [[Franza|Franċiż]] [[Michel Foucault]] għex f'Sidi Bou Said hu u jgħallem fl-Università ta' Tuneż, u l-awtur André Gide kien sid ta' dar fir-raħal. L-eks President Tuneżin Beji Caid Essebsi twieled f'Sidi Bou Said, l-istess bħar-reġista tal-films Moufida Tlatli. Id-disinjatur tal-[[moda]] Azzedine Alaïa kellu residenza fir-raħal, li issa saret gallerija tal-[[arti]]. Il-[[kantant]] Franċiż Patrick Bruel isemmi lil Sidi Bou Said u l-Café des Délices fil-kanzunetta tiegħu ''Au Café des Délices'' fl-album tal-1999 ''Juste Avant''. == Attrazzjonijiet u turiżmu == Sidi Bou Saïd għadu waħda mill-iktar destinazzjonijiet fit-Tuneżija li jżuruha nies, u jattira folol kbar minħabba t-toroq fotoġeniċi bl-abjad u bil-blu, il-ħitan miksijin bil-bougainvillea u l-veduti panoramiċi fuq il-Golf ta' Tuneż u l-Baħar Mediterran. L-attrazzjonijiet ewlenin jinkludu: * '''Café des Nattes''' (Place des Nattes), kafetterija storika famuża għat-te tan-nagħniegħ servut bil-prinjoli. * '''Café des Délices''', imperreċ mal-irdumijiet b'veduti tal-baħar. * '''Dar Ennejma Ezzahra''' (Palazz tal-Baruni d'Erlanger), mużew u post tal-kunċerti tal-mużika Għarbija u Mediterranja, b'kollezzjoni ta' strumenti storiċi. * '''Dar El Annabi''', dar Tuneżina tradizzjonali ppreservata u kkonvertita f'mużew li juri l-[[ħajja]] domestika u l-arkitettura lokali. * Bosta galleriji tal-arti (bħal Galerie A. Gorgi) b'xogħlijiet Tuneżini kontemporanji, ħwienet tal-[[Artiġjan|artiġjani]] li jbigħu l-artiġjanat. * Aċċess fil-qrib għas-siti [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] ta' [[Kartaġni]]. Wieħed jasal fir-raħal faċilment bil-linja ferrovjarja TGM minn Tuneż. It-turiżmu jikkontribwixxi b'mod sinifikanti għall-ekonomija lokali minkejja xi pressjoni [[Ambjent (bijoloġija)|ambjentali]] okkażjonali. == Gallerija == <gallery> File:Sidi Bou Said - Cafe de delices.jpg|Cafe de delice u veduta tal-kosta. File:Carthage Palace from Sidi Bou Said.jpg|Il-Palazz ta' Kartaġni minn Sidi Bou Said. File:SidBS (47).JPG|Café de Nattes u l-ħwienet tal-artiġjanat lokali. File:Cafe des delices in Sidi Bou Said.jpg|Café des Délices billejl. File:Graffiti à Sidi Bousaid.jpg|Graffiti f' Sidi Bou Said. File:Gulf of Tunis by night.jpg|Il-Golf ta' Tuneż billejl. File:Sidi bousaid 2.jpg|Sidi Bou Said b'temp imsaħħab. File:Sidi Bou Said 01.jpg|Triq f'Sidi Bou Said. File:Sidi Bou Said at night.jpg|Sidi Bou Said billejl. File:Sidi Bou Said(js)1.jpg|Nies lokali u turisti f'Sidi Bou Said. File:Sidi Bou Said, Carthage, Tunisia - panoramio (8).jpg|Veduta tal-baħar u tal-muntanji fl-isfond minn Sidi Bou Said. File:TGM Sidi Bou Kassus.jpg|TGM f'Sidi Bou Said. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] [[Kategorija:Bliet Afrikani]] 12q1yyqu5tosa2f7y0mb5wj48u9t91t 331627 331626 2026-08-20T10:33:51Z Trigcly 17859 added [[Category:Tuneżija]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331627 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Sidi Bou Saïd''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: سيدي بو سعيد) huwa raħal fit-Tramuntana tat-[[Tuneżija]], li jinsab madwar 20 kilometru fil-Grigal tal-[[belt kapitali]], [[Tuneż]]. Isem ir-raħal oriġina mill-figura [[Reliġjon|reliġjuża]] Abu Said al-Baji, u qabel kien magħruf bħala Jabel el-Menar. Ir-raħal huwa destinazzjoni turistika popolari, u huwa magħruf għall-arkitettura distintiva bl-[[abjad]] u bil-[[Ikħal|blu]]. Ir-raħal huwa aċċessibbli bil-linja ferrovjarja TGM, li topera minn Tuneż għal La Marsa. Ir-raħal tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] f'Lulju 2026, peress li ġie rikonoxxut għall-armonija arkitettonika, il-wirt spiritwali u l-karattru kostali [[Mediterran|Mediterranju]] tiegħu.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1769/|titlu=Village of Sidi Bou Sa&iuml;d|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == [[Storja]] == Abu Said Ibn Khalaf Yahya al-Tamimi al-Beji wasal fir-raħal ta' Jabal el-Menar u stabbilixxa santwarju hemmhekk fis-seklu 12 jew 13 [[WK|W.K]]. Wara [[Mewt|mewtu]] fl-1231, huwa ndifen fis-sit. Fis-seklu 18, ċittadini għonja mill-Bejlik ta' Tuneż bnew ir-residenzi tagħhom f'Sidi Bou Said. Matul is-snin 20 tas-seklu 20, Rodolphe d'Erlanger wassal biex ir-raħal isir popolari bis-saħħa tal-użu tal-[[Lewn|ilwien]] bi skema ta' abjad u blu. L-eks residenza tiegħu, Ennejma Ezzahra, issa saret [[mużew]] bi strumenti [[Mużika|mużikali]] u tospita kunċerti tal-mużika klassika u [[Għarab|Għarbija]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.mychakchouka.com/sidi-bou-said-myths-and-truths-blue-and-white|titlu=The True Origin of Sidi Bou Saïd’s Blue and White|kunjom=Ali|isem=Safouane Ben Haj|data=2025-10-07|sit=My Chakchouka|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Sidi Bou Said ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".<ref name=":0" /> == Sfidi reċenti == F'Jannar 2026, Sidi Bou Saïd esperjenza xita rekord li qatt ma niżlet bħalha fl-aħħar 70 sena (kważi 300 millimetru fi 48 siegħa skont xi rapporti), u din wasslet għal ċedimenti tal-art u l-ħolqien ta' xquq fil-ġnub fraġli tal-għoljiet tal-madwar. L-awtoritajiet evakwaw diversi proprjetajiet, għamlu restrizzjonijiet fuq l-użu ta' vetturi tqal, u bdew jagħmlu sforzi ta' stabbilizzazzjoni. Il-President Kais Saied żar iż-żoni milquta biex jivvaluta l-ħsara u saħaq fuq il-preservazzjoni fit-tul. L-esperti attribwew iż-żieda fir-riskju lill-[[ġeoloġija]] prekarja tar-raħal flimkien mal-pressjoni urbana u t-[[tibdil fil-klima]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/01/tunisias-famed-blue-and-white-village-threatened-after-record-rains|titlu=Tunisia's famed blue-and-white village threatened after record rains - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012|sit=www.al-monitor.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == Nies notevoli == Ir-raħal ta' Sidi Bou Said ilu jattira lit-turisti u lill-intellettwali. Fost ir-residenti jew il-viżitaturi notevoli tar-raħal insibu l-okkultist Aleister Crowley u l-pitturi Paul Klee, Gustave-Henri Jossot, August Macke u Louis Moillet. L-artisti Tuneżini assoċjati mal-École de Tunis, bħal Yahia Turki, Brahim Dhahak u Ammar Farhat, ġew assoċjati wkoll mar-raħal. Il-filosfu [[Franza|Franċiż]] [[Michel Foucault]] għex f'Sidi Bou Said hu u jgħallem fl-Università ta' Tuneż, u l-awtur André Gide kien sid ta' dar fir-raħal. L-eks President Tuneżin Beji Caid Essebsi twieled f'Sidi Bou Said, l-istess bħar-reġista tal-films Moufida Tlatli. Id-disinjatur tal-[[moda]] Azzedine Alaïa kellu residenza fir-raħal, li issa saret gallerija tal-[[arti]]. Il-[[kantant]] Franċiż Patrick Bruel isemmi lil Sidi Bou Said u l-Café des Délices fil-kanzunetta tiegħu ''Au Café des Délices'' fl-album tal-1999 ''Juste Avant''. == Attrazzjonijiet u turiżmu == Sidi Bou Saïd għadu waħda mill-iktar destinazzjonijiet fit-Tuneżija li jżuruha nies, u jattira folol kbar minħabba t-toroq fotoġeniċi bl-abjad u bil-blu, il-ħitan miksijin bil-bougainvillea u l-veduti panoramiċi fuq il-Golf ta' Tuneż u l-Baħar Mediterran. L-attrazzjonijiet ewlenin jinkludu: * '''Café des Nattes''' (Place des Nattes), kafetterija storika famuża għat-te tan-nagħniegħ servut bil-prinjoli. * '''Café des Délices''', imperreċ mal-irdumijiet b'veduti tal-baħar. * '''Dar Ennejma Ezzahra''' (Palazz tal-Baruni d'Erlanger), mużew u post tal-kunċerti tal-mużika Għarbija u Mediterranja, b'kollezzjoni ta' strumenti storiċi. * '''Dar El Annabi''', dar Tuneżina tradizzjonali ppreservata u kkonvertita f'mużew li juri l-[[ħajja]] domestika u l-arkitettura lokali. * Bosta galleriji tal-arti (bħal Galerie A. Gorgi) b'xogħlijiet Tuneżini kontemporanji, ħwienet tal-[[Artiġjan|artiġjani]] li jbigħu l-artiġjanat. * Aċċess fil-qrib għas-siti [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] ta' [[Kartaġni]]. Wieħed jasal fir-raħal faċilment bil-linja ferrovjarja TGM minn Tuneż. It-turiżmu jikkontribwixxi b'mod sinifikanti għall-ekonomija lokali minkejja xi pressjoni [[Ambjent (bijoloġija)|ambjentali]] okkażjonali. == Gallerija == <gallery> File:Sidi Bou Said - Cafe de delices.jpg|Cafe de delice u veduta tal-kosta. File:Carthage Palace from Sidi Bou Said.jpg|Il-Palazz ta' Kartaġni minn Sidi Bou Said. File:SidBS (47).JPG|Café de Nattes u l-ħwienet tal-artiġjanat lokali. File:Cafe des delices in Sidi Bou Said.jpg|Café des Délices billejl. File:Graffiti à Sidi Bousaid.jpg|Graffiti f' Sidi Bou Said. File:Gulf of Tunis by night.jpg|Il-Golf ta' Tuneż billejl. File:Sidi bousaid 2.jpg|Sidi Bou Said b'temp imsaħħab. File:Sidi Bou Said 01.jpg|Triq f'Sidi Bou Said. File:Sidi Bou Said at night.jpg|Sidi Bou Said billejl. File:Sidi Bou Said(js)1.jpg|Nies lokali u turisti f'Sidi Bou Said. File:Sidi Bou Said, Carthage, Tunisia - panoramio (8).jpg|Veduta tal-baħar u tal-muntanji fl-isfond minn Sidi Bou Said. File:TGM Sidi Bou Kassus.jpg|TGM f'Sidi Bou Said. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] [[Kategorija:Bliet Afrikani]] [[Kategorija:Tuneżija]] 01h8w8or0ikvlwjx8vx28thp9aczl5n 0 34565 331629 2026-08-20T10:44:08Z Trigcly 17859 Kontenut inizjali 331629 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Wadi Wurayah Dam - panoramio (4).jpg|daqsminuri|Wadi Wurayah.]] '''Wadi Wurayah''' ({{langx|ar|وَادِي ٱلْوُرَيْعَة|Wādī Al-Wurayʿah}}) is a {{convert|12700|ha|acre|adj=on}} wadi between the towns of Masafi, Khor Fakkan, and Bidiyah in the United Arab Emirates. It has been designated as Ramsar Wetland of International Importance. The lush canyon in the area was named after the tall marsh plant known as ‘warrah’, that flourishes in its wetlands, while the word ‘wadi’ is the Arabic term for valley. == Żona protetta == [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Karte_Wadi-Wuraya-Schutzgebiet.png|daqsminuri|Map of the protected area]] On 16 March 2009, the Wadi Wurayah became the first protected mountain area in the United Arab Emirates, after a three-year campaign by the Emirates Wildlife Society in Association with World Wide Fund for Nature, with the support of HSBC Bank Middle East Limited. In addition to the conservation of the area's delicate ecosystem, EWS-WWF have also set up camera traps to photograph the more elusive wildlife, and arranged field trips for students to help raise awareness of the area. In 2026, UNESCO designated Wadi Wurayah as a World Heritage Site. === Flora u fawna === Wadi Wurayah is home to more than 100 species of mammals, birds, reptiles and amphibians, as well as more than 300 species of plants. It is famous for its scenic waterfall set amid the Hajar Mountains. It has streams and pools dotted around the rocky outcrops. It is one of few remaining places in the world where the endangered Arabian tahr still roams free. Conservationists believe it to be among the last places in the UAE where the Arabian leopard, which has not been seen in the UAE since 1995, still survives. A footprint of a leopard was found here. The wadi is also home to the ''Garra barreimiae'', a type of freshwater fish that lives only in the Hajar Mountains. Among the 208 species of plants is a species of wild orchid unique to the area, the ''Epipactis veratrifolia''. In 2018, an Indian crested porcupine was spotted here. In January 2020, a few Indian fritillaries (''Argynnis hyperbius'') were found in the park by Binish Roobas, an Indian naturalist based in the UAE, who photographed a male and female. He was visiting the area to survey the diversity of flora and insects, after heavy rainfall in the country from October 2019 to January 2020, along with park ranger Sami Ullah Majeed, biologist Nuri Asmita, and the Chairman of the Dubai Natural History Group, Gary Feulner. It was thought that the fritillaries, which were found flying with members of a physically similar species, the plain tiger (''Danaus chrysippus''), came here as opportunistic migrants because of the rainfall and would not stay during the summer. In October 2025, an Arabian caracal (''Caracal caracal schmitzi'') was spotted here. == Sit ta' Wirt Dinji == == Referenzi == ovirdf72m3rmbqaz7558ps23kynigy1 331630 331629 2026-08-20T10:44:28Z Trigcly 17859 /* Sit ta' Wirt Dinji */ 331630 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Wadi Wurayah Dam - panoramio (4).jpg|daqsminuri|Wadi Wurayah.]] '''Wadi Wurayah''' ({{langx|ar|وَادِي ٱلْوُرَيْعَة|Wādī Al-Wurayʿah}}) is a {{convert|12700|ha|acre|adj=on}} wadi between the towns of Masafi, Khor Fakkan, and Bidiyah in the United Arab Emirates. It has been designated as Ramsar Wetland of International Importance. The lush canyon in the area was named after the tall marsh plant known as ‘warrah’, that flourishes in its wetlands, while the word ‘wadi’ is the Arabic term for valley. == Żona protetta == [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Karte_Wadi-Wuraya-Schutzgebiet.png|daqsminuri|Map of the protected area]] On 16 March 2009, the Wadi Wurayah became the first protected mountain area in the United Arab Emirates, after a three-year campaign by the Emirates Wildlife Society in Association with World Wide Fund for Nature, with the support of HSBC Bank Middle East Limited. In addition to the conservation of the area's delicate ecosystem, EWS-WWF have also set up camera traps to photograph the more elusive wildlife, and arranged field trips for students to help raise awareness of the area. In 2026, UNESCO designated Wadi Wurayah as a World Heritage Site. === Flora u fawna === Wadi Wurayah is home to more than 100 species of mammals, birds, reptiles and amphibians, as well as more than 300 species of plants. It is famous for its scenic waterfall set amid the Hajar Mountains. It has streams and pools dotted around the rocky outcrops. It is one of few remaining places in the world where the endangered Arabian tahr still roams free. Conservationists believe it to be among the last places in the UAE where the Arabian leopard, which has not been seen in the UAE since 1995, still survives. A footprint of a leopard was found here. The wadi is also home to the ''Garra barreimiae'', a type of freshwater fish that lives only in the Hajar Mountains. Among the 208 species of plants is a species of wild orchid unique to the area, the ''Epipactis veratrifolia''. In 2018, an Indian crested porcupine was spotted here. In January 2020, a few Indian fritillaries (''Argynnis hyperbius'') were found in the park by Binish Roobas, an Indian naturalist based in the UAE, who photographed a male and female. He was visiting the area to survey the diversity of flora and insects, after heavy rainfall in the country from October 2019 to January 2020, along with park ranger Sami Ullah Majeed, biologist Nuri Asmita, and the Chairman of the Dubai Natural History Group, Gary Feulner. It was thought that the fritillaries, which were found flying with members of a physically similar species, the plain tiger (''Danaus chrysippus''), came here as opportunistic migrants because of the rainfall and would not stay during the summer. In October 2025, an Arabian caracal (''Caracal caracal schmitzi'') was spotted here. == Sit ta' Wirt Dinji == == Gallerija == == Referenzi == bl8j07he5usnbf8wokodkeqlxdfj5qi 331631 331630 2026-08-20T10:45:32Z Trigcly 17859 /* Gallerija */ 331631 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Wadi Wurayah Dam - panoramio (4).jpg|daqsminuri|Wadi Wurayah.]] '''Wadi Wurayah''' ({{langx|ar|وَادِي ٱلْوُرَيْعَة|Wādī Al-Wurayʿah}}) is a {{convert|12700|ha|acre|adj=on}} wadi between the towns of Masafi, Khor Fakkan, and Bidiyah in the United Arab Emirates. It has been designated as Ramsar Wetland of International Importance. The lush canyon in the area was named after the tall marsh plant known as ‘warrah’, that flourishes in its wetlands, while the word ‘wadi’ is the Arabic term for valley. == Żona protetta == [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Karte_Wadi-Wuraya-Schutzgebiet.png|daqsminuri|Map of the protected area]] On 16 March 2009, the Wadi Wurayah became the first protected mountain area in the United Arab Emirates, after a three-year campaign by the Emirates Wildlife Society in Association with World Wide Fund for Nature, with the support of HSBC Bank Middle East Limited. In addition to the conservation of the area's delicate ecosystem, EWS-WWF have also set up camera traps to photograph the more elusive wildlife, and arranged field trips for students to help raise awareness of the area. In 2026, UNESCO designated Wadi Wurayah as a World Heritage Site. === Flora u fawna === Wadi Wurayah is home to more than 100 species of mammals, birds, reptiles and amphibians, as well as more than 300 species of plants. It is famous for its scenic waterfall set amid the Hajar Mountains. It has streams and pools dotted around the rocky outcrops. It is one of few remaining places in the world where the endangered Arabian tahr still roams free. Conservationists believe it to be among the last places in the UAE where the Arabian leopard, which has not been seen in the UAE since 1995, still survives. A footprint of a leopard was found here. The wadi is also home to the ''Garra barreimiae'', a type of freshwater fish that lives only in the Hajar Mountains. Among the 208 species of plants is a species of wild orchid unique to the area, the ''Epipactis veratrifolia''. In 2018, an Indian crested porcupine was spotted here. In January 2020, a few Indian fritillaries (''Argynnis hyperbius'') were found in the park by Binish Roobas, an Indian naturalist based in the UAE, who photographed a male and female. He was visiting the area to survey the diversity of flora and insects, after heavy rainfall in the country from October 2019 to January 2020, along with park ranger Sami Ullah Majeed, biologist Nuri Asmita, and the Chairman of the Dubai Natural History Group, Gary Feulner. It was thought that the fritillaries, which were found flying with members of a physically similar species, the plain tiger (''Danaus chrysippus''), came here as opportunistic migrants because of the rainfall and would not stay during the summer. In October 2025, an Arabian caracal (''Caracal caracal schmitzi'') was spotted here. == Sit ta' Wirt Dinji == == Gallerija == <gallery mode="packed"> File:Zygonyx torridus.jpg|''[[Zygonyx torridus]]'' photographed in the ''[[wadi]]'' File:Wadi Wurayah in Fujairah - United Arab Emirates - panoramio (4).jpg|Tabella ta' Wadi Wurayah. File:Wadi Wurayah in Fujairah - United Arab Emirates - panoramio (2).jpg|Mogħdija mħarbta fil-wied. File:Wadi Wurayah in Fujairah - United Arab Emirates - panoramio (1).jpg|L-art tal-wied mill-qrib. </gallery> == Referenzi == d0ufv6jyxmxsf5d45ot4b04rzs8r3o0 331632 331631 2026-08-20T10:46:27Z Trigcly 17859 added [[Category:Siti ta' Wirt Dinji fl-Emirati Għarab Magħquda]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331632 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Wadi Wurayah Dam - panoramio (4).jpg|daqsminuri|Wadi Wurayah.]] '''Wadi Wurayah''' ({{langx|ar|وَادِي ٱلْوُرَيْعَة|Wādī Al-Wurayʿah}}) is a {{convert|12700|ha|acre|adj=on}} wadi between the towns of Masafi, Khor Fakkan, and Bidiyah in the United Arab Emirates. It has been designated as Ramsar Wetland of International Importance. The lush canyon in the area was named after the tall marsh plant known as ‘warrah’, that flourishes in its wetlands, while the word ‘wadi’ is the Arabic term for valley. == Żona protetta == [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Karte_Wadi-Wuraya-Schutzgebiet.png|daqsminuri|Map of the protected area]] On 16 March 2009, the Wadi Wurayah became the first protected mountain area in the United Arab Emirates, after a three-year campaign by the Emirates Wildlife Society in Association with World Wide Fund for Nature, with the support of HSBC Bank Middle East Limited. In addition to the conservation of the area's delicate ecosystem, EWS-WWF have also set up camera traps to photograph the more elusive wildlife, and arranged field trips for students to help raise awareness of the area. In 2026, UNESCO designated Wadi Wurayah as a World Heritage Site. === Flora u fawna === Wadi Wurayah is home to more than 100 species of mammals, birds, reptiles and amphibians, as well as more than 300 species of plants. It is famous for its scenic waterfall set amid the Hajar Mountains. It has streams and pools dotted around the rocky outcrops. It is one of few remaining places in the world where the endangered Arabian tahr still roams free. Conservationists believe it to be among the last places in the UAE where the Arabian leopard, which has not been seen in the UAE since 1995, still survives. A footprint of a leopard was found here. The wadi is also home to the ''Garra barreimiae'', a type of freshwater fish that lives only in the Hajar Mountains. Among the 208 species of plants is a species of wild orchid unique to the area, the ''Epipactis veratrifolia''. In 2018, an Indian crested porcupine was spotted here. In January 2020, a few Indian fritillaries (''Argynnis hyperbius'') were found in the park by Binish Roobas, an Indian naturalist based in the UAE, who photographed a male and female. He was visiting the area to survey the diversity of flora and insects, after heavy rainfall in the country from October 2019 to January 2020, along with park ranger Sami Ullah Majeed, biologist Nuri Asmita, and the Chairman of the Dubai Natural History Group, Gary Feulner. It was thought that the fritillaries, which were found flying with members of a physically similar species, the plain tiger (''Danaus chrysippus''), came here as opportunistic migrants because of the rainfall and would not stay during the summer. In October 2025, an Arabian caracal (''Caracal caracal schmitzi'') was spotted here. == Sit ta' Wirt Dinji == == Gallerija == <gallery mode="packed"> File:Zygonyx torridus.jpg|''[[Zygonyx torridus]]'' photographed in the ''[[wadi]]'' File:Wadi Wurayah in Fujairah - United Arab Emirates - panoramio (4).jpg|Tabella ta' Wadi Wurayah. File:Wadi Wurayah in Fujairah - United Arab Emirates - panoramio (2).jpg|Mogħdija mħarbta fil-wied. File:Wadi Wurayah in Fujairah - United Arab Emirates - panoramio (1).jpg|L-art tal-wied mill-qrib. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Emirati Għarab Magħquda]] 30xjo8fjufp35b5j5u0xs0p1qi7vetj 331633 331632 2026-08-20T10:46:37Z Trigcly 17859 added [[Category:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331633 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Wadi Wurayah Dam - panoramio (4).jpg|daqsminuri|Wadi Wurayah.]] '''Wadi Wurayah''' ({{langx|ar|وَادِي ٱلْوُرَيْعَة|Wādī Al-Wurayʿah}}) is a {{convert|12700|ha|acre|adj=on}} wadi between the towns of Masafi, Khor Fakkan, and Bidiyah in the United Arab Emirates. It has been designated as Ramsar Wetland of International Importance. The lush canyon in the area was named after the tall marsh plant known as ‘warrah’, that flourishes in its wetlands, while the word ‘wadi’ is the Arabic term for valley. == Żona protetta == [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Karte_Wadi-Wuraya-Schutzgebiet.png|daqsminuri|Map of the protected area]] On 16 March 2009, the Wadi Wurayah became the first protected mountain area in the United Arab Emirates, after a three-year campaign by the Emirates Wildlife Society in Association with World Wide Fund for Nature, with the support of HSBC Bank Middle East Limited. In addition to the conservation of the area's delicate ecosystem, EWS-WWF have also set up camera traps to photograph the more elusive wildlife, and arranged field trips for students to help raise awareness of the area. In 2026, UNESCO designated Wadi Wurayah as a World Heritage Site. === Flora u fawna === Wadi Wurayah is home to more than 100 species of mammals, birds, reptiles and amphibians, as well as more than 300 species of plants. It is famous for its scenic waterfall set amid the Hajar Mountains. It has streams and pools dotted around the rocky outcrops. It is one of few remaining places in the world where the endangered Arabian tahr still roams free. Conservationists believe it to be among the last places in the UAE where the Arabian leopard, which has not been seen in the UAE since 1995, still survives. A footprint of a leopard was found here. The wadi is also home to the ''Garra barreimiae'', a type of freshwater fish that lives only in the Hajar Mountains. Among the 208 species of plants is a species of wild orchid unique to the area, the ''Epipactis veratrifolia''. In 2018, an Indian crested porcupine was spotted here. In January 2020, a few Indian fritillaries (''Argynnis hyperbius'') were found in the park by Binish Roobas, an Indian naturalist based in the UAE, who photographed a male and female. He was visiting the area to survey the diversity of flora and insects, after heavy rainfall in the country from October 2019 to January 2020, along with park ranger Sami Ullah Majeed, biologist Nuri Asmita, and the Chairman of the Dubai Natural History Group, Gary Feulner. It was thought that the fritillaries, which were found flying with members of a physically similar species, the plain tiger (''Danaus chrysippus''), came here as opportunistic migrants because of the rainfall and would not stay during the summer. In October 2025, an Arabian caracal (''Caracal caracal schmitzi'') was spotted here. == Sit ta' Wirt Dinji == == Gallerija == <gallery mode="packed"> File:Zygonyx torridus.jpg|''[[Zygonyx torridus]]'' photographed in the ''[[wadi]]'' File:Wadi Wurayah in Fujairah - United Arab Emirates - panoramio (4).jpg|Tabella ta' Wadi Wurayah. File:Wadi Wurayah in Fujairah - United Arab Emirates - panoramio (2).jpg|Mogħdija mħarbta fil-wied. File:Wadi Wurayah in Fujairah - United Arab Emirates - panoramio (1).jpg|L-art tal-wied mill-qrib. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Emirati Għarab Magħquda]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] npwq8kvvg9qjkr77pg57aui2mblv9i0 331634 331633 2026-08-20T10:46:46Z Trigcly 17859 added [[Category:Widien]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331634 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Wadi Wurayah Dam - panoramio (4).jpg|daqsminuri|Wadi Wurayah.]] '''Wadi Wurayah''' ({{langx|ar|وَادِي ٱلْوُرَيْعَة|Wādī Al-Wurayʿah}}) is a {{convert|12700|ha|acre|adj=on}} wadi between the towns of Masafi, Khor Fakkan, and Bidiyah in the United Arab Emirates. It has been designated as Ramsar Wetland of International Importance. The lush canyon in the area was named after the tall marsh plant known as ‘warrah’, that flourishes in its wetlands, while the word ‘wadi’ is the Arabic term for valley. == Żona protetta == [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Karte_Wadi-Wuraya-Schutzgebiet.png|daqsminuri|Map of the protected area]] On 16 March 2009, the Wadi Wurayah became the first protected mountain area in the United Arab Emirates, after a three-year campaign by the Emirates Wildlife Society in Association with World Wide Fund for Nature, with the support of HSBC Bank Middle East Limited. In addition to the conservation of the area's delicate ecosystem, EWS-WWF have also set up camera traps to photograph the more elusive wildlife, and arranged field trips for students to help raise awareness of the area. In 2026, UNESCO designated Wadi Wurayah as a World Heritage Site. === Flora u fawna === Wadi Wurayah is home to more than 100 species of mammals, birds, reptiles and amphibians, as well as more than 300 species of plants. It is famous for its scenic waterfall set amid the Hajar Mountains. It has streams and pools dotted around the rocky outcrops. It is one of few remaining places in the world where the endangered Arabian tahr still roams free. Conservationists believe it to be among the last places in the UAE where the Arabian leopard, which has not been seen in the UAE since 1995, still survives. A footprint of a leopard was found here. The wadi is also home to the ''Garra barreimiae'', a type of freshwater fish that lives only in the Hajar Mountains. Among the 208 species of plants is a species of wild orchid unique to the area, the ''Epipactis veratrifolia''. In 2018, an Indian crested porcupine was spotted here. In January 2020, a few Indian fritillaries (''Argynnis hyperbius'') were found in the park by Binish Roobas, an Indian naturalist based in the UAE, who photographed a male and female. He was visiting the area to survey the diversity of flora and insects, after heavy rainfall in the country from October 2019 to January 2020, along with park ranger Sami Ullah Majeed, biologist Nuri Asmita, and the Chairman of the Dubai Natural History Group, Gary Feulner. It was thought that the fritillaries, which were found flying with members of a physically similar species, the plain tiger (''Danaus chrysippus''), came here as opportunistic migrants because of the rainfall and would not stay during the summer. In October 2025, an Arabian caracal (''Caracal caracal schmitzi'') was spotted here. == Sit ta' Wirt Dinji == == Gallerija == <gallery mode="packed"> File:Zygonyx torridus.jpg|''[[Zygonyx torridus]]'' photographed in the ''[[wadi]]'' File:Wadi Wurayah in Fujairah - United Arab Emirates - panoramio (4).jpg|Tabella ta' Wadi Wurayah. File:Wadi Wurayah in Fujairah - United Arab Emirates - panoramio (2).jpg|Mogħdija mħarbta fil-wied. File:Wadi Wurayah in Fujairah - United Arab Emirates - panoramio (1).jpg|L-art tal-wied mill-qrib. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Emirati Għarab Magħquda]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] [[Kategorija:Widien]] 99q5ljr8ilgtb7vmooujmqwpg75b1vy 331635 331634 2026-08-20T10:46:52Z Trigcly 17859 added [[Category:Parks Nazzjonali]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331635 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Wadi Wurayah Dam - panoramio (4).jpg|daqsminuri|Wadi Wurayah.]] '''Wadi Wurayah''' ({{langx|ar|وَادِي ٱلْوُرَيْعَة|Wādī Al-Wurayʿah}}) is a {{convert|12700|ha|acre|adj=on}} wadi between the towns of Masafi, Khor Fakkan, and Bidiyah in the United Arab Emirates. It has been designated as Ramsar Wetland of International Importance. The lush canyon in the area was named after the tall marsh plant known as ‘warrah’, that flourishes in its wetlands, while the word ‘wadi’ is the Arabic term for valley. == Żona protetta == [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Karte_Wadi-Wuraya-Schutzgebiet.png|daqsminuri|Map of the protected area]] On 16 March 2009, the Wadi Wurayah became the first protected mountain area in the United Arab Emirates, after a three-year campaign by the Emirates Wildlife Society in Association with World Wide Fund for Nature, with the support of HSBC Bank Middle East Limited. In addition to the conservation of the area's delicate ecosystem, EWS-WWF have also set up camera traps to photograph the more elusive wildlife, and arranged field trips for students to help raise awareness of the area. In 2026, UNESCO designated Wadi Wurayah as a World Heritage Site. === Flora u fawna === Wadi Wurayah is home to more than 100 species of mammals, birds, reptiles and amphibians, as well as more than 300 species of plants. It is famous for its scenic waterfall set amid the Hajar Mountains. It has streams and pools dotted around the rocky outcrops. It is one of few remaining places in the world where the endangered Arabian tahr still roams free. Conservationists believe it to be among the last places in the UAE where the Arabian leopard, which has not been seen in the UAE since 1995, still survives. A footprint of a leopard was found here. The wadi is also home to the ''Garra barreimiae'', a type of freshwater fish that lives only in the Hajar Mountains. Among the 208 species of plants is a species of wild orchid unique to the area, the ''Epipactis veratrifolia''. In 2018, an Indian crested porcupine was spotted here. In January 2020, a few Indian fritillaries (''Argynnis hyperbius'') were found in the park by Binish Roobas, an Indian naturalist based in the UAE, who photographed a male and female. He was visiting the area to survey the diversity of flora and insects, after heavy rainfall in the country from October 2019 to January 2020, along with park ranger Sami Ullah Majeed, biologist Nuri Asmita, and the Chairman of the Dubai Natural History Group, Gary Feulner. It was thought that the fritillaries, which were found flying with members of a physically similar species, the plain tiger (''Danaus chrysippus''), came here as opportunistic migrants because of the rainfall and would not stay during the summer. In October 2025, an Arabian caracal (''Caracal caracal schmitzi'') was spotted here. == Sit ta' Wirt Dinji == == Gallerija == <gallery mode="packed"> File:Zygonyx torridus.jpg|''[[Zygonyx torridus]]'' photographed in the ''[[wadi]]'' File:Wadi Wurayah in Fujairah - United Arab Emirates - panoramio (4).jpg|Tabella ta' Wadi Wurayah. File:Wadi Wurayah in Fujairah - United Arab Emirates - panoramio (2).jpg|Mogħdija mħarbta fil-wied. File:Wadi Wurayah in Fujairah - United Arab Emirates - panoramio (1).jpg|L-art tal-wied mill-qrib. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Emirati Għarab Magħquda]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] [[Kategorija:Widien]] [[Kategorija:Parks Nazzjonali]] a7575bhh1kc2m3ugovs06im9nvg2lc9 331636 331635 2026-08-20T10:46:58Z Trigcly 17859 added [[Category:Emirati Għarab Magħquda]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331636 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Wadi Wurayah Dam - panoramio (4).jpg|daqsminuri|Wadi Wurayah.]] '''Wadi Wurayah''' ({{langx|ar|وَادِي ٱلْوُرَيْعَة|Wādī Al-Wurayʿah}}) is a {{convert|12700|ha|acre|adj=on}} wadi between the towns of Masafi, Khor Fakkan, and Bidiyah in the United Arab Emirates. It has been designated as Ramsar Wetland of International Importance. The lush canyon in the area was named after the tall marsh plant known as ‘warrah’, that flourishes in its wetlands, while the word ‘wadi’ is the Arabic term for valley. == Żona protetta == [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Karte_Wadi-Wuraya-Schutzgebiet.png|daqsminuri|Map of the protected area]] On 16 March 2009, the Wadi Wurayah became the first protected mountain area in the United Arab Emirates, after a three-year campaign by the Emirates Wildlife Society in Association with World Wide Fund for Nature, with the support of HSBC Bank Middle East Limited. In addition to the conservation of the area's delicate ecosystem, EWS-WWF have also set up camera traps to photograph the more elusive wildlife, and arranged field trips for students to help raise awareness of the area. In 2026, UNESCO designated Wadi Wurayah as a World Heritage Site. === Flora u fawna === Wadi Wurayah is home to more than 100 species of mammals, birds, reptiles and amphibians, as well as more than 300 species of plants. It is famous for its scenic waterfall set amid the Hajar Mountains. It has streams and pools dotted around the rocky outcrops. It is one of few remaining places in the world where the endangered Arabian tahr still roams free. Conservationists believe it to be among the last places in the UAE where the Arabian leopard, which has not been seen in the UAE since 1995, still survives. A footprint of a leopard was found here. The wadi is also home to the ''Garra barreimiae'', a type of freshwater fish that lives only in the Hajar Mountains. Among the 208 species of plants is a species of wild orchid unique to the area, the ''Epipactis veratrifolia''. In 2018, an Indian crested porcupine was spotted here. In January 2020, a few Indian fritillaries (''Argynnis hyperbius'') were found in the park by Binish Roobas, an Indian naturalist based in the UAE, who photographed a male and female. He was visiting the area to survey the diversity of flora and insects, after heavy rainfall in the country from October 2019 to January 2020, along with park ranger Sami Ullah Majeed, biologist Nuri Asmita, and the Chairman of the Dubai Natural History Group, Gary Feulner. It was thought that the fritillaries, which were found flying with members of a physically similar species, the plain tiger (''Danaus chrysippus''), came here as opportunistic migrants because of the rainfall and would not stay during the summer. In October 2025, an Arabian caracal (''Caracal caracal schmitzi'') was spotted here. == Sit ta' Wirt Dinji == == Gallerija == <gallery mode="packed"> File:Zygonyx torridus.jpg|''[[Zygonyx torridus]]'' photographed in the ''[[wadi]]'' File:Wadi Wurayah in Fujairah - United Arab Emirates - panoramio (4).jpg|Tabella ta' Wadi Wurayah. File:Wadi Wurayah in Fujairah - United Arab Emirates - panoramio (2).jpg|Mogħdija mħarbta fil-wied. File:Wadi Wurayah in Fujairah - United Arab Emirates - panoramio (1).jpg|L-art tal-wied mill-qrib. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Emirati Għarab Magħquda]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] [[Kategorija:Widien]] [[Kategorija:Parks Nazzjonali]] [[Kategorija:Emirati Għarab Magħquda]] ikkeor4rfrrlyivve6jvd5wdngl2l8h 331639 331636 2026-08-20T11:38:49Z Trigcly 17859 żieda kontenut 331639 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Wadi Wurayah Dam - panoramio (4).jpg|daqsminuri|Wadi Wurayah.]] '''Wadi Wurayah''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: وَادِي ٱلْوُرَيْعَة, b'ittri Rumani: ''Wādī Al-Wurayʿah'') huwa wied jew ''wadi'' b'erja ta' 12,700 ettaru (31,000 akru) bejn l-irħula ta' Masafi, Khor Fakkan u Bidiyah fl-[[Emirati Għarab Magħquda]]. Ġie ddeżinjat bħala Art Mistagħdra ta' Importanza Internazzjonali ta' Ramsar. Il-kanjon fl-inħawi ngħata isem [[pjanta]] għolja tal-imraġ magħrufa bħala ''warrah'', li tiffjorixxi fl-artijiet mistagħdra tal-wied, filwaqt li l-[[kelma]] ''wadi'' tfisser wied bl-Għarbi.<ref>{{Ċita web|url=https://gulfnews.com/uae/watch-why-fujairah-is-on-top-of-the-must-visit-list-of-tourists-this-winter-1.84967664|titlu=Watch: Why Fujairah is on top of the must-visit list of tourists this winter|kunjom=Reporter|isem=Ali Al Shouk, Senior|data=2022-01-22|sit=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == Żona protetta == Fis-16 ta' Marzu 2009, Wadi Wurayah sar l-ewwel żona muntanjuża protetta fl-Emirati Għarab Magħquda, wara kampanja ta' 3 snin tas-Soċjetà tan-Natura Selvaġġa tal-Emirati (EWS) b'assoċjazzjoni mal-Fond Dinji għan-Natura tad-WWF u bl-appoġġ tal-HSBC Bank Middle East Limited.<ref>{{Ċita web|url=http://www.wildlifeextra.com/go/news/wadi-Wurayah.html|titlu=Wildlife Extra News - Wadi Wurayah becomes the UAE’s first mountain protected area|kunjom=Ettinger|isem=Powell|sit=www.wildlifeextra.com|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Minbarra l-konservazzjoni tal-ekosistema delikata tal-wied,<ref>{{Ċita web|url=https://www.emiratesnaturewwf.ae/en|titlu=Home {{!}} Emirates Nature-WWF|sit=www.emiratesnaturewwf.ae|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> l-EWS-WWF ramaw ukoll nases bil-kameras biex jieħdu ritratti tal-organiżmi selvaġġi iktar gerriexa, u organizzaw żjarat fil-post għall-istudenti biex jgħinu ż-żieda ta' sensibilizzazzjoni rigward il-wied.<ref>{{Ċita web|url=http://uae.panda.org:80/what_we_do/projects2/2j/|titlu=WWF - Wadi Wurayah|sit=uae.panda.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> F'Lulju 2026, Wadi Wurayah tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1724/|titlu=Wadi Wurayah|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> === Flora u fawna === Wadi Wurayah jospita iktar minn 100 [[speċi]] ta' [[Mammiferu|mammiferi]], [[Għasfur|għasafar]], [[Rettilu|rettili]] u [[Anfibju|anfibji]], kif ukoll iktar minn 300 speċi ta' [[Pjanta|pjanti]]. Huwa famuż għal kaskata xenika tiegħu qalb il-Muntanji ta' Hajar. Fih nixxigħat u għadajjar madwar l-irqajja' tal-blat. Huwa wieħed mill-ftit postijiet fid-[[Id-Dinja|dinja]] fejn għadu jgħix ħieles it-tahr tal-Arabja f'periklu ta' estinzjoni.<ref>{{Ċita web|url=https://www.thenationalnews.com/uae/environment/newborn-arabian-tahr-discovered-on-jebel-hafeet-1.85597|titlu=Newborn Arabian tahr discovered on Jebel Hafeet|kunjom=staff|isem=The National|sit=The National|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|titlu=Arabian Tahr gets royal protection|url=http://uae.panda.org/news/?163161/Arabian-Tahr-getsroyal-protection|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Il-konservazzjonisti jemmnu li huwa wieħed mill-aħħar postijiet fl-Emirati Għarab Magħquda fejn għadu jgħixu l-leopard tal-Arabja, li ilu ma jintlemaħ fl-Emirati Għarab Magħquda mill-1995. Madankollu, instabet impronta ta' sieq leopard hawnhekk.<ref>Edmonds, J.-A.; Budd, K. J.; Al Midfa, A. & Gross, C. (2006). "Status of the Arabian Leopard in United Arab Emirates". ''Cat News'' (Special Issue 1): 33–39.</ref> Il-wied jospita wkoll l-''Garra barreimiae'', tip ta' [[ħuta]] tal-ilma ħelu li tgħix biss fil-Muntanji ta' Hajar. Fost il-208 speċijiet ta' pjanti fil-wied tikber speċi ta' orkideja selvaġġa unika għall-inħawi, l-''Epipactis veratrifolia''.<ref>{{Ċita web|url=http://uae.panda.org/what_we_do/completed_projects/wadi_wurayah/|titlu=WWF - Wadi Wurayah, Fujairah|sit=uae.panda.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> Fl-2018, porkuspin [[Indja|Indjan]] intlemaħ hawnhekk għall-ewwel darba.<ref>{{Ċita web|url=https://www.thenationalnews.com/uae/species-of-porcupine-seen-for-first-time-in-the-fujairah-1.769548|titlu=Species of porcupine seen for first time in the Fujairah|kunjom=Haza|isem=Ruba|sit=The National|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gulfnews.com/uae/environment/first-confirmed-sighting-of-indian-crested-porcupine-in-uae-1.2277687|titlu=First confirmed sighting of Indian crested porcupine in UAE|kunjom=Reporter|isem=Janice Ponce de Leon, Staff|data=2018-11-05|sit=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> F'Jannar 2020, instabu ftit friefet magħrufa bħala fritillarji Indjani (''Argynnis hyperbius'') fil-park minn Binish Roobas, naturalist Indjan ibbażat fl-Emirati Għarab Magħquda, li ħa ritratt ta' eżemplar maskili u ta' eżemplar femminili. Huwa kien qed iżur l-inħawi biex jagħmel stħarriġ dwar id-diversità ta' flora u ta' insetti, wara xita qawwija li niżlet fil-pajjiż minn Ottubru 2019 sa Jannar 2020, flimkien mar-ranger tal-park Sami Ullah Majeed, il-bijologu Nuri Asmita u l-President tal-Grupp tal-Istorja Naturali ta' [[Dubai (belt)|Dubai]], Gary Feulner. Kien maħsub li l-fritallarji, li nstabu jtiru flimkien ma' membri ta' speċi ta' farfett fiżikament simili, it-tigra tal-pjanuri (''Danaus chrysippus''), ġew hawnhekk bħala migranti opportunisti minħabba x-xita u ma kinux se jibqgħu hemm matul is-sajf.<ref>{{Ċita web|url=https://www.wam.ae/|titlu=WAM|sit=www.wam.ae|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.thenationalnews.com/uae/environment/himalayan-butterflies-found-for-first-time-in-uae-1.986497|titlu=Himalayan butterflies found for first time in UAE|kunjom=Duncan|isem=Gillian|sit=The National|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> F'Ottubru 2025, karakal tal-Arabja (''Caracal caracal schmitzi'') intlemaħ hawnhekk.<ref>{{Ċita web|url=https://www.emiratesnaturewwf.ae/en/press-release/42-world-habitat-day-arabian-caracal-rediscovered-in-uaes-wadi-wurayah-national-park|titlu=World Habitat Day: Arabian Caracal rediscovered in UAE’s Wadi Wurayah National Park|sit=www.emiratesnaturewwf.ae|data-aċċess=2026-08-20}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.thenationalnews.com/news/uae/2025/10/06/rare-arabian-caracal-spotted-in-fujairah-mountains-in-major-boost-to-survival-hopes/|titlu=Rare Arabian caracal spotted in Fujairah mountains in major boost to survival hopes|kunjom=National|isem=The|sit=The National|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.khaleejtimes.com/uae/environment/arabian-caracal-critically-endangered-spotted-fujairah|titlu=Apex predator spotted in UAE: Arabian Caracal seen again in Wadi Wurayah|sit=Khaleej Times|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://indianexpress.com/article/world/critically-endangered-arabian-caracal-spotted-in-uaes-wadi-wurayah-national-park-10293389/|titlu=Critically endangered Arabian Caracal spotted in UAE’s Wadi Wurayah National Park|data=2025-10-07|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Wadi Wurayah ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2026.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ix)''' "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi [[Ekoloġija|ekoloġiċi]] u [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] kontinwi sinifikanti fl-[[evoluzzjoni]] u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar"'''.'''<ref name=":0" /> == Gallerija == <gallery mode="packed"> File:Zygonyx torridus.jpg|''[[Zygonyx torridus]]'' fil-''wadi.'' File:Wadi Wurayah in Fujairah - United Arab Emirates - panoramio (4).jpg|Tabella ta' Wadi Wurayah. File:Wadi Wurayah in Fujairah - United Arab Emirates - panoramio (2).jpg|Mogħdija mħarbta fil-wied. File:Wadi Wurayah in Fujairah - United Arab Emirates - panoramio (1).jpg|L-art tal-wied mill-qrib. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Emirati Għarab Magħquda]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] [[Kategorija:Widien]] [[Kategorija:Parks Nazzjonali]] [[Kategorija:Emirati Għarab Magħquda]] dpt7ud5xwat5iezc175drpejbrh0y3c