Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 19364 331663 323878 2026-08-21T14:15:26Z Makenzis 12206 /* Kompetizzjonijiet Domestiċi */ 331663 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol | isem = Galatasaray | isem_sħiħ =Galatasaray Spor Kulübü | stampa = [[Stampa:Galatasaray SK.png|180px]] | ismijiet_oħra = ''Cimbom''<br />''Aslan'' (Iljun)<br />''Sarı Kırmızılılar'' (Sofor-Ħomor)<br />''Avrupa Fatihi''<br />''Gala'' (Użat aktar barra mit-Turkija) | fundazzjoni = 1 ta' Ottubru 1905<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-03-05 |titlu=Gayin-sin.net |url=http://gayin-sin.net/2009/01/02/ilk-nefes-ii/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110723133225/http://gayin-sin.net/2009/01/02/ilk-nefes-ii/ |arkivju-data=2011-07-23 |url-status=dead }}</ref> | proprjetarju = | president = Burak Elmas | kowċ = Domènec Torrent | grawnd = [[Türk Telekom Arena]] | jesa' = 52,652 | kampjonat = [[Süper Lig]] | staġun = 2021/22 | pożizzjoni = '''13.''' | sit_elettroniku = http://www.galatasaray.org/ <!-- Flokk Kuluri Interni --> | pattern_la1 = _Gala2012 2013 | pattern_b1 = _Galatasaray12 13 | pattern_ra1 = _Gala2012 2013 | pattern_sh1 = | pattern_so1 = _Galatasarayhome2012 2013 | leftarm1 = | body1 = | rightarm1 = | shorts1 = | socks1 = A32638 | pattern_la2 = _gal1213a | pattern_b2 = _gal1213a | pattern_ra2 = _gal1213a | pattern_sh2 = _gal1213a | pattern_so2 = _Galatasarayaway2012 2013 | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _gs1213t | pattern_b3 = _gs1213t | pattern_ra3 = _gs1213t | leftarm3 = BB0000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }}[[Stampa:Galatasaray UEFA&SuperCup.JPG|thumb|right|200px|Il-''kwadripla kontinentali'' li Galatasaray rebħu fl-2000: il-[[UEFA Cup]], il-[[UEFA Super Cup]], is-[[Süper Lig]] u [[Tazza Torka]].]] '''Galatasaray Spor Kulübü''', komunement magħruf bħala '''Galatasaray''' u fondat bħala '''Galata-Serai Football Club''' minn [[Ali Sami Yen]] fl-1905, huwa klabb tal-[[futbol]] professjonali bbażat f'[[İstanbul]], it-Turkija. Il-Klabb huwa l-fergħa tal-assoċjazzjoni futbol ta' [[Galatasaray Sports Club]], parti innifsu mill-[[Komunità tal-Galatasaray]] li tinkludi l-[[Università tal-Galatasaray]] u [[Galatasaray Lisé]]. Galatasaray huwa l-aktar klabb tal-futbol suċċessiv fit-Turkija, li rebħu 44 trofej domestiċi inkluż ir-rekord ta' 18-il titlu tas-[[Süper Lig]], rekord ta' 14-il [[Tazza Torka]] u rekord ta' 12-il [[Super Cup Torka]]. Dawn huma wieħed mit-tliet timijiet li pparteċipaw fil-55 staġun tas-[[Süper Lig]] mill-1959, wara x-xoljiment tal-[[Kampjonat ta' Istanbul]]. Internazzjonalment, Galatasaray wkoll rebħu l-[[UEFA Europa League|UEFA Cup]] u l-[[UEFA Super Cup]] fl-2000, li saru l-ewwel tim Tork biex jirbaħ trofew Ewropew u l-ewwel tim fl-istorja li sar rebbieħ tal-UEFA Cup mingħajr l-ebda telfa. Domestikament, Galatasaray huwa l-unika klabb tal-futbol li rebaħ is-[[Süper Lig]] erba' darbiet infila (1997, 1998, 1999 u 2000). Fl-istaġun [[Süper Lig 1999–2000|1999-2000]], il-klabb kiseb l-adt rari tal-[[Lista ta' timijiet tal-assoċjazzjoni tal-futbol li rebħu erba' jew aktar trofej fi staġun wieħed|kwadrupla]] billi rebħu s-[[Süper Lig]], it-[[Tazza Torka]], il-[[UEFA Cup]] u [[Tazza TSYD]] fi staġun wieħed. Huwa wkoll l-uniku klabb Tork li deher fl-ewwel post fil-[[Federazzjoni Internazzjonali tal-Istorja tal-Futbol & Statistiki|Klassifiki Dinjija tal-IFFHS]] fl-2000. Mill-2011, l-istadju tal-klabb huwa [[Türk Telekom Arena]] li jesa' 52,695 spettarur u jinsab ġewwa Seyrantepe, [[İstanbul]] li huwa għandhu rekord tal-aktar stadju tal-futbol li għandhu volum għoli fid-dinja, (131.76dBA)<ref>http://www.guinnessworldrecords.com/records-1/loudest-crowd-roar-at-a-sports-stadium/</ref>, huma mexxew minn [[Ali Sami Yen]] li kien l-istadju tal-klabb mill-1963. Il-klabb għandu rivalità fit-tul ma' timijiet oħra kbar f'Istanbul, jiġifieri bħal [[Beşiktaş JK]] u [[Fenerbahçe SK]], filwaqt id-derby ma Fenerbahçe (magħrufa bħala [[Kıtalar Arası Derbi]] jew "Derby Interkontinentali" bil-Malti) hija meqjusa bħala waħda mill-akbar fil-futbol dinji. Galatasaray huwa l-aktar klabb li għandhu partitarji fit-Turkija<ref>http://www.sportingintelligence.com/2010/09/14/how-galatasaray-became-the-world%E2%80%99s-no1-sports-team-on-facebook-140901/</ref> u huwa wieħed minn tliet klabbs li għandhom aktar minn 10 miljun segwaċi fuq is-siti soċjali tal-medja li huma [[Facebook]] u [[Twitter]]. Huma għandhom madwar 25 miljun partitarji, b'madwar 38% ġejjin minn barra t-Turkija. Galatasaray huma wkoll meqjusa bħala wieħed mill-aqwa ditti b'saħħithom globali fit-Turkija. <ref>http://brandirectory.com/profile/galatasaray</ref>Il-klabb jikkompeti sew ma dawk il-klabbs sinjuri fid-dinja bi dħul annwali ta' €95.1 miljun.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-03-06 |titlu=Archive copy |url=http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/sports/football/deloitte-football-money-league/index.htm |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130117175236/http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/sports/football/deloitte-football-money-league/index.htm |arkivju-data=2013-01-17 |url-status=dead }}</ref> == Storja == Galatasaray SK kienu fondati fil-waqgħa tal-1905, minn student ta' Skola tal-Galatasaray ''(skola għolja bbażata fl-1481)'' bħala klabb tal-[[futbol]]. L-ewwel president ta' Galatasaray kien [[Ali Sami Yen]]. L-ewwel logħba tagħhom kienet kontra [[Cadi-Keuy FC]] u huma rebħu din il-logħba 2-0.<ref>{{ċita aħbar| url = http://www.galatasaray.org/English/Corporate/history/detail.asp?pid=2422&haberid=289785| titlu =First match and foundation | editur= Galatasaray.org| data = 2007-11-17|lingwa=Ingliż}}</ref> Kien hemm ċertu diskussjonijiet dwar l-isem tal-klabb, fejn kien hemm xi suġġerimenti bħal ''Gloria'' (rebħa) u oħrajn ''Audace'' (kuraġġ), iżda ġie deċiż li l-isem tal-klabb ikun Galatasaray.<ref>{{ċita aħbar| url = http://www.cimbom.org/general/founded.html| titlu = How Galatasaray Founded| editur = Galatasaray.org| data = 2007-11-23| lingwa = Ingliż| data-aċċess = 2013-03-06| arkivju-url = https://web.archive.org/web/20080509054111/http://www.cimbom.org/general/founded.html| arkivju-data = 2008-05-09| url-status = dead}}</ref> L-isem Galatasaray innifsu ġej minn dak ta' Skola tal-Galatasaray, li min-naħa ħadu isimhom minn Galata Sarayı Enderûn-u Hümâyûn (Palazz Imperjali ta' Skola Galata), l-isem tal-iskola oriġinali ġie stabbilit fuq is-sit fl-1481, u li min-naħa l-oħra ħadu isimhom mill-kolonja medjevali ta' Genoese qrib [[Galatia|Galata]]. Galatasaray tfisser direttament bħala 'Palazz Galata'. Skond ir-riċerkatur Cem Atabeyoğlu, Galatasaray ħadu isimhom minn logħba tal-ewwel logħbiet tagħhom. F'dik il-logħba, Galatasaray rebħu 2–0 kontra klabb jismu Rûm u l-ispettaturi bdew issejħulhom "Galata Sarayı Efendileri" (bil-[[Lingwa Maltija|Malti]]: Sinjuri ta' Palazz (Belt) Galata), u wara dan l-avveniment, huma adottaw dak l-isem u bdew isejħu lil-klabb tagħhom "GalataSaray". Fl-1905, matul l-era tal-[[Imperu Ottoman]], ma kienx hemm liġijiet għall-assoċjazzjonijiet, għalhekk il-klabb ma setax jiġi reġistrat uffiċjalment, imma wara l-Liġi tal-Assoċjazzjoni fl-1912 , il-klabb ġie rreġistrat legalment.<ref>{{Ċita aħbar| url = http://www.galatasaray.org/English/Corporate/history/detail.asp?pid=2422&haberid=289786| titlu = History of founding from official site| editur= Galatasaray.org| data = 2007-11-22|lingwa=Ingliż}}</ref> [[Stampa:GS Kuruculari.jpg|left|thumb|250px|L-ewwel ritratt ta' Galatasaray (1905).]] {{Rquote|left|L-għan tagħna huwa li nilagħbu flimkien, li jkollna kulur u isem u li negħlbu it-timijiet ta' barra tat-Turkija.|[[Ali Sami Yen]]}} Fost il-fundatur Ali Sami Yen, il-ko-fundaturi kienu dawk li kienu ħerqana li jagħmlu dan l-isport, bħal Asim Tevfik Sonumut, Reşat Şirvani, Cevdet Kalpakçıoğlu, Abidin Daver u Kamil. Għall-ewwel, il-kuluri ta' Galatasaray Sports Club kienu aħmar u abjad. Dawn huma l-kuluri tal-[[bandiera Torka]]. Madankollu, ir-Repubblika Torka ma kinitx fondata f'dak iż-żmien. Għalhekk, din l-ispirazzjoni kkawżat l-amministrazzjoni repressiva tal-ġurnata u ħassuhom skomdi u l-amministrazzjoni ppersegwitat plejers tal-futbol. Għal din ir-raġuni, il-kuluri ġew mibdula għall-isfar u blu skur sal-1907. Fl-1908, kuluri ġodda ġew magħżula bħala aħmar u isfar. [[Ali Sami Yen]] stqarr, "Wara li ilna barra u ġewwa minn diversi ħwienet, rajna żewġ materjali tas-suf eleganti fil-ħanut Fatty Yanko ġewwa Bahçekapısı (bejn Eminönü u Sirkeci f'Istanbul, issa msejħa Bahçekapı). Wieħed minnhom kien pjuttost aħmar skur, li jixbaħ il-kulur taċ-ċirasa, u l-ieħor isfar fl-oranġjo. L-iskrivan tal-bejgħ għamel żewġ drappijiet mil-barma t'idejh u huma saru tant qawwija li fakru s-sbuħija tal-għasfur ''goldfinch''. Aħna ħsibna li kienu qed ifittxu kuluri ta' ċaqliq fi ħruq tan-nar. Konna qegħdin nimmaġinaw il-fjamma safra u ħamra fuq it-tim brillanti tagħna u ħolma li toħodna magħha fir-rebħiet. Għalkemm hekk għamlet." Peress li ma kienx hemm timijiet Torok, Galatasaray issieħbu fil-Kampjonat t'Istanbul li kien jikkonsisti timijiet Ingliżi u Griegi fl-istaġun 1905-1906. Huma rebħu l-ewwel titolu tal-kampjonat tagħhom fl-istaġun 1907–1908, Dan witta t-triq tal-bidu tal-istorja tal-futbol Tork.<ref>{{ċita aħbar| url = http://www.tff.org/default.aspx?pageID=497| titlu = History of Turkish football| editur= Tff.org| data = 2007-11-21|lingwa=Ingliż}}</ref> Filwaqt li l-futbol fit-Turkija beda jiżviluppa għal kollox, sal-1952, Galatasaray rebħu 10 titli oħra tal-''Istanbul League'', sitt titli tas-''Sunday League'' u tlett titli tal-''Friday League''. Wara r-rikonoxximent tal-futbol professjonali fl-1952, l-ewwel kampjonat professjonali iżda mhux nazzjonali tat-Turkija, ''Istanbul Professional League'' li ntlagħab bejn l-1952 u l-1959. Galatasaray rebaħ tlieta titli minn 7 staġuni. ''Türkiye Profesyonel 1. Ligi'' (illum imsejjħa [[Turkcell Super League]]) iffurmat fl-1959. Dan huwa l-ogħla kampjonat professjonali fil-futbol nazzjon Tork, u l-aktar kompetizzjoni sportiva popolari fil-pajjiż. Galatasaray ipparteċipaw fl-istaġuni kollha u rebħu 18-il titlu minn dakinhar. Probabbilment l-akbar rekord li għandhu klabb huwa li rebaħ il-kampjonati nazzjonali fi 15-il fergħa ta' sport differenti fl-istaġun 1986-87. [[Stampa:Gs-17052000-lineup.png|thumb|left|L-Ewwel ħdax magħżula fil-Finali tal-[[UEFA Cup 2000]] kontra [[Arsenal FC]], li seħħet fis-17 ta' Mejju 2000.]] L-aktar era suċċessiva ta' Galatasaray kienet tard fid-1990ijiet, meta l-klabb sar l-ewwel klabb tal-futbol Tork li rebaħ trofew Ewropew. Huma kienu megħjuna f'din minn waħda mill-aħjar ġenerazzjoni tat-Turkija ta' plejers Torok li marru biex jintemmu fit-3 post fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2002|Tazza tad-Dinja 2002]] u lagħbu fil-kwarti tal-finali tal-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2000|UEFA Euro 2000]]. Minbarra plejer talentużi, timijiet viżitaturi wkoll ma jħobbux jivvjaġġaw fl-[[Stadju Ali Sami Yen|Istadju Ali Sami Yen]] li litteralment Jissejjaħ "Infern" mill-partitarji ta' Galatasaray minħabba l-atmosfera intimidazzjoni pprovduta mis-sapporters inklużi r-rewwixti fil-folol.<ref>{{Ċita aħbar| titlu = News about Galatasaray Match| url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/sport/football/744728.stm| editur= BBC.co.uk| data = 2007-10-18|lingwa=Ingliż}}</ref> Hemm ħafna plejers tal-futbol ta' suċċess li lagħab għal Galatasaray u ħallew il-marka tagħhom fl-istorja tal-futbol Tork. Ftit eżempji jistgħu jkunu l-eroj nazzjonali tat-1930ijiet [[Eşfak Aykaç]], Boduri li miet ta' 21 sena , Mehmet Leblebi li skorja rekord domestiku ta' 14-il gowl f'logħba waħda, [[Gündüz Kılıç]] imlaqqam ''Baba'' (missier) li kien kowċ, iżda wkoll plejer tat-team tiegħu fil-1950ijiet li kien ta' suċċess kbir kemm kowċ u plejer, l-aħwa Bülent-Reha Eken, Suat Mamat li għamel ''hat-trick'' fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1954|Tazza tad-Dinja 1954]],<ref>{{ċita aħbar| url = http://www.galatasaray.org/Kurumsal/detay.asp?pid=2423&haberid=295607| titlu = Suat Mamat Profile| editur = Galatasaray Official| data = 2007-11-24|lingwa=Ingliż}}</ref> [[Coşkun Özarı]] li ħajtu ddedikata lil Galatasaray, [[Turgay Şeren]] il-gowler straordinarju li jissejjaħ ''the Panther of Berlin'', [[Fatih Terim]] il-kaptan tat-tim ta' Galatasaray u tat-tim nazzjonali Tork u rebaħ il-UEFA Cup fl-2000 bħala kowċ, [[Metin Oktay]] il-leġġendarju li kien l-aqwa skorer tal-kampjonat Tork 6 darbiet, [[Zoran Simović]] gowler ieħor magħruf għall-penaltis, [[Cüneyt Tanman]] li lagħab rekord ta' 342 logħba għall-Galatasaray, [[Tanju Çolak]] skorer straordinarju li kien ir-rebbieħ taż-[[Żarbuna tad-Deheb]] fl-1988 ma Galatasaray, [[Xhevat Prekazi|Cevad Prekazi]] plejer mill-Kosovo li kien spettakolari għall-''free kicks'', [[Taffarel]] il-gowler rebbieħ tat-Tazza tad-Dinja mal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Brazil|Brażil]], [[Gheorghe Hagi]], l-eroj tal-futbol Rumen li għadu deskritt bħala l-aqwa plejer barrani li lagħab fit-Turkija, l-attakant Brażiljan [[Mário Jardel]], li kien imssejjaħ Super Mário mill-partitarji u skorja żewġ gowls għall-Galatasaray fil-Finali tas-Super Cup Ewropea tal-2000 kontra [[Real Madrid]], u l-aħħar iżda mhux l-inqas, [[Hakan Şükür]], il-plejer li skorja l-aktar gowls fl-ewwel diviżjoni tal-istorja tal-futbol Tork (249 gowl). === Isem u Pronunzja === L-isem Galatasaray innifsu ġej minn dak ta' Skola tal-Galatasaray, li min-naħa ħadu isimhom minn Galata Sarayı Enderûn-u Hümâyûn (Palazz Imperjali ta' Skola Galata), l-isem tal-iskola oriġinali ġie stabbilit fuq is-sit fl-1481, u li min-naħa l-oħra ħadu isimhom mill-kolonja medjevali ta' Genoese qrib [[Galatia|Galata]]. Galatasaray tfisser direttament bħala 'Palazz Galata'. M'hemm l-ebda forma diminuttiva ta' Galatasaray. Il-partitarji jirreferu għall-klabb jew bl-isem sħiħ tiegħu jew mill-laqam tiegħu "Cim Bom Bom" (ppronunzjat 'Jim Bom Bom') jew fil-qasir 'Cim Bom'. Il-forma imqassra 'Gala' xi kultant hija wżata fl-Ewropa/Amerika. Huwa importanti li wieħed iżomm f'moħħu li Galatasaray hija kelma komposta u hija ppronunzjata bħala tali. L-aktar żball komuni li huwa mhux magħmul minn kelliema Torok huwa li jgħidu Gala-tasaray, filwaqt li l-espressjoni korretta għandha tkun Galata-Saray ma' waqfa fil-qosor ħafna bejn iż-żewġ kelmiet.<ref>{{ċita ktieb|kunjom=Tekil|isem=Süleyman|titlu=Galatasaray, Dünden Bugüne 1905–1982|sena=1983|editur=Arset Matbaacılık Kollektif Şti|belt=İstanbul|paġni=1–13}}</ref> == Storja tal-kits == [[Stampa:Galatasaray Kit History (1905–present).png|200px|right]] {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !Perjodu !Manifattur tal-[[Kit (futbol)|Kit]] !Sieħba |- |1977–1978 |rowspan=5| Ebda |rowspan=1|[[Volvo]] / PeReJa |- |1978–1979 |rowspan=1| Ebda |- |1979–1982 |rowspan=1| [[Telefunken]] |- |1982–1983 |rowspan=1| MEBan |- |1983–1985 |rowspan=1| [[Telefunken]] |- |1985–1986 |rowspan=2| [[Adidas]] |rowspan=1| [[Denizcilik Bankası]] |- |1986–1991 |rowspan=1| [[TürkBank]] |- |1991–1992 |rowspan=2| [[Umbro]] |rowspan=1| ADEC Saat / [[Show TV]] |- |1992–1995 |rowspan=1| [[Show TV]] |- |1995–1997 |rowspan=4| [[Adidas]] |rowspan=1| [[VakıfBank]] |- |1997–1998 |rowspan=1| [[Bank Ekspres]] |- |1998–2000 |rowspan=1| [[Marshall]] |- |2000–2001 |rowspan=1| [[Telsim]] |- |2001–2002 |rowspan=1| [[Lotto Sport Italia|Lotto]] |rowspan=2| [[Avea|Aria]] |- |2002–2004 |rowspan=2| [[Umbro]] |- |2004–2005 |rowspan=2| [[Avea]] |- |2005–2009 |rowspan=2| [[Adidas]] |- |2009–2011 |rowspan=2| [[Türk Telekom]] |- |2011– |rowspan=1| [[Nike, Inc.|Nike]] |} == Grawnds == {{Main|Ali Sami Yen Stadı|Türk Telekom Arena}} {{Infobox Stadju |isem = Türk Telekom Arena |laqam = |stampa = [[Stampa:Türk Telekom Arena view.jpg|220px]] |desk_stampa = |isem_sħiħ = |ismijiet_preċ = |lokalità = [[Şişli]], [[Istanbul]], [[Turkija]] |koordinati = |kostruzzjoni = 13 ta' Diċembru 2007 |inawgurazzjoni = 15 ta' Jannar 2011 |rinovazzjoni = |espansjoni = |magħluq = |demolizzjoni = |proprjetarju = [[Galatasaray SK]] |operatur = |wiċċ = Ħaxix |spiża_kostruzzjoni = |arkitett = 'asp' architekten Stuttgart<ref>[http://www.asp-stuttgart.de/ asp stuttgart]</ref> |kuntrattur_ġenerali = |kuntratturi_prinċipali = |kapaċità = 52,652 |dimensjonijiet = 105 × 68m |lokatorji = |sit_elettroniku = www.turktelekomarena.com.tr }} Meta Galatasaray ġew fondati, l-ebda timijiet Torok ma kellhom grawnd tagħhom stess, u l-logħob fil-Kampjonat t'Istanbul kienu jsiru ġewwa [[Stadju Şükrü Saracoğlu|Papazın Çayırı]] – illum is-sit ta' [[Stadju Şükrü Saracoğlu]] ta' [[Fenerbahçe SK|Fenerbahçe]]. Fl-1921 l-ewwel stadju tal-futbol xieraq fil-belt inbena, l-[[Stadju Taksim|Istadju Taksim]], li kien użat bħala grawnd tat-timijiet kolla f'Istanbul. Meta l-istoriku Stadju Taksim kien imwaqqa fl-1940, Galatasaray iddeċiedew li jibnu grawnd kbir u modern. Minħabba diffikultajiet li rriżultaw mit-Tieni Gwerra Dinjija, il-kostruzzjoni ġiet ittardja għal aktar minn għoxrin sena. F'dan il-perjodu, huma lagħbu ġewwa [[Stadju Şeref|Şeref Stadi]] u [[Stadju BJK İnönü|Dolmabahçe Stadi]] === Ali Sami Yen Stadi === Fl-20 ta' Diċembru 1964, l-[[Stadju Ali Sami Yen|Istadju Ali Sami Yen]] ġie nawgurat.<ref>{{ċita web |url=http://www.galatasaray.org/english/corporate/facilities/tesis.asp?tesis=1 |titlu= Ali Sami Yen Stadium |aċċessdata=2007-11-26 |urlarkivju = http://web.archive.org/web/20070609231747/http://www.galatasaray.org/english/corporate/facilities/tesis.asp?tesis=1 |dataarkivju = 2007-06-09|lingwa=Ingliż}}</ref> Huwa msemmi wara l-fundatur ta' Galatasaray, [[Ali Sami Yen]], huwa jinsab fil-kwart ta' [[Mecidiyeköy]] tad-distrett ta' [[Şişli]] fiċ-ċentru tal-belt. Fl-1964, l-istadju kellu kapaċità ta' 35,000. Illum, minħabba titjib fis-sigurtà u l-projbizzjoni ta' spettaturi mhux bilqiegħda, huwa għandhu kapaċità ta' 24,990 bilqiegħda.<ref>{{ċita web |url=http://www.stadiumguide.com/alisemiyen.htm |titlu=Ali Sami Yen Stadium Information |aċċessdata=2007-11-26 |xogħol=The Stadium Guide|lingwa=Ingliż}}</ref> Wara l-2002, meta [[Stadju Atatürk Olympic|Istadju Olimpiku Atatürk]] kienet mibnija għall-offerta fil-Logħob Olimpiku ġewwa Istanbul, Galatasaray bdew jilgħabu hemmhekk fit-[[UEFA Champions League|Tazza Ewropea]]. Ir-rekord t'attendenza fost il-grawnds Torok kien miksur hemm, fil-logħba Galatasaray–[[Olympiacos FC|Olympiacos]] li ntlagħbet quddiem 79,414 spettatur. Madankollu, l-[[Stadju Ali Sami Yen|Istadju Ali Sami Yen]] għandhu importanza storika għas-sapporters ta' Galatasaray għalkemm huwa iżgħar u ikbar.<ref>{{ċita aħbar|titlu= Zulümpiyat! Stadı |url=http://www.fotomac.com.tr/2006/10/20/gal105.html |editur=Fotomaç |data=2006-10-20 |aċċessdata=2007-07-15|lingwa=Ingliż}}</ref> === Türk Telekom Arena === Il-Grawnd ġdid ta' Galatasaray ġie mibni mill-ġdid li huwa [[Türk Telekom Arena]]. Dan jinsab fil-kwart ta' Aslantepe qrib [[Maslak]], distrett finanzjarju ġewwa [[Şişli]]. L-istadju l-ġdid, li nfetaħ fil-15 ta' Jannar 2011, għandu kapaċità ta' 52,695 sedili, li għamlet l-akbar stadju proprjetà privat tal-klabb fit-Turkija.<ref>{{ċita web|titlu=Stadium info|url=http://www.turktelekomarena.com.tr/stad-bilgileri|editur=Galatasaray SK|aċċessdata=9 ta' Novembru 2011|data-aċċess=2013-03-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111104060207/http://www.turktelekomarena.com.tr/stad-bilgileri|arkivju-data=2011-11-04|url-status=dead}}</ref> ==== Innijiet tal-Istadju ==== Mill-1998, wara kull gowl skorjat minn Galatasaray, tindaqq l-aħħar parti tal-kanzunetta [[I Will Survive]] mill-[[Banda Hermes House]]. Għalkemm il-kanzunetta hija bl-Ingliż, il-parti użata m'għandha l-ebda lirika ħlief "la la la la". Barra minn hekk, qabel kull logħba l-Florida State Warchant (Galatasaray War Chant), li hija ''chant'' antika ħafna tal-Indjani Amerikani indiġeni tat-Tramuntana, tindaqq akkumpanjata minn dak li s-sapporters issejħu "scarf show" fejn il-partitarji juru xalpi,bnadar u aktar. Ħafna nies issejħu l-istadju 'Cehennem' (infern) minħabba l-innijiet tal-istadju u jsaħnu kontinwament il-partitarji. {| style="position:relative; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse: collapse; float:right; background:yellow; clear:right; text-align:center;" border="1" cellpadding="3" |- | {{Isma'|filename=Galatasaray_War_Chant.ogg|title=GALATASARAY WAR CHANT|description=Galatasaray War Chant|format=[[Ogg]]}} |} === Storja tal-Istadju === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- !# !Grawnd !Snin<ref>[http://www.trt.net.tr/Haber/HaberDetay.aspx?HaberKodu=2f16137c-d2f1-4ec6-94b8-b381b5e3c5bc TRT Website]</ref> |- |1 |align="left"|[[Şükrü Saracoğlu Stadium|Papazın Çayırı]] |1905–1921 |- |2 |align="left"|[[Taksim Stadium|Taksim Stadi]] |1921–1940 |- |3 |align="left"|[[Şeref Stadium|Şeref Stadi]] |1940–1948 |- |4 |align="left"|[[BJK İnönü Stadium|Dolmabahçe Stadi]] |1948–1966 |- |5 |align="left"|[[Stadju Ali Sami Yen|Ali Sami Yen Stadi]] |1966–1972 |- |6 |align="left"|[[Stadju BJK İnönü|Dolmabahçe Stadi]] |1972–1980 |- |7 |align="left"|[[Stadju Ali Sami Yen|Ali Sami Yen Stadi]] |1980–1984 |- |8 |align="left"|[[Stadju BJK İnönü|Dolmabahçe Stadi]] |1984–1986 |- |9 |align="left"|[[Stadju Ali Sami Yen|Ali Sami Yen Stadi]] |1986–2003 |- |10 |align="left"|[[Stadju Atatürk Olympic|Atatürk Olimpiyat Stadi]] |2003–2004 |- |11 |align="left"|[[Stadju Ali Sami Yen|Ali Sami Yen Stadi]] |2004–2011 |- |12 |align="left"|[[Türk Telekom Arena]] |2011– |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- !# !Grawnd !Snin ta' logħob |- |1 |align="left"|[[Stadju Ali Sami Yen|Ali Sami Yen Stadi]] |34 |- |2 |align="left"|[[Stadju BJK İnönü|Dolmabahçe Stadi]] |28 |- |3 |align="left"|[[Stadju Taksim|Taksim Stadi]] |18 |- |4 |align="left"|[[Stadju Şükrü Saracoğlu|Papazın Çayırı]] |17 |- |5 |align="left"|[[Stadju Şeref|Şeref Stadi]] |8 |- |6 |align="left"|[[Türk Telekom Arena]] |2 |- |7 |align="left"|[[Stadju Olimpiku Atatürk|Atatürk Olimpiyat Stadi]] |1 |- |} === Rekords tal-plejer === {{dettalji|Lista ta' rekords u statistiki ta' Galatasaray SK}} * L-aktar apparenzi fis-Süper Lig ** {{flagicon|TUR}} [[Bülent Korkmaz]] – 430 * L-aktar fis-Süper Lig ** {{flagicon|TUR}} [[Hakan Şükür]] – 228 * L-aqwa plejer li għamel apparenzi għall-klabb. ** {{flagicon|TUR}} [[Turgay Şeren]] – 631 * L-aqwa skorer ta' kull żmien ** {{flagicon|TUR}} [[Metin Oktay]] – 538 == Unuri == ''Għal aktar informazzjoni fuq l-Unuri, ara [[Lista ta' rekords u statistiki ta' Galatasaray SK]] u [[Galatasaray SK fl-Ewropa]].'' === Kompetizzjonijiet Internazzjonali === * '''[[UEFA Super Cup]]:''' ** '''Rebbieħa (1):''' [[2000 UEFA Super Cup|2000]] * '''[[UEFA Champions League]]:''' ** Semi-Finali (1): [[Tazza taċ-Ċampjins 1988–89|1988–1989]] ** Kwarti tal-Finali (4): [[Tazza taċ-Ċampjins 1962–63|1962–1963]], [[Tazza taċ-Ċampjins 1969–70|1969–1970]], [[UEFA Champions League 1993–94|1993–1994]], [[UEFA Champions League 2000–01|2000–2001]] * '''[[UEFA Europa League]]:''' ** '''Rebbieħa (1):''' [[UEFA Cup 1999–2000|1999–2000]] * '''[[UEFA Cup Winners' Cup]]:''' ** Kwarti tal-Finali (1): 1991–1992 === Kompetizzjonijiet Domestiċi === * '''[[Süper Lig]]:''' ** '''Rebbieħa (26): (rekord-maqsum)''' 1961–62, 1962–63, 1968–69, 1970–71, 1971–72, 1972–73, 1986–87, 1987–88, 1992–93, 1993–94, 1996–97, 1997–98, 1998–99, 1999–2000, 2001–02, 2005–06, 2007–08, 2011–2012, 2012/2013, 2014/2015, 2017/2018, 2018/2019, 2022/23, 2023/24, 2024/25, 2025/26 ** ''Runners-up'' (9): 1960–61, 1965–66, 1974–75, 1978–79, 1985–86, 1990–91, 2000–01, 2002–03 * '''[[Tazza Torka|Türkiye Kupası]]: (rekord)''' ** '''Rebbieħa (14):''' 1963, 1964, 1965, 1966, 1973, 1976, 1982, 1985, 1991, 1993, 1996, 1999, 2000, 2005 ** ''Runners-up'' (5): 1969, 1980, 1994, 1995, 1998 * '''[[Super Cup Torka|Süper Kupa]]: (rekord)''' ** '''Rebbieħa (14):''' 1966, 1969, 1972, 1982, 1987, 1988, 1991, 1993, 1996, 1997, 2008, 2012, 2013, 2015 ** ''Runners-up'' (8): 1971, 1973, 1976, 1985, 1994, 1998, 2006, 2014 === Kompetizzjonijiet Domestiċi li m'għadhomx jeżistu === * '''[[Milli Küme Şampiyonası]]:''' ** '''Rebbieħa (1): ''' 1938–39 * '''[[Tazza tal-Kanċillier]]:''' ** '''Rebbieħa (5):''' 1975, 1979, 1986, 1990, 1995 * '''[[Tazza TSYD]]:''' '''(rekord-maqsum)''' ** '''Rebbieħa (12):''' 1963, 1966, 1967, 1970, 1977, 1981, 1987, 1991, 1992, 1997, 1998, 1999 * '''[[Tazza Atatürk Gazi]]:''' '''(rekord)''' ** '''Rebbieħa (1):''' 1928 * '''Tazza 50. Yıl:''' '''(rekord)''' ** '''Rebbieħa (1):'''1973 === Titoli Reġjonali li m'għadhomx jeżistu === * '''Kampjonat t'Istanbul:''' '''(rekord-maqsum)''' ** '''Rebbieħa (15):''' 1908–09, 1909–10, 1910–11, 1914–15, 1915–16, 1921–22, 1924–25, 1925–26, 1926–27, 1928–29, 1930–31, 1948–49, 1954–55, 1955–56, 1957–58 * '''Tazza t'Istanbul:''' '''(rekord-maqsum)''' ** '''Rebbieħa (2):''' 1942, 1943 * '''Shield t'Istanbul:''' ** '''Rebbieħa (1):''' 1932–33 * '''Tazza tal-Unjoni tal-Klabbs:''' ** '''Rebbieħa (1):''' 1909 == Plejers == === Skwadra === {{Plejers fit-tim tal-futbol/bidu}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=3|naz=Brażil|poż=M|isem=[[Felipe Melo]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=4|naz=Turkija|poż=M|isem=[[Hamit Altıntop]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=5|naz=Turkija|poż=D|isem=[[Gökhan Zan]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=6|naz=Turkija|poż=M|isem=[[Ceyhun Gülselam]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=7|naz=Turkija|poż=M|isem=[[Yiğit Gökoğlan]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=8|naz=Turkija|poż=M|isem=[[Selçuk İnan]]||oħrajn=[[Kaptan (futbol)|kaptan]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=9|naz=Żvezja|poż=A|isem=[[Johan Elmander]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=10|naz=Olanda|poż=M|isem=[[Wesley Sneijder]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=11|naz=Spanja|poż=D|isem=[[Albert Riera]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=12|naz=Kosta tal-Avorju|poż=A|isem=[[Didier Drogba]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=13|naz=Kamerun|poż=D|isem=[[Dany Nounkeu]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=17|naz=Turkija|poż=A|isem=[[Burak Yılmaz]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=19|naz=Turkija|poż=A|isem=[[Umut Bulut]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=21|naz=Kamerun|poż=D|isem=[[Aurélien Chedjou]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=22|naz=Turkija|poż=D|isem=[[Hakan Balta]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol/nofs}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=23|naz=Turkija|poż=M|isem=[[Colin Kazim-Richards]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=24|naz=Turkija|poż=M|isem=[[Erman Kılıç]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=25|naz=Urugwaj|poż=G|isem=[[Fernando Muslera]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=26|naz=Turkija|poż=D|isem=[[Semih Kaya]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=27|naz=Kosta tal-Avorju|poż=D|isem=[[Emmanuel Eboué]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=28|naz=Arġentina|poż=M|isem=[[Emmanuel Culio]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=35|naz=Turkija|poż=M|isem=[[Yekta Kurtuluş]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=50|naz=Turkija|poż=M|isem=[[Engin Baytar]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=52|naz=Turkija|poż=M|isem=[[Emre Çolak]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=53|naz=Marokk|poż=M|isem=[[Nordin Amrabat]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=55|naz=Turkija|poż=M|isem=[[Sabri Sarıoğlu]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=67|naz=Turkija|poż=G|isem=[[Eray İşcan]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=82|naz=Turkija|poż=G|isem=[[Aykut Erçetin]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=86|naz=Turkija|poż=G|isem=[[Ufuk Ceylan]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|no=90|naz=Turkija|poż=A|isem=[[Sercan Yıldırım]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol/tmiem}} === Plejers barra f'self === {{Plejers fit-tim tal-futbol/bidu}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=|naz=Turkija|poż=M|isem=[[Furkan Özçal]]|oħrajn=ma' [[Kardemir DÇ Karabükspor|Karabükspor]] sat-30 ta' Ġunju 2014}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=|naz=Turkija|poż=A|isem=[[Serdar Eylik]]|oħrajn=ma' [[Ankaraspor AŞ|Ankaraspor]] sat-30 ta' Ġunju 2014}} {{Plejers fit-tim tal-futbol/tmiem}} === Skwadra tar-Riżerva u tal-Akkademja === ''Ara [[Galatasaray A2]]'' === Eks Plejers === ''Għal dettalji dwar l-eks plejers, ara [[:Kategorija:Plejers ta' Galatasaray SK|Plejers ta' Galatasaray SK]] u [[Lista ta' plejers ta' Galatasaray SK]].'' === Kaptani tal-Klabb === {{col-begin}} {{col-3}} {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !Isem !Nazzjonalità !Snin |- |align=left|[[Boris Nikolof]] |{{flagicon|Bulgarija}} |align=left| |- |align=left|[[Emin Bülent Serdaroğlu]] |{{flagicon|TUR}} |align=left| |- |align=left|[[Horace Armitage]] |{{flagicon|ENG}} |align=left| |- |align=left|[[Hasan Basri]] |{{flagicon|TUR}} |align=left| |- |align=left|[[Celal İbrahim]] |{{flagicon|TUR}} |align=left| |- |align=left|Sadi |{{flagicon|TUR}} |align=left| |- |align=left|[[Ali Sami Yen]] |{{flagicon|TUR}} |align=left| |- |align=left|[[Emil Oberle]] |{{flagicon|GER}} |align=left| |- |align=left|[[Necip Şahin]] |{{flagicon|TUR}} |align=left| |- |align=left|Sedat |{{flagicon|TUR}} |align=left| |- |align=left|Hüseyin |{{flagicon|TUR}} |align=left| |- |align=left|Ziya |{{flagicon|TUR}} |align=left| |- |align=left|[[Adil Giray]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|1920–1924 |- |align=left|[[Nihat Bekdik]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|1924–1936 |- |align=left|[[Mithat Ertuğ]] |{{flagicon|TUR}} |align=left| |- |align=left|[[Avni Kurgan]] |{{flagicon|TUR}} |align=left| |} {{col-3}} {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !Isem !Nazzjonalità !Snin |- |align=left|[[Suavi Atasagun]] |{{flagicon|TUR}} |align=left| |- |align=left|[[Necdet Cici]] |{{flagicon|TUR}} |align=left| |- |align=left|[[Salim Şatıroğlu]] |{{flagicon|TUR}} |align=left| |- |align=left|[[Selahattin Almay]] |{{flagicon|TUR}} |align=left| |- |align=left|[[Faruk Barlas]] |{{flagicon|TUR}} |align=left| |- |align=left|[[Arif Sevinç]] |{{flagicon|TUR}} |align=left| |- |align=left|[[Musa Sezer]] |{{flagicon|TUR}} |align=left| |- |align=left|[[Danyal Vuran]] |{{flagicon|TUR}} |align=left| |- |align=left|[[Gündüz Kılıç]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|–1953 |- |align=left|[[Bülent Eken]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|1953–1954 |- |align=left|[[Muzaffer Tokaç]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|1954 |- |align=left|[[Naci Özkaya]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|1954 |- |align=left|[[Coşkun Özarı]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|1954–1960 |- |align=left|[[İsfendiyar Açıksöz]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|1960 |- |align=left|[[Turgay Şeren]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|1960–1967 |- |align=left|[[Metin Oktay]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|1967–1969 |} {{col-3}} {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !Isem !Nazzjonalità !Snin |- |align=left|[[Talat Özkarslı]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|1969–1971 |- |align=left|[[Uğur Köken]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|1971–1973 |- |align=left|[[Muzaffer Sipahi]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|1973–1975 |- |align=left|[[Nihat Akbay]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|1975–1978 |- |align=left|[[Mehmet Oğuz]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|1978–1979 |- |align=left|[[Gökmen Özdenak]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|1979–1980 |- |align=left|[[Fatih Terim]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|1980–1985 |- |align=left|[[Cüneyt Tanman]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|1985–1991 |- |align=left|[[Erdal Keser]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|1991–1994 |- |align=left|[[Tugay Kerimoğlu]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|1994–1995 |- |align=left|[[Bülent Korkmaz]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|1995–2005 |- |align=left|[[Hakan Şükür]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|2005–2008 |- |align=left|[[Ümit Karan]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|2008–2009 |- |align=left|[[Arda Turan]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|2009–2011 |- |align=left|[[Sabri Sarıoğlu]] |{{flagicon|TUR}} |align=left|2011– |} {{col-end}} == Presidenti == {{Main|Lista ta' presidenti ta' Galatasaray SK}} {| class="wikitable" style="text-align: left" |- !rowspan="1"|Isem !rowspan="1"|Snin |- |{{flagicon|Turkija}} [[Faruk Süren]] |1996–01 |- |{{flagicon|Turkija}} [[Mehmet Cansun]] |2001–02 |- |{{flagicon|Turkija}} [[Özhan Canaydın]] |2002–08 |- |{{flagicon|Turkija}} [[Adnan Polat]] |2008–11 |- |{{flagicon|Turkija}} [[Ünal Aysal]] |2011– |- |} == Uffiċjali tal-Klabb == ;Amministrazzjoni {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:90%" width=40% !style="background: #FCB514; color:maroon" align=left| Isem !style="background: #FCB514; color:maroon" align=right| Rwol |- |Direttur Ġenerali || Sedef Köksal |- |Koordinatur Sportiv || Bülent Tulun |- |Direttur Finanzjarju u Amministrattiv|| Sedef Hacısalihoğlu |- |Direttur tal-Kompetizzjoni u Relazzjonijiet Esterni || Yeşim Toroslu |- |Maniger tat-Tim || Cenk Ergün |- |Eżekuttiv Assistent || Ezgi Ekiz |} ;Staff tal-kowċing {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:90%" width=40% !style="background: #FCB514; color:maroon" align=left| Isem !style="background: #FCB514; color:maroon" align=right| Rwol |- |Kowċ ||Fatih Terim |- |Kowċ Assistent ||Hasan Şaş |- |Kowċ Assistent ||Ümit Davala |- |Kowċ tal-Gowlers ||Claudio Taffarel |- |Kowċ tal-Prestazzjoni||Scott Piri |- |Analist ||Metin Çakıroğlu |- |Kowċ tas-Saħħa ||Yasin Küçük |} == Storja tal-Kowċis == {{Main|Lista ta' kowċis ta' Galatasaray SK}} {| class="wikitable" style="text-align: left" |- !Perjodu !Isem |- |2000–02||{{flagicon|ROM}} [[Mircea Lucescu]] |- |2002–03||{{flagicon|TUR}} [[Fatih Terim]] |- |2003–04||{{flagicon|TUR}} [[Fatih Terim]]<br />{{flagicon|ROM}} [[Gheorghe Hagi]] |- |2004–05||{{flagicon|ROM}} [[Gheorghe Hagi]] |- |2005–07||{{flagicon|BEL}} [[Eric Gerets]] |- |2007–08||{{flagicon|GER}} [[Karl-Heinz Feldkamp]]<br />{{flagicon|TUR}} [[Cevat Güler]] |- |2008–09||{{flagicon|GER}} [[Michael Skibbe]]<br />{{flagicon|TUR}} [[Bülent Korkmaz]] |- |2009–10||{{flagicon|Olanda}} [[Frank Rijkaard]] |- |2010–11||{{flagicon|Olanda}} [[Frank Rijkaard]]<br />{{flagicon|ROM}} [[Gheorghe Hagi]]<br />{{flagicon|TUR}} [[Bülent Ünder]] |- |2011–preżent||{{flagicon|TUR}} [[Fatih Terim]] |} == Noti == {{Referenzi}} == Referenzi == * Birand, M. A., & Polat, M. M. (2006). ''Passion that continues for 100 years''. İstanbul: D Yapım. {{OCLC|164788939}} * Turagay, U., Özgün, G., Gökçin, B., Ahunbay (2006). ''17 May: The story of a championship''. İstanbul: D Yapım. {{OCLC|169899400}} * Hasol, D. (2004). ''Dreams/realities in Galatasaray''. İstanbul: Yapı Yayın. ISBN 978-975-8599-44-8 * Tuncay, B. (2003). ''Galatasaray with European Success and Notable Players''. Yapı Kredi Kü̈ltü̈r Sanat Yayıncılık. ISBN 978-975-08-0427-4 * Yamak, O. (2001). ''Galatasaray: Story of 95 years''. Sinerji. {{OCLC|59287768}} * Çakar, A. (1995). ''90 questions about history of Galatasaray SK''. Cağaloğlu, İstanbul: Demir Ajans Yayınları. {{OCLC|42434622}} * Tekil, S. (1986). ''History of Galatasaray, 1905–1985.'' Galatasaray Spor Kulübü. {{OCLC|25025508}} * Tekil, S. (1983). ''Galatasaray 1905–1982: Memories''. Arset Matbaacılık Koll. Şti. {{OCLC|62614035}} * İsfendiyar, F. (1952). ''History of Galatasaray''. İstanbul: [Doğan Kardeş yayınları]. {{OCLC|27753643}} == Ħoloq esterni == {{Commons|Galatasaray}} {{Wikinews|Galatasaray}} * {{lingwi|tr|en|fr}} [http://www.galatasaray.org/ Sit Uffiċjali] * {{lingwi|tr|en|fr}} [http://www.facebook.com/Galatasaray Paġna Uffiċjali] fuq Facebook * {{tr}} {{twitter|GalatasaraySK|Galatasaray SK}} [[Kategorija:Galatasaray SK]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Torok]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1905]] 8cbfv844lhd3wg6jhfuqn134q070my6 2 25623 331669 331648 2026-08-21T14:50:16Z Trigcly 17859 aġġornament 331669 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (2033)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arthur Schnitzler]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] * [[Astrofiżika]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[BirdLife International]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali tal-Qedem ta' Asuka u ta' Fujiwara]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chakapuli]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Chun Wang]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċiru l-Kbir]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] * [[Darius I]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Demokrazija]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Fram2]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] * [[Ġorġ Mallia]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gozinaki]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Sloane]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] *[[Ħuta]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jabal Amil]] * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Alamut]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Tlugħ is-Sema tal-Madonna ta' Kiev]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khafre]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kubdari]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Léon Werth]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Luca Parmitano]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Mtsvane]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Brittaniku]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nil]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġ Migratorju ta' Boma–Badingilo]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Patoloġija]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] * [[Pkhali]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Ħieles ta' Malta]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta' Darwin]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Baħar ta' Aqaba]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] * [[Satsivi]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastia]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidi Bou Said]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Supra (festa)]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Tavla ta' Narmer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatri Kondominjali tas-Sekli 18 u 19 fl-Italja Ċentrali]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru da Paz]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Amażonja]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Thoros ta' Edessa]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wadi Wurayah]] *[[Wales]] *[[Wat Phra Mahathat]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xerxes I]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Aalto]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żejt]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] oa3ocno4s995ojbg7vedc60k7ru4rmq 0 29787 331670 327953 2026-08-21T15:27:34Z ToniSant 4257 added [[Category:Bliet]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331670 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Betlem''' (/ˈbɛθlɪhɛm/; bl-[[Għarbi]]: بيت لحم ''Bayt Laḥm''; bl-[[Ebrajk]]: בֵּית לֶחֶם ''Bēṯ Leḥem''), ġieli spelluta '''Bethlehem''' jew '''Betlehem''') hija belt fix-[[Xatt tal-Punent]], il-[[Palestina]], u tinsab madwar 10 kilometri (6.2 mili) fin-Nofsinhar ta' [[Ġerusalemm|Ġerl-Istati Uniti;lemm]]. Hija l-[[belt kapitali]] tal-Governorat ta' Betlem u għandha popolazzjoni ta' madwar 25,000 ruħ.<ref>{{Ċita web|url=https://books.google.com/books?id=LG5seycNTAcC&pg=PA18|titlu=Politics and Sociolinguistic Reflexes: Palestinian Border Villages - Muhammad Amara - Google Books|data=2021-05-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210529123058/https://books.google.com/books?id=LG5seycNTAcC&pg=PA18|arkivju-data=2021-05-29|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://books.google.com/books?id=AQhxlSjmDcQC&pg=PA202|titlu=A Very Political Economy: Peacebuilding and Foreign Aid in the West Bank and ... - Rex Brynen - Google Books|data=2021-05-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210529123059/https://books.google.com/books?id=AQhxlSjmDcQC&pg=PA202|arkivju-data=2021-05-29|url-status=bot: unknown}}</ref> L-ekonomija tal-belt hija bbażata l-iktar fuq it-turiżmu; it-turiżmu internazzjonali huwa attiv l-iktar għall-ħabta tal-[[Milied]], meta l-[[Kristjani]] jagħmlu pellegrinaġġ lejn il-[[Knisja tan-Natività]], meqjuma bħala l-post fejn twieled [[Ġesù]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.nytimes.com/2006/04/16/travel/16westbank.html|titlu=In the West Bank, Politics and Tourism Remain Bound Together Inextricably - New York Times|data=2013-06-15|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130615222743/http://www.nytimes.com/2006/04/16/travel/16westbank.html|arkivju-data=2013-06-15|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.bethlehemhotel.com/to-visit-bethlehem|titlu=Places to Visit In & Around Bethlehem {{!}} Bethlehem hotel|data=2013-12-03|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131203004839/http://www.bethlehemhotel.com/to-visit-bethlehem|arkivju-data=2013-12-03|url-status=dead}}</ref> Fid-daħla tat-Tramuntana tal-belt hemm il-Qabar ta' [[Rakele]], il-post fejn indifnet il-matriarka [[Bibbja|Bibblika]] Rakele. Il-moviment madwar il-belt huwa limitat minħabba l-fruntiera tax-Xatt tal-Punent ma' [[Iżrael]]. L-iżjed tismija bikrija magħrufa ta' Betlem hija l-korrispondenza ta' Amarna tal-[[Eġittu]] tal-qedem, li tmur lura għall-1350-1330 [[QK|Q.K]]., meta l-belt kienet abitata mill-poplu ta' Kana. Fil-Bibbja bl-Ebrajk jiġi deskritt il-perjodu tal-Iżraeliti; Betlem tiġi definita bħala l-post fejn twieled [[David]] kif ukoll bħala l-belt fejn indilek bħala t-tielet monarka tar-Renju Unit ta' Iżrael, u jiġi ddikjarat ukoll li nbniet bħala belt iffortifikata minn [[Rehoboam]], l-ewwel monarka tar-Renju ta' [[Ġuda]].<ref>2 Chronicles 11:5–6.</ref> Fit-[[Testment il-Ġdid]], il-Vanġelu ta' [[San Mattew]] u l-Vanġelu ta' [[San Luqa]] jidentifikaw il-belt bħala l-post fejn twieled Ġesù ta' [[Nażaret]]. Taħt l-[[Imperu Ruman]], il-belt ta' Betlem inqerdet minn [[Adrijanu]], li kien wasal biex jirbaħ kontra l-[[Ġudaiżmu|Lhud]] involuti fir-rewwixta ta' Bar Kokhba. Madankollu, il-kostruzzjoni mill-ġdid ta' Betlem iktar 'il quddiem ġiet promossa minn [[Elena]], omm [[Kostantinu l-Kbir]]. Kostantinu kabbar il-proġett ta' ommu billi kkummissjona l-Knisja tan-Natività fit-327 [[WK|W.K]]. Fil-529, il-Knisja tan-Natività ġarrbet ħsarat estensivi mis-Samaritani involuti fir-rewwixtri Samaritani; wara r-rebħa tal-[[Biżantini|Imperu Biżantin]], il-knisja reġgħet inbniet seklu wara minn [[Ġustinjanu I]]. Qalb il-ħakma [[Iżlam|Musulmana]] tal-Lvant, Betlem saret parti mill-Jund Filastin fis-637. Il-Musulmani komplew imexxu l-belt sal-1099, meta nħakmet mill-ġellieda tal-[[Kruċjata|Kruċjati]], li ssostitwew il-kleru Kristjan lokali — magħmul minn rappreżentanti mill-[[Knisja Ortodossa Griega]] — b'rappreżentanti mill-[[Knisja Kattolika]]. F'nofs is-seklu 13, is-swar ta' Betlem twaqqgħu mis-Sultanat tal-Mamluk. Madankollu, dawn reġgħu nbnew mill-[[Imperu Ottoman]] fis-seklu 16, wara l-Gwerra bejn l-Ottomani u l-Mamluk.<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://www.bethlehem-city.org/English/City/index.php|titlu=Bethlehem Municipality(Site Under Construction)|data=2008-01-13|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080113150138/http://www.bethlehem-city.org/English/City/index.php|arkivju-data=2008-01-13|url-status=dead}}</ref> Fl-aħħar tal-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], l-Ottomani tilfu l-kontroll ta' Betlem li għadda għand l-[[Imperu Brittaniku]]. Il-belt ġiet iggvernata taħt il-Mandat Brittaniku għall-Palestina sal-1948, meta mbagħad inħatfet mill-[[Ġordan]] matul l-Ewwel Gwerra bejn l-[[Għarab]] u Iżrael. Fl-1967 il-belt inħatfet minn Iżrael matul it-Tielet Gwerra bejn l-Għarab u Iżrael. Mill-Ftehimiet ta' [[Oslo]], li jinkludu sensiela ta' ftehimiet bejn Iżrael u l-Awtorità Nazzjonali Palestinjana, Betlem ġiet iddeżinjata bħala parti miż-Żona A tax-Xatt tal-Punent, u b'hekk nominalment taqa' taħt il-kontroll sħiħ tal-Palestina.<ref name=":0" /> Filwaqt li storikament kienet belt tal-Kristjani Għarab, Betlem issa għandha maġġoranza ta' Musulmani Għarab, għalkemm xorta waħda għadha tospita komunità sinifikanti ta' Kristjani Palestinjani.<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofisrael.com/are-bethlehems-christians-losing-grip-on-their-city/|titlu=Are Bethlehem’s Christians losing grip on their city?|kunjom=Kamin|isem=Debra|sit=www.timesofisrael.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-03-16}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Klein|isem=Aaron|kunjom2=Daily|isem2=World Net|data=2005-12-27|titlu='Muslims persecuting Bethlehem's Christians'|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3190798,00.html|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-16}}</ref> Attwalment, Betlem ġiet imdawra minn għexieren ta' insedjamenti ta' Iżrael, li effettivament jisseparaw il-Palestinjani fil-belt u ma jħalluhomx jaċċessaw b'mod ħieles l-artijiet tagħhom u l-għajxien tagħhom, għaldaqstant dan skatta l-eżodu kostanti tagħhom.<ref>Philp, Catherine (l-24 ta' Diċembru 2013). "Settlements choke peace in the little town of Bethlehem". ''The Times''. pp. 28–29.</ref> == [[Etimoloġija]] == L-isem attwali ta' Betlem bil-lingwi lokali huwa ''Bayt Laḥm'' jew بيت لحم bl-Għarbi, li litteralment tfisser "dar tal-laħam", u ''Bet Leḥem'' jew בֵּית לֶחֶם bl-Ebrajk, li litteralment tfisser "dar tal-ħobż" jew "dar tal-ikel".<ref>''Corpus inscriptionum Iudaeae/Palaestinae: a multi-lingual corpus of the inscriptions from Alexander to Muhammad''. Vol. IV: Iudaea / Idumaea. Eran Lupu, Marfa Heimbach, Naomi Schneider, Hannah Cotton. Berlin: de Gruyter. 2010. p. 635. ISBN <bdi>978-3-11-022219-7</bdi>.</ref> Il-belt kienet tissejjaħ Βηθλεέμ bil-Grieg Antik (pronunzjata [bɛːtʰle.ém]) u ''Bethleem'' bil-[[Lingwa Latina|Latin]].<ref>Losch, Richard R. (2005). ''The uttermost part of the earth: a guide to places in the Bible'' (Illustrated ed.). Wm. B. Eerdmans Publishing. p. 51. ISBN <bdi>978-0-8028-2805-7</bdi>.</ref> L-iżjed tismija bikrija ta' Betlem bħala post tinsab fil-korrispondenza ta' Amarna (għall-ħabta tal-1400 Q.K.), fejn tissemma bħala ''Bit-Laḫmi'', isem li l-oriġini tiegħu għadhom mhumiex magħrufa.<ref>"''Oxford Archeological Guides: The Holy Land''", Jerome Murphy-O'Connor, pp. 198–199, Oxford University Press, 1998, ISBN 978-0-19-288013-0.</ref> Suġġeriment li ilu jeżisti fost l-istudjużi hu li ġej mid-divinità tal-fertilità Laḫmu tal-[[Mesopotamja]] jew tal-poplu ta' Kana u oħtha konsorti Lahamu.<ref>{{Ċita web|url=https://www.etymonline.com/word/bethlehem|titlu=bethlehem {{!}} Etymology, origin and meaning of the name bethlehem by etymonline|sit=www.etymonline.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-16}}</ref> ''Lahmo'' hija l-kelma Ċaldeana għal "fertilità".<ref>Wright, G. R. H. (January 1, 1986). "The Mother-Maid at Bethlehem". ''Zeitschrift für die Alttestamentliche Wissenschaft''. '''98''' (1): 56–72.</ref> L-istudjuż Bibbliku [[William F. Albright]] kien jemmen li din l-ipoteżi li tressqet għall-ewwel darba minn [[Otto Schroeder]] kienet "ċertament preċiża". Albright innota li l-pronunzja tal-isem essenzjalment kienet baqgħet l-istess għal 3,500 sena, minkejja li l-perċezzjoni tat-tifsira tal-isem inbidlet maż-żmien: bil-lingwa ta' Kana kienet tfisser it-"Tempju tad-Divinità Lakhmu", bl-Ebrajk u bl-[[Aramajk ta' Ġesù|Aramajk]] kienet tfisser "Dar tal-Ħobż", u bl-Għarbi kienet tfisser "Dar tal-Laħam".<ref>Wright, G. R. H. (January 1, 1986). "The Mother-Maid at Bethlehem". ''Zeitschrift für die Alttestamentliche Wissenschaft''. '''98''' (1): 56–72.</ref> Filwaqt li t-teorija ta' Schroeder ma tantx hija aċċettata b'mod wiesa', għadha tiġi aċċettata fil-letteratura akkademika ferm iktar mit-traduzzjonijiet litterali li saru wara. Suġġeriment ieħor hu li l-isem huwa assoċjat mal-għerq ''l-h-m'' "tiġġieled", iżda huwa maħsub li din it-teorija hija inqas probabbli.<ref>Wasilewski, E. (2016). "Pastoral exhortations – a key to preliminary homiletic research". ''The Biblical and Liturgical Movement''. '''69''' (2): 125–142.</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == [[Stampa:Jesus birthplace in Bethlehem.jpg|daqsminuri|Il-post fejn twieled Ġesù.]] Betlem bħala rotta ta' pellegrinaġġ lejn il-Knisja tan-Natività, il-post fejn twieled Ġesù, ġiet iddeżinjata bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-2012.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1433/|titlu=Birthplace of Jesus&#x3a; Church of the Nativity and the Pilgrimage Route, Bethlehem|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-16}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet [[L-Arti|artistiċi]] jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":1" /> == Ġemellaġġi == [[Stampa:Bethlehem Christmas pilgrims enter town 1890.jpg|daqsminuri|Il-pellegrini Kristjani fil-Milied tal-1890.]] [[Stampa:Church of nativity, Betheleham.jpeg|daqsminuri|Il-Knisja tan-Natività.]] Betlem hija ġemellata ma': * [[Abu Dhabi]], l-[[Emirati Għarab Magħquda]]; * [[Assisi]], l-[[Italja]]; * [[Ateni]], il-[[Greċja]]; * [[Barranquilla]], il-[[Kolombja]]; * [[Brescia]], l-Italja; * [[Burlington]], l-Istati Uniti; * [[Capri]], l-Italja; * [[Catanzaro]], l-Italja; * [[Chartres]], [[Franza]]; * [[Chivasso]], l-Italja; * [[Civitavecchia]], l-Italja; * [[Köln]], il-[[Ġermanja]]; * [[Concepción (Ċili)|Concepción]], iċ-[[Ċili|Ċilì]]; * [[Cori]], l-Italja; * [[Creil]], Franza; * [[Cusco]], il-[[Perù]]; * [[Częstochowa]], il-[[Polonja]]; * [[Dakhla]], is-[[Saħara tal-Punent]]; * [[Este]], l-Italja; * [[Faggiano]], l-Italja; * [[Firenze]], l-Italja; * [[Gallipoli]], l-Italja; * [[Għajnsielem]], [[Għawdex]], [[Malta]]; * [[Glasgow]], l-[[Skozja|Iskozja]], ir-[[Renju Unit]]; * [[Greccio]], l-Italja; * [[Grenoble]], Franza; * [[Lourdes]], Franza; * [[Monterrey]], il-[[Messiku]]; * [[Montevarchi]], l-Italja; * [[Montpellier]], Franza; * [[Natal]], il-[[Brażil]]; * [[Pratovecchio Stia]], l-Italja; * [[San Pietruburgu]], ir-[[Russja]]; * [[Sarpsborg]], in-[[Norveġja]]; * [[Steyr]], l-[[Awstrija]]; * [[Villa Alemana]], iċ-Ċilì; * [[Zaragoza]], [[Spanja]]. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Palestina]] [[Kategorija:Lvant Nofsani]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] [[Kategorija:Bliet]] al8ei9hng0tlpowfgarq9eybd2ls2d2 0 31013 331671 315140 2026-08-21T15:28:10Z ToniSant 4257 added [[Category:Bliet]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331671 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Hebron''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: الخليل ''al-Khalīl'' jew خَلِيل الرَّحْمَن ''Khalīl al-Raḥmān''; bl-[[Ebrajk]]: חֶבְרוֹן ''Ḥevrōn'') hija belt [[Palestina|Palestinjana]] fin-Nofsinhar tax-[[Xatt tal-Punent]], 30 kilometru (19-il mil) fin-Nofsinhar ta' [[Ġerusalemm]]. Tinsab fil-Muntanji tal-Ġudea, 930 [[metru]] (3,050 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar. Hija t-tieni l-ikbar belt fix-Xatt tal-Punent (wara l-Lvant ta' Ġerusalemm), u t-tielet l-ikbar fit-territorji Palestinjani (wara l-Lvant ta' Ġerusalemm u Gaza). Fl-2017 kellha popolazzjoni ta' 201,063 Palestinjan, u 700 [[Ġudaiżmu|Lhudi]] kienu kkonċentrati fil-periferiji taċ-ċentru storiku tagħha. Tinkludi l-Għar tal-Patriarki, li t-tradizzjonijiet Lhud, [[Kristjaneżmu|Kristjani]] u [[Iżlam|Iżlamiċi]], kollha jiddeżinjawh bħala post tad-dfin ta' tliet koppji patriarkali/matriarkali ewlenin. Il-belt spiss titqies bħala waħda mill-erba' bliet imqaddsa fil-Ġudaiżmu kif ukoll fl-Iżlam. Hebron titqies bħala waħda mill-eqdem bliet fil-Lvant. Skont il-[[Bibbja]], [[Abram]] insedja Hebron u xtara l-Għar tal-Patriarki bħala post tad-dfin għal martu Sara. Skont it-tradizzjoni Bibblika, il-patriarki Abram, [[Iżakk]] u [[Ġakobb]], flimkien ma' marthom Sara, Rebekka u Lea, indifnu fl-għar. Hebron hija rikonoxxuta wkoll fil-Bibbja bħala l-post fejn [[David]] sar ir-re ta' [[Iżrael]]. Wara l-perjodu ta' okkupazzjoni tal-[[Babilonja|Babiloniżi]], l-[[Edomiti]] insedjaw Hebron. Matul is-seklu 1 [[Ante Christum natum|Q.K]]., [[Erodi]] l-Kbir bena l-ħajt li għadu jeżisti madwar l-Għar tal-Patriarki, u li iktar 'il quddiem sar knisja, u mbagħad moskea. Bl-eċċezzjoni ta' perjodu qasir ta' kontroll mill-ġellieda tal-[[Kruċjata|Kruċjati]], diversi dinastiji Musulmani suċċessivi ħadu l-kontroll ta' Hebron mis-seklu 6 [[WK|W.K]]. sax-xoljiment tal-[[Imperu Ottoman]] wara [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], meta l-belt saret parti mill-Palestina taħt il-Mandat [[Renju Unit|Brittaniku]]. Fl-1929 seħħ massakru u flimkien ma' rewwixta tal-[[Għarab]] fl-1936-1939, il-komunità Lhudija bdiet temigra minn Hebron. Il-Gwerra tal-1948 bejn l-Għarab u Iżrael wasslet biex ix-Xatt tal-Punent kollu, inkluż Hebron, ġie okkupat u anness mill-[[Ġordan]], u mill-Gwerra ta' Sitt Ijiem tal-1967, il-belt sfat taħt l-okkupazzjoni militari ta' Iżrael. Wara l-okkupazzjoni ta' Iżrael, il-preżenza tal-Lhud ġiet stabbilita mill-ġdid fil-belt. Mill-Protokoll ta' Hebron tal-1997, il-biċċa l-kbira ta' Hebron ġiet iggvernata mill-Awtorità Nazzjonali Palestinjana. Il-belt spiss tiġi deskritta bħala "mikrokożmu" tal-kunflitt bejn Iżrael u l-Palestina u l-okkupazzjoni ta' Iżrael fix-Xatt tal-Punent. Il-Protokoll ta' Hebron tal-1997 qasam il-belt f'żewġ setturi: H1, ikkontrollat mill-Awtorità Nazzjonali Palestinjana, u H2, b'madwar 20 % tal-belt u 35,000 Palestinjan, taħt l-amministrazzjoni militari ta' Iżrael. L-arranġamenti tas-sigurtà u l-permessi għall-ivvjaġġar kollha għar-residenti lokali jiġu kkoordinati bejn l-Awtorità Nazzjonali Palestinjana u Iżrael permezz tal-amministrazzjoni militari ta' Iżrael fix-Xatt tal-Punent (COGAT). L-insedjaturi Lhud għandhom il-korp muniċipali ta' governanza tagħhom stess, il-Kumitat tal-Komunità Lhudija ta' Hebron. Illum il-ġurnata, Hebron hija l-[[belt kapitali]] tal-Governorat ta' Hebron, l-ikbar governorat tal-Palestina, b'popolazzjoni li huwa stmat li kienet ta' madwar 782,227 ruħ fl-2021. Hija ċentru ewlieni tal-kummerċ tax-Xatt tal-Punent, u bejn wieħed u ieħor tiġġenera terz tal-prodott domestiku gross tal-inħawi, l-iktar bis-saħħa tal-bejgħ tal-[[ġebla tal-ġir]] mill-barrieri tagħha. Hija magħrufa lokalment għall-għeneb, għat-tin, għall-ġebla tal-ġir, għall-produtturi tal-fuħħar u għall-fabbriki tal-infiħ tal-[[ħġieġ]]. Iċ-ċentru storiku ta' Hebron fih bosta toroq dojoq u jserrpu, djar tal-ġebel bil-bjut ċatti, u swieq antiki. Il-belt tospita l-Università ta' Hebron u l-Università Politeknika tal-Palestina. == [[Etimoloġija]] == L-isem "Hebron" milli jidher imur lura għal żewġ lingwi [[Semitiku|Semitiċi]] tal-Majjistral, bl-għerq ''ḥbr'', b'riflessi fl-Ebrajk u fl-Amorit, b'sens bażiku ta' "għaqda" u b'firxa ta' tifsiriet li jvarjaw minn "kollega" għal "ħabib". X'aktarx li s-sens oriġinali tal-isem proprju ''Hebron'', kien ta' "alleanza". It-terminu Għarbi oriġina mill-epitet tal-[[Koran]] għal Abram, ''Khalil al-Rahman'' (إبراهيم خليل الرحمن) jiġifieri "Maħbub ta' Dawk li Juru l-Ħniena" jew "Ħabib ta' [[Alla l-Missier|Alla]]". B'hekk it-terminu Għarbi ''Al-Khalil'' huwa tradizzjoni preċiża tat-toponimu tal-qedem bl-Ebrajk ''Ḥebron'', bit-tifsira ta' ''ḥaḇer'' (ħabib). == Storja == === Żmien il-Bronż === L-iskavi arkeoloġiċi joħorġu fid-dieher traċċi ta' fortifikazzjonijiet b'saħħithom li jmorru lura għal Żmien il-Bronż Bikri, u jkopru xi 24-30 dunam iċċentrati madwar Tel Rumeida. Il-belt iffjorixxiet fis-sekli 17-18 Q.K. qabel ma nqerdet min-nirien, u ġiet insedjata mill-ġdid fi Żmien il-Bronż Nofsani. Hebron tal-qedem oriġinarjament kienet belt irjali tal-Kananiti. It-tradizzjoni ta' Abram tassoċja l-belt mal-[[Ittiti]]. Jingħad li Hebron jaf kienet il-belt kapitali ta' [[Shuwardata ta' Gath]], kontemporanju Indo-Ewropew tar-reġġent ta' Ġerusalemm, [[Abdi-Ḫeba]], għalkemm l-għoljiet ta' Hebron kienu kważi bla insedjamenti fi Żmien il-Bronż Aħħari. It-tradizzjonijiet ta' Abram assoċjati ma' Hebron huma nomadiċi. Dan jaf jirrefletti wkoll elemen Kenit, peress li l-Keniti nomadiċi jingħad li okkupaw il-belt għal żmien twil, u ''Heber'' huwa l-isem ta' klan Kenit. Fin-narrativa tal-konkwista Ebrajka iktar 'il quddiem, Hebron kienet wieħed minn żewġ ċentri taħt il-kontroll tal-Kananiti. Dawn kienu mmexxija mit-tliet subien ta' Anak (''b^enê/y^elîdê hāʿănaq'') jew jaf jirreflettu xi migrazzjoni tal-Keniti u tal-Kenizziti minn [[Negev]] sa Hebron, peress li t-termini marbuta mal-Kenizziti jidher li huma qrib il-lingwa tal-Urri. Dan jissuġġerixxi li wara l-leġġenda ta' Anak hemm xi popolazzjoni bikrija tal-Urri. Fit-tradizzjoni Bibblika dawn huma rrappreżentati bħala dixxendenti tan-Nefilim. Il-Ktieb tal-Ġenesi jsemmi li qabel il-belt kienet imsejħa '''Kirjath-arba''', jew "belt tal-erbgħa", x'aktarx b'referenza għall-erba' koppji li ndifnu hemmhekk, jew għall-erba' tribujiet, kwartieri jew għoljiet, jew għal insedjament konfederat ta' erba' familji. Il-ġrajja ta' Abram li xtara l-Għar tal-Patriarki mill-Ittiti tikkostitwixxi element ewlieni tar-rabta Lhudija mal-art tal-belt bħala l-ewwel art ta' Iżrael ferm qabel il-konkwista taħt Ġoxwa. Hawnhekk, skont il-Bibbja, Abram insedja l-art u għamel l-ewwel patt tiegħu, alleanza ma' żewġ klans Amoriti lokali li saru l-''ba'alei brit'' jew l-elementi ewlenin tal-patt. === Żmien il-[[Ħadid]] === [[Stampa:Hebron136.JPG|daqsminuri|Skavi f'Tel Rumeida.]] Hebron tal-Iżraeliti kienet iċċentrata fis-sit li issa huwa magħruf bħala Tel Rumeida, filwaqt li ċ-ċentru ritwali tagħha kien jinsab f'Elonei Mamre. ==== Ġrajja skont il-Bibbja bl-Ebrajk ==== Il-belt jingħad li ttieħdet mill-Kananiti jew minn Ġoxwa, li jingħad li qatel l-abitanti preċedenti kollha tagħha, u "qered kull ħaġa ħajja, kif kien ikkmandah Alla ta' Iżrael", jew mit-Tribù tal-Ġudea kollha, jew speċifikament minn Caleb mill-Ġudea. Il-belt stess, b'xi mergħat kontigwi, imbagħad jingħad li ngħatat lil-Leviti tal-klan ta' Kohat, filwaqt li l-għelieqi tal-belt, flimkien mal-villaġġi tal-madwar ġew assenjati lil Caleb (Ġoxwa 21:3-12; 1 Kronaki 6:54-56), li keċċa lit-tliet ġganti, Sheshai, Ahiman u Talmai, li kienu jmexxu l-belt. Iktar 'il quddiem, skont il-ġrajja Bibblika, ir-Re David jissejjaħ minn Alla biex jagħmel rilokazzjoni lejn Hebron u jirrenja minn hemmhekk għal xi seba' snin (2 Samwel 2:1-3). Hemmhekk l-anzjani ta' Iżrael jiġu għandu sabiex jagħmlu patt quddiem Elohim u għamluh ir-Re ta' Iżrael. Mill-ġdid f'Hebron, [[Absalom]] jiddikjara lilu nnifsu re u mbagħad iqajjem rewwixta kontra missieru David (2 Samwel 15:7-10). Il-belt saret wieħed miċ-ċentri prinċipali tat-Tribù tal-Ġudea u ġiet ikklassifikata bħala waħda mis-sitt Bliet ta' Refuġju tradizzjonali. [[Stampa:Samson Fenster aus Alpirsbach.jpg|daqsminuri|Sansun jaqla' l-bibien ta' Gaza (xellug) u jeħodhom sal-Għolja ta' Hebron (lemin). Strassburg (1160-1170), il-[[Mużew]] Statali ta' Württemberg f'[[Stuttgart]], il-[[Ġermanja]].]] ==== [[Arkeoloġija]] ==== Bħalma ntwera bl-iskoperta f'Lachish, it-tieni l-iżjed belt importanti fir-Renju tal-Ġudea wara Ġerusalemm, ta' siġilli bil-kitba ''lmlk Hebron'' (lir-re ta' Hebron), Hebron baqgħet tikkostitwixxi ċentru ekonomiku lokali importanti, minħabba l-pożizzjoni strateġika tagħha f'salib it-toroq bejn il-[[Baħar Mejjet]] lejn il-Lvant, Ġerusalemm lejn it-Tramuntana, in-Negev u l-[[Eġittu]] lejn in-Nofsinhar, u x-Shepelah u l-pjanura kostali lejn il-Punent. Peress li kienet punt importanti tul ir-rotot kummerċjali, il-belt baqgħet tiddependi amministrattivament u [[Politika|politikament]] fuq Ġerusalemm għal dan il-perjodu. === Antikità Klassika === Wara l-qerda tal-Ewwel Tempju, il-biċċa l-kbira tal-abitanti Lhud ta' Hebron ġew eżiljati, u skont il-ħsieb konvenzjonali, xi riċerkaturi sabu traċċi tal-preżenza tal-Edomiti wara s-sekli 5-4 Q.K., meta l-inħawi saru provinċja Akemenida, u fid-dawl tal-konkwista ta' [[Alessandru Manju]], Hebron matul il-perjodu Ellenistiku kollu kienet taħt l-influwenza ta' Idumea (kif kienet imsejħa ż-żona l-ġdida abitata mill-Edomiti matul il-perjodi tal-[[Iran|Persjani]], [[Greċja|Ellenistiċi]] u tar-[[Imperu Ruman|Rumani]]), kif ġie attesta minn kitbiet ta' dak il-perjodu b'ismijiet flimkien mal-alla Qōs tal-Edomiti. Milli jidher il-Lhud ukoll għexu hemmhekk wara r-ritorn mill-eżilju ta' taħt il-Babiloniżi (Neħemija 11:25). Matul ir-rewwixta tal-Makkabej, Hebron ingħatat in-nar u r-rikkezzi tagħha nsterqu mill-Makkabej tal-Ġudea li ġġieldu kontra l-Edomiti fil-167 Q.K. Madankollu, milli jidher il-belt irreżistiet għal żmien twil id-dominanza Asmonjana, u tabilħaqq sal-Ewwel Gwerra bejn il-Lhud u r-Rumani kienet għadha meqjusa Idumeana. [[Stampa:Hebron Cave of the Patriarchs.jpg|daqsminuri|L-Għar tal-Patriarki.]] Il-belt attwali ta' Hebron ġiet insedjata fil-wied iktar 'l isfel minn Tel Rumeida mhux iktar tard minn Żmien ir-Rumani. Erodi l-Kbir, re tal-Ġudea, bena l-ħajt li għadu jeżisti madwar l-Għar tal-Patriarki. Matul l-Ewwel Gwerra bejn ir-Rumani u l-Lhud, Hebron inħatfet u r-rikkezzi tagħha nsterqu minn [[Simon Bar Giora]], mexxej taż-Żeloti, mingħajr l-ebda tixrid ta' [[demm]]. Ir-"raħal żgħir" iktar 'il quddiem ġie meqrud għalkollox mill-uffiċjal ta' [[Vespasjanu]] [[Sextus Vettulenus Cerialis]]. Josephus kiteb li "qatel li kull min sab hemmhekk, żgħar u kbar, u ta n-nar lir-raħal". Wara t-trażżin tar-rewwixta ta' Bar Kokhba fil-135 W.K., bosta priġunieri Lhud inbigħu bħala [[Skjavitù|skjavi]] fis-suq tal-iskjavi ta' Terebinth f'Hebron. Il-belt kienet parti mill-[[Imperu Biżantin]] fil-provinċja ta' ''Palaestina Prima'' fid-Djoċesi tal-Lvant. L-Imperatur Biżantin [[Ġustinjanu I]] bena knisja Kristjana fuq l-Għar ta' Machpelah fis-seklu 6 W.K., li iktar 'il quddiem inqerdet mill-ġeneral [[Sassanidi|Sassanid]] [[Shahrbaraz]] fis-614 meta l-armati ta' [[Khosrau II]] assedjaw u ħatfu lil Ġerusalemm. Il-Lhud ma setgħux jirresjedu f'Hebron taħt it-tmexxija Biżantina. Madankollu, is-santwarju ħelisha ħafif taħt il-Persjani, f'diżgwid mal-Lhud, li kienu bosta fost l-armata Sassanida. === Ħakma Musulmana u Kaliffat ta' Rashidun === Hebron kienet waħda mill-aħħar bliet tal-Palestina li ċediet għall-invażjoni Iżlamika fis-seklu 7, li x'aktarx li hija r-raġuni għalfejn Hebron ma tissemmiex fit-tradizzjonijiet tal-konkwista Għarbija. Meta ġie stabbilit il-Kaliffat ta' Rashidun f'Hebron fis-638, il-Musulmani kkonvertew il-knisja Biżantina fis-sit tal-qabar ta' Abram f'moskea. Il-belt saret waqfa importanti għall-karovani tul ir-rotta kummerċjali mill-Eġittu, kif ukoll għall-pellegrini tal-''hajj'' annwali minn [[Damasku]]. Wara l-waqgħa tal-belt, il-ħakkiem ta' Ġerusalemm, il-Kaliff [[Omar ibn al-Khattab]] ħalla l-Lhud jirritornaw u jibnu sinagoga żgħira fi ħdan il-kwartier ta' Erodi. === Żmien l-Umajjad === L-isqof [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] [[Arculf]], li żar l-Art Imqaddsa matul Żmien l-[[Umajjad]], iddeskriva l-belt bħala mhux iffortifikata u fqira. Fil-kitbiet tiegħu huwa semma wkoll karovani ta' iġmla jittrasportaw il-ħatab minn Hebron sa Ġerusalemm, li jimplika li kien hemm il-preżenza ta' nomadi Għarab fir-reġjun dak iż-żmien. Il-kummerċ żdied ġmielu, b'mod partikolari mal-[[Bedwini]] fin-Negev (''al-Naqab'') u mal-popolazzjoni lejn il-Lvant tal-Baħar Mejjet (''Baḥr Lūṭ''). Skont [[Anton Kisa]], il-Lhud minn Hebron (u minn [[Tyre]]) stabbilew l-industrija tal-ħġieġ ta' [[Venezja]] fis-seklu 9. === Żmien il-Fatimidi u s-Seljuk === Il-belt ma kinitx meqjusa bħala sinifikanti għall-Iżlam qabel is-seklu 10, tant li kienet kważi assenti fil-letteratura Musulmana ta' dak iż-żmien. Il-ġeografu minn Ġerusalemm [[al-Muqaddasi]], f'kitba tad-985 iddeskriva l-belt kif ġej:<blockquote>Habra (Hebron) huwa l-villaġġ ta' Abram al-Khalil (il-Ħabib ta' Alla)...Fi ħdanha hemm fortizza qawwija...magħmula minn blokok kwadri enormi tal-ġebel. F'nofsha hemm koppla tal-ġebel, mibnija fil-perjodi Iżlamiċi, fuq is-sepulkru ta' Abram. Il-qabar ta' Iżakk jinsab iktar 'il quddiem, fil-binja prinċipali tal-moskea, filwaqt li l-qabar ta' Ġakobb jinsab fuq wara; faċċata ta' kull profeta hemm marthom. Il-ħitan madwar l-oqbra ġew ikkonvertiti f'moskea, u madwarha nbnew bereġ għall-mistrieħ tal-pellegrini, li jmissu mal-binja prinċipali minn kull naħa. Kanal żgħir tal-ilma jwassal sal-bereġ. Il-kampanja kollha madwar dan ir-raħal hija miżgħuda villaġġi f'kull direzzjoni, u vinji u raba' għall-produzzjoni tal-għeneb u tat-tuffieħ imsejħa Jabal Nahra...bħala [[frott]] ta' eċċellenza unika...Il-biċċa l-kbira tal-frott jitnixxef jew jitqaddet, u jintbagħat lejn l-Eġittu. F'Hebron hemm berġa pubblika miftuħa kontinwament, b'[[kok]], [[furnar]] u qaddejja preżenti regolarment. Dawn joffru platt għads u żejt taż-żebbuġa lil kull persuna fqira li tasal, u anke lill-għonja, jekk ikunu jridu. Il-biċċa l-kbira tal-[[Raġel|irġiel]] huma tal-fehma li din il-berġa hija kontinwazzjoni tal-berġa ta' Abram, madankollu fil-fatt hija tas-sieħeb tal-profeta [[Muhammad Tamim-al Dari]] u oħrajn.... L-Emir ta' Khurasan...assenja elf dirham fis-sena lil din l-entità, ...al-Shar al-Adil taha ammont sostanzjal. Attwalment ma naf bl-ebda berġa tal-ospitalità u tal-karità fid-dinja Iżlamika li hi iktar eċċellenti minn din. (traduzzjoni mhux uffiċjali)</blockquote>Id-drawwa, magħrufa bħala t-"tavla ta' Abram" (''simāt al-khalil''), kienet simili għal dik stabbilita mill-Fatimidi, u l-verżjoni ta' Hebron kienet l-iżjed waħda famuża. Il-vjaġġatur Persjan [[Nasir-i-Khusraw]] li żar Hebron fl-1047 jirrakkonta fis-''Safarnama'' tiegħu li:<blockquote>... dan is-santwarju fih bosta villaġġi li jipprovdu dħul għal skopijiet tajbin. F'wieħed minn dawn il-villaġġ hemm għajn, fejn l-ilma jnixxi minn taħt ġebla, iżda mhux b'abbundanza kbira; u jitwassal sa binja barra Hebron permezz ta' kanal imħaffer fil-blat, fejn inbena tank imsaqqaf għall-ġbir tal-ilma...Is-santwarju (Mashad) jinsab tul il-fruntiera tan-Nofsinhar tar-raħal....imdawwar b'erba' ħitan. Il-miħrab (jew niċċa) u l-''maksurah'' (jew spazju apposta għat-talb tal-Ġimgħa) jinsabu tul il-wisa' tal-binja (fit-tarf tan-Nofsinhar). Fil-''maksurah'' hemm bosta miħrab fini. Huwa jinnota wkoll li: "F'Hebron fil-biċċa l-kbira jkabbru x-xgħir, peress li l-qamħ huwa rari, iżda mbagħad hemm abbundanza ta' żebbuġ. Il-viżitaturi jingħataw il-ħobż u ż-żebbuġ. Hawnhekk hemm bosta mtieħen, li jaħdmu bl-użu tal-gniedes u tal-bgħula, li jitħnu d-dqiq il-ġurnata kollha, u barra minn hekk, hemm [[Mara|nisa]] jaħmu l-ħobż il-ġurnata kollha. Kull persuna li tasal fir-raħal, kuljum tingħata ħobża (ta' madwar tliet libbri), platt għads imsajra fiż-żejt taż-żebbuġa, kif ukoll xi żbib....hemm xi jiem meta jaslu sa ħames mitt pellegrin, u kollha kemm huma jingħataw din l-ospitalità". (traduzzjoni mhux uffiċjali)</blockquote>Id-dokumenti ta' Geniza minn dan il-perjodu jirreferu biss għall-"oqbra tal-patriarki" u jiżvelaw li kien hemm komunità Lhudija organizzata f'Hebron li kellha sinagoga qrib il-qabar, u fiha kienu jmorru l-pellegrini u l-merkanti Lhud. Matul il-perjodu tas-[[Seljuk]], il-kap tal-komunità kien Saadia bin Abraham bin Nathan, li kien magħruf bħala l-"''haver'' tal-oqbra tal-patriarki". === Żmien il-Ġellieda tal-Kruċjati u l-Ajjubidi === Il-Kaliffat dam fl-inħawi sal-1099, meta l-ġellied tal-Kruċjati Kristjan [[Godfrey de Bouillon]] ħataf lil Hebron u semmiha "Castellion ta' San Abram". Ġiet iddeżinjata belt kapitali tad-distrett tan-Nofsinhar tal-ġellieda tal-Kruċjati tar-Renju ta' Ġerusalemm u mbagħad ingħatat bħala proprjetà ta' San Abram lil [[Geldemar Carpinel]], l-isqof Gerard ta' Avesnes, Hugh ta' Rebecques, Walter Mohamet u Baldwin ta' San Abram. Bħala gwarniġjon tal-[[Franki]] tar-Renju ta' Ġerusalemm, id-difiża tagħha kienet prekarja peress li kienet "ftit inqas minn gżira f'oċean Musulman". Il-ġellieda tal-Kruċjati kkonvertew il-moskea u s-sinagoga fi knisja. Fl-1106, kampanja militari Eġizzjana avvanzat fin-Nofsinhar tal-Palestina u kważi rnexxielha s-sena ta' wara tirbaħ lil Hebron mill-ġellieda tal-Kruċjata taħt Baldwin I ta' Ġerusalemm, li personalment mexxa kontra-offensiva biex jegħleb il-forzi Musulmani. Fl-1113, matul ir-renju ta' Baldwin II ta' Ġerusalemm, skont [[Ali ta' Herat]] (li kiteb fl-1173), parti partikolari fuq l-għar ta' Abram ċediet, u "għadd ta' Franki daħlu minn hemmhekk". U skoprew "il-katavri ta' Abram, Iżakk u Ġakobb", "id-drappijiet li kienu mkebbin fihom tmermru, u t-trietaq inġabru flimkien u tpoġġew ma' ħajt...Imbagħad ir-re, wara li pprovda drappijiet ġodda, ordna li l-post jerġa' jingħalaq kif kien". Informazzjoni simili tingħata fil-Kronaka ta' Ibn at Athir fl-1119; "F'din is-sena nfetaħ il-qabar ta' Abram, u dawk ta' uliedu Iżakk u Ġakobb ...Bosta nies raw il-patriarka. Riġlejhom intmessu, u maġenbhom tpoġġew lampo tad-deheb u tal-fidda". In-nobbli u l-istoriku minn Damasku [[Ibn al-Qalanisi]] fil-kronaka tiegħu jalludi dak iż-żmien għall-iskoperta ta' relikwi li kienu maħsuba li kienu ta' Abram, Iżakk u Ġakobb, skoperta li qanqlet kurżità kbira fost it-tliet komunitajiet fil-Palestina, Musulmani, Lhud u Kristjani. Lejn l-aħħar tal-perjodu tat-tmexxija tal-ġellieda tal-Kruċjati, fl-1166, Maimonides żar Hebron u kiteb:<blockquote>Il-Ħadd, 9 Marheshvan (is-17 ta' Ottubru), tlaqt minn Ġerusalemm lejn Hebron sabiex inbus l-oqbra tal-antenati tiegħu fl-għar. Dakinhar, mort fl-għar u tlabt, niżżi ħajr lil Alla għal kollox.</blockquote>Bħala dominju rjali, Hebron ingħaddiet lil Filippu ta' Milly fl-1161 u ngħaqdet mas-Seigneurie tat-Trans-Ġordan. Fl-1168 inħatar isqof ta' Hebron u l-[[katidral]] il-ġdid ta' San Abram inbena fil-parti tan-Nofsinhar tal-Ħaram. Fl-1167, is-sede episkopali ta' Hebron inħolqot flimkien ma' dik ta' Kerak u ta' Sebastia (fejn hemm il-qabar ta' [[Ġwanni l-Battista]]). Fl-1170, Benjamin ta' Tudela żar il-belt, li sejjaħ bl-isem li tawha l-Franki, ''San Abram de Bron''. Huwa rrapporta kif ġej:<blockquote>Hawnhekk hemm il-knisja l-kbira ta' San Abram, u din kienet post tal-qima Lhudi fi żmien it-tmexxija Iżlamika, iżda l-Ġentili bnew sitt oqbra hemmhekk, rispettivament ta' Abram u ta' Sara, ta' Iżakk u ta' Rebekka, ta' Ġakobb u ta' Lea. Dawk li jieħdu ħsieb l-oqbra jgħidu lill-pellegrini li dawn huma l-oqbra tal-Patriarki, u ta' dan il-pellegrini jagħtuhom il-flus b'donazzjoni. Madankollu, jekk Lhudi jiġi u jagħti donazzjoni speċjali, dawk li jieħdu ħsieb l-għar jiftħulu xatba tal-[[ħadid]], li nbniet mill-antenati tagħna, u mbagħad ikun jista' jinżel it-taraġ b'xemgħa f'idu għad-dawl. It-taraġ jagħti għal għar, li ma fih xejn, għar ieħor vojt, imbagħad it-tielet għar fejn hemm is-sitt sepulkri, dawk ta' Abram, Iżakk u Ġakobb, rispettivament quddiem dawk ta' marthom Sara, Rebekka u Lea.</blockquote>Il-Kurd Musulman [[Saladin]] reġa' ħataf lil Hebron fl-1187 – mill-ġdid bl-assistenza tal-Lhud skont tradizzjoni aħħarija, bi tpartit ma' ittra ta' sigurtà li kienet tippermettilhom jerġgħu lura fil-belt u jibnu sinagoga hemmhekk. Isem il-belt reġa' nbidel għal ''Al-Khalil''. Kien għad hemm kwartier Kurd fir-raħal matul il-perjodu bikri tat-tmexxija Ottamana. Richard the Lionheart reġa' ħa l-belt ftit wara. Richard ta' [[Cornwall]], inġieb mill-[[Renju Unit|Ingilterra]] biex isib tarf diżgwid perikoluż bejn it-[[Templari]] u l-[[Ordni ta' San Ġwann|Kavallieri Ospitalieri]], peress li r-rivalità bejniethom kienet qed tipperikola t-trattat li kien jiggarantixxi l-istabbiltà reġjonali stipulata mas-Sultan Eġizzjan [[As-Salih Ayyub]], u rnexxielu jimponi l-paċi fl-inħawi. Iżda ftit wara t-tluq tiegħu, reġa' nqala' l-ġlied u fl-1241 it-Templari wettqu attakk fuq dik li kienet saret Hebron Musulmana, u kisru l-qbil li kien hemm. Fl-1244, il-Khwarazmjani qerdu lir-raħal, iżda ma missewx is-santwarju. === Żmien il-Mamluk === Fl-1260, wara li s-Sultan Mamluk [[Baibars]] rebaħ kontra l-armata [[Mongolja|Mongola]], inbnew il-minareti fuq is-santwarju. Sitt snin wara, meta kien qed jagħmel pellegrinaġġ lejn Hebron, Baibars ippromulga editt li jipprojbixxi d-dħul tal-Kristjani u tal-Lhud fis-santwarju, u l-klima saret inqas tolleranti lejn il-Lhud u l-Kristjani milli kienet taħt it-tmexxija preċedenti tal-Ajjubidi. L-editt dwar l-esklużjoni tal-Kristjani u tal-Lhud ma ġiex infurzat b'mod rigoruż sa nofs is-seklu 14, u sal-1490 lanqas il-Musulmani ma setgħu jidħlu fl-għerien. Il-mitħna ta' Artas inbniet fl-1307, u l-profitti mill-introjtu li ġġenerat ġew allokati għall-isptar f'Hebron. Bejn l-1318 u l-1320, in-Na'ib ta' Gaza u l-biċċa l-kbira tal-Palestina kostali u interna ordna l-kostruzzjoni tal-Moskea ta' Jawli sabiex jitkabbar l-ispazju għat-talb fil-Moskea ta' Ibrahimi. Hebron żaruha rabbini importanti matul iż-żewġ sekli ta' wara, fosthom [[Nachmanides]] (fl-1270) u [[Ishtori HaParchi]] (fl-1322) li nnutaw iċ-ċimiterju Lhudi antik hemmhekk. L-imam [[Iżlam Sunni|Sunnit]] [[Ibn Qayyim Al-Jawziyya]] (1292-1350) ġie ppenalizzat mill-awtoritajiet [[Reliġjon|reliġjużi]] f'Damasku talli rrifjuta li jirrikonoxxi lil Hebron bħala sit tal-pellegrinaġġi Musulmani, l-istess fehma li kellu l-[[għalliem]] tiegħu [[Ibn Taymiyyah]]. Il-vjaġġatur [[Italja|Taljan]] [[Meshulam ta' Volterra]] (fl-1481) sab li ma kienx hemm iktar minn għoxrin familja jgħixu f'Hebron u rrakkonta kif in-nisa Lhud ta' Hebron kienu jilbsu velu sabiex jidhru taparsi bħala nisa Musulmani u b'hekk jirnexxilhom jidħlu fl-Għar tal-Patriarki mingħajr ma ħadd jinduna li kienu Lhud. Deskrizzjonijiet fil-qosor ta' Hebron ġew irreġistrati fil-Ġurnal ta' [[Stephen von Gumpenberg]] (fl-1449), minn [[Felix Fabri]] (fl-1483) u minn [[Mejr ed-Din]]. F'dan il-perjodu wkoll, is-Sultan Mamluk [[Qa'it Bay]] reġa' stabbilixxa d-drawwa antika tat-"tavla ta' Abram" ta' Hebron, u esportaha bħala mudell għall-''madrasa'' tiegħu stess f'[[Medina]]. Din saret stabbiliment enormi tal-karità qrib il-ħaram, u kuljum kienu jitqassmu xi 1,200 ħobża lill-vjaġġaturi ta' kull fidi. Ir-rabbi Taljan [[Obadiah ben Abraham Bartenura]] għall-ħabta tal-1490 kiteb:<blockquote>Jien kont fl-Għar ta' Machpelah, li fuqu nbniet il-moskea; u l-Għarab jagħtu ġieħ kbir lil dan il-post. Ir-rejiet kollha tal-Għarab jiġu hawnhekk biex jirrepetu t-talb tagħhom, iżda la Lhudi u lanqas Għarbi ma jista' jidħol fl-Għar proprju, fejn hemm l-oqbra reali tal-Patriarki; l-Għarab jibqgħu fuq, u jniżżlu ħuġġiġiet bin-nar lejn l-għar minn ġo tieqa, u b'hekk dejjem ikun hemm nar jaqbad hemmhekk għad-dawl. Ħobż bl-għads, jew xi tip ieħor ta' legumi (żrieragħ tal-piżelli jew tal-fażola), jitqassmu kuljum (mill-Musulmani) lill-foqra ta' kull fidi, u dan isir bħala ġieħ lil Abram.</blockquote> === Perjodu Bikri tal-Ottomani === L-espansjoni tal-Imperu Ottoman tul il-kosta tan-Nofsinhar tal-[[Mediterran]] taħt is-sultan [[Selim I]] ħabtet mal-istabbiliment tal-kummissjonijiet tal-[[Inkwiżizzjoni Spanjola|Inkwiżizzjoni]] mill-Monarki [[Knisja Kattolika|Kattoliċi]] fi [[Spanja]] fl-1478, li temmet sekli ta' ''convivencia'' (koeżistenza) Iberika. Imbagħad it-tkeċċija tal-Lhud wasslet biex bosta Lhud Sefardiċi jmorru lejn il-provinċji Ottomani, u kien hemm influss kajman ta' Lhud lejn l-Art Imqaddsa, u xi kabbalisti Sefardiċi insedjaw Hebron. Matul iż-żewġ sekli ta' wara, kien hemm migrazzjoni sinifikanti ta' gruppi tribali Bedwini mill-[[Peniżola]] tal-Arabja lejn il-Palestina. Bosta insedjaw tliet villaġġi separati f'Wādī al-Khalīl, u d-dixxendenti tagħhom iktar 'il quddiem iffurmaw il-maġġoranza ta' Hebron. Il-komunità Lhudija varjat bejn 8-10 familji matul is-seklu 16, u batiet minn diversi diffikultajiet finanzjarji fl-ewwel nofs tas-seklu. Fl-1540, il-kabbalist rinomat [[Malkiel Ashkenazi]] xtara biċċa art mill-komunità Karaita żgħira, fejn stabbilixxa s-Sinagoga Sefardika ta' [[Abraham Avinu]]. Fl-1659, Abraham Pereyra ta' [[Amsterdam]] stabbilixxa l-''Hesed Le'Abraham yeshiva'' f'Hebron, li attirat bosta studenti. Fil-bidu tas-seklu 18, il-komunità Lhudija kellha tagħmel dejn kbir, li kważi kwadruplika mill-1717-1729, u "kważi nfnew" mill-estorsjoni tal-paxà Torok. Fl-1773 jew fl-1775, kien hemm estorsjoni sostanzjali mill-komunità Lhudija, u ddeċidew li jħallsu sabiex jevitaw it-theddida ta' diżastru, wara allegazzjoni falza li tressqet li kienu qatlu iben xejikk lokali u xeħtu ġismu f'foss. L-emissarji mill-komunità spiss kienu jintbagħtu sabiex jiksbu l-fondi. Matul il-perjodu Ottoman, l-oqbra tal-patriarki ġew irrestawrati u baqgħux fi stat dilapidat. [[Ali Bey]], li għamilha tabirruħu li Musulman, kien wieħed mill-ftit nies mill-Punent li kisbu aċċess, u rrapporta fl-1807 li:<blockquote>is-sepulkri kollha tal-patriarki huma miksija bi twapet lussużi tal-ħarir aħdar, irrakmati b'mod elaborat bid-deheb; dawk tan-nisa tagħhom huma bl-aħmar, irrakmati bl-istess mod. Is-slaten ta' [[Kostantinopli]] kienu jfornu dawn it-twapet, li kienu jinbidlu minn żmien għal żmien. Ali Bey għadd disa' twapet b'kollox, wieħed fuq l-ieħor, fuq is-sepulkru ta' Abram.</blockquote>Hebron saret magħrufa wkoll fid-dinja Għarbija kollha għall-produzzjoni tal-ħġieġ, bis-saħħa anke tan-networks kummerċjali tal-Bedwini li ġabu magħhom minerali mill-[[Baħar Mejjet]], u l-industrija tissemma fil-kotba tal-vjaġġaturi tal-Punent tas-seklu 19 li żaru l-Palestina. Pereżempju, [[Ulrich Jasper Seetzen]] innota matul il-vjaġġi tiegħu fil-Palestina fl-1808-1809 li 150 persuna kienu impjegati fl-industrija tal-ħġieġ f'Hebron, u kien jaħdmu f'26 kalkara. Fl-1833, rapport dwar il-belt li deher fil-gazzetta ta' kull ġimgħa stampata mir-Religious Tract Society ibbażata f'[[Londra]] sostna li l-popolazzjoni ta' Hebron kellha 400 familja Għarbija, kellha bosta ħwienet b'diversi provvisti u kien hemm ħafna manifattura tal-lampi tal-ħġieġ, li kienu jiġu esportati lejn l-Eġittu. Il-vjaġġaturi tal-bidu tas-seklu 19 innotaw ukoll li l-agrikoltura ta' Hebron kienet qed tiffjorixxi. Apparti l-prodotti tal-ħġieġ, kienet esportatur ewlieni tad-''dibse'', iz-zokkor mill-għeneb, mill-għeneb karatteristiku ta' Dabookeh f'Hebron. F'April 1834 faqqgħet rewwixta tar-raħħala Għarab, meta Ibrahim il-Paxà tal-Eġittu ħabbar li kien se jirrekluta truppi mill-popolazzjoni Musulmana lokali. Hebron, immexxija min-''nazir'' tagħha [[Abd ar-Rahman Amr]], irrifjutat li tissupplixxi l-kwota tagħha ta' rekluti għall-armata u batiet ferm minħabba l-kampanja militari Eġizzjana li ħonqot ir-rewwixta. Il-belt ġiet attakkata u meta d-difiżi tagħha ċedew fl-4 ta' Awwissu, ir-rikkezzi tagħha nsterqu mill-armata ta' Ibrahim il-Paxà. Huwa stmat li 500 Musulman minn Hebron inqatlu fl-attakk u xi 750 ruħ ġew irreklutati. 120 żagħżugħ inħatfu u tpoġġew għad-dispożizzjoni tal-uffiċjali tal-armata Eġizzjana. Il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni Musulmana rnexxielha taħrab lejn l-għoljiet qabel ma seħħ dan. Bosta Lhud ħarbu lejn Ġerusalemm, iżda matul is-serq kbir tal-belt mill-inqas ħamsa nqatlu. Fl-1838, il-popolazzjoni totali kienet stmata li kienet tlaħħaq l-10,000 ruħ. Meta l-gvern ta' Ibrahim il-Paxà sfaxxa fl-1841, il-mexxej tal-klan lokali Abd ar-Rahman Amr reġa' ħa riedni tal-poter f'idejh bħala x-Xejikk ta' Hebron. Minħabba t-talbiet għall-flus tiegħu, li kienu kważi estorsjoni tal-popolazzjoni lokali, il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni Lhudija ħarbet lejn Ġerusalemm. Fl-1846, il-kap gvernatur Ottoman ta' Ġerusalemm (''serasker''), [[Kıbrıslı Mehmed Emin Pasha]], mexxa kampanja militari kontra x-xejikki ribellużi fl-inħawi ta' Hebron, u matulha ppermetta lit-truppi tiegħu jisirqu r-rikkezzi tal-belt. Għalkemm kien jingħad b'mod mifrux li minn taħt kien jipproteġi lil Abd ar-Rahman, dan tal-aħħar ġie deportat flimkien ma' mexxejja lokali oħra (bħal Muslih al-'Azza ta' Bayt Jibrin), iżda rnexxielu jerġa' lura fl-1848. Skont [[Hillel Cohen]], l-attakki kontra l-Lhud f'dan il-perjodu partikolari huma eċċezzjoni li ssostni r-regola, li wieħed mill-eħfef postijiet fejn setgħu jgħixu l-Lhud fid-dinja kien fid-diversi territorji tal-Imperu Ottoman. F'nofs is-seklu 18, ir-rabbi Abraham Gershon ta' Kitov kiteb minn Hebron li: "il-Ġentili hawnhekk iħobbu ferm lil-Lhud. Meta jkun hemm ''brit milah'' (ċerimonju taċ-ċirkonċiżjoni) jew xi ċelebrazzjoni oħra, l-iżjed irġiel importanti tagħhom jinġabru billejl u jifirħu mal-Lhud u jċapċpu u [[Żfin|jiżfnu]] mal-Lhud, daqslikieku kienu Lhud". === Perjodu Aħħari tal-Ottomani === Sal-1850, il-popolazzjoni Lhudija kienet tikkonsisti minn 45-60 familja Sefardika, xi 40 li twieldu fil-belt, u komunità Axkenażi ta' 50 familja li kienet ilha tgħix hemmhekk għal 30 sena, l-iktar [[Polonja|Pollakki]] u [[Russja|Russi]], wara li l-moviment Ħasidiku ta' Lubavitch stabbilixxa komunità fl-1823. L-axxendenza ta' Ibrahim il-Paxà kienet devastanti għal xi żmien għall-industrija lokali tal-ħġieġ, għaliex apparti l-imwiet, il-pjan li kellu biex jibni flotta Mediterranja wassal għal ħafna qtugħ ta' siġar fil-foresti ta' Hebron, u l-ħatab għall-kalkari naqas sew. Fl-istess żmien, l-Eġittu beda jimporta ħġieġ Ewropew irħis, it-tibdil fir-rotta tal-''hajj'' minn Damasku għat-Trans-Ġordan eliminat lil Hebron bħala punt ta' waqfien għall-mistrieħ, u l-Kanal ta' Suez (1869) qered il-kummerċ bil-karovani. Il-konsegwenza kienet deklin qawwi tal-ekonomija lokali. F'dan iż-żmien, il-belt kienet maqsuma f'erba' kwartieri: il-Kwartier il-Qadim (''Harat al-Kadim'') qrib l-Għar ta' Machpelah; lejn in-Nofsinhar, il-Kwartier tal-Merkant tal-Ħarir (''Harat al-Kazaz''), abitat mil-Lhud; il-Kwartier tax-Xejikk tal-perjodu Mamluk (''Harat ash Sheikh'') lejn il-Majjistral; u iktar lejn it-Tramuntana, il-Kwartier Iffullat (''Harat al-Harbah''). Fl-1855, il-paxà (gvernatur) Ottoman il-ġdid li nħatar tas-''sanjak'' ("distrett") ta' Ġerusalemm, Kamil Pasha, ipprova jrażżan ir-ribelljoni fir-reġjun ta' Hebron. Kamil u l-armata tiegħu avvanzat lejn Hebron f'Lulju 1855, b'rappreżentanti mill-konsulati tar-[[Renju Unit]], ta' [[Franza]] u ta' pajjiżi oħra tal-Punent bħala xhieda. Wara li qered kull oppożizzjoni, Kamil ħatar lil Salama Amr, ħu r-rivali b'saħħtu Abd al Rachman, bħala ''nazir'' tar-reġjun ta' Hebron. Wara dan kien hemm perjodu ta' kwiet relattiv fil-belt għall-erba' snin ta' wara. Il-Lhud Ungeriżi tal-qorti Ħasidika ta' Karlin insedjaw parti oħra tal-belt fl-1866. Skont Nadav Shragai r-relazzjonijiet bejn l-Għarab u l-Lhud kienu tajbin, u Alter Rivlin, li kien jitkellem bl-Għarbi u bis-Sirjan-[[Aramajk ta' Ġesù|Aramajk]], inħatar bħala rappreżentant Lhudi fil-kunsill tal-belt. Hebron batiet minn nixfa kbira fl-1869-1871 u l-ikel beda jinbigħ għal għaxar darbiet il-prezz normali. Mill-1874 id-distrett ta' Hebron bħala parti mis-''sanjak'' ta' Ġerusalemm ġie amministrat direttament minn [[Istanbul]]. Sal-1874, matul iż-żjara ta' C.R. Conder f'Hebron taħt l-awspiċji tal-Fond tal-Esplorazzjoni tal-Palestina, il-komunità Lhudija tal-belt żdiedet għal madwar 600 ruħ, fost is-17,000 Musulman. Il-Lhud ġew ikkonfinati fil-Kwartier tad-Daħla tar-Rokna. Fl-aħħar tas-seklu 19, il-produzzjoni tal-ħġieġ f'Hebron majnat minħabba l-kompetizzjoni mill-ħġieġ Ewropew importat. Madankollu, il-prodotti ta' Hebron baqgħu jinbigħu, b'mod partikolari fost il-popolin iktar foqra u l-kummerċjanti Lhud mill-belt. Fil-Fiera Dinjija tal-1873 fi [[Vjenna]], Hebron ġiet irrappreżentata bl-ornamenti tal-ħġieġ. Rapport mill-konslu Franċiż fl-1886 jissuġġerixxi li l-produzzjoni tal-ħġieġ baqgħet sors importanti ta' introjtu għal Hebron, fejn erba' fabbriki kienu jaqilgħu 60,000 Frank fis-sena. Filwaqt li l-ekonomija ta' bliet oħra fil-Palestina kienet ibbażata biss fuq il-kummerċ, Hebron kienet l-unika belt fil-Palestina li kienet tikkombina l-agrikoltura, it-trobbija tal-bhejjem u l-kummerċ, inkluż il-manifattura tal-ħġieġ u l-ipproċessar tal-ġlud tal-[[Annimal|annimali]]. Dan għaliex l-iżjed artijiet għammiela kienu jinsabu fil-limiti tal-belt. Minkejja dan, il-belt kienet meqjusa bħala mhux produttiva u kellha reputazzjoni "li kienet ażil għall-foqra u għall-ispiritwali". Hebron kienet differenti bħala stil arkitettoniku minn Nablus, fejn il-merkanti għonja kienu bnew djar lussużi, u l-karatteristika prinċipali tal-belt kienu l-abitazzjonijiet semiurbani tar-raħħala. Hebron kienet "Bedwina u Iżlamika ferm", u "pjuttost konservattiva" fil-prospettiva reliġjuża tagħha, bi tradizzjoni qawwija ta' ostilità lejn il-Lhud. Kellha reputazzjoni ta' żelu reliġjuż fejn is-siti Lhud u Kristjani tagħha kienu jiġu protetti, u l-komunitajiet Lhud u Kristjani kienu pjuttost integrati sew fil-ħajja ekonomika tal-belt. B'hekk, minħabba d-deklin kummerċjali tagħha, id-dħul mit-taxxi naqas b'mod sinifikanti, u l-gvern Ottoman evita li jindirizza l-politika lokali kumplessa, u ħalla lil Hebron mingħajr xkiel, tant li saret "wieħed mill-iżjed reġjuni awtonomi fil-perjodu aħħari tal-Palestina Ottomana". Il-komunità Lhudija kienet taħt il-protezzjoni Franċiża sal-1914. Il-preżenza tal-Lhud kienet maqsuma bejn il-komunità Sefardika tradizzjonali, b'membri li kienu jitkellmu l-Għarbi u kienu jilbsu l-ilbies tal-Għarab, u l-influss iktar reċenti tal-Lhud Axkenażi. Iż-żewġ komunitajiet kienu jitolbu f'sinagogi differenti, kienu jibagħtu t-tfal tagħhom fi skejjel differenti, kienu jgħixu fi kwartieri differenti u ma kinux jagħmlu żwiġijiet imħallta. Il-komunità inġenerali ta' Hebron kienet pjuttost Ortodossa u kontra l-Lhud. === Mandat Brittaniku === Il-Brittaniċi okkupaw lil Hebron fit-8 ta' Diċembru 1917; il-governanza ssarrfet f'mandat fl-1920. Il-biċċa l-kbira ta' Hebron kienet f'idejn ''waqf'' Iżlamiċi antiki, u madwar 60 % tal-art kollha ta' Hebron u l-madwar kienet taqa' taħt is-sjieda tal-''waqf'' ta' Tamīm al-Dārī. Fl-1922, il-popolazzjoni tal-belt kienet tammonta għal 16,577 ruħ, li minnhom 16,074 (97 %) kienu Musulmani, 430 (2.5 %) kienu Lhud u 73 (0.4 %) kienu Kristjani. Matul is-snin 20 tas-seklu 20, Abd al-Ḥayy al-Khaṭīb inħatar bħala l-Mufti ta' Hebron. Qabel il-ħatra tiegħu, huwa kien avversarju kbir ta' Haj Amin, kien jappoġġa l-Assoċjazzjonijiet Nazzjonali Musulmai u kellu kuntatti tajbin ma' dawk li kienu favur il-Lhud. Iktar 'il quddiem, al-Khaṭīb sar wieħed mill-ftit segwaċi leali ta' Haj Amin f'Hebron. Matul il-perjodu Ottoman aħħari, feġġ elit mexxej ġdid fil-Palestina. Iktar 'il quddiem dawn iffurmaw il-qalba tal-moviment nazzjonalist Għarbi fil-bidu tas-seklu 20. Matul il-perjodu tal-Mandat, id-delegati minn Hebron kienu jikkostitwixxu 1 % biss tat-tmexxija politika. Id-deċiżjoni Għarbija Palestinjana ta' bojkott tal-elezzjonijiet tal-1923 għal Kunsill Leġiżlattiv ittieħdet fil-ħames Kungress Palestinjan, wara li ġie rrapportat minn Murshid Shahin (attivist Għarbi favur il-Lhud) li kien hemm reżistenza qalila f'Hebron għall-elezzjonijiet. Kważi l-ebda dar f'Hebron ma ħelsitha ħafif meta terremot heżżeż il-Palestina fil-11 ta' Lulju 1927. L-Għar tal-Patriarki baqgħet uffiċjalment magħluqa għal dawk li ma kinux Musulmani, u r-rapporti li d-dħul għas-sit kien illaxka fl-1928 ġew miċħuda mill-Kunsill Musulman Suprem. F'dan iż-żmien, wara tentattivi mill-gvern [[Litwanja|Litwan]] biex studenti ''yeshiva'' jiġu rreklutati fl-armata, il-''yeshiva'' Litwani ta' Hebron (Knesses Yisroel) għamlu rilokazzjoni lejn Hebron, wara konsultazzjonijiet li saru bejn ir-rabbi Nosson Tzvi Finkel, Yechezkel Sarna u Moshe Mordechai Epstein, u sal-1929 ġew attirati xi 265 student mill-Ewropa u mill-Istati Uniti. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni Lhudija kienet tgħix fil-periferiji ta' Hebron tul it-toroq lejn Be'ersheba u Ġerusalemm, u kienu jikru d-djar mingħand l-Għarab, li għadd minnhom kienu nbnew apposta biex jospitaw inkwilini Lhud, u mbagħad kien hemm xi tużżana li kienu jgħixu fi ħdan il-belt madwar is-sinagogi. Matul il-massakru ta' Hebron tal-1929, l-Għarab qatlu bejn 64 u 67 Lhud u darbu 60 ruħ, filwaqt li serqu r-rikkezzi mid-djar u mis-sinagogi tal-Lhud; 435 Lhudi rnexxielhom jibqgħu ħajjin bis-saħħa tal-kenn u l-assistenza offruta liljjom mill-ġirien Għarab tagħhom, li ħbewhom. Xi Għarab ta' Hebron, fosthom Ahmad Rashid al-Hirbawi, il-President tal-Kamra tal-Kummerċ ta' Hebron, appoġġaw ir-ritorn tal-Lhud wara l-massakru. Sentejn wara, 35 familja reġgħu marru jgħixu fil-fdalijiet tal-kwartier Lhudi, iżda lejliet ir-rewwixta tal-Palestinjani Għarab (it-23 ta' April 1936), il-gvern Brittaniku ddeċieda li jittrasferixxi l-komunità Lhudija 'l barra minn Hebron bħala miżura ta' prekawzjoni biex jiżgura s-sikurezza tagħha. L-unika eċċezzjoni kienet it-tmien ġenerazzjoni ta' Ya'akov ben Shalom Ezra ta' Hebron, li kienet tipproċessa l-prodotti tal-ħalib fil-belt, u li kienet tħalltet sew mal-ambjent soċjali tal-belt u kienet tirresjedi hemmhekk taħt il-protezzjoni ta' xi ħbieb. F'Novembru 1947, qabel il-votazzjoni tan-[[Nazzjonijiet Uniti]] dwar il-qsim, il-familja Ezra għalqet il-ħanut tagħha u telqet mill-belt. Minn dak iż-żmien [[Yossi Ezra]] pprova jerġa' jikseb il-proprjetà tal-familja tiegħu permezz tal-qrati ta' Iżrael. === Perjodu tal-Ġordan === Fil-bidu tal-Gwerra tal-1948 bejn l-Għarab u Iżrael, l-Eġittu ħa l-kontroll ta' Hebron. Bejn Mejju u Ottubru, l-Eġittu u l-[[Ġordan]] issieltu għad-dominanza f'Hebron u l-madwar. Iż-żewġ pajjiżi ħatru gvernaturi militari fil-belt, bit-tama li jiksbu rikonoxximent mill-uffiċjali ta' Hebron. L-Eġizzjani rnexxielhom jipperswadu s-sindku li kien favur il-Ġordan biex jappoġġa t-tmexxija tagħhom, mill-inqas b'mod superfiċjali, iżda l-opinjoni lokali daret kontrihom meta imponew it-taxxi. Iċ-ċittadini madwar Hebron irreżistew u faqqa' l-ġlied fejn inqatlu xi wħud. Sal-aħħar tal-1948, parti mill-forzi Eġizzjani minn [[Betlem]] sa Hebron ġew imfixkla fil-linji tal-provvista tagħhom u Glubb Pasha bagħat 350 Leġjonarju Għarbi u unità tal-karrijiet armati lejn Hebron biex isaħħaħhom hemmhekk. Meta ġie ffirmat l-Armistizju, il-belt imbagħad sfat taħt il-kontroll militari tal-Ġordan. Il-ftehim tal-armistizju bejn Iżrael u l-Ġordan kellu l-ħsieb li jħalli lill-pellegrini Lhud minn Iżrael iżuru lil Hebron, iżda peress li l-Lhud ta' kull nazzjonalità ġew ipprojbiti l-aċċess fil-pajjiż mill-Ġordan, dan ma seħħx. F'Diċembru 1948 ġiet organizzata l-Konferenza ta' Ġeriko sabiex jiġi deċiż il-futur tax-Xatt tal-Punent li kien f'idejn il-Ġordan. Nies notevoli ta' Hebron, immexxija mis-sindku Muhamad 'Ali al-Ja'bari, ivvutaw favur li jsiru parti mill-Ġordan u li jirrikonoxxu lil [[Abdullah I]] tal-Ġordan bħala r-re tagħhom. L-annessjoni unilaterali sussegwenti kienet ta' benefiċċju għall-Għarab ta' Hebron, li matul is-snin 50 tas-seklu 20, kellhom rwol sinifikanti fl-iżvilupp ekonomiku tal-Ġordan. Għalkemm għadd sinifikanti ta' nies għamlu rilokazzjoni minn Hebron lejn Ġerusalemm matul il-perjodu tal-Ġordan, Hebron esperjenzat żieda fil-popolazzjoni b'35,000 ruħ li insedjaw il-belt. Matul dan il-perjodu, is-sinjali tal-preżenza Lhudija preċedenti f'Hebron tneħħew. === Okkupazzjoni ta' Iżrael === Wara l-Gwerra ta' Sitt Ijiem f'Ġunju 1967, Iżrael okkupa lil Hebron tul il-kumplament tax-Xatt tal-Punent, u stabbilixxa gvern militari biex imexxi l-inħawi. F'tentattiv biex jintlaħaq ftehim ta' paċi, [[Yigal Allon]] ippropona li Iżrael jannetti 45 % tax-Xatt tal-Punent u jirritorna l-kumplament lill-Ġordan. Skont il-Pjan ta' Allon, il-belt ta' Hebron kienet tkun fit-territorju tal-Ġordan, u sabiex tiġi ddeterminata l-fruntiera ta' Iżrael stess, Allon issuġġerixxa l-kostruzzjoni ta' insedjament Lhudi biswit Hebron. [[David Ben-Gurion]] ikkunsidra wkoll li Hebron kien dak is-settur tat-territorji kkonkwistati li kellu jibqa' taħt il-kontroll Lhudi u jkun miftuħ għall-insedjament Lhudi. Apparti dan il-messaġġ simboliku lill-komunità internazzjonali li d-drittijiet ta' Iżrael f'Hebron, skont il-Lhud, kienu inaljenabbli, l-insedjament ta' Hebron kellu importanza teoloġika wkoll f'xi kwartieri. Għal uħud, il-ħtif ta' Hebron minn Iżrael kien qanqal sentiment kważi tal-wasla tal-Messija. Id-dixxendenti u l-persuni mill-komunità preċedenti huma mħallta. Uħud jappoġġaw il-proġett tal-iżvilupp Lhudi mill-ġdid, oħrajn huma kuntenti li jgħixu fil-paċi mal-Għarab ta' Hebron, filwaqt li grupp ieħor jirrakkomanda li jitilqu għalkollox. Id-dixxendenti b'din il-fehma tal-aħħar iltaqgħu mal-mexxejja Palestinjani f'Hebron. Fl-1997, grupp ta' dixxendenti ddiżassoċja ruħu mill-insedjaturi u sejħilhom ostaklu għall-paċi. Fil-15 ta' Mejju 2006, membru ta' grupp li huwa dixxendent dirett tar-refuġjati tal-1929 ħeġġeġ lill-gvern biex ikompli jappoġġa l-insedjament Lhudi, u jippermetti r-ritorn ta' tmien familji li kienu ġew evakwati f'Jannar ta' qabel minn djarhom biex jgħixu fil-ħwienet vojta qrib il-kwartier ta' Avraham Avinu. Beit HaShalom, li ġie stabbilit fl-2007 taħt ċirkostanzi kkontestati, kien jinsab taħt ordnijiet mill-qorti li ppermettew l-evakwazzjoni sfurzata tiegħu. L-insedjaturi Lhud kollha tkeċċew fit-3 ta' Diċembru 2008. Eżatt wara l-gwerra tal-1967, is-sindku [[al-Ja'bari]] ma rnexxilux jippromwovi l-ħolqien ta' entità Palestinjana awtonoma fix-Xatt tal-Punent, u sal-1972, huwa kien qed jaħdem minflok favur ftehim konfederali mal-Ġordan. Minkejja dan, al-Ja'bari b'mod konsistenti rawwem politika konċiljatorja fil-konfront ta' Iżrael. Madankollu, fl-elezzjoni tas-sindku tal-1976 ħadlu postu [[Fahad Qawasimi]], u dan immarka bidla fl-appoġġ lejn il-mexxejja nazzjonalisti favur il-PLO. Dawk li huma favur l-insedjament Lhudi fi ħdan Hebron jaraw il-programm tagħhom bħala t-teħid lura ta' wirt importanti li jmur lura għal żminijiet Bibbliċi, li ġie mberbaq, jew saħansitra misruq, mill-Għarab wara l-massakru tal-1929. L-iskop tal-insedjament hu r-ritorn tal-"art tal-antenati", u l-mudell ta' Hebron tat-teħid lura tas-siti sagri fit-territorji Palestinjani kien pijunier għal mudelli ta' insedjament f'Betlem u f'Nablus. Bosta rapporti, barranin u ta' Iżrael, huma kritiċi ferm tal-imġiba tal-insedjaturi ta' Hebron. Ix-Xejikk [[Farid Khader]] huwa l-kap tat-tribù tal-Ja'bari, li tikkonsisti minn xi 35,000 ruħ, u titqies bħala waħda mill-iżjed tribujiet importanti f'Hebron. Għal snin sħaħ, membri tat-tribù tal-Ja'bari kienu s-sindki ta' Hebron. Khader jiltaqa' regolarment mal-insedjaturi u mal-uffiċjali tal-gvern ta' Iżrael u jopponi b'ruħu u ġismu l-kunċett ta' Stat Palestinjan u lill-Awtorità Palestinjana nnifisha. Khader jemmen li l-Lhud u l-Għarab iridu jitgħallmu jgħixu flimkien. === Qsim ta' Hebron === Wara l-Ftehim ta' [[Oslo]] tal-1995 u l-Ftehim ta' Hebron sussegwenti tal-1997, il-bliet Palestinjani tpoġġew taħt il-ġurisdizzjoni esklużiva tal-Awtorità Palestinjana, bl-eċċezzjoni ta' Hebron, li ġiet maqsuma f'żewġ setturi: H1 li huwa kkontrollat mill-Awtorità Palestinjana, u H2 li jinkludi ċ-Ċentru Storiku ta' Hebron u li baqa' taħt il-kontroll militari ta' Iżrael. Madwar 120,000 Palestinjan jgħixu f'H1, filwaqt li madwar 30,000 Palestinjan jgħixu flimkien ma' madwar 700 Iżraeljan f'H2 taħt il-kontroll militari ta' Iżrael. Sal-2009, total ta' 86 familja Lhudija kienu jgħixu f'Hebron. L-IDF (il-Forzi tad-Difiża ta' Iżrael) ma jistgħux jidħlu f'H1 sakemm ma jkunux skortati mill-Palestinjani. Il-Palestinjani ma jistgħux joqorbu lejn iż-żoni fejn jgħixu l-insedjaturi mingħajr ma jkollhom permessi speċjali mill-IDF. L-insedjament Lhudi jitqies b'mod wiesa' bħala illegali mill-komunità internazzjonali, għalkemm il-gvern ta' Iżrael jikkontesta dan. Il-popolazzjoni Palestinjana f'H2 naqset ferm minħabba l-impatt tal-miżuri tas-sigurtà ta' Iżrael, fosthom curfews estiżi, restrizzjonijiet stretti fuq iċ-ċaqliq, u l-għeluq tal-attivitajiet kummerċjali Palestinjani qrib iż-żoni tal-insedjaturi, kif ukoll minħabba fastidji tal-insedjaturi. Il-Palestinjani ma jistgħux jużaw Triq Al-Shuhada, li hija triq kummerċjali prinċipali li lokalment hija mlaqqma bħala "Triq l-Apartheid". ==== Rapport tal-20 anniversarju tat-TIPH ==== Fl-2017, il-Preżenza Internazzjonali Temporanja f'Hebron (TIPH) ħarġet rapport kunfidenzjali li jkopri l-20 sena ta' osservazzjoni tas-sitwazzjoni f'Hebron. Ir-rapport, ibbażat parzjalment fuq iktar minn 40,000 rapport ta' inċidenti matul dawk l-20 sena, sostna li Iżrael spiss ikasbar id-[[Dritt Internazzjonali|dritt internazzjonali]] f'Hebron u li qed "jikser b'mod regolari u serju" d-drittijiet ta' nondiskriminazzjoni stabbiliti fil-Patt Internazzjonali dwar id-Drittijiet Ċivili u Politiċi minħabba n-nuqqas ta' libertà tal-moviment tar-residenti Palestinjani ta' Hebron. Ir-rapport sostna li Iżrael spiss ikasbar l-Artikolu 49 tar-Raba' Konvenzjoni ta' [[Ġinevra]] li tipprojbixxi d-deportazzjoni ta' ċivili minn territorju okkupat. Ir-rapport sostna wkoll li l-preżenza ta' kwalunkwe insedjament ta' Iżrael f'Hebron tkasbar id-dritt internazzjonali. == Sit ta' Wirt Dinji == Iċ-Ċentru Storiku ta' Hebron/Al Khalili ġie ddeżinjat bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-2017.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1565/|titlu=Hebron&#x2f;Al-Khalil Old Town|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-15}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":0" /> == Demografija == Fl-1820 ġie rrapportat li kien hemm madwar 1,000 Lhudi f'Hebron. Fl-1838, kien stmat li f'Hebron kien hemm 1,500 unità domestika Musulmana taxxabbli, flimkien ma' 41 kontibwent Lhudi tat-taxxi. Il-kontribwenti tat-taxxi kienu jinkludu l-persuni maskili tal-unitajiet domestiċi li kienu sidien anke ta' xi ħanut żgħir ħafna jew ta' xi roqgħa art. 200 Lhudi u unità domestika Kristjana waħda kienu jinsabu taħt il-"protezzjonijiet [[Ewropa|Ewropej]]". Il-popolazzjoni totali kienet stmata li kienet tlaħħaq l-10,000 ruħ. Fl-1842, ġie stmat li madwar 400 familja Għarbija u 120 familja Lhudija kienu jgħixu f'Hebron, u dawn tal-aħħar kienu naqsu sew wara l-qerda tal-1834. {| class="wikitable" !Sena !Musulmani !Kristjani !Lhud !Total !Noti u sorsi |- !1538 |749 u |7 u |20 u |776 u |(u = unitajiet domestiċi), Cohen & Lewis |- !1774 | | |300 | |Azulai |- !1817 | | |500 | |Ministeru għall-Affarijiet Barranin ta' Iżrael |- !1820 | | |1,000 | |William Turner |- !1824 | | |60 u | |(40 u ta' Lhud Sefardiċi, 20 u ta' Lhud Axkenażim), The Missionary Herald |- !1832 |400 u | |100 u |500 u |(u = unitajiet domestiċi), Augustin Calmet, Charles Taylor, Edward Robinson |- !1837 | | |423 | |Ċensiment ta' Montefiore |- !1838 |madwar 6,000-7,000 |"ftit" |700 |7,000-8,000 |William McClure Thomson |- !1839 |1295 f |1 f |241 | |(f = familji), David Roberts |- !1840 | | |700-800 | |James A. Huie |- !1851 |11,000 | |450 | |Reġistru uffiċjali |- !1851 | | |400 | |Clorinda Minor |- !1866 | | |497 | |Ċensiment ta' Montefiore |- !1871/2 |2,800 u | |200 u |3,000 u |Rekords Ottomani għas-''sālnāme'' provinċjali [[Sirja|Sirjana]] għal dawn is-snin |- !1875 |8,000-10,000 | |500 | |Albert Socin |- !1875 |17,000 | |600 | |Hebron Kaymakam |- !1881 | | |1,000-1,200 | |Stħarriġ tal-Palestina PEF |- !1881 | | |800 |5,000 |The Friend |- !1890 | | |1,490 | |Enċiklopedija Lhudija |- !1895 | | |1,400 | | |- !1906 | | |1,100 |14,000 |(690 Lhud Sefardiċi, 410 Lhud Axkenażim), [[Enċiklopedija]] Lhudija |- !1922 |16,074 |73 |430 |16,577 |Ċensiment tal-Palestina tal-1922 |- !1929 | | |700 | |Ministeru għall-Affarijiet Barranin ta' Iżrael |- !1930 | | |0 | |Ministeru għall-Affarijiet Barranin ta' Iżrael |- !1931 |17,277 |109 |134 |17,532 |Ċensiment tal-Palestina tal-1931 |- !1938 | | |0 |20,400 |Statistika tal-villaġġi, 1938 |- !1945 |24,400 |150 |0 |24,560 |Statistika tal-villaġġi, 1945 |- !1961 | | | |37,868 |Ċensiment tal-Ġordan |- !1967 |38,073 |136 | |38,348 |Ċensiment ta' Iżrael |- !1997 |mhux disponibbli |mhux disponibbli |530 |119,093 |Ċensiment Palestinjan |- !2007 |mhux disponibbli |mhux disponibbli |500 |163,146 |Ċensiment Palestinjan |} == Klima == {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Hebron, il-Palestina (2007-2018) |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !'''Temp. għolja rekord f'°C (°F)''' |24.5 (76.1) |25.0 (77.0) |31.0 (87.8) |34.0 (93.2) |36.0 (96.8) |37.6 (99.7) |36.8 (98.2) |39.0 (102.2) |36.0 (96.8) |34.5 (94.1) |29.5 (85.1) |26.6 (79.9) |39.0 (102.2) |- !Temp. għolja medja ta' kuljum f'°C (°F) |11.4 (52.5) |13.2 (55.8) |16.5 (61.7) |20.7 (69.3) |25.0 (77.0) |27.5 (81.5) |29.2 (84.6) |29.4 (84.9) |27.8 (82.0) |24.4 (75.9) |20.0 (68.0) |14.9 (58.8) |21.7 (71.0) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) |8.3 (46.9) |10.0 (50.0) |12.3 (54.1) |15.8 (60.4) |19.6 (67.3) |22.0 (71.6) |23.7 (74.7) |23.9 (75.0) |22.1 (71.8) |19.5 (67.1) |14.8 (58.6) |10.7 (51.3) |16.9 (62.4) |- !Temp. baxxa medja ta' kuljum f'°C (°F) |5.4 (41.7) |6.6 (43.9) |8.6 (47.5) |11.4 (52.5) |15.3 (59.5) |17.5 (63.5) |19.2 (66.6) |19.6 (67.3) |17.8 (64.0) |15.9 (60.6) |11.3 (52.3) |7.0 (44.6) |13.0 (55.3) |- !'''Temp. baxxa rekord f'°C (°F)''' |−3.8 (25.2) |−2.0 (28.4) |−1.0 (30.2) |3.0 (37.4) |6.6 (43.9) |11.0 (51.8) |14.0 (57.2) |15.0 (59.0) |12.0 (53.6) |9.6 (49.3) |4.0 (39.2) |−2.5 (27.5) |−3.8 (25.2) |- !'''Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri)''' |138.2 (5.44) |108.6 (4.28) |49.9 (1.96) |15.4 (0.61) |4.7 (0.19) |0.0 (0.0) |0.0 (0.0) |0.0 (0.0) |1.4 (0.06) |18.8 (0.74) |40.1 (1.58) |95.1 (3.74) |472.0 (18.58) |- !'''Medja ta' jiem bil-preċipitazzjoni''' |10.0 |9.0 |5.2 |3.5 |1.3 |0.0 |0.0 |0.0 |0.7 |2.6 |5.4 |7.7 |45.4 |- !'''Umdità relattiva medja (%)''' |73.0 |69.5 |63.9 |56.3 |52.4 |55.0 |56.5 |60.6 |68.0 |66.6 |67.8 |71.2 |63.4 |- !'''Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar''' |164.3 |156.7 |214.5 |261.3 |313.1 |337.9 |363.8 |346.9 |279.3 |243.2 |186.5 |165.7 |3,033.2 |- !Persentaġġ ta' possibbiltà ta' xemx |52 |51 |59 |68 |74 |80 |85 |85 |77 |70 |60 |53 |69 |- | colspan="14" |Sors: Id-Dipartiment Meteoroloġiku Palestinjan.<ref>{{Ċita web|url=https://www.pmd.ps/en/climate-bulletin|titlu=Climate Bulletin|sit=www.pmd.ps|data-aċċess=2023-12-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231206064919/https://www.pmd.ps/en/climate-bulletin|arkivju-data=2023-12-06|url-status=dead}}</ref> |} == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Palestina]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] [[Kategorija:Bliet]] dun3osumldbuliwtm0e7au3nwnlvnw8 0 33291 331680 320510 2026-08-21T23:24:21Z InternetArchiveBot 18288 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 331680 wikitext text/x-wiki  {{Infobox Pajjiż|isem_nattiv=إِمَارَةُ غَرْنَاطَة ([[Lingwa Għarbija|Għarbi]])<br>{{small|''Imārat Gharnāta''}}|isem=|stampa_bandiera=Royal Standard of Nasrid Dynasty Kingdom of Grenade.svg|stampa_emblema=Coat_of_Arms_of_Banu_Nasr-01.svg|mottu=''[[U la għalib ħlief Alla]]'' ([[Lingwa Għarbija|Għarbi]]): ولا غالب إلا الله, <small>lit.<small/>, Ebda rebbieħ ħlief Alla)|kapitali=[[Granada (Spanja)|Granada]]|isem_twil_konvenzjonali=Emirat ta' Granada<br>{{small|Imaret Għarnata}}|isem_komuni=Granada|lingwi_uffiċjali=[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]|lingwi_reġjonali=|reliġjon=[[Iżlam]] {{small|([[Iżlam Sunni|Sunni Maliki]])}}<br /> Minoranzi: [[Kristjaneżmu]] {{small|([[Knisja Kattolika|Kattolika Rumana]])}}, [[Ġudaiżmu]]|titlu_kap1=1232–1273|isem_kap1=[[Muħammed I ta' Granada|Muħammed I bin Jusef]] (il-fundattur)|tip_gvern=Monarkija ereditarja|titlu_kap2=1487–1492|isem_kap2=[[Muħammed XII ta’ Granada|Bu Għabdilla Muħammed XII bin Għali]]|stabbiliment=1232|lingwi=[[Możarabiku]], [[Lingwi Berberi|Berber]], [[Lingwa Ladino|Ladino]]|tip_lingwi=Lingwi oħra|data_stabbilit1=1492|avveniment_stabbilit1=Konkwista ta' Kastilja|stampa_mappa=Emirate of Granada.svg}} L-'''Emirat ta' Granada''', jew mill-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]], l-'''Imaret Għarnata''', magħruf ukoll bħala s-'''Saltnet in-Nasrin ta' Granada''', kien politika Iżlamika fin-Nofsinhar tal-[[Peniżola Iberika]] matul il-Medjuevu Tard, immexxija mid-[[dinastija Nasrija]]. Kien l-aħħar stat Mislem indipendenti fl-Ewropa tal-Punent.{{Sfn|Miranda|1970}} Il-Misilmin kienu ilhom preżenti fil-Peniżola Iberika, li sejħu [[l-Andalus]], mill-konkwista tagħha fl-711. Sa l-aħħar tas-seklu 12, wara l-espansjoni tar-renji Kristjani fit-tramuntana, iż-żona tal-kontroll Misilmin kienet tnaqqset għall-partijiet tan-nofsinhar tal-peniżola rregolati mill-[[Kalifat Almohad]]. Wara li l-kontroll Almohad irtira fl-1228, l-ambizjuż [[Muħammed I ta' Granada|Muħammed I bin l-Aħmar]] tela' għall-poter u stabbilixxa d-dinastija Nasrija fil-kontroll ta' porzjon imdaqqsa ta' dan it-territorju, bejn wieħed u ieħor li jikkorrispondi għall-provinċji Spanjoli moderni ta' [[Provinċja ta' Granada|Granada]], Almería u Málaga.<ref name="García-Arenal">{{Ċita ktieb|kunjom=García-Arenal|isem=Mercedes|sena=2014|kapitlu=Granada|editur-kunjom2=Krämer|editur-isem2=Gudrun|editur-kunjom3=Matringe|editur-isem3=Denis|editur-kunjom4=Nawas|editur-isem4=John|editur-kunjom5=Rowson|editur-isem5=Everett|titlu=Encyclopaedia of Islam, Three|post=|pubblikatur=Brill|paġni=|issn=1873-9830}}</ref> Sal-1250, l-Emirat Nasrid kien l-aħħar politika Musulmana indipendenti fil-peniżola. L-emirat ġeneralment kien jeżisti bħala stat tributarju tal-[[Kuruna ta' Kastilja]] li qed titla', għalkemm ta' spiss ġġieled ma' din tal-aħħar u ma' stati ġirien oħra fuq il-kontroll tar-reġjuni tal-fruntiera tiegħu. Minkejja l-pożizzjoni prekarja tagħha, Granada gawdiet minn prosperità kulturali u ekonomika konsiderevoli għal aktar minn żewġ sekli u n-Nasrin saru waħda mid-dinastiji Musulmani li ilhom jgħixu fil-Peniżola Iberika. {{Nota|The dynasty is counted by some references as the longest-reigning in al-Andalus, from 1232 to 1492 (approximately 260 years).<ref>Among other examples: *{{Cite book |last=Adamec |first=Ludwig W. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=7_nPfLOj6MUC&pg=PA111 |title=Historical Dictionary of Islam |publisher=Scarecrow Press |year=2009 |isbn=978-0-8108-6303-3 |pages=111 |language=en |chapter=Granada |quote=Muslim kingdom in southern Spain, which was the longest lasting Muslim dynasty in the Iberian peninsula, ruled by the Nasrid dynasty from 1232 to 1492.}} *{{Cite book |last=O'Callaghan |first=Joseph F. |url=https://books.google.com/books?id=cq2dDgAAQBAJ&pg=PA374 |title=A History of Medieval Spain |publisher=Cornell University Press |year=2013 |isbn=978-0-8014-6872-8 |pages=374 |language=en |quote=As the first of the Nasrid dynasty that ruled longer than the Umayyads, Almoravids, or Almohads, [...]}}</ref> Some sources count the reign of the [[Umayyads of Córdoba]] as slightly longer than Nasrid rule in Granada, counting from its establishment in 756 to the caliphate's final dissolution in 1031 (275 years).<ref name=":0522">{{Cite book |last=García Sanjuán |first=Alejandro |title=Encyclopaedia of Islam, Three |url=https://archive.org/details/encyclopaediaofi0000unse_u8d8 |publisher=Brill |year=2017 |isbn=9789004161658 |editor-last=Fleet |editor-first=Kate |location= |pages= |language=en |chapter=al-Andalus, political history |quote=The victory in 138/756 of ʿAbd al Raḥmān I, the first of the dynasty’s eight amīrs, marked the beginning of Umayyad sovereignty in al-Andalus, which would last until 422/1031, when the caliphate of Córdoba came to an end. This chronology makes the Umayyads’ dynasty the longest uninterrupted governing dynasty on the Iberian Peninsula, ahead of the Naṣrids of Granada (260 years) and the House of Bourbon, currently ruling in Spain (261 years up to 2017, in four different periods). |editor-last2=Krämer |editor-first2=Gudrun |editor-last3=Matringe |editor-first3=Denis |editor-last4=Nawas |editor-first4=John |editor-last5=Rowson |editor-first5=Everett}}</ref>{{sfn|Boloix-Gallardo|2021a|loc=p. 7: "To be more precise, the Nasrid dynasty ruled the Kingdom of Granada (or al-Andalus) for 261 years, which means a duration only 14 years less than that of the Umayyad dynasty of Cordova, estimated at 275 years"}}}} Il-kumpless famuż tal-palazz ta' l[[Alhambra]] inbena matul dan il-perjodu. Il-popolazzjoni tal-emirat, minfuħa mir-refuġjati mit-Tramuntana, kienet Misilmin u titkellem [[Lingwa Għarbija|Għarbi]] b'mod aktar milli fi stati Misilmin preċedenti fil-peniżola, b'minoranza Lhudija preżenti wkoll. L-apoġeju politiku u kulturali ta' Granada Nasrija kien fis-seklu 14, partikolarment fit-tieni renju ta' [[Muħammed V ta' Granada|Muħammed V.]] Wara dan il-perjodu, il-kunflitti dinastiċi interni eskalaw. Wara l-1479, Granada ffaċċjat Kastilja u [[Renju t'Aragona|Aragona]] magħquda taħt il-ħsieb tar-[[Monarki Kattoliċi ta’ Spanja|Re Kattoliċi]] li jirbħuha. Fl-1491, wara l-[[Gwerra ta' Granada]] li damet għal għaxar snin, l-emirat ġie [[Trattat ta' Granada (1491)|mġiegħel kapitula]]. [[Muħammed XII ta’ Granada|Muħammed XII]], l-aħħar ħakkiem Nasri, ċeda formalment Granada f'Jannar 1492, u mmarka t-tmiem tal-ħakma Misilma indipendenti fil-Peniżola Iberika. [[Kategorija:Articles containing Arabic-language text]] jncs2d232jj66zb6r5osfuf1023khoh 0 34089 331672 331638 2026-08-21T15:50:27Z ToniSant 4257 /* Awwissu */ + CJF 331672 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}</ref> * 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref> * 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> * 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}</ref> * 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince & Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> * 20: [[George Callus]], 88, ko-fundatur tal-Comtec (twieled: 8 ta' Settembru 1937) <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu="Nimmissjak Immens, Għażiż" - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-23-2026.1122923|titlu=Announcements – January 23, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Frar == * 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}</ref> * 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista <ref> {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}</ref> * 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}</ref> == Marzu == * 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant <ref>{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}</ref> * 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tinghata-l-ahhar-tislima-lil-elio-lombardi-ikona-fid-drama-maltija/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lil Elio Lombardi … ikona fid-drama Maltija|kunjom=Camilleri|isem=Enrique|data=8 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> == April == * 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 11: [[Colin Willis]], 81, eks-kummissajru Awstraljan għal Malta u attur <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-13/local-news/Well-known-actor-Colin-Willis-passes-away-aged-81-6736288759|titlu=Well-known actor Colin Willis passes away aged 81 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-04-13}}</ref> * 12: [[Aurelio Belli]], 49, mużiċist u arranġatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/musician-mpo-manager-aurelio-belli-dies-aged-49.1126829|titlu=Musician and MPO manager Aurelio Belli dies, aged 49|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-04-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://slippedisc.com/2026/04/malta-mourns-maestro-49/|titlu=Malta mourns maestro, 49|kunjom=lebrecht|isem=Norman|data=12 April 2026|sit=Slipped Disc|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-12/local-news/Maestro-Aurelio-Belli-dies-aged-49-6736288731|titlu=Maestro Aurelio Belli dies, aged 49 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/140933/maestro_aurelio_belli_dies_at_49_|titlu=Maestro Aurelio Belli dies at 49|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=12 April 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-maestro-aurelio-belli/|titlu=Imut il-Maestro Aurelio Belli|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=12 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-is-surmast-aurelio-belli/|titlu=Imut is-Surmast Aurelio Belli|kunjom=|isem=|data=2026-04-12|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-maestro-aurelio-belli-fl-eta-ta-49-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Maestro Aurelio Belli fl-età ta’ 49 sena|kunjom=Sacco Baldacchino|isem=Kimberley|data=12 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/12/tithabbar-il-mewt-tas-surmast-aurelio-belli/|titlu=Titħabbar il-mewt tas-Surmast Aurelio Belli|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-12|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-maestro-aurelio-belli-jinghata-l-ahhar-tislima|titlu=Tislima lill-Maestro Aurelio Belli: “Mela s-silenzju b’ħajja ta’ noti”|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=18 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Desmond Morris]], 98, etoloġista Ingliż li għex f'Malta (1968–1974) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/desmond-morris-famous-zoologist-author-painter-malta-past-dies-98.1127264|titlu=Desmond Morris, famous zoologist, author and painter with Malta past, dies at 98|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-04-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> * 24: [[Mary Grech]], 88, attriċi u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-actress-mary-grech-dies-aged-88.1127413|titlu=Veteran actress Mary Grech dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-04-24|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-attrici-u-prezentatrici-mary-grech/|titlu=Tmut l-attriċi u preżentatriċi Mary Grech|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=24 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-eks-prezentattrici-televiziva-mary-grech/|titlu=Tmut l-eks preżentattriċi televiżiva Mary Grech|kunjom=Attard|isem=Francesca|data=2026-04-24|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/24/tmut-mary-grech-pijufniera-tax-xandir-u-fost-l-ewwel-ucuh-tat-televizjoni-maltija/|titlu=Tmut Mary Grech, attriċi, pijuniera tax-xandir u fost l-ewwel uċuħ tat-televiżjoni Maltija|kunjom=Abdilla|isem=Raymond|data=2026-04-24|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref> == Mejju == * 1: [[Dolindo Cassar]], 83, xandar u eks-president tas-[[Soċjetà Filarmonika La Stella]] u tat-[[Teatru Astra]] <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/tislima-lil-dolindo-cassar-li-ghadda-ghall-hajja-ta-dejjem-figura-li-halliet-marka-kbira-fil-kultura-ghawdxija/|titlu=Tislima Lil Dolindo Cassar Li Għadda Għall-Ħajja Ta’ Dejjem - Figura Li Ħalliet Marka Kbira Fil-Kultura Għawdxija|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-05-05|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.stgeorge.org.mt/events/funeral-of-dolindo-cassar/|titlu=Funeral of DOLINDO CASSAR|data=2026-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-dolindo-cassar.1129615|titlu=Appreciation: Dolindo Cassar|kunjom=Spiteri|isem=Charles|data=2026-06-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Noel Galea Bason]], 71, skultur <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/15/imut-l-artist-noel-galea-bason/|titlu=Imut l-artist Noel Galea Bason|kunjom=|isem=|data=2026-05-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/artist-noel-galea-bason-dies-aged-71.1128464|titlu=Artist Noel Galea Bason dies aged 71|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-05-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-noel-galea-bason-furjaniz-moghni-btalenti-artistici-varji/|titlu=Imut Noel Galea Bason, Furjaniż mogħni b’talenti artistiċi varji|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=15 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Norbert Ellul Vincenti]], 88, patri Franġiskan, għalliem u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/19/imut-p-norbert-ellul-vincenti-ofm/|titlu=Imut P. Norbert Ellul Vincenti OFM|kunjom=|isem=|data=2026-05-19|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-patri-norbert-ellul-vincenti/|titlu=Imut Patri Norbert Ellul Vincenti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=19 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 22: [[Franco Fenech]], 47, ko-eredi ta' Tumas Group <ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/franco-fenech-22-05-2026|titlu=Franco Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=22 Mejju 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tumas-group-director-franco-fenech-dies.1128869|titlu=Tumas Group heir Franco Fenech dies|kunjom=|isem=|data=2026-05-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142011/franco_fenech_yorgen_fenechs_older_brother_passes_away|titlu=Franco Fenech, Yorgen Fenech's older brother, passes away|kunjom=Farrugia|isem=Matthew|data=22 Mejju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/05/22/franco-fenech-dies-with-drug-overdose/|titlu=Franco Fenech dies by drug overdose|kunjom=Camilleri|isem=Mark|data=2026-05-22|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-07}}</ref> * 26: [[Benny Muscat]], 86, sid ta' diversi ristorant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/goodbye-nonno-renowned-restaurateur-benny-muscat-dies.1129052|titlu='Goodbye Nonno' – renowned restaurateur Benny Muscat dies|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-05-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-benny-muscat-il-qalb-wara-ta-marija-palazzo-pescatore-u-trattoria-del-nonno/|titlu=Imut Benny Muscat, il-qalb wara Ta’ Marija, Palazzo Pescatore u Trattoria del Nonno|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=26 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/benny-muscat-26-05-2026|titlu=Benny Muscat - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-28}}</ref> * 28: [[Rose Riolo]], 90, attriċi <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-eks-attrici-rose-riolo/|titlu=Tmut l-eks attriċi Rose Riolo|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=28 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-29-2026.1129195|titlu=Announcements – May 29, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-05-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> * 28: [[Ray Ghigo Laferla]], ??, imprenditur u DJ <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ray-ghigo-laferla-eks-dj-tal-griffin-u-fundatur-tal-ghigos-disco/|titlu=Imut Ray Ghigo Laferla, eks DJ tal-Griffin u fundatur tal-Ghigos Disco|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=29 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Ġunju == * 4: [[Jonathan Cardona]], 47, eks-CEO tal-[[Enemalta]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-enemalta-ceo-residency-malta-head-jonathan-cardona-dies.1129476|titlu=Former Enemalta CEO, Residency Malta head Jonathan Cardona dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-kap-ezekuttiv-tal-enemalta-u-residenza-malta-jonathan-cardona/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Kap Eżekuttiv tal-Enemalta u Residenza Malta Jonathan Cardona|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Ġunju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142318/former_joseph_muscat_aide_jonathan_cardona_passes_away_|titlu=Former Joseph Muscat aide Jonathan Cardona passes away|kunjom=Azzopardi|isem=Karl|data=4 Ġunju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-kap-tal-enemalta-u-tal-programm-tac-cittadinanza-jonathan-cardona/|titlu=Imut l-eks kap tal-Enemalta u tal-programm taċ-ċittadinanza Jonathan Cardona|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=4 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-il-pm-jinhasad-bil-mewt-ta-jonathan-cardona-waqt-il-gurament-tal-hatra-tal-membri-tal-kabinett/|titlu=ARA: il-PM jinħasad bil-mewt ta' Jonathan Cardona waqt il-ġurament tal-ħatra tal-membri tal-Kabinett|data=2026-06-04|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-04/local-news/CEO-of-Residency-Malta-Agency-Jonathan-Cardona-dies-6736290235|titlu=CEO of Residency Malta Agency, Jonathan Cardona, passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref> * 5: [[Olivia Dow]]: ??, żeffiena u għalliema tal-ballet <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/renowned-ballet-teacher-olivia-dow-dies.1129558|titlu=Renowned ballet teacher Olivia Dow dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-olivia-dow.1129901|titlu=Appreciation: Olivia Dow|kunjom=Chetcuti|isem=Kristina|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 8: [[Antonio Briguglio]], 91, referee tal-futbol <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-l-ex-referee-internazzjonali-tonio-briguglio/|titlu=Imut l-ex-referee internazzjonali Tonio Briguglio|kunjom=Cossai|isem=Peter|data=2026-06-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/sports/football/142408/former_referee_antonio_briguglio_dies_|titlu=Former referee Antonio Briguglio dies|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/06/08/maltese-legendary-referee-tonio-briguglio-dies-aged-91/|titlu=Maltese legendary referee Tonio Briguglio dies, aged 91|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2026-06-08|sit=SportsDesk|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Josephine Xuereb]], ??, attivita u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-pn-election-candidate-dies.1129912|titlu=Former PN election candidate dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/14/tithabbar-il-mewt-ta-josephine-xuereb/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Josephine Xuereb|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-14/local-news/Former-PN-candidate-Josephine-Xuereb-dies-6736290504|titlu=Former PN candidate Josephine Xuereb dies|data=14 Ġunju 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/17/josephine-xuereb-kienet-mara-li-uzat-it-talenti-taghha-biex-tkattar-il-gid/|titlu="Josephine Xuereb kienet mara li użat it-talenti tagħha biex tkattar il-ġid"|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-06-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 18: [[Helen Borg]], ??, eks President tal-Kunsill tal-Iskola għat-Tagħlim Tul il-Ħajja u eks Kap tal-Iskola Vincenzo Borg Brared, marda tal-Parkinson's <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/riptmut-helen-borg-eks-president-tal-kunsill-tal-iskola-ghat-taghlim-tul-il-hajja-u-eks-headteacher-ta-birkirkara/|titlu=Tmut Helen Borg, Eks President Tal-Kunsill Tal-Iskola Għat-Tagħlim Tul Il-Ħajja U Eks Headteacher Ta’ Birkirkara|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-06-19|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 21: [[Żeppi l-Ħafi|Joseph Fenech]], 71, kriminal magħruf bħala Żeppi l-Ħafi <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-fenech-known-zeppi-lhafi-dies-aged-71.1130234|titlu=Joseph Fenech, known as Żeppi l-Ħafi, dies aged 71|kunjom=|isem=|data=2026-06-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-joseph-fenech-maghruf-bhal-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech, magħruf bħal Żeppi l-Ħafi|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=21 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-joseph-fenech-maghruf-bhala-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech magħruf bħala Żeppi l-Ħafi|data=2026-06-21|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 22: [[Paul Fenech (kunsilleri)|Paul Fenech]], 79, kunsillier tas-Swieqi, artist u kowċ tal-basketball <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-swieqi-councillor-artist-basketball-coach-paul-fenech-dies.1130293|titlu=Former Swieqi councillor, artist and basketball coach, Paul Fenech dies aged 79|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-06-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/22/il-pn-isellem-il-memorja-ta-paul-fenech-li-serva-ghal-snin-twal-bhala-kunsillier-lokali-tal-pn-fi-swieqi/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta' Paul Fenech li serva għal snin twal bħala kunsillier lokali tal-PN fi Swieqi|kunjom=Borg|isem=Maria|data=2026-06-22|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/paul-fenech-22-06-2026|titlu=Paul Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-25}}</ref> * 29: [[Antoinette Miggiani]], 88, sopran u għalliema tal-kant <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-is-sopran-u-ghallieam-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tmut is-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/29/thabbret-il-mewt-tas-sopran-u-ghalliema-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tħabbret il-mewt tas-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/antoinette-miggiani-soprano-teacher-dies-aged-88.1130669|titlu=Antoinette Miggiani, soprano, teacher dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-29/local-news/Renowned-Maltese-soprano-and-vocal-teacher-Antoinette-Miggiani-dies-aged-88-6736290961|titlu=Renowned Maltese soprano and vocal teacher Antoinette Miggiani dies aged 88|data=29 June 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/antoinette-miggiani-29-06-2026|titlu=Antoinette Miggiani|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=30 Ġunju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=rn}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-antoinette-miggiani-19372026.1130913|titlu=Appreciation: Antoinette Miggiani (1937-2026)|kunjom=Said|isem=Mark|data=2026-07-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-05}}</ref> == Lulju == * 1: [[John Ripard Snr]], 96, baħħar Olimpiku <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-01/local-news/Sailing-icon-and-RMYC-Honorary-President-John-Ripard-Snr-Passes-Away-6736291009|titlu=Sailing icon and RMYC Honorary President John Ripard Snr dies, aged 96 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/john-ripard-snr-cofounder-rolex-middle-sea-race-dies-aged-96.1130762|titlu=John Ripard Snr, Olympian and co-founder of Rolex Middle Sea Race, dies aged 96|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-07-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/01/tithabbar-il-mewt-ta-john-ripard-pijunier-tal-ibburdjar-fmalta/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' John Ripard...pijunier tal-ibburdjar f'Malta|kunjom=|isem=|data=2026-07-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-3-2026.1130831|titlu=Announcements – July 3, 2026|data=3 Lulju 2026|sit=Times of Malta|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/john-c-ripard-01-07-2026|titlu=John C Ripard|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=3 Lulju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}</ref> * 3: [[Carmen Vella]], 79, kantanta u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-carmen-vella-li-kienet-kantanta-u-xandara-ma-radju-malta/|titlu=Tmut Carmen Vella li kienet kantanta u xandara ma’ Radju Malta|data=3 Lulju 2026|sit=TVMnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-u-xandara-carmen-vella/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kantanta u xandara Carmen Vella|kunjom=Cini|isem=Luana|data=3 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-il-kantanta-carmen-vella/|titlu=Tmut il-kantanta Carmen Vella|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=3 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/kelli-x-xorti-nipprezenta-maghha-ghal-diversi-snin-il-programm-tar-radju-maltin-biss-in-neputija-bmessagg-lil-carmen-vella-li-hallietna/|titlu=“Kelli X-Xorti Nippreżenta Magħha Għal Diversi Snin Il-Programm Tar-Radju Maltin Biss” – In-Neputija B’Messaġġ Lil Carmen Vella Li Ħallietna|kunjom=Grech|isem=Matthea|data=3 Lulju 2026|sit=Gwida|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|titlu=Farewell Carmen Vella - another icon of the Maltese song scene passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-07-04|sit=The Maltese Herald|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260704130639/https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|arkivju-data=2026-07-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sliema.news/local/carmen-vella-sliema-cabaret-legend-dies-at-79/|titlu=Carmen Vella, Sliema Cabaret Legend, Dies at 79|kunjom=Camilleri|isem=Paul|data=2026-07-04|sit=sliema.news|lingwa=en-MT|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-6-2026.1130957|titlu=Announcements – July 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-07-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.mt/obituary/carmen-portanier-03-07-2026|titlu=Carmen Portanier - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-08}}</ref> * 14: [[Ryan Spiteri]], 47, DJ, avvelenament aċċidentali mill-monossidu tal-karbonju <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/two-found-dead-parked-car-marsascala.1131404|titlu=Two found dead in parked car in Marsascala|kunjom=|isem=|data=2026-07-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dj-woman-died-accidental-carbon-monoxide-poisoning-probe-indicates.1131419|titlu=DJ and woman died of accidental carbon monoxide poisoning|kunjom=Zammit|isem=Mark Laurence|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-dj-ryan-spiteri-following-sudden-death.1131405|titlu=Tributes to DJ Ryan Spiteri after he is found dead in car with woman|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/ryan-spiteri-and-woman-believed-to-have-died-from-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Ryan Spiteri And Woman Believed To Have Died From Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/police-confirm-ryan-spiteri-and-woman-died-from-accidental-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Police Confirm Ryan Spiteri And Woman Died From Accidental Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/l-investigazzjoni-fil-mewt-taz-zewg-persuni-fkarozza-tindika-li-sehh-b-avvelenament-accidentali/|titlu=L-awtopsja turi li ż-żewġ persuni f'karozza f'Wied il-Għajn mietu b' avvelenament aċċidentali|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ragel-u-mara-jinstabu-mejta-fgaraxx-fwied-il-ghajn-eskluz-omicidju/|titlu=AĠĠORNAT: DJ Ryan Spiteri u mara ta' 41 sena jinstabu mejta f'garaxx f'Wied il-Għajn – eskluż omiċidju|data=2026-07-14|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri/|titlu=Titħabbar il-mewt tad-DJ maħbub Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-jsellem-il-memorja-ta-ryan-spiteri/|titlu=Il-Prim Ministru jsellem il-memorja ta’ Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/ragel-umara-jinstabu-mejta-fkarozza/|titlu="Mhu se ninsewk qatt" - qraba u ħbieb isellmu lil Ryan Spiteri wara l-mewt tiegħu|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/l-investigaturi-jemmnu-li-mietu-avvelenati-bil-carbon-monoxide-mill-ac-tal-karozza/|titlu=L-investigaturi jemmnu li mietu avvelenati bil-carbon monoxide mill-AC tal-karozza|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/eluf-ixxukkjati-bil-mewt-tad-dj-ryan-spiteri/|titlu=Eluf ixxukkjati bil-mewt tad-DJ Ryan Spiteri|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mara-u-ragel-jinstabu-mejta-fkarozza-pparkjata-fmarsaskala/|titlu=DJ u mara jmutu “b’avvelenament tal-monossidu tal-karbonju b’mod aċċidentali”|kunjom=Attard|isem=Charmaine|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mbikkma-u-mahsuda-bil-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri-strieh-fis-sliem/|titlu=Ħafna Mbikkma U Maħsuda Bil-Mewt Tad-DJ Maħbub Ryan Spiteri - Strieħ Fis-Sliem|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-07-14|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/court_and_police/143172/two_found_dead_in_car_in_marsaskala1|titlu=DJ Ryan Spiteri and woman died from carbon monoxide poisoning, death considered accidental|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=15 July 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-id-dj-ryan-spiteri-jinghata-l-ahhar-tislima/|titlu=Ara: Id-DJ Ryan Spiteri jingħata l-aħħar tislima|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=18 July 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 28: [[Anthony Spiteri]], ??, eks-membru tas-sigurtà tal-MFA <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/28/imut-anthony-spiteri-imlaqqam-bhala-jerry-lewis-li-ghal-snin-twal-hadem-bhala-membru-tas-sigurta-tal-mfa/|titlu=Imut Anthony Spiteri, imlaqqam bħala 'Jerry Lewis', li għal snin twal ħadem bħala membru tas-sigurtà tal-MFA|kunjom=Micallef|isem=Christian|data=2026-07-28|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-28}}</ref> == Awwissu == * 11: [[Norman Hamilton]], 85, xandar u negozjant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-broadcaster-norman-hamilton-dies-aged-85.1132535|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/kien-pedament-tax-xandir-fpajjizna-l-ewwel-reazzjonijiet-wara-l-mewt-tax-xandar-veteran-norman-hamilton/|titlu=“Kien pedament tax-xandir f’pajjiżna” – l-ewwel reazzjonijiet wara l-mewt tax-xandar veteran Norman Hamilton|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-u-l-partit-laburista-jsellmu-l-memorja-ta-norman-hamilton/|titlu=Il-Prim Ministru u l-Partit Laburista jsellmu l-memorja ta’ Norman Hamilton|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-norman-hamilton-pijunier-tax-xandir-fmalta/|titlu=Imut Norman Hamilton, pijunier tax-xandir f’Malta|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/norman-hamilton-imut-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Norman Hamilton imut fl-età ta’ 85 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-08-11/local-news/Veteran-broadcaster-Norman-Hamilton-dies-aged-85-6736292052|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/11/thabbret-il-mewt-tal-eks-prezentatur-televiziv-norman-hamilton-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-eks preżentatur televiżiv Norman Hamilton fl-età ta' 85 sena|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143727/veteran_broadcaster_and_former_ambassador_norman_hamilton_dead_at_85|titlu=Veteran broadcaster and former ambassador Norman Hamilton dead at 85|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-13-2026.1132660|titlu=Announcements – August 13, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-13|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ikbar-vokazzjoni-ta-norman-kienet-il-familja/|titlu=Ara: “L-ikbar vokazzjoni ta’ Norman kienet il-familja”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=14 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 12: [[Nazju Cassar]], 74, Kunsillier f'isem il-Partit Nazzjonalista fir-Rabat sa mit-twaqqif tal-Kunsilli Lokali <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/12/tithabbar-il-mewt-tal-kunsillier-tal-pn-fir-rabat-nazju-cassar/}}</ref> * 13: [[Raymond Chetcuti]], 66, eks-Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-raymond-chetcuti-ex-direttur-generali-fil-qasam-socjali-fl-eta-ta-66-sena/|titlu=Imut Raymond Chetcuti, ex Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali fl-età ta' 66 sena|data=2026-08-13|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ragel-umli-ta-qalb-kbira-u-bgentilezza-li-ma-tinsa-qatt-imut-raymond-chetcuti/|titlu=“Raġel umli, ta’ qalb kbira u b’ġentilezza li ma tinsa qatt”: imut Raymond Chetcuti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=13 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Charles Demicoli]], 80, eks-spettur tal-pulizija u attivist politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/ex-police-inspector-pn-activist-charles-demicoli-dies-aged-80.1132824|titlu=Ex police inspector and PN activist Charles Demicoli dies aged 80|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/16/il-pn-isellem-il-memorja-ta-charles-demicoli/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta’ Charles Demicoli|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-16}}</ref> * 17: [[Lino Cauchi (mużiċist)|Lino Cauchi]], 76, mużiċist (twieled fit-30 ta' Novembru 1949) <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-lino-cauchi-wiehed-mill-pijunieri-tal-jazz-malti/|titlu=Imut Lino Cauchi, wieħed mill-pijunieri tal-jazz Malti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/muzicist-rispettat-li-tani-kompozizzjonijiet-mill-isbah-paul-giordimaina-isellem-lil-lino-cauchi/|titlu="Mużiċist Rispettat Li Tani Kompożizzjonijiet Mill-Isbaħ" – Paul Giordimaina Isellem Lil Lino Cauchi|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-08-17|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-17}}</ref> * 17: [[John Lowell]], 90, bankier, eks-chairman tat-Teatru Manoel u ambaxxatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-manoel-theatre-chairman-ambassador-john-lowell-dies.1132874|titlu=Former Manoel Theatre chairman, ambassador John Lowell dies|kunjom=|isem=|data=2026-08-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-19-2026.1132911|titlu=Announcements – August 19, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> * 19: [[Ġorġ Mallia]], 68, akkademiku, karikaturist u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/cartoonist-author-gorg-mallia-dies-aged-68.1132924|titlu=Academic, cartoonist and author Ġorġ Mallia dies aged 68|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-prof-gorg-mallia/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Prof. Ġorġ Mallia|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=19 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-akkademiku-gorg-mallia-fl-eta-ta-68-sena/|titlu=Imut l-akkademiku Ġorġ Mallia fl-età ta' 68 sena|data=2026-08-19|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://maltadaily.mt/articles/author-trevor-zahra-pays-tribute-to-late-or-mallia|titlu=Trevor Zahra’s Tribute To Late Ġorġ Mallia|data=2026-08-19|sit=MaltaDaily|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143846/cartoonist_or_mallia_draws_his_last_smile_at_68|titlu=Cartoonist Ġorġ Mallia draws his last smile at 68|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=19 Awwissu 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/gorg-mallia-jhalli-warajh-wirt-fl-arti-il-komunikazzjoni-u-l-edukazzjoni/|titlu=Ġorġ Mallia jħalli warajh wirt fl-arti, il-komunikazzjoni u l-edukazzjoni|kunjom=Mallia|isem=Maria Christina|data=2026-08-20|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> * 20: [[Charles J. Falzon]], 87, akkademiku u ekonomista <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/former-university-lecturer-charles-j-falzon-passes-away|titlu=Former university lecturer Charles J Falzon passes away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-lettur-universitarju-charles-j-falzon|titlu=Imut l-eks lettur universitarju Charles J. Falzon|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-21-2026.1133004|titlu=Announcements – August 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> == Ara aktar == * [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026 == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2026|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] 9klqk5paq62zr09x8j23noh9p9ryn5u 0 34570 331664 2026-08-21T14:46:35Z Trigcly 17859 Kontenut inizjali 331664 wikitext text/x-wiki [[Stampa:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|daqsminuri|Wat Phra Mahathat.]] '''Wat Phra Mahathat''' jew '''Wat Phra Mahathat Woramahawihan''' (bit-[[Lingwa Tajlandiża|Tajlandiż]]: วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร) huwa t-tempju (''wat'') [[Buddiżmu|Buddista]] prinċipali tal-Provinċja ta' Nakhon Si Thammarat fin-Nofsinhar tat-[[Tajlandja]], f'salib it-toroq kruċjali għall-kummerċ bejn l-[[Oċean Indjan]] u l-[[Oċean Paċifiku]]. It-tempju ġie stabbilit fis-seklu 8 [[WK|W.K]]., f'sit fejn qabel kien hemm santwarju [[Ħinduiżmu|Induista]] għall-ħabta tas-sekli 5–8 W.K. Minn dak iż-żmien 'l hawn, it-tempju u l-monasteru tiegħu kien ċentru [[Reliġjon|reliġjuż]] reġjonali. L-istupa prinċipali tat-tempju, Phra Borommathat Chedi ("l-istupa l-kbira tar-relikwi nobbli"), inbniet mir-Re Sri Dhammasokaraja fil-bidu tas-seklu 13 sabiex jiġi stabbilit simbolu tal-fergħa tal-Buddiżmu Theravada fir-reġjun. It-tempju jospita relikwa ta' [[Gautama Buddha]]. It-tradizzjonijiet reliġjużi u lokali komplew jiġu osservati fil-monasteru għal iktar minn 1,500 sena, inkluż it-tradizzjoni tal-ġrajja ta' Nakhon Si Thammarat, iċ-ċerimonja annwali tat-tgeżwir bid-drapp għar-Relikwarju l-Kbir u l-ispettaklu taż-[[Żfin|żifna]] ta' Menora. == [[Storja]] == According to legend, Prince Thanakuman and Princess Hem Chala brought the relic of Buddha to Hat Sai Kaew and built a small pagoda in 291 CE. When King Si-Thamma Sokarat established the city of Nakhon Si Thammarat, he built a new temple called Wat Phra Borom That on the same site in the Mahayana-style of the ruling Srivijaya Kingdom. The city of Nakhon Si Thammarat was a prominent city in the ancient kingdom of Tambralinga. The city was a part of the Srivijaya empire till the early-13th century. Historians believe that the city was almost emptied by epidemics and war, prompting the king to build a larger stupa in the Sri Lankan-style with public participation and thereby re-develop the town community. The other religious buildings were constructed between the 13th and 18th centuries including the Wihan-Bodhi Lanka, a roofed cloister around the bodhi tree which is believed to be a sprout of the Mahabodhi tree in the Mahabodhi Temple in Bodh Gaya, India. The Thai name for the temple, ''Phra Mahathat Woramahawihan'' comes from Pali, ''vara maha dhatu vara maha vihara'', literally meaning 'Great Noble Temple of the Great Noble Relics Stupa'. The stupa, which is bell shaped, is inspired from Sri Lankan Buddhist art reflecting the belief of Ashoka's transmission of the tradition of the stupa from India to Sri Lanka. The ruler of Nakhon Si Thammarat, who started work on the stupa called himself ''Sri Dhammasokaraja'', which literally means 'Ashoka the great'. The name of the town Nakhon Si Thammarat, is also derived from Pali, ''Nagara Sri Dhammaraja'', meaning 'town of Dhammaraja'. The creation of the stupa led to Nakhon Si Thammarat becoming the centre of Theravada Buddhism. Inscriptions from the Sukhothai Kingdom, speak of the influence the city and the stupa had in spreading and strengthening Theravada Buddhism in the kingdom. The temple also received patronage from Ayutthaya Kingdom, which ruled over entire present day Thailand between the 14th and 17th centuries. The stupa and other religious edifices were built over 100 years after construction of the original stupa began. It underwent massive restoration works in 1612–1616, 1647, 1732–1758, 1769, 1895–1898, 1914, 1972–1974, 1987, 1994–1995 and in 2009. The temple was nominated to a tentative list of UNESCO World Heritage Sites list in 2012. On 25 July 2026, it was inscribed on the World Heritage List as '''Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat'''. It is Thailand's first successful cultural World Heritage Site in Southern Thailand. == Arkitettura == The principal stupa, Phra Borommathat Chedi, is a bell-shaped stupa built in the early-13th century. The stupa is believed to contain the relics of Gautama Buddha, which marks it as one of the most important sites of Theravada Buddhism. The temple complex is built in a rectangular plan over 5.14 hectares and is enclosed by brick walls. There are four gates for access to the temple. The temple is divided into two zones similar to traditional Buddhist temples: the Buddha-avasa, the sacred area for religious activities and the Sangha-avasa, the residential area for the monks. There are 22 sculpted standing elephants, covered in stucco surrounding the base of the stupa. The base is square with a low brick wall, for providing space for clockwise ambulation around the stupa by believers. There are four bell-shaped stupas surrounding the main stupa. The main stupa has an umbrella like spire formed with 52 rings, which is separated from the bell-shaped stupa by a row of walking Buddha images in relief. The {{convert|10.89|m|ft|-high|adj=mid}} spire is covered with gold leaf weighing around 600 kilograms and studded with precious stones. The principal stupa stands in a cloister covered with coloured tiles. It is surrounded by a gallery lined with numerous Buddha images, the oldest being a Sukhothai-style image of Buddha dating from the 13th–14th century CE. There are also 158 minor ''chedis'' (a Thai word for 'stupa') between the main stupa and cloister, housing ashes and bones of Buddhist devotees. The staircase leading to the stupa is guarded by demon giants in the form of yaks. The chapels (Wihan Khian and Wihan Phra Ma) have two stucco reliefs depicting scenes from the life of Buddha on its inner walls. There is a small cloister enclosing the Bodhi tree, outside which is the main assembly hall (Ubosot) called Wihan Luang. The assembly has columns leaning inwards in the Ayyuthaya-style. It was built between the 15th and 16th centuries CE and has a richly decorated ceiling. There is also a chapel dedicated to Buddha's disciple Kaccayana. The temple complex also has a museum called ''Wihan Kien'' containing historical objects, including images of Buddha, auspicious objects and offerings. North of the ubosot is a mondop with a two-tiered roof, containing a Buddha footprint shrine. There are also two bronze statues depicting Tambralingan princes Jatukham and Ramanthep, which according to scholars also represent Hindu gods Kartikeya and Vishnu. == Kultura == The principal stupa was built according to Theravada tradition. The 22 elephants surrounding the base of the stupa symbolise the 22 spiritual faculties (Indriya). The 52 rings on the spire represent the 52 mental factors (Cetasika). The eight statues of walking Buddha denote the Noble Eightfold Path leading to cessation of suffering leading to Arhatship, which is the highest doctrine of Buddhism. The relative size of the height and width of the principal bell-shaped stupa is 2:1 implying the complete integrity of corporeal and spiritual aspects. The height of the stupa is 28 wa and its width is 14 wa. The height of the stupa therefore represents the 28 corporeality aspects and the width represents the 14 functions of consciousness. The height of the entire stupa structure including the spire and the base is 78 metres. The obverse of the 25 satang coin features an image of the Wat Phra Mahathat Woramahawihan. It is also a symbol of Nakhon Si Thammarat Province. Jatukam Ramathep amulets, consecrated in the temple are believed to act as lucky charms, drawing visitors from across the nation. == Hae Pha Khuen That == {{translit|th|Hae Pha Khuen That}} ({{langx|th|แห่ผ้าขึ้นธาตุ|translation=process cloth to the stupa}}) is the annual temple festival held on the occasion of Magha Puja, which is celebrated on the full moon day in February. The celebrations are marked by a procession with a robe, known as Phra Bot, joined in a single piece to wrap around the bell shaped body of the main stupa and the chedis. Traditionally white robes painted with scenes from the life of Buddha are used, but sometimes plain white, red, or yellow robes are also used. The festival is believed to have started in 1230 when the main stupa was completed. == Sit ta' Wirt Dinji == == Gallerija == == Referenzi == i45crfcfomvculq7wqkmiuoeq6iwltb 331665 331664 2026-08-21T14:47:43Z Trigcly 17859 added [[Category:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331665 wikitext text/x-wiki [[Stampa:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|daqsminuri|Wat Phra Mahathat.]] '''Wat Phra Mahathat''' jew '''Wat Phra Mahathat Woramahawihan''' (bit-[[Lingwa Tajlandiża|Tajlandiż]]: วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร) huwa t-tempju (''wat'') [[Buddiżmu|Buddista]] prinċipali tal-Provinċja ta' Nakhon Si Thammarat fin-Nofsinhar tat-[[Tajlandja]], f'salib it-toroq kruċjali għall-kummerċ bejn l-[[Oċean Indjan]] u l-[[Oċean Paċifiku]]. It-tempju ġie stabbilit fis-seklu 8 [[WK|W.K]]., f'sit fejn qabel kien hemm santwarju [[Ħinduiżmu|Induista]] għall-ħabta tas-sekli 5–8 W.K. Minn dak iż-żmien 'l hawn, it-tempju u l-monasteru tiegħu kien ċentru [[Reliġjon|reliġjuż]] reġjonali. L-istupa prinċipali tat-tempju, Phra Borommathat Chedi ("l-istupa l-kbira tar-relikwi nobbli"), inbniet mir-Re Sri Dhammasokaraja fil-bidu tas-seklu 13 sabiex jiġi stabbilit simbolu tal-fergħa tal-Buddiżmu Theravada fir-reġjun. It-tempju jospita relikwa ta' [[Gautama Buddha]]. It-tradizzjonijiet reliġjużi u lokali komplew jiġu osservati fil-monasteru għal iktar minn 1,500 sena, inkluż it-tradizzjoni tal-ġrajja ta' Nakhon Si Thammarat, iċ-ċerimonja annwali tat-tgeżwir bid-drapp għar-Relikwarju l-Kbir u l-ispettaklu taż-[[Żfin|żifna]] ta' Menora. == [[Storja]] == According to legend, Prince Thanakuman and Princess Hem Chala brought the relic of Buddha to Hat Sai Kaew and built a small pagoda in 291 CE. When King Si-Thamma Sokarat established the city of Nakhon Si Thammarat, he built a new temple called Wat Phra Borom That on the same site in the Mahayana-style of the ruling Srivijaya Kingdom. The city of Nakhon Si Thammarat was a prominent city in the ancient kingdom of Tambralinga. The city was a part of the Srivijaya empire till the early-13th century. Historians believe that the city was almost emptied by epidemics and war, prompting the king to build a larger stupa in the Sri Lankan-style with public participation and thereby re-develop the town community. The other religious buildings were constructed between the 13th and 18th centuries including the Wihan-Bodhi Lanka, a roofed cloister around the bodhi tree which is believed to be a sprout of the Mahabodhi tree in the Mahabodhi Temple in Bodh Gaya, India. The Thai name for the temple, ''Phra Mahathat Woramahawihan'' comes from Pali, ''vara maha dhatu vara maha vihara'', literally meaning 'Great Noble Temple of the Great Noble Relics Stupa'. The stupa, which is bell shaped, is inspired from Sri Lankan Buddhist art reflecting the belief of Ashoka's transmission of the tradition of the stupa from India to Sri Lanka. The ruler of Nakhon Si Thammarat, who started work on the stupa called himself ''Sri Dhammasokaraja'', which literally means 'Ashoka the great'. The name of the town Nakhon Si Thammarat, is also derived from Pali, ''Nagara Sri Dhammaraja'', meaning 'town of Dhammaraja'. The creation of the stupa led to Nakhon Si Thammarat becoming the centre of Theravada Buddhism. Inscriptions from the Sukhothai Kingdom, speak of the influence the city and the stupa had in spreading and strengthening Theravada Buddhism in the kingdom. The temple also received patronage from Ayutthaya Kingdom, which ruled over entire present day Thailand between the 14th and 17th centuries. The stupa and other religious edifices were built over 100 years after construction of the original stupa began. It underwent massive restoration works in 1612–1616, 1647, 1732–1758, 1769, 1895–1898, 1914, 1972–1974, 1987, 1994–1995 and in 2009. The temple was nominated to a tentative list of UNESCO World Heritage Sites list in 2012. On 25 July 2026, it was inscribed on the World Heritage List as '''Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat'''. It is Thailand's first successful cultural World Heritage Site in Southern Thailand. == Arkitettura == The principal stupa, Phra Borommathat Chedi, is a bell-shaped stupa built in the early-13th century. The stupa is believed to contain the relics of Gautama Buddha, which marks it as one of the most important sites of Theravada Buddhism. The temple complex is built in a rectangular plan over 5.14 hectares and is enclosed by brick walls. There are four gates for access to the temple. The temple is divided into two zones similar to traditional Buddhist temples: the Buddha-avasa, the sacred area for religious activities and the Sangha-avasa, the residential area for the monks. There are 22 sculpted standing elephants, covered in stucco surrounding the base of the stupa. The base is square with a low brick wall, for providing space for clockwise ambulation around the stupa by believers. There are four bell-shaped stupas surrounding the main stupa. The main stupa has an umbrella like spire formed with 52 rings, which is separated from the bell-shaped stupa by a row of walking Buddha images in relief. The {{convert|10.89|m|ft|-high|adj=mid}} spire is covered with gold leaf weighing around 600 kilograms and studded with precious stones. The principal stupa stands in a cloister covered with coloured tiles. It is surrounded by a gallery lined with numerous Buddha images, the oldest being a Sukhothai-style image of Buddha dating from the 13th–14th century CE. There are also 158 minor ''chedis'' (a Thai word for 'stupa') between the main stupa and cloister, housing ashes and bones of Buddhist devotees. The staircase leading to the stupa is guarded by demon giants in the form of yaks. The chapels (Wihan Khian and Wihan Phra Ma) have two stucco reliefs depicting scenes from the life of Buddha on its inner walls. There is a small cloister enclosing the Bodhi tree, outside which is the main assembly hall (Ubosot) called Wihan Luang. The assembly has columns leaning inwards in the Ayyuthaya-style. It was built between the 15th and 16th centuries CE and has a richly decorated ceiling. There is also a chapel dedicated to Buddha's disciple Kaccayana. The temple complex also has a museum called ''Wihan Kien'' containing historical objects, including images of Buddha, auspicious objects and offerings. North of the ubosot is a mondop with a two-tiered roof, containing a Buddha footprint shrine. There are also two bronze statues depicting Tambralingan princes Jatukham and Ramanthep, which according to scholars also represent Hindu gods Kartikeya and Vishnu. == Kultura == The principal stupa was built according to Theravada tradition. The 22 elephants surrounding the base of the stupa symbolise the 22 spiritual faculties (Indriya). The 52 rings on the spire represent the 52 mental factors (Cetasika). The eight statues of walking Buddha denote the Noble Eightfold Path leading to cessation of suffering leading to Arhatship, which is the highest doctrine of Buddhism. The relative size of the height and width of the principal bell-shaped stupa is 2:1 implying the complete integrity of corporeal and spiritual aspects. The height of the stupa is 28 wa and its width is 14 wa. The height of the stupa therefore represents the 28 corporeality aspects and the width represents the 14 functions of consciousness. The height of the entire stupa structure including the spire and the base is 78 metres. The obverse of the 25 satang coin features an image of the Wat Phra Mahathat Woramahawihan. It is also a symbol of Nakhon Si Thammarat Province. Jatukam Ramathep amulets, consecrated in the temple are believed to act as lucky charms, drawing visitors from across the nation. == Hae Pha Khuen That == {{translit|th|Hae Pha Khuen That}} ({{langx|th|แห่ผ้าขึ้นธาตุ|translation=process cloth to the stupa}}) is the annual temple festival held on the occasion of Magha Puja, which is celebrated on the full moon day in February. The celebrations are marked by a procession with a robe, known as Phra Bot, joined in a single piece to wrap around the bell shaped body of the main stupa and the chedis. Traditionally white robes painted with scenes from the life of Buddha are used, but sometimes plain white, red, or yellow robes are also used. The festival is believed to have started in 1230 when the main stupa was completed. == Sit ta' Wirt Dinji == == Gallerija == == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] mb6iba2n0kyz3ljsjhl79yn5qj2j85z 331666 331665 2026-08-21T14:47:56Z Trigcly 17859 added [[Category:Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331666 wikitext text/x-wiki [[Stampa:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|daqsminuri|Wat Phra Mahathat.]] '''Wat Phra Mahathat''' jew '''Wat Phra Mahathat Woramahawihan''' (bit-[[Lingwa Tajlandiża|Tajlandiż]]: วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร) huwa t-tempju (''wat'') [[Buddiżmu|Buddista]] prinċipali tal-Provinċja ta' Nakhon Si Thammarat fin-Nofsinhar tat-[[Tajlandja]], f'salib it-toroq kruċjali għall-kummerċ bejn l-[[Oċean Indjan]] u l-[[Oċean Paċifiku]]. It-tempju ġie stabbilit fis-seklu 8 [[WK|W.K]]., f'sit fejn qabel kien hemm santwarju [[Ħinduiżmu|Induista]] għall-ħabta tas-sekli 5–8 W.K. Minn dak iż-żmien 'l hawn, it-tempju u l-monasteru tiegħu kien ċentru [[Reliġjon|reliġjuż]] reġjonali. L-istupa prinċipali tat-tempju, Phra Borommathat Chedi ("l-istupa l-kbira tar-relikwi nobbli"), inbniet mir-Re Sri Dhammasokaraja fil-bidu tas-seklu 13 sabiex jiġi stabbilit simbolu tal-fergħa tal-Buddiżmu Theravada fir-reġjun. It-tempju jospita relikwa ta' [[Gautama Buddha]]. It-tradizzjonijiet reliġjużi u lokali komplew jiġu osservati fil-monasteru għal iktar minn 1,500 sena, inkluż it-tradizzjoni tal-ġrajja ta' Nakhon Si Thammarat, iċ-ċerimonja annwali tat-tgeżwir bid-drapp għar-Relikwarju l-Kbir u l-ispettaklu taż-[[Żfin|żifna]] ta' Menora. == [[Storja]] == According to legend, Prince Thanakuman and Princess Hem Chala brought the relic of Buddha to Hat Sai Kaew and built a small pagoda in 291 CE. When King Si-Thamma Sokarat established the city of Nakhon Si Thammarat, he built a new temple called Wat Phra Borom That on the same site in the Mahayana-style of the ruling Srivijaya Kingdom. The city of Nakhon Si Thammarat was a prominent city in the ancient kingdom of Tambralinga. The city was a part of the Srivijaya empire till the early-13th century. Historians believe that the city was almost emptied by epidemics and war, prompting the king to build a larger stupa in the Sri Lankan-style with public participation and thereby re-develop the town community. The other religious buildings were constructed between the 13th and 18th centuries including the Wihan-Bodhi Lanka, a roofed cloister around the bodhi tree which is believed to be a sprout of the Mahabodhi tree in the Mahabodhi Temple in Bodh Gaya, India. The Thai name for the temple, ''Phra Mahathat Woramahawihan'' comes from Pali, ''vara maha dhatu vara maha vihara'', literally meaning 'Great Noble Temple of the Great Noble Relics Stupa'. The stupa, which is bell shaped, is inspired from Sri Lankan Buddhist art reflecting the belief of Ashoka's transmission of the tradition of the stupa from India to Sri Lanka. The ruler of Nakhon Si Thammarat, who started work on the stupa called himself ''Sri Dhammasokaraja'', which literally means 'Ashoka the great'. The name of the town Nakhon Si Thammarat, is also derived from Pali, ''Nagara Sri Dhammaraja'', meaning 'town of Dhammaraja'. The creation of the stupa led to Nakhon Si Thammarat becoming the centre of Theravada Buddhism. Inscriptions from the Sukhothai Kingdom, speak of the influence the city and the stupa had in spreading and strengthening Theravada Buddhism in the kingdom. The temple also received patronage from Ayutthaya Kingdom, which ruled over entire present day Thailand between the 14th and 17th centuries. The stupa and other religious edifices were built over 100 years after construction of the original stupa began. It underwent massive restoration works in 1612–1616, 1647, 1732–1758, 1769, 1895–1898, 1914, 1972–1974, 1987, 1994–1995 and in 2009. The temple was nominated to a tentative list of UNESCO World Heritage Sites list in 2012. On 25 July 2026, it was inscribed on the World Heritage List as '''Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat'''. It is Thailand's first successful cultural World Heritage Site in Southern Thailand. == Arkitettura == The principal stupa, Phra Borommathat Chedi, is a bell-shaped stupa built in the early-13th century. The stupa is believed to contain the relics of Gautama Buddha, which marks it as one of the most important sites of Theravada Buddhism. The temple complex is built in a rectangular plan over 5.14 hectares and is enclosed by brick walls. There are four gates for access to the temple. The temple is divided into two zones similar to traditional Buddhist temples: the Buddha-avasa, the sacred area for religious activities and the Sangha-avasa, the residential area for the monks. There are 22 sculpted standing elephants, covered in stucco surrounding the base of the stupa. The base is square with a low brick wall, for providing space for clockwise ambulation around the stupa by believers. There are four bell-shaped stupas surrounding the main stupa. The main stupa has an umbrella like spire formed with 52 rings, which is separated from the bell-shaped stupa by a row of walking Buddha images in relief. The {{convert|10.89|m|ft|-high|adj=mid}} spire is covered with gold leaf weighing around 600 kilograms and studded with precious stones. The principal stupa stands in a cloister covered with coloured tiles. It is surrounded by a gallery lined with numerous Buddha images, the oldest being a Sukhothai-style image of Buddha dating from the 13th–14th century CE. There are also 158 minor ''chedis'' (a Thai word for 'stupa') between the main stupa and cloister, housing ashes and bones of Buddhist devotees. The staircase leading to the stupa is guarded by demon giants in the form of yaks. The chapels (Wihan Khian and Wihan Phra Ma) have two stucco reliefs depicting scenes from the life of Buddha on its inner walls. There is a small cloister enclosing the Bodhi tree, outside which is the main assembly hall (Ubosot) called Wihan Luang. The assembly has columns leaning inwards in the Ayyuthaya-style. It was built between the 15th and 16th centuries CE and has a richly decorated ceiling. There is also a chapel dedicated to Buddha's disciple Kaccayana. The temple complex also has a museum called ''Wihan Kien'' containing historical objects, including images of Buddha, auspicious objects and offerings. North of the ubosot is a mondop with a two-tiered roof, containing a Buddha footprint shrine. There are also two bronze statues depicting Tambralingan princes Jatukham and Ramanthep, which according to scholars also represent Hindu gods Kartikeya and Vishnu. == Kultura == The principal stupa was built according to Theravada tradition. The 22 elephants surrounding the base of the stupa symbolise the 22 spiritual faculties (Indriya). The 52 rings on the spire represent the 52 mental factors (Cetasika). The eight statues of walking Buddha denote the Noble Eightfold Path leading to cessation of suffering leading to Arhatship, which is the highest doctrine of Buddhism. The relative size of the height and width of the principal bell-shaped stupa is 2:1 implying the complete integrity of corporeal and spiritual aspects. The height of the stupa is 28 wa and its width is 14 wa. The height of the stupa therefore represents the 28 corporeality aspects and the width represents the 14 functions of consciousness. The height of the entire stupa structure including the spire and the base is 78 metres. The obverse of the 25 satang coin features an image of the Wat Phra Mahathat Woramahawihan. It is also a symbol of Nakhon Si Thammarat Province. Jatukam Ramathep amulets, consecrated in the temple are believed to act as lucky charms, drawing visitors from across the nation. == Hae Pha Khuen That == {{translit|th|Hae Pha Khuen That}} ({{langx|th|แห่ผ้าขึ้นธาตุ|translation=process cloth to the stupa}}) is the annual temple festival held on the occasion of Magha Puja, which is celebrated on the full moon day in February. The celebrations are marked by a procession with a robe, known as Phra Bot, joined in a single piece to wrap around the bell shaped body of the main stupa and the chedis. Traditionally white robes painted with scenes from the life of Buddha are used, but sometimes plain white, red, or yellow robes are also used. The festival is believed to have started in 1230 when the main stupa was completed. == Sit ta' Wirt Dinji == == Gallerija == == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] 0y1i252nv9a6rag19rpocdkvjnxi24o 331667 331666 2026-08-21T14:48:02Z Trigcly 17859 added [[Category:Tempji]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331667 wikitext text/x-wiki [[Stampa:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|daqsminuri|Wat Phra Mahathat.]] '''Wat Phra Mahathat''' jew '''Wat Phra Mahathat Woramahawihan''' (bit-[[Lingwa Tajlandiża|Tajlandiż]]: วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร) huwa t-tempju (''wat'') [[Buddiżmu|Buddista]] prinċipali tal-Provinċja ta' Nakhon Si Thammarat fin-Nofsinhar tat-[[Tajlandja]], f'salib it-toroq kruċjali għall-kummerċ bejn l-[[Oċean Indjan]] u l-[[Oċean Paċifiku]]. It-tempju ġie stabbilit fis-seklu 8 [[WK|W.K]]., f'sit fejn qabel kien hemm santwarju [[Ħinduiżmu|Induista]] għall-ħabta tas-sekli 5–8 W.K. Minn dak iż-żmien 'l hawn, it-tempju u l-monasteru tiegħu kien ċentru [[Reliġjon|reliġjuż]] reġjonali. L-istupa prinċipali tat-tempju, Phra Borommathat Chedi ("l-istupa l-kbira tar-relikwi nobbli"), inbniet mir-Re Sri Dhammasokaraja fil-bidu tas-seklu 13 sabiex jiġi stabbilit simbolu tal-fergħa tal-Buddiżmu Theravada fir-reġjun. It-tempju jospita relikwa ta' [[Gautama Buddha]]. It-tradizzjonijiet reliġjużi u lokali komplew jiġu osservati fil-monasteru għal iktar minn 1,500 sena, inkluż it-tradizzjoni tal-ġrajja ta' Nakhon Si Thammarat, iċ-ċerimonja annwali tat-tgeżwir bid-drapp għar-Relikwarju l-Kbir u l-ispettaklu taż-[[Żfin|żifna]] ta' Menora. == [[Storja]] == According to legend, Prince Thanakuman and Princess Hem Chala brought the relic of Buddha to Hat Sai Kaew and built a small pagoda in 291 CE. When King Si-Thamma Sokarat established the city of Nakhon Si Thammarat, he built a new temple called Wat Phra Borom That on the same site in the Mahayana-style of the ruling Srivijaya Kingdom. The city of Nakhon Si Thammarat was a prominent city in the ancient kingdom of Tambralinga. The city was a part of the Srivijaya empire till the early-13th century. Historians believe that the city was almost emptied by epidemics and war, prompting the king to build a larger stupa in the Sri Lankan-style with public participation and thereby re-develop the town community. The other religious buildings were constructed between the 13th and 18th centuries including the Wihan-Bodhi Lanka, a roofed cloister around the bodhi tree which is believed to be a sprout of the Mahabodhi tree in the Mahabodhi Temple in Bodh Gaya, India. The Thai name for the temple, ''Phra Mahathat Woramahawihan'' comes from Pali, ''vara maha dhatu vara maha vihara'', literally meaning 'Great Noble Temple of the Great Noble Relics Stupa'. The stupa, which is bell shaped, is inspired from Sri Lankan Buddhist art reflecting the belief of Ashoka's transmission of the tradition of the stupa from India to Sri Lanka. The ruler of Nakhon Si Thammarat, who started work on the stupa called himself ''Sri Dhammasokaraja'', which literally means 'Ashoka the great'. The name of the town Nakhon Si Thammarat, is also derived from Pali, ''Nagara Sri Dhammaraja'', meaning 'town of Dhammaraja'. The creation of the stupa led to Nakhon Si Thammarat becoming the centre of Theravada Buddhism. Inscriptions from the Sukhothai Kingdom, speak of the influence the city and the stupa had in spreading and strengthening Theravada Buddhism in the kingdom. The temple also received patronage from Ayutthaya Kingdom, which ruled over entire present day Thailand between the 14th and 17th centuries. The stupa and other religious edifices were built over 100 years after construction of the original stupa began. It underwent massive restoration works in 1612–1616, 1647, 1732–1758, 1769, 1895–1898, 1914, 1972–1974, 1987, 1994–1995 and in 2009. The temple was nominated to a tentative list of UNESCO World Heritage Sites list in 2012. On 25 July 2026, it was inscribed on the World Heritage List as '''Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat'''. It is Thailand's first successful cultural World Heritage Site in Southern Thailand. == Arkitettura == The principal stupa, Phra Borommathat Chedi, is a bell-shaped stupa built in the early-13th century. The stupa is believed to contain the relics of Gautama Buddha, which marks it as one of the most important sites of Theravada Buddhism. The temple complex is built in a rectangular plan over 5.14 hectares and is enclosed by brick walls. There are four gates for access to the temple. The temple is divided into two zones similar to traditional Buddhist temples: the Buddha-avasa, the sacred area for religious activities and the Sangha-avasa, the residential area for the monks. There are 22 sculpted standing elephants, covered in stucco surrounding the base of the stupa. The base is square with a low brick wall, for providing space for clockwise ambulation around the stupa by believers. There are four bell-shaped stupas surrounding the main stupa. The main stupa has an umbrella like spire formed with 52 rings, which is separated from the bell-shaped stupa by a row of walking Buddha images in relief. The {{convert|10.89|m|ft|-high|adj=mid}} spire is covered with gold leaf weighing around 600 kilograms and studded with precious stones. The principal stupa stands in a cloister covered with coloured tiles. It is surrounded by a gallery lined with numerous Buddha images, the oldest being a Sukhothai-style image of Buddha dating from the 13th–14th century CE. There are also 158 minor ''chedis'' (a Thai word for 'stupa') between the main stupa and cloister, housing ashes and bones of Buddhist devotees. The staircase leading to the stupa is guarded by demon giants in the form of yaks. The chapels (Wihan Khian and Wihan Phra Ma) have two stucco reliefs depicting scenes from the life of Buddha on its inner walls. There is a small cloister enclosing the Bodhi tree, outside which is the main assembly hall (Ubosot) called Wihan Luang. The assembly has columns leaning inwards in the Ayyuthaya-style. It was built between the 15th and 16th centuries CE and has a richly decorated ceiling. There is also a chapel dedicated to Buddha's disciple Kaccayana. The temple complex also has a museum called ''Wihan Kien'' containing historical objects, including images of Buddha, auspicious objects and offerings. North of the ubosot is a mondop with a two-tiered roof, containing a Buddha footprint shrine. There are also two bronze statues depicting Tambralingan princes Jatukham and Ramanthep, which according to scholars also represent Hindu gods Kartikeya and Vishnu. == Kultura == The principal stupa was built according to Theravada tradition. The 22 elephants surrounding the base of the stupa symbolise the 22 spiritual faculties (Indriya). The 52 rings on the spire represent the 52 mental factors (Cetasika). The eight statues of walking Buddha denote the Noble Eightfold Path leading to cessation of suffering leading to Arhatship, which is the highest doctrine of Buddhism. The relative size of the height and width of the principal bell-shaped stupa is 2:1 implying the complete integrity of corporeal and spiritual aspects. The height of the stupa is 28 wa and its width is 14 wa. The height of the stupa therefore represents the 28 corporeality aspects and the width represents the 14 functions of consciousness. The height of the entire stupa structure including the spire and the base is 78 metres. The obverse of the 25 satang coin features an image of the Wat Phra Mahathat Woramahawihan. It is also a symbol of Nakhon Si Thammarat Province. Jatukam Ramathep amulets, consecrated in the temple are believed to act as lucky charms, drawing visitors from across the nation. == Hae Pha Khuen That == {{translit|th|Hae Pha Khuen That}} ({{langx|th|แห่ผ้าขึ้นธาตุ|translation=process cloth to the stupa}}) is the annual temple festival held on the occasion of Magha Puja, which is celebrated on the full moon day in February. The celebrations are marked by a procession with a robe, known as Phra Bot, joined in a single piece to wrap around the bell shaped body of the main stupa and the chedis. Traditionally white robes painted with scenes from the life of Buddha are used, but sometimes plain white, red, or yellow robes are also used. The festival is believed to have started in 1230 when the main stupa was completed. == Sit ta' Wirt Dinji == == Gallerija == == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] [[Kategorija:Tempji]] low5tuengbtr2wmhznrmb2gxi13nepc 331668 331667 2026-08-21T14:48:08Z Trigcly 17859 added [[Category:Buddiżmu]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331668 wikitext text/x-wiki [[Stampa:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|daqsminuri|Wat Phra Mahathat.]] '''Wat Phra Mahathat''' jew '''Wat Phra Mahathat Woramahawihan''' (bit-[[Lingwa Tajlandiża|Tajlandiż]]: วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร) huwa t-tempju (''wat'') [[Buddiżmu|Buddista]] prinċipali tal-Provinċja ta' Nakhon Si Thammarat fin-Nofsinhar tat-[[Tajlandja]], f'salib it-toroq kruċjali għall-kummerċ bejn l-[[Oċean Indjan]] u l-[[Oċean Paċifiku]]. It-tempju ġie stabbilit fis-seklu 8 [[WK|W.K]]., f'sit fejn qabel kien hemm santwarju [[Ħinduiżmu|Induista]] għall-ħabta tas-sekli 5–8 W.K. Minn dak iż-żmien 'l hawn, it-tempju u l-monasteru tiegħu kien ċentru [[Reliġjon|reliġjuż]] reġjonali. L-istupa prinċipali tat-tempju, Phra Borommathat Chedi ("l-istupa l-kbira tar-relikwi nobbli"), inbniet mir-Re Sri Dhammasokaraja fil-bidu tas-seklu 13 sabiex jiġi stabbilit simbolu tal-fergħa tal-Buddiżmu Theravada fir-reġjun. It-tempju jospita relikwa ta' [[Gautama Buddha]]. It-tradizzjonijiet reliġjużi u lokali komplew jiġu osservati fil-monasteru għal iktar minn 1,500 sena, inkluż it-tradizzjoni tal-ġrajja ta' Nakhon Si Thammarat, iċ-ċerimonja annwali tat-tgeżwir bid-drapp għar-Relikwarju l-Kbir u l-ispettaklu taż-[[Żfin|żifna]] ta' Menora. == [[Storja]] == According to legend, Prince Thanakuman and Princess Hem Chala brought the relic of Buddha to Hat Sai Kaew and built a small pagoda in 291 CE. When King Si-Thamma Sokarat established the city of Nakhon Si Thammarat, he built a new temple called Wat Phra Borom That on the same site in the Mahayana-style of the ruling Srivijaya Kingdom. The city of Nakhon Si Thammarat was a prominent city in the ancient kingdom of Tambralinga. The city was a part of the Srivijaya empire till the early-13th century. Historians believe that the city was almost emptied by epidemics and war, prompting the king to build a larger stupa in the Sri Lankan-style with public participation and thereby re-develop the town community. The other religious buildings were constructed between the 13th and 18th centuries including the Wihan-Bodhi Lanka, a roofed cloister around the bodhi tree which is believed to be a sprout of the Mahabodhi tree in the Mahabodhi Temple in Bodh Gaya, India. The Thai name for the temple, ''Phra Mahathat Woramahawihan'' comes from Pali, ''vara maha dhatu vara maha vihara'', literally meaning 'Great Noble Temple of the Great Noble Relics Stupa'. The stupa, which is bell shaped, is inspired from Sri Lankan Buddhist art reflecting the belief of Ashoka's transmission of the tradition of the stupa from India to Sri Lanka. The ruler of Nakhon Si Thammarat, who started work on the stupa called himself ''Sri Dhammasokaraja'', which literally means 'Ashoka the great'. The name of the town Nakhon Si Thammarat, is also derived from Pali, ''Nagara Sri Dhammaraja'', meaning 'town of Dhammaraja'. The creation of the stupa led to Nakhon Si Thammarat becoming the centre of Theravada Buddhism. Inscriptions from the Sukhothai Kingdom, speak of the influence the city and the stupa had in spreading and strengthening Theravada Buddhism in the kingdom. The temple also received patronage from Ayutthaya Kingdom, which ruled over entire present day Thailand between the 14th and 17th centuries. The stupa and other religious edifices were built over 100 years after construction of the original stupa began. It underwent massive restoration works in 1612–1616, 1647, 1732–1758, 1769, 1895–1898, 1914, 1972–1974, 1987, 1994–1995 and in 2009. The temple was nominated to a tentative list of UNESCO World Heritage Sites list in 2012. On 25 July 2026, it was inscribed on the World Heritage List as '''Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat'''. It is Thailand's first successful cultural World Heritage Site in Southern Thailand. == Arkitettura == The principal stupa, Phra Borommathat Chedi, is a bell-shaped stupa built in the early-13th century. The stupa is believed to contain the relics of Gautama Buddha, which marks it as one of the most important sites of Theravada Buddhism. The temple complex is built in a rectangular plan over 5.14 hectares and is enclosed by brick walls. There are four gates for access to the temple. The temple is divided into two zones similar to traditional Buddhist temples: the Buddha-avasa, the sacred area for religious activities and the Sangha-avasa, the residential area for the monks. There are 22 sculpted standing elephants, covered in stucco surrounding the base of the stupa. The base is square with a low brick wall, for providing space for clockwise ambulation around the stupa by believers. There are four bell-shaped stupas surrounding the main stupa. The main stupa has an umbrella like spire formed with 52 rings, which is separated from the bell-shaped stupa by a row of walking Buddha images in relief. The {{convert|10.89|m|ft|-high|adj=mid}} spire is covered with gold leaf weighing around 600 kilograms and studded with precious stones. The principal stupa stands in a cloister covered with coloured tiles. It is surrounded by a gallery lined with numerous Buddha images, the oldest being a Sukhothai-style image of Buddha dating from the 13th–14th century CE. There are also 158 minor ''chedis'' (a Thai word for 'stupa') between the main stupa and cloister, housing ashes and bones of Buddhist devotees. The staircase leading to the stupa is guarded by demon giants in the form of yaks. The chapels (Wihan Khian and Wihan Phra Ma) have two stucco reliefs depicting scenes from the life of Buddha on its inner walls. There is a small cloister enclosing the Bodhi tree, outside which is the main assembly hall (Ubosot) called Wihan Luang. The assembly has columns leaning inwards in the Ayyuthaya-style. It was built between the 15th and 16th centuries CE and has a richly decorated ceiling. There is also a chapel dedicated to Buddha's disciple Kaccayana. The temple complex also has a museum called ''Wihan Kien'' containing historical objects, including images of Buddha, auspicious objects and offerings. North of the ubosot is a mondop with a two-tiered roof, containing a Buddha footprint shrine. There are also two bronze statues depicting Tambralingan princes Jatukham and Ramanthep, which according to scholars also represent Hindu gods Kartikeya and Vishnu. == Kultura == The principal stupa was built according to Theravada tradition. The 22 elephants surrounding the base of the stupa symbolise the 22 spiritual faculties (Indriya). The 52 rings on the spire represent the 52 mental factors (Cetasika). The eight statues of walking Buddha denote the Noble Eightfold Path leading to cessation of suffering leading to Arhatship, which is the highest doctrine of Buddhism. The relative size of the height and width of the principal bell-shaped stupa is 2:1 implying the complete integrity of corporeal and spiritual aspects. The height of the stupa is 28 wa and its width is 14 wa. The height of the stupa therefore represents the 28 corporeality aspects and the width represents the 14 functions of consciousness. The height of the entire stupa structure including the spire and the base is 78 metres. The obverse of the 25 satang coin features an image of the Wat Phra Mahathat Woramahawihan. It is also a symbol of Nakhon Si Thammarat Province. Jatukam Ramathep amulets, consecrated in the temple are believed to act as lucky charms, drawing visitors from across the nation. == Hae Pha Khuen That == {{translit|th|Hae Pha Khuen That}} ({{langx|th|แห่ผ้าขึ้นธาตุ|translation=process cloth to the stupa}}) is the annual temple festival held on the occasion of Magha Puja, which is celebrated on the full moon day in February. The celebrations are marked by a procession with a robe, known as Phra Bot, joined in a single piece to wrap around the bell shaped body of the main stupa and the chedis. Traditionally white robes painted with scenes from the life of Buddha are used, but sometimes plain white, red, or yellow robes are also used. The festival is believed to have started in 1230 when the main stupa was completed. == Sit ta' Wirt Dinji == == Gallerija == == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] [[Kategorija:Tempji]] [[Kategorija:Buddiżmu]] r64eps8zwxv6vutomo7o7ccwlcsg6ln 331673 331668 2026-08-21T16:12:11Z Trigcly 17859 /* Storja */ 331673 wikitext text/x-wiki [[Stampa:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|daqsminuri|Wat Phra Mahathat.]] '''Wat Phra Mahathat''' jew '''Wat Phra Mahathat Woramahawihan''' (bit-[[Lingwa Tajlandiża|Tajlandiż]]: วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร) huwa t-tempju (''wat'') [[Buddiżmu|Buddista]] prinċipali tal-Provinċja ta' Nakhon Si Thammarat fin-Nofsinhar tat-[[Tajlandja]], f'salib it-toroq kruċjali għall-kummerċ bejn l-[[Oċean Indjan]] u l-[[Oċean Paċifiku]]. It-tempju ġie stabbilit fis-seklu 8 [[WK|W.K]]., f'sit fejn qabel kien hemm santwarju [[Ħinduiżmu|Induista]] għall-ħabta tas-sekli 5–8 W.K. Minn dak iż-żmien 'l hawn, it-tempju u l-monasteru tiegħu kien ċentru [[Reliġjon|reliġjuż]] reġjonali. L-istupa prinċipali tat-tempju, Phra Borommathat Chedi ("l-istupa l-kbira tar-relikwi nobbli"), inbniet mir-Re Sri Dhammasokaraja fil-bidu tas-seklu 13 sabiex jiġi stabbilit simbolu tal-fergħa tal-Buddiżmu Theravada fir-reġjun. It-tempju jospita relikwa ta' [[Gautama Buddha]]. It-tradizzjonijiet reliġjużi u lokali komplew jiġu osservati fil-monasteru għal iktar minn 1,500 sena, inkluż it-tradizzjoni tal-ġrajja ta' Nakhon Si Thammarat, iċ-ċerimonja annwali tat-tgeżwir bid-drapp għar-Relikwarju l-Kbir u l-ispettaklu taż-[[Żfin|żifna]] ta' Menora. == [[Storja]] == Skont leġġenda, il-Prinċep Thanakuman u l-Prinċipessa Hem Chala ġabu r-relikwa tal-Buddha lejn Hat Sai Kaew u bnew pagoda żgħira fil-291 W.K. Meta r-Re Si-Thamma Sokarat stabbilixxa l-belt ta' Nakhon Si Thammarat, huwa bena tempju ġdid imsejjaħ Wat Phra Borom That fuq l-istess sit bl-istil Mahayana tar-Renju ta' Srivijaya. Il-belt ta' Nakhon Si Thammarat kienet belt prominenti fir-renju tal-qedem ta' Tambralinga. Il-belt kienet tagħmel parti mill-imperu ta' Srivijaya sal-bidu tas-seklu 13. L-istoriċi jemmnu li l-belt kważi tbattlet għalkollox mill-epidemiji u mill-gwerer, u b'hekk ir-re bena stupa akbar bl-istil ta' [[Sri Lanka]] u żviluppa mill-ġdid il-komunità tal-belt. Il-binjiet reliġjużi l-oħra nbnew bejn is-sekli 13 u 18, inkluż Wihan-Bodhi Lanka, kjostru msaqqaf madwar is-siġra ''bodhi'' li huwa maħsub li nibtet mis-siġra ta' Mahabodhi fit-[[Tempju ta' Mahabodhi]] f'Bodh Gaya, l-[[Indja]]. L-isem Tajlandiż tat-tempju, ''Phra Mahathat Woramahawihan'' ġej mill-Pali, ''vara maha dhatu vara maha vihara'', li litteralment ifisser "Tempju Nobbli Kbir tal-Istupa l-Kbira tar-Relikwi Nobbli". L-istupa, li għandha għamla ta' qanpiena, ġiet ispirata mill-[[arti]] Buddista ta' Sri Lanka li tirrifletti t-twemmin li Ashoka ttrażmetta t-tradizzjoni tal-istupa mill-Indja sa Sri Lanka. Il-mexxej ta' Nakhon Si Thammarat, li beda x-xogħol fuq l-istupa sejjaħ lilu nnifsu ''Sri Dhammasokaraja'', li litteralment tfisser "Ashoka l-kbir". L-isem tal-belt ta' Nakhon Si Thammarat oriġina wkoll mill-Pali, ''Nagara Sri Dhammaraja'', li tfisser "belt ta' Dhammaraja". Il-ħolqien tal-istupa wassal biex Nakhon Si Thammarat isir iċ-ċentru tal-Buddiżmu Theravada. Il-kitbiet imnaqqxa mir-Renju ta' [[Park Storiku ta' Sukhothai|Sukhothai]], isemmu l-influwenza tal-belt u tal-istupa fit-tifrix u fit-tisħiħ tal-Buddiżmu Theravada fir-renju. It-tempju rċieva wkoll il-patroċinju tar-Renju ta' [[Park Storiku ta' Ayutthaya|Ayutthaya]], li rrenja fuq it-territorju kollu attwali tat-Tajlandja bejn is-sekli 14 u 17. L-istupa u binjiet reliġjużi oħra nbnew iktar minn mitt sena wara li nbdiet il-kostruzzjoni tal-istupa oriġinali. Sarulha xogħlijiet kbar ta' restawr fl-1612–1616, fl-1647, fl-1732–1758, fl-1769, fl-1895–1898, fl-1914, fl-1972–1974, fl-1987, fl-1994–1995 u fl-2009. It-tempju ġie nnominat bħala sit indikattiv biex xi darba jsir [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-2012. Fil-25 ta' Lulju 2026, is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bit-titlu uffiċjali "Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat". Dan huwa l-ewwel Sit ta' Wirt Dinji [[Kultura|Kulturali]] fin-Nofsinhar tat-Tajlandja. == Arkitettura == The principal stupa, Phra Borommathat Chedi, is a bell-shaped stupa built in the early-13th century. The stupa is believed to contain the relics of Gautama Buddha, which marks it as one of the most important sites of Theravada Buddhism. The temple complex is built in a rectangular plan over 5.14 hectares and is enclosed by brick walls. There are four gates for access to the temple. The temple is divided into two zones similar to traditional Buddhist temples: the Buddha-avasa, the sacred area for religious activities and the Sangha-avasa, the residential area for the monks. There are 22 sculpted standing elephants, covered in stucco surrounding the base of the stupa. The base is square with a low brick wall, for providing space for clockwise ambulation around the stupa by believers. There are four bell-shaped stupas surrounding the main stupa. The main stupa has an umbrella like spire formed with 52 rings, which is separated from the bell-shaped stupa by a row of walking Buddha images in relief. The {{convert|10.89|m|ft|-high|adj=mid}} spire is covered with gold leaf weighing around 600 kilograms and studded with precious stones. The principal stupa stands in a cloister covered with coloured tiles. It is surrounded by a gallery lined with numerous Buddha images, the oldest being a Sukhothai-style image of Buddha dating from the 13th–14th century CE. There are also 158 minor ''chedis'' (a Thai word for 'stupa') between the main stupa and cloister, housing ashes and bones of Buddhist devotees. The staircase leading to the stupa is guarded by demon giants in the form of yaks. The chapels (Wihan Khian and Wihan Phra Ma) have two stucco reliefs depicting scenes from the life of Buddha on its inner walls. There is a small cloister enclosing the Bodhi tree, outside which is the main assembly hall (Ubosot) called Wihan Luang. The assembly has columns leaning inwards in the Ayyuthaya-style. It was built between the 15th and 16th centuries CE and has a richly decorated ceiling. There is also a chapel dedicated to Buddha's disciple Kaccayana. The temple complex also has a museum called ''Wihan Kien'' containing historical objects, including images of Buddha, auspicious objects and offerings. North of the ubosot is a mondop with a two-tiered roof, containing a Buddha footprint shrine. There are also two bronze statues depicting Tambralingan princes Jatukham and Ramanthep, which according to scholars also represent Hindu gods Kartikeya and Vishnu. == Kultura == The principal stupa was built according to Theravada tradition. The 22 elephants surrounding the base of the stupa symbolise the 22 spiritual faculties (Indriya). The 52 rings on the spire represent the 52 mental factors (Cetasika). The eight statues of walking Buddha denote the Noble Eightfold Path leading to cessation of suffering leading to Arhatship, which is the highest doctrine of Buddhism. The relative size of the height and width of the principal bell-shaped stupa is 2:1 implying the complete integrity of corporeal and spiritual aspects. The height of the stupa is 28 wa and its width is 14 wa. The height of the stupa therefore represents the 28 corporeality aspects and the width represents the 14 functions of consciousness. The height of the entire stupa structure including the spire and the base is 78 metres. The obverse of the 25 satang coin features an image of the Wat Phra Mahathat Woramahawihan. It is also a symbol of Nakhon Si Thammarat Province. Jatukam Ramathep amulets, consecrated in the temple are believed to act as lucky charms, drawing visitors from across the nation. == Hae Pha Khuen That == {{translit|th|Hae Pha Khuen That}} ({{langx|th|แห่ผ้าขึ้นธาตุ|translation=process cloth to the stupa}}) is the annual temple festival held on the occasion of Magha Puja, which is celebrated on the full moon day in February. The celebrations are marked by a procession with a robe, known as Phra Bot, joined in a single piece to wrap around the bell shaped body of the main stupa and the chedis. Traditionally white robes painted with scenes from the life of Buddha are used, but sometimes plain white, red, or yellow robes are also used. The festival is believed to have started in 1230 when the main stupa was completed. == Sit ta' Wirt Dinji == == Gallerija == == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] [[Kategorija:Tempji]] [[Kategorija:Buddiżmu]] oli2pw4kfis1m5d1rer5p2m9kvnugaq 331674 331673 2026-08-21T17:03:39Z Trigcly 17859 /* Arkitettura */ 331674 wikitext text/x-wiki [[Stampa:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|daqsminuri|Wat Phra Mahathat.]] '''Wat Phra Mahathat''' jew '''Wat Phra Mahathat Woramahawihan''' (bit-[[Lingwa Tajlandiża|Tajlandiż]]: วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร) huwa t-tempju (''wat'') [[Buddiżmu|Buddista]] prinċipali tal-Provinċja ta' Nakhon Si Thammarat fin-Nofsinhar tat-[[Tajlandja]], f'salib it-toroq kruċjali għall-kummerċ bejn l-[[Oċean Indjan]] u l-[[Oċean Paċifiku]]. It-tempju ġie stabbilit fis-seklu 8 [[WK|W.K]]., f'sit fejn qabel kien hemm santwarju [[Ħinduiżmu|Induista]] għall-ħabta tas-sekli 5–8 W.K. Minn dak iż-żmien 'l hawn, it-tempju u l-monasteru tiegħu kien ċentru [[Reliġjon|reliġjuż]] reġjonali. L-istupa prinċipali tat-tempju, Phra Borommathat Chedi ("l-istupa l-kbira tar-relikwi nobbli"), inbniet mir-Re Sri Dhammasokaraja fil-bidu tas-seklu 13 sabiex jiġi stabbilit simbolu tal-fergħa tal-Buddiżmu Theravada fir-reġjun. It-tempju jospita relikwa ta' [[Gautama Buddha]]. It-tradizzjonijiet reliġjużi u lokali komplew jiġu osservati fil-monasteru għal iktar minn 1,500 sena, inkluż it-tradizzjoni tal-ġrajja ta' Nakhon Si Thammarat, iċ-ċerimonja annwali tat-tgeżwir bid-drapp għar-Relikwarju l-Kbir u l-ispettaklu taż-[[Żfin|żifna]] ta' Menora. == [[Storja]] == [[Stampa:Dalada Maligawa Sri Lanka K.jpg|daqsminuri|Il-Prinċep Dantha u l-Prinċipessa Hemamali ta' Sri Lanka jġorru r-Relikwa tas-Sinna Sagra. Panew dekorattiv mal-ħajt tat-Tempju tas-Sinna, Sri Lanka.]] Skont leġġenda, il-Prinċep Thanakuman u l-Prinċipessa Hem Chala ġabu r-relikwa tal-Buddha lejn Hat Sai Kaew u bnew pagoda żgħira fil-291 W.K. Meta r-Re Si-Thamma Sokarat stabbilixxa l-belt ta' Nakhon Si Thammarat, huwa bena tempju ġdid imsejjaħ Wat Phra Borom That fuq l-istess sit bl-istil Mahayana tar-Renju ta' Srivijaya. Il-belt ta' Nakhon Si Thammarat kienet belt prominenti fir-renju tal-qedem ta' Tambralinga. Il-belt kienet tagħmel parti mill-imperu ta' Srivijaya sal-bidu tas-seklu 13. L-istoriċi jemmnu li l-belt kważi tbattlet għalkollox mill-epidemiji u mill-gwerer, u b'hekk ir-re bena stupa akbar bl-istil ta' [[Sri Lanka]] u żviluppa mill-ġdid il-komunità tal-belt. Il-binjiet reliġjużi l-oħra nbnew bejn is-sekli 13 u 18, inkluż Wihan-Bodhi Lanka, kjostru msaqqaf madwar is-siġra ''bodhi'' li huwa maħsub li nibtet mis-siġra ta' Mahabodhi fit-[[Tempju ta' Mahabodhi]] f'Bodh Gaya, l-[[Indja]]. [[Stampa:Wat Phra Mahathat Woromaha Vihan.JPG|daqsminuri|L-istupa tat-tmien Buddha mexjin fin-naħa ta' fuq tal-istupa.]] L-isem Tajlandiż tat-tempju, ''Phra Mahathat Woramahawihan'' ġej mill-Pali, ''vara maha dhatu vara maha vihara'', li litteralment ifisser "Tempju Nobbli Kbir tal-Istupa l-Kbira tar-Relikwi Nobbli". L-istupa, li għandha għamla ta' qanpiena, ġiet ispirata mill-[[arti]] Buddista ta' Sri Lanka li tirrifletti t-twemmin li Ashoka ttrażmetta t-tradizzjoni tal-istupa mill-Indja sa Sri Lanka. Il-mexxej ta' Nakhon Si Thammarat, li beda x-xogħol fuq l-istupa sejjaħ lilu nnifsu ''Sri Dhammasokaraja'', li litteralment tfisser "Ashoka l-kbir". L-isem tal-belt ta' Nakhon Si Thammarat oriġina wkoll mill-Pali, ''Nagara Sri Dhammaraja'', li tfisser "belt ta' Dhammaraja". Il-ħolqien tal-istupa wassal biex Nakhon Si Thammarat isir iċ-ċentru tal-Buddiżmu Theravada. Il-kitbiet imnaqqxa mir-Renju ta' [[Park Storiku ta' Sukhothai|Sukhothai]], isemmu l-influwenza tal-belt u tal-istupa fit-tifrix u fit-tisħiħ tal-Buddiżmu Theravada fir-renju. It-tempju rċieva wkoll il-patroċinju tar-Renju ta' [[Park Storiku ta' Ayutthaya|Ayutthaya]], li rrenja fuq it-territorju kollu attwali tat-Tajlandja bejn is-sekli 14 u 17. L-istupa u binjiet reliġjużi oħra nbnew iktar minn mitt sena wara li nbdiet il-kostruzzjoni tal-istupa oriġinali. Sarulha xogħlijiet kbar ta' restawr fl-1612–1616, fl-1647, fl-1732–1758, fl-1769, fl-1895–1898, fl-1914, fl-1972–1974, fl-1987, fl-1994–1995 u fl-2009. It-tempju ġie nnominat bħala sit indikattiv biex xi darba jsir [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-2012. Fil-25 ta' Lulju 2026, is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bit-titlu uffiċjali "Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat". Dan huwa l-ewwel Sit ta' Wirt Dinji [[Kultura|Kulturali]] fin-Nofsinhar tat-Tajlandja. == Arkitettura == [[Stampa:Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat.jpg|daqsminuri|L-istupa prinċipali.]] L-istupa prinċipali, Phra Borommathat Chedi, hija stupa b'għamla ta' qanpiena li nbniet fil-bidu tas-seklu 13. Huwa maħsub li l-istupa fiha r-relikwi ta' Gautama Buddha, u b'hekk tirrappreżenta wieħed mill-iżjed siti importanti tal-Buddiżmu Theravada. Il-kumpless tat-tempju nbena bi pjanta rettangolari fuq 5.14 ettari u huwa mdawwar b'ħitan tal-brikks. Hemm erba' daħliet li jagħtu aċċess għat-tempju. It-tempju huwa maqsum f'żewġ żoni b'mod simili għat-tempji Buddisti tradizzjonali: il-Buddha-avasa, iż-żona sagra għall-attivitajiet reliġjużi, u s-Sangha-avasa, iż-żona residenzjali għall-patrijiet. Hemm 22 [[iljunfant]] bilwieqfa skolpiti u miksijin bl-istukko madwar il-bażi tal-istupa. Il-bażi hija kwadra b'ħajt baxx tal-brikks, biex ikun hemm spazju biex wieħed ikun jista' jdur skont l-arloġġ madwar l-istupa. Madwar l-istupa prinċipali hemm erba' stupi b'għamla ta' qanpiena. L-istupa prinċipali għandha spiera qisha umbrella ffrumata minn 52 anella, u hija sseparata mill-istupa b'għamla ta' qanpiena permezz ta' ringiela ta' riljievi ta' xbihat tal-Buddha miexi. L-ispiera għolja 10.89 metri (35.7 pied) hija miksija b'folji rqaq tad-deheb u tiżen madwar 600 kilogramma u ingastata bil-ħaġar prezzjuż. [[Stampa:Wat-Phra-Baromathat-Nakhon-Srithammarat-Apr-2001-00.JPG|daqsminuri|Is-Sangha-avasa (Wat Phra Baromathat Nakhon).]] L-istupa prinċipali tinsab fi kjostru miksi mal-madum ikkulurit. Hija mdawra minn gallerija b'ringiela ta' bosta xbihat tal-Buddha, u l-eqdem waħda hija xbieha bl-istil ta' Sukhothai li tmur lura għas-seklu 13–14 W.K. Hemm ukoll 158 ''chedi'' (kelma Tajlandiża għal "stupa") minuri bejn l-istupa prinċipali u l-kjostru, li jospitaw l-irmied u l-għadam tad-devoti Buddisti. It-taraġ li jagħti għall-istupa huwa mgħasses minn dimonji ġganteski bl-għamla ta' jaks. Il-[[Kappella|kappelli]] (Wihan Khian u Wihan Phra Ma) għandhom żewġ riljievi tal-istukko li juru xeni mill-[[ħajja]] tal-Buddha mal-ħitan ta' ġewwa tagħhom. Hemm kjostru żgħir madwar is-siġra Bodhi, u 'l barra minnu hemm is-sala prinċipali tal-assemblea (Ubosot) imsejħa Wihan Luang. Din is-sala għandha kolonni ġejjin 'il ġewwa bl-istil ta' Ayyuthaya. Inbniet bejn is-sekli 15 u 16 W.K. u għandha saqaf imżejjen b'mod rikk. Hemm ukoll kappella ddedikata lid-dixxiplu tal-Buddha, Kaccayana. Il-kumpless tat-tempju għandu [[mużew]] imsejjaħ ''Wihan Kien'' li fih oġġetti storiċi, fosthom xbihat tal-Buddha, oġġetti reliġjużi u offerti. Fit-Tramuntana tal-Ubosot hemm ''mondop'' b'bejt b'żewġ saffi, li jħaddan santwarju bl-impronta ta' sieq il-Buddha. Barra minn hekk, hemm ukoll żewġ [[Statwa|statwi]] tal-bronż li juru l-prinċpijiet Tambralingani, Jatukham u Ramanthep, li skont l-istudjużi jirrappreżentaw ukoll id-divinitajiet Induisti Kartikeja u Vixnu. == Kultura == [[Stampa:Detail Chedi Wat Mahathat Nakhon Si Thammarat.jpg|daqsminuri|Riljiev dettaljat fi ħdan l-istupa.]] L-istupa prinċipali nbniet skont it-tradizzjoni tal-Buddiżmu Theravada. It-22 iljunfant madwar il-bażi tal-istupa huma simbolu tat-22 fakultà spiritwali (Indriya). It-52 anella mal-ispiera jirrappreżentaw it-52 fattur mentali (Cetasika). It-tmien statwi tal-Buddha miexi jirrappreżentaw il-Mogħdija Nobbli tat-Tmienja li twassal għat-tmien tat-tbatija u għall-Arħatiżmu, li huwa l-ogħla duttrina tal-Buddiżmu. Id-daqs relattiv tal-għoli u tal-wisa' tal-istupa prinċipali b'għamla ta' qanpiena huwa 2:1, li jimplika l-integrità sħiħa tal-aspetti tal-ġisem u spiritwali. L-għoli tal-istupa huwa 28 wa u l-wisa' hi ta' 14 wa. L-għoli tal-istupa għaldaqstant jirrappreżenta t-28 aspett tal-ġisem u l-wisa' tirrappreżenta l-14-il funzjoni tal-kuxjenza. L-għoli tal-istruttura kollha tal-istupa, inkluż l-ispiera u l-bażi, hu ta' 78 [[metru]]. In-naħa ta' wara tal-munita ta' 25 satang fiha xbieha ta' Wat Phra Mahathat Woramahawihan. It-tempju huwa wkoll simbolu tal-Provinċja ta' Nakhon Si Thammarat. Huwa maħsub li l-amuleti ta' Jatukam Ramathep, ikkonsagrati fit-tempju jservu għal xorti tajba, u b'hekk dan jattira lil viżitaturi mill-pajjiż kollu. == Hae Pha Khuen That == [[Stampa:Wat phra mahathat woramahawihan nakhon si thammarat.jpg|daqsminuri|Purċissjoni waqt il-festival annwali ta' Hae Pha Khuen That.]] Hae Pha Khuen That (bit-Tajlandiż: แห่ผ้าขึ้นธาตุ; li litteralment tfisser "il-purċissjoni tad-drapp għall-istupa") huwa l-festival annwali tat-tempju li jsir fl-okkażjoni tal-Magha Puja, li jiġi ċċelebrat f'jum bil-[[qamar]] kwinta fi Frar. Iċ-ċelebrazzjonijiet jinkludu purċissjoni b'libsa, magħrufa bħala Phra Bot, magħquda f'pezza waħda ta' drapp biex titgeżwer madwar l-għamla ta' qanpiena tal-istupa prinċipali u taċ-''chedis'' minuri. Tradizzjonalment jintużaw ilbiesi bojod impittrin b'xeni mill-ħajja tal-Buddha, iżda xi kultant jintużaw ukoll ilbiesi bojod, ħomor jew sofor sempliċi. Huwa maħsub li l-festival beda jiġi ċċelebrat fl-1230 meta tlestiet l-istupa prinċipali. == Sit ta' Wirt Dinji == Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Lulju 2026.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1761/|titlu=Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri [[Bniedem|umani]], tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":0" /> == Gallerija == == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] [[Kategorija:Tempji]] [[Kategorija:Buddiżmu]] greiqldqnhj8ub17b4yq9na1kc7sizg 331675 331674 2026-08-21T17:06:21Z Trigcly 17859 /* Gallerija */ 331675 wikitext text/x-wiki [[Stampa:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|daqsminuri|Wat Phra Mahathat.]] '''Wat Phra Mahathat''' jew '''Wat Phra Mahathat Woramahawihan''' (bit-[[Lingwa Tajlandiża|Tajlandiż]]: วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร) huwa t-tempju (''wat'') [[Buddiżmu|Buddista]] prinċipali tal-Provinċja ta' Nakhon Si Thammarat fin-Nofsinhar tat-[[Tajlandja]], f'salib it-toroq kruċjali għall-kummerċ bejn l-[[Oċean Indjan]] u l-[[Oċean Paċifiku]]. It-tempju ġie stabbilit fis-seklu 8 [[WK|W.K]]., f'sit fejn qabel kien hemm santwarju [[Ħinduiżmu|Induista]] għall-ħabta tas-sekli 5–8 W.K. Minn dak iż-żmien 'l hawn, it-tempju u l-monasteru tiegħu kien ċentru [[Reliġjon|reliġjuż]] reġjonali. L-istupa prinċipali tat-tempju, Phra Borommathat Chedi ("l-istupa l-kbira tar-relikwi nobbli"), inbniet mir-Re Sri Dhammasokaraja fil-bidu tas-seklu 13 sabiex jiġi stabbilit simbolu tal-fergħa tal-Buddiżmu Theravada fir-reġjun. It-tempju jospita relikwa ta' [[Gautama Buddha]]. It-tradizzjonijiet reliġjużi u lokali komplew jiġu osservati fil-monasteru għal iktar minn 1,500 sena, inkluż it-tradizzjoni tal-ġrajja ta' Nakhon Si Thammarat, iċ-ċerimonja annwali tat-tgeżwir bid-drapp għar-Relikwarju l-Kbir u l-ispettaklu taż-[[Żfin|żifna]] ta' Menora. == [[Storja]] == [[Stampa:Dalada Maligawa Sri Lanka K.jpg|daqsminuri|Il-Prinċep Dantha u l-Prinċipessa Hemamali ta' Sri Lanka jġorru r-Relikwa tas-Sinna Sagra. Panew dekorattiv mal-ħajt tat-Tempju tas-Sinna, Sri Lanka.]] Skont leġġenda, il-Prinċep Thanakuman u l-Prinċipessa Hem Chala ġabu r-relikwa tal-Buddha lejn Hat Sai Kaew u bnew pagoda żgħira fil-291 W.K. Meta r-Re Si-Thamma Sokarat stabbilixxa l-belt ta' Nakhon Si Thammarat, huwa bena tempju ġdid imsejjaħ Wat Phra Borom That fuq l-istess sit bl-istil Mahayana tar-Renju ta' Srivijaya. Il-belt ta' Nakhon Si Thammarat kienet belt prominenti fir-renju tal-qedem ta' Tambralinga. Il-belt kienet tagħmel parti mill-imperu ta' Srivijaya sal-bidu tas-seklu 13. L-istoriċi jemmnu li l-belt kważi tbattlet għalkollox mill-epidemiji u mill-gwerer, u b'hekk ir-re bena stupa akbar bl-istil ta' [[Sri Lanka]] u żviluppa mill-ġdid il-komunità tal-belt. Il-binjiet reliġjużi l-oħra nbnew bejn is-sekli 13 u 18, inkluż Wihan-Bodhi Lanka, kjostru msaqqaf madwar is-siġra ''bodhi'' li huwa maħsub li nibtet mis-siġra ta' Mahabodhi fit-[[Tempju ta' Mahabodhi]] f'Bodh Gaya, l-[[Indja]]. [[Stampa:Wat Phra Mahathat Woromaha Vihan.JPG|daqsminuri|L-istupa tat-tmien Buddha mexjin fin-naħa ta' fuq tal-istupa.]] L-isem Tajlandiż tat-tempju, ''Phra Mahathat Woramahawihan'' ġej mill-Pali, ''vara maha dhatu vara maha vihara'', li litteralment ifisser "Tempju Nobbli Kbir tal-Istupa l-Kbira tar-Relikwi Nobbli". L-istupa, li għandha għamla ta' qanpiena, ġiet ispirata mill-[[arti]] Buddista ta' Sri Lanka li tirrifletti t-twemmin li Ashoka ttrażmetta t-tradizzjoni tal-istupa mill-Indja sa Sri Lanka. Il-mexxej ta' Nakhon Si Thammarat, li beda x-xogħol fuq l-istupa sejjaħ lilu nnifsu ''Sri Dhammasokaraja'', li litteralment tfisser "Ashoka l-kbir". L-isem tal-belt ta' Nakhon Si Thammarat oriġina wkoll mill-Pali, ''Nagara Sri Dhammaraja'', li tfisser "belt ta' Dhammaraja". Il-ħolqien tal-istupa wassal biex Nakhon Si Thammarat isir iċ-ċentru tal-Buddiżmu Theravada. Il-kitbiet imnaqqxa mir-Renju ta' [[Park Storiku ta' Sukhothai|Sukhothai]], isemmu l-influwenza tal-belt u tal-istupa fit-tifrix u fit-tisħiħ tal-Buddiżmu Theravada fir-renju. It-tempju rċieva wkoll il-patroċinju tar-Renju ta' [[Park Storiku ta' Ayutthaya|Ayutthaya]], li rrenja fuq it-territorju kollu attwali tat-Tajlandja bejn is-sekli 14 u 17. L-istupa u binjiet reliġjużi oħra nbnew iktar minn mitt sena wara li nbdiet il-kostruzzjoni tal-istupa oriġinali. Sarulha xogħlijiet kbar ta' restawr fl-1612–1616, fl-1647, fl-1732–1758, fl-1769, fl-1895–1898, fl-1914, fl-1972–1974, fl-1987, fl-1994–1995 u fl-2009. It-tempju ġie nnominat bħala sit indikattiv biex xi darba jsir [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-2012. Fil-25 ta' Lulju 2026, is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bit-titlu uffiċjali "Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat". Dan huwa l-ewwel Sit ta' Wirt Dinji [[Kultura|Kulturali]] fin-Nofsinhar tat-Tajlandja. == Arkitettura == [[Stampa:Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat.jpg|daqsminuri|L-istupa prinċipali.]] L-istupa prinċipali, Phra Borommathat Chedi, hija stupa b'għamla ta' qanpiena li nbniet fil-bidu tas-seklu 13. Huwa maħsub li l-istupa fiha r-relikwi ta' Gautama Buddha, u b'hekk tirrappreżenta wieħed mill-iżjed siti importanti tal-Buddiżmu Theravada. Il-kumpless tat-tempju nbena bi pjanta rettangolari fuq 5.14 ettari u huwa mdawwar b'ħitan tal-brikks. Hemm erba' daħliet li jagħtu aċċess għat-tempju. It-tempju huwa maqsum f'żewġ żoni b'mod simili għat-tempji Buddisti tradizzjonali: il-Buddha-avasa, iż-żona sagra għall-attivitajiet reliġjużi, u s-Sangha-avasa, iż-żona residenzjali għall-patrijiet. Hemm 22 [[iljunfant]] bilwieqfa skolpiti u miksijin bl-istukko madwar il-bażi tal-istupa. Il-bażi hija kwadra b'ħajt baxx tal-brikks, biex ikun hemm spazju biex wieħed ikun jista' jdur skont l-arloġġ madwar l-istupa. Madwar l-istupa prinċipali hemm erba' stupi b'għamla ta' qanpiena. L-istupa prinċipali għandha spiera qisha umbrella ffrumata minn 52 anella, u hija sseparata mill-istupa b'għamla ta' qanpiena permezz ta' ringiela ta' riljievi ta' xbihat tal-Buddha miexi. L-ispiera għolja 10.89 metri (35.7 pied) hija miksija b'folji rqaq tad-deheb u tiżen madwar 600 kilogramma u ingastata bil-ħaġar prezzjuż. [[Stampa:Wat-Phra-Baromathat-Nakhon-Srithammarat-Apr-2001-00.JPG|daqsminuri|Is-Sangha-avasa (Wat Phra Baromathat Nakhon).]] L-istupa prinċipali tinsab fi kjostru miksi mal-madum ikkulurit. Hija mdawra minn gallerija b'ringiela ta' bosta xbihat tal-Buddha, u l-eqdem waħda hija xbieha bl-istil ta' Sukhothai li tmur lura għas-seklu 13–14 W.K. Hemm ukoll 158 ''chedi'' (kelma Tajlandiża għal "stupa") minuri bejn l-istupa prinċipali u l-kjostru, li jospitaw l-irmied u l-għadam tad-devoti Buddisti. It-taraġ li jagħti għall-istupa huwa mgħasses minn dimonji ġganteski bl-għamla ta' jaks. Il-[[Kappella|kappelli]] (Wihan Khian u Wihan Phra Ma) għandhom żewġ riljievi tal-istukko li juru xeni mill-[[ħajja]] tal-Buddha mal-ħitan ta' ġewwa tagħhom. Hemm kjostru żgħir madwar is-siġra Bodhi, u 'l barra minnu hemm is-sala prinċipali tal-assemblea (Ubosot) imsejħa Wihan Luang. Din is-sala għandha kolonni ġejjin 'il ġewwa bl-istil ta' Ayyuthaya. Inbniet bejn is-sekli 15 u 16 W.K. u għandha saqaf imżejjen b'mod rikk. Hemm ukoll kappella ddedikata lid-dixxiplu tal-Buddha, Kaccayana. Il-kumpless tat-tempju għandu [[mużew]] imsejjaħ ''Wihan Kien'' li fih oġġetti storiċi, fosthom xbihat tal-Buddha, oġġetti reliġjużi u offerti. Fit-Tramuntana tal-Ubosot hemm ''mondop'' b'bejt b'żewġ saffi, li jħaddan santwarju bl-impronta ta' sieq il-Buddha. Barra minn hekk, hemm ukoll żewġ [[Statwa|statwi]] tal-bronż li juru l-prinċpijiet Tambralingani, Jatukham u Ramanthep, li skont l-istudjużi jirrappreżentaw ukoll id-divinitajiet Induisti Kartikeja u Vixnu. == Kultura == [[Stampa:Detail Chedi Wat Mahathat Nakhon Si Thammarat.jpg|daqsminuri|Riljiev dettaljat fi ħdan l-istupa.]] L-istupa prinċipali nbniet skont it-tradizzjoni tal-Buddiżmu Theravada. It-22 iljunfant madwar il-bażi tal-istupa huma simbolu tat-22 fakultà spiritwali (Indriya). It-52 anella mal-ispiera jirrappreżentaw it-52 fattur mentali (Cetasika). It-tmien statwi tal-Buddha miexi jirrappreżentaw il-Mogħdija Nobbli tat-Tmienja li twassal għat-tmien tat-tbatija u għall-Arħatiżmu, li huwa l-ogħla duttrina tal-Buddiżmu. Id-daqs relattiv tal-għoli u tal-wisa' tal-istupa prinċipali b'għamla ta' qanpiena huwa 2:1, li jimplika l-integrità sħiħa tal-aspetti tal-ġisem u spiritwali. L-għoli tal-istupa huwa 28 wa u l-wisa' hi ta' 14 wa. L-għoli tal-istupa għaldaqstant jirrappreżenta t-28 aspett tal-ġisem u l-wisa' tirrappreżenta l-14-il funzjoni tal-kuxjenza. L-għoli tal-istruttura kollha tal-istupa, inkluż l-ispiera u l-bażi, hu ta' 78 [[metru]]. In-naħa ta' wara tal-munita ta' 25 satang fiha xbieha ta' Wat Phra Mahathat Woramahawihan. It-tempju huwa wkoll simbolu tal-Provinċja ta' Nakhon Si Thammarat. Huwa maħsub li l-amuleti ta' Jatukam Ramathep, ikkonsagrati fit-tempju jservu għal xorti tajba, u b'hekk dan jattira lil viżitaturi mill-pajjiż kollu. == Hae Pha Khuen That == [[Stampa:Wat phra mahathat woramahawihan nakhon si thammarat.jpg|daqsminuri|Purċissjoni waqt il-festival annwali ta' Hae Pha Khuen That.]] Hae Pha Khuen That (bit-Tajlandiż: แห่ผ้าขึ้นธาตุ; li litteralment tfisser "il-purċissjoni tad-drapp għall-istupa") huwa l-festival annwali tat-tempju li jsir fl-okkażjoni tal-Magha Puja, li jiġi ċċelebrat f'jum bil-[[qamar]] kwinta fi Frar. Iċ-ċelebrazzjonijiet jinkludu purċissjoni b'libsa, magħrufa bħala Phra Bot, magħquda f'pezza waħda ta' drapp biex titgeżwer madwar l-għamla ta' qanpiena tal-istupa prinċipali u taċ-''chedis'' minuri. Tradizzjonalment jintużaw ilbiesi bojod impittrin b'xeni mill-ħajja tal-Buddha, iżda xi kultant jintużaw ukoll ilbiesi bojod, ħomor jew sofor sempliċi. Huwa maħsub li l-festival beda jiġi ċċelebrat fl-1230 meta tlestiet l-istupa prinċipali. == Sit ta' Wirt Dinji == Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Lulju 2026.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1761/|titlu=Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri [[Bniedem|umani]], tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":0" /> == Gallerija == <gallery mode=packed widths="200px" heights="100px"> File:King Taksin at Wat Phra Borom That.JPG|Statwa tar-Re Taksin fit-tempju. File:Seal Nakhon Si Thammarat.svg|Is-siġill tal-Provinċja ta' Nakhon Si Thammarat. File:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร-1.jpg|Veduta iktar mill-qrib tal-ispiera. File:เจดีย์ราย รอบพระบรมธาตุ, วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|Iċ-chedis minuri fi ħdan it-tempju. File:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร นครศรีธรรมราช.jpg|Iċ-chedis minuri wara Hae Pha Khuen That. File:Wat Phra Mahathat.jpg|Il-ħajt ta' madwar it-tempju. File:พระธาตุยอดทองเมืองนครศรี.jpg|Is-suq fin-Nofsinhar tal-Ubosot. File:พระบรมธาตุเจดีย์, วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|Il-mogħdija madwar l-istupa. File:วิหารพระกัจจายนะ หรือวิหารพระแอด, วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|Statwa fi ħdan it-tempju. File:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร, จังหวัดนครศรีธรรมราช.jpg|Buddhas bilqiegħda fil-bażi tal-istupa. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] [[Kategorija:Tempji]] [[Kategorija:Buddiżmu]] 90eggddkuh27g9zes4pvgumw8pdxp4i 331676 331675 2026-08-21T17:10:35Z Trigcly 17859 /* Arkitettura */ 331676 wikitext text/x-wiki [[Stampa:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|daqsminuri|Wat Phra Mahathat.]] '''Wat Phra Mahathat''' jew '''Wat Phra Mahathat Woramahawihan''' (bit-[[Lingwa Tajlandiża|Tajlandiż]]: วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร) huwa t-tempju (''wat'') [[Buddiżmu|Buddista]] prinċipali tal-Provinċja ta' Nakhon Si Thammarat fin-Nofsinhar tat-[[Tajlandja]], f'salib it-toroq kruċjali għall-kummerċ bejn l-[[Oċean Indjan]] u l-[[Oċean Paċifiku]]. It-tempju ġie stabbilit fis-seklu 8 [[WK|W.K]]., f'sit fejn qabel kien hemm santwarju [[Ħinduiżmu|Induista]] għall-ħabta tas-sekli 5–8 W.K. Minn dak iż-żmien 'l hawn, it-tempju u l-monasteru tiegħu kien ċentru [[Reliġjon|reliġjuż]] reġjonali. L-istupa prinċipali tat-tempju, Phra Borommathat Chedi ("l-istupa l-kbira tar-relikwi nobbli"), inbniet mir-Re Sri Dhammasokaraja fil-bidu tas-seklu 13 sabiex jiġi stabbilit simbolu tal-fergħa tal-Buddiżmu Theravada fir-reġjun. It-tempju jospita relikwa ta' [[Gautama Buddha]]. It-tradizzjonijiet reliġjużi u lokali komplew jiġu osservati fil-monasteru għal iktar minn 1,500 sena, inkluż it-tradizzjoni tal-ġrajja ta' Nakhon Si Thammarat, iċ-ċerimonja annwali tat-tgeżwir bid-drapp għar-Relikwarju l-Kbir u l-ispettaklu taż-[[Żfin|żifna]] ta' Menora. == [[Storja]] == [[Stampa:Dalada Maligawa Sri Lanka K.jpg|daqsminuri|Il-Prinċep Dantha u l-Prinċipessa Hemamali ta' Sri Lanka jġorru r-Relikwa tas-Sinna Sagra. Panew dekorattiv mal-ħajt tat-Tempju tas-Sinna, Sri Lanka.]] Skont leġġenda, il-Prinċep Thanakuman u l-Prinċipessa Hem Chala ġabu r-relikwa tal-Buddha lejn Hat Sai Kaew u bnew pagoda żgħira fil-291 W.K. Meta r-Re Si-Thamma Sokarat stabbilixxa l-belt ta' Nakhon Si Thammarat, huwa bena tempju ġdid imsejjaħ Wat Phra Borom That fuq l-istess sit bl-istil Mahayana tar-Renju ta' Srivijaya. Il-belt ta' Nakhon Si Thammarat kienet belt prominenti fir-renju tal-qedem ta' Tambralinga. Il-belt kienet tagħmel parti mill-imperu ta' Srivijaya sal-bidu tas-seklu 13. L-istoriċi jemmnu li l-belt kważi tbattlet għalkollox mill-epidemiji u mill-gwerer, u b'hekk ir-re bena stupa akbar bl-istil ta' [[Sri Lanka]] u żviluppa mill-ġdid il-komunità tal-belt. Il-binjiet reliġjużi l-oħra nbnew bejn is-sekli 13 u 18, inkluż Wihan-Bodhi Lanka, kjostru msaqqaf madwar is-siġra ''bodhi'' li huwa maħsub li nibtet mis-siġra ta' Mahabodhi fit-[[Tempju ta' Mahabodhi]] f'Bodh Gaya, l-[[Indja]]. [[Stampa:Wat Phra Mahathat Woromaha Vihan.JPG|daqsminuri|L-istupa tat-tmien Buddha mexjin fin-naħa ta' fuq tal-istupa.]] L-isem Tajlandiż tat-tempju, ''Phra Mahathat Woramahawihan'' ġej mill-Pali, ''vara maha dhatu vara maha vihara'', li litteralment ifisser "Tempju Nobbli Kbir tal-Istupa l-Kbira tar-Relikwi Nobbli". L-istupa, li għandha għamla ta' qanpiena, ġiet ispirata mill-[[arti]] Buddista ta' Sri Lanka li tirrifletti t-twemmin li Ashoka ttrażmetta t-tradizzjoni tal-istupa mill-Indja sa Sri Lanka. Il-mexxej ta' Nakhon Si Thammarat, li beda x-xogħol fuq l-istupa sejjaħ lilu nnifsu ''Sri Dhammasokaraja'', li litteralment tfisser "Ashoka l-kbir". L-isem tal-belt ta' Nakhon Si Thammarat oriġina wkoll mill-Pali, ''Nagara Sri Dhammaraja'', li tfisser "belt ta' Dhammaraja". Il-ħolqien tal-istupa wassal biex Nakhon Si Thammarat isir iċ-ċentru tal-Buddiżmu Theravada. Il-kitbiet imnaqqxa mir-Renju ta' [[Park Storiku ta' Sukhothai|Sukhothai]], isemmu l-influwenza tal-belt u tal-istupa fit-tifrix u fit-tisħiħ tal-Buddiżmu Theravada fir-renju. It-tempju rċieva wkoll il-patroċinju tar-Renju ta' [[Park Storiku ta' Ayutthaya|Ayutthaya]], li rrenja fuq it-territorju kollu attwali tat-Tajlandja bejn is-sekli 14 u 17. L-istupa u binjiet reliġjużi oħra nbnew iktar minn mitt sena wara li nbdiet il-kostruzzjoni tal-istupa oriġinali. Sarulha xogħlijiet kbar ta' restawr fl-1612–1616, fl-1647, fl-1732–1758, fl-1769, fl-1895–1898, fl-1914, fl-1972–1974, fl-1987, fl-1994–1995 u fl-2009. It-tempju ġie nnominat bħala sit indikattiv biex xi darba jsir [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-2012.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5752/|titlu=Siti indikattivi tal-UNESCO|kunjom=|isem=|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=}}</ref> Fil-25 ta' Lulju 2026, is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bit-titlu uffiċjali "Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat". Dan huwa l-ewwel Sit ta' Wirt Dinji [[Kultura|Kulturali]] fin-Nofsinhar tat-Tajlandja.<ref name=":0" /> == Arkitettura == [[Stampa:Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat.jpg|daqsminuri|L-istupa prinċipali.]] L-istupa prinċipali, Phra Borommathat Chedi, hija stupa b'għamla ta' qanpiena li nbniet fil-bidu tas-seklu 13. Huwa maħsub li l-istupa fiha r-relikwi ta' Gautama Buddha, u b'hekk tirrappreżenta wieħed mill-iżjed siti importanti tal-Buddiżmu Theravada. Il-kumpless tat-tempju nbena bi pjanta rettangolari fuq 5.14 ettari u huwa mdawwar b'ħitan tal-brikks. Hemm erba' daħliet li jagħtu aċċess għat-tempju. It-tempju huwa maqsum f'żewġ żoni b'mod simili għat-tempji Buddisti tradizzjonali: il-Buddha-avasa, iż-żona sagra għall-attivitajiet reliġjużi, u s-Sangha-avasa, iż-żona residenzjali għall-patrijiet.<ref>{{Ċita web|url=https://www.travelfish.org/sight_profile/thailand/southern_thailand/nakhon_si_thammarat/nakhon_si_thammarat/3566|titlu=Wat Phra Mahathat|kunjom=Luekens|isem=David|sit=Travelfish|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> Hemm 22 [[iljunfant]] bilwieqfa skolpiti u miksijin bl-istukko madwar il-bażi tal-istupa. Il-bażi hija kwadra b'ħajt baxx tal-brikks, biex ikun hemm spazju biex wieħed ikun jista' jdur skont l-arloġġ madwar l-istupa. Madwar l-istupa prinċipali hemm erba' stupi b'għamla ta' qanpiena. L-istupa prinċipali għandha spiera qisha umbrella ffrumata minn 52 anella, u hija sseparata mill-istupa b'għamla ta' qanpiena permezz ta' ringiela ta' riljievi ta' xbihat tal-Buddha miexi. L-ispiera għolja 10.89 metri (35.7 pied) hija miksija b'folji rqaq tad-deheb u tiżen madwar 600 kilogramma u ingastata bil-ħaġar prezzjuż.<ref>{{Ċita web|url=https://thailandforvisitors.com/south/nakorn/mahatat/|titlu=Wat Phra Mahathat|data=2024-11-27|sit=thailandforvisitors.com|lingwa=en-us|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> [[Stampa:Wat-Phra-Baromathat-Nakhon-Srithammarat-Apr-2001-00.JPG|daqsminuri|Is-Sangha-avasa (Wat Phra Baromathat Nakhon).]] L-istupa prinċipali tinsab fi kjostru miksi mal-madum ikkulurit. Hija mdawra minn gallerija b'ringiela ta' bosta xbihat tal-Buddha, u l-eqdem waħda hija xbieha bl-istil ta' Sukhothai li tmur lura għas-seklu 13–14 W.K. Hemm ukoll 158 ''chedi'' (kelma Tajlandiża għal "stupa") minuri bejn l-istupa prinċipali u l-kjostru, li jospitaw l-irmied u l-għadam tad-devoti Buddisti. It-taraġ li jagħti għall-istupa huwa mgħasses minn dimonji ġganteski bl-għamla ta' jaks. Il-[[Kappella|kappelli]] (Wihan Khian u Wihan Phra Ma) għandhom żewġ riljievi tal-istukko li juru xeni mill-[[ħajja]] tal-Buddha mal-ħitan ta' ġewwa tagħhom. Hemm kjostru żgħir madwar is-siġra Bodhi, u 'l barra minnu hemm is-sala prinċipali tal-assemblea (Ubosot) imsejħa Wihan Luang. Din is-sala għandha kolonni ġejjin 'il ġewwa bl-istil ta' Ayyuthaya. Inbniet bejn is-sekli 15 u 16 W.K. u għandha saqaf imżejjen b'mod rikk. Hemm ukoll kappella ddedikata lid-dixxiplu tal-Buddha, Kaccayana. Il-kumpless tat-tempju għandu [[mużew]] imsejjaħ ''Wihan Kien'' li fih oġġetti storiċi, fosthom xbihat tal-Buddha, oġġetti reliġjużi u offerti. Fit-Tramuntana tal-Ubosot hemm ''mondop'' b'bejt b'żewġ saffi, li jħaddan santwarju bl-impronta ta' sieq il-Buddha. Barra minn hekk, hemm ukoll żewġ [[Statwa|statwi]] tal-bronż li juru l-prinċpijiet Tambralingani, Jatukham u Ramanthep, li skont l-istudjużi jirrappreżentaw ukoll id-divinitajiet Induisti Kartikeja u Vixnu. == Kultura == [[Stampa:Detail Chedi Wat Mahathat Nakhon Si Thammarat.jpg|daqsminuri|Riljiev dettaljat fi ħdan l-istupa.]] L-istupa prinċipali nbniet skont it-tradizzjoni tal-Buddiżmu Theravada. It-22 iljunfant madwar il-bażi tal-istupa huma simbolu tat-22 fakultà spiritwali (Indriya). It-52 anella mal-ispiera jirrappreżentaw it-52 fattur mentali (Cetasika). It-tmien statwi tal-Buddha miexi jirrappreżentaw il-Mogħdija Nobbli tat-Tmienja li twassal għat-tmien tat-tbatija u għall-Arħatiżmu, li huwa l-ogħla duttrina tal-Buddiżmu. Id-daqs relattiv tal-għoli u tal-wisa' tal-istupa prinċipali b'għamla ta' qanpiena huwa 2:1, li jimplika l-integrità sħiħa tal-aspetti tal-ġisem u spiritwali. L-għoli tal-istupa huwa 28 wa u l-wisa' hi ta' 14 wa. L-għoli tal-istupa għaldaqstant jirrappreżenta t-28 aspett tal-ġisem u l-wisa' tirrappreżenta l-14-il funzjoni tal-kuxjenza. L-għoli tal-istruttura kollha tal-istupa, inkluż l-ispiera u l-bażi, hu ta' 78 [[metru]]. In-naħa ta' wara tal-munita ta' 25 satang fiha xbieha ta' Wat Phra Mahathat Woramahawihan. It-tempju huwa wkoll simbolu tal-Provinċja ta' Nakhon Si Thammarat. Huwa maħsub li l-amuleti ta' Jatukam Ramathep, ikkonsagrati fit-tempju jservu għal xorti tajba, u b'hekk dan jattira lil viżitaturi mill-pajjiż kollu.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Chen|isem=Jennifer|data=2007-08-17|titlu=Charm Offensive - WSJ|url=https://www.wsj.com/articles/SB118728440905799808|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> == Hae Pha Khuen That == [[Stampa:Wat phra mahathat woramahawihan nakhon si thammarat.jpg|daqsminuri|Purċissjoni waqt il-festival annwali ta' Hae Pha Khuen That.]] Hae Pha Khuen That (bit-Tajlandiż: แห่ผ้าขึ้นธาตุ; li litteralment tfisser "il-purċissjoni tad-drapp għall-istupa") huwa l-festival annwali tat-tempju li jsir fl-okkażjoni tal-Magha Puja, li jiġi ċċelebrat f'jum bil-[[qamar]] kwinta fi Frar. Iċ-ċelebrazzjonijiet jinkludu purċissjoni b'libsa, magħrufa bħala Phra Bot, magħquda f'pezza waħda ta' drapp biex titgeżwer madwar l-għamla ta' qanpiena tal-istupa prinċipali u taċ-''chedis'' minuri. Tradizzjonalment jintużaw ilbiesi bojod impittrin b'xeni mill-ħajja tal-Buddha, iżda xi kultant jintużaw ukoll ilbiesi bojod, ħomor jew sofor sempliċi. Huwa maħsub li l-festival beda jiġi ċċelebrat fl-1230 meta tlestiet l-istupa prinċipali. == Sit ta' Wirt Dinji == Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Lulju 2026.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1761/|titlu=Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri [[Bniedem|umani]], tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":0" /> == Gallerija == <gallery mode=packed widths="200px" heights="100px"> File:King Taksin at Wat Phra Borom That.JPG|Statwa tar-Re Taksin fit-tempju. File:Seal Nakhon Si Thammarat.svg|Is-siġill tal-Provinċja ta' Nakhon Si Thammarat. File:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร-1.jpg|Veduta iktar mill-qrib tal-ispiera. File:เจดีย์ราย รอบพระบรมธาตุ, วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|Iċ-chedis minuri fi ħdan it-tempju. File:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร นครศรีธรรมราช.jpg|Iċ-chedis minuri wara Hae Pha Khuen That. File:Wat Phra Mahathat.jpg|Il-ħajt ta' madwar it-tempju. File:พระธาตุยอดทองเมืองนครศรี.jpg|Is-suq fin-Nofsinhar tal-Ubosot. File:พระบรมธาตุเจดีย์, วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|Il-mogħdija madwar l-istupa. File:วิหารพระกัจจายนะ หรือวิหารพระแอด, วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|Statwa fi ħdan it-tempju. File:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร, จังหวัดนครศรีธรรมราช.jpg|Buddhas bilqiegħda fil-bażi tal-istupa. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] [[Kategorija:Tempji]] [[Kategorija:Buddiżmu]] entygx3qnv28752ci1yqsstkdgrtump 0 34571 331677 2026-08-21T22:39:26Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/238831860|Malaga]]" 331677 wikitext text/x-wiki '''Malaga''' (bl- {{lang-es|''Málaga''}} hija belt Spanjola, il-belt kapitali tal- provinċja ta' Malaga, mill- Komunità Awtonoma tal-Andalusija . Malaga tinsab fit-tarf tal-punent tal- [[Mediterran|Baħar Mediterran]] u fin-nofsinhar tal- Peniżola Iberika, madwar 100 kilometru fil-lvant tal- Istrett ta' Ġibiltà u 200 km minn [[Sivilja|Sevilja]], il-kapitali tal-Andalusija. Il-belt, li tinsab fiċ-ċentru ta’ bajja mdawra b’firxiet ta’ muntanji, għandha territorju muniċipali ta’ {{unité|394.9|km|2}} .<ref>{{Ċita web|url=https://www.juntadeandalucia.es/institutodeestadisticaycartografia/badea/operaciones/consulta/anual/28867?CodOper=b3_151&codConsulta=28867|titlu=Sistema de Información Multiterritorial de Andalucía (SIMA) - Extensión superficial|sit=Instituto de Estadística y Cartografía de Andalucía|pubblikatur=[[Instituto de Estadística y Cartografía de Andalucía]]|data-aċċess=02 février 2020}}.</ref> Hemm żewġ xmajjar hemmhekk, il- Guadalhorce u l- Guadalmedina . B'580,000 {{Unité|580000|habitants}} skont iċ-ċensiment tal-2020, Malaga hija s-sitt l-akbar belt fi [[Spanja]], it-tieni l-akbar fl-Andalusija u s- {{46e}} fl-Ewropa. Inkluża ż-żona urbana tagħha u l-periferija tagħha, il-belt għandha kważi miljun abitant. Malaga twaqqfet mill -Feniċi fit {{-s-|VIII|e}}li jagħmilha waħda mill-eqdem bliet fl-Ewropa. {{s-|XIX|e}}, il-belt esperjenzat attività industrijali u rivoluzzjonarja sinifikanti, u b'hekk saret il-belt industrijali ewlenija fi Spanja u kisbet it-titli " Dejjem bla biża’ "U" L-ewwel wieħed jinsab fil-periklu tal-libertà " Il-belt sofriet l-ewwel stadju tal-aktar episodji mdemmija tal- Gwerra Ċivili Spanjola u l-isplużjoni tat-turiżmu fis- snin sebgħin, li kompliet, u tat lok għas {{s-|XXI}} x-xewqa li wieħed jirrifletti fuq soluzzjonijiet ta’ turiżmu sostenibbli li diġà ġew ittestjati f’postijiet turistiċi oħra fi Spanja. Fis {{s-|XXI}}, Malaga kienet ċentru ekonomiku u kulturali importanti, u ċentru importanti ta' komunikazzjoni fuq il-kosta tal-Mediterran. Malaga twaqqfet mill-Feniċi fit-8 seklu QK taħt l-isem Malakka f’riġlejn il-Muntanja Gibralfaro. Fis-sena 573 QK, il-belt waqgħet taħt kontroll Kartaġiniż u baqgħet hekk sal-219 QK, meta saret Rumana wara l-Gwerer Puniċi. Il-belt iffjorixxa, partikolarment grazzi għall-port tagħha. Taħt Awgustu, l-ewwel imperatur Ruman, akkwistat teatru. Il-belt kienet magħrufa għall-esportazzjonijiet tagħha ta’ garum (zalza tal-ħut iffermentata) lejn Ruma. Bit-tnaqqis ta’ Ruma, Malaca nqabdet mill-Vandali taħt ir-Re Gonderiku (madwar is-sena 411 WK), u mbagħad mill-Viżigoti taħt ir-Re Wallia (madwar is-sena 416 WK). Fis-6 seklu, il-belt ġiet konkwista mill-ġdid mill-imperatur Biżantin Ġustinjanu, rebbieħ fuq ir-re Viżigotu Agila I (551), imbagħad meħuda mill-Viżigoti tar-Re Sisebut fis-sena 615. 9tb2r9sm677eulkowav7pmvz7tozme5 331678 331677 2026-08-21T22:49:31Z JovalQC 21720 /* */ "Storja" create. 331678 wikitext text/x-wiki '''Malaga''' (bl- {{lang-es|''Málaga''}} hija belt Spanjola, il-belt kapitali tal- provinċja ta' Malaga, mill- Komunità Awtonoma tal-Andalusija . Malaga tinsab fit-tarf tal-punent tal- [[Mediterran|Baħar Mediterran]] u fin-nofsinhar tal- Peniżola Iberika, madwar 100 kilometru fil-lvant tal- Istrett ta' Ġibiltà u 200 km minn [[Sivilja|Sevilja]], il-kapitali tal-Andalusija. Il-belt, li tinsab fiċ-ċentru ta’ bajja mdawra b’firxiet ta’ muntanji, għandha territorju muniċipali ta’ {{unité|394.9|km|2}} .<ref>{{Ċita web|url=https://www.juntadeandalucia.es/institutodeestadisticaycartografia/badea/operaciones/consulta/anual/28867?CodOper=b3_151&codConsulta=28867|titlu=Sistema de Información Multiterritorial de Andalucía (SIMA) - Extensión superficial|sit=Instituto de Estadística y Cartografía de Andalucía|pubblikatur=[[Instituto de Estadística y Cartografía de Andalucía]]|data-aċċess=02 février 2020}}.</ref> Hemm żewġ xmajjar hemmhekk, il- Guadalhorce u l- Guadalmedina . B'580,000 {{Unité|580000|habitants}} skont iċ-ċensiment tal-2020, Malaga hija s-sitt l-akbar belt fi [[Spanja]], it-tieni l-akbar fl-Andalusija u s- {{46e}} fl-Ewropa. Inkluża ż-żona urbana tagħha u l-periferija tagħha, il-belt għandha kważi miljun abitant. Malaga twaqqfet mill -Feniċi fit {{-s-|VIII|e}}li jagħmilha waħda mill-eqdem bliet fl-Ewropa. {{s-|XIX|e}}, il-belt esperjenzat attività industrijali u rivoluzzjonarja sinifikanti, u b'hekk saret il-belt industrijali ewlenija fi Spanja u kisbet it-titli " Dejjem bla biża’ "U" L-ewwel wieħed jinsab fil-periklu tal-libertà " Il-belt sofriet l-ewwel stadju tal-aktar episodji mdemmija tal- Gwerra Ċivili Spanjola u l-isplużjoni tat-turiżmu fis- snin sebgħin, li kompliet, u tat lok għas {{s-|XXI}} x-xewqa li wieħed jirrifletti fuq soluzzjonijiet ta’ turiżmu sostenibbli li diġà ġew ittestjati f’postijiet turistiċi oħra fi Spanja. Fis {{s-|XXI}}, Malaga kienet ċentru ekonomiku u kulturali importanti, u ċentru importanti ta' komunikazzjoni fuq il-kosta tal-Mediterran. == Ġeografija == == Storja == '''<big>Antikità</big>''' Malaga twaqqfet mill-Feniċi fit-8 seklu QK taħt l-isem Malakka f’riġlejn il-Muntanja Gibralfaro. Fis-sena 573 QK, il-belt waqgħet taħt kontroll Kartaġiniż u baqgħet hekk sal-219 QK, meta saret Rumana wara l-Gwerer Puniċi. Il-belt iffjorixxa, partikolarment grazzi għall-port tagħha. Taħt Awgustu, l-ewwel imperatur Ruman, akkwistat teatru. Il-belt kienet magħrufa għall-esportazzjonijiet tagħha ta’ garum (zalza tal-ħut iffermentata) lejn Ruma. Bit-tnaqqis ta’ Ruma, Malaca nqabdet mill-Vandali taħt ir-Re Gonderiku (madwar is-sena 411 WK), u mbagħad mill-Viżigoti taħt ir-Re Wallia (madwar is-sena 416 WK). Fis-6 seklu, il-belt ġiet konkwista mill-ġdid mill-imperatur Biżantin Ġustinjanu, rebbieħ fuq ir-re Viżigotu Agila I (551), imbagħad meħuda mill-Viżigoti tar-Re Sisebut fis-sena 615<ref>{{Ċita web|url=https://uptrek.com/stories/five-things-to-see-and-do-in-malaga-spain/|titlu=Five Things to See and Do in Málaga, Spain – UpTrek Stories|kunjom=UpTrek|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-21}}</ref>. '''<big>Medju Evu</big>''' [[Stampa:Alcazaba1.jpg|nofs|daqsminuri|L-Alkażaba]] Il-belt, li l-Musulmani ħatfuha għall-ewwel darba fis-sena 716, ġiet konkwistata definittivament fis-sena 743 u ngħaqdet mal-Emirat ta’ Cordoba fis-sena 755 (bl-Għarbi: مالقة Mālaqah). Fit-858, Malaga ġiet imħarbta mill-mexxej Viking Hasting. Il-perjodu Iżlamiku rawwem l-iżvilupp tal-belt u l-kampanja tal-madwar, grazzi għat-titjib fl-irrigazzjoni mibdija mir-Rumani. Inbnew il-fortizzi tal-Alcazaba (mis-seklu 11) u ta’ Gibralfaro (seklu 14). Il-belt irnexxielha tegħleb it-taqlib politiku billi saħħet il-poter tagħha bis-saħħa tal-port tagħha, it-tarzna tal-bastimenti tagħha, u l-Atarazanas. Il-Ġenoveżi stabbilew post kummerċjali fil-belt, li, bit-tiġdid tar-rotot kummerċjali bejn il-[[Baħar Mediterran]] u l-Ewropa ta’ Fuq, sar waqfa importanti fuq il-linji kummerċjali. Il-belt kienet magħrufa għall-istil distintiv tagħha taċ-ċeramika, esportata ħafna lejn ir-renji Kristjani. Aktar tard ġiet imitata f’[[Valencia (Spanja)|Valencia]]. '''Ir-Reconquista u l-Inkorporazzjoni fi Spanja''' Il-belt ġiet ikkonkwistata mill-ġdid mill-Insara fid-19 ta' Awwissu 1487, wara ġlied ħarxa. Ir-Renju ta' Granada tilef l-iżbokk marittimu ewlieni tiegħu u waqa' ħames snin wara<ref>{{Ċita web|url=https://uptrek.com/stories/five-things-to-see-and-do-in-malaga-spain/|titlu=Five Things to See and Do in Málaga, Spain – UpTrek Stories|kunjom=UpTrek|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-21}}</ref>. Il-provinċja kienet popolata minn Kastiljani u Andalusjani t'Isfel. Ir-rejiet ikkontribwew għall-iżvilupp tal-belt, li madankollu staġnat sas-seklu 18 u sofriet minn għargħar, gwerer u epidemiji. '''<big>L-era kontemporanja</big>''' Il-belt kienet okkupata mit-truppi Napuljoniċi minn Jannar 1810 sa Awwissu 1812; il-gvernatur tagħha kien il-Ġeneral Jean-Baptiste Breton, magħruf bħala Berton. Sussegwentement, Malaga saret belt pijuniera tar-rivoluzzjoni industrijali fi Spanja (aktar tard megħluba minn [[Barċellona]]), speċjalizzata b'mod partikolari fil-produzzjoni tal-azzar. Il-ferrovija ta' Cordoba waslet fil-belt fl-1865<ref>{{Ċita web|url=https://www.myguidemalaga.com/fr/informations-regionales-de-malaga-en-espagne/une-histoire-condensee-de-malaga|titlu=Une histoire condensée de Malaga|kunjom=Quesnel|isem=Rolando|data=2018-01-25|sit=My Guide Malaga|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-21}}</ref>. [[Stampa:William Barnes Wollen - Street fighting in Malaga, 1869.jpg|nofs|daqsminuri|Ġlied fit-toroq f'Malaga matul ir-Rivoluzzjoni tal-1868]] Bħal fil-bqija ta’ [[Spanja]], is-seklu 19 ra inkwiet konsiderevoli, iżda dan ma waqqafx lill-belt milli tgawdi ċertu livell ta’ prosperità grazzi għall-attivitajiet industrijali tagħha u l-esportazzjoni ta’ prodotti agrikoli (l-aktar żejt, inbid, u żbib). L-ewwel membru parlamentari komunista fi Spanja ġie elett f’Malaga fl-1933. Fl-1937, Franco u t-truppi Nazzjonalisti ħatfu l-belt. Il-kriżi tas-snin 40 tat lok għall-emigrazzjoni fis-snin 50, segwita minn żvilupp ekonomiku mmexxi mit-turiżmu mis-snin 60 ’il quddiem. L-università twaqqfet fl-1972<ref>{{Ċita web|url=https://www.myguidemalaga.com/fr/informations-regionales-de-malaga-en-espagne/une-histoire-condensee-de-malaga|titlu=Une histoire condensée de Malaga|kunjom=Quesnel|isem=Rolando|data=2018-01-25|sit=My Guide Malaga|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-21}}</ref>. == Referenzi == kynqhsak2eu21kg9bewb4njb0554bos 331679 331678 2026-08-21T23:10:44Z JovalQC 21720 Infobox city create. 331679 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|coatofarms=Coat of Arms of Málaga.svg}} '''Malaga''' (bl- {{lang-es|''Málaga''}} hija belt Spanjola, il-belt kapitali tal- provinċja ta' Malaga, mill- Komunità Awtonoma tal-Andalusija . Malaga tinsab fit-tarf tal-punent tal- [[Mediterran|Baħar Mediterran]] u fin-nofsinhar tal- Peniżola Iberika, madwar 100 kilometru fil-lvant tal- Istrett ta' Ġibiltà u 200 km minn [[Sivilja|Sevilja]], il-kapitali tal-Andalusija. Il-belt, li tinsab fiċ-ċentru ta’ bajja mdawra b’firxiet ta’ muntanji, għandha territorju muniċipali ta’ {{unité|394.9|km|2}} .<ref>{{Ċita web|url=https://www.juntadeandalucia.es/institutodeestadisticaycartografia/badea/operaciones/consulta/anual/28867?CodOper=b3_151&codConsulta=28867|titlu=Sistema de Información Multiterritorial de Andalucía (SIMA) - Extensión superficial|sit=Instituto de Estadística y Cartografía de Andalucía|pubblikatur=[[Instituto de Estadística y Cartografía de Andalucía]]|data-aċċess=02 février 2020}}.</ref> Hemm żewġ xmajjar hemmhekk, il- Guadalhorce u l- Guadalmedina . B'580,000 {{Unité|580000|habitants}} skont iċ-ċensiment tal-2020, Malaga hija s-sitt l-akbar belt fi [[Spanja]], it-tieni l-akbar fl-Andalusija u s- {{46e}} fl-Ewropa. Inkluża ż-żona urbana tagħha u l-periferija tagħha, il-belt għandha kważi miljun abitant. Malaga twaqqfet mill -Feniċi fit {{-s-|VIII|e}}li jagħmilha waħda mill-eqdem bliet fl-Ewropa. {{s-|XIX|e}}, il-belt esperjenzat attività industrijali u rivoluzzjonarja sinifikanti, u b'hekk saret il-belt industrijali ewlenija fi Spanja u kisbet it-titli " Dejjem bla biża’ "U" L-ewwel wieħed jinsab fil-periklu tal-libertà " Il-belt sofriet l-ewwel stadju tal-aktar episodji mdemmija tal- Gwerra Ċivili Spanjola u l-isplużjoni tat-turiżmu fis- snin sebgħin, li kompliet, u tat lok għas {{s-|XXI}} x-xewqa li wieħed jirrifletti fuq soluzzjonijiet ta’ turiżmu sostenibbli li diġà ġew ittestjati f’postijiet turistiċi oħra fi Spanja. Fis {{s-|XXI}}, Malaga kienet ċentru ekonomiku u kulturali importanti, u ċentru importanti ta' komunikazzjoni fuq il-kosta tal-Mediterran. == Ġeografija == Din il-konurbazzjoni vasta u kollha bajda, li tinsab fuq il-pjanura kostali tal-[[Costa del Sol]], fil-bokka tax-Xmara [[Guadalmedina]], hija ddominata minn Gibralfaro, l-"għolja tal-fanal", inkurunata minn swar tas-seklu 14. Il-lokazzjoni ta' Malaga, li tħares lejn il-kosta Marokkina u fit-triq ta' rotot tal-art li jinżlu mill-għoljiet ta' [[Granada (Spanja)|Granada]] u l-Wied ta' Guadalquivir, għamlitha l-belt prinċipali tal-kosta Mediterranja Andalusija. == Klima == Malaga għandha klima Mediterranja b'temperatura medja annwali ta' 18.5 gradi Celsius. Ix-xtiewi huma ħfief u mxarrbin, bit-temperaturi rarament jinżlu taħt iż-0°C. Is-sjuf huma sħan u distintament niexfa, bl-aktar ġranet xemxin tas-sena u ftit li xejn xita. Il-belt tirċievi biss bejn 500 mm u 600 mm ta' xita kull sena, b'59 jum tax-xita biss fis-sena. Novembru, Diċembru, u Jannar huma x-xhur l-aktar imxarrbin; Novembru jara l-aktar xita, filwaqt li Diċembru u Jannar għandhom l-aktar ġranet tax-xita, bi tmienja kull wieħed. B'kuntrast, Lulju u Awwissu jkollhom medja ta' ġurnata waħda tax-xita biss. == Storja == '''<big>Antikità</big>''' Malaga twaqqfet mill-Feniċi fit-8 seklu QK taħt l-isem Malakka f’riġlejn il-Muntanja Gibralfaro. Fis-sena 573 QK, il-belt waqgħet taħt kontroll Kartaġiniż u baqgħet hekk sal-219 QK, meta saret Rumana wara l-Gwerer Puniċi. Il-belt iffjorixxa, partikolarment grazzi għall-port tagħha. Taħt Awgustu, l-ewwel imperatur Ruman, akkwistat teatru. Il-belt kienet magħrufa għall-esportazzjonijiet tagħha ta’ garum (zalza tal-ħut iffermentata) lejn Ruma. Bit-tnaqqis ta’ Ruma, Malaca nqabdet mill-Vandali taħt ir-Re Gonderiku (madwar is-sena 411 WK), u mbagħad mill-Viżigoti taħt ir-Re Wallia (madwar is-sena 416 WK). Fis-6 seklu, il-belt ġiet konkwista mill-ġdid mill-imperatur Biżantin Ġustinjanu, rebbieħ fuq ir-re Viżigotu Agila I (551), imbagħad meħuda mill-Viżigoti tar-Re Sisebut fis-sena 615<ref>{{Ċita web|url=https://uptrek.com/stories/five-things-to-see-and-do-in-malaga-spain/|titlu=Five Things to See and Do in Málaga, Spain – UpTrek Stories|kunjom=UpTrek|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-21}}</ref>. '''<big>Medju Evu</big>''' [[Stampa:Alcazaba1.jpg|nofs|daqsminuri|L-Alkażaba]] Il-belt, li l-Musulmani ħatfuha għall-ewwel darba fis-sena 716, ġiet konkwistata definittivament fis-sena 743 u ngħaqdet mal-Emirat ta’ Cordoba fis-sena 755 (bl-Għarbi: مالقة Mālaqah). Fit-858, Malaga ġiet imħarbta mill-mexxej Viking Hasting. Il-perjodu Iżlamiku rawwem l-iżvilupp tal-belt u l-kampanja tal-madwar, grazzi għat-titjib fl-irrigazzjoni mibdija mir-Rumani. Inbnew il-fortizzi tal-Alcazaba (mis-seklu 11) u ta’ Gibralfaro (seklu 14). Il-belt irnexxielha tegħleb it-taqlib politiku billi saħħet il-poter tagħha bis-saħħa tal-port tagħha, it-tarzna tal-bastimenti tagħha, u l-Atarazanas. Il-Ġenoveżi stabbilew post kummerċjali fil-belt, li, bit-tiġdid tar-rotot kummerċjali bejn il-[[Baħar Mediterran]] u l-Ewropa ta’ Fuq, sar waqfa importanti fuq il-linji kummerċjali. Il-belt kienet magħrufa għall-istil distintiv tagħha taċ-ċeramika, esportata ħafna lejn ir-renji Kristjani. Aktar tard ġiet imitata f’[[Valencia (Spanja)|Valencia]]. '''Ir-Reconquista u l-Inkorporazzjoni fi Spanja''' Il-belt ġiet ikkonkwistata mill-ġdid mill-Insara fid-19 ta' Awwissu 1487, wara ġlied ħarxa. Ir-Renju ta' Granada tilef l-iżbokk marittimu ewlieni tiegħu u waqa' ħames snin wara<ref>{{Ċita web|url=https://uptrek.com/stories/five-things-to-see-and-do-in-malaga-spain/|titlu=Five Things to See and Do in Málaga, Spain – UpTrek Stories|kunjom=UpTrek|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-21}}</ref>. Il-provinċja kienet popolata minn Kastiljani u Andalusjani t'Isfel. Ir-rejiet ikkontribwew għall-iżvilupp tal-belt, li madankollu staġnat sas-seklu 18 u sofriet minn għargħar, gwerer u epidemiji. '''<big>L-era kontemporanja</big>''' Il-belt kienet okkupata mit-truppi Napuljoniċi minn Jannar 1810 sa Awwissu 1812; il-gvernatur tagħha kien il-Ġeneral Jean-Baptiste Breton, magħruf bħala Berton. Sussegwentement, Malaga saret belt pijuniera tar-rivoluzzjoni industrijali fi Spanja (aktar tard megħluba minn [[Barċellona]]), speċjalizzata b'mod partikolari fil-produzzjoni tal-azzar. Il-ferrovija ta' Cordoba waslet fil-belt fl-1865<ref>{{Ċita web|url=https://www.myguidemalaga.com/fr/informations-regionales-de-malaga-en-espagne/une-histoire-condensee-de-malaga|titlu=Une histoire condensée de Malaga|kunjom=Quesnel|isem=Rolando|data=2018-01-25|sit=My Guide Malaga|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-21}}</ref>. [[Stampa:William Barnes Wollen - Street fighting in Malaga, 1869.jpg|nofs|daqsminuri|Ġlied fit-toroq f'Malaga matul ir-Rivoluzzjoni tal-1868]] Bħal fil-bqija ta’ [[Spanja]], is-seklu 19 ra inkwiet konsiderevoli, iżda dan ma waqqafx lill-belt milli tgawdi ċertu livell ta’ prosperità grazzi għall-attivitajiet industrijali tagħha u l-esportazzjoni ta’ prodotti agrikoli (l-aktar żejt, inbid, u żbib). L-ewwel membru parlamentari komunista fi Spanja ġie elett f’Malaga fl-1933. Fl-1937, Franco u t-truppi Nazzjonalisti ħatfu l-belt. Il-kriżi tas-snin 40 tat lok għall-emigrazzjoni fis-snin 50, segwita minn żvilupp ekonomiku mmexxi mit-turiżmu mis-snin 60 ’il quddiem. L-università twaqqfet fl-1972<ref>{{Ċita web|url=https://www.myguidemalaga.com/fr/informations-regionales-de-malaga-en-espagne/une-histoire-condensee-de-malaga|titlu=Une histoire condensée de Malaga|kunjom=Quesnel|isem=Rolando|data=2018-01-25|sit=My Guide Malaga|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-21}}</ref>. == Ekonomija == Il-belt għaddiet minn bidliet sinifikanti mis-snin sebgħin 'l hawn minħabba l-iżvilupp ekonomiku tagħha, ikkonċentrat tul il-kosta. Il-predominanza tas-settur tas-servizzi, il-perċentwal għoli ta' kostruzzjoni, u l-livell baxx ta' industrijalizzazzjoni kienu l-karatteristiċi li jiddefinixxu dan l-iżvilupp. Madankollu, is-sajd jibqa' relattivament importanti għall-ekonomija lokali, kif ukoll l-agrikoltura (l-inbid u l-ipproċessar tal-ikel). Is-setturi tal-ospitalità, il-bejgħ bl-imnut, it-trasport, u l-komunikazzjonijiet bħalissa qed jesperjenzaw tkabbir kostanti fir-reġjun, li qed isir wieħed mid-destinazzjonijiet turistiċi l-aktar popolari fil-Mediterran. Il-port ta' Malaga huwa ċentru ewlieni għas-sajd, il-kummerċ, u t-trasport<ref>{{Ċita web|url=https://malaga.is/p/topic-malaga-economy-2026-growth-en|titlu=Malaga Economy 2026: GDP to Lead Andalusian Growth|data=2026-06-27|sit=malaga.is|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}</ref>. Fl-2023, madwar 20% tal-popolazzjoni kienet qiegħda, u l-pagi kienu biss 80% tal-medja Spanjola<ref>{{Ċita web|url=https://malaga.is/p/topic-malaga-economy-2026-growth-en|titlu=Malaga Economy 2026: GDP to Lead Andalusian Growth|data=2026-06-27|sit=malaga.is|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}</ref>. == Trasport == L-[[Ajruport ta’ Malaga]] jinsab 8 km mill-belt u 5 km minn [[Torremolinos]], u huwa konness mal-bliet ewlenin tal-[[Costa del Sol]] u ż-żona ta’ ġewwa. Aktar minn 80 linja tal-ajru internazzjonali joperaw f’dan l-ajruport, li rreġistra medja ta’ 13-il miljun passiġġier f’dawn l-aħħar snin. It-traffiku tal-ajru huwa primarjament ikkonċentrat fl-[[Unjoni Ewropea]]; [[Ajruport Londra Gatwick|Londra Gatwick]] hija l-aktar destinazzjoni popolari. Il-Port ta’ Malaga għandu servizz regolari tal-lanċa lejn [[Melilla]] kuljum u huwa t-tieni l-akbar port fil-Peniżola Iberika, wara [[Barċellona]], f’termini ta’ destinazzjonijiet tal-kruċieri. Il-port għaddej minn proġett ambizzjuż ta’ żvilupp mill-ġdid immirat biex jintegrah aħjar fil-belt u jgħammar bi spazji miftuħa inklużi ġonna, faċilitajiet kulturali, ristoranti, u attivitajiet ta’ divertiment. L-[[Stazzjon María Zambrano|istazzjon María Zambrano]], imsemmi għal filosfu, iservi ferroviji tal-passiġġieri (netwerk [[Cercanías ta' Malaga|Cercanías]]) u ferroviji interprovinċjali, u jgħaqqad lil Malaga ma' bliet oħra fil-Peniżola Iberika. Il-linja ferrovjarja ta' veloċità għolja ([[AVE]]), inawgurata fl-2007, tlesti l-vjaġġ Malaga-Madrid f'sagħtejn u 30 minuta. Mill-ftuħ tal-[[AVE Madrid-Barċellona]], ir-rotta [[Linja Malaga-Barċellona|Malaga-Barċellona]] tista' tiġi vjaġġata b'ferrovija ta' veloċità għolja mingħajr ma jinbidlu l-ferroviji f'Madrid, u b'hekk jitqassar il-ħin tal-vjaġġ bejn iż-żewġ bliet. Is-[[sistema ferrovjarja ħafifa ta' Malaga]] tikkonsisti f'żewġ linji, parzjalment taħt l-art, li jgħaqqdu ż-żona tal-istazzjon u ċ-ċentru storiku mal-punent u n-nofsinhar taż-żona metropolitana. Il-Linja 2 se tiġi estiża lejn it-tramuntana fl-2028. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|JOR}} [[Aqaba]] ([[Ġordan]]) ; * {{Flagicon|POR}} [[Faro]] ([[Portugall]]) ; * {{Flagicon|COL}} [[Barranquilla]] ([[Kolombja]]) ; * {{Flagicon|SYR}} [[Damasku]] ([[Sirja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Galveston]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|MAR}} [[Laâyoune]] ([[Marokk]]) ; * {{Flagicon|PHI}} [[Manila]] ([[Filippini]]) ; * {{Flagicon|ESP}} [[Melilla]] ([[Spanja]]) ; * {{Flagicon|PER}} [[Miraflores]] ([[Perù]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Mobile]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Palermo]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Passaw]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|COL}} [[Popayán]] ([[Kolombja]]) ; * {{Flagicon|LIB}} [[Tyre]] ([[Libanu]]) ; * {{Flagicon|MEX}} [[Zacatecas (belt)|Zacatecas]] ([[Messiku]]). == Gallerija == <gallery mode="packed"> Stampa:Alcazaba de Málaga desde el puerto edited.JPG|Alkażaba Stampa:Ukrainian Flag at Malaga City Hall, Vertical View.jpg|Il-Muniċipju Stampa:"Ein beeindruckendes Beispiel der spanischen Renaissance-Architektur". 07.jpg|[[Katidral ta' Malaga]] Stampa:Calle Marques de Larios, Málaga retouched.jpg|Triq Marqués-de-Larios. Stampa:Plaza de toros, Málaga, España, 2023-05-20, DD 107.jpg|Il-Pista tal-Barri ta' Malaga Stampa:Fale - Spain - Malaga - 3.jpg|Kastell ta' Gibralfaro </gallery> == Referenzi == syzkg8nfsfb2e3faesafiljp4pts07w