Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3220 331699 298935 2026-08-23T00:00:51Z JovalQC 21720 /* */ Infobox city create 331699 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Katowice''' (pronunċja: '''katɔˈvʲitsɛ'''), ([[Lingwa Ċeka|Ċek:]] ''Katovice'', [[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż:]] ''Kattowitz'') hija [[belt]] tar-reġjun storiku tas-[[Silesja]] ta' Fuq fil-[[Polonja]] t'isfel u tinsab fuq ix-xmajjar [[Kłodnica]] u [[Rawa]]. Katowice hija l-belt kapitali tar-reġjun amministrativ u lokali, imsejjaħ ''[[Vojvodja]] Silesjana'' minn [[1999]], li qabel kienet il-belt kapitali tal-[[Vojvodja]] ta' Katowice. Katowice hija il-belt ewlenija tar-reġjun industrijali tas-Siliesja ta' Fuq. Il-popolazzjoni tagħha tammonta għal 321,163 ruħ, u bl-agglomerazzjoni urbana tgħodd madwar '''3,487,000''' ruħ (2004). <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand"> Koordinati: {{coord|50|16|N|19|01|E|type:city}} </span> <!-- ==Storja== The area around Katowice, [[Upper Silesia]], was inhabited by ethnic Silesians since the early centuries. It was first ruled by the Polish Silesian [[Piasts]] [[dynasty]] until its extinction, later falling into the [[Habsburg]] domains. The city itself was founded in the 19th century, a period while the area was under [[Kingdom of Prussia|Prussian]] rule, and Katowice gained city status in [[1865]]. Inhabited mainly by Germans, [[Silesia]]ns , Jews and Poles, Katowice became part of the [[Second Polish Republic]] following the [[Silesian Uprisings]] throughout the Silesian region between [[1918]] and [[1921]]. The land was subsequently divided by an allied commission, leaving ''Kattowitz'' on the Polish side and with significant autonomy. The city flourished due to large mineral (especially [[coal]]) deposits in the nearby mountains. Extensive city growth and prosperity depended on coal mining and steel industries, which took off during the [[Industrial Revolution]]. But recently, due to [[economic]] reforms there is a shift away from [[heavy industry]], and towards [[small businesses]]. Between [[1953]]-[[1956]] it was renamed ''Stalinogród'' - "[[Joseph Stalin|Stalin]] City" by [[Polish communists]]. Severe [[ecological damage]] to the [[natural environment]] occurred during the post-[[Second World War]] time of communist governance in the [[People's Republic of Poland]], but recent changes in regulations, procedures and policies of [[History of Poland (1989-present)|post-communist Polish government]] have reversed much of the harm that was done. --> [[Kategorija:Bliet tal-Polonja]] nkke8h4l0s5bojnh0wpwg5jpl29r1b0 14 25349 331693 265142 2026-08-22T16:47:33Z ToniSant 4257 new key for [[Category:Tempji]]: "megalitiċi" using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331693 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Siti arkeoloġiċi f'Malta]] [[Kategorija:Bini f'Malta]] [[Kategorija:Tempji|megalitiċi]] {{Kataktar}} 8qy33nmi9zmd7tp31nhocjsczepd9h8 0 29185 331691 315077 2026-08-22T16:44:27Z ToniSant 4257 removed [[Category:Tempji]]; added [[Category:Tempji Buddisti]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331691 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Mahabodhitemple.jpg|daqsminuri|331x331px|It-Tempju ta' Mahabodhi.]] It-'''Tempju ta'''' '''Mahabodhi''', li jfisser litteralment "Tempju tal-Qawmien il-Kbir"), jew '''Mahābodhi Mahāvihāra''', huwa tempju antik iżda rikostruwit u rrestawrat f'[[Bodh Gaya]], [[Bihar]], l-[[Indja]] u [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1056/|titlu=Mahabodhi Temple Complex at Bodh Gaya|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-10-17}}</ref> It-tempju jimmarka l-post fejn il-[[Gautama Buddha|Buddha]] jingħad li kiseb l-illuminazzjoni.<ref>{{Ċita web|url=http://www.hindustantimes.com/travel/world-heritage-day-five-must-visit-sites-in-india/article1-1338551.aspx|titlu=World Heritage Day: Five must-visit sites in India|data=2015-08-14|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150814145305/http://www.hindustantimes.com/travel/world-heritage-day-five-must-visit-sites-in-india/article1-1338551.aspx|arkivju-data=2015-08-14|url-status=dead}}</ref> Bodh Gaya tinsab 15-il kilometru minn [[Gaya]] u madwar 96 kilometru (60 mil) minn [[Patna]]. Is-sit fih dixxendent tas-Siġra ta' Bodhi li taħtha l-Buddha kiseb l-illuminazzjoni, u ilu destinazzjoni ewlenija tal-pellegrinaġġi [[Buddiżmu|Buddisti]] għal iktar minn elfejn sena, b'xi elementi li jmorru lura għall-perjodu ta' [[Ashoka]] (miet għall-ħabta tal-232 [[QK|Q.K]].). Dak li huwa viżibbli issa fil-post essenzjalment imur lura għas-seklu 5 [[WK|W.K]]., jew possibbilment qabel, apparti li saru diversi proġetti ta' restawr mis-seklu 19. Madankollu, l-istruttura attwalment tinkorpora partijiet kbar tal-opri preċedenti, x'aktarx mis-seklu 2 jew 3 W.K.<ref>Harle, 201; Michell, 228–229.</ref> Madankollu, sejbiet [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] mis-sit jindikaw li l-post kien sit ta' qima għall-Buddisti mill-inqas mill-perjodu [[Maurjan]].<ref>Fogelin, Lars (2015). ''An Archaeological History of Indian Buddhism''. Oxford University Press. p. 195. ISBN <bdi>9780199948239</bdi>.</ref> B'mod partikolari, il-Vajrasana, li tinsab fi ħdan it-tempju stess ġiet datata għas-seklu 3 Q.K.<ref>Van Schaik, Sam; de Simone, Daniela; Hidas, George (2021). ''Precious Treasures from the Diamond Throne: Finds from the Site of the Buddha's Enlightenment''. British Museum Press. p. 76. ISBN <bdi>9780861592289</bdi>.</ref> Bosta mill-eqdem elementi [[Skultura|skulturali]] ġew ittrasferiti fil-[[mużew]] biswit it-tempju, u wħud, bħall-ħajt bil-poġġamani mnaqqxa tal-ġebel madwar l-istruttura, ġew sostitwiti b'repliki. Is-sopravivenza tat-tempju prinċipali hija tassew impressjonanti, peress li fil-biċċa l-kbira tiegħu huwa magħmul mill-brikks miksija bl-istukko, jiġifieri materjali li jifilħu ferm inqas mill-ġebel. Minkejja dan, ma tantx fadal wisq mit-tiżjin skulturali oriġinali. Il-kumpless tat-tempju jinkludi żewġ torrijiet ''shikhara'' kbar bi ġnub dritti; l-ikbar torri huwa għoli iktar minn 55 metru (180 pied). Dan huwa karatteristika stilistika li tkompliet fit-tempji tal-[[Ġainiżmu]] u tal-[[Ħinduiżmu|Induiżmu]] sa llum il-ġurnata, u influwenzat l-arkitettura Buddista f'pajjiżi oħra, fi strutturi bħall-pagoda. == Buddha == [[Stampa:Adoration of the Diamond Throne and the Bodhi Tree Bharhut relief.jpg|xellug|daqsminuri|358x358px|Ir-riljiev ta' Bharhut tal-Adorazzjoni tat-Tron tad-Djamanti u s-Siġra ta' Bodhi.]] It-Tempju ta' Mahabodhi u t-tron tad-Djamanti ta' Ashoka f'Bodh Gaya nbnew għall-ħabta tal-250 Q.K. Il-kitba bejn il-ħnejjiet ''chaitya'', ''"Bhagavato Sakamunino/bodho"'' tfisser "il-binja madwar is-siġra ta' Bodhi tal-Bhagavat Sakamuni". Ta' min jinnota l-użu tal-kelma Bhagavat b'referenza għall-Buddha, peress li l-Induisti jqisuh bħala inkarnazzjoni ta' [[Vishnu]] li jissejjaħ ukoll Bhagavat. Il-pilastru b'[[iljunfant]] fuqu ta' Ashoka huwa viżibbli għalkemm l-iljunfant ta' fuqu ntilef. Il-freġju ta' Bharhut imur lura għall-ħabta tal-100 Q.K. Rakkonti tradizzjonali jsostnu li għall-ħabta tal-589 Q.K.<ref>Joshi, Nikhil (2019). ''The Mahabodhi Temple at Bodhgaya: Constructing Sacred Placeness, Deconstructing the 'Great Case' of 1895''. Routledge. ISBN <bdi>978-1-000-73251-1</bdi>.</ref>, Siddhartha Gautama, prinċep żagħżugħ li kien ra t-tbatija tad-[[Id-Dinja|dinja]] u ried itemmha, wasal sax-xtut bil-foresti tax-xmara Phalgu, qrib il-belt ta' Gaya, l-Indja. Hemmhekk huwa qagħad jimmedita taħt siġra tat-tin tal-ispeċi ''Ficus religiosa'' li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala s-siġra ta' Bodhi. Skont l-iskritturi Buddisti, wara tlett ijiem u tliet iljieli, Siddharta kiseb l-illuminazzjoni u t-tweġibiet li kien qed ifittex. F'dak il-post inbena t-Tempju ta' Mahabodhi mill-Imperatur Ashoka għall-ħabta tal-260 Q.K.<ref name=":0" /> [[Stampa:Bharhut Mahabodhi Temple.jpg|daqsminuri|Riljiev ieħor ta' Bharhut fit-Tempju ta' Mahabodhi bikri.]] Il-Buddha mbagħad qatta' s-seba' ġimgħat ta' wara jimmedita u jqis l-esperjenza tiegħu f'seba' punti differenti fil-qrib. Diversi postijiet speċifiċi fit-Tempju ta' Mahabodhi attwali huma marbuta mat-tradizzjonijiet ta' dawn is-seba' ġimgħat:<ref name=":0" /> * L-ewwel ġimgħa qagħad taħt is-siġra ta' Bodhi. * Matul it-tieni ġimgħa, il-Buddha baqa' bilwieqfa u ċċassa l-ħin kollu lejn is-siġra ta' Bodhi. Dan il-post huwa mfakkar bl-Istupa ta' Animeshlocha. Din hija magħrufa wkoll bħala l-istupa jew is-santwarju tal-iċċassar u tinsab fil-Grigal tal-kumpless tat-Tempju ta' Mahabodhi. Hemm ukoll [[statwa]] tal-Buddha b'ħarstu ċċassata lejn is-siġra ta' Bodhi. * Il-Buddha jingħad li mexa 'l hemm u 'l hawn bejn il-post fejn tinsab l-Istupa ta' Animeshlocha u s-siġra ta' Bodhi. Skont leġġenda ffjorixxew il-fjuri tal-lotus tul din il-mogħdija li issa tissejjaħ Ratnachakrama jew il-mogħdija tal-ġojjelli. * Il-Buddha qatta' r-raba' ġimgħa qrib Ratnagar Chaitya lejn il-Grigal tas-sit. * Il-Buddha qatta' s-sitt ġimgħa ħdejn l-għadira tal-lotus. * Il-Buddha qatta' s-seba' ġimgħa taħt is-siġra ta' ''Rajyatna''. == Siġra ta' Mahabodhi == [[Stampa:Bodhi Tree Distant View - panoramio.jpg|xellug|daqsminuri|Is-siġra ta' Bodhi.]] Is-siġra ta' Bodhi f'Bodhgaya hija marbuta direttament mal-ħajja tal-Buddha storiku, Siddhartha Gautama, li kiseb l-illuminazzjoni meta kien qed jimmedita taħtha. It-tempju nbena direttament lejn il-Lvant tas-siġra ta' Bodhi attwali li suppost hija dixxendent tas-siġra ta' Bodhi oriġinali. Skont il-mitoloġija Buddista, jekk ma tikber l-ebda siġra ta' Bodhi fis-sit, l-art madwar is-siġra ta' Bodhi ma jkollha l-ebda pjanta għal distanza ta' karīsa rjali. Fl-art madwar is-siġra ta' Bodhi, l-ebda ħlejqa, lanqas iljunfant ma tista' tersaq.<ref>{{Ċita web|url=https://www.sacred-texts.com/bud/j4/j4043.htm|titlu=The Jataka, Vol. IV: No. 479.: Kāliṅga-Bodhi-Jātaka.|sit=www.sacred-texts.com|data-aċċess=2022-10-17}}</ref> Skont il-Jatakas, iż-żokkra tad-dinja tinsab f'dan il-punt<ref>Jataka iv.233 (puthuvinābhi).</ref>, u l-ebda post ieħor ma jista' jiflaħ għall-piż tal-ksib tal-illuminazzjoni tal-Buddha.<ref>Jataka iv.229.</ref> Skont tradizzjoni Buddista oħra, meta d-dinja tinqered fi tmiem ''kalpa'', il-Bodhimanda jkun l-aħħar post li jisparixxi, u jkun l-ewwel post li jitfaċċa meta d-dinja terġa' tibda teżisti. Skont it-tradizzjoni wkoll jingħad li hemmhekk jiffjorixxu l-lotus, u jekk jitwieled Buddha matul il-''kalpa'' l-ġdida, il-fjuri tal-lotus jiffjorixxu skont l-għadd ta' Buddhi li jkunu mistennija jitwieldu.<ref>DA.ii.412.</ref> Skont leġġenda, fil-każ ta' Gautama Buddha, dakinhar li twieled iffjorixxiet siġra ta' Bodhi.<ref>DA.ii.425; BuA.248.</ref> == Kostruzzjoni tat-tempju == === Stabbiliment Maurjan === [[Stampa:Diamond throne discovery.jpg|xellug|daqsminuri|Skoperta tat-tron tad-Djamanti li nbena mill-Imperatur Ashoka għall-ħabta tal-250 Q.K.]] Għall-ħabta tal-250 Q.K., madwar 200 sena wara li l-Buddha kiseb l-illuminazzjoni, l-Imperatur Ashoka tal-[[Imperu Maurjan]] żar Bodh Gaya sabiex jistabbilixxi monasteru u santwarju fis-sit imqaddes, li llum il-ġurnata għebu.<ref name=":0" /> Madankollu, għad hemm it-tron tad-Djamanti, li kien stabbilixxa taħt is-siġra ta' Bodhi.<ref>''Buddhist Architecture'', Huu Phuoc Le, Grafikol, 2010 p. 240.</ref> Huwa maħsub li t-tron tad-Djamanti jew ''Vajrasana'' nbena mill-Imperatur Ashoka tal-Imperu Maurjan bejn il-250 u l-233 Q.K. fil-post fejn il-Buddha kiseb l-illuminazzjoni. Illum il-ġurnata jitqies bħala post imqaddes ta' qima u huwa ċ-ċentru ta' bosta festi li jiġu ċċelebrati fit-tempju.<ref>''A Global History of Architecture'', Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek, Vikramaditya Prakash, John Wiley & Sons, 2017, p. 570ff.</ref> Rappreżentazzjonijiet tal-istruttura bikrija tat-tempju maħsuba bħala protezzjoni għas-siġra ta' Bodhi jinstabu f'[[Sanchi]], fuq it-''toraṇi'' tal-Istupa I, li jmorru lura għall-ħabta tal-25 Q.K., u fuq riljiev mill-poġġaman tal-istupa f'Bhārhut, mill-perjodu bikri ta' Shunga (madwar il-185–73 Q.K.).<ref>''Sowing the Seeds of the Lotus: A Journey to the Great Pilgrimage Sites of Buddhism, Part I,'' John C. Huntington. ''Orientations'', November 1985 p. 61.</ref> === Strutturi Sunga === [[File:Bodh_Gaya_pillar_reconstitution_from_archaeology_and_from_artistic_relief.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bodh_Gaya_pillar_reconstitution_from_archaeology_and_from_artistic_relief.jpg|daqsminuri|300x300px|Rikostruzzjoni tal-pilastri tal-perjodu Sunga f'Bodh Gaya, mill-arkeoloġija (xellug) u minn riljiev artistiku (lemin). Il-pilastri jmorru lura għas-seklu 1 Q.K u r-rikostruzzjoni saret minn [[Alexander Cunningham]].]] ==== Kolonni b'bażijiet b'għamla ta' qsari ==== Is-Sunga ġabu magħhom strutturi addizzjonali. B'mod partikolari, instabu kolonni b'bażijiet b'għamla ta' qsari madwar it-tron tad-Djamanti. Huwa maħsub li dawn il-kolonni jmorru lura għas-seklu 1 Q.K., lejn l-aħħar tal-perjodu tas-Sunga. Dawn il-kolonni, li nstabu permezz ta' riċerka arkeoloġika fil-Mogħdija tal-Mixja tal-Buddha fit-Tempju ta' Mahabodhi, jaqblu b'mod preċiż mal-kolonni deskritti fir-riljievi li nstabu mal-pilastri tad-daħla.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Cunningham|isem=Alexander|data=1892|titlu=Mahâbodhi, or the great Buddhist temple under the Bodhi tree at Buddha-Gaya|url=http://archive.org/details/cu31924008747788|pubblikatur=London, W. H. Allen}}</ref> ==== Poġġamani ==== Il-poġġamani madwar it-Tempju ta' Mahabodhi f'Bodh Gaya huma pjuttost antiki. Dawn huma ħaġriet antiki tal-ġebla ramlija li jmorru lura għall-ħabta tal-150 Q.K., matul il-perjodu tas-Sunga. Hemm panewijiet imnaqqxa kif ukoll medaljuni, b'bosta xeni simili għal dawk tal-poġġamani kontemporanji tas-Sunga f'Bharhut (150 Q.K.) u f'Sanchi (115 Q.K.), għalkemm ir-riljievi tal-Istupa Nru 2 f'Sanchi spiss jitqiesu bħala l-iżjed antiki.<ref>''Didactic Narration: Jataka Iconography in Dunhuang with a Catalogue of Jataka Representations in China'', Alexander Peter Bell, LIT Verlag Münster, 2000, p. 15ff.</ref><ref>''Constituting Communities: Theravada Buddhism and the Religious Cultures of South and Southeast Asia'', John Clifford Holt, Jacob N. Kinnard, Jonathan S. Walters, SUNY Press, 2012 p. 197.</ref> Il-poġġamani ġew estiżi matul is-seklu ta' wara, lejn l-aħħar tal-perjodu tal-Gupta (is-seklu 7), bil-granit grezz imżejjen b'ornamenti elaborati qishom weraq u b'figuri żgħar kif ukoll bi stupi. Bosta partijiet tal-poġġamani inizjali ġew żarmati u issa jinsabu fil-mużewijiet, bħall-Mużew Indjan f'Kolkata, u ġew sostitwiti b'kopji tal-ġibs.<ref>{{Ċita web|url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/a/019pho000001003u00065000.html|titlu=Ancient railings around the Mahabodhi Temple, Bodh Gaya 100365|data=2018-05-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180510203128/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/a/019pho000001003u00065000.html|arkivju-data=2018-05-10|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" cellpadding="3" style="font-size: 80%; width: 100%;" | colspan="2" align="center" style="background:#A0522D; font-size: 100%;" |'''Poġġamani tas-Sunga f'Bodh Gaya''' |- | colspan="2" align="center" style="background:#D3D3D3; font-size: 100%;" |'''Poġġamani oriġinali''' |- | colspan="1" align="center" style="font-size: 10%; width: 0%;" |Early photographs of the railings (Henry Baily Wade Garrick, 1880). |<gallery mode="packed"> Stampa:Bodh Gaya Sunga pillar.jpg|Pilastru tas-Sunga f'Bodh Gaya. Stampa:Bodh Gaya Sunga railing.jpg|Poġġamani tas-Sunga f'Bodh Gaya. Stampa:Bodh Gaya Sunga railings 4.jpg|Poġġamani tas-Sunga f'Bodh Gaya. Stampa:Bodh Gaya Sunga railing 5.jpg|Poġġamani tas-Sunga f'Bodh Gaya. Stampa:Bodh Gaya Sunga railings 3.jpg|Poġġamani tas-Sunga f'Bodh Gaya. Stampa:Winter India (1903) (14783119433).jpg|Ritratt tal-1903 tal-poġġamani tas-Sunga f'Bodh Gaya. </gallery> |- | colspan="1" align="center" style="font-size: 100%; width: 1%;" |Fdalijiet tal-poġġamani fil-Mużew Indjan ta' Kolkata. |<gallery mode="packed"> Stampa:Bodh Gaya railings Indian Museum Calcutta.jpg|Poġġamani oriġinali ta' Bodh Gaya. Stampa:Bodh Gaya railings corner.jpg|Poġġamani oriġinali ta' Bodh Gaya. Stampa:Bodh Gaya pillar original Indian Museum Calcutta.jpg|Pilastru tal-poġġamani oriġinali ta' Bodh Gaya. Stampa:Bodh Gaya post relief 2.jpg|Pilastru ieħor tal-poġġamani oriġinali ta' Bodh Gaya. </gallery> |- | colspan="2" align="center" style="background:#D3D3D3; font-size: 100%;" |'''Xeni ta' devozzjoni''' |- | colspan="2" align="center" |<gallery mode="packed"> Stampa:Indian Museum Sculpture - Bodhi Tree (9220258094).jpg|Is-Siġra ta' Bodhi. Stampa:Indian Museum Sculpture - Bodhi Tree (9220261312).jpg|Is-Siġra ta' Bodhi. Stampa:Indian Museum Sculpture - Dhammacakka (9220255132).jpg|Dharmacakra. Stampa:Bodh Gaya medallion 3 Indian Museum Calcutta.jpg|Medaljun. Stampa:Bodh Gaya medallion 4 Indian Museum Calcutta.jpg|L-Adorazzjoni tas-Siġra ta' Bodhi. </gallery> |- | colspan="2" align="center" style="background:#D3D3D3; font-size: 100%;" |'''[[Annimal|Annimali]]''' |- | colspan="2" align="center" |<gallery mode="packed" heights="150"> Stampa:Bodh Gaya elephant.jpg|Iljunfant. Stampa:Bodh Gaya Centaur medallion.jpg|Ċentawr. Stampa:Bodh Gaya horse medallion.jpg|[[Żiemel]]. Stampa:Bodh Gaya winged lion.jpg|[[Iljun]] bil-ġwienaħ. Stampa:Bodh Gaya Cow nourishing her calf.jpg|[[Baqra]] tredda lil għoġol. Stampa:Bodh Gaya Bull.jpg|Barri. </gallery> |- | colspan="2" align="center" style="background:#D3D3D3; font-size: 100%;" |'''Ġrajjiet''' |- | colspan="2" align="center" |<gallery mode="packed" heights="100"> Stampa:Jetavana Garden at Sravasti Bodh Gaya relief.jpg|Il-Ġnien ta' Jetavana f'Sravasti. Stampa:Bodh Gaya Jataka.jpg|alt=Padakusalamanava Jataka.|Il-Jataka ta' Padakusalamanava. Stampa:Bodh Gaya Jataka 3.jpg|Il-Jataka ta' Padakusalamanava. Stampa:Bodh Gaya medallion with goat.jpg|Mara b'wild u mogħża. Stampa:Bodh Gaya Jataka medallion.jpg|Devoti u grotta. Stampa:Bodh Gaya amorous scene.jpg|Xena ta' mħabba (tpinġija). Stampa:Bodh Gaya medallion Indian Museum Calcutta.jpg|Xejn ta' mħabba. Stampa:Mahabodhi River crossing.jpg|Il-qsim mirakoluż tax-xmara. Stampa:Bodh Gaya river scene.jpg|Il-qsim mirakoluż tax-xmara (tpinġija). Stampa:Mahabodhi Devotion and Apsara.jpg|Devot u apsara. Stampa:Mahabodhi Indrasala Cave.jpg|Żjara ta' Indra fl-Għar ta' Indrasala. Stampa:Mahabodhi Kalpa Drum.jpg|Tanbur ta' kalpa. Stampa:Mahabodhi Lakshmi.jpg|Lakshmi bl-iljunfanti. Stampa:Mahabodhi Music scene.jpg|Xena [[Mużika|mużikali]]. Stampa:Mahabodhi Palace scene.jpg|Palace scene, [[:en:Sibi_Jataka|Sibi Jataka]]. Stampa:Mahabodhi Ploughing scene.jpg|Ploughing scene. </gallery> |- | colspan="2" align="center" style="background:#D3D3D3; font-size: 100%;" |'''Elementi individwali''' |- | colspan="2" align="center" |<gallery mode="packed"> Stampa:Bodh Gaya devotee 3.jpg|Devot. Stampa:Bodh Gaya devotee in turban.jpg|Devot. Stampa:Bodh Gaya medallion devotee.jpg|Devot. Stampa:Bodh Gaya Apsara.jpg|Apsara. Stampa:Bodh Gaya aspara.jpg|Apsara (tpinġija). Stampa:Bodh Gaya medallion 5 Indian Museum Calcutta.jpg|Medaljun veġetali. </gallery> |- | colspan="2" align="center" style="background:#D3D3D3; font-size: 100%;" |'''Il-poġġamani attwali f'Bodh Gaya(il-biċċa l-kbira kopji tal-ġibs)''' |- | colspan="2" align="center" |<gallery mode="packed"> Stampa:Bodhgaya ei06-16.jpg|Kopja tal-ġibs u rikostruzzjoni tal-poġġamani oriġinali tas-Sunga. Stampa:Bodhgaya21.JPG|Stupi quddiem il-poġġamani. Stampa:Bodhgaya ei06-29.jpg|Riljiev ta' pilastru tal-poġġamani (kopja tal-ġibs). Stampa:Bodh Gaya railing adoration of the wheel of the Law.jpg|L-adorazzjoni tar-rota tal-liġi (kopja tal-ġibs). Stampa:063 Flower Design (9221997322).jpg|Disinn ta' fjura mżejna b'weraq tad-deheb. Stampa:065 Railing Design (9219212079).jpg|Poġġamani mżejna. </gallery> |} === Tempju piramidali attwali === {{multiple image|align=right|caption_align=center|image1=Kumrahar Mahabodhi plaque.jpg|width1=170|caption1=It-Tempju ta' Mahabodhi fil-150-200 W.K. Immaġnijiet reċenti tal-plakka.|image2=Top of Temple.jpg|width2=142|caption2=It-Tempju ta' Mahabodhi: struttura piramidali bi stupa tonda fil-quċċata.}}Filwaqt li Ashoka jitqies bħala l-fundatur tat-Tempju ta' Mahabodhi, l-istruttura piramidali attwali tmur lura għall-Imperu Gupta, fis-sekli 5-6 W.K. Hija identika għall-istili arkitettoniċi tat-tempji Induisti li għadhom jinbnew sa llum il-ġurnata fl-Indja.<ref name=":0" /> Madankollu, din l-istruttura jaf tirrappreżenta r-restawr ta' opra iktar bikrija tas-seklu 2 jew 3: plakka minn Kumrahar li tmur lura għall-150-200 W.K., ibbażata fuq l-iskrizzjonijiet datati ta' Kharoshthi u s-sejbiet ikkombinati tal-muniti ta' Huvishka, diġà turi t-Tempju ta' Mahabodhi bl-għamla piramidali attwali u stupa emisferika żgħira fil-quċċata. Dan ġie kkonfermat mill-iskavi arkeoloġiċi li saru f'Bodh Gaya.<ref>Le Huu Phuoc, Buddhist Architecture, pp. 238–248.</ref> [[Stampa:Maha Bodhi Temple Bodh Gaya India - panoramio (20).jpg|xellug|daqsminuri|Il-quċċata tal-istruttura piramidali bl-istupa.]] Huwa maħsub li t-tempju b'għamla ta' piramida mtarrġa oriġina mid-disinn tal-istupi mtarrġa li kienu ġew żviluppati f'Gandhara. It-Tempju ta' Mahabodhi adatta d-disinn ta' Gandhara ta' għadd ta' saffi mtarrġa b'niċeċ bi xbihat tal-Buddha, alternati ma' pilastri [[Greċja|Griegi]]-[[Imperu Ruman|Rumani]], u bi stupa fil-quċċata, bħall-istupi ta' Jaulian. Il-quċċata tal-istruttura fiha stupa emisferika li tifforma elongazzjoni loġika tal-istupi mtarrġa ta' Gandhara.<ref>Ching, Francis D. K.; Jarzombek, Mark M.; Prakash, Vikramaditya (2010). ''A Global History of Architecture''. John Wiley & Sons. p. 231. ISBN <bdi>978-1118007396</bdi>.</ref> Dan id-disinn piramidali mtarraġ immarka wkoll l-evoluzzjoni mill-istupa anikonika ddedikata lill-qima tar-relikwi għat-tempju ikoniku b'diversi xbihat tal-Buddha u Bodhisattvas. Dan id-disinn kien influwenti ferm fl-iżvilupp ta' tempji Induisti li nbnew wara. It-torri ''shikhara'' b'amalaka qrib il-quċċata llum il-ġurnata jitqies iktar bħala karatteristika tat-tempji Induisti.<ref>Le Huu Phuoc, Buddhist Architecture, p. 234.</ref> It-Tempju ta' Mahabodhi ġie rrestawrat mill-[[Renju Unit|Brittaniċi]] u mill-Indja wara l-indipendenza. == Deklin == Il-Buddiżmu majna mal-waqgħa tad-dinastiji li kienu jħaddnuh, wara l-invażjonijiet tal-Unni u l-invażjonijiet [[Iżlam|Iżlamiċi]] bikrin tal-[[Għarab]] bħal dik ta' [[Muhammad bin Qasim]]. Taħt l-[[Imperu Pala]]<nowiki/>reġa' ngħata l-ħajja sew fil-Grigal tas-subkontinent (fejn jinsab it-tempju). Il-Buddiżmu Mahayana ffjorixxa fl-Imperu Pala bejn is-sekli 8 u 12. Madankollu, wara t-telfu li ġarrab l-Imperu Pala kontra d-dinastija Sena, il-pożizzjoni tal-Buddiżmu reġgħet bdiet tmajna u kważi għebet għalkollox fl-Indja.<ref>Richard Maxwell Eaton; Professor Richard M Eaton (1993). ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760''. University of California Press. p. 14. ISBN <bdi>978-0-520-08077-5</bdi>.</ref> Matul is-seklu 12 W.K., l-armati [[Turkija|Torok]] Musulmani invadew lil Bodh Gaya u r-reġjuni fil-qrib, taħt it-tmexxija ta' Qutb al-Din Aibak u Bakhtiyar Khilji tas-Sultanat ta' [[Delhi]]. Matul dan il-perjodu, it-Tempju ta' Mahabodhi ġie abbandunat kważi għalkollox u spiċċa fi stat ta' telqa. L-aħħar superjur tal-patrijiet tat-Tempju ta' Mahabodhi kien Sariputra, li telaq mill-Indja u vvjaġġa lejn in-[[Nepal]] fis-seklu 15.<ref>McKeown, Arthur P. (2018). ''Guardian of a Dying Flame: Śāriputra (c. 1335-1426) and the End of Late Indian Buddhism''. Harvard University Press. p. 463. ISBN <bdi>9780674984356</bdi>.</ref> Matul is-sekli ta' wara, il-kariga ta' superjur tal-patrijiet jew ''mahant'' tal-monasteru ġiet okkupata mid-detentur primarju tal-art tal-inħawi, li kellu s-sjieda tal-artijiet tat-Tempju ta' Mahabodhi. Fis-seklu 13, il-Buddisti tal-[[Burma|Myanmar/Burma]] bnew tempju bl-istess isem u mmudellawh fuq it-Tempju ta' Mahabodhi oriġinali.<ref>Coedès, George (1968). Walter F. Vella, ed. The Indianized States of Southeast Asia. Tradott minn Susan Brown Cowing. University of Hawaii Press. <nowiki>ISBN 978-0-8248-0368-1</nowiki>.</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == [[Stampa:Bodhgaya, Bihar. Buddha image in the main temple.jpg|daqsminuri|Xbiha tal-Buddha fit-tempju prinċipali ta' Bodhgaya.]] Il-Kumpless tat-Tempju ta' Mahabodhi f'Bodh Gaya ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2002.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' ħames kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (i)''' "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":0" /> == Lag ta' Mucalinda == [[Stampa:Mucalinda protecting Buddha.jpg|xellug|daqsminuri|268x268px|Statwa ta' Mucalinda tipproteġi l-Buddha fil-Lag ta' Mucalinda.]] Jingħad li sitt ġimgħa wara li l-Buddha beda jimmedita taħt is-Siġra ta' Bodhi, is-smewwiet swiedu għal sebat ijiem u niżlet xita qliel. Madankollu, ir-re setgħan tas-[[Serp|sriep]], Mucalinda, ġie minn taħt l-art u pproteġa lill-Buddha bil-kappa tiegħu. Meta l-maltempata battiet, ir-re tas-sriep assuma l-għamla umana, għamel inkin quddiem il-Buddha, u reġa' lura fil-hena lejn il-palazz tiegħu. Is-suġġett tal-Buddha jimmedita taħt il-protezzjoni ta' Mucalinda hija komuni ħafna fl-ikonografija ta' Gautama Buddha f'[[Laos]] u fit-[[Tajlandja]]. [[Skultura]] moderna b'dan is-suġġett tinsab fil-park tal-iskulturi Sala Keoku ta' Bunleua Sulilat. == Restawr == [[Stampa:Bodh gaya before restoration.jpg|daqsminuri|It-Tempju ta' Mahabodhi qabel ma sarlu r-restawr.]] Matul is-seklu 13 u mill-ġdid fis-seklu 19, il-mexxejja mill-Myanmar/Burma wettqu r-restawr tal-kumpless tat-tempju u l-ħajt ta' madwaru. Fis-snin 80 tas-seklu 19, il-gvern Brittaniku kolonjali tal-Indja ta' dak iż-żmien beda jirrestawra t-Tempju ta' Mahabodhi taħt it-tmexxija ta' Sir Alexander Cunningham u [[Joseph David Beglar]]. Fl-1884, xbieha kbira tal-Buddha tal-perjodu tal-Pāla, li x'aktarx kienet tneħħiet fi stadju iktar bikri għar-residenza tal-Mahant mill-qalba tat-tempju, reġgħet tpoġġiet f'postha oriġinali.<ref>J. D. Beglar, photograph of the main image in the Mahābodhi temple, about 1884, <nowiki>http://doi.org/10.5281/zenodo.1162195</nowiki></ref> Il-bażi tax-xbieha ġiet rikostruwita f'dak iż-żmien u partijiet mill-iskrizzjoni tad-dedika ddaħlet fil-pożizzjoni attwali.<ref>Balogh, Dániel (2020). ''"Pīṭhīpati Puzzles: Custodians of the Diamond Throne," in'' Precious Treasure from the Diamond Throne. London: British Museum.</ref> L-iskrizzjoni tfakkar id-dedika mill-ġdid lix-xbieha minn [[Pīṭhīpati Jayasena]] fis-seklu 13. Fl-1886, Sir [[Edwin Arnold]] żar is-sit u taħt il-gwida tal-Ven. Weligama Sri Sumangala ppubblika diversi artikli li ġibdu l-attenzjoni tal-Buddisti għall-kundizzjonijiet ta' telqa tas-sit f'Bodh Gaya. Minn dak iż-żmien 'l hawn l-iskultura ġiet irrestawrata, miżbugħa u indurata u tiġi meqjuma b'mod attiv fil-qalba tat-tempju.<ref>{{Ċita web|url=http://rankotviharaya.org/profile.html|titlu=PROFILE ---- Rankot Viharaya - Panadura - Sri Lanka|data=2012-03-25|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120325210909/http://rankotviharaya.org/profile.html|arkivju-data=2012-03-25|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Sarao|isem1=K.T.S.|data=2020|titlu=The History of Mahabodhi Temple at Bodh Gaya|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-981-15-8067-3}}</ref> == Stil arkitettoniku == [[Stampa:Bodh Gaya 1899.jpg|xellug|daqsminuri|It-tempju kif kien fl-1899, ftit wara li sarlu r-restawr fis-snin 80 tas-seklu 19.]] It-Tempju ta' Mahabodhi huwa mibni bil-brikks u huwa wieħed mill-eqdem tempji tal-brikks li għadhom eżistenti fil-Lvant tal-Indja. Jitqies bħala eżempju fin tax-xogħol Indjan fil-brikks, u kien influwenti ferm fl-iżvilupp ta' tradizzjonijiet arkitettoniċi oħra iktar 'il quddiem. Skont l-UNESCO, "it-tempju attwali huwa waħda mill-iżjed strutturi bikrin u imponenti li nbnew għalkollox bil-brikks mill-perjodu tal-Gupta" (300-600 W.K.). It-torri ċentrali tat-Tempju ta' Mahabodhi huwa għoli 55 metru (180 pied), u ġie rrinovat ħafna fis-seklu 19. It-torri ċentrali huwa mdawwar b'erba' torrijiet iżgħar, li nbnew bl-istess stil. It-Tempju ta' Mahabodhi huwa mdawwar fuq l-erba' naħat b'poġġamani tal-ġebel għoljin madwar żewġ metri. Il-poġġamani jiżvelaw żewġ tipi distinti, kemm bħala stil kif ukoll bħala materjali użati. Il-poġġamani iktar antiki, magħmula bil-ġebla ramlija, imorru lura għall-ħabta tal-150 Q.K., u l-oħrajn, mibnija bil-granit grezz mhux illostrat, huwa maħsub li jmorru lura għall-perjodu tal-Gupta. Il-poġġamani iktar antiki fihom xeni bħal dik ta' Lakshmi, l-alla femminili Induista/Buddista tal-ġid, tinħasel bl-iljunfanti; u ta' Surya, l-alla tax-xemx tal-Induisti, riekeb karru miġbud minn erba' żwiemel. Il-poġġamani iktar reċenti fihom figuri ta' stupi (santwarji bir-relikwi) u ta' garudi (ajkli). Huma komuni wkoll il-figuri tal-fjuri tal-lotus.<ref>Geary, David; Sayers, Matthew R.; Amar, Abhishek Singh (2012). ''Cross-disciplinary perspectives on a contested Buddhist site : Bodh Gaya jataka''. London: Routledge. pp. 29–40. ISBN <bdi>978-0-415-68452-1</bdi>.</ref> == Kontroll tas-sit == [[Stampa:Mahabodhi Temple Haffkine.jpg|daqsminuri|It-tempju minn ġewwa wara r-restawr.]] Għal sekli sħaħ qabel l-"iskoperta" mill-ġdid tat-tempju mill-Ewropej, it-tempju kien post attiv ta' qima mix-Shaiviti u mill-Vaishnavi li kienu jikkunsidraw ukoll lil Buddha bħala inkarnazzjoni ta' Vishnu. Fl-1891, inbdiet kampanja li ppruvat tikseb ir-ritorn tal-kontroll tat-tempju lill-Buddisti, minkejja l-oġġezzjonijiet tal-''mahant'' Induist.<ref>Harvey, Peter (1990). An Introduction to Buddhism: Teachings, History, and Practices.</ref> Sir Edwin Arnold, l-awtur ta' ''The Light of Asia'', beda jitkellem favur ir-rinnovazzjoni tas-sit u r-ritorn tiegħu taħt il-kontroll tal-Buddisti. Arnold ġie mħeġġeġ jagħmel dan minn [[Weligama Sri Sumangala Thera]].<ref>Barua, Dipak Kumar (1981). Buddha Gaya Temple: Its History. Buddha Gaya Temple Management Committee.</ref> Fl-1891, [[Anagarika Dharmapala]] kien qed jagħmel pellegrinaġġ lejn it-Tempju ta' Mahabodhi li kien għadu kemm ġie rrestawrat.<ref>The Maha-Bodhi By Maha Bodhi Society, Calcutta (p. 205).</ref> Hemmhekk huwa baqa' xxokkjat li t-tempju kien f'idejn patri Shaivit, ix-xbieha tal-Buddha kienet ġiet ittrasformata f'ikona Induista u l-Buddisti ma setgħux iqimu fis-sit. B'riżultat ta' dan, huwa ta bidu għal moviment ta' aġitazzjoni.<ref>O'Reilly, Sean and O'Reilly, James (2000) Pilgrimage: Adventures of the Spirit, Travelers' Tales. pp. 81–82. <nowiki>ISBN 978-1-885211-56-9</nowiki>.</ref> Is-Soċjetà ta' Mahabodhi f'[[Colombo]] ġiet stabbilita fl-1891 iżda l-uffiċċji tagħha ftit wara ġew ittrasferiti lejn [[Calcutta]] fl-1892. Wieħed mill-għanijiet primarji tagħha kien ir-ritorn tat-Tempju ta' Mahabodhi f'Bodh Gaya taħt il-kontroll tal-Buddisti, l-iżjed sit imqaddes importanti minn erba' siti Buddisti antiki ta' pellegrinaġġ. Sabiex jilħaq dan l-għan, Dharmapala fetaħ kawża kontra l-patrijiet Brahmini li kellhom il-kontroll tas-sit għal sekli sħaħ.<ref>Wright, Arnold (1999) Twentieth Century Impressions of Ceylon: its history, people, commerce, industries, and resources, "Angarika Dharmapala", Asian Educational Services. p. 119. ISBN 978-81-206-1335-5.</ref> Wara taqbida twila, inkiseb suċċess biss wara l-indipendenza tal-Indja fl-1947 u sittax-il sena wara l-[[mewt]] ta' Dharmapala nnifsu (1933), bir-ritorn parzjali tas-sit taħt il-ġestjoni tas-Soċjetà ta' Mahabodhi fl-1949. B'hekk il-ġestjoni tat-tempju ta' Bodh Gaya ġiet inkarigata f'idejn kumitat magħmul minn għadd indaqs ta' Induisti u ta' Buddisti.<ref>Bleeker, C. J. and Widengren, G. (1971) Historia Religionum, Volume 2 Religions of the Present: Handbook for the History of Religions, Brill Academic Publishers. p. 453. ISBN 978-90-04-02598-1.</ref> Il-kampanja kisbet suċċess parzjali fl-1949, meta l-kontroll għadda mill-''mahant'' Induist għall-gvern statali ta' Bihar, li stabbilixxa l-Kumitat tal-Ġestjoni tat-Tempju ta' Bodh Gaya permezz tal-Att dwar it-Tempju ta' Bodh Gaya tal-1949.<ref>{{Ċita web|url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/amendment-allows-nonhindu-to-head-bodh-gaya-temple-committee/article4974856.ece|titlu=Amendment allows non-Hindu to head Bodh Gaya temple committee - The Hindu|data=2013-12-08|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131208051048/http://www.thehindu.com/news/national/other-states/amendment-allows-nonhindu-to-head-bodh-gaya-temple-committee/article4974856.ece|arkivju-data=2013-12-08|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-kumitat fih disa' membri, u l-maġġoranza tagħhom, inkluż il-president, skont il-liġi jridu jkunu Induisti. L-ewwel patri superjuri tat-Tempju ta' Mahabodhi taħt il-Kumitat tal-Ġestjoni kien [[Anagarika Munindra]], raġel Bengali li kien membru attiv tas-Soċjetà ta' Maha Bodhi.<ref>D.C.Ahir (1994). ''Buddha Gaya Through the Ages''. Delhi: Sri Satguru Publications. pp. 127–133. ISBN <bdi>81-7030-409-1</bdi>.</ref> Fl-2013, il-gvern ta' Bihar emenda l-Att dwar it-Tempju ta' Bodh Gaya tal-1949, biex persuni mhux Induisti jkunu jistgħu jilħqu president tal-kumitat. Fl-2013 ukoll, elf Buddist Indjan ipprotestaw fis-sit tat-Tempju ta' Mahabodhi biex jitolbu li l-kontroll tas-sit jingħadda lill-Buddisti.<ref>{{Ċita web|url=https://www.deccanherald.com/national/buddhist-monks-want-control-of-bodh-gaya-temple-35940.html|titlu=Buddhist monks want control of Bodh Gaya temple|data=2009-11-27|sit=Deccan Herald|lingwa=en|data-aċċess=2022-10-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/religion/story/19920630-buddhists-challenge-hindu-control-over-centuries-old-mahabodhi-temple-at-bodh-gaya-766476-2013-01-05|titlu=Buddhists challenge Hindu control over centuries-old Mahabodhi temple at Bodh Gaya|sit=India Today|lingwa=en|data-aċċess=2022-10-21}}</ref> Fost dawn il-Buddisti kien hemm mexxejja bħal [[Bhante Anand]] (il-president ta' Akhil Bharatiya Bhikkhu Mahasangh, korp influwenti ta' patrijiet), kif ukoll il-president tal-Bodh Gaya Mukti Andolan Samiti.<ref>{{Ċita web|url=https://www.rediff.com/news/interview/why-are-hindus-controlling-the-mahabodhi-temple/20170725.htm|titlu='Why are Hindus controlling the Mahabodhi temple?'|kunjom=Khan|isem=M. I.|sit=Rediff|lingwa=en|data-aċċess=2022-10-21}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=IANS|data=2018-01-05|titlu=Dalai Lama must urge for Buddhists control over Mahabodhi temple: Monk|url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/dalai-lama-must-urge-for-buddhists-control-over-mahabodhi-temple-monk-118010500626_1.html|data-aċċess=2022-10-21}}</ref> Barra minn hekk, [[Surai Sasai]], imwieled il-[[Ġappun]], laħaq mexxej Buddist importanti fl-Indja, u flimkien ma' Bhante Anand sar wieħed mill-iżjed mexxejja magħrufa ta' din il-kampanja ta' ħelsien tat-tempju mill-kontroll tal-Induisti.<ref>Doyle, Tara N. (2003). Liberate the Mahabodhi Temple! Socially Engaged Buddhism, Dalit-Style. In: Steven Heine, Charles Prebish (eds), Buddhism in the Modern World. Oxford University Press. pp. 249–280.</ref> == Status u ġestjoni attwali == [[Stampa:Bodh Gaya quadriga relief.jpg|daqsminuri|Ir-riljiev tal-alla tax-[[xemx]] Surya bejn il-pilastri (detall ta' pilastru tal-poġġamani) tas-sekli 2–1 Q.K.]] Il-gvern statali ta' Bihar assuma r-responsabbiltà għall-protezzjoni, għall-ġestjoni u għall-monitoraġġ tat-tempju u tal-proprjetajiet tiegħu meta l-Indja kisbet l-indipendenza. Skont l-Att dwar it-Tempju ta' Bodh Gaya tal-1949, tali responsabbiltajiet huma kondiviżi mal-Kumitat tal-Ġestjoni tat-Tempju ta' Bodh Gaya<ref>Srivathsan, A. (7 July 2013). "Where Buddha became enlightened". ''The Hindu''. ISSN 0971-751X.</ref>, u bord ta' konsulenza. Il-kumitat, li jservi għal mandat ta' tliet snin, skont il-liġi jrid jikkonsisti minn erba' rappreżentant Buddisti u erba' rappreżentanti Induisti, inkluż il-kap tal-monasteru ta' Sankaracharya Math bħala membru Induistia ''ex officio''.<ref>{{Ċita web|url=http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=42,6138,0,0,1,0|titlu=Buddhist Channel {{!}} Buddhism News, Headlines {{!}} India {{!}} Buddhists seek control over Mahabodhi temple management|data=2008-03-30|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080330173619/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=42,6138,0,0,1,0|arkivju-data=2008-03-30|url-status=bot: unknown}}</ref> Emenda li saret fl-2013 għall-Att dwar il-Ġestjoni tat-Tempju ta' Bodh Gaya tippermetti lill-Maġistrat tad-Distrett ta' Gaya jkun il-President tal-kumitat, anke jekk ma jkunx Induist. Il-Bord ta' Konsulenza jikkonsisti mill-gvernatur ta' Bihar u bejn 20 u 25 membru ieħor, nofshom minn pajjiżi Buddisti barranin.<ref>{{Ċita web|url=http://news.biharprabha.com/2013/08/the-controversial-bodhgaya-temple-amendment-bill-2013/|titlu=The Controversial Bodhgaya Temple (Amendment) Bill 2013 {{!}} Biharprabha News, Wiki, Updates, Photos, Blogs|data=2013-08-07|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130807190915/http://news.biharprabha.com/2013/08/the-controversial-bodhgaya-temple-amendment-bill-2013/|arkivju-data=2013-08-07|url-status=bot: unknown}}</ref> F'Ġunju 2002, it-Tempju ta' Mahabodhi sar Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref name=":0" /> Is-sejbiet kollha ta' artefatti reliġjużi fl-inħawi huma legalment protetti taħt l-Att tas-Sejbien tat-Teżori tal-1878. [[Stampa:Mahabodhi.jpg|xellug|daqsminuri|302x302px|It-tempju bl-armar tar-restawr fl-2006.]] Il-patri superjuri tat-tempju, [[Bhikkhu Bodhipala]], irriżenja fl-2007 wara li ġie akkużat li qata' l-friegħi tas-Siġra ta' Bodhi fuq bażi regolari u beda jbigħhom lill-barranin għal ammonti sinifikanti ta' flus. Gazzetta allegat li xerrejja Tajlandiżi sinjuruni xtraw fergħa bil-kooperazzjoni ta' membri għoljin tal-kumitat tal-ġestjoni tat-tempju. Filwaqt li l-kelliem tat-tempju ddikjara li l-botanisti kienu żabbru s-siġra, is-segretarju tal-affarijiet interni ta' Bihar ordna li s-siġra tiġi eżaminata. Akkuża kriminali tressqet kontra Bodhipala. Jekk jinstab ħati, Bodhipala jkollu jiskonta piena ta' mill-inqas għaxar snin ħabs.<ref>{{Ċita web|url=http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=42,5857,0,0,1,0|titlu=Buddhist Channel {{!}} Buddhism News, Headlines {{!}} India {{!}} Scandal gnaws at Buddha's holy tree in India|data=2008-04-09|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080409130004/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=42,5857,0,0,1,0|arkivju-data=2008-04-09|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1043040|titlu=DNA: India: No damage to Bodhi tree: Govt|data=2009-02-14|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090214032433/http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1043040|arkivju-data=2009-02-14|url-status=bot: unknown}}</ref> Wara tmiem il-mandat tal-kumitat f'Settembru 2007, il-gvern ta' Bihar dewwem il-proċess ta' ħatra ta' Kumitat ġdid u l-maġistrat tad-distrett amministra t-tempju sadanittant. Eventwalment, fis-16 ta' Mejju 2008, il-gvern ħabbar il-ħatra ta' Kumitat tal-Ġestjoni tat-Tempju ġdid.<ref>{{Ċita web|url=http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/holiest-buddhist-shrine-gets-governing-panel-finally_10049792.html|titlu=Holiest Buddhist shrine gets governing panel, finally|data=2010-06-23|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100623091740/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/holiest-buddhist-shrine-gets-governing-panel-finally_10049792.html|arkivju-data=2010-06-23|url-status=dead}}</ref> Minn Ġunju 2017, il-patri superjuri tat-tempju huwa [[Bhikkhu Chalinda]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.bodhgayatemple.com/images/pdf/Annual%20Puja%20List%202017-18.pdf|titlu=Original|data-aċċess=2022-10-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171025094843/http://bodhgayatemple.com/images/pdf/Annual%20Puja%20List%202017-18.pdf|arkivju-data=2017-10-25|url-status=dead}}</ref> == Avvenimenti reċenti == Fl-2013, il-parti ta' fuq tat-tempju ġiet miksija b'289 kg ta' deheb. Id-deheb kien rigal mir-Re tat-Tajlandja u d-devoti mit-Tajlandja, u ġie approvat mill-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja.<ref>{{Ċita web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/bodh-gaya-temple-dome-inlaid-with-gold/1/326933.html|titlu=300 kg gold gift from Thailand gives Bodhgaya temple a new look : North, News - India Today|data=2014-03-04|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140304082023/http://indiatoday.intoday.in/story/bodh-gaya-temple-dome-inlaid-with-gold/1/326933.html|arkivju-data=2014-03-04|url-status=bot: unknown}}</ref> === Attakk tal-2013 === Fis-7 ta' Lulju 2013, għaxar bombi b'intensità baxxa splodew fil-kumpless tat-tempju, u darbu lil ħames persuni. Bomba minnhom kienet tinsab qrib l-istatwa tal-Buddha u oħra kienet tinsab qrib is-Siġra ta' Bodhi. Instabu wkoll tliet bombi li ma ħadux u ġew diżattivati. L-isplużjonijiet seħħew bejn il-5.30 ta' filgħodu u s-6.00 ta' filgħodu.<ref>{{Ċita web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Serial-blasts-rock-Mahabodhi-Temple-in-Bodh-Gaya-terror-attack-Centre-says/articleshow/20952763.cms|titlu=Serial blasts rock Mahabodhi Temple in Bodh Gaya; terror attack, Centre says - The Times of India|data=2013-07-09|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130709201724/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Serial-blasts-rock-Mahabodhi-Temple-in-Bodh-Gaya-terror-attack-Centre-says/articleshow/20952763.cms|arkivju-data=2013-07-09|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/5-injured-in-multiple-blasts-at-Mahabodhi-temple-in-Bodh-gaya/articleshow/20951736.cms|titlu=5 injured in multiple blasts at Mahabodhi temple in Bodh Gaya - Times of India|data=2017-05-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170518032041/http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/5-injured-in-multiple-blasts-at-Mahabodhi-temple-in-Bodh-gaya/articleshow/20951736.cms|arkivju-data=2017-05-18|url-status=bot: unknown}}</ref> It-tempju prinċipali ma ġarrabx ħsarat. L-Uffiċċju tal-Intelligence tal-Indja x'aktarx li allerta lill-uffiċjali statali li kien hemm theddidiet possibbli madwar 15-il jum qabel l-attakk.<ref>{{Ċita web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-26/patna/40205596_1_bodh-gaya-mahabodhi-mock-drills|titlu=Security beefed up in city, Bodh Gaya - Times Of India|data=2013-07-07|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130707204038/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-26/patna/40205596_1_bodh-gaya-mahabodhi-mock-drills|arkivju-data=2013-07-07|url-status=dead}}</ref> Fl-4 ta' Novembru 2013, l-Aġenzija Nazzjonali tal-Investigazzjonijiet ħabbret li l-grupp terroristiku [[Iżlam|Iżlamiku]] Indjan Mujahideen kien responsabbli għall-attakk.<ref>{{Ċita web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Ranchi-document-helps-NIA-crack-Bodh-Gaya-blast-case/articleshow/25281931.cms|titlu=Ranchi document helps NIA crack Bodh Gaya blast case - The Times of India|data=2013-11-06|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131106102143/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Ranchi-document-helps-NIA-crack-Bodh-Gaya-blast-case/articleshow/25281931.cms|arkivju-data=2013-11-06|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.thehindu.com/news/national/patna-terror-cell-behind-bodh-gaya-strike-too-nia/article5322815.ece|titlu=Patna terror cell behind Bodh Gaya strike too: NIA - The Hindu|data=2013-11-09|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131109171957/http://www.thehindu.com/news/national/patna-terror-cell-behind-bodh-gaya-strike-too-nia/article5322815.ece|arkivju-data=2013-11-09|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Stampa:Wat Yansangwararam วัดญาณสังวราราม 2562 06.jpg|daqsminuri|206x206px|Replika tat-tempju f'Wat Yansangwararam, il-Provinċja ta' Chonburi, it-[[Tajlandja]].]] == Repliki tat-Tempju ta' Mahabodhi == It-Tempju ta' Mahabodhi huwa wieħed mill-iżjed strutturi Buddisti li hemm repliki tiegħu madwar id-dinja, kemm bħala tempji kif ukoll bħala minjaturi<ref>{{Ċita web|url=http://www.arakanmusic.com/books/maha_bodhi_temple.pdf|titlu=The Mahabodhi temple: pilgrim souvenirs of Buddhist, J. Guy, Burlington Magazine, 1991, 133, 3560357}}</ref>, fosthom: * it-Tempju ta' Zhenjue, [[Beijing]], iċ-[[Ċina]]; * it-Tempju ta' Mahabodhi, [[Bagan]], il-Myanmar/Burma; * Wat Chet Yot, [[Chiang Mai]], it-[[Tajlandja]]; * il-Pagoda ta' Thatta Thattaha Maha Bawdi, il-Myanmar/Burma; kif ukoll * ir-Replika tal-Istupa ta' Bodh Gaya (Chedi Phutthakhaya Chamlong) f'Wat Yansangwararam, il-Provinċja ta' Chonburi, it-Tajlandja.<ref>{{Ċita web|url=https://thailand.falktime.com/self-guided-tour-wat-yan-wihan-sien-pattaya/|titlu=Wat Yan & Chinese museum Viharn Sien {{!}} Self-guided tour {{!}} Thailand guide book {{!}} Thailand.FalkTime|data=2019-05-28|sit=thailand.falktime.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-10-21}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Tempji Buddisti]] [[Kategorija:Buddiżmu]] [[Kategorija:Indja]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] mo5spmtsekmhc6emin3wvw1staq4nuj 0 29796 331687 315144 2026-08-22T16:40:49Z ToniSant 4257 removed [[Category:Tempji]]; added [[Category:Tempji Buddisti]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331687 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Horyu-ji11s3200.jpg|daqsminuri|It-tempji Buddisti ta' Hōryū-ji.]] Il-'''Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji''' huma [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] li jinkludi varjetà ta' binjiet f'Hōryū-ji u f'Hokki-ji, f'Ikaruga, il-Prefettura ta' Nara, il-[[Ġappun]]. Dawn il-binjiet [[Buddiżmu|Buddisti]] tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1993 flimkien mal-pajsaġġ tal-madwar taħt għadd ta' kriterji.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/660/|titlu=Buddhist Monuments in the Horyu-ji Area|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-17}}</ref> L-istrutturi li jagħmlu parti mis-sit huma fost l-eqdem binjiet tal-[[injam]] li għadhom eżistenti fid-[[Id-Dinja|dinja]], u jmorru lura għas-sekli 7 u 8 [[WK|W.K]]. Ħafna mill-[[Monument|monumenti]] huma wkoll Teżori Nazzjonali tal-Ġappun, u jirriflettu era importanti ta' influwenza Buddista fil-Ġappun. L-istrutturi jinkludu 21 binja fit-Tempju tal-Lvant ta' Hōryū-ji, disa' binjiet fit-Tempju tal-Punent ta' Hōryū-ji, 17-il monasteru u binjiet oħra, u l-pagoda f'Hokki-ji.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/660.pdf|titlu=Advisory Body Evaluation. ICOMOS.}}</ref> == ''Kondo'' ta' Hōryū-ji == [[File:Horyuji-L0325.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Horyuji-L0325.jpg|daqsminuri|Il-''Kondo'' ta' Hōryū-ji.]] Il-''Kondo'', magħrufa wkoll bħala s-Sala tad-Deheb, tinsab fi ħdan it-territorju tal-kumpless tat-Tempju ta' Hōryū-ji. L-istruttura tinsab fiċ-ċentru qrib il-Pagoda ta' Hōryū-ji. Iż-żewġ strutturi huma sinifikanti, għalkemm għal raġunijiet differenti ħafna. Il-''Kondo'' nbniet bl-intenzjoni li tintuża għall-qima Buddista.<ref name=":2">Mason, Penelope (2005). ''History of Japanese Art''. Upper Saddle River, New Jersey: Pearson Education.</ref> Fuq in-naħa ta' barra, il-''Kondo'' tidher bħala struttura ta' żewġ sulari. Madankollu, l-ewwel sular biss huwa operattiv. Is-saqaf tal-''Kondo'' għandu l-istil forfċi li spiss intuża fl-arkitettura tal-Lvant tal-[[Asja]]. In-naħa ta' barra tal-istruttura tal-injam ġiet imżejna wkoll b'immaġnijiet ta' draguni u tad-divinità tal-ilma. Malli wieħed jidħol fil-binja, jispikkaw it-Trijade ta' Xaka u l-[[Skultura|iskulturi]] ta' Yakushi.<ref name=":3">Mizuno, Siichi (1974). ''Asuka Buddhist Art : Horyu-ji''. Weatherhill/Heibonsha. ISBN <bdi>0834810204</bdi>.</ref> === Trijade ta' Xaka === It-Trijade ta' Xaka tinsab fi ħdan il-binja tal-''Kondo'' ta' Hōryū-ji. L-iskultura tpoġġiet fuq pjattaforma olzata ħalli kif wieħed jidħol fil-binja ikun jista' jammira l-opra. Ix-Xaka qiegħed bilqiegħda bejn iż-żewġ qaddejja tiegħu fil-pożizzjoni tal-medjazzjoni. Id-dublett li liebes ix-Xaka jinżel fuq riġlejh u l-pjattaform li jinsab bilqiegħda fuqha bi stil magħruf bħala tessut kaskata. Idejh huma ppożizzjonati f'żewġ mudri differenti. Idu l-leminija hija ppożizzjonata fil-mudra tas-serħan il-moħħ filwaqt li idu x-xellugija hija ppożizzjonata fil-mudra tat-twettiq tax-xewqat. Wara x-Xaka hemm ''mandorla'' mżejna b'mod elaborat bi fjura tal-lotus eżatt fin-nofs. Fuq ras ix-Xaka hemm ċirku olzat li suppost jirrappreżenta l-ġojjel Buddist tal-għerf. Fuq in-naħat ta' barra tal-''mandorla'' hemm seba' figuri żgħar tal-[[Gautama Buddha|Buddha]]. Dawn il-figuri suppost jirrappreżentaw is-seba' Buddhi li dehru quddiem ix-Xaka. Iż-żewġ qaddejja tiegħu tpoġġew fuq fjuri tal-lotus. Kull waħda miż-żewġ figuri għandha ġojjell f'idejha.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> [[File:Horyuji-L0330.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Horyuji-L0330.jpg|daqsminuri|Il-Pagoda ta' Hōryū-ji.]] == Pagoda ta' Hōryū-ji == Maġenb il-''Kondo'' ta' Hōryū-ji hemm il-Pagoda ta' Hōryū-ji. Il-''Kondo'' tiffunzjona bħala spazju għall-qima Buddista, iżda l-pagoda taqdi rwol differenti għalkollox. L-istruttura fiha ħames sulari u qisha sit ta' mafkar jew relikwarju fi ħdan it-Tempju ta' Hōryū-ji. L-istruttura nbniet ukoll b'tali mod li tirrappreżenta d-dijagramma tal-univers. Jekk wieħed jieqaf iħares lejn il-binja, mill-ewwel jinnota li s-soqfa ta' kull sular jiċkienu iktar ma jaslu lejn il-quċċata. Il-pilastru ċentrali tal-pagoda huwa mibni fuq pedament tal-ġebel li effettivament iħaddan fih teżori u relikwi Buddisti sagri. Dawn ir-relikwi tpoġġew f'reċipjenti tal-[[ħġieġ]], tad-deheb u tal-fidda.<ref name=":3" /> == Santwarju ta' Tamamushi == Is-Santwarju ta' Tamamushi jinsab fi ħdan il-Binja tat-Teżor fit-Tempju ta' Hōryū-ji. Is-santwarju huwa magħmul minn ''Kondo'' żgħira li tpoġġiet fuq bażi rettangolari. B'mod simili bħall-''Kondo'' ta' Hōryū-ji, din il-''kondo'' f'minjatura fuq is-santwarju għandha saqaf forfċi b'bosta karatteristiċi arkitettoniċi tal-perjodu ta' Asuka. Is-santwarju ġie mżejjen b'mod elaborat b'bosta dettalji estensivi. Fi ħdan is-santwarju hemm [[statwa]] żgħira ta' Kannon, Bodhisattva Buddist. Il-ħitan fuq ġewwa ġew imżejna wkoll b'bosta figuri żgħar tal-Buddha. Fuq quddiem tal-bażi rettangolari hemm immaġnijiet tal-erba' rejiet gwardjani u fuq il-panewijiet laterali hemm immaġnijiet ta' Bodhisattva bilwieqfa fuq fjuri tal-lotus. Il-panew ta' wara juri l-Muntanja ta' Ryoju, il-post fejn ix-Xaka pprietka s-Sutra tal-Lotus. Fuq in-naħa ta' quddiem tal-pedestall ta' fuq nett tas-santwarju, hemm [[Pittura|pitturi]] b'rappreżentazzjonijiet ta' relikwi Buddisti. Fuq in-naħa ta' wara tal-pedestall hemm immaġni ta' post magħruf bħala ċ-ċentru tal-univers. F'dan il-post jinsabu s-smewwiet, l-oċeani u l-art isseparati minn xulxin. Dan il-post huwa magħruf bħala l-Muntanja ta' Sumeru. Il-panew tal-lemin juri stampa tal-Buddha f'ħajja preċedenti tiegħu u l-panew tax-xellug juri xena tal-"Jataka tat-Tigri Mġewħa".<ref name=":3" /> [[File:Tamamushi_Shrine.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tamamushi_Shrine.JPG|daqsminuri|Is-Santwarju ta' Tamamushi.]] === Jataka tat-Tigri Mġewħa === Il-Jata tat-Tigri Mġewħa hija ġrajja bit-tema tas-sagrifiċċju individwali. F'din il-ġrajja, il-Bodhisattva jimxi qalb il-foresta u jiltaqa' ma' tigra femminili mġewħa u l-frieħ imġewħa tagħha. Sabiex isalva l-ħajja tal-[[Annimal|annimali]] bil-ġuħ, il-Bodhisattva jimxi sal-quċċata tal-muntanja fil-qrib u jaqbeż għal isfel. Ir-riħ tad-[[demm]] minn ġisem il-Bodhisattva hija biżżejjed biex tħajjar lit-tigra femminili mġewħa u l-frieħ imġewħa tagħha jieklu.<ref name=":3" /> == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1993.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (i)''' "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur [[frott]] il-kreattività tal-[[bniedem]]"; il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, [[L-Arti|l-arti]] [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":0" /> == Komponenti == {| class="wikitable sortable" style="background:#ffffff;" ! align="left" style="background:#ffdead;" |Isem ! align="left" style="background:#ffdead;" |Tip ! align="left" style="background:#ffdead;" |Lokalità ! class="unsortable" align="left" style="background:#ffdead;" |Ritratt |- |It-Tempju ta' Hōryū-ji (法隆寺) |Tempju |<span style="display:none">naha</span>{{nowrap|[[Ikaruga, Nara|Ikaruga-chō]],}}{{nowrap|[[Ikoma District, Nara|Ikoma-gun]],}}{{nowrap|[[Nara Prefecture|Nara-ken]]}} |[[File:Horyu-ji03s3200.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Horyu-ji03s3200.jpg|220x220px]] |- |It-Tempju ta' Hokki-ji (法起寺) |Tempju |{{nowrap|[[Ikaruga, Nara|Ikaruga-chō]],}}{{nowrap|[[Ikoma District, Nara|Ikoma-gun]],}}{{nowrap|[[Nara Prefecture|Nara-ken]]}} |[[File:Hokiji08n4500.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hokiji08n4500.jpg|220x220px]] |} == Gallerija == <gallery> Stampa:Buddhist Monuments in the Horyu-ji Area-122507.jpg|Il-Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji Stampa:Buddhist Monuments in the Horyu-ji Area-122502.jpg|Il-Pagoda fit-Tempju ta' Hōryū-ji. Stampa:Buddhist Monuments in the Horyu-ji Area-122508.jpg|Dettall tat-tinqix tal-injam. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Ġappun]] [[Kategorija:Monumenti]] [[Kategorija:Tempji Buddisti]] [[Kategorija:Buddiżmu]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] tlikoo7cu92sizxbs8sq75jh6picqhk 0 30550 331690 315074 2026-08-22T16:43:57Z ToniSant 4257 added [[Category:Tempji Buddisti]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331690 wikitext text/x-wiki [[Stampa:East Gateway - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4398.JPG|daqsminuri|L-Istupa l-Kbira f'Sanchi.]] '''Sanchi''' huwa kumpless [[Buddiżmu|Buddist]], famuż bħall-Istupa l-Kbira, fuq il-quċċata ta' għolja fir-raħal ta' Sanchi fid-Distrett ta' Raisen tal-Istat ta' Madhya Pradesh, l-[[Indja]]. Jinsab madwar 23 kilometru mir-raħal ta' Raisen, il-kapitali tad-distrett, u 46 kilometru (29 mil) fil-Grigal ta' Bhopal, il-[[belt kapitali]] ta' Madhya Pradesh. L-Istupa l-Kbira ta' Sanchi hija waħda mill-eqdem strutturi tal-ġebel fl-Indja, monument importanti tal-arkitettura Indjana.<ref>{{Ċita web|url=https://frontline.thehindu.com/|titlu=India’s National Fortnightly Magazine from The Hindu|sit=Frontline|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-08}}</ref> Oriġinarjament ġie kkummissjonat mill-imperatur Mawrjan Ashoka l-Kbir fis-seklu 3 [[Ante Christum natum|Q.K]]. Il-qalba tagħha kienet struttura emisferika sempliċi tal-brikks mibnija fuq ir-relikwi tal-[[Gautama Buddha|Buddha]]. Fil-quċċata tagħha hemm iċ-''chatra'', struttura qisha umbrella li tissimbolizza l-ogħla livell, bil-ħsieb li r-relikwi jingħataw il-ġieħ u l-kenn. Ix-xogħol tal-kostruzzjoni oriġinali ta' din l-istupa ġie ssorveljat minn Ashoka, li l-mara tiegħu Devi kienet bint merkant minn Vidisha fil-qrib. Sanchi kien il-post tat-twelid tagħha wkoll u l-post fejn iżżewġet ma' Ashoka. Fis-seklu 1 Q.K. ġew miżjuda erba' ''torana'' mnaqqxa b'mod elaborat (daħliet ornamentali) u balavostri madwar l-istruttura kollha. L-istupa ta' Sanchi nbniet matul il-perjodu Mawrjan bil-brikks. Il-kumpless iffjorixxa sas-seklu 11. Sanchi huwa ċ-ċentru ta' reġjun b'għadd ta' stupi, kollha ftit mili 'l bogħod minn Sanchi, inkluż Satdhara (9 kilometri lejn il-Punent ta' Sanchi, 40 stupa, ir-relikwi ta' Sariputra u Mahamoggallana, issa mħaddna fil-Vihara l-ġdida, ġew żvelati hemmhekk), Bhojpur (imsejħa wkoll Morel Khurd, għolja ffortifikat b'60 stupa) u Andher (rispettivament 11-il kilometru u 17-il kilometru fix-Xlokk ta' Sanchi), kif ukoll Sonari (10 kilometri fil-Lbiċ ta' Sanchi).<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Shaw|isem=Julia|data=2016|titlu=Buddhist Landscapes in Central India: Sanchi Hill and Archaeologies of Religious and Social Change, c. Third Century BC to Fifth Century AD.|url=https://books.google.com/books?id=IUbUDAAAQBAJ&q=buddhist+landscape|lingwa=en|iktar=|pubblikatur=Routledge}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|data=2010|titlu=Buddhist Circuit in Central India: Sanchi, Satdhara, Sonari, Andher, Travel Guide|url=https://books.google.com/books?id=TOrKExVXXpkC&pg=PT3|lingwa=en|iktar=|pubblikatur=Goodearth Publications}}</ref> Iktar lejn in-Nofsinhar, madwar 100 kilometru 'l bogħod, hemm Saru Maru. Bharhut tinsab 300 kilometru lejn il-Grigal. L-Istupa ta' Sanchi tidher fuq in-naħa ta' wara tal-karta tal-flus Indjana ta' ₹200 biex tirrappreżenta l-importanza tagħha bħala wirt [[Kultura|kulturali]] Indjan.<ref>{{Ċita web|url=https://www.financialexpress.com/photos/business-gallery/821450/rs-50-rs-200-rs-500-and-rs-2000-notes-images-here-are-the-new-currency-notes-released-by-rbi/|titlu=Rs 50, Rs 200, Rs 500 and Rs 2000 notes images: Here are the new currency notes released by RBI|data=2017-08-23|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-08}}</ref> == Ħarsa ġenerali == Il-[[Monument|monumenti]] f'Sanchi llum il-ġurnata jinkludu sensiela ta' monumenti Buddisti mill-perjodu tal-Imperu Mawrjan (is-seklu 3 Q.K.), mill-perjodu tal-Imperu Gupta (is-seklu 5 [[WK|W.K]].), u għall-ħabta tas-seklu 12 W.K. X'aktarx li huwa l-aqwa grupp ippreservat ta' monumenti Buddisti fl-Indja. L-eqdem, kif ukoll l-ikbar, monument hija l-Istupa l-Kbira msejħa wkoll Stupa Nru 1, li inizjalment inbniet taħt il-Mawrjani, imżejna b'wieħed mill-Pilastri ta' Ashoka. Matul is-sekli ta' wara, speċjalment taħt ix-Xunga u s-Satavaħana, l-Istupa l-Kbira ġiet imkabbra u mżejna bid-daħliet u bil-poġġamani, u nbnew ukoll stupi iżgħar fil-qrib, speċjalment l-Istupa Nru 2 u l-Istupa Nru 3. Fl-istess żmien, inbnew strutturi ta' tempji oħra, matul l-Imperu Gupta u anke wara. Flimkien, il-kumpless ta' monumenti ta' Sanchi jħaddan il-biċċa l-kbira tal-evoluzzjonijiet tal-arkitettura Indjana tal-qedem u tal-arkitettura Buddista tal-qedem fl-Indja, mill-istadji bikrin tal-Buddiżmu u l-ewwel espressjoni artistika tiegħu, sad-deklin tar-[[reliġjon]] fis-subkontinent.<ref>''Buddhist Circuit in Central India: Sanchi, Satdhara, Sonari, Andher, Travel Guide''. Goodearth Publications. 2010. p. 12. ISBN <bdi>9789380262055</bdi>.</ref><gallery heights="175" mode="packed"> File:General_view_of_the_Stupas_at_Sanchi.jpg|''Veduta ġenerali tal-istupi ta' Sanchi'' ta' F.C. Maisey, 1851 (l-Istupa l-Kbira fil-quċċata tal-għolja, u l-Istupa Nru 2 fuq quddiem). File:रायसेनमण्डलम्.jpg|L-Istupa l-Kbira (l-Istupa Nru 1), li nbdiet fis-seklu 3 Q.K. File:Sanchi_Stupa_No2.jpg|Stupa Nru 2. File:003_Front_View_(33709016166).jpg|Stupa Nru 3. File:Temple_17_-_Buddhist_Monument_-_Sanchi_Hill_2013-02-21_4494.JPG|Tempju Buddist Nru 17. </gallery> == Perjodu Mawrjan (is-seklu 3 Q.K.) == [[File:Plan_of_Sanchi.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plan_of_Sanchi.jpg|daqsminuri|300x300px|Pjanta tal-monumenti tal-għolja ta' Sanchi, min-nru 1 sa 50.]] L-"Istupa l-Kbira" ta' Sanchi hija l-eqdem struttura u oriġinarjament ġiet ikkummissjonata mill-imperatur Ashoka l-Kbir tal-Imperu Mawrjan fis-seklu 3 Q.K.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Jāvīd|isem=ʻAlī|kunjom2=Javeed|isem2=Tabassum|data=2008|titlu=World Heritage Monuments and Related Edifices in India|url=https://books.google.com/books?id=fg-lGID3WpQC&pg=PA50|lingwa=en|pubblikatur=Algora Publishing}}</ref> Il-qalba tagħha kienet struttura emisferika tal-brikks li nbniet fuq ir-relikwi sagri tal-Buddha, b'terrazza olzata bħala l-bażi tagħha, u b'poġġaman u umbrella tal-ġebel fil-quċċata, magħrufa bħala ċ-''chatra'', struttura li simbolizza grad għoli. L-istupa oriġinali kellha madwar nofs id-dijametru tal-istupa attwali, li hija frott tkabbir li sar mis-Sunga. Ġiet miksija bil-brikks, b'kuntrast mal-ġebel attwali. Skont verżjoni partikolari tal-''Mahavamsa'', il-kronaka Buddista tas-[[Sri Lanka]], Ashoka kellu rabta sfiqa mar-reġjun ta' Sanchi. Meta kien l-eredi apparenti u kien qed iwettaq vjaġġ bħala l-Viċirè lejn Ujjain, jingħad li ġie mwaqqaf f'Vidisha (10 kilometri minn Sanchi), u hemmhekk iżżewweġ lil bint bankier lokali. Kien jisimha Devi u iktar 'il quddiem kellhom żewġ subien flimkien, Ujjeniya u Mahendra, u bint, Sanghamitta. Wara t-tlugħ fil-poter ta' Ashoka, Mahendra kien il-kap ta' missjoni Buddista, mibgħut x'aktarx taħt l-awspiċji tal-imperatur, lejn is-Sri Lanka, u qabel mar lejn il-gżira, żar lil ommu f'Chetiyagiri qrib Vidisa, li kienet maħsuba li kienet Sanchi. Huwa qagħad hemmhekk f'''vihara'' jew f'monasteru lussuż, li jingħad li kienet bniet hi stess.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Marshall|isem=John|data=1918|titlu=A Guide To Sanchi. p. 8ff.|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.459148}}</ref> === Pilastru ta' Ashoka === [[File:Sanchi_pillar_of_Ashoka.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sanchi_pillar_of_Ashoka.jpg|xellug|daqsminuri|Il-Pilastru ta' Ashoka f'Sanchi.]] Wieħed mill-Pilastri ta' Ashoka, magħmul minn ġebel ramli llostrat, kien inbena wkoll maġenb id-daħla prinċipali jew ''Torana''. Il-parti t'isfel tal-pilastru għadha teżisti. Il-partijiet ta' fuq tal-pilastru jinsabu fil-Mużew Arkeoloġiku ta' Sanchi. Il-kapitell jikkonsisti minn erba' ljuni, li x'aktarx li kienu jirfdu Rota tal-[[Dritt|Liġi]], kif issuġġerit ukoll minn illustrazzjonijiet li saru iktar tard fost ir-riljievi ta' Sanchi.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Le|isem=Huu Phuoc|data=2010|titlu=Buddhist Architecture. p. 155.|url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA155|lingwa=en|iktar=|pubblikatur=Grafikol}}</ref> Il-pilastru fih kitba mnaqqxa ta' Ashoka (l-Editt tax-Xiżma) u kitba mnaqqxa bis-Sankha Lipi ornamentali mill-perjodu tal-Gupta.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Marshall|isem=John|data=1918|titlu=A Guide To Sanchi. p. 31.|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.459148}}</ref> Il-kitba mnaqqxa ta' Ashoka hija mnaqqxa b'karattri Braħmini bikrin. B'xorti ħażina, hija pjuttost irvinata, iżda l-kmandi li fiha milli jidher huma l-istess bħal dawk li ġew irreġistrati fl-editti ta' [[Sarnath]] u ta' [[Kausambi]], li flimkien jiffurmaw it-tliet eżempji magħrufa tal-"Editt tax-Xiżma" ta' Ashoka. Jirrakkonta dwar il-penali għax-xiżma fis-sanga Buddista:<blockquote>... il-mogħdija hija preskritta kemm għall-patrijiet kif ukoll għas-sorijiet. Sakemm jirrenjaw uliedi u ulied uliedi; u sakemm il-[[Qamar]] u x-[[Xemx]] jibqgħu jeżistu, il-patri jew is-soru li jikkawżaw diviżjonijiet fis-Sanga, għandhom jiġu obbligati jilbsu lbies [[abjad]] u jirresjedu waħedhom. X'nixtieq? Li s-Sanga tkun magħquda u dejjiema. — L-Editt ta' Ashoka fuq il-Pilastru ta' Ashoka, f'Sanchi.<ref>John Marshall, "A Guide to Sanchi", p. 93.</ref></blockquote>{{multiple image|perrow=3|total_width=300|caption_align=center|align=right|direction=horizontal|header=|image1=Sanchi capital of Ashoka.jpg|image2=Sanchi Wheel reconstruction by Percy Brown.jpg|image3=Adoration of the pillar of Ashoka Sanchi Stupa 3 South Gateway Right pillar top panel.jpg|footer=Il-kapitell tal-Pilastru ta' Ashoka ta' Sanchi, kif skopert (xellug), u simulazzjoni tad-dehra oriġinali ta' Percy Brown (storiku tal-arti) (ċentru). Huwa simili ħafna għall-Kapitell tal-Iljun ta' Ashoka ta' Sarnath, għajr għall-abaku, il-250 Q.K., il-Mużew Arkeoloġiku ta' Sanchi.}}Il-pilastru, meta kien intatt, kien għoli madwar 42 pied u kien jikkonsisti minn xaft monolitiku tond u kemxejn jidjieq lejn il-parti fl-għoli, b'kapitell b'għamla ta' qanpiena b'abaku fuqu u fil-quċċata erba' ljuni ornamentali, dahar ma' dahar. L-istruttura kollha kienet illostrata b'mod notevoli minn fuq s'ifel. L-abaku kien imżejjen bid-disinn ta' erba' fjammi sseparati minn xulxin permezz ta' pari ta' wiżż, li x'aktarx li kienu jissimbolizzaw il-kotra ta' dixxipli tal-Buddha. L-iljuni fil-quċċata, għalkemm issa huma pjuttost sfigurati, għadhom xhieda tal-ħiliet tal-iskulturi.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Marshall|isem=John|data=1918|titlu=A Guide To Sanchi. p. 90ff.|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.459148}}</ref> Il-ġebel ramli tal-pilastru oriġina mill-barriera ta' Chunar li tinsab diversi mijiet ta' mili 'l bogħod, u dan jimplika li l-bennejja kienu kapaċi jittrasportaw blokok tal-ġebel twal iktar minn erbgħin pied u li jiżnu kważi l-istess ammont ta' tunnellati fuq tali distanza. X'aktarx li użaw it-trasport bl-ilma, b'ċattri matul l-istaġun tax-xita sax-xmajjar Ganges, Jumna u Betwa. === Tempju Nru 40 === {{multiple image|align=right|image1=Sanchi Temple 40.jpg|width1=215|caption1=It-Tempju 40 ta' Sanchi kien tempju tas-seklu 3 Q.K., wieħed mill-iżjed magħrufa fl-Indja, li nbena għall-ħabta tal-istess żmien bħala l-qalba tal-Istupa l-Kbira.|image2=IA Temple 40 Sanchi.jpg|width2=160|caption2=Rikostruzzjoni ipotetika tat-Tempju 40 li oriġinarjament kien mibni bl-injam, u li nħaraq fis-seklu 2 Q.K.}}Struttura oħra li ġiet datata, għall-inqas parzjalment, li tmur lura għas-seklu 3 Q.K., hija dik tal-hekk imsejjaħ Tempju Nru 40, wieħed mill-ewwel eżempji ta' tempji fl-Indja.<ref>Buddhist Architecture, Lee Huu Phuoc, Grafikol 2009, p. 147.</ref> It-Tempju Nru 40 għandu fdalijiet minn tliet perjodi differenti; l-iktar perjodu bikri jmur lura għall-perjodu Mawrjan, li probabbilment ifisser li t-tempju huwa kontemporanju tal-Istupa l-Kbira. Kitba mnaqqxa saħansitra tissuġġerixxi li jaf ġie stabbilit minn Bindusara, missier Ashoka.<ref>Singh, Upinder (2016). ''The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology'' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]). SAGE Publications India. ISBN <bdi>9789351506454</bdi>.</ref> It-tempju oriġinali tas-seklu 3 Q.K. kien mibni fuq pjattaforma rettangolari għolja tal-ġebel, 26.52×14×3.35 metri, b'żewġ settijiet ta' taraġ lejn il-Lvant u l-Punent. Kellu sala apsidali, x'aktarx tal-injam, li ġiet maħruqa għall-ħabta tas-seklu 2 Q.K.<ref>Abram, David; (Firm), Rough Guides (2003). ''The Rough Guide to India''. Rough Guides. ISBN <bdi>9781843530893</bdi>.</ref> Iktar 'il quddiem, il-pjattaforma tkabbret għal 41.76×27.74 metru u reġgħet intużat għas-sala tal-pilastri b'ħamsin kolonna (5×10) li għad fadal biċċiet minnhom. Uħud minn dawn il-pilastri għandhom kitbiet imnaqqxa tas-seklu 2 Q.K. Fis-seklu 7 jew 8 W.K. ġie stabbilit santwarju żgħir f'rokna tal-pjattaforma, u reġgħu ntużaw uħud mill-pilastri l-antiki u tpoġġew fil-pożizzjoni attwali tagħhom.<ref>Chakrabarty, Dilip K. (2009). ''India: An Archaeological History: Palaeolithic Beginnings to Early Historic Foundations''. Oxford University Press. ISBN <bdi>9780199088140</bdi>.</ref> {| class="wikitable" cellpadding="3" align="center" style="font-size: 80%; width: 100%;" |'''Strutturi u tiżjin tal-Mawrija f'Sanchi(is-seklu 3 Q.K.)'''<gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan_Pillar_-_Stupa_1_-_Sanchi_Hill_2013-02-21_4361.JPG|Fdalijiet tal-Pilastru ta' Ashoka b'ġebla llostrata (fuq il-lemin tad-Daħla tan-Nofsinhar), bl-Editt tiegħu. File:Minor_Pillar_Edict_of_Ashoka_at_Sanchi.jpg|L-Editt tal-Pilastru Minuri ta' Ashoka ta' Sanchi, fil-post (detall tar-ritratt tax-xellug). File:Ashoka_pillar_remains_near_Southern_Gateway_Stupa_1_Sanchi.jpg|Fdalijiet tax-xaft tal-Pilastru ta' Ashoka, taħt għata qrib id-Daħla tan-Nofsinhar. File:Sanchi_capital_right_side_view.jpg|alt=Side view of the capital. Sanchi Archaeological Museum.|Dehra laterali tal-kapitell. Il-Mużew Arkeoloġiku ta' Sanchi. </gallery> |} == Perjodu tax-Xunga (is-seklu 2 Q.K.) == Abbażi tal-''Ashokavadana'', huwa maħsub li l-istupa jaf ġiet ivvandalizzata għall-ħabta tas-seklu 2 Q.K., b'rabta mal-istabbiliment tal-imperatur tax-Xunga Pushyamitra li ħa f'idejh l-Imperu Mawrjan bħala ġeneral tal-armata. Ġie ssuġġerit li Pushyamitra jaf qered l-istupa oriġinali, u ibnu Agnimitra reġa' bniha. L-istupa oriġinali tal-brikks ġiet miksija bil-ġebel matul il-perjodu tax-Xunga. Meta wieħed iqis in-natura deċentralizzata u frammentarja tal-istat tax-Xunga, b'bosta bliet effettivament jizzekkaw il-muniti tagħhom, kif ukoll il-fatt li x-Xunga ma tantx kienu jħobbu l-Buddiżmu, xi awturi jargumentaw li l-kostruzzjonijiet ta' dak il-perjodu f'Sanchi fil-verità ma jistgħux tassew jissejħu tax-Xunga. Ma kinux ir-riżultat ta' sponsorjar irjali, f'kuntrast ma' dak li seħħ matul il-perjodu Mawrjan, u d-dediki f'Sanchi kienu privati jew kollettivi, iktar milli riżultat ta' patroċinju rjali.<ref>Shaw, Julia (2016). ''Buddhist Landscapes in Central India: Sanchi Hill and Archaeologies of Religious and Social Change, c. Third Century BC to Fifth Century AD''. Routledge. p. 58. ISBN <bdi>978-1-315-43263-2</bdi>.</ref> L-istil tat-tiżjin tal-perjodu tax-Xunga f'Sanchi jixbħu ħafna lil dawk ta' Bharhut, u lill-balavostri periferiċi fit-[[Tempju ta' Mahabodhi]] f'Bodh Gaya. [[File:Sanchi_Great_Stupa_under_the_Sungas.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sanchi_Great_Stupa_under_the_Sungas.jpg|daqsminuri|300x300px|L-Istupa l-Kbira fil-perjodu tas-Sunga. Is-Sunga kważi rdoppjaw id-dijametru tal-istupa inizjali, ksewha bil-ġebel, u bnew balavostri u poġġamani madwarha.]] === Stupa Kbira (Nru 1) === Matul l-aħħar parti tar-renju tax-Xunga, l-istupa ġiet imkabbra biċ-ċnagen tal-ġebel għal kważi d-doppju tad-daqs oriġinali tagħha. Il-koppla ġiet iċċattjata qrib il-quċċata u tpoġġew tliet umbrelel sovraimposti fi ħdan poġġamani kwadri. Bil-bosta livelli tagħha kienet simbolu tad-''dharma'', ir-Rota tal-Liġi. Il-koppla ġiet stabbiliti fuq tanbur ċirkolari għoli maħsub għaċ-ċirkumambulazzjoni, u wieħed kien jasal għalih permezz ta' taraġ doppju. It-tieni mogħdija tal-ġebel fil-pjan terran kienet ikkonfinata miż-żewġ naħat bil-balavostri tal-ġebel. Il-poġġamani madwar l-Istupa Nru 1 ma fihomx riljievi artistiċi. Dawn huma ċnagen tal-ġebel biss, b'xi dediki mnaqqxa. Dawn l-elementi jmorru lura għall-ħabta tal-150 Q.K.<ref>Buddhist Landscapes in Central India: Sanchi Hill and Archaeologies of Religious and Social Change, C. Third Century BC to Fifth Century AD, Julia Shaw, Left Coast Press, 2013, p. 88ff.</ref>, jew il-175-125 Q.K.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Le|isem=Huu Phuoc|data=2010|titlu=Buddhist Architecture. p. 149.|url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA149|lingwa=en|iktar=|pubblikatur=Grafikol}}</ref> Għalkemm il-poġġamani huma tal-ġebel, ġew ikkupjati minn prototip tal-injam, u kif osserva [[John Marshall]] il-ġonturi bejn il-ġebel ġew maqtugħin b'mod djagonali, kif jinqata' naturalment l-injam, u mhux vertikalment kif għandu jinqata' l-ġebel. Minbarra l-kitbiet imnaqqxa qosra tad-donaturi fuq il-poġġamani bil-kitba Braħmina, hemm żewġ tinqixiet ta' perjodu iktar tard fuq il-poġġamani li ġew miżjuda matul il-perjodu tal-Gupta.<ref>Marshall, John (1936). ''A guide to Sanchi''. Patna: Eastern Book House. p. 36. ISBN <bdi>81-85204-32-2</bdi>.</ref> Xi riljievi huma viżibbli fuq il-balavostri tat-taraġ, iżda x'aktarx li saru kemxejn wara dawk tal-Istupa Nru 2 u ġew datati għall-125-100 Q.K. Xi awturi jqisu li dawn ir-riljievi, pjuttost grezzi u mingħajr konnotazzjonijiet Buddisti ovvji, huma l-eqdem riljievi f'Sanchi, kemxejn eqdem saħansitra mir-riljievi tal-Istupa Nru 2 ta' Sanchi.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Allen|isem=Margaret Prosser|data=1991|titlu=Ornament in Indian Architecture. p. 18.|url=https://books.google.com/books?id=vyXxEX5PQH8C&pg=PA18|lingwa=en|iktar=|pubblikatur=University of Delaware Press}}</ref> {| class="wikitable" cellpadding="3" align="center" style="font-size: 80%; width: 100%;" |'''Stupa Kbira (Nru 1). Strutturi u tiżjin tal-perjodu tax-Xunga''' '''(is-seklu 2 Q.K.)'''<gallery> File:Interiors_of_Stupa_1.JPG|Balavostri u taraġ tal-perjodu Xunga. File:Great_Sanchi_Stup_masonry_work.jpg|Lavur bil-ġebel tal-perjodu Xunga. File:Donation_engravings_on_Vedika,_Sanchi.jpg|Il-poġġamani ''vedika'' tal-perjodu Xunga bil-kitbiet imnaqqxa. File:Great_Sanchi_Stupa_Gallery_(3).jpg|Il-mogħdija ta' mal-istupa. File:Stupa_1,_Sanchi_03.jpg|Il-poġġamani u l-umbrelel tal-quċċata. </gallery>'''Riljievi tal-balavostri tat-taraġ'''<gallery mode="packed" heights="70px"> File:Balustrade_flame_palmette_Sanchi_Stupa_No1.jpg|Fjamma. File:Balustrade_flame_palmette_and_lotus_Sanchi_Stupa_No1.jpg|Fjamma u lotus. File:Balustrade_peacock_Sanchi_Stupa_No1.jpg|Pagun. File:Sanchi_Stupa_1_Ballustrade_Centaur.jpg|Mara riekba ċentawr. File:Sanchi_Stupa_1_Ballustrade_Lotus.jpg|Lotus. File:Sanchi_Stupa_1_Ballustrade_half_lotus.jpg|Nofs lotus. File:Sanchi_Stupa_1_Ballustrade_lion.jpg|Iljun. File:Sanchi_Stupa_1_Ballustrade_elephant.jpg|Iljunfant. File:Sanchi_Stupa_1_Ballustrade_Elephant_with_branch.jpg|Iljunfant b'fergħa. File:Balustrade_floral_motif_Sanchi_Stupa_No1.jpg|Motiv bil-fjuri. </gallery> |} === Stupa Nru 2: l-ewwel riljievi Buddisti === [[File:Sanchi_Stupa_2_man_on_horse.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sanchi_Stupa_2_man_on_horse.jpg|xellug|daqsminuri|Il-marki tal-[[Bennej|bennejja]] f'Kharoshti jindikaw li l-artiġjani mill-Majjistral kienu responsabbli għar-riljievi barranin tal-Istupa Nru 2. Dan il-medaljun sar għall-ħabta tal-115 Q.K.]] L-istupi li jidher li ġew ikkummissjonati matul ir-renju tax-Xunga huma t-tieni u t-tielet stupi (iżda mhux id-daħliet b'ħafna tiżjin, li huma mill-perjodu tas-Satavaħana, kif inhu magħruf mill-kitbiet imnaqqxa), wara l-balavostri tal-pjan terran u l-kisi tal-ġebel tal-Istupa l-Kbira (l-Istupa Nru 1). Ir-riljievi huma datati għall-ħabta tal-115 Q.K. għall-medaljuni, u 80 Q.K. għat-tinqix tal-pilastri, kemxejn qabel ir-riljievi ta' Bharhut li kienu l-iżjed bikrin, b'xi rikostruzzjonijiet saħansitra fis-seklu 1 W.K.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Shaw|isem=Julia|data=2013|titlu=Buddhist Landscapes in Central India: Sanchi Hill and Archaeologies of Religious and Social Change, C. Third Century BC to Fifth Century AD. p. 90.|url=https://books.google.com/books?id=jzkyBgAAQBAJ&pg=PA90|lingwa=en|iktar=|pubblikatur=Left Coast Press}}</ref> [[File:Sunga_railings_detail.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sunga_railings_detail.jpg|daqsminuri|Il-poġġamani tal-perjodu Sunga inizjalment kienu mingħajr tinqix (xellug: l-Istupa l-Kbira), u bdew jiġu mżejna biss għall-ħabta tal-115 Q.K. bl-Istupa Nru 2 (lemin).]] L-Istupa Nru 2 ġiet stabbilita wara l-Istupa l-Kbira, iżda x'aktarx li fiha tiżjin arkitettoniku li huwa replika tal-iżjed tiżjin bikri. Għall-ewwel darba jiġu rrappreżentati temi Buddisti b'mod ċar, partikolarment l-erba' avvenimenti fil-ħajja tal-Buddha li huma: it-Twelid, l-Illuminiżmu, l-Ewwel Prietka u l-[[Mewt]].<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Holt|isem=John Clifford|kunjom2=Kinnard|isem2=Jacob N.|kunjom3=Walters|isem3=Jonathan S.|data=2012|titlu=Constituting Communities: Theravāda Buddhism and the Religious Cultures of South and Southeast Asia. p. 197.|url=https://books.google.com/books?id=PnnG8sclrdYC&pg=PA197|lingwa=en|iktar=|pubblikatur=State University of New York Press}}</ref> It-tiżjin tal-Istupa Nru 2 ġie msejjaħ bħala "l-eqdem tiżjin estensiv eżistenti fuq stupa", u din l-istupa titqies bħala l-post tat-twelid tal-illustrazzjonijiet Jataka. Ir-riljievi tal-Istupa Nru 2 għandhom marki tal-bennejja bil-kitba Kharoshthi, minflok bil-kitba Braħmina lokali. Dan donnu jimplika li ħaddiema barranin mill-Majjistral (mir-reġjun ta' Gandhara, fejn kienet tintuża l-kitba Kharoshthi) kienu responsabbli għall-motivi u għall-figuri li nstabu fuq il-poġġamani tal-istupa. Xorta waħda huwa magħruf li barranin minn Gandhara żaru r-reġjun għall-ħabta tal-istess żmien: fl-115 Q.K.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Bell|isem=Alexander Peter|data=2000|titlu=Didactic Narration: Jataka Iconography in Dunhuang with a Catalogue of Jataka Representations in China. p. 15ff.|url=https://books.google.com/books?id=77hHrXX4COgC&pg=PA15|lingwa=en|iktar=|pubblikatur=LIT Verlag Münster}}</ref>, l-ambaxxata ta' Heliodorus tar-re Indjan-Grieg Antialkidas ġiet irreġistrata li żaret il-qorti tar-re tas-Sunga Bhagabhadra f'Vidisha fil-qrib, fejn Heliodorus stabbilixxa pilastru ta' Heliodorus iddedikat lil Vāsudeva. Dan donnu jindika li r-relazzjonijiet kienu tjiebu sa dak iż-żmien, u lin-nies kienu jivvjaġġaw bejn iż-żewġ renji.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Sen|isem=Sailendra Nath|data=1999|titlu=Ancient Indian History and Civilization. p. 170.|url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA170|lingwa=en|iktar=|pubblikatur=New Age International}}</ref> {| class="wikitable" cellpadding="3" align="center" style="font-size: 80%; width: 100%;" |Stupa Nru 2. Strutturi u tiżjin tal-perjodu tax-Xunga (l-aħħar tas-seklu 2 Q.K.)<gallery mode="packed"> File:Sanchi_Stupa_2_man_on_horse.jpg|alt=Foreigner on a horse. The medallions are dated circa 115 BCE.|Barrani fuq [[żiemel]]. Il-medaljuni jmorru lura għall-ħabta tal-115 Q.K.<ref name="Shaw 90">Buddhist Landscapes in Central India: Sanchi Hill and Archaeologies of Religious and Social Change, C. Third Century BC to Fifth Century AD, Julia Shaw, Left Coast Press, 2013 [https://books.google.com/books?id=jzkyBgAAQBAJ&pg=PA90 p. 90]</ref> File:Lakshmi_Sanchi_Stupa_2.jpg|alt=Lakshmi with lotus and two child attendants, probably derived from similar images of Venus|Lakxmi bil-lotus u żewġ kustodji tat-tfal, x'aktarx derivati minn xbihat simili ta' [[Venere (mitoloġija)|Venere]].<ref>An Indian Statuette From Pompeii, Mirella Levi D'Ancona, in Artibus Asiae, Vol. 13, No. 3 (1950) [https://ja.scribd.com/document/260301968/An-Indian-Statuette-From-Pompeii p. 171]</ref> File:Flying_griffin_Sanchi_Stupa_2.jpg|Grifun b'kitba Braħmina mnaqqxa. File:Female_riding_a_Centaur_Sanchi_Stupa_2.jpg|[[Mara]] riekba ċentawr. File:Lotus_within_beads_and_reels_motif_Stupa_No2_Sanchi.jpg|Lotus fi ħdan motiv biż-żibeġ u l-irkiekel. </gallery> |} === Stupa Nru 3 === L-Istupa Nru 3 inbniet matul il-perjodu tax-Xunga, li bnew ukoll il-poġġaman tal-madwar kif ukoll it-taraġ. Ir-Relikwi ta' Sariputra u ta' Mahamoggallana, id-dixxipli tal-Buddha li huwa maħsub li tpoġġew fl-Istupa Nru 3, ġew skavati f'kaxxi tar-relikwi li jikkonfermaw dan il-ħsieb.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Marshall|isem=John|data=1918|titlu=A Guide To Sanchi. p. 81.|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.459148}}</ref> Ir-riljievi tal-poġġamani jingħad li saru kemxejn wara dawk tal-Istupa Nru 2. Id-daħla unika tat-''torana'' orjentata lejn in-Nofsinhar mhix tal-perjodu tax-Xunga, iżda nbniet iktar 'il quddiem fil-perjodu tas-Satavaħana, x'aktarx għall-ħabta tal-50 Q.K. {| class="wikitable" style="font-size: 80%; width: 100%;" |'''Stupa Nru 3. Strutturi u tiżjin tal-perjodu tax-Xunga (is-seklu 2 Q.K.)'''<gallery> File:005_Stairway_Railing_(33364948500).jpg|Taraġ u poġġamani. File:006_Floral_Design_(33749716585).jpg|Medaljuni bil-lotus. File:007_Floral_Design_(33620496811).jpg|Disinni bil-fjuri. File:Post_relief_Stupa_3_Sanchi.jpg|alt=Post relief.|Riljiev fuq kolonna. File:Sanchi_Stupa_No_3_relics.jpg|Relikwi ta' Sariputra u ta' Mahamoggallana. </gallery> |} === Pilastru tas-Sunga === [[File:Sanchi_pillar_25_with_own_capital.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sanchi_pillar_25_with_own_capital.jpg|daqsminuri|Pilastru tas-Sunga Nru 25 bil-kapitell tiegħu stess maġenbu.]] Il-Pilastru Nru 25 f'Sanchi ġie attribwit ukoll għas-Sunga, fis-sekli 2-1 Q.K., u jitqies bħala ta' disinn simili għall-pilastru ta' Heliodorus, imsejjaħ lokalment il-pilastru ta' ''Kham Baba'', iddedikat minn Heliodorus, l-ambaxxatur tar-re Indjan-Grieg Antialkidas, f'Vidisha fil-qrib għall-ħabta tal-100 Q.K.<ref name=":1">{{Ċita ktieb|kunjom=Marshall|isem=John|data=1918|titlu=A Guide To Sanchi. p. 95.|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.459148}}</ref> Huwa ċar li huwa tal-istess perjodu tas-Sunga, mid-disinn tiegħu kif ukoll min-natura tat-tiżjin fil-wiċċ. L-għoli tal-pilastru, inkluż il-kapitell, huwa 15-il pied, b'dijametru fil-bażi ta' pied u erba' pulzieri. Sa għoli ta' erba' piedi u sitt pulzieri, ix-xaft huwa ottagonali; 'il fuq minn hekk, għandu sittax-il naħa. Fil-parti ottagonali, in-naħat kollha huma ċatti, iżda fil-parti ta' fuq nett, in-naħat jalternaw bejn ċatti u bi strixxi mrikkbin, bi tmien naħat prodotti minn ċanfrinar konkavu li jinbet mill-ottagonu. Dan il-metodu ta' tlestija tal-''arris'' fil-punt tat-tranżizzjoni bejn iż-żewġ sezzjonijiet huwa karatteristiku tas-sekli 2 u 1 Q.K. In-naħa tal-Punent tax-xaft hija maqsuma għaliha, iżda l-biċċa ta' fuq li magħha kien imkaħħal il-kapitell għadha ppreservata. Il-kapitell għandu l-għamla tas-soltu ta' qanpiena tat-tip ta' [[Persepolis]], bil-weraq tal-lotus neżlin 'l isfel mill-qanpiena. Fuqu hemm għonq ċirkolari, u mbagħad għonq ieħor bir-riljievi b'disinn djagonali bil-pizzi u biż-żibeġ, u finalment, abaku kwadru fond imżejjen b'poġġaman bir-riljiev. Fil-quċċata, l-[[Skultura|iskultura]], x'aktarx ta' [[iljun]], għebet.<ref name=":1" /> == Trasport == L-eqreb ajruport huwa dak ta' Bhopal. Il-ferroviji huma disponibbli minn Bhopal u minn Rani Kamlapati sal-istazzjon ferrovjarju ta' Sanchi. Il-karozzi tal-linja huma disponibbli minn Bhopal u minn Vidisha. == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Monument Buddist ta' Sanchi ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1989.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/524/|titlu=Buddhist Monuments at Sanchi|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-07}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' ħames kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (i)''' "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-[[bniedem]]"; il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":0" /> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Monumenti]] [[Kategorija:Indja]] [[Kategorija:Buddiżmu]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] [[Kategorija:Tempji Buddisti]] byt1s2vvjubdz3wtnroluijjv4bfw1h 0 30685 331708 294543 2026-08-23T00:53:57Z JovalQC 21720 /* */ Link Sindku 331708 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Toronto|image=[[File:Toronto August 2017.jpg|Toronto August 2017|240px]]|coatofarms=Coat of arms of Toronto.svg|flag=Flag of Toronto, Canada.svg|country=Kanada|province=[[Ontario]]|web=https://www.toronto.ca/|population=2 794 356|year=2021|Head of government=[[Olivia Chow]]|foundation=1793}}{{Nebbieta|ġeografija}} '''Toronto''' hija l-[[Belt kapitali|kapitali]] tal-provinċja ta' Ontario fil-Kanada . B'popolazzjoni ta' 2,794,356 fl -2021, hija l- akbar belt fil-[[Kanada]] u r-raba' l-aktar belt popolata (mhux agglomerazzjoni) [[L-Amerika ta' Fuq|fl-Amerika ta' Fuq]]. Toronto huwa ċentru internazzjonali ta’ negozju, finanzi, arti, kultura, u huwa meqjus bħala wieħed mill-aktar bliet multikulturali u kożmopolitani fid-dinja. Il-belt hija d-dar tal-Borża ta' Toronto, il-kwartieri ġenerali tal -akbar ħames banek tal-Kanada, u ħafna korporazzjonijiet Kanadiżi u multinazzjonali ewlenin oħra, mis-setturi ekonomiċi kollha. L-ekonomija tagħha hija diversifikata ħafna b'saħħiet fit -teknoloġija, id-disinn, is- settur finanzjarju, ix-xjenzi tal-ħajja, [[Edukazzjoni|l-edukazzjoni]], [[L-Arti|l-arti]], il- [[moda]], l-ajruspazju, l-eko-innovazzjoni, il-catering kollettiv u t- turiżmu . Toronto huwa t-tielet l-akbar park tat-teknoloġija fl -Amerika ta 'Fuq, wara Silicon Valley u [[Belt ta' New York|New York]], bl-aktar tkabbir mgħaġġel. [[Kategorija:Bliet tal-Kanada]] 2xamsjp2kou4ltj7tlvaq2ey9cr89ut 0 32200 331681 308312 2026-08-22T12:56:54Z JovalQC 21720 /* */ "Storiku" toħloq. 331681 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Lleida}} '''Lleida''' (bil- [[Lingwa Katalana|Katalan]] u uffiċjalment : '''Lleida''' ) hija belt u muniċipalità [[Spanja|Spanjola]] li tinsab fil - komunità awtonoma tal - Katalunja . Hija l-kapitali tal- comarka tas-Segrià, tal- viguerie ta' Ponent u tal- provinċja bl-istess isem . Fl-2022, kellha {{nombre|140797|habitants}} <ref>{{Ċita web|url=https://www.idescat.cat/emex/?id=251207&lang=en|titlu=Idescat. The municipality in figures|sit=www.idescat.cat|data-aċċess=2023-11-08}}</ref> . Il-belt ta’ Lérida, fil-bibien ta ’ Aragona, hija stadju tal-“ triq Katalan » tal-pellegrinaġġ għal [[Santiago de Compostela|Compostela]] . Fil-Katalunja, il-forma Lleida kienet l-uniku toponimu uffiċjali tal-belt mill-1980. == Ġeografija == Il-belt ta’ Lleida żviluppat madwar għolja li tħares fuq ix-Xmara Segre, tributarju tax-xatt tax-xellug tal-Ebro. L-għolja, magħrufa llum bħala Turó de la Seu ("Għolja tal-Katidral" bil-Katalan), titla’ sa 154.65 metru. Hija okkupata mill-kumpless monumentali tal-Katidral il-Qadim (Seu Vella bil-Katalan). Il-belt tinsab fil-punent tad-Depressjoni Katalana Ċentrali, żona ta’ plateau għoli bejn il-[[Pirinej-Monte Perdido|Pirinej]] u l-Pre-Pirinej fit-tramuntana u l-Muntanji Kostali Katalani fin-nofsinhar. Iċ-ċentru tal-belt tagħha jinsab 77 km fil-majjistral ta’ [[Tarragona]]. == Klima == Lleida għandha klima Mediterranja b'influwenzi kontinentali, karatteristika tal-Wied tal-Ebro u d-Depressjoni Ċentrali Katalan, u influwenzata mill-Pirinej. Is-sjuf huma sħan u niexfa, b'xita partikolarment baxxa u temperaturi massimi li spiss jaqbżu t-38°C, filwaqt li x-xtiewi huma friski u mxarrbin biċ-ċpar frekwenti u temperaturi minimi taħt iż-0°C. Ix-xita medja annwali hija ta' 375 mm, b'quċċata fir-rebbiegħa u sajf niexef. It-temperatura għolja rekord ġiet irreġistrata fis-7 ta' Lulju 2015, f'43.1°C. Bil-maqlub, temperaturi taħt iż-0°C ġew irreġistrati għal tmien ijiem konsekuttivi bejn is-6 u t-13 ta' Jannar 1985. Fit-8 ta' Jannar, it-temperaturi niżlu għal -18.0°C. == Storja == '''<big>Preistorja</big>''' Lleida ilha abitata mill-inqas mill-Età tal-Bronż, inizjalment fuq ir-Roca Sobirana (200 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar), fuq ix-xatt tal-lemin tax-Xmara Segre. '''<big>Antikità</big>''' Mis-6 seklu QK, saret il-belt kapitali tat-tribù Iberika tal-Ilergetes taħt l-isem Iltirta, iddefendiet lilha nnifisha kontra l-espansjoni Kartaġiniża, u aktar tard ingħatat l-isem ġdid ta' Ilerda wara l-konkwista Rumana u ġiet inkorporata fit-Tarraconensis. Fis-sena 49 QK, kienet is-sit ta’ battalja bejn Ġulju Ċesari u Pompej matul il-Gwerra Ċivili ta’ Ċesari (Kampanja f’Lleida). Lucius Afranius u Marcus Petreius attakkaw il-belt b’ħames leġjuni, u l-assedju tagħhom minn Ċesari, kif irrakkontat minn Ċesari nnifsu, huwa wieħed mill-aktar episodji interessanti fl-istorja militari. Afranius u Petreius eventwalment ċedew, mirbuħa kemm mill-ġenerożità ta’ Ċesari kif ukoll mill-istrateġija tiegħu. Bħala konsegwenza tal-battalja, jingħad li l-frażi Latina videas Ilerdam kienet tintuża minn nies li jawguraw lil xi ħadd “xorti ħażina”<ref>{{Ċita web|url=https://www.naturaki.com/en/blog/things-to-do-in-lleida/|titlu=Discover the cultural and architectural heritage of Lleida - Naturaki|data=2026-05-25|sit=naturaki.com|lingwa=en-EN|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>. Taħt l-Imperu Ruman, il-belt iffjorixxiet, ħarġet il-muniti tagħha stess, u rċeviet l-istatus ta’ municipium taħt [[Awgustu]]. Kellha pont tal-ġebel fuq ix-xmara (tant b’saħħtu li l-pedamenti tiegħu jsostnu pont modern illum). '''<big>Medju Evu u Żminijiet Moderni</big>''' Il-Mori ħatfuha wara assedju li dam mis-716 sas-719. Il-Konti ta’ Barċellona u Urgell reġgħu ħatfuha fl-24 ta’ Ottubru 1149. Is-sena ta’ wara, il-belt irċeviet il-karta ta’ residenza tagħha. Il-katidral, "Seu Vella," bini emblematiku tal-belt, inbena bejn l-1203 u l-1278. Fiha kien hemm università kbira, imwaqqfa fl-1300, l-eqdem fil-Kuruna ta’ Aragona, sal-1717 meta [[Filippu V ta' Spanja|Filippu V]] ċċaqlaqha lejn il-belt ta’ [[Cervera]]. Fis-seklu 17, Lleida sofriet ħafna matul il-Gwerra tal-Ħassada u kienet ix-xena ta’ tliet battalji. Fis-7 ta’ Ottubru 1642, il-Marixxall de la Mothe rebaħ rebħa, iżda l-forzi Franko-Katalani tiegħu ġew sfurzati jirtiraw<ref>{{Ċita web|url=https://www.naturaki.com/en/blog/things-to-do-in-lleida/|titlu=Discover the cultural and architectural heritage of Lleida - Naturaki|data=2026-05-25|sit=naturaki.com|lingwa=en-EN|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>. Il-belt għaddiet mill-ewwel assedju tagħha, li beda f’Mejju 1646, meta armata Franċiża kkmandata mill-Konti ta’ Harcourt pożizzjonat ruħha quddiem il-belt, biex imbagħad irtirat fit-22 ta’ Novembru. It-tieni assedju, f’Mejju 1647, kien telfa oħra għal armata Franċiża, din id-darba kkmandata minn [[Louis II de Bourbon-Condé]]. Matul [[il-Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola]], Lleida ġiet assedjata mill-ġdid fl-1707, din id-darba b’suċċess, minn truppi Franko-Kastiljani. Reġgħet kisbet il-grandjożità sħiħa tagħha fis-seklu 18, iżda sofriet ħsarat wara ġlied matul [[il-Gwerra Spanjola tal-Indipendenza]], li fiha nqabdet fl-1810. Ġiet konnessa man-netwerk ferrovjarju Spanjol fl-1860. '''<big>Fis-seklu 20</big>''' Lleida serviet bħala punt ewlieni fid-difiża ta’ Barċellona matul [[il-Gwerra Ċivili Spanjola]] u ġiet ibbumbardjata ħafna, notevolment fit-2 ta’ Novembru 1937, waqt l-attakk tal-Leġjun Condor, li sar infami għax laqat l-iskola Liceu Escolar de Lleida. Tliet mitt persuna tilfu ħajjithom dakinhar, inklużi 48 tifel u tifla u diversi għalliema. Il-belt ġiet assedjata u bbumbardjata mill-ġdid fl-1938 qabel ma nqabdet mill-forzi Nazzjonalisti. Kellha madwar 40,000 abitant fl-1940. Wara diversi deċennji ta’ staġnar, esperjenzat żieda qawwija fl-immigrazzjoni [[Andalusija]] matul is-snin ħamsin u sittin, li kkontribwiet għall-vitalità ekonomika tagħha. Fl-2007, Lleida kienet il-belt kapitali tas-Sena tal-Kultura Katalana, u ġew inawgurati żewġ mużewijiet, inkluż il-“Kastell tal-Gardeny Templari” li fih ċentru ta’ interpretazzjoni tal-Ordni tat-Tempju. == Demografija == Fl-2022, Lleida kellha 140,797 abitant. Dan jagħmilha s-sitt l-aktar belt popolata fil-Katalonja wara [[Barċellona]], [[L'Hospitalet de Llobregat]], [[Badalona]], [[Terrassa]], u [[Sabadell]], li kollha huma parti miż-[[żona metropolitana ta' Barċellona]], u s-seba' u erbgħin fi [[Spanja]]. Il-popolazzjoni tagħha hija għalhekk komparabbli ma' dik ta' [[Tarragona]], waħda mit-tliet kapitali provinċjali Katalani l-oħra. == Ekonomija == L-agrikoltura u t-turiżmu huma l-attivitajiet ekonomiċi ewlenin. Suq agrikolu. Inġinerija mekkanika; tessuti; kimiċi; ipproċessar tal-ikel. L-[[Ajruport ta' Lleida]] fetaħ fis-17 ta' Jannar 2010 (kodiċi tal-ajruport ILD) u huwa servut minn tliet linji tal-ajru: il-linja tal-ajru Spanjola [[Vueling]] u t-trasportatur Irlandiż bi prezz baxx [[Ryanair]]. == Kultura == '''<big>Kultura tradizzjonali</big>''' [[Stampa:Els Gegants de Lleida.JPG|nofs|daqsminuri|Il-Ġganti ta’ Lleida quddiem il-Paeria]] Iċ-ċelebrazzjonijiet tradizzjonali jinkludu l-festa annwali ewlenija tal-belt: ''Festa Major''; ''Fira de Sant Miquel u L’Aplec del Caragol'' (festival tal-ikel tal-escargots, l-akbar fid-dinja ta’ dan it-tip, li jsir fil-Camps Elisis mill-1980). Din tal-aħħar hija festa gastronomika ffukata fuq it-tisjir tal-escargots u tiġi ċċelebrata kull sena fl-aħħar ta’ Mejju. "''L'Aplec''" tiġbor eluf ta’ nies madwar il-mejda biex iduqu l-aktar platti tradizzjonali minn Lleida. Minħabba l-popolarità qawwija tagħha, ġiet iddikjarata festa tradizzjonali ta’ interess nazzjonali fl-2002 mill-[[Katalonja|Generalitat tal-Katalonja]] u sentejn wara ġiet iddikjarata wkoll bħala tali mill-[[Gvern Spanjol]]. Iċ-ċelebrazzjonijiet tradizzjonali ewlenin f’Lleida huma ppreseduti mit-tnax-il "Gegants de la Paeria" emblematiċi (Ġganti tal-Muniċipju), li t-tnejn l-eqdem saru fl-1840. '''<big>Ħajja bil-lejl</big>''' Lleida għandha żona ta' bars u clubbing, magħrufa informalment bħala ''Els Vins''. L-eqdem parti tal-kwartier, magħrufa bħala ''Els Vins Vells'', ġiet fil-parti l-kbira sostitwita minn ''Els Vins'' Nous, żona arkitettonikament aktar ġdida u aktar lussuża. Il-biċċa l-kbira tal-klabbs kbar f'Lleida jinsabu barra l-belt u mhumiex faċilment aċċessibbli mingħajr karozza, għalkemm nhar ta' Sibt filgħaxija jkun hemm xarabank<ref>{{Ċita aħbar|data=2025-04-08|titlu=We went all the way to Lleida, Spain, for date night|url=https://www.theglobeandmail.com/life/travel/article-we-went-all-the-way-to-lleida-spain-for-date-night-why-not/|lingwa=en-CA|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>. == Trasport == '''<big>Ajru</big>''' Lleida hija servuta mill-ajruport ta' Lleida-Alguaire li fetaħ fl-2010. L-ajruport jipprovdi rotot diretti lejn il-Gżejjer Baleariċi li huma operati minn Iberia. L-eqreb ajruport ewlieni huwa l-Ajruport ta' Josep Tarradellas [[Barċellona-El Prat]] li jipprovdi l-biċċa l-kbira tad-destinazzjonijiet domestiċi u internazzjonali, u jinsab 154 km fix-Xlokk ta' Lleida. '''<big>Ferrovija</big>''' [[Stampa:Lleida, estació de tren, d'Adolf Florensa (1927) (14847092915).jpg|nofs|daqsminuri|l-istazzjon tal-ferrovija Adolf Florensa]] Lleida hija servuta mil-linja ferrovjarja ta' veloċità għolja [[Linja Madrid-Barċellona|Madrid-Barċellona]] ta' [[Renfe]], li sservi lil Barċellona, Zaragoza, Calatayud, Guadalajara, u Madrid. Lleida għandha ajruport ġdid li fetaħ f'Jannar 2010, u ajrudromu minuri li jinsab f'Alfès. Barra minn hekk, il-belt hija t-terminus tal-punent tal-Eix Transversal Lleida-Girona, u ferrovija li tkopri l-istess distanza (Eix Transversal Ferroviari) bħalissa qed tiġi ppjanata. L-uniku stazzjon ferrovjarju tal-passiġġieri ta' Lleida huwa Lleida Pirineus. Huwa servut kemm mil-linji ferrovjarji ta' [[Renfe]] kif ukoll ta' [[Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya]]. Fil-futur, netwerk tal-passiġġieri ta' [[Rodalies Lleida]] se jgħaqqad il-belt maż-żona biswit tagħha u l-bliet ewlenin tal-provinċja tagħha, u jtejjeb in-netwerk eżistenti b'aktar frekwenza tal-ferroviji u infrastruttura mibnija ġdida. It-tieni stazzjon ferrovjarju huwa Pla de la Vilanoveta f'żona industrijali, u jintuża biss minn ferroviji tal-merkanzija. Mużew ferrovjarju futur se jkun jinsab fil-faċilitajiet tiegħu. Mill-2008 il-biċċa l-kbira tat-trasport pubbliku taż-żona tal-madwar ta' Lleida, prinċipalment karozzi tal-linja operati minn diversi kumpaniji, hija ġestita mill-Autoritat Territorial de la Mobilitat de l'Àrea de Lleida. '''<big>Servizzi futuri u ppjanati</big>''' Sistema ta' tram-ferrovija għadha qed tistenna l-approvazzjoni. Bl-użu ta' linja tal-passiġġieri eżistenti iżda antikwata, din tgħaqqad lil Balaguer u Lleida, u taqsam iż-żewġ bliet f'pass tant meħtieġ lejn trasport pubbliku aħjar, kemm fiċ-ċentru tal-belt kif ukoll bejn il-lokalitajiet<ref>{{Ċita web|url=http://www.ccoo.cat/lleida/aspnet/noticia.aspx?id=118457|titlu=El tren-tram, transport de futur per a l'àrea de Lleida|sit=www.ccoo.cat|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>. == Sport == * Unió Esportiva Lleida, ibbażata fuq il-Camp d’Esports xolt fl-2011 * Lleida Esportiu, klabb tal-futbol imwaqqaf fl-2011 * CE Lleida Bàsquet, ibbażat fuq il-Pavelló Barris Nord * CE Atlètic Lleida, klabb tal-futbol * SE AEM, klabb tal-futbol tan-nisa == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|FRA}} [[Foix]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Ferrara]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Hefei]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Perpignan]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|COL}} [[Lérida]] ([[Kolombja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Monterrey]] ([[Stati Uniti]]). == Referenzi == dz574ytcjkc7zrn65n0wzvyvql7kt9z 0 33353 331692 321253 2026-08-22T16:45:08Z ToniSant 4257 added [[Category:Tempji Buddisti]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331692 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Paharpur Buddhist Bihar.jpg|daqsminuri|Veduta mill-ajru tas-santwarju ċentrali.]] Il-'''Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur''' (bil-[[Lingwa Bengali|Bengali]]: পাহাড়পুর বৌদ্ধ বিহার, b'ittri Rumani: ''Pāhāṛpur baud'dha bihār''), magħrufa wkoll bħala '''Somapura Mahavihara''' (bil-[[Lingwa Bengali|Bengali]]: সোমপুর মহাবিহার, b'ittri Rumani: ''Shompur Môhabihar'') jinsabu f'Paharpur, Badalgachhi, Naogaon, il-[[Bangladexx|Bangladesh]] u jirrappreżentaw uħud mill-aqwa fdalijiet ta' ''vihara'' jew monasteri Buddisti magħrufa fis-subkontinent [[Indja|Indjan]] u huma wieħed mill-iżjed siti [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] importanti fil-pajjiż. Is-sit tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1985.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/322|titlu=Ruins of the Buddhist Vihara Aloo at Paharpur - UNESCO|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2025-02-22}}</ref> Il-fdalijiet huma wieħed mill-iżjed eżempji famużi ta' arkitettura fil-Bangladesh pre-[[Iżlam|Iżlamiku]]. Imorru lura għal perjodu tal-Vihara ta' Halud fil-qrib u tal-Vihara ta' Sitakot f'Nawabganj Upazila tad-Distrett ta' Dinajpur.<ref>{{Ċita web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Sitakot_Vihara|titlu=Sitakot Vihara - Banglapedia|sit=en.banglapedia.org|lingwa=en|data-aċċess=2025-02-22}}</ref> == [[Storja]] == [[File:পাহাড়পুর_বৌদ্ধ_বিহার_22.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%A1%E0%A6%BC%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0_%E0%A6%AC%E0%A7%8C%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%A7_%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B0_22.jpg|xellug|daqsminuri| L-istupa ċentrali bir-rifless fl-ilma tax-xita.]] Għadd ta' monasteri nbnew matul il-perjodu tal-Pāla tal-Indja tal-qedem fir-reġjuni tal-Lvant tas-subkontinent Indjan, li kienu jinkludu Bengal u Magadha. Skont sorsi [[Tibet|Tibetani]], ħames ''Mahavihara'' (universitajiet) kbar spikkaw: Vikramashila, l-università ewlenija ta' dak iż-żmien; [[Nalanda]], li ma kinitx għadha fl-aqwa tagħha iżda xorta waħda kienet notevoli; Somapura Mahavihara; Odantapurā; u Jaggadala.<ref>English, Elizabeth (2002). ''Vajrayogini: Her Visualization, Rituals, and Forms''. Wisdom Publications. p. 15. ISBN <bdi>0-86171-329-X</bdi>.</ref> Il-''mahavihara'' ffurmaw network; "kollha kemm huma kienu taħt superviżjoni statali" u kienet teżisti "sistema ta' koordinazzjoni bejniethom... mill-evidenza jidher li s-sedi differenti tat-tagħlim [[Buddiżmu|Buddist]] li kienu jiffunzjonaw fil-Lvant tal-Indja taħt il-Pāla kienu meqjusin flimkien bħala network jew grupp interkonness ta' istituzzjonijiet", u kienet xi ħaġa komuni li l-istudjużi l-kbar jgħaddu faċilment minn kariga għall-oħra fihom.<ref>Dutt, Sukumar (1988) [First published 1962]. ''Buddhist Monks and Monasteries of India: Their History and Their Contribution to Indian Culture''. Delhi: Motilal Banarsidass. pp. 352–353. ISBN <bdi>978-81-208-0498-2</bdi>.</ref> Atisa, li kien jirresjedi fis- Somapura Mahavihara (l-ikbar università fl-Indja tal-qedem f'dak iż-żmien), ivvjaġġa minn Bengal għat-Tibet biex jipprietka l-Buddiżmu. L-iżjed forma bikrija tal-lingwa Bengali bdiet tfeġġ matul is-seklu 8 [[WK|W.K]]. L-iskavi f'Paharpur, u s-sejba ta' siġilli bl-inċiżjoni ''Shri-Somapure-Shri-Dharmapaladeva-Mahavihariyarya-bhiksu-sangghasya'', identifikaw is-Somapura Mahavihara bħala struttura li nbniet mit-tieni re tad-dinastija Dharmapala tad-dinastija Pāla (għall-ħabta tas-781 sat-821). Sorsi Tibetani, inkluż [[Traduzzjoni|traduzzjonijiet]] Tibetani ta' ''Dharmakayavidhi'' u ''Madhyamaka Ratnapradipa'', l-istorja ta' Taranatha u ''Pag-Sam-Jon-Zang'', isemmu li s-suċċessur ta' Dharmapala, Devapala (għall-ħabta tat-810–850) bniha wara l-ħakma ta' Varendra. Fuq il-pilastru ta' Paharpur hemm inċiżjoni li ssemmi l-ħames sena tar-renju tas-suċċessur ta' Devapala, Mahendrapala (għall-ħabta tat-850–854) flimkien ma' isem Bhiksu Ajayagarbha. F'''Pag Sam Jon Zang'' ta' Taranatha jissemma li l-monasteru sarulu tiswijiet matul ir-renju ta' Mahipala (għall-ħabta tad-995 sal-1043 W.K.).<ref>{{Ċita web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Somapura_Mahavihara|titlu=Somapura Mahavihara - Banglapedia|sit=en.banglapedia.org|lingwa=en|data-aċċess=2025-02-22}}</ref> Jatvarma tad-dinastija Varman attakka Varendra fis-seklu 11 b'ostilità lejn ir-re tal-Kaivarta, Divya, u l-Buddiżmu. Għalkemm ir-reġim tal-Kaivarta milli jidher ma ġarrab l-ebda telfa, parti mill-''Mahavihara'' nqerdet minn nirien imqabbdin mill-armata ta' Jatvarma.<ref>Ray, Niharranjan (1994). ''History of the Bengali People (Ancient Period)''. Translated by Hood, John W. Orient Longman. pp. 185, 331, 353. ISBN <bdi>978-0-86311-378-9</bdi>.</ref> Maż-żmien, il-preċettur spiritwali ta' Atisha, Ratnākaraśānti, serva bħala ''sthavira'' tal-''vihara'', Mahapanditacharya Bodhibhadra serva bħala patri residenti, u studjużi oħra qattgħu parti minn ħajjithom fil-monasteru, inkluż Kalamahapada, Viryendra u Karunashrimitra. Bosta patrijiet Tibetani żaru s-Somapura bejn is-sekli 9 u 12. Matul ir-renju tad-dinastija Sena fit-tieni nofs tas-seklu 12, il-''vihara'' qabdet it-triq tan-niżla għall-aħħar darba. Studjuż partikolari jikteb, "Il-fdalijiet tat-tempju u l-monasteri f'Pāhāpur ma fihomx marki evidenti ta' qerda fuq skala kbira. Id-deklin tal-istabbiliment, minħabba l-abbandun jew il-qerda, x'aktarx li seħħ qalb l-irvelli u l-ispostamenti mifruxa tal-popolazzjoni wara l-invażjoni [[Iżlam|Musulmana]]".<ref>Dutt, Sukumar (1988) [First published 1962]. ''Buddhist Monks and Monasteries of India: Their History and Their Contribution to Indian Culture''. Delhi: Motilal Banarsidass. p. 376. ISBN <bdi>978-81-208-0498-2</bdi>.</ref> Plakka tar-ram li tmur lura għall-159 tal-era Gupta (479 W.K.) u li ġiet skoperta fl-1927 fil-Grigal tal-monasteru, issemmi donazzjoni ta' koppja Braħmina lil Jain Acharya Guhanandi għall-istupa ta' Pancha Nikaya f'Vata Gohli,<ref>Asher, Frederick M. (1980). ''The Art of Eastern India: 300 – 800''. University of Minnesota Press. p. 15. ISBN <bdi>978-1-4529-1225-7</bdi>.</ref> identifikabbli bħala l-villaġġ fil-qrib ta' Goalapara.<ref>Dutt, Sukumar (1988) [First published 1962]. ''Buddhist Monks and Monasteries of India: Their History and Their Contribution to Indian Culture''. Delhi: Motilal Banarsidass. p. 371. ISBN <bdi>978-81-208-0498-2</bdi>.</ref> == Arkitettura == [[File:Somapura.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Somapura.JPG|daqsminuri|300x300px|Pjanta tas-sit.]] L-istruttura kwadrangolari tikkonsisti minn 177 ċella u stupa Buddista tradizzjonali fin-nofs. Iċ-ċelel kienu jintużaw mill-patrijiet għall-akkomodazzjoni u għall-meditazzjoni. Minbarra l-għadd kbir ta' stupi u ta' santwarji b'daqsijiet u b'għamliet differenti, ġew skoperti wkoll plakek tat-terrakotta, [[Skultura|skulturi]] tal-ġebel, inċiżjonijiet, muniti, bċejjeċ taċ-ċeramika, eċċ. f'dan is-sit. Is-sit jospita l-fdalijiet arkitettoniċi ta' monasteru Buddist enormi, magħrufa bħala Somapura Mahavihara, li jkopri 11-il ettaru (27 akru). Dan kien ċentru intellettwali importanti għat-tradizzjonijiet tad-Dharma bħall-Buddisti, il-Ġain u l-[[Ħinduiżmu|Induisti]].<ref>Singh, Sheo Kumar (1982). ''History and Philosophy of Buddhism''. Delhi: Associated Book Agency. p. 44. OCLC 59043590.</ref> Il-kumpless ta' 8.5 ettari (21 akru) fih 177 ċella, ''viharas'', bosta stupi, tempji u għadd ta' binjiet anċillari oħra.<ref>Alam, A. K. M. Masud; Xie, Shucheng; Saha, Dilip Kumar; Chowdhury, Sifatul Quader (2007). "Clay mineralogy of archaeological soil: an approach to paleoclimatic and environmental reconstruction of the archaeological sites of the Paharpur area, Badalgacchi upazila, Naogaon district, Bangladesh". ''Environmental Geology''. '''53''' (8). Springer: 1639–1650. doi:10.1007/s00254-007-0771-1. S2CID 129426067.</ref> Il-ħitan esterni bi plakek ornamentali tat-terrakotta għadhom juru l-influwenza ta' dawn it-tliet [[Reliġjon|reliġjonijiet]]. Bħala akri, Somapura kienet l-ikbar fost il-''mahavihara''.<ref>Dutt, Sukumar (1988) [First published 1962]. ''Buddhist Monks and Monasteries of India: Their History and Their Contribution to Indian Culture''. Delhi: Motilal Banarsidass. p. 375. ISBN <bdi>978-81-208-0498-2</bdi>.</ref> Skont Sukumar Dutt, il-kumpless kien iddominat minn tempju, li kien jixbaħ ħafna lit-tempji Induisti-Buddisti ta' [[Burma]], Ġava u l-[[Kambodja]], b'pedamenti b'għamla ta' salib, u bi struttura mtarrġa b'kompartimenti interni li gradwalment jieħdu s-sura ta' piramida.... matul l-era tad-dinastija Pala kienet teżisti taħlita ta' stili mil-Lvant tal-Indja u x-Xlokk tal-[[Asja]]". Hemm ukoll min ikkumenta li "ma hemm l-ebda dubju li dan l-istil arkitettoniku influwenza ferm l-istil ta' Burma, Ġava u l-Kambodja. L-iżjed xebħ fir-rigward tal-pjanta u s-sovrastruttura tat-tempju ta' Paharpur huwa dak tat-tempji magħrufa bħala Chandi Loro Jongrang u Chandi Sevu ta' [[Prambanan]] f'Ġava Ċentrali".<ref>Dutt, Sukumar (1988) [First published 1962]. ''Buddhist Monks and Monasteries of India: Their History and Their Contribution to Indian Culture''. Delhi: Motilal Banarsidass. p. 373. ISBN <bdi>978-81-208-0498-2</bdi>.</ref> === Tempju ċentrali === [[File:Aerial_view_of_Somapura_Mahavihara.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aerial_view_of_Somapura_Mahavihara.jpg|daqsminuri|Veduta mill-ajru.]] L-iskop ta' din l-istruttura ċentrali f'nofs l-ispazju fil-beraħ għadu mhux magħruf minn żmien l-iskoperta tagħha. B'hekk, il-biċċa l-kbira tad-dibattiti ġġenerati dwar l-arkitettura tas-Sompur Mahavihara huma ċċentrati fuq l-identifikazzjoni tas-sovrastruttura nieqsa tagħha. Hemm diversi ipoteżijiet, iżda l-iżjed waħda importanti hija n-nuqqas ta' disponibbiltà ta' ammont sostanzjali ta' dokumentazzjoni arkitettonika komprensiva għad-dispożizzjoni tar-riċerkaturi. Hemm diversi ipoteżijiet ukoll rigward il-quċċata tal-istruttura ċentrali tas-Sompur Mahavihara. B'hekk, il-biċċa l-kbira tax-xogħlijiet li saru sa issa huma bbażati l-iktar fuq is-sejbiet tal-iskavi arkeoloġiċi u l-istudji tal-artefatti mill-perspettiva arkeoloġika. L-ewwel studju ta' dan il-monument b'dokumentazzjoni kien tal-arkeologu [[K. N. Dikhshit]] permezz tax-xogħol tiegħu ''Paharpur, Memoirs of Archaeological Survey in India'' (1938). Dikshit ried jiddokumenta s-sejbiet arkeoloġiċi u kkonċentra fuq l-interpretazzjoni u l-analiżi tagħhom. Huwa pprova jissuġġerixxi trattament arkitettoniku probabbli tal-partijiet neqsin tal-istruttura permezz tal-istudju tal-fdalijiet arkeoloġiċi. Sal-lum, dan l-istudju jitqies bħala l-iżjed dokumentazzjoni awtentika tas-Sompur Mahavihara. [[Prudence R. Myer]] ippubblikat l-ewwel ta' dawn l-istudji fl-1969 bħala saġġ f'ġurnal, fejn ipproponiet li s-sovrastruttura nieqsa kienet stupa u wriet l-għamla tridimensjonali probabbli tagħha. Myer ressqet il-proposta tagħha permezz ta' studju dijakroniku tal-istupi u tas-santwarji bl-istupi fl-Indja. Hija ħadet lil Sompura Mahavihara bħala eżempju biex telabora l-istudju tagħha u pproduċiet mudell ta' restawr tal-istruttura ċentrali biex tappoġġa l-analiżi tagħha.<ref>Myer, Prudence R. (1961). "Stupas and Stupa-Shrines". ''Artibus Asiae''. '''24''' (1): 25–34. doi:10.2307/3249181. JSTOR 3249181.</ref> It-tieni xogħol ġie ppubblikat madwar 30 sena wara l-proposta ta' Myer. Tim ta' [[Arkitett|arkitetti]] mill-Università ta' Khulna mmexxi minn [[Mohammed Ali Naqi]] ppropona rikostruzzjoni teorika oħra tal-istruttura ċentrali kif ukoll ta' xi wħud mill-partijiet tal-blokka periferika (l-iktar id-daħla) fl-1999. Dan ix-xogħol ġie ppreżentat ukoll fis-"Seminar Internazzjonali dwar l-Elaborazzjoni ta' Strateġija tar-Riċerka Arkeoloġika għas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Paharpur u għall-Ambjent tiegħu", organizzat b'mod konġunt mill-UNESCO u mid-Dipartiment tal-Arkeoloġija tal-Bangladesh fl-2004. Muhammad Ali Naqi ppropona pinnaklu bħal ta' tempji oħra fil-quċċata tat-tumbata ċentrali bħallikieku l-istruttura kienet "Santwarju bi Stupa" tat-tip "Shikhara" fir-rikostruzzjoni tiegħu.<ref>Naqi, Md. Ali; Islam, Ziaul; Bhuyan, Md. Shoeb; Gomes, Catherine Daisy (1999), "The virtual reconstruction of Paharpur vihara", ''Khulna University Studies'', '''1''' (1): 187–204, doi:10.53808/KUS.1999.1.2.187-204-se, ISSN 1563-0897, S2CID 253543061.</ref> Fl-2012 [[Mohammad Habib Reza]] permezz ta' analiżi kuntestwali tal-arkitettura Buddista bikrija ta' Bengal fit-teżi tad-dottorat tiegħu jipproponi: "il-qalba tal-''vihara'' ta' Pahāŗpur kienet qisha l-quċċata ta' tempju tat-tip pañcharatna u kellu erba' "kuruni" oħra fuq il-maņdapas, u b'hekk x'aktarx li t-tempju kien qisu t-tempju ta' Ānanda f'[[Bagan]]; madankollu, minħabba l-perjodu bikri ta' kostruzzjoni tiegħu, it-tempju għandu dehra iktar ċatta mit-tempju ta' Ānanda''.''<ref>Reza, Mohammad Habib (2012). ''Early Buddhist Architecture of Bengal: Morphological study on the vihāras of c. 3rd to 8th centuries'' (PhD). Nottingham Trent University.</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == [[File:Somapura_Mahavihara_2024_33.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Somapura_Mahavihara_2024_33.jpg|daqsminuri|Tlugħ ix-[[xemx]] fis-Somapura Mahavihar (Paharpur).]] Il-Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1985.<ref name=":0" /> Minn dak iż-żmien 'l hawn, sensiela ta' missjonijiet tal-UNESCO żaru s-sit regolarment u għenu fil-protezzjoni tiegħu. Barra minn hekk, l-UNESCO ħejjet pjan direzzjonali b'investiment ta' US$5.6 miljun.<ref>{{Ċita web|url=http://www.unescodhaka.org/culture/|titlu=UNESCO Dhaka {{!}} culture|sit=www.unescodhaka.org|lingwa=en-gb|data-aċċess=2025-02-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070927104939/http://www.unescodhaka.org/culture/|arkivju-data=2007-09-27|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/topic/Somapura-Mahavira|titlu=Somapura Mahavira {{!}} Ancient, Ruins, Monastery {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2025-02-22}}</ref> L-opri tal-arti tat-terrakotta fis-sit ġarrbu ħsarat estensivi minħabba n-nuqqas ta' manutenzjoni xierqa, l-iskarsezza ta' ħaddiema, in-nuqqas ta' fondi u x-xita qliel, kif ukoll minħabba l-problema ewlenija tal-korruzzjoni fil-Bangladesh. Barra minn hekk, id-drenaġġ batut tal-ilma flimkien mal-livelli għoljin ta' salinità fil-ħamrija wasslu għad-deterjorament tal-iskulturi tat-terrakotta. Theddidiet oħra jinkludu l-ħaxix ħażin, il-vandaliżmu, il-kundizzjonijiet klimatiċi u t-traskuraġni tal-pubbliku li jżur is-sit. Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (i)''' "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-[[bniedem]]"; il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":0" /> == Gallerija == <gallery widths="180px" heights="120px"> File:Naogaon_Paharpur_11Oct12_IMG_3696.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Naogaon_Paharpur_11Oct12_IMG_3696.jpg|Structures in Somapura Mahavihara complex File:Somapura_Mahavihara_08.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Somapura_Mahavihara_08.jpg|Paharpur with green grass File:Sompur_Mahavihara_(Paharpur).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sompur_Mahavihara_(Paharpur).jpg|Sompur Mahavihara (Paharpur) File:Naogaon_Paharpur_11Oct12_IMG_3683.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Naogaon_Paharpur_11Oct12_IMG_3683.jpg|Bottom of Central Shrine File:Mayer_model_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mayer_model_01.jpg|Model by Mohammed Ali Naqi File:A_wall_of_Paharpur.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_wall_of_Paharpur.jpg|Ineer part of the vihar File:Sompura_Mahavihar_2024_16.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sompura_Mahavihar_2024_16.jpg|Panels (replica) File:Sompura_Mahavihara_2024_17.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sompura_Mahavihara_2024_17.jpg|Panels (original) </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] [[Kategorija:Monasteri]] [[Kategorija:Buddiżmu]] [[Kategorija:Bangladexx]] [[Kategorija:Tempji Buddisti]] g7n5y7n8rio3hu3w7rn206le7a0i1f6 0 33398 331689 321764 2026-08-22T16:43:01Z ToniSant 4257 removed [[Category:Tempji]]; added [[Category:Tempji Buddisti]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331689 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Danjogaran Koyasan12n3200.jpg|daqsminuri|Kōyasan.]] Is-'''Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii''' huma [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] li jinsabu fil-[[Peniżola]] ta' Kii fil-[[Ġappun]].<ref name=":0" /> == Kriterji tal-għażla == Il-postijiet u l-mogħdijiet ta' dan is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO kienu bbażati skont l-importanza [[Storja|storika]] u moderna tagħhom fil-pellegrinaġġi [[Reliġjon|reliġjużi]]. Is-sensiela ta' siti li jiffurmaw dan is-Sit ta' Wirt Dinji huma magħrufin għall-fużjoni tat-twemmin [[Xintù|Xintoist]] u [[Buddiżmu|Buddist]], u jirrappreżentaw storja ddokumentata sew ta' iktar minn 1,200 sena. Ix-xenarju naturali tal-Peniżola ta' Kii tqies ukoll, bil-bosta nixxigħat, xmajjar u kaskati. Teknikament, l-istrutturi indipendenti fit-tempji u fis-santwarji ġew innominati għal din ir-raġuni u mhux bħala kumpless sħaħ. Xi sezzjonijiet mill-mogħdijiet ġew inklużi, iżda mhux il-mogħdijiet kollha. B'kollox intgħażlu 242 element mis-siti u mir-rotot ta' pellegrinaġġ. == Sit ta' Wirt Dinji == Is-Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2004 u s-sit ġie estiż fl-2016.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1142bis|titlu=Sacred Sites and Pilgrimage Routes in the Kii Mountain Range - UNESCO|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2025-03-15}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona [[Kultura|kulturali]] fid-[[Id-Dinja|dinja]], dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":0" /> == Komponenti == {| class="wikitable sortable" width="100%" style="background:#ffffff;" ! align="left" width="17%" style="background:#ffdead;" |Żona ! align="left" width="23%" style="background:#ffdead;" |Assi kulturali ! align="left" width="15%" style="background:#ffdead;" |Tip ! align="left" width="25%" style="background:#ffdead;" |Post ! class="unsortable" align="left" width="20%" style="background:#ffdead;" |Ritratt |- |Yoshino u Ōmine |Il-Muntanja Yoshino (bil-Ġappuniż: 吉野山, ''Yoshino-yama'') |Muntanja |<span style="display:none">nara yoshino yoshino</span>Yoshino-chō, Yoshino-gun, Nara-ken |[[File:Cherry_blossoms_at_Yoshinoyama_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cherry_blossoms_at_Yoshinoyama_01.jpg|150x150px]] |- |Yoshino u Ōmine |Is-Santwarju ta' Yoshino Mikumari (bil-Ġappuniż: 吉野水分神社, ''Yoshino-mikumari-jinja'') |<span style="display:none">shrine</span>Santwarju Xintoist |<span style="display:none">nara yoshino yoshino</span>Yoshino-chō, Yoshino-gun, Nara-ken |[[File:Yoshino_Mikumari_Shrine_Main_Hall_001.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yoshino_Mikumari_Shrine_Main_Hall_001.jpg|150x150px]] |- |Yoshino u Ōmine |Is-Santwarju ta' Kimpu (bil-Ġappuniż: 金峯神社, ''Kimpu-jinja'') |Santwarju Xintoist |<span style="display:none">nara yoshino yoshino</span>Yoshino-chō, Yoshino-gun, Nara-ken |[[File:Konbu_Shrine,_Yoshino02.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Konbu_Shrine,_Yoshino02.JPG|150x150px]] |- |Yoshino u Ōmine |Kimpusen-ji (bil-Ġappuniż: 金峯山寺, ''Kimpusen-ji'') |<span style="display:none">temple shugendo buddhist</span>Tempju Shugendō/ Buddist |<span style="display:none">nara yoshino yoshino</span>Yoshino-chō, Yoshino-gun, Nara-ken |[[File:Kinpusenji_Yoshino_Nara02n4272.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kinpusenji_Yoshino_Nara02n4272.jpg|150x150px]] |- |Yoshino u Ōmine |Is-Santwarju ta' Yoshimizu (bil-Ġappuniż: 吉水神社, ''Yoshimizu-jinja'') |<span style="display:none">shrine</span>Santwarju Xintoist |<span style="display:none">nara yoshino yoshino</span>Yoshino-chō, Yoshino-gun, Nara-ken |[[File:Yoshimizu-jinja_Yoshino_Nara04.n3200.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yoshimizu-jinja_Yoshino_Nara04.n3200.jpg|150x150px]] |- |Yoshino u Ōmine |Ōminesan-ji (bil-Ġappuniż: 大峯山寺, ''Ōminesan-ji'') |<span style="display:none">temple shugendo</span>Tempju Shugendō |<span style="display:none">nara yoshino tenkawa</span>Tenkawa-mura, Yoshino-gun, Nara-ken |[[File:Oominesanji_stairs.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Oominesanji_stairs.jpg|200x200px]] |- |Kumano Sanzan |Kumano Hongū Taisha (bil-Ġappuniż: 熊野本宮大社, ''Kumano Hongū Taisha'') |<span style="display:none">shrine</span>Santwarju Xintoist |<span style="display:none">wakayama tanabe</span>Tanabe-shi, Wakayama-ken |[[File:Shrine_Kumano_hongu_torii01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shrine_Kumano_hongu_torii01.jpg|150x150px]] |- |Kumano Sanzan |Kumano Hayatama Taisha (bil-Ġappuniż: 熊野速玉大社, ''Kumano Hayatama Taisha'') |<span style="display:none">shrine</span>Santwarju Xintoist |<span style="display:none">wakayama mie</span>Shingū-shi, Wakayama-ken; Kiho-chō, Minamimuro-gun, Mie-ken |[[File:Kumanohayatama-taisha10s4s4440.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kumanohayatama-taisha10s4s4440.jpg|150x150px]] |- |Kumano Sanzan |Kumano Nachi Taisha (bil-Ġappuniż: 熊野那智大社, ''Kumano Nachi Taisha'') |<span style="display:none">shrine</span>Santwarju Xintoist |<span style="display:none">wakayama higashimuro nachikatsuura</span>Nachikatsuura-chō, Higashimuro-gun, Wakayama-ken |[[File:Kumanonachitaisha8473.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kumanonachitaisha8473.jpg|150x150px]] |- |Kumano Sanzan |Seiganto-ji (bil-Ġappuniż: 青岸渡寺, ''Seiganto-ji'') |<span style="display:none">temple tendai</span>Tempju Buddist Tendai |<span style="display:none">wakayama higashimuro nachikatsuura</span>Nachikatsuura-chō, Higashimuro-gun, Wakayama-ken |[[File:Three-storied_Pagoda_of_Seiganto-ji_and_Nachi_Falls_201808.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Three-storied_Pagoda_of_Seiganto-ji_and_Nachi_Falls_201808.jpg|150x150px]] |- |Kumano Sanzan |Il-Kaskati ta' Nachi (bil-Ġappuniż: 那智滝, ''Nachi no Taki'') |Kaskata |<span style="display:none">wakayama higashimuro nachikatsuura</span>Nachikatsuura-chō, Higashimuro-gun, Wakayama-ken |[[File:Nachi_Falls002.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nachi_Falls002.JPG|200x200px]] |- |Kumano Sanzan |Il-Foresta Primordjali ta' Nachi (bil-Ġappuniż: 那智原始林, ''Nachi Genjirin'') |<span style="display:none">nature</span>Foresta |<span style="display:none">wakayama higashimuro nachikatsuura</span>Nachikatsuura-chō, Higashimuro-gun, Wakayama-ken |[[File:Daimonzaka8562.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Daimonzaka8562.JPG|200x200px]] |- |Kumano Sanzan |Fudarakusan-ji (bil-Ġappuniż: 補陀洛山寺, ''Fudarakusan-ji'') |<span style="display:none">temple tendai</span>Tempju Buddist Tendai |<span style="display:none">wakayama higashimuro nachikatsuura</span>Nachikatsuura-chō, Higashimuro-gun, Wakayama-ken |[[File:Fudarakusanji04s2010.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fudarakusanji04s2010.jpg|150x150px]] |- |Kōyasan |Santwarju ta' Niutsuhime (bil-Ġappuniż: 丹生都比売神社, ''Niutsuhime-jinja'') |Santwarju Xintoist |<span style="display:none">wakayama ito katsuragi</span>Katsuragi-chō, Ito-gun, Wakayama-ken |[[File:Niutsuhime-jinja_romon.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Niutsuhime-jinja_romon.jpg|150x150px]] |- |Kōyasan |Kongōbu-ji (bil-Ġappuniż: 金剛峯寺, ''Kongōbu-ji'') |<span style="display:none">temple shingon</span>Tempju Buddist Shingon |<span style="display:none">wakayama ito koya</span>Kōya-chō, Ito-gun, Wakayama-ken |[[File:Daimon_Koyasan01n4272.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Daimon_Koyasan01n4272.jpg|150x150px]] |- |Kōyasan |Jison-in (bil-Ġappuniż: 慈尊院, ''Jison-in'') |<span style="display:none">temple shingon</span>Tempju Buddist Shingon |<span style="display:none">wakayama ito kudoyama</span>Kudoyama-chō, Ito-gun, Wakayama-ken |[[File:Jison-in_Two-storey_pagoda.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jison-in_Two-storey_pagoda.jpg|150x150px]] |- |Kōyasan |Santwarju ta' Niukanshōfu (bil-Ġappuniż: 丹生官省符神社, ''Niukanshōfu-jinja'') |Santwarju Xintoist |<span style="display:none">wakayama ito kudoyama</span>Kudoyama-chō, Ito-gun, Wakayama-ken |[[File:Niukanshobujinja_02.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Niukanshobujinja_02.JPG|150x150px]] |- |Rotot ta' Pellegrinaġġ |Ōmine Okugakemichi (bil-Ġappuniż: 大峯奥駈道, ''Ōmine Okugakemichi'') |Mogħdija |<span style="display:none">wakayama nara</span>Il-villaġġi bejn il-Prefetturi ta' [[Monumenti Storiċi ta' Nara|Nara]] u ta' Wakayama |[[File:Okunosenbon_Yoshino_Nara01n4272.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Okunosenbon_Yoshino_Nara01n4272.jpg|150x150px]] |- |Rotot ta' Pellegrinaġġ |Kumano Sankeimichi (bil-Ġappuniż: 熊野参詣道) * Nakahechi (bil-Ġappuniż: 中辺路), inkluż ix-xmara Kumano (bil-Ġappuniż: 熊野川) * Kohechi (bil-Ġappuniż: 小辺路) * Ōhechi (bil-Ġappuniż: 大辺路) * Iseji (bil-Ġappuniż: 伊勢路) |Mogħdija |<span style="display:none">wakayama mie</span>Tul il-Prefetturi ta' Mie u ta' Wakayama |[[File:Daimonzaka28-640.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Daimonzaka28-640.jpg|200x200px]] |- |Rotot ta' Pellegrinaġġ |Kōyasan chōishi-michi (bil-Ġappuniż: 高野山町石道, ''Kōyasan Chōishimichi'') |Mogħdija |<span style="display:none">wakayama ito</span>Il-villaġġi f'Ito-gun, Wakayama-ken |[[File:Koyasan_Choishimichi_01.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Koyasan_Choishimichi_01.JPG|226x226px]] |} == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] [[Kategorija:Ġappun]] [[Kategorija:Tempji Buddisti]] [[Kategorija:Buddiżmu]] 43x3n7r4sf9zpdizaxo4kgtl8mdgqtj 0 33625 331696 323303 2026-08-22T16:55:27Z ToniSant 4257 +defaultsort +awtorità 331696 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} Il-Viskonti '''Il'ja Romanovich Prigožini''' (spellut ukoll '''Ilya Prigogine'''; pronunzja: /prɪˈɡoʊʒiːn/; bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: Илья́ Рома́нович Приго́жин; twieled fil-25 ta' Jannar [skont sorsi oħra fit-12 ta' Jannar] 1917 – miet fit-28 ta' Mejju 2003) kien kimiku fiżiku [[Belġju|Belġjan]] ta' oriġini [[Russja|Russa]]-[[Lhud|Lhudija]], magħruf għax-xogħol tiegħu rigward l-istrutturi dissipattivi, is-sistemi kumplessi u l-irriversibbiltà.<ref>Prigogine, I.; Nicolis, G. (1 May 1967). "On Symmetry-Breaking Instabilities in Dissipative Systems". ''The Journal of Chemical Physics''. '''46''' (9): 3542–3550. Bibcode:1967JChPh..46.3542P. doi:10.1063/1.1841255. ISSN 0021-9606.</ref><ref>Prigogine, I.; Lefever, R. (15 February 1968). "Symmetry Breaking Instabilities in Dissipative Systems. II". ''The Journal of Chemical Physics''. '''48''' (4): 1695–1700. Bibcode:1968JChPh..48.1695P. doi:10.1063/1.1668896. ISSN 0021-9606.</ref><ref>Nicolis, G.; Prigogine, I. (1971). "Fluctuations in Nonequilibrium Systems". ''Proceedings of the National Academy of Sciences''. '''68''' (9): 2102–2107. Bibcode:1971PNAS...68.2102N. doi:10.1073/pnas.68.9.2102. PMC 389361. <nowiki>PMID 16591943</nowiki>.</ref><ref>Prigogine, I.; Nicolis, G. (1971). "Biological order, structure and instabilities". ''Quarterly Reviews of Biophysics''. '''4''' (2–3): 107–148. doi:10.1017/S0033583500000615. hdl:2152/24145. ISSN 1469-8994. <nowiki>PMID 4257403</nowiki>.</ref><ref>Prigogine, I.; Lefever, R. (1973), Haken, H. (ed.), "Theory of Dissipative Structures", ''Synergetics: Cooperative Phenomena in Multi-Component Systems'', Wiesbaden: Vieweg+Teubner Verlag, pp. 124–135, doi:10.1007/978-3-663-01511-6_10, ISBN 978-3-663-01511-6.</ref> Ix-xogħol ta' Prigogine wasslu biex jirbaħ il-[[Premju Nobel]] għall-[[Kimika]] fl-1977 "għall-kontributi tiegħu fit-termodinamika mhux f'ekwilibriju, b'mod partikolari t-teorija dwar l-istrutturi dissipattivi",<ref>{{Ċita web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1977/prigogine/facts/|titlu=Ilya Prigogine – Facts|sit=NobelPrize.org|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-05-28}}</ref> kif ukoll il-Premju Francqui fl-1955 u l-Medalja Rumford fl-1976. == Bijografija == === Ħajja bikrija u studji === Prigogine twieled f'[[Moska]] ftit xhur qabel ir-[[Rivoluzzjoni Russa|Rivoluzzjoni]] ta' Ottubru tal-1917, f'familja Lhudija. Missieru, Ruvim (Roman) Abramovich Prigogine, kien kimiku li studja fl-Iskola Teknika Imperjali ta' Moska u kien is-sid ta' fabbrika tas-sapun; ommu, Yulia Vikhman, kienet pjanista li attendiet il-Konservatorju ta' Moska. Fl-1921, il-fabbrika ġiet nazzjonalizzata mir-reġim [[Unjoni Sovjetika|Sovjetiku]] l-ġdid u żdied in-nuqqas ta' sigurtà qalb il-gwerra ċivili, għaldaqstant il-familja telqet mir-Russja. Wara perjodu qasir fil-[[Litwanja]], familtu marret tgħix il-[[Ġermanja]] f'[[Berlin]]; 8 snin wara, minħabba l-qagħda ekonomika batuta u minħabba li bil-mod il-mod beda jfeġġ in-[[Nażiżmu]], marru jgħixu f'[[Brussell]], il-Belġju, fejn Prigogine ngħata n-nazzjonalità Belġjana fl-1949. Ħuh Alexandre (1913–1991) sar ornitologu. Bħala adolexxenti, Prigogine kien interessat fil-[[mużika]], fl-[[Storja|istorja]] u fl-[[arkeoloġija]]. Huwa ggradwa mill-''Athenée d'Ixelles'' fl-1935, fejn studja l-[[Lingwa Griega|Grieg]] u l-[[Lingwa Latina|Latin]]. Il-ġenituri tiegħu ħeġġewh isir [[avukat]], u inizjalment inkiteb biex jagħmel l-istudji tiegħu fid-[[dritt]] fl-Università Ħielsa ta' Brussell. Dak iż-żmien huwa żviluppa interess fil-[[psikoloġija]] u fl-istudju tal-imġiba; min-naħa l-oħra, iktar ma beda jaqra dwar dawn is-suġġetti, iktar qanqal l-interess tiegħu fil-kimika, peress li l-proċessi kimiċi għandhom impatt fuq il-moħħ u fuq il-ġisem; dan qanqal ukoll interess iktar fundamentali fil-[[fiżika]], peress li tispjega l-kimika. Fl-aħħar mill-aħħar iddeċieda li jtemm l-istudji tiegħu fil-fakultà tal-liġi. Wara Prigogine nkiteb biex jistudja l-kimika u l-fiżika f'daqqa fl-Università Ħielsa ta' Brussell, xi ħaġa li rnexxielu jagħmel b'"suċċess liema bħalu"; huwa kiseb l-ekwivalenti ta' Masters fiż-żewġ dixxiplini fl-1939, u dottorat fil-kimika fl-1941 taħt [[Théophile de Donder]]. === Karriera bikrija, it-Tieni Gwerra Dinjija === Huwa beda l-karriera ta' riċerka tiegħu taħt l-okkupazzjoni Ġermaniża tal-Belġju. Mill-1940 'il quddiem, huwa kien jagħti lekċers klandestinament lill-istudenti. Fl-1941, l-università għalqet formalment biex tipprotesta kontra l-ħatra sfurzata tal-professuri Fjammingi pro-Nażisti tal-Ordni l-Ġdida mill-okkupazzjoni Ġermaniża; huwa kompla jagħti lekċers klandestinament sal-Liberazzjoni tal-Belġju fl-1944. Matul dak iż-żmien huwa ppubblika 21 artiklu wkoll. Fl-1943, Prigogine u dik li fil-futur saret martu, Hélène Jofé, ġew arrestati mill-Ġermaniżi; wara bosta interventi inkluż mir-Reġina [[Eliżabetta II|Eliżabetta]], eventwalment inħelsu ftit ġimgħat wara. === Karriera iktar 'il quddiem === Fl-1951 huwa sar professur ta' 34 sena; huwa kien l-iżgħar professur li qatt laħaq fil-fakultà tax-[[xjenza]] fi Brussell. Fl-1959 inħatar direttur tal-Istitut Internazzjonali ta' Solvay fi Brussell, il-Belġju. F'dik is-sena, beda [[Għalliem|jgħallem]] ukoll fl-Università ta' Texas f'Austin fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], fejn iktar 'il quddiem inħatar bħala Professur tal-Fiżika u tal-Inġinerija Kimika. Mill-1961 sal-1966 kien affiljat mal-Istitut ta' [[Enrico Fermi]] fl-Università ta' [[Chicago]] u kien professur mistieden fl-Università tal-Majjistral. F'Austin, fl-1967, huwa stabbilixxa b'mod konġunt iċ-Ċentru għat-Termodinamika u l-Mekkanika Statistika, li issa sar iċ-Ċentru għas-Sistemi Kwantistiċi Kumplessi. F'dik is-sena, huwa reġa' lura l-Belġju, fejn sar id-direttur taċ-Ċentru għat-Termodinamika u l-Mekkanika Statistika. Huwa kien membru ta' bosta organizzazzjonijiet xjentifiċi, u ngħata bosta għotjiet, premjijiet u 53 lawrja onorarja. Fl-1955, Prigogine ngħata l-Premju Francqui għax-Xjenzi Eżatti. Għall-istudju tiegħu fit-termodinamika irriversibbli, huwa ngħata l-Medalja Rumford fl-1976, u fl-1977 ingħata l-Premju Nobel għall-Kimika "għall-kontributi tiegħu fit-termodinamika mhux f'ekwilibriju, b'mod partikolari t-teorija dwar l-istrutturi dissipattivi". Fl-1989 ingħata t-titlu ta' viskonti fin-nobbiltà Belġjana mir-Re tal-Belġjani. Sa [[Mewt|mewtu]], huwa kien il-President tal-Akkademja Internazzjonali tax-Xjenza ta' [[Munich]] u fl-1997 kien wieħed mill-fundaturi tal-Kummissjoni Internazzjonali dwar l-[[Edukazzjoni]] fuq Distanza, aġenzija ta' akkreditazzjoni dinjija. Prigogine ngħata dottorat onorarju mingħand l-Università ta' Heriot-Watt fl-1985 u fl-1998 ingħata dottorat ''honoris causa'' mingħand l-[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] fil-[[Belt tal-Messiku]], il-[[Messiku]]. Prigogine żżewweġ lill-[[poeta]] Belġjana Hélène Jofé (bħala awtriċi magħrufa wkoll bħala Hélène Prigogine) u fl-1945 kellhom lil binhom Yves. Wara d-[[divorzju]], huwa żżewweġ lill-ispiżjara mwielda [[Polonja|Pollakka]] Maria Prokopowicz (magħrufa wkoll bħala Maria Prigogine) fl-1961. Fl-1970 kellhom lil binhom Pascal. Fl-2003 huwa kien wieħed mit-22 rebbieħ tal-Premju Nobel li ffirmaw il-Manifest Umanist. == Riċerka == Prigogine ddefinixxa l-istrutturi dissipattivi u r-rwol tagħhom fis-sistemi termodinamiċi għall-ekwilibriju, skoperta li wasslitu biex jirbaħ il-Premju Nobel għall-Kimika fl-1977. Fil-qosor, Ilya Prigogine skopra li l-importazzjoni u d-dissipazzjoni tal-enerġija fis-sistemi kimiċi setgħu jwasslu biex ifeġġu strutturi ġodda (jiġifieri strutturi dissipattivi) minħabba l-awtoorganizzazzjoni interna mill-ġdid. Fit-test tiegħu tal-1955, Prigogine silet kollegamenti bejn l-istrutturi dissipattivi u l-instabbiltà ta' Rayleigh-Bénard u l-mekkaniżmu ta' Turing. Ix-xogħol tiegħu tal-1977 dwar l-awtoorganizzazzjoni mill-ġdid ġie rikonoxxut bħala rilevanti għall-psikoloġija. === Teorija tal-istrutturi dissipattivi === It-teorija tal-istrutturi dissipattivi wasslet għal riċerka pijuniera fis-sistemi awtoorganizzattivi kif ukoll għal kwistjonijiet [[Filosofija|filosofiċi]] marbuta mal-formazzjoni tal-kumplessità fl-entitajiet [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] u l-għan tar-rwol kreattivi u irriversibbli tal-ħin fix-[[Xjenza Naturali|xjenzi naturali]]. Flimkien mal-Professur [[Robert Herman]], huwa żviluppa wkoll il-bażi tal-mudell taż-żewġ fluwidi, mudell tat-traffiku fl-inġinerija tat-traffiku għan-networks urbani, analogu għall-mudell taż-żewġ fluwidi fil-mekkanika statistika klassika, problema komuni li kienet ġibdet l-attenzjoni ta' Prigogine xi snin qabel. Il-kunċett formali tal-awtoorganizzazzjoni ta' Prigogine ntuża wkoll bħala "pont komplementari" bejn it-teorija tas-sistemi ġenerali u t-termodinamika, sabiex iwassal għal konċiljazzjoni ta' xi kunċetti mċajpra tat-teorija ta' sistemi importanti, fosthom l-entropija minflok id-diżordni molekolari, u t-tfaċċar, il-fluttwazzjonijiet u l-irriversibbiltà minflok "it-twelid u l-mewt" b'rigorożità xjentifika. === Xogħol rigward problemi mhux solvuti fil-fiżika === Iktar 'il quddiem fil-karriera tiegħu, ix-xogħol tiegħu kkonċentra fuq ir-rwol fundamentali tal-indeterminiżmu fis-sistemi nonlineari fil-livell klassiku u kwantistiku. Prigogine b'mod konġunt ma' ħaddiema oħra ppropona l-estensjoni tal-ispazju ta' Liouville tal-mekkanika kwantistika. Spazju ta' Liouville huwa l-ispazju ta' vector iffurmat minn sett ta' operaturi lineari (awtokolleganti), mgħammra bi prodott intern, li jaġixxu fuq spazju ta' Hilbert. Jeżisti mmappjar ta' kull operatur lineari fl-ispazju ta' Liouville, iżda mhux kull operatur awtokolleganti tal-ispazju ta' Liouville għandu kontroparti fl-ispazju ta' Hilbert, u f'dan is-sens l-ispazju ta' Liouville għandu struttura iktar rikka mill-ispazju ta' Hilbert. Il-proposta tal-estensjoni tal-ispazju ta' Liouville ta' Prigogine b'mod konġunt ma' xi ħaddiema oħra kellha l-għan li ssolvi l-problema tal-vleġġa tal-ħin fit-termodinamika u l-problema tal-kejl tal-mekkanika kwantistika. Prigogine għamilha wkoll ta' koawtur ta' diversi kotba flimkien ma' [[Isabelle Stengers]], inkluż ''It-Tmiem taċ-Ċertezza'' u ''La Nouvelle Alliance'' (''Ordni mill-Kaos''). === ''It-Tmiem taċ-Ċertezza'' === Fil-ktieb tiegħu tal-1996, ''La Fin des certitudes'' (''It-Tmiem taċ-Ċertezza''), li nkiteb b'kollaborazzjoni ma' Isabelle Stengers u li ġie ppubblikat bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] fl-1997 bħala ''The End of Certainty: Time, Chaos, and the New Laws of Nature'', Prigogine jsostni li d-determiniżmu ma għadux twemmin xjentifiku vijabbli: "Iktar ma nsiru nafu dwar l-univers tagħna, iktar qed isir diffiċli li wieħed jemmen fid-determiniżmu". Din hija differenza ewlenija meta mqabbel mal-approċċ ta' [[Isaac Newton|Newton]], [[Albert Einstein|Einstein]] u [[Schrödinger]], li kollha kemm huma esprimew it-teoriji tagħhom f'termini ta' ekwazzjonijiet deterministiċi. Skont Prigogine, id-determiniżmu jitlef is-setgħa spjegattivi tiegħu fid-dawl tal-irriversibbiltà u tal-instabbiltà. Prigogine jittraċċa l-kwistjoni tad-determiniżmu lura għal [[Charles Darwin|Darwin]], li t-tentattiv tiegħu li jispjega l-varjabbiltà individwali skont l-[[evoluzzjoni]] fil-popolazzjonijiet ispira lil [[Ludwig Boltzmann]] biex jispjega l-imġiba tal-gassijiet f'termini ta' popolazzjonijiet ta' partikoli iktar milli partikoli individwali. Dan wassal għall-qasam tal-mekkanika statistika u għar-realizzazzjoni li l-gassijiet jgħaddu minn proċessi irriversibbli. Fil-fiżika deterministika, il-proċessi kollha huma irriversibbli tul iż-żmien, li jfisser li jistgħu jipproċedu lura kif ukoll 'il quddiem tul iż-żmien. Skont l-ispjegazzjonijiet ta' Prigogine, id-determiniżmu fundamentalment huwa ċ-ċaħda tal-vleġġa tal-ħin. Mingħajr il-vleġġa tal-ħin, ma għadx hemm mument privileġġat magħruf bħala l-"preżent", li jiġi wara "passat" determinat u li jiġi qabel "futur" mhux determinat. Il-ħin kollu sempliċement jingħata, bil-futur determinat jew mhux determinat daqs il-passat. Bl-irriversibbiltà, il-vleġġa tal-ħin tiġi introdotta mill-ġdid fil-fiżika. Prigogine jinnota bosta eżempji ta' irriversibbiltà, inkluż id-diffużjoni, id-deterjorament radjoattiv, ir-radjazzjoni [[Xemx|solari]], it-temp kif ukoll it-tfaċċar u l-evoluzzjoni tal-ħajja. Bħas-sistemi tat-temp, l-organiżmi huma sistemi instabbli li jeżistu 'l bogħod mill-ekwilibriju termodinamiku. L-instabbiltà tirreżisti l-ispjegazzjoni deterministika standard. Minflok, minħabba sensittività għall-kundizzjonijiet inizjali, is-sistemi instabbli jistgħu jiġu spjegati biss statistikament, jiġifieri f'termini ta' probabbiltà. Prigogine jsostni li l-fiżika skont Newton issa ġiet "estiża" tliet darbiet: l-ewwel bl-introduzzjoni tal-ħin spazjali fir-relattività ġenerali, imbagħad bl-użu tal-funzjoni tal-mewġ fil-mekkanika kwantistika, u finalment bir-rikonoxximent tal-indeterminiżmu fl-istudju tas-sistemi instabbli (it-teorija tal-kaos). == Pubblikazzjonijiet == * Prigogine, I.; Defay, R. (1954). Chemical Thermodynamics. Londra: Longmans Green and Co. * Prigogine, I. (1955). Introduction to Thermodynamics of Irreversible Processes. Springfield, Illinois: Charles C. Thomas Publisher. * Prigogine, Ilya (1957). The Molecular Theory of Solutions. Amsterdam: North Holland Publishing Company. * Prigogine, Ilya (1961). Introduction to Thermodynamics of Irreversible Processes (Second ed.). New York: Interscience. OCLC 219682909. * Prigogine, Ilya (1962). Non-equilibrium statistical mechanics. Monographs in Statistical Physics and Thermodynamics, Vol. I. Interscience Publishers.[36] 2017 reprint. Courier Dover Publications. 27 February 2017. <nowiki>ISBN 978-0-486-82040-8</nowiki>. * Defay, R. & Prigogine, I. (1966). Surface tension and adsorption. Longmans, Green & Co. LTD. * Glansdorff, Paul; Prigogine, I. (1971). Thermodynamics Theory of Structure, Stability and Fluctuations. Londra: Wiley-Interscience. * Prigogine, Ilya; Herman, R. (1971). Kinetic Theory of Vehicular Traffic. New York: American Elsevier. <nowiki>ISBN 0-444-00082-8</nowiki>. * Prigogine, Ilya; Nicolis, G. (1977). Self-Organization in Non-Equilibrium Systems. Wiley. <nowiki>ISBN 0-471-02401-5</nowiki>. * Prigogine, Ilya (1980). From Being To Becoming. Freeman. <nowiki>ISBN 0-7167-1107-9</nowiki>. * Prigogine, Ilya; Stengers, Isabelle (1984). Order out of Chaos: Man's new dialogue with nature. Flamingo. <nowiki>ISBN 0-00-654115-1</nowiki>. 2018 edition. Verso Books. It-23 ta' Jannar 2018. <nowiki>ISBN 978-1-78663-100-8</nowiki>. * Prigogine, I. The Behavior of Matter under Nonequilibrium Conditions: Fundamental Aspects and Applications in Energy-oriented Problems, United States Department of Energy, Progress Reports: * Settembru 1984 – Novembru 1987, (7 October 1987). Department of Physics at the University of Texas-Austin. * Il-15 ta' April 1988 – l-14 ta' April 1989, (Jannar 1989), Center for Studies in Statistical Mathematics at the University of Texas-Austin. * Il-15 ta' April 1990 – l-14 ta' April 1991, (Diċembru 1990), Center for Studies in Statistical Mechanics and Complex Systems at the University of Texas-Austin. * Nicolis, G.; Prigogine, I. (1989). Exploring complexity: An introduction. New York, NY: W. H. Freeman. <nowiki>ISBN 0-7167-1859-6</nowiki>. * Prigogine, I. "Time, Dynamics and Chaos: Integrating Poincare's 'Non-Integrable Systems'", Center for Studies in Statistical Mechanics and Complex Systems at the University of Texas-Austin, United States Department of Energy-Office of Energy Research, Commission of the European Communities (Ottubru 1990). * Prigogine, Ilya (1993). Chaotic Dynamics and Transport in Fluids and Plasmas: Research Trends in Physics Series. New York: American Institute of Physics. <nowiki>ISBN 0-88318-923-2</nowiki>. * Petrosky, T. & Prigogine, I. (1997). The Liouville space extension of quantum mechanics. In: Advances in Chemical Physics, 99, 1-120. * Prigogine, Ilya; Stengers, Isabelle (1997). The End of Certainty. The Free Press. <nowiki>ISBN 978-0-684-83705-5</nowiki>. * Kondepudi, Dilip; Prigogine, Ilya (1998). Modern Thermodynamics: From Heat Engines to Dissipative Structures. Wiley. <nowiki>ISBN 978-0-471-97394-2</nowiki>. Kondepudi, Dilip; Prigogine, Ilya (il-31 ta' Diċembru 2014). L-edizzjoni tal-2014. John Wiley & Sons. <nowiki>ISBN 978-1-118-37181-7</nowiki>. * Prigogine, Ilya (2002). Advances in Chemical Physics. New York: Wiley InterScience. <nowiki>ISBN 978-0-471-26431-6</nowiki>. * Editur (ma' Stuart A. Rice) tas-sensiela ta' kotba dwar l-Avvanzi fil-Fiżika Kimika ppubblikata minn John Wiley & Sons (attwalment iktar minn 140 volum). * Prigogine I, (saġġi u intervisti) Is future given?, World Scientific, 2003. <nowiki>ISBN 9789812385086</nowiki> (145 paġna). == Premju Ilya Prigogine għat-Termodinamika == Il-Premju Ilya Prigogine għat-Termodinamika beda jingħata fl-2001 taħt il-patroċinju ta' Ilya Prigogine nnifsu sa mewtu fl-2003. Kien jingħata fuq bażi biennali matul il-Konferenza Ewropea Konġunta dwar it-Termodinamika u jqis il-fergħat kollha tat-termodinamika (applikata, teorika u sperimentali, kif ukoll it-termodinamika kwantistika u t-termodinamika klassika). == Referenzi == {{Referenzi}}{{Awtorità}}{{DEFAULTSORT:Prigožini, Il'ja}} [[Kategorija:Fiżiċi]] [[Kategorija:Russja]] [[Kategorija:Twieldu fl-1917]] [[Kategorija:Mietu fl-2003]] i5r7mql6fvggxza3nx09nmmivxul2is 0 33978 331688 326231 2026-08-22T16:42:35Z ToniSant 4257 added [[Category:Tempji Buddisti]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331688 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Temple No.- 3, Nalanda Archaeological Site.jpg|daqsminuri|Il-fdalijiet tan-Nalanda Mahavihara.]] In-'''Nalanda''' '''Mahavihara''' (jew fil-qosor ''Nālandā'', pronunzjata [naːlən̪d̪aː]) kien monasteru [[Buddiżmu|Buddist]] kbir rinomat f'Magadha [[Medjuevu|Medjevali]] (illum il-ġurnata Bihar), fil-Lvant tal-[[Indja]]. B'mod mifrux jitqies bħala wieħed mill-ikbar ċentri ta' tagħlim fid-dinja tal-qedem u spiss jitqies bħala "l-ewwel università residenzjali tad-[[Id-Dinja|dinja]]". Kien jinsab qrib il-belt ta' Rajagriha (attwalment Rajgir), bejn wieħed u ieħor 90 kilometru (56 mil) fix-Xlokk ta' Pataliputra (attwalment Patna). Baqa' jaħdem għal kważi elf sena mill-427 [[WK|W.K]]. sal-ħabta tal-1400 W.K., u kellu rwol vitali fil-promozzjoni tal-patroċinju tal-[[arti]], tal-[[kultura]] u tad-dinja akkademika matul is-sekli 5 u W.K., perjodu li ġie deskritt mill-istudjużi bħala l-"Epoka tad-Deheb tal-Indja". Il-karatterizzazzjoni ta' Nalanda bħala "università" fis-sens modern ġiet ikkontesta mill-istudjużi. Huma jsostnu li filwaqt li bla dubju kien ċentru ewlieni tat-tagħlim, storikament ma jistax jitqabbel ma' università moderna. Il-monasteru l-kbir ta' Nalanda ġie stabbilit mill-Imperatur [[Kumaragupta I]] tal-Imperu Gupta għall-ħabta tal-427 W.K., u ġie appoġġat minn bosta patruni Indjani u minn Ġava – kemm Buddisti kif ukoll mhux Buddisti. Il-monasteru l-kbir ta' Nalanda baqa' jistagħna bl-appoġġ tal-mexxejja tad-dinastija Pushyabhuti (li rrenjaw fl- 500–647 W.K.) u tal-Imperu Pala (li rrenjaw fis-750 sal-1161 W.K.). Wara l-waqgħa tal-Imperu Pala, il-patrijiet ta' Nalanda sfaw taħt il-patroċinju ta' Pithipatis ta' Magadha. Il-monasteru l-kbir ta' Nalanda ġie attakkat mill-[[Unni]] taħt Mihirakula fis-seklu 5 u mill-ġdid ġarrab ħsarat kbar minn invażjoni mir-re Gauda tal-Bengal fis-seklu 8. Matul l-invażjoni finali, il-monasteru l-kbir ingħata n-nar minn [[Muhammad Bakhtiyar Khilji]] (għall-ħabta tal-1200), iżda rnexxielu jibqa' operazzjonali għal deċennji sħaħ (jew possibbilment saħansitra sekli sħaħ) wara dawn l-attakki. Wara xi 750 sena, fil-monasteru l-kbir ta' Nalanda kienu jgħallmu wħud mill-iżjed studjużi rinomati tal-Buddiżmu Maħajana. L-istoriku [[William Dalrymple]] qal dwar Nalanda li "fil-quċċata tiegħu, il-monasteru l-kbir kien bla dubju ċentru tal-istudjużi tad-dinja tal-Buddiżmu Maħajana". L-għalliema u l-istudenti assoċjati mal-monasteru jinkludu Dharmapala, Nagarjuna, Dharmakirti, Asanga, Vasubandhu, Chandrakirti, Xuanzang, Śīlabhadra, Vajrabodhi, u x'aktarx Aryabhata. Il-kurrikulu ta' Nalanda kien jinkludi filosofiji Buddisti ewlenin bħal Madhyamaka, Yogachara u Sarvastivada, kif ukoll suġġetti bħall-Vedi, il-grammatika, il-[[mediċina]], il-loġika, il-[[matematika]], l-[[astronomija]] u l-alkemija. In-Nalanda Mahavihara kellu librerija rinomata li kien sors ewlieni tat-testi bis-[[Sanskritu]] li ġew trażmessi lejn il-Lvant tal-[[Asja]] minn pellegrini bħal Xuanzang u Yijing. Bosta testi mfassla f'Nalanda kellhom rwol importanti fl-iżvilupp tal-Buddiżmu Maħayjana u Vajrajana. Dawn jinkludi x-xogħlijiet ta' Dharmakirti, it-test bis-Sanskritu ''Bodhisattvacaryāvatāra'' ta' Shantideva, u l-''Mahavairocana Tantra''. In-Nalanda Mahavihara huwa [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1502/|titlu=Archaeological Site of Nalanda Mahavihara at Nalanda, Bihar|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2025-10-13}}</ref> Fl-2010, il-gvern tal-Indja għadda riżoluzzjoni biex jerġa' jagħti l-ħajja lill-università tal-qedem, u istituzzjoni kontemporanja, l-Università ta' Nālandā, ġiet stabbilita f'Rajgir. Din ġiet elenkata bħala Istituzzjoni ta' Importanza Nazzjonali mill-gvern tal-Indja. == Pożizzjoni == In-Nalanda Mahavihara jinsab madwar 16-il kilometru (10 mili) fit-Tramuntana tal-belt ta' Rajgir u madwar 90 kilometru (56 mil) fix-Xlokk ta' Patna, ikkollegat permezz tat-toroq NH 31, 20 u 120 man-network tal-awtostradi tal-Indja. Jinsab madwar 80 kilometru (50 mil) fil-Grigal ta' Bodh Gaya – sit Buddist importanti ieħor f'Bihar. Is-sit [[Arkeoloġija|arkeoloġiku]] ta' Nalanda huwa mifrux fuq erja kbira lejn il-Majjistral tal-villaġġ ta' Bargaon (Nalanda), u jinsab bejn il-lagi artifiċjali storiċi ta' Gidhi, Panashokar u Indrapuskarani. Max-xatt tan-Nofsinhar tal-lag ta' Indrapushkarani hemm in-Nava Nalanda Mahavihara – università stabbilita f'ġieħ il-memorja tal-università tal-qedem. B'mod simili, max-xatt tal-Lbiċ tal-lag ta' Indrapushkarani hemm l-Università Miftuħa ta' Nalanda, li hija l-università statali li ngħatat isem l-università tal-qedem ta' Nalanda. == [[Etimoloġija]] == ''Mahavihara'' (''Mahāvihāra'') huwa terminu bis-Sanskritu u bil-Pali li jfisser vihāra kbira (ċentru tat-tagħlim jew monasteru Buddist) u jintuża biex jiddeskrivi kumpless monastiku ta' ''vihari''. Skont il-pellegrin [[Ċina|Ċiniż]] tad-dinastija Tang tal-bidu tas-seklu 7, Xuanzang, it-tradizzjoni lokali tispjega li l-isem ''Nālandā'' (bil-Ħindi/Magahi: नालन्दा) oriġina minn ''nāga'' (divinità b'għamla ta' [[serp]] fir-[[Reliġjon|reliġjonijiet]] Indjani) li kien jismu ''Nalanda''. Huwa joffri tifsira differenti: "karità mingħajr waqfien", minn "na-alam-da"; madankollu, ma hemmx qbil fuq din it-tifsira. [[Hiranand Sastri]], arkeologu li mexxa l-iskavi tal-fdalijiet, jattribwixxi l-isem għall-abbundanza ta' ''nālas'' (zkuk tal-lotus) fl-inħawi u jemmen li Nalanda tirrappreżenta "dak li jagħti z-zkuk tal-lotus". F'xi sorsi [[Tibet|Tibetani]], inkluż ix-xogħol tas-[[seklu 17]] ta' Taranatha, Nalanda tirreferi għal ''Nalendra'', u x'aktarx dan huwa sinonimu ta' Nala, Nalaka u Nalakagrama fil-letteratura Tibetani. == [[Storja]] == === Storja bikrija tal-belt ta' Nalanda (1200 [[Ante Christum natum|Q.K]].–300 W.K.) === [[Stampa:Map of Nalanda by Alexander Cunningham, 1861-62.jpg|daqsminuri|Mappa tan-Nalanda Mahavihara u l-madwar tiegħu mir-rapport ta' Alexander Cunningham tal-1861–1862 għall-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja, b'għadd ta' għadajjar (''pokhar'') madwar il-Mahavihara.]] Mill-iskavi arkeoloġiċi f'siti qrib Nalanda, bħas-sit ta' Juafardih madwar 3 kilometri 'l bogħod, instabu reċipjenti suwed u oġġetti oħra. Permezz tad-datazzjoni tagħhom bir-radjukarbonju naf li jmorru lura għall-ħabta tal-1200 Q.K. Dan jissuġġerixxi li r-reġjun madwar Nalanda f'Magadha kien hemm insedjament [[Bniedem|uman]] sekli qabel l-istabbiliment tan-Nalanda Mahavira u l-Buddiżmu. Testi Buddisti bikrin jiddikjaraw li l-[[Gautama Buddha|Buddha]] żar ir-raħal qrib Rajagriha (attwalment Rajgir – il-[[belt kapitali]] ta' Magadha) imsejjaħ Nalanda matul il-vjaġġi tiegħu. Huwa pprietka f'għalqa bis-siġar tal-mango fil-qrib imsejħa ''Pavarika'' u wieħed miż-żewġ dixxipli ewlenin tiegħu, Shariputra, twieled fl-inħawi u iktar 'il quddiem kiseb in-''nirvana'' hemmhekk. Dawn it-testi Buddisti li nkitbu sekli qabel il-[[mewt]] tal-Buddha mhumiex konsistenti mal-ismijiet jew mal-pożizzjonijiet reali relattivi. Pereżempju, testi bħall-''Mahasudassana Jataka'' jiddikjaraw li Nalaka jew Nalakagrama tinsab madwar yojana (10 mili) minn Rajagriha, filwaqt li testi bħall-''Mahavastu'' jsostnu li l-post jissejjaħ Nalanda-gramaka u jinsab madwar nofs yojana 'l bogħod. It-test Buddist ''Nikayasamgraha'' jiddikjara li l-imperatur Axoka stabbilixxa ''vihara'' (monasteru) f'Nalanda. Madankollu, l-iskavi arkeoloġiċi sa issa ma żvelaw l-ebda [[monument]] mill-perjodu ta' Axoka jew minn 600 sena wara mewtu. Il-Kapitlu 2.7 tat-test Ġain ''Sutrakritanga'' jiddikjara li Nalanda kien "subborg" tal-belt kapitali ta' Rajagriha, fih bosta binjiet, u kien il-post fejn Mahavira (is-sekli 6-5 Q.K.) qatta' erbatax-il ''varsha'' – terminu li jirreferi għal irtir tradizzjonali matul il-monsuni għall-patrijiet fir-reliġjonijiet Indjani. Dan jaqbel ma' li hemm miktub fil-''Kalpasutra'', test għażiż ieħor fil-[[Ġainiżmu]]. Madankollu, apparti t-tismija ta' Nalanda, it-testi tal-Ġainiżmu ma jipprovdux dettalji ulterjuri, u ma nkitbux qabel kważi millenju wara l-mewt ta' Mahavira. Bħal fit-testi Buddisti, dan qajjem dubji dwar l-affidabbiltà u jekk l-isem attwali ta' Nalanda huwiex l-istess bħal dak użat fit-testi tal-Ġainiżmu. Skont Scharfe, għalkemm it-testi Buddisti u Ġain jiġġeneraw problemi dwar l-identifikazzjoni tal-post, huwa "prattikament ċert" li n-Nalanda moderna tinsab qrib is-sit jew is-sit stess li jirreferu għalih it-testi. Sariputta, dixxiplu prominenti tal-Buddha, twieled u miet f'Nalanda. Ir-re Axoka jingħad li bena l-istupa ta' Sariputta f'Nalanda biex jagħtih ġieħ, u r-relikwi ta' Sariputta tpoġġew ukoll fi stupi f'[[Sanchi]] u f'Mathura. ==== Żjara ta' Faxian (399–412 W.K.) ==== Meta Faxian, patri u pellegrin Buddist Ċiniż, żar il-belt ta' Nalanda, x'aktarx li ma kienx għad hemm università. Faxian kien żar l-Indja biex jakkwista xi testi Buddisti, qatta' 10 snin fl-Indja fil-bidu tas-seklu 5, u żar is-siti ewlenin tal-pellegrinaġġi tal-Buddisti, inkluż l-inħawi ta' Nalanda. Huwa kiteb ukoll dwar il-vjaġġi tiegħu, u ispira lil Buddisti Ċiniżi u Koreani oħra biex iżuru l-Indja matul is-sekli; fil-kitba tiegħu jsemmi bosta monasteri u monumenti Buddisti madwar l-Indja. Madankollu, ma jsemmix xi monasteru jew università f'Nalanda għalkemm kien qed ifittex li jakkwista testi bis-Sanskritu u akkwista bosta minnhom minn inħawi oħra tal-Indja biex jeħodhom lura miegħu lejn iċ-Ċina. Flimkien ma' nuqqas ta' skoperti arkeoloġiċi ta' monumenti ta' qabel l-400 W.K. f'Nalanda, is-silenzju fil-kitbiet ta' Faxian x'aktarx li jissuġġerixxi li l-monasteru l-kbir ta' Nalanda kien għad ma jeżistix għall-ħabta tal-400 W.K. === Stabbiliment (is-seklu 5) === [[Stampa:Nalanda, Buddhist university 04.jpg|daqsminuri|In-Nalanda Mahavihara ġie stabbilit mill-imperaturi Gupta fil-bidu tas-seklu 5 u mbagħad tkabbar matul is-seba' sekli ta' wara.]] L-istorja databbli ta' Nalanda tibda fis-seklu 5. Siġill skopert fis-sit jidentifika monarka msejjaħ Shakraditya (''Śakrāditya'', li rrenja għall-ħabta tal-415–455 W.K.) bħala l-fundatur tal-monasteru u tattribwixxi l-istabbiliment ta' ''sangharama'' (monasteru) lilu. Dan huwa kkonfermat ukoll mill-pellegrin Ċiniż Xuanzang fil-kitbiet dwar il-vjaġġi tiegħu. It-tradizzjoni ta' tagħlim Vediku formalizzat "għenet biex tispira l-formazzjoni ta' ċentri kbar tat-tagħlim", bħal Nalanda, [[Taxila]] u Vikramashila. '''<big>Fund</big><big>atur</big>''' [[Stampa:Nalanda clay seal of Kumaragupta III.jpg|daqsminuri|Siġill fuq it-tafal ta' Nalanda ta' Kumaragupta III. Din il-kitba mnaqqxa hi bis-Sanskritu, b'kitba tal-aħħar tal-Imperu Gupta; ir-raġel tas-siġill għandu marka ta' Vaishnava fuq xbinu, u s-siġill fih Garuda-vahana fuq in-naħa ta' fuq.]] Fit-tradizzjoni u fit-testi Indjani, ir-rejiet kienu jissejħu b'bosta titli u ismijiet. Studjużi bħal [[Andrea Pinkney]] u [[Hartmut Scharfe]] kkonkludew li ''Shakraditya'' huwa isem ieħor ta' Kumaragupta I. Huwa kien l-imperatur tad-dinastija Gupta [[Ħinduiżmu|Induista]]. Barra minn hekk, l-evidenza numismatika skoperta f'Nalanda tikkonferma li Kumaragupta I kien il-fundatur u l-patrun tal-monasteru-università ta' Nalanda. Is-suċċessuri tiegħu, Budhagupta, Tathagatagupta, Baladitya u Vajra, iktar 'il quddiem kabbru u estendew l-istituzzjoni billi bnew monasteri u tempji addizzjonali. B'hekk, Nalanda ffjorixxiet matul is-sekli 5 u 6 taħt id-dinastija Gupta. Dawn il-kontributi ta' żmien id-dinastija Gupta f'Nalanda huma kkonfermati mill-bosta siġilli, opri tal-arti, ikonografiji u kitbiet imnaqqxin Buddisti u Induisti skoperti f'Nalanda, bl-istil u bil-kitbiet tad-dinastija Gupta. Matul dak il-perjodu, ir-rejiet Gupta ma kinux l-uniċi patruni ta' Nalanda. Jirriflettu komunità wiesgħa u b'diversità reliġjuża. Skont Scharfe huwa notevoli li "bosta donaturi ma kinux Buddisti; l-emblemi fuq is-siġilli tagħhom juru lil Lakxmi, Ganexa, Xivalinga u Durga". Il-mexxejja fil-Grigal tal-Indja ttrasferew il-ġid tal-villaġġi tagħhom biex jiffinanzjaw l-istabbiliment ta' Nalanda; ir-re ta' Sumatra ta l-ġid ta' villaġġi sħaħ għall-istabbiliment tal-monasteru. Ġie stabbilit ukoll fond speċjali biex jiġu appoġġati l-istudjużi miċ-Ċina. === Wara d-dinastija Gupta (550–750 W.K.) === [[Stampa:Seal of Harshavardhana found in Nalanda.jpg|daqsminuri|Siġill ta' Harsha ta' Nalanda.]] Wara d-deklin tal-Imperu Gupta, l-iżjed patrun notevoli tan-Nalanda Mahavihara kien Harsha (magħruf bħala Śīlāditya f'xi rekords Buddisti). Huwa kien imperatur tas-seklu 7 u l-belt kapitali tal-imperu tiegħu kienet f'Kannauj (Kanyakubja). Skont Xuanzang, Harsha kien re Induist tat-tielet ġenerazzjoni mill-kasta Vaishya, li bena ''vihara'' Buddisti maestużi, kif ukoll tliet tempji ddedikati lil Buddha, Surja u Xiva, kollha tal-istess daqs. Huwa jiddikjara (għall-ħabta tas-637 W.K.) li "suċċessjoni twila ta' rejiet" kienu bnew il-binjiet ta' Nalanda u ħolqu "post tassew tal-għaġeb". F'konformità mat-tradizzjonijiet Indjani tal-qedem ta' appoġġ għat-tempji u għall-monasteri, il-kitbiet imnaqqxa li nstabu f'Nalanda jissuġġerixxu li ngħataw diversi doni, inkluż għotjiet ta' villaġġi mir-rejiet biex jappoġġaw il-ħidma tal-monasteru-università. Harsha nnifsu ta 100 villaġġ u sposta 200 unità domestika minn kull wieħed minn dawn il-villaġġi biex isiru l-patrijiet tal-istituzzjoni bi provvisti ta' kuljum bħal ross, butir u ħalib. B'hekk ġew appoġġati iktar minn 1,500 [[għalliem]] u 10,000 patri-student f'Nalanda. Madankollu, dawn in-numri jaf huma esaġerati. Ma kinux konsistenti man-numri ferm iżgħar (iktar minn 3,000) mogħtija minn Yijing, pellegrin Ċiniż ieħor li żar Nalanda ftit deċennji wara. Skont Asher, filwaqt li s-sit skavat ta' Nalanda huwa kbir u l-għadd ta' viharas li nstabu sa issa huwa impressjonanti, sempliċement ma jistax ikun li kienu jifilħu għal 10,000 patri-student jew iktar. L-għadd totali ta' kmamar magħrufa u d-daqs żgħir tagħhom jimplikaw li l-għadd tal-patrijiet x'aktarx li kien ferm inqas minn dak li sostna Xuanzang jew is-sit ta' Nalanda kien ferm ikbar mill-bosta skavi li ġew skoperti sa issa skont kif jiddeskrivi Xuanzang. ==== Żjara ta' Xuanzang (630–643 W.K.) ==== Xuanzang ivvjaġġa madwar l-Indja bejn is-630 u s-643 W.K., żar Nalanda fis-637 u fis-642, u qatta' total ta' madwar sentejn fil-monasteru. Huwa ngħata merħba mill-qalb f'Nalanda u ngħata l-isem Indjan ta' Mokshadeva u studja taħt il-gwida ta' Shilabhadra, il-kap venerabbli tal-istituzzjoni ta' dak iż-żmien. Huwa kien jemmen li l-għan tal-vjaġġ twil tiegħu lejn l-Indja kien kisbu peress li f'Shilabhadra fl-aħħar kien sab għalliem uniku biex jgħallmu l-Yogachara, skola ta' ħsieb li dak iż-żmien kienet għadha ġiet trażmessa parzjalment biss lejn iċ-Ċina. Apparti l-istudji Buddisti, il-patri attenda korsijiet tal-grammatika, tal-loġika u tas-Sanskritu, u iktar 'il quddiem għallem ukoll fin-Nalanda Mahavihara. [[Stampa:大唐西域記（四庫）.jpg|daqsminuri|Paġna mir-Rekords il-Kbar tad-Dinastija Tang dwar ir-Reġjuni tal-Punent jew ''Dà Táng Xīyù Jì.'']] Fir-rendikont dettaljat tas-soġġorn tiegħu f'Nalanda, il-pellegrin jiddeskrivi l-veduta mit-tieqa tal-kwartieri tiegħu kif ġej:<blockquote>Barra minn hekk, l-istabbiliment kollu huwa mdawwar b'ħajt tal-brikks, li jħaddan fih il-kunvent kollu. Daħla minnhom tagħti għall-kulleġġ il-kbir, li huwa sseparat minn tmien swali oħra f'nofs is-''Sangharama''. It-torrijiet imżejnin b'mod rikk, u t-turretti qishom tal-ħrejjef, huma kkongregati qrib xulxin qishom il-qċaċet ta' xi għoljiet. L-osservatorji qishom mitlufin fil-fwar ta' filgħodu, u l-kmamar ta' fuq jittawlu fuq is-sħab.</blockquote>Xuanzang reġa' lura lejn iċ-Ċina b'657 test bis-Sanskritu u b'150 relikwa mgħobbija fuq 20 [[żiemel]] f'520 senduq. Huwa [[Traduzzjoni|ttraduċa]] 74 test minnhom. ==== Żjara ta' Yijing (673–700 W.K.) ==== Fit-tletin sena wara r-ritorn ta' Xuanzang, saħansitra ħdax-il vjaġġatur miċ-Ċina u mill-Korea żaru Nalanda, inkluż il-patri Yijing. Għad-differenza ta' Faxian u ta' Xuanzang, Yijing segwa r-rotta bil-baħar madwar ix-Xlokk tal-Asja u s-[[Sri Lanka]]. Huwa wasal fis-673 W.K., u baqa' l-Indja għal erbatax-il sena, u għal għaxar snin minnhom qagħad fin-Nalanda Mahavihara. Meta reġa' lura lejn iċ-Ċina fis-695, miegħu kellu 400 test bis-Sanskritu (li sussegwentement ġew tradotti fiċ-Ċina) u 300 ħabba tar-relikwi tal-Buddha. Għad-differenza ta' Xuanzang, li ddeskriva wkoll il-[[ġeografija]] u l-kultura tal-Indja fis-seklu 7, ir-rakkonti ta' Yijing jikkonċentraw primarjament fuq il-prattika tal-Buddiżmu fl-Indja u jagħti deskrizzjonijiet dettaljati tad-drawwiet, tar-regoli u tar-regolamenti tal-patrijiet fil-monasteru. Fir-rakkonti tiegħu, Yijing jinnota li d-dħul minn 200 villaġġ (imqabbla ma' 100 villaġġ fi żmien Xuanzang) kien ġie assenjat għaż-żamma ta' Nalanda. Huwa ddeskriva li kien hemm tmien ''viharas'' b'saħansitra sa 300 ċella. Skontu, il-monasteru l-kbir ta' Nalanda kellu bosta proċeduri u regoli ''Nikaya'' għall-patrijiet. Huwa jagħti bosta eżempji. F'subtaqsima minnhom huwa jispjega li l-monasteru kellu għaxar pixxini kbar. Filgħodu kienet tindaqq il-''ghanta'' (qanpiena). Imbagħad il-patrijiet kienu jieħdu magħhom l-ilbies tal-għawm u kienu jmorru lejn waħda minn dawn il-pixxini. Kienu jgħumu lebsin il-ħwejjeġ ta' taħt, imbagħad kienu joħorġu mill-ilma bil-mod biex jevitaw li jdejqu lil xi ħadd. Kienu jintmesħu, imbagħad kien igeżwru drapp twil 5 piedi u wiesa' 1.5 pied madwar qaddhom u jilbsu l-ħwejjeġ tagħhom b'dan id-drapp f'postu. Imbagħad kienu jlaħalħu, jgħasru u jnixxfu d-drapp. Skont Yijing, il-proċedura kollha hija spjegata fil-proċeduri Nikaya Buddisti. Il-jum kien jibda b'dan l-għawm, iżda l-għawm wara l-ikel kien ipprojbit. In-Nalanda Nikaya jinkludi bosta minn dawn il-proċeduri u r-ritwali ta' kuljum li l-patrijiet kellhom isegwuhom. ==== Pellegrini Koreani u Tibetani ==== [[Stampa:Nalanda University Seal.jpg|daqsminuri|Replika tas-siġill ta' Nalanda fit-terrakotta għall-wiri fil-Mużew tal-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja f'Nalanda.]] Minbarra pellegrini Ċiniżi, kien hemm ukoll pellegrini Buddisti mill-Korea li żaru l-Indja għall-ħabta tal-istess żmien ta' Xuanzang u Yingji. Il-kitbiet Ċiniżi dwar il-vjaġġi madwar l-Indja saru magħrufa fis-seklu 19 u ġew ippublikati sew. Wara nofs is-seklu 20, saru magħrufa iktar ukoll il-vjaġġi tal-pellegrini Koreani. Pereżempju, patrijiet bħal Kyom-ik bdew iżuru l-monasteri Indjani sa nofs is-seklu 6. Huma ħadu testi Indjani u ttraduċewhom, u pproduċew 72 ''chuan'' ta' testi tradotti. F'nofs is-seklu 7, il-patri tad-dinastija Silla Hyon-jo (bil-Korean: 신라) żar u qagħad f'diversi monasteri Indjani, inkluż tliet snin f'Nalanda, u ż-żjara tiegħu ġiet ikkonfermata mir-rakkonti ta' Yingji. Huwa bagħat l-istudenti tiegħu Hye-ryun u Hyon-gak f'Nalanda biex jistudjaw, u dan tal-aħħar miet f'Nalanda. Huma adottaw ismijiet Indjani biex jinteraġixxu mal-istudenti sħabhom; pereżempju, Hye-ryun kien magħruf bħala Prajnavarman u dan l-isem jinstab fir-rekords. Skont ir-rekords Koreani, il-patrijiet Koreani żaru l-Indja sas-seklu 9 – minkejja l-isfidi diffiċli involuti fl-ivvjaġġar – biex jistudjaw f'diversi monasteri, u dak ta' Nalanda kien l-iktar wieħed rinomat. Fis-seklu 7 u wara, patrijiet Tibetani bħal Thonmi Sambhota żaru Nalanda u monasteri Indjani oħra biex jistudjaw, mhux biss il-Buddiżmu, iżda anke s-Sanskritu, il-grammatika u suġġetti oħra. Sambhota ġie akkreditat li applika l-prinċipji tas-Sanskritu u tal-grammatika ta' dik il-[[lingwa]] biex jimmudella mill-ġdid il-lingwa Tibetana u l-kitba tagħha. Kien wara l-ewwel ritorn ta' Sambhota minn Nalanda li r-re Tibetan adotta l-Buddiżmu u impenja ruħu li jsir ir-reliġjon tal-poplu tiegħu. Il-patrijiet Tibetani kienu jgħixu eqreb għan-[[Nepal]], għal Sikkim u għal-Lvant tal-Indja, u kellhom itinerarji tal-ivvjaġġar iktar sempliċi mill-Koreani u oħrajn. It-Tibetani baqgħu jżuru Magadha matul żmien id-dinastija Pala, u lil hinn sas-seklu 14, u pparteċipaw fit-tiswir tal-ideat differenti f'Nalanda u f'monasteri oħra f'Bihar u fil-Bengal. Madankollu, wara s-seklu 8, kien il-mandala esoterika u l-Buddiżmu Vajrajana b'bosta divinitajiet li ddomina l-iskambju ta' ideat. === Dinastija Pala (750–1200 W.K.) === [[Stampa:Khasarpana Lokesvara.jpg|daqsminuri|Avalokisteshvara bl-għamla ta' Khasarpana Lokesvara f'Nalanda, is-seklu 9.]] Id-dinastija Pala stabbiliet ruħha fir-reġjuni tal-Lvant tal-Indja f'nofs is-seklu 8, irrenjat sal-aħħar kwart tas-seklu 12, u kienet dinastija Buddista. Madankollu, taħt id-dinastija Pala, il-Buddiżmu Maħajana tradizzjonali ta' Nalanda li ispira lil pellegrini tal-Lvant tal-Asja bħal Xuanzang ġie sostitwit bit-tradizzjoni Vajrajana emerġenti, li hija verżjoni esoterika u tantrika tal-Buddiżmu. Nalanda baqgħet tingħata appoġġ mid-dinastija Pala, iżda ngħatat preferenza lill-Buddiżmu Vajrajana. Il-membri tad-dinastija Pala kienu [[Bennej|bennejja]] prolifiċi ta' monasteri ġodda bbażati fuq ideat ta' mandalas tal-Buddiżmu Vajrajana bħal dawk f'Jagaddala, f'Odantapura, f'Somapura u f'Vikramashila. Il-monasteru ta' Odantapura ġie stabbilit minn Gopala, il-proġenitu tal-familja rjali, 9.7 kilometri (6 mili) biss minn Nalanda. Dawn il-monasteri f'kompetizzjoni bejniethom, uħud minnhom ftit kilometri 'l bogħod minn Nalanda, x'aktarx li attiraw għadd ta' patrijiet imgħallmin minn Nalanda. Diversi kitbiet imnaqqxin, evidenza letterarja, siġilli u opri tal-arti fi stat ta' fdalijiet li ġew skavati fis-sit ta' Nalanda baqgħu attivi u baqgħet jitkattru fi żmien id-dinastija Pala. Ir-rejiet Dharmapala u Devapala kienu patruni attivi. Għadd ta' [[Statwa|statwi]] metalliċi tas-seklu 9 b'referenzi għal Devapala nstabu qalb il-fdalijiet flimkien ma' żewġ kitbiet imnaqqxin notevoli. L-ewwel waħda, kitba mnaqqxa fuq platt tar-ram li nstab f'Nalanda, tiddeskrivi għotja mir-re Shailendra, Balaputradeva ta' ''Suvarnadvipa'' (Sumatra fl-[[Indoneżja]] attwali). Dan ir-re Srivijayan, "attirat mill-bosta eċċellenzi ta' Nalanda", bena monasteru hemmhekk u talab lil Devapala jagħtih id-dħul ta' ħames villaġġi għaż-żamma tiegħu, talba li ġiet approvata. Il-kitba mnaqqxa ta' Ghosrawan hija kitba mnaqqxa oħra minn żmien Devapala u ssemmi li laqa' u ta patroċinju lil ''bhikṣu'' msejjaħ Viradeva, li kien studja l-Vedi kollha f'żgħożitu, u li iktar 'il quddiem ġie elett bħala l-kap ta' Nalanda. Kitbiet imnaqqxin li saru bejn is-sekli 9 u 12 isemmu doni u appoġġ għal Nalanda u għaż-żamma tal-monasteru, għall-patrijiet, għall-ikkopjar tal-manuskritti fuq il-friegħi tal-palm (neċessarju għall-preservazzjoni minħabba l-klima tropikali Indjana). Kitba mnaqqxa partikolari ssemmi wkoll il-qerda ta' librerija ta' Nalanda mimlija manuskritti minħabba n-nirien, u l-appoġġ għar-restawr tagħha. Kitba mnaqqxa oħra tas-seklu 10 tikkwota lil Bhadracari tat-tradizzjoni ta' Sautrantikas, u tixhed l-attività ta' skejjel diversi tal-Buddiżmu f'Nalanda. Kitba mnaqqxa oħra ta' Nalanda tas-seklu 11 issemmi l-għoti ta' don ta' "armadju tal-kotba li jdur". Filwaqt li d-dinastija Pala baqgħet tagħti patroċinju lil Nalanda b'mod liberali, il-fama u l-influwenza ta' Nalanda għenet lid-dinastija Pala. Ir-renju Srivijaya tax-Xlokk tal-Asja żamm kuntett dirett ma' Nalanda u mad-dinastija Pala, u b'hekk influwenza l-arti tas-sekli 9 sa 12 f'Sumatra, f'Ġava, fin-Nofsinhar tat-[[Tajlandja]] u f'reġjuni li għamlu kummerċ attiv mar-renju Srivijaya. L-influwenza kienet estiża sad-dinastija Shailendra Indoneżjana. L-oġġetti tal-bronż u t-tavli tal-wegħdiet Indoneżjani minn dan il-perjodu juru l-kreattività tal-poplu, iżda xi temi ikonografiċi jitrikkbu ma' dawk li nstabu f'Nalanda u fir-reġjun fil-qrib. Xi patrijiet mill-Indoneżja, mill-[[Burma|Myanmar]] u minn partijiet oħra tax-Xlokk tal-Asja żaru Nalanda wkoll matul ir-renju tad-dinastija Pala. === Qerda matul il-ħakma [[Afganistan|Afgana]] (għall-ħabta tal-1200 W.K.) === Matul l-iskavi arkeoloġiċi fis-sit fl-1920-1921 instab saff oħxon ta' rmied fl-istrati ta' fuq nett, u tul bosta binjiet isseparati minn distanza ugwali; dan jissuġġerixxi li f'Nalanda seħħew xi nirien katastrofiċi. Tradizzjonalment, jingħad li dawn in-nirien tqabbdu apposta mit-truppi ta' Muhammad Bakhtiyar Khalji li seraq ir-rikkezzi tar-reġjun għall-ħabta tal-1200 W.K., u hu jiġi kkwotat bħala l-kawża ewlenija tad-deklin ta' Nalanda – silta mit-''Tabaqat-i Nasiri'' ta' Minhaj-i-Siraj li fil-fatt tiddeskrivi l-qerda tal-Odantapura Vihar (var. Bihar Sharif), monasteru ftit mili 'l bogħod minn Nalanda tappoġġa dan il-ħsieb. Ir-rekords Tibetani huma t-tieni sors tal-avvenimenti li seħħew f'Nalanda fl-aħħar tas-seklu 12 u fil-biċċa l-kbira tas-seklu 13. Dawn kienu d-deċennji tal-qerda sistematika mifruxa tal-monasteri f'dan ir-reġjun, u r-rekords storiċi fit-Tibet isostnu li l-patrijiet minn Nalanda u mill-monasteri fil-qrib bħall-monasteru ta' Vikramashila "ħelsuha mill-qatla u ħarbu lejn it-Tibet", anke skont l-istess Scharfe. Fost ir-rekords Tibetani, l-iktar utli huwa l-bijografija tal-patri pellegrin Tibetan, Dharmasvamin, li ġie skopert fl-1936 bl-istil ''bsdus-yig'' tal-kitba Tibetana. Din hija utli minħabba li Dharmasvamin iltaqa' mal-patrijiet li ħarbu u mal-istudjużi famużi matul l-istudji tiegħu minn nofs is-seklu 13 sal-1226, huwa tgħallem xi lingwi Indjani u s-Sanskritu, mexa lejn in-Nepal u qagħad hemmhekk fl-1226, u żar Bihar għall-ħabta tal-1234, filwaqt li qatta' wkoll staġun wieħed tal-monsuni f'Nalanda. Huwa ddeskriva l-qagħda fid-deċennji ta' wara li nsterqu r-rikkezzi ta' Nalanda u ta' monasteri Buddisti oħra fir-reġjun ta' Magadha fl-Indja. Ir-rendikont tiegħu jiddikjara li l-qerda ta' Nalanda ma kinitx aċċident jew nuqqas ta' qbil iżda kienet parti mill-qerda mifruxa tal-monasteri u tal-monumenti Buddisti, inkluż il-qerda ta' Bodhgaya. Il-libreriji vasti bil-manuskritti ta' Magadha fil-biċċa l-kbira ntilfu. Patrijiet Tibetani oħra flimkien miegħu ttrasferew ruħhom fin-Nepal, bħala l-post fejn jistudjaw, jikkopjaw u jittrasferixxu l-manuskritti lejn it-Tibet. Skont ir-rakkont tiegħu, il-ħakma Turushka-Qarluq ([[Turkija|Torka]]) kienet estiża mill-ħabta tal-1193 sal-1205, u l-qerda kienet sistematika "b'suldati Turushka jġarrfu monasteru għalkollox u jwaddbu l-ġebel fix-xmara Ganges", jistqarr Roerich. Il-biża' tal-persegwitazzjoni kien kbir fis-snin 30 tas-seklu 13, u l-kollegi tiegħu kkonvinċewh biex ma jmurx lejn Magadha. Skont [[George Roerich]], "ir-rendikont [Chag lo-tsa-ba Chos-rje-dpal, Dharmasvamin] tiegħu juri l-ansjetà [tal-komunità Buddista] ta' dak iż-żmien". Il-Kapitlu 10 tal-bijografija ta' Dharmasvamin jiddeskrivi Nalanda għall-ħabta tal-1235 W.K. Dharmasvamin semma li kienet "fil-biċċa l-kbira mġarrfa u abbandunata". Minkejja l-perikli, uħud reġgħu nġabru hemmhekk u komplew l-attivitajiet skolastiċi f'Nalanda, iżda fuq skala ferm iżgħar u permezz tad-donazzjonijiet minn lajk Braħmin għani msejjaħ Jayadeva. Il-patrijiet gawdew mill-patroċinju ta' dinastija lokali magħrufa bħala Pithipatis ta' Bodh Gaya taħt ir-re Buddhasena. Fir-rakkont tiegħu jsostni:<blockquote>Hemmhekk kien jirresjedi patri venerabbli u mgħallem li kellu iktar minn disgħin sena, il-Guru u l-Mahapandita Rahulasribhadra. Ir-Raja Buddhasena ta' Magadha ta ġieħ lil dan il-Guru u lil erba' Panditas oħra, flimkien ma' sebgħin patri venerabbli oħra.</blockquote>—  Dharmasvamin (traduzzjoni mhux uffiċjali abbażi ta' traduzzjoni ta' George Roerich bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]) Filwaqt li qagħad hemmhekk għal sitt xhur taħt il-patroċinju ta' Rahula Shribhadra, Dharmasvamin ma jsemmix il-librerija leġġendarja ta' Nalanda li x'aktarx li ma baqgħetx teżisti wara l-mewġa inizjali ta' attakki mit-Torok u mill-Afgani. Huwa jiddikjara wkoll li xi strutturi baqgħu jeżistu, bi "tmenin vihara (monasteru) żgħir tal-brikks u bosta li ma ġarrbux ħsarat" iżda "ma kien għad fadal ħadd biex jieħu ħsiebhom". Huwa jsemmi l-arrest tal-patrun lajk Jayadeva mis-suldati [[Iżlam|Musulmani]] li heddew li joqtluh talli ta ġieħ u appoġġa lill-patrijiet ta' Nalanda. Jayadeva jibagħtilhom messaġġ li s-suldati Turushka lesti biex joqtlu lill-"Guru [Rahulasribhadra] u lid-dixxipli tiegħu" u li messhom "jaħarbu!". Dharmasvamin jipprovdi wkoll xhieda ta' attakk fuq il-Mahavihara mġarraf mis-suldati Musulmani stazzjonati f'Odantapura (issa Bihar Sharif) fil-qrib li kien ġie kkonvertit f'kwartieri ġenerali militari. Hu u l-għalliem Tibetan ta' disgħin sena biss baqgħu hemmhekk u nħbew sakemm il-kumplament tal-patrijiet ħarbu. Sors Tibetan ieħor huwa dak tal-Lama Taranatha, iżda dan huwa tal-aħħar tas-seklu 16, u mhux ċar x'kienu s-sorsi tiegħu. Ir-rakkont ta' Taranatha dwar il-Buddiżmu fl-Indja jtenni r-rakkonti leġġendarji ta' Nalanda fil-perjodi tal-Buddha u ta' Axoka msemmija f'Xuanzang u f'sorsi oħra, imbagħad jaqleb għal sekli mit-tieni millenju. Jiddeskrivi l-attakki Iżlamiċi fl-Indja matul is-seklu 12, jiddikjara li r-reġjun kollu ta' Magadha safa taħt it-Turushka (Torok, terminu komuni għall-Musulmani fit-testi Indjani u Tibetani storiċi). L-armati tagħhom, skont Taranatha, qerdu lil Odantapuri kif ukoll lil Vikramashila. Minħabba l-mijiet ta' snin ta' distakk bejn l-avvenimenti u r-rakkont ta' Taranatha, apparti li ma hemm l-ebda sorsi ċari fit-tradizzjoni Tibetana taż-żamma tar-rekords, l-affidabbiltà tiegħu hija kemxejn dubjuża. Il-patri Buddist Dhyānabhadra, li twieled fl-1289 W.K., jingħad li attenda Nalanda mill-età ta' tmien snin u dan jindika l-ħidma kontinwa tal-università sal-aħħar tas-seklu 13. === Ġrajjiet leġġendarji === Testi Tibetani bħal ''Pag sam jon zang'' tas-seklu 18 u r-rakkont ta' Taranatha tas-seklu 16/17 jinkludu leġġendi Tibetani fittizji. Fosthom insibu ġrajjiet bħal tar-re Cingalaraja li jingħad li kellu "l-Induisti u t-Turuskas [Musulmani] kollha" sa [[New Delhi|Delhi]] taħt il-kontroll tiegħu, ikkonverta mill-Induiżmu għall-Buddiżmu taħt l-influwenza tar-reġina tiegħu, u rrestawra l-monasteri. Oħrajn isemmu li re min-Nofsinhar bena eluf ta' monasteri u tempji mill-ġdid, xi ħallelin Musulmani qatlu lil dan ir-re, imbagħad Nalanda ġiet irrestawrata minn Mudita Bhadra, u Kukutasiddha bena tempju hemmhekk. Madankollu, ma hemm l-ebda evidenza li qatt eżistew tali rejiet (jew slaten), ħallelin, eluf ta' monumenti Buddisti li nbnew fl-Indja bejn is-sekli 13 u 19, jew xi restawr sinifikanti ta' Nalanda fis-seklu 13 jew wara. === Influwenza kontinwa === [[Johan Elverskog]], studjuż tal-istudji reliġjużi u l-istorja, jiddikjara li huwa żbaljat li jingħad li t-tmiem ta' Nalanda ġiet għal għarrieda sal-ħabta tal-1202, peress li l-monasteru baqa' jospita xi studenti anke fis-seklu 13. Elverskog, li jserraħ fuq is-saġġ tal-1932 ta' [[Arthur Waley]], jiddikjara li dan huwa kkonfermat mill-fatt li patri li ġie ordnat f'Nalanda fis-seklu 13 ivvjaġġa lejn il-qorti ta' [[Khubilai Khan]]. Huwa jżid li huwa żbaljat li jingħad li l-Buddiżmu ntemm fl-Indja għall-ħabta tas-seklu 13 jew 14 jew qabel, peress li "[l-Buddha] Dharma baqgħet teżisti fl-Indja mill-inqas sas-[[seklu 17]]". ==== Wara l-qerda u l-influwenza fuq it-Tradizzjoni Buddista Tibetana ==== Wara l-ħakma Iżlamika, il-qerda u d-deklin ta' Nalanda, ta' monasteri oħra u tal-kultura Buddista mill-pjanuri ta' Bihar u tal-Bengal, il-memorja prestiġjuża ta' "Nalanda" baqgħet venerata sew fit-Tibet. L-aħħar mexxej fuq it-tron ta' Nalanda, Shakyashri Bhadra tal-Kashmir, ħarab lejn it-Tibet fl-1204 fuq l-istedina tat-traduttur Tibetan ''Tropu Lotsawa'' (''Khro-phu Lo-tsa-ba Byams-pa dpal''). Uħud mill-kotba li baqgħu jeżistu ta' Nalanda ttieħdu mill-patrijiet li ħarbu lejn it-Tibet. Huwa ħa miegħu diversi għalliema u esperti Indjani: Sugataśrī (espert fil-Madhyamaka u fil-Prajñāpāramitā); Jayadatta (espert fil-Vinaya); Vibhūticandra (espert fil-grammatika u fl-Abhidharma), Dānaśīla (espert fil-loġika), Saṅghaśrī (espert fil-Candavyākaraṇa), Jīvagupta (espert dwar il-kotba ta' Maitreya), Mahābodhi (espert fil-Bodhicaryāvatāra); u Kālacandra (espert fil-Kālacakra). Fl-1351, it-Tibetani impenjaw ruħhom li jerġgħu joħolqu monasteru fil-qalba tat-Tibet, b'persunal minn patrijiet-studjużi minn diversità ta' skejjel Buddisti, u jsemmuh bħala l-"monasteru ta' Nalanda", f'ġieħ Nalanda tal-qedem, skont l-''Annali Blu'' (bit-Tibetan: དེབ་ཐེར་སྔོན་པོ). Din l-istituzzjoni nbniet fit-Tramuntana ta' [[Lhasa]] fl-1436 permezz tal-isforzi ta' Rongtön Mawé Sengge, imbagħad tkabbret fis-seklu 15. Issa tissejjaħ in-Nalanda tat-Tibet, biex tkun distinta min-Nalanda tal-Indja. It-tradizzjoni Buddista Tibetana titqies bħala kontinwazzjoni tat-tradizzjoni ta' Nalanda. Id-[[Dalai Lama]] jistqarr:<blockquote>Il-Buddiżmu Tibetan mhuwiex invenzjoni tat-Tibetani. Pjuttost, huwa ċar li joriġina min-nisel safi tat-tradizzjoni tal-Monasteru ta' Nalanda. L-imgħallem Nagarjuna oriġina minn din l-istituzzjoni, l-istess bħal bosta filosfi u esperti importanti oħra tal-loġika...</blockquote>Id-Dalai Lama jirreferi għalih innifsu bħala segwaċi tan-nisel tas-sbatax-il imgħallem ta' Nalanda. Manuskritt tas-Sutra ta' Astasahasrika Prajnaparamita ppreservat fil-Monasteru ta' Tsethang fih qxur tal-[[injam]] impittrin b'mod mirqum u ppreservati sew, kif ukoll 139 folja. Skont id-daħla tiegħu ngħata b'donazzjoni minn omm il-pandita l-kbir Sri Asoka fit-tieni sena tar-renju tar-Re Surapala, lejn l-aħħar tas-seklu 11. Il-monasteru l-kbir ta' Nalanda baqa' jopera sas-seklu 14, tant li l-patri Indjan Dhyānabhadra jingħad li kien patri f'Nalanda qabel ma vvjaġġa fil-Lvant tal-Asja. === Taħt il-Kumpanija tal-Lvant tal-Indja u l-Imperu Brittaniku (1800–1947) === [[Stampa:Buddha Statue, Nalanda, Alexander E Caddy, 1895.jpg|daqsminuri|Statwa ta' Gautama Buddha f'Nalanda fl-1895.]] After its decline, Nalanda was largely forgotten until Francis Buchanan-Hamilton surveyed the site in 1811–1812 after locals in the vicinity drew his attention to some Buddhist and Hindu images and ruins in the area. He, however, did not associate the mounds of earth and debris with famed Nalanda. That link was established by Major Markham Kittoe in 1847. Alexander Cunningham and the newly formed Archaeological Survey of India conducted an official survey in 1861–1862. Systematic excavation of the ruins by the ASI did not begin until 1915 and ended in 1937. The first four excavations were led by Spooner between 1915 and 1919. The next two were led by Sastri in 1920 and 1921. The next seven seasons of archaeological excavations through 1928 were led by Page. These efforts were not merely digging, observation and cataloguing of discoveries, they included conservation, restoration and changes to the site such as drainage to prevent damage to unearthed floors. After 1928, Kuraishi led two seasons of excavations, Chandra led the next four. The last season was led by Ghosh, but the excavations were abbreviated in 1937 for financial reasons and budget cuts. Chandra and final ASI team leaders noted that the "long row of monasteries extend further into the modern village of Bargaon" and the "extent of entire monastic establishment can only be determined by future excavations". === Wara l-Indipendenza (wara l-1947) === [[Stampa:Rear View (2) of Baladitya Temple, Nalanda, by Joseph Beglar, 1872.jpg|daqsminuri|Veduta tan-naħa ta' wara tal-fdalijiet tat-Tempju ta' Baladitya fl-1872.]] Wara l-indipendenza, it-tieni rawnd ta' skavi u ta' restawr seħħ bejn l-1974 u l-1982. Fl-1951, in-''Nava Nalanda Mahavihara'' (in-Nalanda Mahavihara l-ġdid), ċentru modern għall-Pali u għall-Buddiżmu fl-ispirtu tal-istituzzjoni tal-qedem, ġie stabbilit mill-gvern ta' Bihar qrib il-fdalijiet ta' Nalanda skont is-suġġeriment ta' [[Rajendra Prasad]], l-ewwel president tal-Indja. Ġie meqjus bħala università fl-2006. Fl-1 ta' Settembru 2014 bdiet l-ewwel sena akkademika tal-università moderna ta' Nalanda, bi 15-il student, f'Rajgir fil-qrib. L-Università ta' Nalanda (magħrufa wkoll bħala l-Università Internazzjonali ta' Nalanda) hija università internazzjonali tar-riċerka li tinsab fil-belt storika ta' Rajgir f'Bihar, l-Indja. Ġiet stabbilita permezz ta' Att tal-Parlament biex temula l-università famuża tal-qedem ta' Nalanda ta' bejn is-seklu 5 u s-seklu 13. L-idea ta' din l-Università ta' Nalanda ġiet approvata fl-2007 fis-Summit tal-Lvant tal-Asja, irrappreżentat l-iktar minn pajjiżi Asjatiċi, fosthom iċ-Ċina, [[Singapore]], il-[[Ġappun]], il-[[Malażja]] u l-[[Vjetnam]], apparti l-[[Awstralja]] u [[New Zealand]], għaldaqstant, l-università titqies bħala wieħed mill-proġetti ewlenin tal-gvern tal-Indja. Ġiet iddeżinjata bħala "Istituzzjoni ta' Importanza Nazzjonali" mill-Parlament, u l-ewwel sena akkademika tagħha bdiet fl-1 ta' Settembru 2014. Inizjalment ġiet stabbilit b'faċilitajiet temporanji f'Rajgir u issa fiha kampus modern estiż fuq iktar minn 160 ettaru (400 akru) li tlesta sal-2020. Dan il-kampus huwa l-iktar fl-Indja u wieħed mill-ikbar fl-Asja. == Il-Mahavihara == Filwaqt li l-fdalijiet skavati tal-monasteru l-kbir attwalment jokkupaw erja ta' madwar 488 metru b'244 metru (1,600 pied bi 800 pied) jew bejn wieħed u ieħor 12-il ettaru, in-Nalanda Mahavihara kien jokkupa erja ferm akbar fil-[[Medjuevu|Medju Evu]]. Is-suġġetti mgħallma f'Nalanda kienu jkopru kull qasam tat-tagħlim, u kienu jiġu attirati studenti u studjużi mill-Korea, mill-Ġappun, miċ-Ċina, mit-Tibet, mill-Indoneżja, mill-[[Iran|Persja]] u mit-Turkija. Għalkemm Nalanda spiss tiġi msejħa bħala università Buddista, kellha bosta aspetti li ma kinux strettament jew esklużivament Buddisti. Il-patruni Gupta tiegħu, pereżempju, kienu jħaddnu l-Induiżmu mhux il-Buddiżmu. === Università === Fil-quċċata tagħha, l-iskola kienet tattira studjużi u studenti mill-qrib u mill-bogħod, u wħud kien jivvjaġġaw saħansitra mit-Tibet, miċ-Ċina, mill-Korea u mill-Asja Ċentrali. Il-metodi formalizzati ferm tal-istudji Xramaniċi għenu l-istabbiliment ta' istituzzjonijiet kbar tat-tagħlim bħal Taxila, Nalanda u Vikramashila, li spiss huma kkaratterizzati bħala l-universitajiet bikrin tal-Indja. L-evidenza arkeoloġika tinnota wkoll kuntatt mad-dinastija Shailendra tal-Indoneżja, fejn wieħed mir-rejiet tad-dinastija bena monasteru fil-kumpless. In-Nalanda Mahavihara ffjorixxa taħt il-patroċinju tal-Imperu Gupta fis-sekli 5 u 6, u iktar 'il quddiem taħt Harsha, l-imperatur ta' Kannauj. It-tradizzjonijiet kulturali liberali li ntirtu minn żmien id-dinastija Gupta rriżultaw f'perjodu ta' tkabbir u ta' prosperità sas-seklu 9 W.K. Is-sekli ta' wara kienu żmien ta' deklin gradwali, u perjodu li matulu l-iżviluppi tantriċi tal-Buddiżmu spikkaw l-iktar fil-Lvant tal-Indja taħt l-Imperu Pala. Il-biċċa l-kbira tal-għarfien tagħna dwar Nalanda ġej mill-kitbiet tal-patrijiet pellegrini mill-Asja, bħal Xuanzang u Yijing, li vvjaġġaw lejn in-Nalanda Mahavihara fis-seklu 7 W.K. [[Vincent Smith]] irrimarka li "storja dettaljata ta' Nalanda x'aktarx li tkun storja tal-Buddiżmu Maħajana". Bosta mill-ismijiet elenkati minn Xuanzang fil-kitbiet tal-ivvjaġġar tiegħu bħala alunni ta' Nalanda huma l-ismijiet ta' dawk li żviluppaw il-[[filosofija]] kumplessiva tal-Buddiżmu Maħajana. L-istudenti kollha ta' Nalanda studjaw il-Buddiżmu Maħajana, kif ukoll it-testi tat-tmintax-il setta (Hinayana) tal-Buddiżmu. Il-kurrikulu tagħhom kien jinkludi wkoll suġġetti oħra, bħall-Vedi, il-loġika, il-grammatika tas-Sanskritu, il-[[mediċina]] u s-Samkhya. In-Nalanda Mahavihara nqered tliet darbiet u ġie rikostruwit darbtejn biss. Ir-rikkezzi tiegħu nsterqu u l-monasteru l-kbir inqered minn armata tad-dinastija Mamluk tas-Sultanat ta' Delhi taħt Bakhtiyar Khalji għall-ħabta tal-1202 W.K. Filwaqt li xi sorsi jinnotaw li l-Mahavihara baqa' jiffunzjona kif seta' wara dan l-attakk, eventwalment ġie abbandunat għalkollox u ntesa sas-seklu 19, meta twettqu stħarriġ u skavi preliminari mill-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja. L-iskavi sistematiċi bdew fl-1915, u ħarġu fid-dieher ħdax-il monasteru u sitt tempji tal-brikks irranġati b'mod ordnat f'erja ta' 12-il ettaru (30 akru). Ġabra ta' [[Skultura|skulturi]], muniti, siġilli u kitbiet imnaqqxa ġew skoperti wkoll qalb il-fdalijiet, u bosta minnhom jinsabu għall-wiri fil-Mużew Arkeoloġiku ta' Nalanda, li jinsab fil-qrib. Nalanda issa saret destinazzjoni turistika notevoli tal-Buddiżmu u inġenerali. Fil-25 ta' Novembru 2010, il-gvern Indjan, permezz ta' Att tal-Parlament, ta nifs ġdid lill-università tal-qedem permezz tal-Abbozz ta' Liġi dwar l-Università ta' Nalanda, li permezz tiegħu ġie deċiż li tinħoloq l-Università l-ġdida ta' Nalanda relattivament fil-qrib. Din ġiet iddeżinjata bħala "Università Internazzjonali ta' Importanza Nazzjonali", u għaldaqstant ġiet issorveljata b'mod intensiv mill-gvern. Iż-żewġ kanċiellieri tagħha fl-imgħoddi kkwotaw b'mod espliċitu xi azzjonijiet tal-gvern li ppruvaw ineħħuhom mill-kariga tagħhom u jagħlqu xi korsijiet minħabba li l-membri tal-partit fil-gvern ma kienx japprovahom. === Librerija === [[Stampa:Prajnaparamita and Scenes from the Buddha's Life (top), Maitreya and Scenes from the Buddha's Life (bottom), Folios from a Dharanisamgraha (Compilation of Protective or Empowering Spells) LACMA M.72.1.20a-b.jpg|daqsminuri|Prajnaparamita u Xeni mill-Ħajja tal-Buddha (fuq), Maitreya u Xeni mill-Ħajja tal-Buddha (ISFEL), Folji minn Dharanisamgraha, manuskritt ta' Nalanda, tal-ħabta tal-1075.]] Huwa ċar mill-għadd kbir ta' testi li Yijing ġarr lura miegħu wara s-soġġorn ta' 10 snin tiegħu f'Nalanda, li l-Mahavihara x'aktarx li kellha librerija mgħammra sew. Sorsi Tibetani tradizzjonali jsemmu l-eżistenza ta' librerija kbira f'Nalanda msejħa ''Dharmaganja'' (''Piety Mart'') li kienet magħmula minn tliet binjiet kbar b'diversi sulari: ''Ratnasagara'' (Oċean ta' Ġojjelli), ''Ratnodadhi'' (Baħar ta' Ġojjelli) u ''Ratnaranjaka'' (Imżejna bil-Ġojjelli). Ir-Ratnodadhi kien fiha disa' sulari u kien fiha l-iżjed manuskritti sagri, fosthom is-''Sutra ta''' ''Prajnyaparamita'' u l-''Guhyasamaja''. L-għadd preċiż ta' volumi fil-librerija ta' Nalanda mhuwiex magħruf, iżda huwa stmat li kien hemm mijiet ta' eluf. Meta studjuż Buddist kien imut f'Nalanda, il-manuskritti tiegħu kienu jiżdiedu mal-kollezzjoni tal-librerija. Il-librerija ma kienx fiha biss manuskritti reliġjużi iżda anke testi dwar suġġetti bħall-grammatika, il-loġika, il-letteratura, l-[[astroloġija]], l-[[astronomija]] u l-mediċina. Il-librerija ta' Nalanda x'aktarx li kellha skema ta' klassifikazzjoni bbażata fuq skema ta' klassifikazzjoni tat-testi żviluppata mil-lingwista tas-Sanskritu, Panini. It-testi Buddisti x'aktarx li kienu maqsuma fi tliet klassijiet abbażi tat-tliet diviżjonijiet prinċipali tat-Tripitaka: Vinaya, Sutra u Abhidhamma. === Kurrikulu === [[Stampa:Astasahasrika Prajnaparamita Avalokitesvara Bodhisattva Nalanda.jpeg|daqsminuri|Avalokiteshvara Bodhisattva. Manuskritt tal-''Ashtasahasrika Prajnyaparamita Sutra'' ta' Nalanda tal-perjodu Pala.]] Fil-bijografija tiegħu ta' Xuanzang, [[Hwui-Li]] jistqarr li l-istudenti kollha ta' Nalanda kienu jistudjaw il-Vettura l-Kbira (Maħajana) kif ukoll ix-xogħlijiet tat-tmintax-il tradizzjoni Nikaya tal-Buddiżmu. Barra minn hekk, kienu jistudjaw suġġetti oħra bħall-Vedi, ''Hetuvidyā'' (loġika), ''Shabdavidya'' (grammatika u filoloġija), ''Chikitsavidya'' (mediċina), ix-xogħlijiet dwar il-maġija (Atharvaveda) u s-Samkhya. Skont Frazier, l-istudji Vediċi kienu jinkludu testi u ritwali Vediċi, iżda anke d-dixxiplini teoriċi differenti tax-[[Xjenza|xjenzi]] tal-Vedi, li kienu jinkludu dixxiplini bħal-[[lingwistika]], id-[[dritt]], l-astronomija u r-raġunament. Xuanzang stess studja għadd ta' suġġetti minn dawn f'Nalanda taħt Shilabhadra u oħrajn. Apparti t-teoloġija u l-filosofija, dibattiti u diskussjonijiet frekwenti kienu jeħtieġu kompetenza fil-loġika. Student fil-Mahavihara kellu jkun midħla sew tas-sistemi tal-loġika assoċjati mal-ħsibijiet differenti ta' dak iż-żmien u kien mistenni jiddefendi s-sistemi Buddisti kontra sistemi oħra. Suġġetti oħra li x'aktarx kienu jiġu mgħallma f'Nalanda jinkludu d-dritt, l-astronomija u l-ippjanar tal-bliet. It-tradizzjoni Tibetana ssostni li kien hemm "erba' doksografiji" (bit-Tibetan standard: ''grub mtha''') li kienu jiġu mgħallma f'Nalanda: # Sarvastivada Vaibhashika; # Sarvastivada Sautrantika; # Madhyamaka, il-filosofija Maħajana ta' Nagarjuna; # Chittamatra, il-filosofija Maħajana ta' Asanga u ta' Vasubandhu. Fis-seklu 7, Xuanzang irreġistra l-għadd ta' għalliema f'Nalanda u sostna li kienu jammontaw għal madwar 1,510. Minnhom, madwar 1,000 kienu kapaċi jispjegaw 20 kollezzjoni ta' sutri u ta' xastri, 500 kienu kapċi jispjegaw 30 kollezzjoni, u 10 għalliema biss kienu kapaċo jispjegaw 50 kollezzjoni. Xuanzang kien fost il-ftit li kienu kapaċi jispjegaw 50 kollezzjoni jew iktar. Dak iż-żmien, il-patri superjuri Shilabhadra biss kien studja l-kollezzjonijiet maġġuri kollha tas-sutri u tax-xastri f'Nalanda. === Amministrazzjoni === Il-patri Ċiniż Yijing kiteb li l-kwistjonijiet ta' diskussjoni u ta' amministrazzjoni f'Nalanda kienu jirrikjedu assemblea u konsensus dwar id-deċiżjonijiet minn dawk kollha preżenti fl-assemblea, kif ukoll mill-patrijiet residenti:<blockquote>Meta l-patrijiet kien ikollhom xi kwistjoni, kienu jagħmlu assemblea biex jiddiskutuha. Imbagħad kienu jordnaw lill-uffiċjal, Vihārapāla, biex jiċċirkola u jirrapporta l-kwistjoni lill-patrijiet residenti wieħed wieħed b'idejh f'xulxin. Bl-oġġezzjoni ta' patri wieħed, il-kwistjoni ma kinitx tgħaddi. Ma kienx hemm għalfejn tisbit jew storbju biex il-kwistjoni titħabbar. F'każ li patri kien jagħmel xi ħaġa mingħajr il-kunsens tar-residenti kollha, kien jitkeċċa mill-monasteru. Meta kien ikun hemm xi differenza fl-opinjonijiet fir-rigward ta' kwistjoni partikolari, kienu jiddiskutu r-raġunijiet sabiex grupp jikkonvinċi lil grupp ieħor. Ma kienet tintuża l-ebda forza jew koerċiżjoni biex grupp jiġi konvint.</blockquote>Xuanzang kiteb ukoll:<blockquote>Il-ħajja ta' dawn l-irġiel virtwużi kollha kienet immexxija naturalment minn drawwiet tassew solenni u stretti. B'hekk f'seba' mitt sena tal-eżistenza tal-monasteru, l-ebda raġel qatt ma kiser ir-regoli tad-dixxiplina. Ir-re jagħti sinjali ta' rispett u ta' venerazzjoni lill-monasteru u assenja d-dħul ta' mitt belt biex iħallas għaż-żamma tan-nies reliġjużi.</blockquote> === Influwenza fuq il-Buddiżmu === Ammont kbir ta' dak li mbagħad sar magħruf bħala l-Buddiżmu Tibetan, kemm tat-tradizzjoni Maħajana kif ukoll tat-tradizzjoni Vajrajana, irriżulta mill-għalliema u mit-tradizzjonijiet ta' Nalanda. Shantarakshita, li kien pijunier fil-propagazzjoni tal-Buddiżmu fit-Tibet fis-seklu 8 kien studjuż ta' Nalanda. Huwa ġie mistieden mir-re Tibetan, Khri-sron-deu-tsan, u stabbilixxa l-monasteru f'Samye, u kien l-ewwel patri superjuri tiegħu. Hu u d-dixxiplu tiegħu Kamalashila (li kien ukoll studjuż ta' Nalanda) essenzjalment għallmu lit-Tibetani kif jittrattaw il-filosofija. Padmasambhava, li ġie mistieden fin-Nalanda Mahavihara mir-re fis-747 W.K., jitqies bħala l-fundatur tal-Buddiżmu Tibetan. L-istudjuż Dharmakirti (għall-ħabta tas-seklu 7) kien wieħed mill-fundaturi Buddisti tal-loġika filosofika Indjana, kif ukoll wieħed mit-teoriċi primarji tal-atomiżmu Buddist, u għallem f'Nalanda. Forom oħra ta' Buddiżmu, bħall-Buddiżmu Maħajana segwit fil-[[Vjetnam]], fiċ-Ċina, fil-Korea u fil-Ġappun, iffjorixxew fi ħdan il-ħitan tal-iskola tal-qedem. Għadd ta' studjużi assoċjaw xi testi tal-Buddiżmu Maħajana bħas-''Sutra ta''' ''Shurangama'', sutra importanti fil-Buddiżmu tal-Lvant tal-Asja, mat-tradizzjoni Buddista f'Nalanda. [[Ron Epstein]] jinnota wkoll li l-pożizzjoni dottrinali ġenerali tas-sutra tabilħaqq tikkorrispondi għal dak li huwa magħruf dwar it-tagħlim Buddist f'Nalanda lejn l-aħħar tal-Imperu Gupta meta ġie tradott. Diversi istituzzjonijiet Buddisti barranin għażlu li jsejħu lilhom infushom Nalanda biex jirrikonoxxu l-influwenza ta' Nalanda. Dawn jinkludu s-Soċjetà Buddista ta' Nalanda fil-[[Malażja]] u l-Kulleġġ ta' Nalanda, f'[[Colombo]], is-[[Sri Lanka]], il-Fondazzjoni tal-[[Edukazzjoni]] Buddista ta' Nalanda, l-Indoneżja, u l-Istitut Buddist ta' Nalanda, il-[[Butan|Bhutan]]. == Sit ta' Wirt Dinji == In-Nalanda Mahavihara ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2016.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":0" /> == Studjużi notevoli == [[Stampa:Tibet, c. 15th-16th century - Portrait of Dharmakirti - 2010.474 - Cleveland Museum of Art.tif|daqsminuri|Skultura ta' Dharmakirti tas-seklu 15-16.]] [[Stampa:Shantirakshita - Google Art Project.jpg|daqsminuri|Śāntarakṣita, il-patri superjuri Buddist ta' Nalanda tas-seklu 8.]] Is-sorsi tradizzjonali jsostnu li n-Nalanda Mahavihara żaruh kemm Mahavira kif ukoll il-Buddha għall-ħabta tas-sekli 6 u 5 Q.K. Huwa wkoll il-post tat-twelid u tan-nirvana ta' Shariputra, wieħed mid-dixxipli famużi tal-Buddha. Figuri storiċi oħra assoċjati ma' Nalanda jinkludu: * il-patri Buddist Vajrajana u Maħajana, Abhayakaragupta, f'Vikramashila, li qatta' xi żmien f'Nalanda; * Ariyabalma, patri Buddist Korean tas-seklu 7; * Aryadeva, student ta' Nagarjuna u proponent tal-Buddiżmu Maħajana; * Asanga, patri Buddist Maħajana tal-iskola ta' Yogacarya; * Atisha, studjuż Buddist Vajrajana; * Buddhaguhya, patri u studjuż Buddist Vajrajana; * Chandrakirti, patri u studjuż Buddist Maħajana u student ta' Nagarjuna; * Chandragomin, studjuż lajk tal-Buddiżmu Maħajana; * Dharmakirti, patri Buddist Maħajana u studjuż tal-loġika; * Dharmapala, patri Buddist Maħajana tal-iskola ta' Yogacarya; * Dharmasvamin, patri Tibetan tas-seklu 13 u x'aktarx l-aħħar patri barrani li studja f'Nalanda; * Dhyānabhadra, patri Buddist Maħajana u traduttur; * Dignaga, fundatur tal-loġika Buddista; * Kamalaśīla, patri Buddist Maħajana u eks patri superjuri ta' Nalanda; * Maitripada, Mahasiddha Buddist Indjan; * Nagarjuna, formalizzatur tal-kunċett ta' Shunyata; * Naropa, Mahasiddha Buddist; * Prabhakāramitra, traduttur ta' testi Buddisti Maħajana li kien attiv fiċ-Ċina matul id-dinastija Tang; * Prajñā, patri tas-seklu 9 minn Kapisa, attwalment fl-[[Afganistan]]; * Śākyaśribhadra, patri superjuri ta' Nalanda fl-aħħar tas-seklu 12; * Śāntarakṣita, patri Buddist Maħajana u eks patri superjuri ta' Nalanda; * Saraha, wieħed mit-84 Mahasiddha fis-seklu 8 W.K.; * Shantideva, il-kompożitur tal-Bodhisattvacarya; * Shilabhadra, patri Buddist Maħajana u għalliem ta' Xuanzang; * Śubhakarasiṃha, patri Buddist ta' Nalanda li mbagħad ivvjaġġa lejn iċ-Ċina u ttraduċa testi Buddisti Indjani; * Subhūticandra, studjuż Buddist Indjan li kien attiv fis-sekli 11 u 12; * Thonmi Sambhota, studjuż Tibetan tas-seklu 7 li tradizzjonalment jiġi akkreditat li ħoloq il-kitba Tibetana; * Vairocanavajra, traduttur u alkemist Buddist tas-seklu 12 li studja f'Nalanda; * Vajrabodhi, patri Buddist eżoteriku Indjan tas-sekli 7–8 u wieħed mill-patrijarki tal-Buddiżmu Eżoteriku Ċiniż u tal-Buddiżmu Shingon; * Vasubandhu, ħu Asanga; * Wukong, patri Buddist Ċiniż tas-seklu 8; * Xuanzang, patri, studjuż u vjaġġatur Buddist Ċiniż tas-seklu 7; * Yijing, vjaġġatur Buddist Ċiniż tas-seklu 7. == Skavi == [[Stampa:Nalanda, excavated remains.jpg|daqsminuri|Mappa tal-fdalijiet skavati ta' Nalanda.]] Wara d-deklin tiegħu, in-Nalanda Mahavihara fil-biċċa l-kbira ntesa sal-istħarriġ tas-sit min-naħa ta' [[Francis Buchanan-Hamilton]] fl-1811–1812. Dan sar wara li xi nies tal-post fil-qrib ġibdulu l-attenzjoni li kien hemm kumpless enormi ta' fdalijiet fl-inħawi. Madankollu, huwa ma assoċjax it-tumbati tal-ħamrija u tar-radam ma' Nalanda. Dik ir-rabta ġiet stabbilita mill-Maġġur [[Markham Kittoe]] fl-1847. [[Alexander Cunningham]] u l-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja li kien għadu kem ġie stabbilit wettqu stħarriġ uffiċjali fl-1861–1862. L-iskavi sistematiċi tal-fdalijiet min-naħa tal-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja ma bdewx qabel l-1915 u ntemmu fl-1937. It-tieni rawnd ta' skavi u ta' restawr seħħ bejn l-1974 u l-1982. [[Stampa:Nalanda Buddhist University Ruins, which flourished from 427 to 1197 CE, Nalanda, Bihar.jpg|daqsminuri|Il-fdalijiet skavati tal-monasteri ta' Nalanda.]] Il-fdalijiet ta' Nalanda llum huma estiżi fuq xi 488 metru (1,600 pied) mit-Tramuntana għan-Nofsinhar u fuq xi 244 metru (800 pied) mil-Lvant għall-Punent. Mill-iskavi nstabu ħdax-il monasteru (magħrufa wkoll bħala ''vihara'') u sitt tempji tal-brikks ewlenin irranġati f'konfigurazzjoni ordnata. Hemm passaġġ wiesa' 30 metru (100 pied) mit-Tramuntana għan-Nofsinhar, u t-tempji jinsabu lejn il-Punent filwaqt li l-monasteri jinsabu lejn il-Lvant. Il-biċċa l-kbira tal-istrutturi fihom evidenza ta' diversi perjodi ta' kostruzzjoni, b'binjiet ġodda li nbnew fuq il-fdalijiet ta' binjiet iktar antiki. Ħafna mill-binjiet fihom ukoll sinjali ta' ħsara kkawżata min-nirien, mill-inqas f'okkażjoni waħda. Il-mappa tagħti l-konfigurazzjoni tal-istrutturi skavati. It-Tempju Nru 3 fin-Nofsinhar kien l-iżjed struttura imponenti. It-Tempji Nri 12, 13 u 14 iħarsu lejn il-monasteri u huma orjentati lejn il-Lvant. Bl-eċċezzjoni tal-Monasteri Nri 1A u 1B, il-monasteri kollha huma orjentati lejn il-Punent u d-drenaġġi jitbattlu fil-Lvant filwaqt li t-taraġ tagħhom huwa ppożizzjonat fin-naħa tal-Lbiċ tal-binjiet. It-Tempju Nru 2 jinsab lejn il-Lvant. [[Stampa:Nalanda, Buddhist university 05.jpg|daqsminuri|It-Tempju Nru 3 (l-Istupa ta' Sariputta).]] [[Stampa:Nalanda University; Conjectural Reconstruction from Excavated Remains of the 5th Stupa, c. 6th century CE.jpg|daqsminuri|Rikostruzzjoni immaġinarja tat-Tempju Nru 3, Nalanda.]] Il-monasteri kollha f'Nalanda huma simili ħafna bħala konfigurazzjoni u dehra inġenerali. Il-pjanta tagħhom tinvolvi għamla rettangolari b'bitħa kwadrangolari ċentrali mdawra b'veranda, li mbagħad hija kkonfinata minn ringiela esterna ta' ċelel għall-patrijiet – disinn tipiku tal-arkitettura tal-''vihara''. Iċ-ċella ċentrali faċċata tad-daħla li tagħti għall-bitħa ċentrali kienet santwarju. Il-pożizzjoni strateġika tagħha kienet tfisser li kienet tkun l-ewwel ħaġa li tiġbed l-attenzjoni meta wieħed jidħol fil-binja. Bl-eċċezzjoni tal-Monasteri Nri 1A u 1B, il-monasteri kollha huma orjentati lejn il-Punent u d-drenaġġi jitbattlu lejn il-Lvant, b'taraġ ippożizzjonat fil-Lbiċ tal-binjiet. Il-'''Monasteru Nru 1''' jitqies bħala l-eqdem monasteru u l-iktar wieħed importanti fost il-grupp ta' monasteri. Fih saħansitra disa' sulari ta' kostruzzjoni. Il-monasteru t'isfel tiegħu jitqies bħala dak li ġie sponsorjat minn Balaputradeva, ir-re Srivijayan, matul ir-renju ta' Devapala fis-seklu 9. Oriġinarjament il-binja kienet mill-inqas għolja żewġ sulari u kien fiha statwa kolossali ta' Buddha bilqiegħda. It-'''Tempju Nru 3''' (magħruf ukoll bħala l-Istupa ta' Sariputta) huwa l-iżjed wieħed ikoniku fost l-istrutturi ta' Nalanda, b'diversi turġien li jwasslu sal-quċċata. Oriġinarjament, it-tempju kien struttura żgħira li ġiet rikostruwita u mkabbra iktar 'il quddiem. L-evidenza arkeoloġika turi li l-istruttura finali kienet ir-riżultat ta' mill-inqas seba' akkumuli ta' kostruzzjoni. Il-ħames wieħed minn dawn it-tempji mtarrġin huwa l-iżjed wieħed interessanti u l-iktar wieħed ippreservat, b'erba' torrijiet fl-irkejjen, li tlieta minnhom ġew esposti. It-torrijiet kif ukoll il-ġnub tat-turġien huma mżejna b'panewijiet mirquma tal-arti ta' żmien l-Imperu Gupta, b'varjetà ta' figuri bl-istukko, fosthom il-Buddha u l-Bodhisattvas, u xeni mill-ġrajjiet tal-Jataka. It-tempju huwa mdawwar b'bosta stupi li nbnew bħala wegħdiet bil-brikks, imnaqqxin b'siltiet mit-testi Buddisti sagri. Il-quċċata tat-Tempju Nru 3 tinkludi santwarju li issa huwa magħmul biss minn pedestall, iżda fl-imgħoddi x'aktarx li kien hemm xi statwa immensa tal-Buddha. Skont [[Win Maung]], l-istupa kienet influwenzata mill-arkitettura tal-Imperu Gupta, li hi stess kellha influwenzi tal-era Kuxana. F'santwarju qrib in-naħa t'isfel tat-taraġ, instabet xbieha kbira ta' Avalotiteshvar li eventwalment tressqet lejn il-mużew. [[Stampa:Buddha Shakyamuni or the Bodhisattva Maitreya LACMA M.75.4.3 (1 of 2).jpg|daqsminuri|Buddha Shakyamuni jew Bodhisattva Maitreya, liga tar-ram indurata, il-bidu tas-seklu 8, Nalanda.]] It-'''Tempju Nru 2''' jinkludi 211-il panew skolpiti b'temi reliġjużi u lajċi. Dawn jinkludu lil Xiva, Parvati, Kartikeya, u Gajalakshmi, Kinnaras idoqqu l-istrumenti [[Mużika|mużikali]], diversi rappreżentazzjonijiet ta' Makaras, koppji umani f'pożi ta' namrati, kif ukoll xeni artistiċi u tal-ħajja ta' kuljum. Susan Huntington u Bhaskara Misra – studjużi tal-arkitettura u tal-arti Indjani, jistqarru li t-Tempju Nru 2 huwa tempju Induist. Madankollu, Huu Phuoc Le – studjuż tal-arkitettura Buddista, jiddubita din l-"affiljazzjoni Induista" għalkollox, u jistqarr li jaf huwa tempju bbażat fuq il-prinċipji tal-mandala, u jirrifletti s-"sinkretiżmu Induist-Buddist" tas-sekli 8 sa 12, meta d-divinitajiet Xiva u Xakti ġew integrati fil-Buddiżmu Vajrajana. Is-sit tat-Tempju Nru 13 jinkludi forn tat-tidwib magħmul mill-brikks b'erba' kompartimenti. L-iskoperta tal-metall maħruq u tal-gagazza tissuġġerixxi li kien jintuża għall-ikkastjar ta' oġġetti metalliċi. Birendra Nath Mishra osserva wkoll li l-panewijiet li fihom divinitajiet Induisti kienu mwaħħlin mal-istruttura permezz ta' qabdiet tal-[[ħadid]] u dan jindika li x'aktarx żdiedu wara. Barra minn hekk, 10 % biss tal-panewijiet fihom divinitajiet Induisti. It-Tempju Nru 2 jinsab ukoll 'il barra mill-kumpless monastiku għalkemm huwa qrib tiegħu, għaldaqstant wieħed jista' jissoponi li l-inklużjoni ta' divinitajiet Induisti f'dan is-sit kien "tentattiv Buddist ta' integrazzjoni subordinata tal-Braħmaniżmu fil-Buddiżmu mingħajr l-użu ta' xbihat ta' konfrontazzjoni". Lejn it-Tramuntana tat-Tempju Nru 13 hemm il-fdalijiet tat-'''Tempju Nru 14'''. Xbieha enormi tal-Buddha ġiet skoperta hawnhekk. Il-pedestall tax-xbieha għad fadlilha frammenti tal-unika affresk li għadu jeżisti f'Nalanda. Lejn il-Lvant tat-Tempju Nru 2, hemm il-fdalijiet tat-'''Tempju ta'''' '''Sarai''' fit-Tumbata ta' Sarai li ġiet skavata dan l-aħħar. Dan it-tempju Buddist b'diversi sulari fih bosta stupi u santwarji, u kien imdawwar b'ħitan għoljin. Il-fdalijiet fil-maqdes jissuġġerixxu li l-istatwa tal-Buddha kienet għolja madwar 24 metru (80 pied). Bosta skulturi, kif ukoll affreski, pjanċi tar-ram, opri tal-arti, kitbiet imnaqqxin, siġilli, muniti, plakki, bċejjeċ tal-fuħħar, u oġġetti tal-ġebel, tal-bronż, bl-istukko u tat-terrakotta, instabu qalb il-fdalijiet ta' Nalanda. L-iskulturi Buddisti li ġew skoperti jinkludu b'mod partikolari dawk tal-Buddha f'diversi pożi kif ukoll ta' Avalokiteshvara, Jambhala, Manjushri, Marichi u Tara. L-iskulturi Induisti ta' Vixnu, Xiva-Parvathi, Ganexa, Mahishasura Mardini u Surya nstabu wkoll qalb il-fdalijiet. Qrib it-Tempju Nru 14 hemm it-'''Tempju tal-Buddha Iswed''' (imsejjaħ min-nies tal-post bħala "Telia Bhairav", fejn "tel" tirreferi għall-użu taż-żejt) u fih xbieha kbira tal-qedem ta' Buddha iswed bil-poża tal-''bhumisparha mudra''. Dan huwa l-istess tempju msejjaħ "Baithak Bhairab" fir-rapport ta' Cunningham tal-1861–1862 għall-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja. == Manuskritti eżistenti ta' Nalanda == Fleeing monks took some of the Nalanda manuscripts. A few of them have survived and are preserved in collections such as those at: * Los Angeles County Museum of Art Folios from a Dharanisamgraha, circa 1075. * Asia Society This Ashtasahasrika Prajnaparamita manuscript records, in Sanskrit and Tibetan, the history of the manuscript from its creation at the famous Nalanda monastery in India through its use in Tibet by the compiler of the first Tibetan canon of Buddhism, Buton. * Yarlung Museum, Tsetang (From the ''On ke ru Lha khang monastery'') Astasahahasrika Prajnaparamita Sanskrit palm-leaf manuscript, with 139 leaves and painted wooden covers. According to the colophon, this manuscript was donated by the mother of the great pandita Sri Asoka in the second year of the reign of King Surapala at end of the 11th century. == Kitbiet imnaqqxa ta' Nalanda == Matul l-iskavi nstabu għadd ta' kitbiet imnaqqxin li issa huma ppreservati fil-Mużew ta' Nalanda. Dawn jinkludu: * Iben patri ta' Yashovarman mogħti b'donazzjoni lit-tempju li nbena mir-re Baladitya, is-seklu 8 W.K., ħaġra tal-bażalt li nstabet fil-Monasteru Nru 1. * Murnavarman bena xbieha tar-ram isfar tal-Buddha, għolja 24 metru (80 pied), is-seklu 7 W.K., ħaġra tal-bażalt li nstabet fit-tumbata ta' Sarai. * Il-patri Vipulshrimitra bena monasteru. Ħaġra tal-bażalt, it-tieni nofs tas-seklu 12, li nstabet fil-quċċata tal-Monasteru Nru 7. * Donazzjoni ta' Balaputradeva, ir-re ta' Suvarnadvipa tad-dinastija Sailendra, it-860 W.K., pjanċa tar-ram li nstabet minn Hirananda Shastri fl-1921 fl-antikamra tal-Monasteru Nru 1 f'Nalanda. == Turiżmu == [[Stampa:Nalanda Archaeologicall Museum India - panoramio.jpg|daqsminuri|Il-Mużew Arkeoloġiku ta' Nalanda.]] [[Stampa:Xuanzang Memorial Hall.JPG|daqsminuri|Is-Sala ta' Mafkar ta' Xuanzang.]] In-Nalanda Mahavihara huwa destinazzjoni turista popolari fl-istat ta' Bihar u jattira għadd ta' viżitaturi Indjani u barranin. Huwa waqfa importanti wkoll tul iċ-ċirkwit turistiku tal-Buddiżmu. === Mużew Arkeoloġiku ta' Nalanda === L-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja jieħu ħsieb [[mużew]] qrib il-fdalijiet għall-benefiċċju tal-viżitaturi. Il-mużew infetaħ fl-1917 u fih fdalijiet tal-qedem għall-wiri li nstabu f'Nalanda kif ukoll fil-qrib ta' Rajgir. Mit-13,463 oġġett, 349 oġġett biss huma għall-wiri f'erba' galleriji. === Sala ta' Mafkar ta' Xuanzang === Is-Sala ta' Mafkar ta' Xuanzang hija inizjattiva Indjana-Ċiniża biex jingħata ġieħ lill-patri u lill-vjaġġatur Buddist famuż. Hemm relikwa ta' għadma tal-kranju tal-patri Ċiniż għall-wiri fis-sala ta' mafkar. === Mużew Multimedjali ta' Nalanda === Mużew ieħor biswit is-sit skavat jitmexxa b'mod privat bħala l-Mużew Multimedjali ta' Nalanda. Dan jispjega l-istorja ta' Nalanda permezz ta' animazzjonijiet tridimensjonali u preżentazzjonijiet multimedjali oħra. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] [[Kategorija:Monasteri]] [[Kategorija:Buddiżmu]] [[Kategorija:Indja]] [[Kategorija:Tempji Buddisti]] 5sctamspzssvmt9gqdi94z0cskdf552 0 34570 331682 331676 2026-08-22T16:36:43Z ToniSant 4257 removed [[Category:Tempji]]; added [[Category:Tempji Buddisti]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331682 wikitext text/x-wiki [[Stampa:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|daqsminuri|Wat Phra Mahathat.]] '''Wat Phra Mahathat''' jew '''Wat Phra Mahathat Woramahawihan''' (bit-[[Lingwa Tajlandiża|Tajlandiż]]: วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร) huwa t-tempju (''wat'') [[Buddiżmu|Buddista]] prinċipali tal-Provinċja ta' Nakhon Si Thammarat fin-Nofsinhar tat-[[Tajlandja]], f'salib it-toroq kruċjali għall-kummerċ bejn l-[[Oċean Indjan]] u l-[[Oċean Paċifiku]]. It-tempju ġie stabbilit fis-seklu 8 [[WK|W.K]]., f'sit fejn qabel kien hemm santwarju [[Ħinduiżmu|Induista]] għall-ħabta tas-sekli 5–8 W.K. Minn dak iż-żmien 'l hawn, it-tempju u l-monasteru tiegħu kien ċentru [[Reliġjon|reliġjuż]] reġjonali. L-istupa prinċipali tat-tempju, Phra Borommathat Chedi ("l-istupa l-kbira tar-relikwi nobbli"), inbniet mir-Re Sri Dhammasokaraja fil-bidu tas-seklu 13 sabiex jiġi stabbilit simbolu tal-fergħa tal-Buddiżmu Theravada fir-reġjun. It-tempju jospita relikwa ta' [[Gautama Buddha]]. It-tradizzjonijiet reliġjużi u lokali komplew jiġu osservati fil-monasteru għal iktar minn 1,500 sena, inkluż it-tradizzjoni tal-ġrajja ta' Nakhon Si Thammarat, iċ-ċerimonja annwali tat-tgeżwir bid-drapp għar-Relikwarju l-Kbir u l-ispettaklu taż-[[Żfin|żifna]] ta' Menora. == [[Storja]] == [[Stampa:Dalada Maligawa Sri Lanka K.jpg|daqsminuri|Il-Prinċep Dantha u l-Prinċipessa Hemamali ta' Sri Lanka jġorru r-Relikwa tas-Sinna Sagra. Panew dekorattiv mal-ħajt tat-Tempju tas-Sinna, Sri Lanka.]] Skont leġġenda, il-Prinċep Thanakuman u l-Prinċipessa Hem Chala ġabu r-relikwa tal-Buddha lejn Hat Sai Kaew u bnew pagoda żgħira fil-291 W.K. Meta r-Re Si-Thamma Sokarat stabbilixxa l-belt ta' Nakhon Si Thammarat, huwa bena tempju ġdid imsejjaħ Wat Phra Borom That fuq l-istess sit bl-istil Mahayana tar-Renju ta' Srivijaya. Il-belt ta' Nakhon Si Thammarat kienet belt prominenti fir-renju tal-qedem ta' Tambralinga. Il-belt kienet tagħmel parti mill-imperu ta' Srivijaya sal-bidu tas-seklu 13. L-istoriċi jemmnu li l-belt kważi tbattlet għalkollox mill-epidemiji u mill-gwerer, u b'hekk ir-re bena stupa akbar bl-istil ta' [[Sri Lanka]] u żviluppa mill-ġdid il-komunità tal-belt. Il-binjiet reliġjużi l-oħra nbnew bejn is-sekli 13 u 18, inkluż Wihan-Bodhi Lanka, kjostru msaqqaf madwar is-siġra ''bodhi'' li huwa maħsub li nibtet mis-siġra ta' Mahabodhi fit-[[Tempju ta' Mahabodhi]] f'Bodh Gaya, l-[[Indja]]. [[Stampa:Wat Phra Mahathat Woromaha Vihan.JPG|daqsminuri|L-istupa tat-tmien Buddha mexjin fin-naħa ta' fuq tal-istupa.]] L-isem Tajlandiż tat-tempju, ''Phra Mahathat Woramahawihan'' ġej mill-Pali, ''vara maha dhatu vara maha vihara'', li litteralment ifisser "Tempju Nobbli Kbir tal-Istupa l-Kbira tar-Relikwi Nobbli". L-istupa, li għandha għamla ta' qanpiena, ġiet ispirata mill-[[arti]] Buddista ta' Sri Lanka li tirrifletti t-twemmin li Ashoka ttrażmetta t-tradizzjoni tal-istupa mill-Indja sa Sri Lanka. Il-mexxej ta' Nakhon Si Thammarat, li beda x-xogħol fuq l-istupa sejjaħ lilu nnifsu ''Sri Dhammasokaraja'', li litteralment tfisser "Ashoka l-kbir". L-isem tal-belt ta' Nakhon Si Thammarat oriġina wkoll mill-Pali, ''Nagara Sri Dhammaraja'', li tfisser "belt ta' Dhammaraja". Il-ħolqien tal-istupa wassal biex Nakhon Si Thammarat isir iċ-ċentru tal-Buddiżmu Theravada. Il-kitbiet imnaqqxa mir-Renju ta' [[Park Storiku ta' Sukhothai|Sukhothai]], isemmu l-influwenza tal-belt u tal-istupa fit-tifrix u fit-tisħiħ tal-Buddiżmu Theravada fir-renju. It-tempju rċieva wkoll il-patroċinju tar-Renju ta' [[Park Storiku ta' Ayutthaya|Ayutthaya]], li rrenja fuq it-territorju kollu attwali tat-Tajlandja bejn is-sekli 14 u 17. L-istupa u binjiet reliġjużi oħra nbnew iktar minn mitt sena wara li nbdiet il-kostruzzjoni tal-istupa oriġinali. Sarulha xogħlijiet kbar ta' restawr fl-1612–1616, fl-1647, fl-1732–1758, fl-1769, fl-1895–1898, fl-1914, fl-1972–1974, fl-1987, fl-1994–1995 u fl-2009. It-tempju ġie nnominat bħala sit indikattiv biex xi darba jsir [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-2012.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5752/|titlu=Siti indikattivi tal-UNESCO|kunjom=|isem=|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=}}</ref> Fil-25 ta' Lulju 2026, is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bit-titlu uffiċjali "Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat". Dan huwa l-ewwel Sit ta' Wirt Dinji [[Kultura|Kulturali]] fin-Nofsinhar tat-Tajlandja.<ref name=":0" /> == Arkitettura == [[Stampa:Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat.jpg|daqsminuri|L-istupa prinċipali.]] L-istupa prinċipali, Phra Borommathat Chedi, hija stupa b'għamla ta' qanpiena li nbniet fil-bidu tas-seklu 13. Huwa maħsub li l-istupa fiha r-relikwi ta' Gautama Buddha, u b'hekk tirrappreżenta wieħed mill-iżjed siti importanti tal-Buddiżmu Theravada. Il-kumpless tat-tempju nbena bi pjanta rettangolari fuq 5.14 ettari u huwa mdawwar b'ħitan tal-brikks. Hemm erba' daħliet li jagħtu aċċess għat-tempju. It-tempju huwa maqsum f'żewġ żoni b'mod simili għat-tempji Buddisti tradizzjonali: il-Buddha-avasa, iż-żona sagra għall-attivitajiet reliġjużi, u s-Sangha-avasa, iż-żona residenzjali għall-patrijiet.<ref>{{Ċita web|url=https://www.travelfish.org/sight_profile/thailand/southern_thailand/nakhon_si_thammarat/nakhon_si_thammarat/3566|titlu=Wat Phra Mahathat|kunjom=Luekens|isem=David|sit=Travelfish|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> Hemm 22 [[iljunfant]] bilwieqfa skolpiti u miksijin bl-istukko madwar il-bażi tal-istupa. Il-bażi hija kwadra b'ħajt baxx tal-brikks, biex ikun hemm spazju biex wieħed ikun jista' jdur skont l-arloġġ madwar l-istupa. Madwar l-istupa prinċipali hemm erba' stupi b'għamla ta' qanpiena. L-istupa prinċipali għandha spiera qisha umbrella ffrumata minn 52 anella, u hija sseparata mill-istupa b'għamla ta' qanpiena permezz ta' ringiela ta' riljievi ta' xbihat tal-Buddha miexi. L-ispiera għolja 10.89 metri (35.7 pied) hija miksija b'folji rqaq tad-deheb u tiżen madwar 600 kilogramma u ingastata bil-ħaġar prezzjuż.<ref>{{Ċita web|url=https://thailandforvisitors.com/south/nakorn/mahatat/|titlu=Wat Phra Mahathat|data=2024-11-27|sit=thailandforvisitors.com|lingwa=en-us|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> [[Stampa:Wat-Phra-Baromathat-Nakhon-Srithammarat-Apr-2001-00.JPG|daqsminuri|Is-Sangha-avasa (Wat Phra Baromathat Nakhon).]] L-istupa prinċipali tinsab fi kjostru miksi mal-madum ikkulurit. Hija mdawra minn gallerija b'ringiela ta' bosta xbihat tal-Buddha, u l-eqdem waħda hija xbieha bl-istil ta' Sukhothai li tmur lura għas-seklu 13–14 W.K. Hemm ukoll 158 ''chedi'' (kelma Tajlandiża għal "stupa") minuri bejn l-istupa prinċipali u l-kjostru, li jospitaw l-irmied u l-għadam tad-devoti Buddisti. It-taraġ li jagħti għall-istupa huwa mgħasses minn dimonji ġganteski bl-għamla ta' jaks. Il-[[Kappella|kappelli]] (Wihan Khian u Wihan Phra Ma) għandhom żewġ riljievi tal-istukko li juru xeni mill-[[ħajja]] tal-Buddha mal-ħitan ta' ġewwa tagħhom. Hemm kjostru żgħir madwar is-siġra Bodhi, u 'l barra minnu hemm is-sala prinċipali tal-assemblea (Ubosot) imsejħa Wihan Luang. Din is-sala għandha kolonni ġejjin 'il ġewwa bl-istil ta' Ayyuthaya. Inbniet bejn is-sekli 15 u 16 W.K. u għandha saqaf imżejjen b'mod rikk. Hemm ukoll kappella ddedikata lid-dixxiplu tal-Buddha, Kaccayana. Il-kumpless tat-tempju għandu [[mużew]] imsejjaħ ''Wihan Kien'' li fih oġġetti storiċi, fosthom xbihat tal-Buddha, oġġetti reliġjużi u offerti. Fit-Tramuntana tal-Ubosot hemm ''mondop'' b'bejt b'żewġ saffi, li jħaddan santwarju bl-impronta ta' sieq il-Buddha. Barra minn hekk, hemm ukoll żewġ [[Statwa|statwi]] tal-bronż li juru l-prinċpijiet Tambralingani, Jatukham u Ramanthep, li skont l-istudjużi jirrappreżentaw ukoll id-divinitajiet Induisti Kartikeja u Vixnu. == Kultura == [[Stampa:Detail Chedi Wat Mahathat Nakhon Si Thammarat.jpg|daqsminuri|Riljiev dettaljat fi ħdan l-istupa.]] L-istupa prinċipali nbniet skont it-tradizzjoni tal-Buddiżmu Theravada. It-22 iljunfant madwar il-bażi tal-istupa huma simbolu tat-22 fakultà spiritwali (Indriya). It-52 anella mal-ispiera jirrappreżentaw it-52 fattur mentali (Cetasika). It-tmien statwi tal-Buddha miexi jirrappreżentaw il-Mogħdija Nobbli tat-Tmienja li twassal għat-tmien tat-tbatija u għall-Arħatiżmu, li huwa l-ogħla duttrina tal-Buddiżmu. Id-daqs relattiv tal-għoli u tal-wisa' tal-istupa prinċipali b'għamla ta' qanpiena huwa 2:1, li jimplika l-integrità sħiħa tal-aspetti tal-ġisem u spiritwali. L-għoli tal-istupa huwa 28 wa u l-wisa' hi ta' 14 wa. L-għoli tal-istupa għaldaqstant jirrappreżenta t-28 aspett tal-ġisem u l-wisa' tirrappreżenta l-14-il funzjoni tal-kuxjenza. L-għoli tal-istruttura kollha tal-istupa, inkluż l-ispiera u l-bażi, hu ta' 78 [[metru]]. In-naħa ta' wara tal-munita ta' 25 satang fiha xbieha ta' Wat Phra Mahathat Woramahawihan. It-tempju huwa wkoll simbolu tal-Provinċja ta' Nakhon Si Thammarat. Huwa maħsub li l-amuleti ta' Jatukam Ramathep, ikkonsagrati fit-tempju jservu għal xorti tajba, u b'hekk dan jattira lil viżitaturi mill-pajjiż kollu.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Chen|isem=Jennifer|data=2007-08-17|titlu=Charm Offensive - WSJ|url=https://www.wsj.com/articles/SB118728440905799808|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> == Hae Pha Khuen That == [[Stampa:Wat phra mahathat woramahawihan nakhon si thammarat.jpg|daqsminuri|Purċissjoni waqt il-festival annwali ta' Hae Pha Khuen That.]] Hae Pha Khuen That (bit-Tajlandiż: แห่ผ้าขึ้นธาตุ; li litteralment tfisser "il-purċissjoni tad-drapp għall-istupa") huwa l-festival annwali tat-tempju li jsir fl-okkażjoni tal-Magha Puja, li jiġi ċċelebrat f'jum bil-[[qamar]] kwinta fi Frar. Iċ-ċelebrazzjonijiet jinkludu purċissjoni b'libsa, magħrufa bħala Phra Bot, magħquda f'pezza waħda ta' drapp biex titgeżwer madwar l-għamla ta' qanpiena tal-istupa prinċipali u taċ-''chedis'' minuri. Tradizzjonalment jintużaw ilbiesi bojod impittrin b'xeni mill-ħajja tal-Buddha, iżda xi kultant jintużaw ukoll ilbiesi bojod, ħomor jew sofor sempliċi. Huwa maħsub li l-festival beda jiġi ċċelebrat fl-1230 meta tlestiet l-istupa prinċipali. == Sit ta' Wirt Dinji == Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Lulju 2026.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1761/|titlu=Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri [[Bniedem|umani]], tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":0" /> == Gallerija == <gallery mode=packed widths="200px" heights="100px"> File:King Taksin at Wat Phra Borom That.JPG|Statwa tar-Re Taksin fit-tempju. File:Seal Nakhon Si Thammarat.svg|Is-siġill tal-Provinċja ta' Nakhon Si Thammarat. File:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร-1.jpg|Veduta iktar mill-qrib tal-ispiera. File:เจดีย์ราย รอบพระบรมธาตุ, วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|Iċ-chedis minuri fi ħdan it-tempju. File:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร นครศรีธรรมราช.jpg|Iċ-chedis minuri wara Hae Pha Khuen That. File:Wat Phra Mahathat.jpg|Il-ħajt ta' madwar it-tempju. File:พระธาตุยอดทองเมืองนครศรี.jpg|Is-suq fin-Nofsinhar tal-Ubosot. File:พระบรมธาตุเจดีย์, วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|Il-mogħdija madwar l-istupa. File:วิหารพระกัจจายนะ หรือวิหารพระแอด, วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|Statwa fi ħdan it-tempju. File:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร, จังหวัดนครศรีธรรมราช.jpg|Buddhas bilqiegħda fil-bażi tal-istupa. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] [[Kategorija:Tempji Buddisti]] [[Kategorija:Buddiżmu]] tepg7owdb35ds1y97xyhdgc3dk1jqic 331684 331682 2026-08-22T16:37:45Z ToniSant 4257 removed [[Category:Buddiżmu]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331684 wikitext text/x-wiki [[Stampa:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|daqsminuri|Wat Phra Mahathat.]] '''Wat Phra Mahathat''' jew '''Wat Phra Mahathat Woramahawihan''' (bit-[[Lingwa Tajlandiża|Tajlandiż]]: วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร) huwa t-tempju (''wat'') [[Buddiżmu|Buddista]] prinċipali tal-Provinċja ta' Nakhon Si Thammarat fin-Nofsinhar tat-[[Tajlandja]], f'salib it-toroq kruċjali għall-kummerċ bejn l-[[Oċean Indjan]] u l-[[Oċean Paċifiku]]. It-tempju ġie stabbilit fis-seklu 8 [[WK|W.K]]., f'sit fejn qabel kien hemm santwarju [[Ħinduiżmu|Induista]] għall-ħabta tas-sekli 5–8 W.K. Minn dak iż-żmien 'l hawn, it-tempju u l-monasteru tiegħu kien ċentru [[Reliġjon|reliġjuż]] reġjonali. L-istupa prinċipali tat-tempju, Phra Borommathat Chedi ("l-istupa l-kbira tar-relikwi nobbli"), inbniet mir-Re Sri Dhammasokaraja fil-bidu tas-seklu 13 sabiex jiġi stabbilit simbolu tal-fergħa tal-Buddiżmu Theravada fir-reġjun. It-tempju jospita relikwa ta' [[Gautama Buddha]]. It-tradizzjonijiet reliġjużi u lokali komplew jiġu osservati fil-monasteru għal iktar minn 1,500 sena, inkluż it-tradizzjoni tal-ġrajja ta' Nakhon Si Thammarat, iċ-ċerimonja annwali tat-tgeżwir bid-drapp għar-Relikwarju l-Kbir u l-ispettaklu taż-[[Żfin|żifna]] ta' Menora. == [[Storja]] == [[Stampa:Dalada Maligawa Sri Lanka K.jpg|daqsminuri|Il-Prinċep Dantha u l-Prinċipessa Hemamali ta' Sri Lanka jġorru r-Relikwa tas-Sinna Sagra. Panew dekorattiv mal-ħajt tat-Tempju tas-Sinna, Sri Lanka.]] Skont leġġenda, il-Prinċep Thanakuman u l-Prinċipessa Hem Chala ġabu r-relikwa tal-Buddha lejn Hat Sai Kaew u bnew pagoda żgħira fil-291 W.K. Meta r-Re Si-Thamma Sokarat stabbilixxa l-belt ta' Nakhon Si Thammarat, huwa bena tempju ġdid imsejjaħ Wat Phra Borom That fuq l-istess sit bl-istil Mahayana tar-Renju ta' Srivijaya. Il-belt ta' Nakhon Si Thammarat kienet belt prominenti fir-renju tal-qedem ta' Tambralinga. Il-belt kienet tagħmel parti mill-imperu ta' Srivijaya sal-bidu tas-seklu 13. L-istoriċi jemmnu li l-belt kważi tbattlet għalkollox mill-epidemiji u mill-gwerer, u b'hekk ir-re bena stupa akbar bl-istil ta' [[Sri Lanka]] u żviluppa mill-ġdid il-komunità tal-belt. Il-binjiet reliġjużi l-oħra nbnew bejn is-sekli 13 u 18, inkluż Wihan-Bodhi Lanka, kjostru msaqqaf madwar is-siġra ''bodhi'' li huwa maħsub li nibtet mis-siġra ta' Mahabodhi fit-[[Tempju ta' Mahabodhi]] f'Bodh Gaya, l-[[Indja]]. [[Stampa:Wat Phra Mahathat Woromaha Vihan.JPG|daqsminuri|L-istupa tat-tmien Buddha mexjin fin-naħa ta' fuq tal-istupa.]] L-isem Tajlandiż tat-tempju, ''Phra Mahathat Woramahawihan'' ġej mill-Pali, ''vara maha dhatu vara maha vihara'', li litteralment ifisser "Tempju Nobbli Kbir tal-Istupa l-Kbira tar-Relikwi Nobbli". L-istupa, li għandha għamla ta' qanpiena, ġiet ispirata mill-[[arti]] Buddista ta' Sri Lanka li tirrifletti t-twemmin li Ashoka ttrażmetta t-tradizzjoni tal-istupa mill-Indja sa Sri Lanka. Il-mexxej ta' Nakhon Si Thammarat, li beda x-xogħol fuq l-istupa sejjaħ lilu nnifsu ''Sri Dhammasokaraja'', li litteralment tfisser "Ashoka l-kbir". L-isem tal-belt ta' Nakhon Si Thammarat oriġina wkoll mill-Pali, ''Nagara Sri Dhammaraja'', li tfisser "belt ta' Dhammaraja". Il-ħolqien tal-istupa wassal biex Nakhon Si Thammarat isir iċ-ċentru tal-Buddiżmu Theravada. Il-kitbiet imnaqqxa mir-Renju ta' [[Park Storiku ta' Sukhothai|Sukhothai]], isemmu l-influwenza tal-belt u tal-istupa fit-tifrix u fit-tisħiħ tal-Buddiżmu Theravada fir-renju. It-tempju rċieva wkoll il-patroċinju tar-Renju ta' [[Park Storiku ta' Ayutthaya|Ayutthaya]], li rrenja fuq it-territorju kollu attwali tat-Tajlandja bejn is-sekli 14 u 17. L-istupa u binjiet reliġjużi oħra nbnew iktar minn mitt sena wara li nbdiet il-kostruzzjoni tal-istupa oriġinali. Sarulha xogħlijiet kbar ta' restawr fl-1612–1616, fl-1647, fl-1732–1758, fl-1769, fl-1895–1898, fl-1914, fl-1972–1974, fl-1987, fl-1994–1995 u fl-2009. It-tempju ġie nnominat bħala sit indikattiv biex xi darba jsir [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-2012.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5752/|titlu=Siti indikattivi tal-UNESCO|kunjom=|isem=|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=}}</ref> Fil-25 ta' Lulju 2026, is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bit-titlu uffiċjali "Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat". Dan huwa l-ewwel Sit ta' Wirt Dinji [[Kultura|Kulturali]] fin-Nofsinhar tat-Tajlandja.<ref name=":0" /> == Arkitettura == [[Stampa:Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat.jpg|daqsminuri|L-istupa prinċipali.]] L-istupa prinċipali, Phra Borommathat Chedi, hija stupa b'għamla ta' qanpiena li nbniet fil-bidu tas-seklu 13. Huwa maħsub li l-istupa fiha r-relikwi ta' Gautama Buddha, u b'hekk tirrappreżenta wieħed mill-iżjed siti importanti tal-Buddiżmu Theravada. Il-kumpless tat-tempju nbena bi pjanta rettangolari fuq 5.14 ettari u huwa mdawwar b'ħitan tal-brikks. Hemm erba' daħliet li jagħtu aċċess għat-tempju. It-tempju huwa maqsum f'żewġ żoni b'mod simili għat-tempji Buddisti tradizzjonali: il-Buddha-avasa, iż-żona sagra għall-attivitajiet reliġjużi, u s-Sangha-avasa, iż-żona residenzjali għall-patrijiet.<ref>{{Ċita web|url=https://www.travelfish.org/sight_profile/thailand/southern_thailand/nakhon_si_thammarat/nakhon_si_thammarat/3566|titlu=Wat Phra Mahathat|kunjom=Luekens|isem=David|sit=Travelfish|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> Hemm 22 [[iljunfant]] bilwieqfa skolpiti u miksijin bl-istukko madwar il-bażi tal-istupa. Il-bażi hija kwadra b'ħajt baxx tal-brikks, biex ikun hemm spazju biex wieħed ikun jista' jdur skont l-arloġġ madwar l-istupa. Madwar l-istupa prinċipali hemm erba' stupi b'għamla ta' qanpiena. L-istupa prinċipali għandha spiera qisha umbrella ffrumata minn 52 anella, u hija sseparata mill-istupa b'għamla ta' qanpiena permezz ta' ringiela ta' riljievi ta' xbihat tal-Buddha miexi. L-ispiera għolja 10.89 metri (35.7 pied) hija miksija b'folji rqaq tad-deheb u tiżen madwar 600 kilogramma u ingastata bil-ħaġar prezzjuż.<ref>{{Ċita web|url=https://thailandforvisitors.com/south/nakorn/mahatat/|titlu=Wat Phra Mahathat|data=2024-11-27|sit=thailandforvisitors.com|lingwa=en-us|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> [[Stampa:Wat-Phra-Baromathat-Nakhon-Srithammarat-Apr-2001-00.JPG|daqsminuri|Is-Sangha-avasa (Wat Phra Baromathat Nakhon).]] L-istupa prinċipali tinsab fi kjostru miksi mal-madum ikkulurit. Hija mdawra minn gallerija b'ringiela ta' bosta xbihat tal-Buddha, u l-eqdem waħda hija xbieha bl-istil ta' Sukhothai li tmur lura għas-seklu 13–14 W.K. Hemm ukoll 158 ''chedi'' (kelma Tajlandiża għal "stupa") minuri bejn l-istupa prinċipali u l-kjostru, li jospitaw l-irmied u l-għadam tad-devoti Buddisti. It-taraġ li jagħti għall-istupa huwa mgħasses minn dimonji ġganteski bl-għamla ta' jaks. Il-[[Kappella|kappelli]] (Wihan Khian u Wihan Phra Ma) għandhom żewġ riljievi tal-istukko li juru xeni mill-[[ħajja]] tal-Buddha mal-ħitan ta' ġewwa tagħhom. Hemm kjostru żgħir madwar is-siġra Bodhi, u 'l barra minnu hemm is-sala prinċipali tal-assemblea (Ubosot) imsejħa Wihan Luang. Din is-sala għandha kolonni ġejjin 'il ġewwa bl-istil ta' Ayyuthaya. Inbniet bejn is-sekli 15 u 16 W.K. u għandha saqaf imżejjen b'mod rikk. Hemm ukoll kappella ddedikata lid-dixxiplu tal-Buddha, Kaccayana. Il-kumpless tat-tempju għandu [[mużew]] imsejjaħ ''Wihan Kien'' li fih oġġetti storiċi, fosthom xbihat tal-Buddha, oġġetti reliġjużi u offerti. Fit-Tramuntana tal-Ubosot hemm ''mondop'' b'bejt b'żewġ saffi, li jħaddan santwarju bl-impronta ta' sieq il-Buddha. Barra minn hekk, hemm ukoll żewġ [[Statwa|statwi]] tal-bronż li juru l-prinċpijiet Tambralingani, Jatukham u Ramanthep, li skont l-istudjużi jirrappreżentaw ukoll id-divinitajiet Induisti Kartikeja u Vixnu. == Kultura == [[Stampa:Detail Chedi Wat Mahathat Nakhon Si Thammarat.jpg|daqsminuri|Riljiev dettaljat fi ħdan l-istupa.]] L-istupa prinċipali nbniet skont it-tradizzjoni tal-Buddiżmu Theravada. It-22 iljunfant madwar il-bażi tal-istupa huma simbolu tat-22 fakultà spiritwali (Indriya). It-52 anella mal-ispiera jirrappreżentaw it-52 fattur mentali (Cetasika). It-tmien statwi tal-Buddha miexi jirrappreżentaw il-Mogħdija Nobbli tat-Tmienja li twassal għat-tmien tat-tbatija u għall-Arħatiżmu, li huwa l-ogħla duttrina tal-Buddiżmu. Id-daqs relattiv tal-għoli u tal-wisa' tal-istupa prinċipali b'għamla ta' qanpiena huwa 2:1, li jimplika l-integrità sħiħa tal-aspetti tal-ġisem u spiritwali. L-għoli tal-istupa huwa 28 wa u l-wisa' hi ta' 14 wa. L-għoli tal-istupa għaldaqstant jirrappreżenta t-28 aspett tal-ġisem u l-wisa' tirrappreżenta l-14-il funzjoni tal-kuxjenza. L-għoli tal-istruttura kollha tal-istupa, inkluż l-ispiera u l-bażi, hu ta' 78 [[metru]]. In-naħa ta' wara tal-munita ta' 25 satang fiha xbieha ta' Wat Phra Mahathat Woramahawihan. It-tempju huwa wkoll simbolu tal-Provinċja ta' Nakhon Si Thammarat. Huwa maħsub li l-amuleti ta' Jatukam Ramathep, ikkonsagrati fit-tempju jservu għal xorti tajba, u b'hekk dan jattira lil viżitaturi mill-pajjiż kollu.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Chen|isem=Jennifer|data=2007-08-17|titlu=Charm Offensive - WSJ|url=https://www.wsj.com/articles/SB118728440905799808|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> == Hae Pha Khuen That == [[Stampa:Wat phra mahathat woramahawihan nakhon si thammarat.jpg|daqsminuri|Purċissjoni waqt il-festival annwali ta' Hae Pha Khuen That.]] Hae Pha Khuen That (bit-Tajlandiż: แห่ผ้าขึ้นธาตุ; li litteralment tfisser "il-purċissjoni tad-drapp għall-istupa") huwa l-festival annwali tat-tempju li jsir fl-okkażjoni tal-Magha Puja, li jiġi ċċelebrat f'jum bil-[[qamar]] kwinta fi Frar. Iċ-ċelebrazzjonijiet jinkludu purċissjoni b'libsa, magħrufa bħala Phra Bot, magħquda f'pezza waħda ta' drapp biex titgeżwer madwar l-għamla ta' qanpiena tal-istupa prinċipali u taċ-''chedis'' minuri. Tradizzjonalment jintużaw ilbiesi bojod impittrin b'xeni mill-ħajja tal-Buddha, iżda xi kultant jintużaw ukoll ilbiesi bojod, ħomor jew sofor sempliċi. Huwa maħsub li l-festival beda jiġi ċċelebrat fl-1230 meta tlestiet l-istupa prinċipali. == Sit ta' Wirt Dinji == Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Lulju 2026.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1761/|titlu=Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri [[Bniedem|umani]], tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":0" /> == Gallerija == <gallery mode=packed widths="200px" heights="100px"> File:King Taksin at Wat Phra Borom That.JPG|Statwa tar-Re Taksin fit-tempju. File:Seal Nakhon Si Thammarat.svg|Is-siġill tal-Provinċja ta' Nakhon Si Thammarat. File:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร-1.jpg|Veduta iktar mill-qrib tal-ispiera. File:เจดีย์ราย รอบพระบรมธาตุ, วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|Iċ-chedis minuri fi ħdan it-tempju. File:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร นครศรีธรรมราช.jpg|Iċ-chedis minuri wara Hae Pha Khuen That. File:Wat Phra Mahathat.jpg|Il-ħajt ta' madwar it-tempju. File:พระธาตุยอดทองเมืองนครศรี.jpg|Is-suq fin-Nofsinhar tal-Ubosot. File:พระบรมธาตุเจดีย์, วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|Il-mogħdija madwar l-istupa. File:วิหารพระกัจจายนะ หรือวิหารพระแอด, วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|Statwa fi ħdan it-tempju. File:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร, จังหวัดนครศรีธรรมราช.jpg|Buddhas bilqiegħda fil-bażi tal-istupa. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] [[Kategorija:Tempji Buddisti]] 33a2kndd7mh4px2us4xxeb1hooba4k8 331685 331684 2026-08-22T16:38:02Z ToniSant 4257 added [[Category:Tajlandja]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331685 wikitext text/x-wiki [[Stampa:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|daqsminuri|Wat Phra Mahathat.]] '''Wat Phra Mahathat''' jew '''Wat Phra Mahathat Woramahawihan''' (bit-[[Lingwa Tajlandiża|Tajlandiż]]: วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร) huwa t-tempju (''wat'') [[Buddiżmu|Buddista]] prinċipali tal-Provinċja ta' Nakhon Si Thammarat fin-Nofsinhar tat-[[Tajlandja]], f'salib it-toroq kruċjali għall-kummerċ bejn l-[[Oċean Indjan]] u l-[[Oċean Paċifiku]]. It-tempju ġie stabbilit fis-seklu 8 [[WK|W.K]]., f'sit fejn qabel kien hemm santwarju [[Ħinduiżmu|Induista]] għall-ħabta tas-sekli 5–8 W.K. Minn dak iż-żmien 'l hawn, it-tempju u l-monasteru tiegħu kien ċentru [[Reliġjon|reliġjuż]] reġjonali. L-istupa prinċipali tat-tempju, Phra Borommathat Chedi ("l-istupa l-kbira tar-relikwi nobbli"), inbniet mir-Re Sri Dhammasokaraja fil-bidu tas-seklu 13 sabiex jiġi stabbilit simbolu tal-fergħa tal-Buddiżmu Theravada fir-reġjun. It-tempju jospita relikwa ta' [[Gautama Buddha]]. It-tradizzjonijiet reliġjużi u lokali komplew jiġu osservati fil-monasteru għal iktar minn 1,500 sena, inkluż it-tradizzjoni tal-ġrajja ta' Nakhon Si Thammarat, iċ-ċerimonja annwali tat-tgeżwir bid-drapp għar-Relikwarju l-Kbir u l-ispettaklu taż-[[Żfin|żifna]] ta' Menora. == [[Storja]] == [[Stampa:Dalada Maligawa Sri Lanka K.jpg|daqsminuri|Il-Prinċep Dantha u l-Prinċipessa Hemamali ta' Sri Lanka jġorru r-Relikwa tas-Sinna Sagra. Panew dekorattiv mal-ħajt tat-Tempju tas-Sinna, Sri Lanka.]] Skont leġġenda, il-Prinċep Thanakuman u l-Prinċipessa Hem Chala ġabu r-relikwa tal-Buddha lejn Hat Sai Kaew u bnew pagoda żgħira fil-291 W.K. Meta r-Re Si-Thamma Sokarat stabbilixxa l-belt ta' Nakhon Si Thammarat, huwa bena tempju ġdid imsejjaħ Wat Phra Borom That fuq l-istess sit bl-istil Mahayana tar-Renju ta' Srivijaya. Il-belt ta' Nakhon Si Thammarat kienet belt prominenti fir-renju tal-qedem ta' Tambralinga. Il-belt kienet tagħmel parti mill-imperu ta' Srivijaya sal-bidu tas-seklu 13. L-istoriċi jemmnu li l-belt kważi tbattlet għalkollox mill-epidemiji u mill-gwerer, u b'hekk ir-re bena stupa akbar bl-istil ta' [[Sri Lanka]] u żviluppa mill-ġdid il-komunità tal-belt. Il-binjiet reliġjużi l-oħra nbnew bejn is-sekli 13 u 18, inkluż Wihan-Bodhi Lanka, kjostru msaqqaf madwar is-siġra ''bodhi'' li huwa maħsub li nibtet mis-siġra ta' Mahabodhi fit-[[Tempju ta' Mahabodhi]] f'Bodh Gaya, l-[[Indja]]. [[Stampa:Wat Phra Mahathat Woromaha Vihan.JPG|daqsminuri|L-istupa tat-tmien Buddha mexjin fin-naħa ta' fuq tal-istupa.]] L-isem Tajlandiż tat-tempju, ''Phra Mahathat Woramahawihan'' ġej mill-Pali, ''vara maha dhatu vara maha vihara'', li litteralment ifisser "Tempju Nobbli Kbir tal-Istupa l-Kbira tar-Relikwi Nobbli". L-istupa, li għandha għamla ta' qanpiena, ġiet ispirata mill-[[arti]] Buddista ta' Sri Lanka li tirrifletti t-twemmin li Ashoka ttrażmetta t-tradizzjoni tal-istupa mill-Indja sa Sri Lanka. Il-mexxej ta' Nakhon Si Thammarat, li beda x-xogħol fuq l-istupa sejjaħ lilu nnifsu ''Sri Dhammasokaraja'', li litteralment tfisser "Ashoka l-kbir". L-isem tal-belt ta' Nakhon Si Thammarat oriġina wkoll mill-Pali, ''Nagara Sri Dhammaraja'', li tfisser "belt ta' Dhammaraja". Il-ħolqien tal-istupa wassal biex Nakhon Si Thammarat isir iċ-ċentru tal-Buddiżmu Theravada. Il-kitbiet imnaqqxa mir-Renju ta' [[Park Storiku ta' Sukhothai|Sukhothai]], isemmu l-influwenza tal-belt u tal-istupa fit-tifrix u fit-tisħiħ tal-Buddiżmu Theravada fir-renju. It-tempju rċieva wkoll il-patroċinju tar-Renju ta' [[Park Storiku ta' Ayutthaya|Ayutthaya]], li rrenja fuq it-territorju kollu attwali tat-Tajlandja bejn is-sekli 14 u 17. L-istupa u binjiet reliġjużi oħra nbnew iktar minn mitt sena wara li nbdiet il-kostruzzjoni tal-istupa oriġinali. Sarulha xogħlijiet kbar ta' restawr fl-1612–1616, fl-1647, fl-1732–1758, fl-1769, fl-1895–1898, fl-1914, fl-1972–1974, fl-1987, fl-1994–1995 u fl-2009. It-tempju ġie nnominat bħala sit indikattiv biex xi darba jsir [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-2012.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5752/|titlu=Siti indikattivi tal-UNESCO|kunjom=|isem=|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=}}</ref> Fil-25 ta' Lulju 2026, is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bit-titlu uffiċjali "Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat". Dan huwa l-ewwel Sit ta' Wirt Dinji [[Kultura|Kulturali]] fin-Nofsinhar tat-Tajlandja.<ref name=":0" /> == Arkitettura == [[Stampa:Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat.jpg|daqsminuri|L-istupa prinċipali.]] L-istupa prinċipali, Phra Borommathat Chedi, hija stupa b'għamla ta' qanpiena li nbniet fil-bidu tas-seklu 13. Huwa maħsub li l-istupa fiha r-relikwi ta' Gautama Buddha, u b'hekk tirrappreżenta wieħed mill-iżjed siti importanti tal-Buddiżmu Theravada. Il-kumpless tat-tempju nbena bi pjanta rettangolari fuq 5.14 ettari u huwa mdawwar b'ħitan tal-brikks. Hemm erba' daħliet li jagħtu aċċess għat-tempju. It-tempju huwa maqsum f'żewġ żoni b'mod simili għat-tempji Buddisti tradizzjonali: il-Buddha-avasa, iż-żona sagra għall-attivitajiet reliġjużi, u s-Sangha-avasa, iż-żona residenzjali għall-patrijiet.<ref>{{Ċita web|url=https://www.travelfish.org/sight_profile/thailand/southern_thailand/nakhon_si_thammarat/nakhon_si_thammarat/3566|titlu=Wat Phra Mahathat|kunjom=Luekens|isem=David|sit=Travelfish|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> Hemm 22 [[iljunfant]] bilwieqfa skolpiti u miksijin bl-istukko madwar il-bażi tal-istupa. Il-bażi hija kwadra b'ħajt baxx tal-brikks, biex ikun hemm spazju biex wieħed ikun jista' jdur skont l-arloġġ madwar l-istupa. Madwar l-istupa prinċipali hemm erba' stupi b'għamla ta' qanpiena. L-istupa prinċipali għandha spiera qisha umbrella ffrumata minn 52 anella, u hija sseparata mill-istupa b'għamla ta' qanpiena permezz ta' ringiela ta' riljievi ta' xbihat tal-Buddha miexi. L-ispiera għolja 10.89 metri (35.7 pied) hija miksija b'folji rqaq tad-deheb u tiżen madwar 600 kilogramma u ingastata bil-ħaġar prezzjuż.<ref>{{Ċita web|url=https://thailandforvisitors.com/south/nakorn/mahatat/|titlu=Wat Phra Mahathat|data=2024-11-27|sit=thailandforvisitors.com|lingwa=en-us|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> [[Stampa:Wat-Phra-Baromathat-Nakhon-Srithammarat-Apr-2001-00.JPG|daqsminuri|Is-Sangha-avasa (Wat Phra Baromathat Nakhon).]] L-istupa prinċipali tinsab fi kjostru miksi mal-madum ikkulurit. Hija mdawra minn gallerija b'ringiela ta' bosta xbihat tal-Buddha, u l-eqdem waħda hija xbieha bl-istil ta' Sukhothai li tmur lura għas-seklu 13–14 W.K. Hemm ukoll 158 ''chedi'' (kelma Tajlandiża għal "stupa") minuri bejn l-istupa prinċipali u l-kjostru, li jospitaw l-irmied u l-għadam tad-devoti Buddisti. It-taraġ li jagħti għall-istupa huwa mgħasses minn dimonji ġganteski bl-għamla ta' jaks. Il-[[Kappella|kappelli]] (Wihan Khian u Wihan Phra Ma) għandhom żewġ riljievi tal-istukko li juru xeni mill-[[ħajja]] tal-Buddha mal-ħitan ta' ġewwa tagħhom. Hemm kjostru żgħir madwar is-siġra Bodhi, u 'l barra minnu hemm is-sala prinċipali tal-assemblea (Ubosot) imsejħa Wihan Luang. Din is-sala għandha kolonni ġejjin 'il ġewwa bl-istil ta' Ayyuthaya. Inbniet bejn is-sekli 15 u 16 W.K. u għandha saqaf imżejjen b'mod rikk. Hemm ukoll kappella ddedikata lid-dixxiplu tal-Buddha, Kaccayana. Il-kumpless tat-tempju għandu [[mużew]] imsejjaħ ''Wihan Kien'' li fih oġġetti storiċi, fosthom xbihat tal-Buddha, oġġetti reliġjużi u offerti. Fit-Tramuntana tal-Ubosot hemm ''mondop'' b'bejt b'żewġ saffi, li jħaddan santwarju bl-impronta ta' sieq il-Buddha. Barra minn hekk, hemm ukoll żewġ [[Statwa|statwi]] tal-bronż li juru l-prinċpijiet Tambralingani, Jatukham u Ramanthep, li skont l-istudjużi jirrappreżentaw ukoll id-divinitajiet Induisti Kartikeja u Vixnu. == Kultura == [[Stampa:Detail Chedi Wat Mahathat Nakhon Si Thammarat.jpg|daqsminuri|Riljiev dettaljat fi ħdan l-istupa.]] L-istupa prinċipali nbniet skont it-tradizzjoni tal-Buddiżmu Theravada. It-22 iljunfant madwar il-bażi tal-istupa huma simbolu tat-22 fakultà spiritwali (Indriya). It-52 anella mal-ispiera jirrappreżentaw it-52 fattur mentali (Cetasika). It-tmien statwi tal-Buddha miexi jirrappreżentaw il-Mogħdija Nobbli tat-Tmienja li twassal għat-tmien tat-tbatija u għall-Arħatiżmu, li huwa l-ogħla duttrina tal-Buddiżmu. Id-daqs relattiv tal-għoli u tal-wisa' tal-istupa prinċipali b'għamla ta' qanpiena huwa 2:1, li jimplika l-integrità sħiħa tal-aspetti tal-ġisem u spiritwali. L-għoli tal-istupa huwa 28 wa u l-wisa' hi ta' 14 wa. L-għoli tal-istupa għaldaqstant jirrappreżenta t-28 aspett tal-ġisem u l-wisa' tirrappreżenta l-14-il funzjoni tal-kuxjenza. L-għoli tal-istruttura kollha tal-istupa, inkluż l-ispiera u l-bażi, hu ta' 78 [[metru]]. In-naħa ta' wara tal-munita ta' 25 satang fiha xbieha ta' Wat Phra Mahathat Woramahawihan. It-tempju huwa wkoll simbolu tal-Provinċja ta' Nakhon Si Thammarat. Huwa maħsub li l-amuleti ta' Jatukam Ramathep, ikkonsagrati fit-tempju jservu għal xorti tajba, u b'hekk dan jattira lil viżitaturi mill-pajjiż kollu.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Chen|isem=Jennifer|data=2007-08-17|titlu=Charm Offensive - WSJ|url=https://www.wsj.com/articles/SB118728440905799808|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> == Hae Pha Khuen That == [[Stampa:Wat phra mahathat woramahawihan nakhon si thammarat.jpg|daqsminuri|Purċissjoni waqt il-festival annwali ta' Hae Pha Khuen That.]] Hae Pha Khuen That (bit-Tajlandiż: แห่ผ้าขึ้นธาตุ; li litteralment tfisser "il-purċissjoni tad-drapp għall-istupa") huwa l-festival annwali tat-tempju li jsir fl-okkażjoni tal-Magha Puja, li jiġi ċċelebrat f'jum bil-[[qamar]] kwinta fi Frar. Iċ-ċelebrazzjonijiet jinkludu purċissjoni b'libsa, magħrufa bħala Phra Bot, magħquda f'pezza waħda ta' drapp biex titgeżwer madwar l-għamla ta' qanpiena tal-istupa prinċipali u taċ-''chedis'' minuri. Tradizzjonalment jintużaw ilbiesi bojod impittrin b'xeni mill-ħajja tal-Buddha, iżda xi kultant jintużaw ukoll ilbiesi bojod, ħomor jew sofor sempliċi. Huwa maħsub li l-festival beda jiġi ċċelebrat fl-1230 meta tlestiet l-istupa prinċipali. == Sit ta' Wirt Dinji == Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Lulju 2026.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1761/|titlu=Wat Phra Mahathat Woramahawihan, Nakhon Si Thammarat|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri [[Bniedem|umani]], tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":0" /> == Gallerija == <gallery mode=packed widths="200px" heights="100px"> File:King Taksin at Wat Phra Borom That.JPG|Statwa tar-Re Taksin fit-tempju. File:Seal Nakhon Si Thammarat.svg|Is-siġill tal-Provinċja ta' Nakhon Si Thammarat. File:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร-1.jpg|Veduta iktar mill-qrib tal-ispiera. File:เจดีย์ราย รอบพระบรมธาตุ, วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|Iċ-chedis minuri fi ħdan it-tempju. File:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร นครศรีธรรมราช.jpg|Iċ-chedis minuri wara Hae Pha Khuen That. File:Wat Phra Mahathat.jpg|Il-ħajt ta' madwar it-tempju. File:พระธาตุยอดทองเมืองนครศรี.jpg|Is-suq fin-Nofsinhar tal-Ubosot. File:พระบรมธาตุเจดีย์, วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|Il-mogħdija madwar l-istupa. File:วิหารพระกัจจายนะ หรือวิหารพระแอด, วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร.jpg|Statwa fi ħdan it-tempju. File:วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร, จังหวัดนครศรีธรรมราช.jpg|Buddhas bilqiegħda fil-bażi tal-istupa. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] [[Kategorija:Tempji Buddisti]] [[Kategorija:Tajlandja]] 8t1oovnrpwhaphlx7juapp7zho767f1 14 34572 331683 2026-08-22T16:37:24Z ToniSant 4257 kategorija ġdida 331683 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Buddiżmu]] [[Kategorija:Tempji]] mf2dg5v1sxtiaudi7blj3v6x30la24x 331686 331683 2026-08-22T16:38:32Z ToniSant 4257 new key for [[Category:Tempji]]: "Buddisti" using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 331686 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Buddiżmu]] [[Kategorija:Tempji|Buddisti]] 1u8ez4z5502g374c5utkldhwa4hw24c 331694 331686 2026-08-22T16:49:34Z ToniSant 4257 +kataktar 331694 wikitext text/x-wiki {{kataktar|Tempju Buddista}} {{commonscat}} [[Kategorija:Buddiżmu]] [[Kategorija:Tempji|Buddisti]] apjfx9929cvjo4wvwsv96cceuw5acxm 14 34573 331695 2026-08-22T16:52:33Z ToniSant 4257 kategorija ġdida 331695 wikitext text/x-wiki {{twieldu|200|3|21}} 0xh2ly35kng3dh4iujli4nwda700oht 0 34574 331697 2026-08-22T23:25:07Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/238752412|Saint-Étienne]]" 331697 wikitext text/x-wiki '''Saint-Étienne''' {{MSAPI|/sɛ̃.t‿e.tjɛn/}} '''bl''' '''- Arpitan''' , u '''Sant-Estève''' bl - [[Lingwa Oċċitanija|Oċċitan]] ), imsejħa “ Qaddis » fil -lingwaġġ kollokjali,<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Sylvia Zappi |date=8 décembre 2014 |title=À Saint-Étienne, le centre-ville miné par la pauvreté |journal=[[Le Monde]]}} : « Ici, c’est le Barbès de Sainté. ».</ref>,<ref>{{Ċita ktieb|data=2019|titlu=Revoir Benny|edizzjoni=[[Éditions du Cerf]]}} : « […] un de ceux dont les parents travaillaient depuis toujours dans les usines de Sainté […] ».</ref> hija komunali [[Franza|Franċiża]] li tinsab fil-Lbiċ ta' [[Lyon]] (madwar {{Nombre|60|km}} ), fit-tarf tal-Lvant tal-Massif Ċentrali, fix-Xlokk ta' Clermont-Ferrand (madwar {{Nombre|130|km}} ) u fil-kwart tax-Xlokk ta' [[Franza]], fir -reġjun ta ' [[Auvergne-Rhône-Alpes]] . Hija l-belt kapitali tad- dipartiment tal-Loire . {{unité|{{Population de France/dernière_pop}}|habitants}} fl- {{Population de France/dernière_année}},<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Solange Recorbet |date=2020-12-29 |title=Loire : votre commune a-t-elle gagné ou perdu des habitants ? |url=https://c.leprogres.fr/societe/2020/12/29/loire-votre-commune-a-t-elle-gagne-ou-perdu-des-habitants |journal=[[Le Progrès (Lyon)|Le Progrès]] |access-date=2021-01-02}}.</ref> huwa l {{14e|commune}}l-aktar popolata fi Franza (2021) <ref>Population municipale légale en vigueur au {{Data|1|1|2024}}, millésimée 2021, limites territoriales en vigueur au {{Data|1|1|2023}} - Date de référence statistique : {{Data|1|1|2021}}, [https://www.insee.fr/fr/statistiques/7739582 Source : Insee].</ref> u {{2e|commune}} [[Auvergne-Rhône-Alpes|f'Auvergne-Rhône-Alpes]] . Saint-Étienne Métropole (53 muniċipalità) tikkostitwixxi, bil-popolazzjoni tagħha ( {{unité|{{Population Saint-Étienne Métropole}}|habitants}} fl- {{Population de France/dernière année||Saint-Étienne}} ), it- {{3e}} metropoli reġjonali wara l- metropoli Grenoble Alpes u l- metropoli Lyon . Il-muniċipalità hija wkoll il-belt ċentrali ta' unità urbana ta' {{Unité|{{Population Unité urbaine de Saint-Étienne}}|habitants}}, li tinkludi {{Nowrap|32 communes}}, is-sittax-il l-akbar fi Franza skont il-popolazzjoni u l-belt ċentrali ta' żona vasta ta' attrazzjoni ta' {{Unité|{{Population Aire d'attraction de Saint-Étienne}}|habitants}} fl- {{Population de France/dernière année||Saint-Étienne}}, is-sbatax-il l-akbar fi Franza, li tinkludi {{Nowrap|105 communes}} . Magħrufa għal żmien twil bħala l-belt {{Citation|de l'arme, du cycle et du ruban}} minbarra li hija ċentru importanti tal-minjieri tal-faħam, Saint-Étienne hija involuta fi programm vast ta' tiġdid urban immirat biex imexxi t-tranżizzjoni mill-belt industrijali li wirtet mis- {{s-|XIX}} għal dak ta' " kapital tad-disinn » {{s-|XXI}} . Dan l-approċċ ġie rikonoxxut bid-dħul ta' Saint-Étienne fin- Netwerk tal-Bliet Kreattivi tal-UNESCO fl-2010. Il-belt hija magħrufa wkoll għall-klabb tal-futbol tagħha, l- Association Sportive de Saint-Étienne . Bil-ftuħ tal -linja minn Saint-Étienne sa Andrézieux fit-30 ta' Ġunju 1827 u mbagħad il- linja minn Saint-Étienne sa Lyon bejn l-1830 u l-1832, Saint-Étienne kienet ukoll il-benniena tal-ewwel linji ferrovjarji fi Franza u fl-Ewropa kontinentali . == Storja == Imsemmija għal San Stiefnu, il-belt tidher għall-ewwel darba fir-rekord storiku fil-Medju Evu bħala Saint-Étienne de Furan (għall-Xmara Furan, tributarja tal-Loire). Fi tmiem is-seklu 12, San Stiefnu kien parroċċa tal-Pays de Gier li kienet tappartjeni għall-abbazija ta’ Valbenoîte. Fis-seklu 13, kien borg żgħir madwar il-knisja ddedikata lil San Stiefnu. Fuq in-naħa ta’ fuq tax-Xmara Furan, ħdejn it-Triq ta’ San Ġakbu, l-Abbazija ta’ Valbenoîte kienet twaqqfet miċ-Ċisterċjani fl-1222. Fil-bidu tas-seklu 15, Karlu VII ppermetta lill-belt tibni fortifikazzjonijiet. Fl-aħħar tas-seklu 15, kienet raħal fortifikat difiż minn ħitan mibnija madwar in-nukleu oriġinali. Mis-seklu 16, Saint-Étienne żviluppat industrija tal-manifattura tal-armi u saret belt tas-suq. Kien dan li spjega l-importanza tal-belt, għalkemm saret ukoll ċentru għall-manifattura ta' żigarelli u passementerie mis-seklu 17. lc7av0msydk3azrhxerswgiec09bt8l 331698 331697 2026-08-22T23:59:29Z JovalQC 21720 Infobox city create. 331698 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Saint-Étienne''' {{MSAPI|/sɛ̃.t‿e.tjɛn/}} '''bl''' '''- Arpitan''' , u '''Sant-Estève''' bl - [[Lingwa Oċċitanija|Oċċitan]] ), imsejħa “ Qaddis » fil -lingwaġġ kollokjali,<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Sylvia Zappi |date=8 décembre 2014 |title=À Saint-Étienne, le centre-ville miné par la pauvreté |journal=[[Le Monde]]}} : « Ici, c’est le Barbès de Sainté. ».</ref>,<ref>{{Ċita ktieb|data=2019|titlu=Revoir Benny|edizzjoni=[[Éditions du Cerf]]}} : « […] un de ceux dont les parents travaillaient depuis toujours dans les usines de Sainté […] ».</ref> hija komunali [[Franza|Franċiża]] li tinsab fil-Lbiċ ta' [[Lyon]] (madwar {{Nombre|60|km}} ), fit-tarf tal-Lvant tal-Massif Ċentrali, fix-Xlokk ta' Clermont-Ferrand (madwar {{Nombre|130|km}} ) u fil-kwart tax-Xlokk ta' [[Franza]], fir -reġjun ta ' [[Auvergne-Rhône-Alpes]] . Hija l-belt kapitali tad- dipartiment tal-Loire . Magħrufa għal żmien twil bħala l-belt {{Citation|de l'arme, du cycle et du ruban}} minbarra li hija ċentru importanti tal-minjieri tal-faħam, Saint-Étienne hija involuta fi programm vast ta' tiġdid urban immirat biex imexxi t-tranżizzjoni mill-belt industrijali li wirtet mis- {{s-|XIX}} għal dak ta' " kapital tad-disinn » {{s-|XXI}} . Dan l-approċċ ġie rikonoxxut bid-dħul ta' Saint-Étienne fin- Netwerk tal-Bliet Kreattivi tal-UNESCO fl-2010. Il-belt hija magħrufa wkoll għall-klabb tal-futbol tagħha, l- Association Sportive de Saint-Étienne . Bil-ftuħ tal -linja minn Saint-Étienne sa Andrézieux fit-30 ta' Ġunju 1827 u mbagħad il- linja minn Saint-Étienne sa Lyon bejn l-1830 u l-1832, Saint-Étienne kienet ukoll il-benniena tal-ewwel linji ferrovjarji fi Franza u fl-Ewropa kontinentali. == Ġeografija == Il-belt tinsab fil-Wied ta' Furan. Parti mit-territorju tal-muniċipalità (il-muniċipalità assoċjata ta' Rochetaillée) tinsab fil-Park Naturali Reġjonali ta' Pilat. Lejn it-tramuntana, [[Pariġi]] hija 523 km 'il bogħod; lejn il-grigal, [[Lyon]] hija 62 km 'il bogħod; lejn ix-xlokk, Vienne hija 51 km 'il bogħod u [[Valence]] hija 121 km 'il bogħod; lejn in-nofsinhar, [[Le Puy-en-Velay]] hija 75 km 'il bogħod; lejn il-punent, [[Clermont-Ferrand]] hija 144 km 'il bogħod. == Storja == Imsemmija għal San Stiefnu, il-belt tidher għall-ewwel darba fir-rekord storiku fil-Medju Evu bħala Saint-Étienne de Furan (għall-Xmara Furan, tributarja tal-Loire). Fi tmiem is-seklu 12, San Stiefnu kien parroċċa tal-Pays de Gier li kienet tappartjeni għall-abbazija ta’ Valbenoîte. Fis-seklu 13, kien borg żgħir madwar il-knisja ddedikata lil San Stiefnu. Fuq in-naħa ta’ fuq tax-Xmara Furan, ħdejn it-Triq ta’ San Ġakbu, l-Abbazija ta’ Valbenoîte kienet twaqqfet miċ-Ċisterċjani fl-1222. Fil-bidu tas-seklu 15, [[Karlu VII]] ppermetta lill-belt tibni fortifikazzjonijiet. Fl-aħħar tas-seklu 15, kienet raħal fortifikat difiż minn ħitan mibnija madwar in-nukleu oriġinali<ref>{{Ċita web|url=https://www.saint-etienne-hors-cadre.fr/sejour-package/saint-etienne-au-fil-des-siecles-saint-etienne/|titlu="Saint-Étienne au fil des siècles"|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>. Mis-seklu 16, Saint-Étienne żviluppat industrija tal-manifattura tal-armi u saret belt tas-suq. Kien dan li spjega l-importanza tal-belt, għalkemm saret ukoll ċentru għall-manifattura ta' żigarelli u passementerie mis-seklu 17. Aktar tard, saret ċentru tal-minjieri tal-baċir tal-minjieri tal-faħam tal-[[Loire]]. L'Hôtel de Ville (il-Muniċipju) tlesta fl-1830<ref>{{Ċita web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA42000040|titlu=hôtel de ville - POP|sit=pop.culture.gouv.fr|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>. Fl-ewwel nofs tas-seklu 19, kienet biss il-belt prinċipali ta' arrondissement fid-dipartiment tal-Loire, b'popolazzjoni ta' 33,064 fl-1832. Il-konċentrazzjoni tal-industrija wasslet biex dawn in-numri jiżdiedu malajr għal 110,000 sa madwar l-1880. Kienet din l-importanza dejjem tikber ta' Saint-Étienne li wasslet biex saret is-sede tal-prefettura u l-amministrazzjoni dipartimentali fil-25 ta' Lulju 1855, meta saret il-belt prinċipali fid-dipartiment u s-sede tal-prefett, u ħadet post Montbrison, li tnaqqset għall-istatus ta' belt prinċipali ta' arrondissement. Saint-Étienne assorba l-komun ta’ Valbenoîte u diversi lokalitajiet oħra fil-qrib fil-31 ta’ Marzu 1855<ref>{{Ċita web|url=https://www.saint-etienne-hors-cadre.fr/sejour-package/saint-etienne-au-fil-des-siecles-saint-etienne/|titlu="Saint-Étienne au fil des siècles"|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>. Matul ir-repressjoni ta’ Jannar u Frar 1894, il-pulizija wettqet rejds immirati lejn l-anarkisti li kienu jgħixu hemm, mingħajr wisq suċċess<ref>{{Ċita web|url=https://en3s.fr/lecole/vie-etudiante-et-services/vivre-a-saint-etienne/|titlu=Vivre à Saint Etienne|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>. == Klima == Il-klima fl-istazzjon tat-temp hija moderata minħabba l-altitudni baxxa tagħha, iżda Saint-Étienne nnifisha hija ħafna ogħla, 'il fuq minn 530 m fiċ-ċentru, kif ukoll saħansitra 'l fuq minn 700 m fil-partijiet tan-nofsinhar tal-belt. Saint-Étienne hija qrib ħafna ta' klima kontinentali umda tas-sajf sħun (Köppen: Dfb); ġeneralment hija waħda mill-ibliet bl-aktar borra fi [[Franza]], b'medja ta' 85 ċm ta' akkumulazzjoni ta' borra fis-sena. == Kultura == Saint-Étienne sar waqfa popolari għall-vjaġġaturi bil-karozzi fil-bidu tas-seklu 20. Fl-1998, Saint-Étienne waqqfet biennale tad-disinn, l-akbar tat-tip tagħha fi [[Franza]]. Din iddum madwar ġimagħtejn. Mument importanti fl-istorja tal-importanza mogħtija lid-disinn f'Saint-Étienne kien l-inawgurazzjoni ta' ''La Cité du design'' fis-sit tal-eks fabbrika tal-armi fl-2009. Il-belt nediet ukoll il-Festivals Massenet, (il-kompożitur Jules Massenet ġej miż-żona) iddedikati prinċipalment biex iwettqu l-opri ta' Massenet. Fl-2000, il-belt ġiet imsemmija waħda mill-Bliet u l-Artijiet Franċiżi tal-Arti u l-Istorja. Fit-22 ta' Novembru 2010, ġiet nominata bħala "Belt tad-Disinn" bħala parti min-Netwerk tal-Bliet Kreattivi tal-[[UNESCO]]. Saint-Étienne għandha 38 Monument historique, 6 binjiet bit-tikketta ''architecture contemporaine remarquable'' (arkitettura kontemporanja notevoli), 2 siti classés (siti klassifikati) u 5 siti patrimoniaux remarquables (siti ta' wirt notevoli)<ref>{{Ċita web|url=https://www.saint-etienne.fr/les-monuments-historiques-de-saint-etienne|titlu=Les monuments historiques de Saint-Étienne {{!}} Site Internet de la ville de Saint-Étienne|data=2024-08-29|sit=www.saint-etienne.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>.<gallery mode="packed"> Stampa:Saint-etienne hotel de ville.JPG|Il-muniċipju Stampa:Bourse du travail1.jpg|Skambju tax-Xogħol Stampa:Ecole des mines1.jpg|Skola tal-Minjieri Stampa:Hôtel particulier Subit-Gouyon.jpg|Mansion privat ta' Subit-Gouyon </gallery> == Trasport == L-eqreb ajruport huwa l-Ajruport ta’ Saint-Étienne–Bouthéon li jinsab f’Andrézieux-Bouthéon, 12-il km lejn it-tramuntana-majjistral ta’ Saint-Étienne. Mill-2024, m’hemm l-ebda servizzi skedati lejn u mill-ajruport, għalkemm hemm titjiriet charter okkażjonali għall-vaganzi, prinċipalment lejn destinazzjonijiet fil-Mediterran. L-eqreb ajruport ewlieni huwa l-[[Ajruport ta’ Lyon–Saint-Exupéry]] li jinsab 77 km lejn il-grigal taċ-ċentru tal-belt. L-istazzjon ferrovjarju ewlieni huwa l-istazzjon ta’ Saint-Étienne-Châteaucreux, li joffri servizzi ta’ veloċità għolja lejn Pariġi u Lyon (il-ferrovija ta’ Saint-Étienne–Lyon), kif ukoll jikkonnettja ma’ diversi linji reġjonali. Hemm erba’ stazzjonijiet ferrovjarji oħra f’Saint-Étienne (Bellevue, Carnot, La Terrasse u Le Clapier) b’servizzi lokali. [[Stampa:Vevey-Alsthom STAS 916 Saint-Étienne Châteaucreux.JPG|nofs|daqsminuri|Tram ta' Saint-Étienne ]] It-trasport bil-karozzi tal-linja u bit-trammijiet huwa rregolat u pprovdut mis-Société de Transports de l'Agglomération Stéphanoise (STAS), organizzazzjoni eżekuttiva tat-trasport pubbliku. It-tramm ta’ Saint-Étienne huwa magħruf bħala l-eqdem [[tramm fi Franza]]. Sal-bidu tas-snin tmenin, kien wieħed minn tliet sistemi ta’ trammijiet Franċiżi biss, flimkien ma’ dawk ta’ Lille u Marseille, li kienu għadhom joperaw – sakemm il-ftuħ ta’ sistema ġdida f’[[Nantes]] fl-1985 beda qawmien mill-ġdid tat-trammijiet fil-pajjiż. Is-sistema tat-trolleybus ta’ Saint-Étienne hija waħda minn erba’ sistemi bħal dawn biss li bħalissa qed joperaw fi [[Franza]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.reseau-stas.fr/|titlu=Transports Urbains Saint-Étienne Métropole|sit=STAS Transports Urbains de Saint-Etienne Métropole|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>. == Sport == [[Stampa:Entrée du stade Geoffoy Guichard de Saint-Étienne en 2016 .jpg|nofs|daqsminuri|Dħul għall-istadju Geoffoy Guichard]] Il-klabb tal-futbol tal-belt [[AS Saint-Étienne]] rebaħ it-titlu tal-[[Ligue 1]] rekord konġunt għaxar darbiet, u kiseb il-biċċa l-kbira tas-suċċess tiegħu fis-snin sebgħin. Il-band Brittanika indie-dance Saint Etienne semmew lilhom infushom għall-klabb. Saint-Étienne għandha numru ta’ grawnds sportivi, l-akbar wieħed huwa Stade Geoffroy-Guichard użat għall-futbol u Stade Henri-Lux għall-atletika<ref>{{Ċita web|url=https://www.asse.fr/|titlu=ASSE : le site officiel - AS Saint-Etienne club de Football français|kunjom=@ASSEofficiel|sit=ASSE.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>. St. Étienne kienet il-belt kapitali tal-industrija Franċiża tar-roti. Il-manifattur tar-roti tar-roti Mavic huwa bbażat fil-belt u l-manifatturi tal-frejms Motobécane u Vitus huma wkoll ibbażati hawn. Il-belt spiss tospita stadju tat-[[Tour de France]]. Ir-resident ta’ Saint-Étienne Thierry Gueorgiou huwa champion tad-dinja fl-orjentazzjoni. It-tim lokali tar-rugby union huwa CA Saint-Étienne Loire Sud Rugby<ref>{{Ċita web|url=https://rcse42.fr/|titlu=Rugby Club de Saint-Etienne - RCSE|sit=rcse42.fr|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|UK}} [[Coventry]] ([[Renju Unit]]) ; * {{Flagicon|CAN}} [[Granby]] ([[Quebec]]) ; * {{Flagicon|UKR}} [[Louhansk]] ([[Ukrajna]]) ; * {{Flagicon|CAN}} [[Windsor (Ontario)|Windsor]] ([[Kanada]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Ferrara]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Wuppertal]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Ġeltendorf]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|MAD}} [[Tamatave]] ([[Madagaskar]]) ; * {{Flagicon|ALG}} [[Annaba]] ([[Alġerija]]) ; * {{Flagicon|ISR}} [[Nof HaGalil]] ([[Iżrael]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Xuzhou]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|GRE}} [[Patras]] ([[Greċja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Des Moines (Iowa)|Des Moines]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|TUN}} [[Ben Arous]] ([[Tuneżija]]) ; * {{Flagicon|POL}} [[Katowice]] ([[Polonja]]) ; * {{Flagicon|POR}} [[Oeiras]] ([[Portugall]]) ; * {{Flagicon|MAR}} [[Fes]] ([[Marokk]]). == Referenzi == 6u4um68mer35gykihb9nrt9wu2ldoe1 331704 331698 2026-08-23T00:36:16Z JovalQC 21720 /* Ġemellaġġ */ 331704 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Saint-Étienne''' {{MSAPI|/sɛ̃.t‿e.tjɛn/}} '''bl''' '''- Arpitan''' , u '''Sant-Estève''' bl - [[Lingwa Oċċitanija|Oċċitan]] ), imsejħa “ Qaddis » fil -lingwaġġ kollokjali,<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Sylvia Zappi |date=8 décembre 2014 |title=À Saint-Étienne, le centre-ville miné par la pauvreté |journal=[[Le Monde]]}} : « Ici, c’est le Barbès de Sainté. ».</ref>,<ref>{{Ċita ktieb|data=2019|titlu=Revoir Benny|edizzjoni=[[Éditions du Cerf]]}} : « […] un de ceux dont les parents travaillaient depuis toujours dans les usines de Sainté […] ».</ref> hija komunali [[Franza|Franċiża]] li tinsab fil-Lbiċ ta' [[Lyon]] (madwar {{Nombre|60|km}} ), fit-tarf tal-Lvant tal-Massif Ċentrali, fix-Xlokk ta' Clermont-Ferrand (madwar {{Nombre|130|km}} ) u fil-kwart tax-Xlokk ta' [[Franza]], fir -reġjun ta ' [[Auvergne-Rhône-Alpes]] . Hija l-belt kapitali tad- dipartiment tal-Loire . Magħrufa għal żmien twil bħala l-belt {{Citation|de l'arme, du cycle et du ruban}} minbarra li hija ċentru importanti tal-minjieri tal-faħam, Saint-Étienne hija involuta fi programm vast ta' tiġdid urban immirat biex imexxi t-tranżizzjoni mill-belt industrijali li wirtet mis- {{s-|XIX}} għal dak ta' " kapital tad-disinn » {{s-|XXI}} . Dan l-approċċ ġie rikonoxxut bid-dħul ta' Saint-Étienne fin- Netwerk tal-Bliet Kreattivi tal-UNESCO fl-2010. Il-belt hija magħrufa wkoll għall-klabb tal-futbol tagħha, l- Association Sportive de Saint-Étienne . Bil-ftuħ tal -linja minn Saint-Étienne sa Andrézieux fit-30 ta' Ġunju 1827 u mbagħad il- linja minn Saint-Étienne sa Lyon bejn l-1830 u l-1832, Saint-Étienne kienet ukoll il-benniena tal-ewwel linji ferrovjarji fi Franza u fl-Ewropa kontinentali. == Ġeografija == Il-belt tinsab fil-Wied ta' Furan. Parti mit-territorju tal-muniċipalità (il-muniċipalità assoċjata ta' Rochetaillée) tinsab fil-Park Naturali Reġjonali ta' Pilat. Lejn it-tramuntana, [[Pariġi]] hija 523 km 'il bogħod; lejn il-grigal, [[Lyon]] hija 62 km 'il bogħod; lejn ix-xlokk, Vienne hija 51 km 'il bogħod u [[Valence]] hija 121 km 'il bogħod; lejn in-nofsinhar, [[Le Puy-en-Velay]] hija 75 km 'il bogħod; lejn il-punent, [[Clermont-Ferrand]] hija 144 km 'il bogħod. == Storja == Imsemmija għal San Stiefnu, il-belt tidher għall-ewwel darba fir-rekord storiku fil-Medju Evu bħala Saint-Étienne de Furan (għall-Xmara Furan, tributarja tal-Loire). Fi tmiem is-seklu 12, San Stiefnu kien parroċċa tal-Pays de Gier li kienet tappartjeni għall-abbazija ta’ Valbenoîte. Fis-seklu 13, kien borg żgħir madwar il-knisja ddedikata lil San Stiefnu. Fuq in-naħa ta’ fuq tax-Xmara Furan, ħdejn it-Triq ta’ San Ġakbu, l-Abbazija ta’ Valbenoîte kienet twaqqfet miċ-Ċisterċjani fl-1222. Fil-bidu tas-seklu 15, [[Karlu VII]] ppermetta lill-belt tibni fortifikazzjonijiet. Fl-aħħar tas-seklu 15, kienet raħal fortifikat difiż minn ħitan mibnija madwar in-nukleu oriġinali<ref>{{Ċita web|url=https://www.saint-etienne-hors-cadre.fr/sejour-package/saint-etienne-au-fil-des-siecles-saint-etienne/|titlu="Saint-Étienne au fil des siècles"|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>. Mis-seklu 16, Saint-Étienne żviluppat industrija tal-manifattura tal-armi u saret belt tas-suq. Kien dan li spjega l-importanza tal-belt, għalkemm saret ukoll ċentru għall-manifattura ta' żigarelli u passementerie mis-seklu 17. Aktar tard, saret ċentru tal-minjieri tal-baċir tal-minjieri tal-faħam tal-[[Loire]]. L'Hôtel de Ville (il-Muniċipju) tlesta fl-1830<ref>{{Ċita web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA42000040|titlu=hôtel de ville - POP|sit=pop.culture.gouv.fr|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>. Fl-ewwel nofs tas-seklu 19, kienet biss il-belt prinċipali ta' arrondissement fid-dipartiment tal-Loire, b'popolazzjoni ta' 33,064 fl-1832. Il-konċentrazzjoni tal-industrija wasslet biex dawn in-numri jiżdiedu malajr għal 110,000 sa madwar l-1880. Kienet din l-importanza dejjem tikber ta' Saint-Étienne li wasslet biex saret is-sede tal-prefettura u l-amministrazzjoni dipartimentali fil-25 ta' Lulju 1855, meta saret il-belt prinċipali fid-dipartiment u s-sede tal-prefett, u ħadet post Montbrison, li tnaqqset għall-istatus ta' belt prinċipali ta' arrondissement. Saint-Étienne assorba l-komun ta’ Valbenoîte u diversi lokalitajiet oħra fil-qrib fil-31 ta’ Marzu 1855<ref>{{Ċita web|url=https://www.saint-etienne-hors-cadre.fr/sejour-package/saint-etienne-au-fil-des-siecles-saint-etienne/|titlu="Saint-Étienne au fil des siècles"|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>. Matul ir-repressjoni ta’ Jannar u Frar 1894, il-pulizija wettqet rejds immirati lejn l-anarkisti li kienu jgħixu hemm, mingħajr wisq suċċess<ref>{{Ċita web|url=https://en3s.fr/lecole/vie-etudiante-et-services/vivre-a-saint-etienne/|titlu=Vivre à Saint Etienne|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>. == Klima == Il-klima fl-istazzjon tat-temp hija moderata minħabba l-altitudni baxxa tagħha, iżda Saint-Étienne nnifisha hija ħafna ogħla, 'il fuq minn 530 m fiċ-ċentru, kif ukoll saħansitra 'l fuq minn 700 m fil-partijiet tan-nofsinhar tal-belt. Saint-Étienne hija qrib ħafna ta' klima kontinentali umda tas-sajf sħun (Köppen: Dfb); ġeneralment hija waħda mill-ibliet bl-aktar borra fi [[Franza]], b'medja ta' 85 ċm ta' akkumulazzjoni ta' borra fis-sena. == Kultura == Saint-Étienne sar waqfa popolari għall-vjaġġaturi bil-karozzi fil-bidu tas-seklu 20. Fl-1998, Saint-Étienne waqqfet biennale tad-disinn, l-akbar tat-tip tagħha fi [[Franza]]. Din iddum madwar ġimagħtejn. Mument importanti fl-istorja tal-importanza mogħtija lid-disinn f'Saint-Étienne kien l-inawgurazzjoni ta' ''La Cité du design'' fis-sit tal-eks fabbrika tal-armi fl-2009. Il-belt nediet ukoll il-Festivals Massenet, (il-kompożitur Jules Massenet ġej miż-żona) iddedikati prinċipalment biex iwettqu l-opri ta' Massenet. Fl-2000, il-belt ġiet imsemmija waħda mill-Bliet u l-Artijiet Franċiżi tal-Arti u l-Istorja. Fit-22 ta' Novembru 2010, ġiet nominata bħala "Belt tad-Disinn" bħala parti min-Netwerk tal-Bliet Kreattivi tal-[[UNESCO]]. Saint-Étienne għandha 38 Monument historique, 6 binjiet bit-tikketta ''architecture contemporaine remarquable'' (arkitettura kontemporanja notevoli), 2 siti classés (siti klassifikati) u 5 siti patrimoniaux remarquables (siti ta' wirt notevoli)<ref>{{Ċita web|url=https://www.saint-etienne.fr/les-monuments-historiques-de-saint-etienne|titlu=Les monuments historiques de Saint-Étienne {{!}} Site Internet de la ville de Saint-Étienne|data=2024-08-29|sit=www.saint-etienne.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>.<gallery mode="packed"> Stampa:Saint-etienne hotel de ville.JPG|Il-muniċipju Stampa:Bourse du travail1.jpg|Skambju tax-Xogħol Stampa:Ecole des mines1.jpg|Skola tal-Minjieri Stampa:Hôtel particulier Subit-Gouyon.jpg|Mansion privat ta' Subit-Gouyon </gallery> == Trasport == L-eqreb ajruport huwa l-Ajruport ta’ Saint-Étienne–Bouthéon li jinsab f’Andrézieux-Bouthéon, 12-il km lejn it-tramuntana-majjistral ta’ Saint-Étienne. Mill-2024, m’hemm l-ebda servizzi skedati lejn u mill-ajruport, għalkemm hemm titjiriet charter okkażjonali għall-vaganzi, prinċipalment lejn destinazzjonijiet fil-Mediterran. L-eqreb ajruport ewlieni huwa l-[[Ajruport ta’ Lyon–Saint-Exupéry]] li jinsab 77 km lejn il-grigal taċ-ċentru tal-belt. L-istazzjon ferrovjarju ewlieni huwa l-istazzjon ta’ Saint-Étienne-Châteaucreux, li joffri servizzi ta’ veloċità għolja lejn Pariġi u Lyon (il-ferrovija ta’ Saint-Étienne–Lyon), kif ukoll jikkonnettja ma’ diversi linji reġjonali. Hemm erba’ stazzjonijiet ferrovjarji oħra f’Saint-Étienne (Bellevue, Carnot, La Terrasse u Le Clapier) b’servizzi lokali. [[Stampa:Vevey-Alsthom STAS 916 Saint-Étienne Châteaucreux.JPG|nofs|daqsminuri|Tram ta' Saint-Étienne ]] It-trasport bil-karozzi tal-linja u bit-trammijiet huwa rregolat u pprovdut mis-Société de Transports de l'Agglomération Stéphanoise (STAS), organizzazzjoni eżekuttiva tat-trasport pubbliku. It-tramm ta’ Saint-Étienne huwa magħruf bħala l-eqdem [[tramm fi Franza]]. Sal-bidu tas-snin tmenin, kien wieħed minn tliet sistemi ta’ trammijiet Franċiżi biss, flimkien ma’ dawk ta’ Lille u Marseille, li kienu għadhom joperaw – sakemm il-ftuħ ta’ sistema ġdida f’[[Nantes]] fl-1985 beda qawmien mill-ġdid tat-trammijiet fil-pajjiż. Is-sistema tat-trolleybus ta’ Saint-Étienne hija waħda minn erba’ sistemi bħal dawn biss li bħalissa qed joperaw fi [[Franza]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.reseau-stas.fr/|titlu=Transports Urbains Saint-Étienne Métropole|sit=STAS Transports Urbains de Saint-Etienne Métropole|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>. == Sport == [[Stampa:Entrée du stade Geoffoy Guichard de Saint-Étienne en 2016 .jpg|nofs|daqsminuri|Dħul għall-istadju Geoffoy Guichard]] Il-klabb tal-futbol tal-belt [[AS Saint-Étienne]] rebaħ it-titlu tal-[[Ligue 1]] rekord konġunt għaxar darbiet, u kiseb il-biċċa l-kbira tas-suċċess tiegħu fis-snin sebgħin. Il-band Brittanika indie-dance Saint Etienne semmew lilhom infushom għall-klabb. Saint-Étienne għandha numru ta’ grawnds sportivi, l-akbar wieħed huwa Stade Geoffroy-Guichard użat għall-futbol u Stade Henri-Lux għall-atletika<ref>{{Ċita web|url=https://www.asse.fr/|titlu=ASSE : le site officiel - AS Saint-Etienne club de Football français|kunjom=@ASSEofficiel|sit=ASSE.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>. St. Étienne kienet il-belt kapitali tal-industrija Franċiża tar-roti. Il-manifattur tar-roti tar-roti Mavic huwa bbażat fil-belt u l-manifatturi tal-frejms Motobécane u Vitus huma wkoll ibbażati hawn. Il-belt spiss tospita stadju tat-[[Tour de France]]. Ir-resident ta’ Saint-Étienne Thierry Gueorgiou huwa champion tad-dinja fl-orjentazzjoni. It-tim lokali tar-rugby union huwa CA Saint-Étienne Loire Sud Rugby<ref>{{Ċita web|url=https://rcse42.fr/|titlu=Rugby Club de Saint-Etienne - RCSE|sit=rcse42.fr|data-aċċess=2026-08-22}}</ref>. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|UK}} [[Coventry]] ([[Renju Unit]]) ; * {{Flagicon|CAN}} [[Granby]] ([[Quebec]]) ; * {{Flagicon|UKR}} [[Louhansk]] ([[Ukrajna]]) ; * {{Flagicon|CAN}} [[Windsor (Ontario)|Windsor]] ([[Kanada]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Ferrara]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Wuppertal]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Ġeltendorf]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|MAD}} [[Toamasina]] ([[Madagaskar]]) ; * {{Flagicon|ALG}} [[Annaba]] ([[Alġerija]]) ; * {{Flagicon|ISR}} [[Nof HaGalil]] ([[Iżrael]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Xuzhou]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|GRE}} [[Patras]] ([[Greċja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Des Moines (Iowa)|Des Moines]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|TUN}} [[Ben Arous]] ([[Tuneżija]]) ; * {{Flagicon|POL}} [[Katowice]] ([[Polonja]]) ; * {{Flagicon|POR}} [[Oeiras]] ([[Portugall]]) ; * {{Flagicon|MAR}} [[Fes]] ([[Marokk]]). == Referenzi == 0c0ygwsrn6u783ajs0uvdimul88f56v 0 34575 331700 2026-08-23T00:02:13Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/231243734|Xuzhou]]" 331700 wikitext text/x-wiki '''Xuzhou''' ( {{chinois|c=徐州|p=Xúzhōu}} hija belt fil-grigal tal -provinċja ta' Jiangsu [[Ċina|-Ċina]] . Il-popolazzjoni tagħha kienet ta' {{unité|8577225|habitants}} fl-2010. Hija muniċipalità fejn jiltaqgħu l-erba' provinċji. dawk ta ' Jiangsu, Shandong, Henan u Anhui . Din il-pożizzjoni ġeografika partikolari tagħtiha importanza strateġika magħrufa sew fl-istorja Ċiniża. Barra minn hekk, din il-belt għandha karatteristiċi ekonomiċi u kulturali li jappartjenu kemm għat-Tramuntana kif ukoll għan-Nofsinhar taċ-Ċina. Hija belt konnessa sew b'diversità sinifikanti ta' prodotti manifatturati. Id-djalett ta' Xuzhou tal- Mandarin ta' Zhongyuan huwa mitkellem hemmhekk. B'aktar minn 6,000 sena ta' storja, Xuzhou, li qabel kienet magħrufa bħala Pengcheng jew "Peng City," hija l-eqdem belt fil-Provinċja ta' Jiangsu. Kienet waħda mid-disa' stati taħt l-Imperatur Yu tad-Dinastija Xia. Dak iż-żmien, Xuzhou kien l-isem ta' reġjun vast li kien jestendi mill-Muntanja Tai fit-tramuntana sax-Xmara Huaihe fin-nofsinhar u x-Xmara Safra fil-lvant, b'Pengcheng bħala l-belt ċentrali tagħha. Xuzhou kisbet dan l-isem fi żminijiet antiki. Xuzhou evolviet f'"dao" (provinċja), "fu" (prefettura), u "zhou" (kontea). 7augnkkpza54ha5y91p7nnxifp3vo3c 331701 331700 2026-08-23T00:20:07Z JovalQC 21720 Infobox city create 331701 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Xuzhou''' ('''''徐州''''' ; pinyin : '''''Xúzhōu''''') hija belt fil-grigal tal -provinċja ta' Jiangsu [[Ċina|-Ċina]] . Il-popolazzjoni tagħha kienet ta' {{unité|8577225|habitants}} fl-2010. Hija muniċipalità fejn jiltaqgħu l-erba' provinċji. dawk ta ' Jiangsu, Shandong, Henan u Anhui . Din il-pożizzjoni ġeografika partikolari tagħtiha importanza strateġika magħrufa sew fl-istorja Ċiniża. Barra minn hekk, din il-belt għandha karatteristiċi ekonomiċi u kulturali li jappartjenu kemm għat-Tramuntana kif ukoll għan-Nofsinhar taċ-Ċina. Hija belt konnessa sew b'diversità sinifikanti ta' prodotti manifatturati. Id-djalett ta' Xuzhou tal- Mandarin ta' Zhongyuan huwa mitkellem hemmhekk. == Storja == B'aktar minn 6,000 sena ta' storja, Xuzhou, li qabel kienet magħrufa bħala Pengcheng jew "Peng City," hija l-eqdem belt fil-[[Provinċja ta' Jiangsu]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.globaltimes.cn/page/202508/1341969.shtml|titlu=Explore Xuzhou’s ancient heritage from streets to pagodas - Global Times|kunjom=Times|isem=Global|sit=www.globaltimes.cn|data-aċċess=2026-08-23}}</ref>. Kienet waħda mid-disa' stati taħt l-Imperatur Yu tad-Dinastija Xia. Dak iż-żmien, Xuzhou kien l-isem ta' reġjun vast li kien jestendi mill-Muntanja Tai fit-tramuntana sax-Xmara Huaihe fin-nofsinhar u x-Xmara Safra fil-lvant, b'Pengcheng bħala l-belt ċentrali tagħha. Xuzhou kisbet dan l-isem fi żminijiet antiki. Xuzhou evolviet f'"dao" (provinċja), "fu" (prefettura), u "zhou" (kontea)<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/place/Xuzhou|titlu=Xuzhou {{!}} History, Culture & Economy {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-23}}</ref>. Fis-sekli 15 u 16, bosta vapuri kienu jieqfu hemm kull sena peress li l-belt kienet port importanti tax-xmara. Madankollu, fl-1604, meta l-Grand Canal ingħalaq, Xuzhou bdiet tiddeterjora. Reġgħet kisbet l-importanza biss fil-bidu tas-seklu 20 bil-wasla tal-ferroviji. Aktar reċentement, kienet is-sit ta’ battalja kbira bejn l-Armata Imperjali Ġappuniża u l-Armata tal-Kuomintang f’Mejju 1938, matul it-tieni sena tat-[[Tieni Gwerra Sino-Ġappuniża]] (1937-1945). Imbagħad, matul [[il-Gwerra Ċivili Ċiniża]] (1945-1949), l-inħawi ta’ madwarha kienu s-sit ta’ konfrontazzjoni kbira bejn il-Kuomintang u l-[[Partit Komunista Ċiniż]]<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Battle of Xuzhou|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_Xuzhou&oldid=1370594962|data-aċċess=2026-08-23|lingwa=en|data=2026-08-22|iktar=Page Version ID: 1370594962}}</ref>. == Klima == Xuzhou għandha klima subtropikali umda influwenzata mill-monsuni (Köppen Cwa), b'xtiewi kesħin u niexfa, rebbiegħa sħuna, sjuf twal, sħan u umdi, u ħarifa friska. It-temperatura medja ta' kuljum fix-xahar tvarja minn 0.7 °C f'Jannar sa 27.3 °C f'Lulju; il-medja annwali hija ta' 14.9 °C. Jista' jkun hemm borra matul ix-xitwa, għalkemm rarament qawwija. Il-preċipitazzjoni hija ħafifa fix-xitwa, u l-maġġoranza tat-total annwali ta' 842.8 millimetru sseħħ minn Ġunju sa Awwissu. B'perċentwal ta' xemx possibbli fix-xahar li jvarja minn 44% f'Lulju sa 54% fi tliet xhur, il-belt tirċievi 2,221 siegħa ta' xemx qawwija kull sena. == Ekonomija == Fis-snin ħamsin, il-belt speċjalizzat fit-tħaffir tal-faħam u l-industrija tqila. L-intrapriża ewlenija ta' Xuzhou hija l-manifattur tal-makkinarju tal-kostruzzjoni XCMG (Xuzhou Construction Machinery Group), li kibret malajr biex saret il-manifattur ewlieni tal-makkinarju tal-kostruzzjoni fiċ-[[Ċina]] u r-raba' fid-dinja, qabel il-kompetitur Ċiniż tagħha Sany<ref>{{Ċita web|url=https://www.ceicdata.com/en/china/gross-domestic-product-prefecture-level-city/cn-gdp-jiangsu-xuzhou|titlu=GDP: Jiangsu: Xuzhou {{!}} Economic Indicators {{!}} CEIC|sit=www.ceicdata.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-23}}</ref>. == Trasport == Il-belt hija servuta mill-Ajruport ta' Xuzhou Guanyin. Is-[[Metro ta' Xuzhou|subway ta' Xuzhou]] jinsab taħt kostruzzjoni; linja waħda biss ilha topera minn Settembru 2019. Eventwalment, se jkollha 11-il linja, 117-il stazzjon, u 323 km ta' linji. == Ċelebritajiet == Xuzhou kien il-post fejn twieled [[Liu Bang]] u l-belt kapitali tar-renju Chu tal-Punent immexxi minn [[Xiang Yu]]. Wara r-rebħa ta' [[Liu Bang]] u t-twaqqif tad-[[dinastija Han]], Xuzhou sar fief tal-familja imperjali għal diversi sekli. L-isem Xuzhou ntuża għall-ewwel darba lejn tmiem id-[[dinastija Han]] meta [[Cao Cao]], il-Prim Ministru ta' dak iż-żmien, ħatar gvernatur distrettwali biex jamministra Pengcheng. Kien ukoll il-post fejn twieldu diversi figuri illustri, inkluż [[Liu Yu]] matul il-perjodi tad-Dinastiji tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar, [[Bai Juyi]] matul id-[[dinastija Tang]], [[Su Dongpo]] matul id-[[dinastija Song]], [[Fang Xiaoru]] u [[Fan Jixun]] matul id-[[dinastija Qing]], u aktar tard [[Li Keran]] u [[Ma Ke]]. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|FRA}} [[Saint-Étienne]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Newark]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|JPN}} [[Handa]] ([[Ġappun]]) ; * {{Flagicon|AUT}} [[Leoben]] ([[Awstrija]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Bochum]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|UKR}} [[Kropyvnytskyï]] ([[Ukrajna]]) ; * {{Flagicon|AUS}} [[Greater Dandenong]] ([[Awstralja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Riazan]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Erfurt]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|BRA}} [[Osasco]] ([[Brażil]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Lanċjano]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Trumbull]] ([[Stati Uniti]]). == Referenzi == hb8wpec5em6smv3olh80j0uhlwr63hs 0 34576 331702 2026-08-23T00:22:14Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/238077129|Toamasina]]" 331702 wikitext text/x-wiki '''Toamasina''' (bil-Franċiż '''Tamatave''' ), hija belt portwarja kbira ta’ madwar {{nombre|379000|habitants}} <ref>{{Ċita web|url=https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-Atsinanana_RegionAtsinananaEnChiffres_02.pdf|titlu=Tableau 7 : Evolution de l’effectif de la population par Arrondissement dans le district de Toamasina I|lingwa=fr|data-aċċess=2024-01-02}}.</ref> fil-Lvant tal [[Madagaskar|-Madagaskar]], il-belt kapitali tar-reġjun ta’ Atsinanana (“ Lvant » bil-Franċiż) u l- provinċja ta’ Toamasina . Il-belt tinsab {{unité|353|km}} grigal tal-kapitali, Antananarivo . L-erja tal-wiċċ tagħha ta' {{unité|28|km|2}} tikkorrispondi mad- distrett ta' Toamasina-I ; iż-żona urbana tagħha hija stmata għal {{nombre|458000|habitants}} fl-2021, u dan jagħmilha t-tieni l-akbar belt fil-pajjiż. == Ġeografija == Ġeografikament, Tamatave tinsab bejn l-Oċean Indjan fil-lvant, passaġġ tal-ilma infestat bil-klieb il-baħar, u foresta densa fil-punent. Żewġ xmajjar, l-Ivoloina fit-tramuntana u l-Ivondro fin-nofsinhar, ukoll imissru l-belt. Il-bassasiet jinstabu fil-biċċa l-kbira tad-distretti periferiċi (partikolarment fil-partijiet tal-punent u tan-nofsinhar). Din il-konfigurazzjoni tagħmilha pjuttost diffiċli biex wieħed jaċċessaha mill-intern, peress li r-Rotta Nazzjonali 2 (RN 2) minn Antananarivo biss tilħaq ix-Xlokk tal-belt. fd6zjxa387u6pmuwd5bjtm5xgqhz32w 331703 331702 2026-08-23T00:35:32Z JovalQC 21720 Infobox city create 331703 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Toamasina''' (bil-Franċiż '''Tamatave''' ), hija belt portwarja kbira ta’ madwar {{nombre|379000|habitants}} <ref>{{Ċita web|url=https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-Atsinanana_RegionAtsinananaEnChiffres_02.pdf|titlu=Tableau 7 : Evolution de l’effectif de la population par Arrondissement dans le district de Toamasina I|lingwa=fr|data-aċċess=2024-01-02}}.</ref> fil-Lvant tal [[Madagaskar|-Madagaskar]], il-belt kapitali tar-reġjun ta’ Atsinanana (“ Lvant » bil-Franċiż) u l- provinċja ta’ Toamasina . Il-belt tinsab {{unité|353|km}} grigal tal-kapitali, Antananarivo . L-erja tal-wiċċ tagħha ta' {{unité|28|km|2}} tikkorrispondi mad- distrett ta' Toamasina-I ; iż-żona urbana tagħha hija stmata għal {{nombre|458000|habitants}} fl-2021, u dan jagħmilha t-tieni l-akbar belt fil-pajjiż. == Ġeografija == Tamatave tinsab bejn l-[[Oċean Indjan]] fil-lvant, passaġġ tal-ilma infestat bil-klieb il-baħar, u foresta densa fil-punent. Żewġ xmajjar, l-Ivoloina fit-tramuntana u l-Ivondro fin-nofsinhar, ukoll imissru l-belt. Il-bassasiet jinstabu fil-biċċa l-kbira tad-distretti periferiċi (partikolarment fil-partijiet tal-punent u tan-nofsinhar). Din il-konfigurazzjoni tagħmilha pjuttost diffiċli biex wieħed jaċċessaha mill-intern, peress li r-Rotta Nazzjonali 2 (RN 2) minn Antananarivo biss tilħaq ix-Xlokk tal-belt. == Klima == Fir-riħ tal-kummerċ, il-belt tesperjenza klima ekwatorjali (Köppen: Af, Trewartha: Għarbija), b'temperaturi sħan u xita frekwenti matul is-sena (Tamatave għandha temperatura medja ta' 24°C u 3,500 mm ta' xita fis-sena). It-temperaturi minimi jinstabu f'Lulju u Awissu b'17°C, filwaqt li t-temperaturi massimi huma f'Jannar u Frar b'31°C. Rigward ix-xita, Ottubru huwa l-aktar xahar niexef b'108 mm biss ta' xita, filwaqt li Marzu huwa l-aktar wieħed imxarrab b'384 mm<ref>{{Ċita web|url=https://www.int-res.com/articles/cr_oa/c059p001.pdf|titlu=}}</ref>. Minn Jannar sa April, l-istaġun sħun huwa mtenni minn maltempati tropikali li xi kultant jistgħu jiżviluppaw f'ċikluni estremament vjolenti. == Storja == Il-belt iffjorixxa taħt ir-renju ta’ Radama I (1816-1828), li użaha bħala ċentru kummerċjali għall-kummerċ tal-iskjavi mal-potenzi tal-Punent. Il-preżenza ta’ żewġ linji ta’ sikka tal-qroll ipproteġew il-port ta’ Toamasina mill-baħar miftuħ u żgurat is-sigurtà relattiva tiegħu. Bil-kolonizzazzjoni Franċiża fl-aħħar tas-seklu 19, saret, għad-detriment ta’ Majunga, il-port primarju tal-gżira u b’hekk il-portal marittimu ewlieni tal-pajjiż. Il-maġġoranza tal-kummerċ mal-Ingliżi mbagħad għadda minn Toamasina. Kien hemm ukoll djar kummerċjali Amerikani, Ġermaniżi u Żvizzeri. Kien hemm ukoll komunità Indjana kbira, filwaqt li ċ-Ċiniżi kellhom madwar mitt ħanut dak iż-żmien, li kienu jbigħu prinċipalment ikel għall-konsum Ewropew, iżda wkoll ross<ref>{{Ċita web|url=https://lexpress.mg/11/02/2019/une-grande-effervescence-commerciale-a-toamasina/|titlu=Une grande effervescence commerciale à Toamasina|data=2023-10-20|sit=L'Express de Madagascar|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-23}}</ref>. Il-preżenza dejjem tikber ta’ dawn il-persuni ġodda hija ta’ detriment għall-attività kummerċjali tal-indiġeni, sal-punt fejn l-amministrazzjoni kolonjali finalment tieħu miżuri, bħal taxxi għoljin fuq il-kap, biex ittaffi l-effetti ta’ din il-kompetizzjoni. Fl-aħħar tas-seklu 19, imprenditur Franċiż ħa l-inizjattiva li jibni moll twil bejn 200 u 500 metru, li, imdawwal bil-lejl, kien jiffaċilita t-tagħbija u l-ħatt kemm tal-merkanzija kif ukoll tal-passiġġieri, partikolarment waqt mewġ qawwi. Madankollu, minħabba l-kostruzzjoni rudimentali u fraġli tagħha, il-belt kważi nqerdet kompletament miċ-ċiklun tropikali tat-3 ta' Marzu 1927. Id-determinazzjoni tal-abitanti tagħha u l-għajnuna finanzjarja sinifikanti minn Mauritius għamluha possibbli li tinbena mill-ġdid belt aktar moderna u organizzata aħjar<ref>{{Ċita web|url=https://issafrica.org/research/papers/political-change-in-madagascar-populist-democracy-or-neopatrimonialism-by-another-name|titlu=Political change in Madagascar: Populist democracy or neopatrimonialism by another name?|sit=ISS Africa|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-23}}</ref>. Tamatave taf il-pjanta tal-grilja tagħha, iċċentrata madwar Vjal l-Indipendenza, lill-perjodu kolonjali. Il-vjal jibda mill-muniċipju fil-punent u jispiċċa fil-lvant fi Pjazza r-Repubblika, li tiftaħ fuq il-baħar. Fl-1929, l-ewwel port tal-baħar fond li ppermetta l-ħatt dirett ta' oġġetti u passiġġieri fuq l-art inbena minn konsorzju Franko-Ġermaniż. F'Jannar 1994, il-belt reġgħet inqerdet 80% miċ-Ċiklun ''Geralda''<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/minn-tal-anqas-sitta-mejta-fciklun-qawwi-fil-madagascar/|titlu=Minn tal-anqas sitta mejta f'ċiklun qawwi fil-Madagascar|kunjom=Newsroom|isem=minn TVM|data=2022-02-06|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-23}}</ref>. Matul il-kriżi politika tal-2002, ħamsa mis-sitt gvernaturi provinċjali ffirmaw ftehim biex iżommu l-imblokk ta' [[Antananarivo]], u b'hekk ċaħħdu lill-kapitali u l-provinċja tagħha mill-importazzjonijiet taż-żejt u l-ikel, u ħolqu konfederazzjoni seċessjonista. Toamasina mbagħad ġiet innominata bħala l-kapitali l-ġdida tal-pajjiż għal żmien qasir. Fl-10 ta' Frar 2026, ċiklun devastanti ieħor, bl-isem ta' ''Gezani'', laqat, u qered bejn 75% u 90% tal-belt. Mis-16 ta' Frar, l-għadd ta' mwiet għal Madagascar kien ta' mill-inqas 59, b'aktar minn 425,000 persuna affettwati, li l-maġġoranza tagħhom ġew irrappurtati fir-reġjun ta' Toamasina (41 mewta)<ref>{{Ċita web|url=https://www.franceinfo.fr/monde/afrique/madagascar/c-est-le-chaos-total-a-madagascar-le-cyclone-gezani-fait-au-moins-20-morts-la-deuxieme-ville-du-pays-detruite-a-75_7799036.html|titlu="C'est le chaos total" : à Madagascar, le terrible cyclone Gezani a fait au moins 31 morts, la deuxième ville du pays "détruite à 75%"|data=2026-02-11|sit=franceinfo|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-08-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://bngrc.gov.mg/bilan-provisoire-des-degats-enregistres/|titlu=CYCLONE GEZANI : BILAN PROVISOIRE DES DÉGÂTS ENREGISTRÉS|kunjom=Thanya|data=2026-02-25|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-08-23}}</ref>. == Trasport == [[Stampa:Port Toamasina Madagascar.jpg|nofs|daqsminuri|Il-port ta' Toamasina]] Il-belt hija l-punt tat-tluq tal-ferrovija għal-linja lejn il-kapitali. Pousse-pousse (rickshaws tar-roti), [[tuk-tuk]] (rickshaws bil-mutur), u taxis huma disponibbli madwar Toamasina biex iddur mal-belt. Toamasina hija t-tarf tat-tramuntana tal-Canal des Pangalanes. Il-port ta' Toamasina jservi bħala l-aktar portal importanti tal-[[Madagaskar]] għall-[[Oċean Indjan]] u għad-dinja. Il-belt hija servuta mill-[[Ajruport ta' Ambalamanasy]], li għandu servizz domestiku u internazzjonali limitat. Il-belt hija l-port ewlieni tal-pajjiż għat-tbaħħir internazzjonali. == Sport == L-Istadium Barikadimy b'kapaċità ta' 25,000 spettatur. L-aktar jospita kompetizzjonijiet tal-futbol u l-AS Fortior u t-Tia Kitra FC Toamasina. == Edukazzjoni == L-Università ta’ Toamasina twaqqfet fl-1977. Hemm ukoll Lycée Français de Tamatave, skola internazzjonali Franċiża. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|FRA}} [[Saint-Étienne]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Le Port]] ([[Reunion]]). == Referenzi == 8s73vqa75n514mblx4ccwf1va5nk6eh 0 34577 331705 2026-08-23T00:46:40Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/235685048|Olivia Chow]]" 331705 wikitext text/x-wiki '''Olivia Chow''' ( {{chinois|c=鄒至蕙|j=zau1 zi3 wai6|p=Zōu Zhìhuì}} ) imwieled fi{{Data tat-twelid u età|24|mars|1957}} f'Ħong Kong, huwa [[għalliem]] u [[politiku]] soċjaldemokratiku [[Kanada|Kanadiż]] . Minn mindu{{Data|12 juillet 2023}} Hija s-sindku ta' [[Toronto]].<ref name="Star-2023-07-12">{{Ċita pubblikazzjoni |date=2023-07-12 |title=Olivia Chow sworn in as mayor, promising a ‘more safe, affordable and caring’ Toronto |url=https://www.thestar.com/news/gta/2023/07/12/olivia-chow-sworn-in-as-mayor-promising-a-more-safe-affordable-and-caring-toronto.html |journal=The Toronto Star |language=en}}</ref> Hija kienet kunsillier tal-belt ta' Toronto mill-1991 sal-2005 u Membru Parlamentari federali tal- NDP għal Trinity—Spadina mill-2006 sal-2014. Bħala kandidata għas-sindku ta' Toronto fl-2014, hija spiċċat fit-tielet post wara John Tory u Doug Ford, il-futur premier ta' [[Ontario]] . IL-{{Data|26 juin 2023}} Hija ġiet eletta sindku ta' Toronto fl-elezzjoni każwali li bdiet mir-riżenja ta' John Tory . == Bijografija == Fl-età ta’ 13-il sena, Olivia Chow immigrat lejn il-Kanada mal-familja tagħha minn Hong Kong. B’riżultat ta’ dan, hija titkellem fluwentement f’żewġ lingwi dominanti fid-distrett elettorali tagħha ta’ Trinity—Spadina: il-Kantoniż u l-Ingliż. Membru tal-Kunsill tal-Belt ta’ Toronto mill-1991 sal-2005, hija waħda mill-aktar kunsilliera prominenti tal-belt, fejn ħadmet fuq diversi kwistjonijiet ta’ politika, inkluż il-faqar u l-ambjent. Fit-23 ta’ Jannar 2006, wara l-elezzjoni federali, rebħet siġġu fil-Kamra tal-Komuni għad-distrett elettorali ta’ Trinity—Spadina, fejn tirrappreżenta l-Partit Demokratiku l-Ġdid. Ġiet rieletta fl-elezzjonijiet tal-2008 u l-2011. Fis-26 ta’ Mejju 2011, inħatret bħala l-kritika Uffiċjali tal-Oppożizzjoni għat-Trasport, l-Infrastruttura u l-Komunitajiet. a834gjpdckdekchwfmoxtvmpdmwp868 331706 331705 2026-08-23T00:51:45Z JovalQC 21720 Infobox bijografija create 331706 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} .<ref name="Star-2023-07-12">{{Ċita pubblikazzjoni |date=2023-07-12 |title=Olivia Chow sworn in as mayor, promising a ‘more safe, affordable and caring’ Toronto |url=https://www.thestar.com/news/gta/2023/07/12/olivia-chow-sworn-in-as-mayor-promising-a-more-safe-affordable-and-caring-toronto.html |journal=The Toronto Star |language=en}}</ref> Hija kienet kunsillier tal-belt ta' Toronto mill-1991 sal-2005 u Membru Parlamentari federali tal- NDP għal Trinity—Spadina mill-2006 sal-2014. Bħala kandidata għas-sindku ta' Toronto fl-2014, hija spiċċat fit-tielet pst wara John Tory u Doug Ford, il-futur premier ta' [[Ontario]] . IL-{{Data|26 juin 2023}} Hija ġiet eletta sindku ta' Toronto fl-elezzjoni każwali li bdiet mir-riżenja ta' John Tory . == Bijografija == Fl-età ta’ 13-il sena, Olivia Chow immigrat lejn il-[[Kanada]] mal-familja tagħha minn [[Ħong Kong]]. B’riżultat ta’ dan, hija titkellem fluwentement f’żewġ lingwi dominanti fid-distrett elettorali tagħha ta’ Trinity—Spadina: il-[[Kantoniż]] u l-[[Ingliż]]. Membru tal-Kunsill tal-Belt ta’ [[Toronto]] mill-1991 sal-2005, hija waħda mill-aktar kunsilliera prominenti tal-belt, fejn ħadmet fuq diversi kwistjonijiet ta’ politika, inkluż il-faqar u l-ambjent. Fit-23 ta’ Jannar 2006, wara l-elezzjoni federali, rebħet siġġu fil-Kamra tal-Komuni għad-distrett elettorali ta’ Trinity—Spadina, fejn tirrappreżenta l-Partit Demokratiku l-Ġdid. Ġiet rieletta fl-elezzjonijiet tal-2008 u l-2011. Fis-26 ta’ Mejju 2011, inħatret bħala l-kritika Uffiċjali tal-Oppożizzjoni għat-Trasport, l-Infrastruttura u l-Komunitajiet. Fit-12 ta' Marzu 2014, hija ħabbret ir-riżenja tagħha biex uffiċjalment tikkontesta għas-sindku ta' [[Toronto]] fl-elezzjonijiet muniċipali tas-27 ta' Ottubru. B'23.15% tal-voti, hija spiċċat fit-tielet post, ħafna wara John Tory, li ġie elett b'40.23%. Waqt li ppruvat tirritorna fil-Kamra tal-Komuni fl-elezzjoni tal-2015, hija ġiet megħluba mil-Liberali [[Adam Vaughan]] fid-distrett elettorali ġdid ta' Spadina—Fort York. Wara r-riżenja tas-Sindku [[John Tory]], hija ġiet eletta sindku ta' [[Toronto]] fis-26 ta' Ġunju 2023. L-elezzjoni tagħha, f'belt li storikament inklinata lejn il-lemin, kienet sorpriża. Madankollu, hija kisbet biss maġġoranza relattiva ta' 37.16% tal-voti, qabel 101 kandidat ieħor f'elezzjoni b'parteċipazzjoni ta' 38.5%. Hija wiegħdet, b'mod partikolari, li tindirizza l-kriżi tad-djar li kienet partikolarment akuta f'[[Toronto]]. Bħala l-ewwel miżura ewlenija tagħha, Olivia Chow wiegħdet li ma tużax is-setgħat ta’ “sindku b’saħħtu” mogħtija lil ċerti muniċipalitajiet kbar mill-gvern provinċjali ta’ [[Ontario]]. == Privatezza == Miżżewġa fl-1988 lil [[Jack Layton]], il-mexxej tal-NDP mill-2003 sal-2011 u tal-Oppożizzjoni Uffiċjali, hija armla mill-2011. Fl-2013, ir-rwol tagħha ġie interpretat minn Sook-Yin Lee fil-film televiżiv ''Jack''. == Referenzi == qw4ty3u10u80bc2z3j597xj3mpbz95s 331707 331706 2026-08-23T00:53:23Z JovalQC 21720 /* */ 331707 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Olivia Chow''' (Ċiniż: '''''鄒至蕙'''''; pinyin: '''''Zōu Zhìhuì'''''), imwielda fl-24 ta' Marzu 1957 f'Ħong Kong, hija politikanta u għalliema soċjaldemokratika [[Kanada|Kanadiża]]. Hija ilha s-sindku ta' [[Toronto]] mit-12 ta' Lulju 2023. Hija kienet kunsillier tal-belt ta' [[Toronto]] mill-1991 sal-2005 u Membru Parlamentari federali tal- NDP għal Trinity—Spadina mill-2006 sal-2014. Bħala kandidata għas-sindku ta' [[Toronto]] fl-2014, hija spiċċat fit-tielet pst wara [[John Tory]] u [[Doug Ford]], il-futur premier ta' [[Ontario]]. == Bijografija == Fl-età ta’ 13-il sena, Olivia Chow immigrat lejn il-[[Kanada]] mal-familja tagħha minn [[Ħong Kong]]. B’riżultat ta’ dan, hija titkellem fluwentement f’żewġ lingwi dominanti fid-distrett elettorali tagħha ta’ Trinity—Spadina: il-[[Kantoniż]] u l-[[Ingliż]]. Membru tal-Kunsill tal-Belt ta’ [[Toronto]] mill-1991 sal-2005, hija waħda mill-aktar kunsilliera prominenti tal-belt, fejn ħadmet fuq diversi kwistjonijiet ta’ politika, inkluż il-faqar u l-ambjent. Fit-23 ta’ Jannar 2006, wara l-elezzjoni federali, rebħet siġġu fil-Kamra tal-Komuni għad-distrett elettorali ta’ Trinity—Spadina, fejn tirrappreżenta l-Partit Demokratiku l-Ġdid. Ġiet rieletta fl-elezzjonijiet tal-2008 u l-2011. Fis-26 ta’ Mejju 2011, inħatret bħala l-kritika Uffiċjali tal-Oppożizzjoni għat-Trasport, l-Infrastruttura u l-Komunitajiet. Fit-12 ta' Marzu 2014, hija ħabbret ir-riżenja tagħha biex uffiċjalment tikkontesta għas-sindku ta' [[Toronto]] fl-elezzjonijiet muniċipali tas-27 ta' Ottubru. B'23.15% tal-voti, hija spiċċat fit-tielet post, ħafna wara John Tory, li ġie elett b'40.23%. Waqt li ppruvat tirritorna fil-Kamra tal-Komuni fl-elezzjoni tal-2015, hija ġiet megħluba mil-Liberali [[Adam Vaughan]] fid-distrett elettorali ġdid ta' Spadina—Fort York. Wara r-riżenja tas-Sindku [[John Tory]], hija ġiet eletta sindku ta' [[Toronto]] fis-26 ta' Ġunju 2023. L-elezzjoni tagħha, f'belt li storikament inklinata lejn il-lemin, kienet sorpriża. Madankollu, hija kisbet biss maġġoranza relattiva ta' 37.16% tal-voti, qabel 101 kandidat ieħor f'elezzjoni b'parteċipazzjoni ta' 38.5%. Hija wiegħdet, b'mod partikolari, li tindirizza l-kriżi tad-djar li kienet partikolarment akuta f'[[Toronto]]. Bħala l-ewwel miżura ewlenija tagħha, Olivia Chow wiegħdet li ma tużax is-setgħat ta’ “sindku b’saħħtu” mogħtija lil ċerti muniċipalitajiet kbar mill-gvern provinċjali ta’ [[Ontario]]. == Privatezza == Miżżewġa fl-1988 lil [[Jack Layton]], il-mexxej tal-NDP mill-2003 sal-2011 u tal-Oppożizzjoni Uffiċjali, hija armla mill-2011. Fl-2013, ir-rwol tagħha ġie interpretat minn Sook-Yin Lee fil-film televiżiv ''Jack''. == Referenzi == ikh7jmewfrsbqgsbgmrgtizsu0y1m0x