Andrey Korotayev

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mt">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedija</sitename>
    <dbname>mtwiki</dbname>
    <base>https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.16</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medja</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speċjali</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Diskussjoni</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utent</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Diskussjoni utent</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedija</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Diskussjoni Wikipedija</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Stampa</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Diskussjoni stampa</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Diskussjoni MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Mudell</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Diskussjoni mudell</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Għajnuna</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Diskussjoni għajnuna</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorija</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Diskussjoni kategorija</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Diskussjoni portal</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Andrey Korotayev</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16448</id>
    <revision>
      <id>331730</id>
      <parentid>331654</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T00:12:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6713" sha1="4fgjxa8r1bp3leykoajldqp6lefa0qf" xml:space="preserve">{{stub|Bijografija}}
[[Stampa:Korotayev in Abeokuta (Nigeria).jpg|thumb|Andrey Korotayev]]
'''Andrey Korotayev''' ([[Moska]], [[17 ta' Frar]] [[1961]]) huwa [[antropoloġija|antropologu]], [[ekonomista]], [[storjografija|storiku]] u [[soċjoloġija|soċjologu]] [[Russja|Russu]], li ta kontribut kbir f'mudelli matematiċi tad-dinamika soċjali u l-ekonomika. Huwa għamel kontribuzzjonijiet importanti fl-istudju tal-istorja tal-Lvant Nofsani bl-qasam mill-iskoperta tax-xejriet ewlenin tal-iżvilupp tal-kultura tal-Jemen permezz tal-applikazzjoni ta' metodi kwantitattivi għall-analiżi ta' sorsi epigrafiċi. Hu  magħruf ukoll għall-kontribuzzjonijiet tiegħu fit-teorija tal-evoluzzjoni soċjali.&lt;ref&gt; [http://www.mellenpress.com/mellenpress.cfm?bookid=6102&amp;pc=9 ''World Religions and Social Evolution of the Old World Oikumene Civilizations: A Cross-cultural Perspective'']. N.Y.: Edwin Mellen Press, 2004. &lt;/ref&gt; Barra minn hekk, Korotayev għamlet kontribut sinifikanti għall-istudju tal-oriġini tal-[[Islam]].&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/3510576 Origins of Islam: Political-Anthropological and Environmental Context. ''Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae''. 53/3–4 (1999): 243–276]&lt;/ref&gt;

Iggradwa mill-Università ta' Moska fl-1984. Huwa direttur taċ-Ċentru tal-Antropoloġija tal-Lvant f'[[Moska]].&lt;ref name=&quot;ref2008&quot;&gt;Милибанд С. Д. ''Востоковеды России: XX – начало XXI в.'' М.: Восточная литература, 2008 ({{ISBN|978-5-02-036365-6}}). Т. 1. С. 694–695.&lt;/ref&gt;

Ix-xogħlijiet tiegħu ġew ippubblikati fi [[Franza]],&lt;ref&gt;Variabilité des relations sociales chez les primates humains et non humains: à la recherche d'un paradigme general. ''Primatologie'' 3 (2000): 319–363&lt;/ref&gt; l-[[Stati Uniti tal-Amerika|Istati Uniti]],&lt;ref&gt;[http://www.mellenpress.com/mellenpress.cfm?bookid=6102&amp;pc=9 World Religions and Social Evolution of the Old World Oikumene Civilizations: A Cross-cultural Perspective]. Lewiston, NY: The Edwin Mellen Press, 2004; Korotayev A.V., Kazankov A.A. [https://web.archive.org/web/20130524042924/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=274&amp;Itemid=70 Regions Based on Social Structure: A Reconsideration // Current Anthropology 41/5 (2000): 668–690]; Korotayev A., Berezkin Yu., Kozmin A., Arkhipova A. [http://muse.jhu.edu/login?uri=/journals/journal_of_american_folklore/v119/119.472korotaev.pdf Return of the White Raven: Postdiluvial Reconnaissance Motif A2234.1.1 Reconsidered //Journal of American Folklore 119: 472–520]&lt;/ref&gt; l-[[Ingilterra]], il-[[Ġermanja]]&lt;ref&gt;''Pre-Islamic Yemen''. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 1996. {{ISBN|3-447-03679-6}}.&lt;/ref&gt;, 
ir-[[Russja]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190122103823/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=172&amp;Itemid=70 ''Introduction to Social Macrodynamics: Secular Cycles and Millennial Trends.''] Moscow: URSS, 2006. {{ISBN|5-484-00559-0}}; [https://web.archive.org/web/20110813180354/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=165&amp;Itemid=70 ''Introduction to Social Macrodynamics: Secular Cycles and Millennial Trends in Africa.''] Moscow: URSS, 2006. {{ISBN|5-484-00560-4}}; [http://ssrn.com/abstract=1703534 The World System urbanization dynamics]. ''History &amp; Mathematics: Historical Dynamics and Development of Complex Societies''. Edited by Peter Turchin et al. Moscow: KomKniga, 2006. {{ISBN|5-484-01002-0}}. P. 44-62.&lt;/ref&gt;, 
l-[[Awstrija]], 
l-[[Żvezja|Iżvezja]], il-[[Belġju]],&lt;ref&gt;Korotayev A.V. Middle Sabaean Cultural-Political Area: Problem of Local Taxation and Temple Tithe // Le Muséon 107 (1994): 15-22&lt;/ref&gt; [[Spanja]], 
l-[[Italja]]&lt;ref&gt;The Sabaean Community (SB'; 'SB'N) in the Political Structure of the Middle Sabaean Cultural Area // Orientalia 63 (1994): 68-83&lt;/ref&gt;, 
l-[[Ungerija]],&lt;ref&gt;{{Ċita web |data-aċċess=2026-08-24 |titlu=Origins of Islam: Political-Anthropological and Environmental Context. ''Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae''. 53/3–4 (1999): 243–276 |url=http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=270&amp;Itemid=1 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141222042405/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=270&amp;Itemid=1 |arkivju-data=2014-12-22 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
l-[[Awstralja]],&lt;ref&gt;[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0471.1998.tb00112.x/abstract The Earliest Sabaeans in the Jawf: A Reconsideration // Arabian Archaeology and Epigraphy 9 (1998): 118-124]&lt;/ref&gt; 
iċ-[[Ċina]],&lt;ref&gt;[http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&amp;_udi=B83WC-4N0HJMK-2&amp;_user=10&amp;_rdoc=1&amp;_fmt=&amp;_orig=search&amp;_sort=d&amp;_docanchor=&amp;view=c&amp;_acct=C000050221&amp;_version=1&amp;_urlVersion=0&amp;_userid=10&amp;md5=74a80d7c55ff987c9fc8d9c7963feab9 Phanerozoic marine biodiversity follows a hyperbolic trend // Palaeoworld. Volum 16, Ħarġa 4, Diċembru 2007, Paġni 311-318]&lt;/ref&gt; l-[[Ukrajna]], il-[[Ġappun]],&lt;ref&gt;{{Ċita web |data-aċċess=2023-12-22 |titlu=Social Macrodynamics: Mathematical Models of the World System Development (丘雄二/訳「社会のマイクロダイナミクス：世界システムの成長とコンパクト・マクロモデル」) // The Journal of the Infosocionomics Society (情報社会学会誌). 2007. Vol. 2. Issue 1 |url=http://www.scribd.com/doc/22584320/Korotayev-et-al-Introduction-to-Social-Macrodynamics-in-Japanese |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100312052505/http://www.scribd.com/doc/22584320/Korotayev-et-al-Introduction-to-Social-Macrodynamics-in-Japanese |arkivju-data=2010-03-12 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
in-[[Norveġja]], it-[[Turkija]],&lt;ref&gt;Sociological Theory of Abd al-Rahman ibn Khaldun (1332–1406) as a Methodological Basis for the Mathematical Modeling of Political-Demographic Dynamics of Medieval Egypt // 38. ICANAS / Ed. by Zeki Dilek. Ankara: ICANAS, 2007.&lt;/ref&gt; 
l-[[Eġittu]],&lt;ref&gt;الماكروديناميكا الاجتماعية -
النمذجة الرياضية لتطوّر المنظومة العالمية قبل سبعينيّات القرن الماضي // [https://web.archive.org/web/20170702162611/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=137&amp;Itemid=75 Bulletin of the Faculty of Arts of the Cairo University] مجلة كلية الآداب لجامعة القاهرة.
2008. Vol. 68. Pt. 2: 148–181&lt;/ref&gt; il-[[Jemen]] u ħafna pajjiżi oħra. Skopra wkoll mewġ twal fid-dinamika globali tal-invenzjonijiet.

== Referenzi ==
{{referenzi|2|}}

{{DEFAULTSORT:Korotayev, Andrey}}

[[Kategorija:Twieldu fl-1961]]
[[Kategorija:Nies ħajjin]]
[[Kategorija:Matematiċi Russi]]
[[Kategorija:Ekonomisti Russi]]
[[Kategorija:Storiċi Russi]]</text>
      <sha1>4fgjxa8r1bp3leykoajldqp6lefa0qf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vito Plut</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20263</id>
    <revision>
      <id>331738</id>
      <parentid>285105</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T08:03:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2411" sha1="iulysjr7gl2bts7qa2rxat4ovv5sdno" xml:space="preserve">{{stub|bijografija|sport}}
{{Infobox plejer tal-futbol
|isem_plejer = Vito Plut
|stampa = 
|deskrizzjoni = 
|isem_sħiħ = 
|data_twelid = {{data tat-twelid u età|1988|7|8}}
|post_twelid = [[Semič]]
|pajjiż_twelid = Jugożlavja
|tul = 1.85 m
|rwol = [[Attakkant]]
|klabb_attwali = [[Gudja United FC|Gudja United]]
|numru = 
|snin_mixtla1 = 2000–2006
|klabb_mixtla1 = [[NK Kolpa|Kolpa]]
|snin1 = 2006–2007
|snin2 = 2007–2008
|snin3 = 2008–2010
|snin4 = 2011–2012
|snin5 = 2012–2013
|snin6 = 2013–2014
|snin7 = 2014–2015
|snin8 = 2015–2017
|snin9 = 2017–2020
|snin10 = 2020–2021
|snin11 = 2021–2022
|snin12 = 2022–
|klabb1 = [[NK Kolpa|Kolpa]]&lt;ref&gt;[http://www.mnzljubljana-zveza.si/index.cfm?akc=tekmovanja&amp;prikazi=statistika&amp;klub=349&amp;liga=1 - Player Details MNZ Ljubljana]&lt;/ref&gt;
|klabb2 = [[FC Koper|Koper]]
|klabb3 = [[NK Maribor|Maribor]]
|klabb4 = [[ND Gorica|Gorica]]
|klabb5 = [[Waasland-Beveren]]
|klabb6 = [[1. FC Saarbrücken]]
|klabb7 = [[Floriana FC|Floriana]]
|klabb8 = [[Birkirkara FC|Birkirkara]]
|klabb9 = [[FSV Frankfurt]]
|klabb10 = [[Tarxien Rainbows FC|Tarxien Rainbows]]
|klabb11 = [[St. Lucia FC|Santa Lucia]]
|klabb12 = [[Gudja United FC|Gudja United]]
|snin_nazzjonali1 = 2008–2010
|tim_nazzjonali1 = [[Tim nazzjonali tal-futbol tas-Slovenja ta' taħt il-21 sena|Slovenja U21]]
}}
'''Vito Plut''' (twieled fit-8 ta' Lulju 1988) huwa plejer tal-[[futbol]] [[Slovenja|Sloven]] li jilgħab bħala [[attakkant]].

== Unuri ==

;NK Maribor
*[[PrvaLiga Slovena]]: 2008–09
*[[Supercup Slovena]]: 2009
*[[Tazza Slovena]]: 2009–10

== Referenzi ==
{{referenzi}}

== Ħoloq esterni ==
* [https://web.archive.org/web/20131015161726/http://www.prvaliga.si/klubi/mostvo/igralec.asp?idi=43525&amp;id=21&amp;all=1 Profil] fuq PrvaLiga
* [http://www.transfermarkt.com/en/vito-plut/profil/spieler_60258.html Profil] fuq Transfermarkt

{{DEFAULTSORT:Plut, Vito}}
[[Kategorija:Twieldu fl-1988]]
[[Kategorija:Nies ħajjin]]
[[Kategorija:Futbolers Sloveni]]
[[Kategorija:Plejers ta' FC Koper]]
[[Kategorija:Plejers ta' NK Maribor]]
[[Kategorija:Plejers ta' ND Gorica]]
[[Kategorija:Plejers ta' Waasland-Beveren]]
[[Kategorija:Plejers ta' 1. FC Saarbrücken]]
[[Kategorija:Plejers ta' Floriana FC]]
[[Kategorija:Plejers ta' Birkirkara FC]]
[[Kategorija:Plejers tal-Ewwel Diviżjoni Belġjana]]
[[Kategorija:Plejers tal-PrvaLiga Slovena]]
[[Kategorija:Plejers tal-Premier League Malti]]</text>
      <sha1>iulysjr7gl2bts7qa2rxat4ovv5sdno</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Robin Henkens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20325</id>
    <revision>
      <id>331735</id>
      <parentid>317247</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T06:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3753" sha1="d7kgnoglru58j4ckr84wquh5qi1kzm1" xml:space="preserve">{{Infobox plejer tal-futbol
|isem_plejer = Robin Henkens
|stampa = [[Stampa:Robin-henkens-1344797343.jpg|220px]]
|data_twelid = {{data tat-twelid u età|1988|9|12}}
|isem_sħiħ = Robin Henkens
|post_twelid = [[Hasselt]]
|pajjiż_twelid = [[Belġju]]
|tul = 1.74 m&lt;ref name=yrkv/&gt;
|rwol = [[Midfilder]]
|klabb_attwali = [[Lommel SK|Lommel]]
|numru = 7
|snin_mixtla1 = 1993–1999
|klabb_mixtla1 = Eendracht Stevoort
|snin_mixtla2 = 1999–2007
|klabb_mixtla2 = [[KRC Genk|Genk]]
|snin1 = 2007–2009
|klabb1 = [[KRC Genk|Racing Genk]]
|snin2 = 2009 
|klabb2 = → [[Lommel SK|KVSK United]] (self) 
|snin3 = 2009–2011
|klabb3 = [[Lommel SK|KVSK United / Lommel United]]
|snin4 = 2011–2013
|klabb4 = [[KV Mechelen]]
|snin5 = 2013–2015
|klabb5 = [[Waasland-Beveren]]
|snin6 = 2015–2017
|klabb6 = [[KVC Westerlo|Westerlo]]
|snin7 = 2018–
|klabb7 = [[Lommel SK|Lommel]]
}}
'''Robin Henkens''' ([[Hasselt]], [[12 ta' Settembru]] [[1988]]) huwa plejer tal-[[futbol]] [[Belġju|Belġjan]] li jilgħab bħala [[midfilder]].&lt;ref name=&quot;sway&quot;&gt;{{ċita web |url=http://uk.soccerway.com/players/robin-henkens/13745/ |titlu=R. Henkens |pubblikatur=Soccerway |data-aċċess=2013-05-12 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121116040240/http://uk.soccerway.com/players/robin-henkens/13745/ |arkivju-data=2012-11-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Minn Diċembru 2008 kien ikkuntrat ma' [[KRC Genk|Genk]], iżda kien marbut ma' mossa għal [[K. Sint-Truidense VV|STVV]].&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://www.gva.be/sport/voetbal/voetbal-binnenland/henkens-toch-niet-naar-stvv.aspx |titlu=Henkens toch niet naar STVV |pubblikatur=Gazet Van Antwerpen |lingwa=nl |data=2008-12-30 |data-aċċess=2012-09-28 }}&lt;/ref&gt; Madanakollu, fi Frar 2009 kien misluf minn Genk għall-[[Lommel United|Kvsk United]] sal-aħħar tal-istaġun.&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://www.nieuwsblad.be/article/detail.aspx?articleid=1U25TS3E_1 |titlu=Kvsk United huurt Robin Henkens van Racing Genk |data=2009-02-03 |pubblikatur=Lommel |data-aċċess=2012-09-28 |lingwa=nl}}&lt;/ref&gt;

F'Awwissu 2009, huwa għamel pass permanenti għal KVSK United,&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://www.nieuwsblad.be/article/detail.aspx?articleid=9A2DT6T6 |titlu=VOETBAL 2de klasse OH Leuven – Kvsk United Robin Henkens kijkt uit naar klassieke schok met Oud-Heverlee Leuven |isem=Francis |kunjom=Van Hoof |pubblikatur=Lommel |lingwa=nl |data=2009-08-19 |data-aċċess=2012-09-28}}&lt;/ref&gt; u fl-istaġun 2009-10 hu lagħab 32 logħba għalihom fit-[[It-Tieni Diviżjoni Belġjana|Tieni Diviżjoni Belġjana]].&lt;ref name=sway/&gt; Mill-istaġun 2010-11 KVSK United biddlu isimhom għall-Lommel United.&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://www.lommelunited.be/club-info/historie.htm |titlu=Historie |pubblikatur=Lommel United |data-aċċess=2012-09-28 |lingwa=nl |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120819021154/http://www.lommelunited.be/club-info/historie.htm |arkivju-data=2012-08-19 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Fl-[[L-Ewwel Diviżjoni Belġjana 2011–12|istaġun 2011–12]] huwa għamel 10 dehriet għal KV Mechelen.&lt;ref name=&quot;yrkv&quot;&gt;{{ċita web |url=http://www.kvmechelen.be/site/player.php?plid=104 |titlu=Henkens, Robin |pubblikatur=Yellow-Red KV Mechelen |data-aċċess=2012-09-28 |lingwa=nl |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130322071118/http://www.kvmechelen.be/site/player.php?plid=104 |arkivju-data=2013-03-22 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Referenzi==
{{referenzi}}

== Ħoloq esterni ==
* {{soccerbase}}

{{DEFAULTSORT:Henkens, Robin}}
[[Kategorija:Twieldu fl-1988]]
[[Kategorija:Nies ħajjin]]
[[Kategorija:Futbolers Belġjani]]
[[Kategorija:Plejers ta' KRC Genk]]
[[Kategorija:Plejers ta' KV Mechelen]]
[[Kategorija:Plejers ta' Waasland-Beveren]]
[[Kategorija:Plejers tal-Ewwel Diviżjoni Belġjana]]</text>
      <sha1>d7kgnoglru58j4ckr84wquh5qi1kzm1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tajwan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27897</id>
    <revision>
      <id>331718</id>
      <parentid>324111</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T16:39:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Link &quot;Yuan Leġiżlattiv&quot;.</comment>
      <origin>331718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88112" sha1="69prmgnqpxgh7gm0ohbz8buq02it1y4" xml:space="preserve">{{stub|ġeografija}}
{{Infobox Pajjiż
|isem_twil_konvenzjonali     = Repubblika taċ-Ċina
|isem_nattiv                 = 中華民國&lt;br /&gt;Zhōnghuá Mínguó
|isem_komuni                 = Tajwan
|stampa_bandiera             = Flag_of_the_Republic_of_China.svg
|stampa_emblema              = National_Emblem_of_the_Republic_of_China.svg
|stampa_mappa                = Taiwan_(orthographic_projection;_southeast_Asia_centered).svg
|deskrizzjoni_mappa          = Projezzjoni ortografika tat-Tajwan, iċċentrata fuq l-Asja tax-Xlokk.
|ħolqa_bandiera              = Bandiera tar-Repubblika taċ-Ċina.
|ħolqa_emblema               = Emblema tar-Repubblika taċ-Ċina.
|ħolqa_demografija           = Demografija tar-Repubblika taċ-Ċina.
|mottu_nazzjonali            =
|innu_nazzjonali             = &quot;三民主義歌 (San Min Chu-i),&quot;&lt;br /&gt;&quot;[[Three Principles of the People]]&quot;&lt;br /&gt;''Tliet Prinċipji tal-Poplu''&lt;br /&gt;&lt;center&gt;[[Stampa:National_anthem_of_the_Republic_of_China_(Taiwan)_中華民國國歌(演奏版).ogg]]&lt;/center&gt;
|lingwi_uffiċjali            = [[Mandarin Tajwaniż]]
|gruppi_etniċi               = 95–97% Han&lt;br /&gt;2.3% Indiġeni&lt;br /&gt;0.7–2.7% Oħrajn
|kapitali                    =  [[Tajpej]]
|l-ikbar_belt                = [[Belt Ġdida ta' Tajpej]]
| latd=25 |latm=00 |latNS=N |lonġd=121 |lonġm=26 |lonġEW=E
|tip_gvern                   = [[Repubblika|Repubblika kostituzzjonali]] [[Stat Unitarju|unitarja]] [[Sistema semi-presidenzjali|semi-presidenzjali]]
|titlu_kap1                  = [[President tar-Repubblika taċ-Ċina|President]]
|titlu_kap2                  = [[Viċi President tar-Repubblika taċ-Ċina|Viċi President]]
|titlu_kap3                  = [[Prim Ministru tar-Repubblika taċ-Ċina|Prim Ministru]]
|titlu_kap4                  = [[Leġiżlattiv Yuan President]]
|titlu_kap5                  = [[Kontroll Yuan President]]
|titlu_kap6                  = [[Ġudizzjarju Yuan President]]
|titlu_kap7                  = [[Eżami Yuan President]]
|isem_kap1                   = [[Tsai Ing-wen]]
|isem_kap2                   = [[Lai Ching-te]]
|isem_kap3                   = [[Su Tseng-chang]]
|isem_kap4                   = [[You Si-kun]]
|isem_kap5                   = [[Chen Chu]]
|isem_kap6                   = [[Hsu Tzong-li]]
|isem_kap7                   = [[Huang Jong-tsun]]
|żona_kklassifika            = 139
|poż_erja                    = 139 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|erja_km2                    = 36,197
|erja_mi_kw                  = 13,976
|perċentwal_ilma             = 
|sena_stima_popolazzjoni     = 2021
|stima_popolazzjoni          = 23,451,837
|poż_stima_popolazzjoni      = 56 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|ċensiment_popolazzjoni      = 23,123,866
|sena_ċensiment_popolazzjoni = 2010
|densità_popolazzjoni_km2    = 650
|densità_popolazzjoni_mi_kw  = 1,683.5
|poż_densità_popolazzjoni    = 10 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|sena_PGD_PSX                = 2021
|PGD_PSX                     = $1.403 triljun
|poż_PGD_PSX                 = 19
|PGD_PSX_per_capita          = $56,959
|poż_PGD_PSX_per_capita      = 13
|sena_IŻU                    = 2019
|IŻU                         = {{increase}} 0.916
|poż_IŻU                     = 23
|kategorija_IŻU              = &lt;span style=&quot;color:#008900;&quot;&gt;għoli&lt;/span&gt;
|tip_sovranità               = [[Storja tat-Tajwan|Formazzjoni]]
|avveniment_stabbilit1       = [[Rivoluzzjoni Xinhai]] 
|data_stabbilit1             = 10 ta' Ottubru 1911
|avveniment_stabbilit2       = Ħa l-kontroll tat-Tajwan u l-Pescadori
|data_stabbilit2             = 25 ta' Ottubru 1945
|avveniment_stabbilit3       = Kostituzzjoni adottata
|data_stabbilit3             = 25 ta' Diċembru 1947
|avveniment_stabbilit4       = Gvern kurrenti stabbilit
|data_stabbilit4             = 20 ta' Mejju 1948
|avveniment_stabbilit5       = Il-Gvern imxiet lejn Taipei
|data_stabbilit5             = 7 ta' Diċembru 1949
|avveniment_stabbilit6       = Telf ta' rappreżentazzjoni tan-[[Ġnus Magħquda|ĠM]]
|data_stabbilit6             = 25 ta' Ottubru 1971
|avveniment_stabbilit7       = Relazzjonijiet bejn l-Istrett definiti legalment
|data_stabbilit7             = 31 ta' Lulju 1992
|valuta                      = [[Dollaru ġdid tat-Tajwan]] (NT$)
|kodiċi_valuta               = TWD
|żona_ħin                    = [[Ħin Standard taċ-Ċina]]
|differenza_ħku              = +8
|żona_ħin_legali             =
|differenza_żona_ħin_legali  = 
|cctld                       = [[.tw]], .台灣, .台湾
|kodiċi_telefoniku           = +886
|sena_PGD_nominali           = 2021
|PGD_nominali                = $759.104 biljun
|poż_PGD_nominali            = 21
|PGD_nominali_per_capita     = $32,123
|poż_PGD_nominali_per_capita = 29
|nota1                       = 
|leġislatura=[[Yuan Leġiżlattiv]]}}
It-'''Tajwan''', uffiċjalment ir-'''Repubblika taċ-Ċina''' (ROC), huwa pajjiż fl-[[Asja|Asja tal-Lvant]] li t-territorju tiegħu bħalissa jestendi fuq il-gżira tat-[[Tajwan (Gżira)|Tajwan]], kif ukoll gżejjer ġirien oħra, dawk tal-[[provinċja ta' Fujian]] u l-[[Gżejjer Pescadores]]. It-Tajwan bħalissa huwa rikonoxxut minn 14-il pajjiż. It-Tajwan ikopri erja ta' 36,197 kilometru kwadru (13,976 mi kw) u għandu popolazzjoni ta' madwar 23,451,837. Il-kapitali tagħha hija [[Tajpej]].

It-territorji kkontrollati mir-ROC jikkonsistu f'168 gżira b'erja magħquda ta' 36,193 kilometru kwadru (13,974 mil kwadru). Il-gżira tat-Tajwan għandha erja totali ta' 35,980 km² u tinsab 200 km fix-Xlokk taċ-Ċina kontinentali, separati permezz tal-Istrett tat-Tajwan.

It-Tajwan hija r-raba' gżira bl-ogħla muntanja fid-dinja peress li għandha Mount Jade li tilħaq it-3952 metru.

== Etimoloġija ==
=== Ismijiet għall-gżira ===
Fid-Daoyi Zhilüe tiegħu (1349), Wang Dayuan uża &quot;Liuqiu&quot; bħala isem għall-gżira, jew il-parti tagħha l-eqreb għal Penghu. X'imkien ieħor l-isem kien użat għall-Gżejjer Ryukyu b'mod ġenerali jew għal Okinawa speċifikament; L-isem Ryūkyū huwa l-forma Ġappuniża ta 'Liúqiú. L-isem jidher ukoll fil-Ktieb tas-Sui (636) u xogħlijiet bikrin oħra, iżda l-istudjużi ma jaqblux dwar jekk dawn ir-referenzi humiex għar-Ryukyu, it-Tajwan, jew saħansitra Luzon. 

L-isem Formosa (福爾摩沙) imur lura għall-1542, meta l-baħrin Portugiżi nnutawh fuq il-mapep tagħhom bħala Ilha Formosa (li huwa Portugiż għal &quot;gżira sabiħa&quot;). L-isem Formosa eventwalment “ssostitwixxa l-oħrajn kollha fil-letteratura Ewropea” u baqa’ jintuża b'mod komuni fost dawk li jitkellmu bl-Ingliż sas-seklu 20.

Fl-1603, flotta ta' spedizzjoni Ċiniża ankrat f'post fit-Tajwan imsejjaħ Dayuan, varjant ta' &quot;Tajwan.&quot; Fil-bidu tas-seklu 17, il-Kumpanija Olandiża tal-Indja tal-Lvant stabbilixxiet post tal-kummerċ f'Forti Zeelandia (il-lum Anping) fuq sandbar kostali msejjaħ &quot;Tayouan&quot;, wara l-etnonimu tagħha għal tribù aboriġinali Tajwaniżi fil-qrib, possibbilment ir-raħal Taivoan. Dan l-isem ġie adottat ukoll fil-vernakulari Ċiniż bħala l-isem tas-sandbar u ż-żona fil-qrib (Tainan). Il-kelma moderna &quot;Tajwan&quot; hija derivata minn dan l-użu, li huwa miktub f'translitterazzjonijiet differenti (大員，大圓，大灣，臺員，臺圓jew 臺窩灣) fir-rekords storiċi Ċiniżi. Iż-żona issa okkupata minn Tainan kienet l-ewwel insedjament permanenti ta 'settlers Ewropej u immigranti Ċiniżi. L-insedjament sar l-aktar ċentru kummerċjali importanti tal-gżira u kienet il-kapitali tagħha sal-1887.

L-użu tal-isem Ċiniż kurrenti (臺灣/台灣) sar uffiċjali sa mill-1684 matul id-Dinastija Qing bit-twaqqif tal-Prefettura tat-Tajwan iċċentrata fuq Tainan tal-lum. Permezz tal-iżvilupp mgħaġġel tagħha, il-kontinent kollu tat-Tajwan sar magħruf bħala &quot;Tajwan&quot;.

== Storja fil-qosor ==
Oriġinarjament popolata minn popli ta' oriġini Awstronesjana, il-gżira tat-Tajwan jew Formosa qajmet l-interess tas-setgħat Asjatiċi u Ewropej mis-seklu 17, meta kienet okkupata mill-Olandiżi, Spanjoli, Ċiniżi u Ġappuniżi.

L-ewwel depożiti fit-Tajwan u l-Istrett tat-Tajwan huma Eluanbi, Zhuojen, Changbin, Dpenkeng (fuq il-gżira tat-Tajwan), u hemm depożitu fuq il-Gżira Liang.

Oriġinarjament popolata minn popli Malajo-Polineżjani, il-gżira tat-Tajwan kienet tidħol fix-xena politika internazzjonali fis-seklu 16 meta saret ikkontrollata mill-Olandiżi, l-Ispanjoli u l-imperu Manchu tad-dinastija Qing. Dan tal-aħħar kien jispiċċa jċedi l-gżira lill-Ġappun fl-1895, wara t-telfa fl-ewwel gwerra Sino-Ġappuniża. Il-gżira reġgħet lura għas-sovranità Ċiniża fl-1945, wara t-telfa Ġappuniża fit-Tieni Gwerra Dinjija. Fl-1949 it-Tajwan sar il-kenn tan-nazzjonalisti Ċiniżi tal-Kuomintang, li wara l-gwerra ċivili Ċiniża kontra l-Partit Komunista taċ-Ċina, il-Kuomintang kien jispiċċa eżiljat fit-Tajwan, u minn dakinhar sal-lum inżamm ir-reġim tar-Repubblika. miċ-Ċina. F’dan iż-żmien (bejn is-seklu 17 u l-1949) it-Tajwan esperjenza żewġ perjodi qosra ta' indipendenza: mill-1662 sal-1683 bħala r-Renju ta' Tungning, u 184 jum fl-1895 bħala r-Repubblika ta' Formosa.

== Storja ==
=== Perjodu prekolonjali ===
[[Stampa:卑南遺址人獸形玉玦.jpg|thumb|left|Ġada ta' 2,300 sena skoperta fil-Park Kulturali ta' Beinan]]
It-Tajwan ingħaqad mal-kontinent Asjatiku fl-aħħar tal-Pleistocene, sakemm il-livelli tal-baħar żdiedu madwar 10,000 sena ilu. Fdalijiet umani u artifacts tal-Paleolitiku nstabu li jmorru lura għal 20,000 sa 30,000 sena ilu. Studju tal-fdalijiet umani ssuġġerixxa li kienu nies Australo-Papuani simili għall-popolazzjonijiet Negrito fil-Filippini. It-Tajwaniżi tal-Paleolitiku probabbilment stabbilixxew fil-Gżejjer Ryukyu 30,000 sena ilu. Prattiki agrikoli tal-qtugħ u l-ħruq bdew mill-inqas 11,000 sena ilu.

Għodod tal-ġebel mill-kultura Changbin instabu f'Taitung u Eluanbi. Fdalijiet arkeoloġiċi jissuġġerixxu li fil-bidu kienu kaċċaturi li jiġbru u bil-mod transizzjoni għas-sajd intensiv.  Il-kultura Wangxing distinta, misjuba fil-Kontea ta 'Miaoli, inizjalment kienu jiġbru li qalbu għall-kaċċa.

Madwar 6,000 sena ilu, it-Tajwan ġie stabbilit minn bdiewa tal-kultura Dapenkeng, x'aktarx li ġejjin minn dak li llum huwa x-Xlokk taċ-Ċina. Dawn il-kulturi huma l-antenati tal-popli indiġeni Tajwaniżi moderni u l-oriġinaturi tal-familja tal-lingwa Awstronesjana. Il-kummerċ mal-Filippini baqa’ jippersisti mill-bidu tat-tieni millennju QK, inkluż l-użu tal-ġada Tajwaniża fil-kultura tal-ġada Filippina.

Il-kultura Dapenkeng kienet is-suċċessur minn varjetà ta' kulturi madwar il-gżira, inklużi l-Tahu u l-Yingpu; Yuanshan kien ikkaratterizzat mill-ħsad tar-ross. Il-ħadid deher f'kulturi bħall-kultura Niaosung, influwenzata mill-kummerċ maċ-Ċina u l-Asja tax-Xlokk Marittima. In-nies indiġeni tal-Pjanuri kienu jgħixu primarjament f'irħula permanenti b'ħitan, bi stil ta' ħajja bbażat fuq l-agrikoltura, is-sajd u l-kaċċa. Kienu tradizzjonalment soċjetajiet matriarkali.

=== Perjodu kolonjali bikri (sal-1683) ===
Il-Gżejjer Penghu ġew stabbiliti minn sajjieda Ċiniżi Han fl-1171, u fl-1225 Penghu ġie anness ma 'Jinjiang. Id-dinastija Yuan inkorporat uffiċjalment Penghu taħt il-ġurisdizzjoni tal-Kontea ta 'Tong'an fl-1281. Penghu ġie evakwat fis-seklu 15 mid-dinastija Ming bħala parti mill-projbizzjoni marittima tagħha, li damet sa tmiem is-seklu 16. Fl-1349, Wang Dayuan ipprovda l-ewwel rakkont bil-miktub ta' żjara fit-Tajwan. Sas-snin 1590, numru żgħir ta 'Ċiniżi Fujian kienu bdew jikkultivaw art fil-Lbiċ tat-Tajwan. Fil-bidu tas-seklu 17, bejn 1,500 u 2,000 Ċiniż għexu jew qagħdu temporanjament fil-kosta tan-Nofsinhar tat-Tajwan, prinċipalment għas-sajd staġjonali, iżda wkoll għall-biedja ta 'sussistenza u l-kummerċ. Fl-1603, Chen Di żar it-Tajwan fuq spedizzjoni kontra l-Wokou u rreġistra kont tal-poplu indiġenu Tajwaniż.

Fl-1591, il-Ġappun bagħat mibgħuta biex iwasslu ittra li titlob relazzjonijiet tributarji mat-Tajwan. Ma sabu l-ebda mexxej biex iwassal l-ittra lil u marru lura d-dar. Fl-1609, intbagħtet spedizzjoni Ġappuniża biex tispezzjona t-Tajwan. Wara li ġew attakkati mill-Indjani, ħadu xi priġunieri u marru lura d-dar. Fl-1616, flotta Ġappuniża ta' 13-il vapur intbagħtet lejn it-Tajwan. Minħabba maltempata, vapur wieħed biss wasal hemm u huwa preżunt li reġa' lura l-Ġappun.

[[Stampa:Tainan Taiwan Fort-Zeelandia-01.jpg|thumb|Il-Forti Zeelandia, mibni fl-1634, kien ir-residenza tal-gvernatur ta' Formosa, fl-Olanda.]]

Fl-1624, il-Kumpanija Olandiża tal-Indja tal-Lvant (VOC) stabbiliet Fort Zeelandia fuq il-gżira kostali ta' Tayouan (f'Tainan modern). Iż-żoni tal-pjanura kienu okkupati minn 11-il kapijiet indiġeni, li wħud minnhom waqgħu taħt il-kontroll Olandiż, inkluż ir-Renju ta' Middag. Meta waslu l-Olandiżi, il-Lbiċ tat-Tajwan kien diġà ffrekwentat minn popolazzjoni Ċiniża l-aktar temporanja ta 'madwar 1,500 ruħ. Il-VOC ħeġġeġ lill-bdiewa Ċiniżi biex jemigraw u jaħdmu l-artijiet taħt il-kontroll Olandiż, u sas-snin 1660, bejn 30,000 u 50,000 Ċiniż għexu fil-gżira. Il-biċċa l-kbira tal-bdiewa kabbar ir-ross għall-konsum lokali u z-zokkor għall-esportazzjoni, filwaqt li xi immigranti kkaċċjaw ċriev għall-esportazzjoni.

Fl-1626, l-Imperu Spanjol okkupa t-Tramuntana tat-Tajwan bħala bażi tal-kummerċ, l-ewwel f'Keelung u fl-1628 jibni Fort Santo Domingo f'Tamsui. Din il-kolonja damet sa' l-1642, meta' l-aħħar fortizza Spanjola waqgħet f'idejn il-forzi Olandiżi. L-Olandiżi mbagħad imxew lejn in-Nofsinhar, u ħakmu mijiet ta' rħula fil-pjanuri tal-punent.

[[Stampa:Tainan Taiwan Confucius-Temple-06.jpg|thumb|Tempju Confuciani ta' Tainan mibni fl-1665 matul il-perjodu Tungning Kingdom]]

Wara l-waqgħa tad-dinastija Ming f'Beijing fl-1644, Koxinga (Zheng Chenggong) ħalef lealtà lill-Imperatur Yongli u attakka lid-dinastija Qing tul il-kosta tax-Xlokk taċ-Ċina. Fl-1661, taħt pressjoni dejjem tikber mill-Qing, huwa mexxa l-forzi tiegħu mill-bażi tiegħu f'Xiamen għat-Tajwan, u keċċa lill-Olandiżi s-sena ta 'wara. L-Olandiżi reġgħu ħadu l-fortizza tat-Tramuntana ta' Keelung fl-1664, iżda abbandunaw il-gżira fl-1668 quddiem ir-reżistenza indiġena.

Ir-reġim ta' Zheng, magħruf bħala r-Renju ta' Tungning, ipproklama lealtà lejn il-Ming imwaqqa', iżda ħakmu b’mod indipendenti. Madankollu, ir-ritorn ta 'Zheng Jing lejn iċ-Ċina biex jipparteċipa fir-Ribelljoni tat-Tliet Feudatories witta t-triq għall-invażjoni u l-okkupazzjoni ta' Qing tat-Tajwan fl-1683.

=== Gvern Qing (1683-1895) ===
[[Stampa:Tainan Taiwan Fort-Provintia-01.jpg|thumb|Torri ta' Chihkan, oriġinarjament mibni bħala Fort Provintia mill-Olandiżi, inbena mill-ġdid taħt il-ħakma Qing.]]
Wara t-telfa tan-neputi ta' Koxinga minn armada mmexxija mill-Ammirall Shi Lang fl-1683, id-dinastija Qing annesset formalment it-Tajwan f'Mejju 1684, u għamlitha prefettura tal-Provinċja ta' Fujian, għalkemm żammet il-kwartieri ġenerali amministrattivi tagħha (issa Tainan) taħt Koxinga bħala kapital.

Il-gvern Qing ipprova jirrestrinġi l-migrazzjoni lejn it-Tajwan matul l-amministrazzjoni tiegħu minħabba li kien jemmen li t-Tajwan ma setax jappoġġja popolazzjoni kbira wisq mingħajr ma jikkawża kunflitt. Wara t-telfa tar-Renju ta 'Tungning, il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni tagħha fit-Tajwan intbagħtet lura lejn il-kontinent, u ħalla l-għadd uffiċjali tal-popolazzjoni għal 50,000 biss, inklużi 10,000 suldat. Minkejja r-restrizzjonijiet uffiċjali, l-uffiċjali Tajwaniżi talbu settlers mill-kontinent, li wassal għal għexieren ta' eluf ta' wasliet annwali sal-1711. Sistema ta 'permessi ġiet irreġistrata uffiċjalment fl-1712, iżda probabbilment kienet teżisti sa' mill-1684; ir-restrizzjonijiet tagħha kienu jinkludu l-permess tad-dħul biss għal dawk li kellhom proprjetà fil-kontinent, qraba fit-Tajwan, u li ma kinux akkumpanjati minn nisa jew tfal. Ħafna mill-migranti rġiel iżżewġu nisa indiġeni lokali. Matul is-seklu 18, ir-restrizzjonijiet ġew rilassati. Fl-1732, il-familji tħallew jiċċaqilqu lejn it-Tajwan. Sal-1811, kien hemm aktar minn żewġ miljun settler Han fit-Tajwan, u l-industriji tal-produzzjoni taz-zokkor u r-ross bi qligħ ipprovdew esportazzjonijiet lejn il-kontinent. Fl-1875, ir-restrizzjonijiet fuq id-dħul fit-Tajwan tneħħew.

[[Stampa:Taiwanese aboriginese deerhunt1.png|thumb|In-nies indiġeni Tajwaniżi jikkaċċaw iċ-ċriev, 1746]]

Tliet kontej nominalment koprew il-pjanura tal-punent kollha, iżda l-kontroll attwali kien ristrett għal żona iżgħar. Kien meħtieġ permess tal-gvern biex is-settlers imorru lil hinn mix-Xmara Dajia. L-amministrazzjoni Qing espandiet fiż-żona tal-Pjanuri tal-Punent matul is-seklu 18 minħabba qsim u insedjamenti illegali kontinwi. L-amministrazzjoni Qing klassifikat il-popli indiġeni Tajwaniżi f'aboriġinali akkulturati li kienu adottaw il-kultura Han u aboriġinali mhux akkulturati li ma kinux. Il-Qing ftit għamlu biex jimmaniġġjaw jew subjugate minnhom. Meta t-Tajwan ġie anness, kien hemm 46 villaġġ aboriġinali taħt il-kontroll tiegħu, x'aktarx li ntirtu mir-Renju ta' Tungning. Matul il-perjodu Qianlong bikri kien hemm 93 raħal akkulturati u 61 raħal mhux akkulturati li jħallsu t-taxxa. Bi tweġiba għar-ribelljoni tas-settler ta 'Zhu Yigui fl-1722, is-separazzjoni ta' l-Aborigines u s-settlers saret politika uffiċjali permezz ta' 54 stelae użati biex jimmarkaw il-konfini tal-fruntiera. Il-marki nbidlu erba' darbiet matul it-tieni nofs tas-seklu 18 minħabba l-invażjoni kontinwa ta’ koloni. Fl-1766 ġew maħtura żewġ sotto-prefetti tal-affarijiet Aboriġinali, wieħed għat-tramuntana u ieħor għan-nofsinhar.

Matul il-200 sena ta 'ħakma Qing fit-Tajwan, in-nies indiġeni tal-pjanuri rari rribellaw kontra l-gvern u n-nies indiġeni tal-muntanji tħallew għal riħhom sal-aħħar 20 sena ta' ħakma Qing. Ħafna mill-aktar minn 100 ribelljoni matul il-perjodu Qing, bħar-ribelljoni Lin Shuangwen, kienu kkawżati minn settlers Han Il-frekwenza tagħhom kienet evokata mill-qal komuni &quot;kull tliet snin rewwixta, kull ħames snin ribelljoni&quot; (三年一.反、五年一亂), prinċipalment jirreferu għall-perjodu bejn l-1820 u l-1850.

Ħafna uffiċjali stazzjonati fit-Tajwan talbu għal politika ta' kolonizzazzjoni attiva matul is-seklu 19. Fl-1788, il-prefett tat-Tajwan, Yang Tingli, appoġġa l-isforzi ta' settler jismu Wu Sha biex jieħu lura artijiet miżmuma mill-poplu Kavalan. Fl-1797, Wu Sha setgħet tirrekluta settlers b'appoġġ finanzjarju mill-gvern lokali, iżda ma setgħetx tirreġistra uffiċjalment l-art. Fil-bidu tas-seklu 19, uffiċjali lokali kkonvinċew lill-imperatur biex jinkorpora uffiċjalment iż-żona billi jilagħbu bil-problema tal-piraterija jekk l-art titħalla waħedha. Fl-1814, xi settlers ippruvaw jikkolonizzaw iċ-ċentru tat-Tajwan billi vvintaw drittijiet biex jikru art Aboriġinali. Huma ġew żgumbrati mit-truppi tal-gvern sentejn wara. Uffiċjali lokali komplew favur il-kolonizzazzjoni taż-żona, iżda ġew injorati.

[[Stampa:TW_台灣_Taiwan_TPE_台北市_Taipei_City_中正區_Zhongzheng_District_忠孝西路_Zhongxiao_West_Road_承恩門_臺北府城北門_morning_August_2019_IX2_06.jpg|thumb|Il-Bieb tat-Tramuntana ta' Taipei, mibni fl-1884, kien parti mill-ħitan ta’ Taipei.]]

Il-Qing adotta politika ta' kolonizzazzjoni aktar attiva wara l-1874, meta l-Ġappun invada territorju indiġenu fin-Nofsinhar tat-Tajwan u l-gvern Qing kien sfurzat iħallas kumpens għalihom biex jitilqu. L-amministrazzjoni tat-Tajwan ġiet estiża bi prefetturi, sottoprefetturi u kontej ġodda. Inbnew toroq tal-muntanji biex jagħmlu l-intern tat-Tajwan aktar aċċessibbli. Ir-restrizzjonijiet fuq id-dħul fit-Tajwan intemmu fl-1875 u ġew stabbiliti aġenziji biex jirreklutaw settlers fuq il-kontinent, iżda l-isforzi biex jippromwovu l-insedjament spiċċaw ftit wara. Fl-1884, Keelung fit-Tramuntana tat-Tajwan kien okkupat matul il-Gwerra Sino-Franċiża, iżda l-forzi Franċiżi naqsu milli javvanzaw aktar 'l ġewwa, filwaqt li r-rebħa tagħhom f'Penghu fl-1885 rriżultat f'mard u rtirar ftit wara meta ntemmet il-gwerra. L-isforzi ta' kolonizzazzjoni ġew imġedda taħt Liu Mingchuan. Fl-1887, l-istatus tat-Tajwan ġie aġġornat għal provinċja. Taipei sar il-kapital permanenti fl-1893. L-isforzi ta' Liu biex iżid id-dħul mill-prodotti Tajwaniżi kienu mxekkla minn pressjoni barranija biex ma jgħollix it-taxxi. Ġiet implimentata riforma agrarja, li żiedet id-dħul li kien għadu taħt l-aspettattivi. Teknoloġiji moderni bħal dawl elettriku, ferrovija, linji tat-telegrafu, servizz ta' vapur tal-fwar, u makkinarju industrijali ġew introdotti taħt ir-regola ta' Liu, iżda bosta minn dawn il-proġetti kellhom riżultati mħallta. Kampanja biex jiġu sottomessi formalment lill-popli indiġeni spiċċat bit-telf ta' terz tal-armata wara reżistenza ħarxa mill-popli Mkgogan u Msbtunux. Liu irriżenja fl-1891 minħabba kritika ta'  dawn il-proġetti għaljin.

Sa tmiem il-perjodu Qing, il-pjanuri tal-punent ġew żviluppati bis-sħiħ bħala art agrikola b'madwar 2.5 miljun settler Ċiniż. Iż-żoni muntanjużi baqgħu fil-biċċa l-kbira awtonomi taħt il-kontroll tal-popli indiġeni. It-telf ta' art indiġena matul il-perjodu Qing seħħ b'pass relattivament bil-mod minħabba n-nuqqas ta' privazzjoni ta 'art sponsorjata mill-istat matul il-biċċa l-kbira tar-regola Qing.

=== Dominazzjoni Ġappuniża (1895-1945) ===
[[Stampa:1940 map of Taiwan.jpg|thumb|left|Mappa tal-1940 tat-Tajwan fi ħdan l-Imperu tal-Ġappun]]
[[Stampa:Taiwan Seito Wanli Factory 1930s.jpg|thumb|Mitħna tal-kannamieli u l-ferroviji tagħha f'Tainan fis-snin tletin]]
[[Stampa:Taiwan Governor Palace in 1937 during the Japanese rule.jpg|thumb|left|Bniet tal-iskola sekondarja bilwieqfa quddiem l-Uffiċċju tal-Gvernatur Ġenerali fl-1937]]
[[Stampa:1921年旅居臺灣的支那留學生 Foreign Students from China visited the Taiwan Governor Museum in Taipei, TAIWAN.jpg|thumb|Grupp ta' studenti barranin miċ-Ċina kontinentali li għexu fit-Tajwan fl-1921 żaru l-Mużew tal-Gvernatur tat-Tajwan.]]
[[Stampa:日治時期阿里山林業火車與鐵道.jpg|thumb|left|Arisan Forest Railway (阿里山森林鉄路, Arisan Shinrin Tetsuro) matul il-perjodu Ġappuniż]]
[[Stampa:TaiwanShow1935-2.jpg|thumb|Poster għall-Espożizzjoni tat-Tajwan tal-1935]]
[[Stampa:Bombing campaign. Southeast Asia &amp; the Pacific - NARA - 292592.tif|thumb|Bumbardament mill-Alleati tar-raffinerija taż-żejt Byōritsu fit-Tajwan, 25 ta' Mejju, 1945]]
Wara t-telfa tal-Qing fl-Ewwel Gwerra Sino-Ġappuniża (1894-1895), it-Tajwan, il-gżejjer assoċjati tiegħu u l-Arċipelagu Penghu ġew ċeduti lill-Ġappun bit-Trattat ta 'Shimonoseki. L-abitanti li xtaqu jibqgħu suġġetti Qing kellhom jimxu lejn iċ-Ċina kontinentali fi żmien perjodu ta' grazzja ta' sentejn, xi ħaġa li ftit qiesu fattibbli. Huwa stmat li telqu bejn 4,000 u 6,000 qabel ma' skada l-perjodu ta' grazzja, u bejn 200,000 u 300,000 telqu matul id-diżordni li segwa. Fil-25 ta' Mejju, 1895, grupp ta' uffiċjali għolja favur il-Qing ipproklamaw lir-Repubblika ta' Formosa biex tirreżisti l-ħakma Ġappuniża imminenti. Il-forzi Ġappuniżi daħlu fil-kapitali, Tainan, u waħħlu r-reżistenza fil-21 ta' Ottubru, 1895. Madwar 6,000 abitant inqatlu fil-ġlied inizjali u madwar 14,000 mietu fl-ewwel sena tal-ħakma Ġappuniża. 12,000 &quot;bandit ribellu&quot; ieħor inqatlu bejn l-1898 u l-1902. Ribellijiet aktar tard kontra l-Ġappuniżi (ir-Rewwixta ta' Beipu tal-1907, l-Inċident ta' Tapani tal-1915, u l-Inċident ta' Musha tal-1930) suċċess, iżda wrew oppożizzjoni għall-ħakma Ġappuniża.

Il-perjodu kolonjali kien deċiżiv għall-industrijalizzazzjoni tal-gżira, bl-espansjoni tal-ferroviji u netwerks oħra tat-trasport, il-kostruzzjoni ta' sistema ta' sanità estensiva, it-twaqqif ta' sistema ta' edukazzjoni formali, u t-tmiem tal-prattika tal-kaċċa. Ir-riżorsi tat-Tajwan intużaw biex jgħinu l-iżvilupp tal-Ġappun. Il-produzzjoni ta' uċuħ tar-raba' għall-flus bħaz-zokkor żdiedet b'mod konsiderevoli u għalhekk żoni kbar ġew devjati mill-produzzjoni tar-ross.  Fl-1939, it-Tajwan kien is-seba’ l-akbar produttur taz-zokkor fid-dinja.

Popolazzjonijiet Han u indiġeni ġew ikklassifikati bħala ċittadini tat-tieni u t-tielet klassi, u ħafna pożizzjonijiet prestiġjużi fil-gvern u n-negozju kienu magħluqa għalihom. Wara li jrażżnu l-gwerrilli Han fl-ewwel deċennju tal-ħakma tagħhom, l-awtoritajiet Ġappuniżi għamlu kampanji mdemmija kontra nies indiġeni li joqogħdu fir-reġjuni muntanjużi, li laħqu l-qofol tagħhom fl-Inċident ta' Musha tal-1930. Intellettwali u ħaddiema li pparteċipaw f'movimenti tax-Xellug ġew arrestati u massakrati wkoll ( eż. Chiang Wei-shui u Masanosuke Watanabe). Madwar l-1935, il-Ġappuniżi bdew proġett ta' assimilazzjoni mal-gżira kollha. Il-gazzetti u l-kurrikuli bil-lingwa Ċiniża ġew aboliti. Il-mużika u t-teatru Tajwaniżi kienu pprojbiti. Reliġjon Shinto nazzjonali ġiet promossa b'mod parallel mat-trażżin tat-twemmin tradizzjonali tat-Tajwan. Mill-1940, il-familji kienu wkoll meħtieġa jadottaw kunjomijiet Ġappuniżi, għalkemm 2% biss kienu għamlu dan sal-1943. Sal-1938, 309,000 Ġappuniż kienu joqogħdu fit-Tajwan.

Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, il-gżira saret bażi navali u tal-ajru filwaqt li l-agrikoltura, l-industrija u l-kummerċ tagħha batew. L-attakki mill-ajru u l-invażjoni sussegwenti tal-Filippini tnedew mit-Tajwan. Il-Navy Imperial Ġappuniża operat ħafna mill-portijiet Tajwaniżi, u t-think tank tagħha &quot;South Strike Group&quot; kienet ibbażata fl-Università Imperial ta 'Taihoku. Bażijiet militari u ċentri industrijali, bħal Kaohsiung u Keelung, saru miri ta 'bumbardamenti tqal tal-Alleati, li qerdu ħafna mill-fabbriki, digi, u faċilitajiet tat-trasport mibnija mill-Ġappuniżi. F'Ottubru 1944, il-Battalja tal-Ajru ta' Formosa kienet miġġielda bejn aircraft carriers Amerikani u forzi Ġappuniżi fit-Tajwan. Aktar minn 200,000 Tajwaniż servew fl-Armata Ġappuniża, b'aktar minn 30,000 vittmi. Aktar minn 2,000 mara, ewfemistikament imsejħa &quot;nisa tal-konfort&quot;, ġew sfurzati fil-jasar sesswali għat-truppi Imperjali Ġappuniżi.

Wara l-konsenja tal-Ġappun, il-biċċa l-kbira tar-residenti Ġappuniżi tkeċċew.

=== Repubblika taċ-Ċina ===
[[Stampa:General Chen Yi of China accepts the surrender of Andō Rikichi, the Japanese_Governor-General of.jpg|thumb|Il-Ġeneral Chen Yi (lemin) jaċċetta l-Ordni Ġenerali Nru 1 mingħand Rikichi Andō (xellug), l-aħħar gvernatur ġenerali Ġappuniż tat-Tajwan, fis-Sala tal-Belt ta' Taipei]]
Filwaqt li t-Tajwan kien taħt il-ħakma Ġappuniża, ir-Repubblika taċ-Ċina twaqqfet fiċ-Ċina kontinentali fl-1 ta' Jannar, 1912 wara r-Rivoluzzjoni ta' Xinhai tal-1911. L-awtorità ċentrali naqset u naqset b'reazzjoni għall-gwerra (1915-28), l-invażjoni Ġappuniża (1937-45). ) u l-Gwerra Ċivili Ċiniża (1927-49), bl-awtorità ċentrali l-aktar b’saħħitha matul id-deċennju ta' Nanjing (1927-1937), meta l-biċċa l-kbira taċ-Ċina ġiet taħt il-kontroll tal-Kuomintang (KMT). Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, id-Dikjarazzjoni tal-Kajr tal-1943 speċifikat li Formosa u Pescadores jiġu rritornati mill-Ġappun lir-ROC; It-termini ġew ripetuti aktar tard fid-Dikjarazzjoni ta' Potsdam tal-1945 li l-Ġappun qabel li jwettaq fl-istrument tiegħu ta' konsenja. Fil-25 ta' Ottubru, 1945, il-Ġappun għadda t-Tajwan lir-Repubblika taċ-Ċina, u fit-Trattat ta’ San Francisco, il-Ġappun irrinunzja formalment għat-talbiet tiegħu lill-gżejjer, għalkemm mingħajr ma jispeċifika lil min kien qed jagħtihom. F'dik l-istess sena, il-Ġappun u r-Repubblika taċ-Ċina ffirmaw trattat ta' paċi.

Għalkemm inizjalment entużjasti dwar ir-ritorn tal-amministrazzjoni Ċiniża u t-Tliet Prinċipji tal-Poplu, Formosan saru dejjem aktar mhux sodisfatti li ġew esklużi minn pożizzjonijiet għolja, il-posponiment tal-elezzjonijiet lokali anke wara l-promulgazzjoni ta' kostituzzjoni fil-kontinent, il-kuntrabandu ta' oġġetti ta' valur barra l-gżira, l-esproprjazzjoni ta' kumpaniji f'monopolji mħaddma mill-gvern, u l-iperinflazzjoni tal-1945-1949. L-isparatura ta' ċivili fit-28 ta' Frar, 1947, qanqlet irvellijiet madwar il-gżira kollha, li ġew imwaqqfa bil-forza militari f’dak li llum jissejjaħ l-Inċident tat-28 ta' Frar. Chen aktar tard ġie sostitwit minn Wei Tao-ming, li għamel sforz biex ineħħi l-ġestjoni ħażina preċedenti billi reġa' kiri proporzjon tajjeb ta' nies tal-gżejjer u jipprivatizza mill-ġdid il-kumpaniji.

[[Stampa:ROC Retreat to Taiwan.svg|thumb|left|L-irtir tan-nazzjonalisti lejn Taipei]]

Wara t-tmiem tat-Tieni Gwerra Dinjija, reġgħet bdiet il-Gwerra Ċivili Ċiniża. Sensiela ta' offensivi Komunisti Ċiniżi fl-1949 wasslu għall-qbid tal-kapitali tagħha, Nanjing, fit-23 ta' April, u t-telfa sussegwenti tan-Nazzjonalisti fuq il-kontinent. Il-komunisti waqqfu r-Repubblika Popolari taċ-Ċina fl-1 ta' Ottubru. Fis-7 ta' Diċembru, 1949, Chiang Kai-Shek evakwat il-gvern Nazzjonalista tiegħu lejn it-Tajwan u għamel Taipei l-kapitali temporanja tar-Repubblika taċ-Ċina. Madwar 2 miljun ruħ, prinċipalment suldati, membri tal-Kuomintang fil-gvern, u elite intellettwali u kummerċjali, ġew evakwati lejn it-Tajwan, u żiedu mal-popolazzjoni preċedenti ta' madwar sitt miljuni. Dawn in-nies u d-dixxendenti tagħhom saru magħrufa fit-Tajwan bħala &quot;waisheng ren&quot; (外省人). Il-gvern ROC ħa ħafna teżori nazzjonali u ħafna mir-riżervi tad-deheb u tal-kambju barrani taċ-Ċina lil Taipei. Il-biċċa l-kbira tad-deheb intuża biex iħallas is-salarji tas-suldati, u xi ftit intuża biex joħroġ id-dollaru l-ġdid tat-Tajwan, parti minn programm ta' stabbilizzazzjoni tal-prezzijiet biex titrażżan l-inflazzjoni fit-Tajwan.

Wara li tilef il-kontroll taċ-Ċina kontinentali fl-1949, ir-ROC żamm il-kontroll tat-Tajwan u Penghu (Tajwan, ROC), partijiet minn Fujian (Fujian, ROC), speċifikament Kinmen, Wuqiu (issa parti minn Kinmen) u l-Gżejjer Matsu u żewġ gżejjer ewlenin fil-Baħar taċ-Ċina tan-Nofsinhar. Ir-ROC żamm ukoll fil-qosor il-kontroll ta' Hainan kollu, partijiet ta' Zhejiang (Chekiang) – speċifikament il-Gżejjer Dachen u l-Gżejjer Yijiangshan – u partijiet mit-Tibet, Qinghai, Xinjiang u Yunnan. Il-Komunisti qabdu Hainan fl-1950, qabdu l-Gżejjer Dachen u l-Gżejjer Yijiangshan matul l-Ewwel Kriżi tal-Istrett tat-Tajwan fl-1955, u għelbu r-ribelli tar-ROC fil-majjistral taċ-Ċina fl-1958. 1961. Peress li tilef il-kontroll taċ-Ċina kontinentali, il-Kuomintang kompla jippretendi s-sovranità fuq &quot;iċ-Ċina kollha&quot;, li ddefinixxa kienet tinkludi ċ-Ċina kontinentali (inkluż it-Tibet), it-Tajwan (inkluż Penghu), il-Mongolja ta' Barra, u territorji minuri oħra.

=== Iż-żmien tal-liġi marzjali (1949-1987) ===
[[Stampa:Chiang Kai-shek in full uniform.jpeg|thumb|Chiang Kai-shek, mexxej tal-Kuomintang mill-1925 sal-mewt tiegħu fl-1975]]
Il-liġi marzjali, iddikjarata fit-Tajwan f'Mejju 1949, baqgħet fis-seħħ sal-1987, u ntużat biex irażżan l-oppożizzjoni politika. Matul it-Terroriżmu l-Abjad, kif inhu magħruf il-perjodu, 140,000 persuna ġew il-ħabs talli kienu pperċepiti bħala anti-KMT jew favur il-komunisti jew għar-rabtiet reali jew perċepiti tagħhom mal-Partit Komunista Ċiniż.

Wara li faqqgħet il-Gwerra Koreana, il-President Amerikan Harry S. Truman bagħat is-Seba’ Flotta tal-Istati Uniti fl-Istrett tat-Tajwan biex jipprevjeni ostilitajiet bejn ir-Repubblika taċ-Ċina u r-Repubblika Popolari taċ-Ċina. L-Istati Uniti għaddew ukoll mit-Trattat ta' Difiża Reċiproka Sino-Amerikana u r-Riżoluzzjoni ta' Formosa tal-1955, li pprovdew għajnuna barranija sostanzjali lir-reġim tal-KMT bejn l-1951 u l-1965. L-għajnuna barranija Amerikana stabbilizzat il-prezzijiet fit-Tajwan fl-1952. Il-gvern tal-KMT waqqaf ħafna liġijiet tal-art u riformi li qatt ma kienet wettqet b'mod effettiv fiċ-Ċina kontinentali. L-iżvilupp ekonomiku kien imħeġġeġ mill-għajnuna u l-programmi Amerikani bħall-Kummissjoni Konġunta dwar ir-Rikostruzzjoni Rurali, li għamlu s-settur agrikolu l-bażi għat-tkabbir sussegwenti. Taħt l-istimolu magħqud tar-riforma tal-art u l-programmi ta 'żvilupp agrikolu, il-produzzjoni agrikola żdiedet b'rata medja annwali ta' 4 fil-mija bejn l-1952 u l-1959. Il-gvern implimenta wkoll politika ta 'industrijalizzazzjoni ta' sostituzzjoni ta'i mportazzjoni, ipprova jipproduċi oġġetti importati fil-pajjiż. Il-politika ppromwoviet l-iżvilupp tat-tessuti, l-ikel, u industriji oħra li jużaw ħafna xogħol.

Hekk kif kompliet il-gwerra ċivili Ċiniża, il-gvern bena fortifikazzjonijiet militari fit-Tajwan kollu. Il-veterani bnew l-awtostrada ċentrali bejn il-gżejjer permezz ta' Taroko Gorge fl-1950 Matul it-tieni kriżi tal-Istrett tat-Tajwan fl-1958, il-missili Nike Hercules ġew miżjuda mal-formazzjoni ta' batteriji tal-missili mal-gżira kollha.

[[Stampa:U.S. President Eisenhower visited TAIWAN_美國總統艾森豪於1960年6月訪問臺灣台北時與蔣中正總統-2.jpg|thumb|left|Ma' Chiang Kai-shek, il-President Amerikan Dwight D. Eisenhower sellem lill-folol waqt iż-żjara tiegħu f'Taipei f'Ġunju tal-1960.]]

Matul is-snin 60 u 70, ir-Repubblika taċ-Ċina żammet gvern awtoritarju b'partit wieħed taħt is-sistema Dang Guo tal-Kuomintang filwaqt li l-ekonomija tagħha saret industrijalizzata u orjentata teknoloġikament. Dan it-tkabbir ekonomiku rapidu, magħruf bħala l-Miraklu tat-Tajwan, seħħ wara strateġija ta 'prijoritizzazzjoni tal-agrikoltura, industriji ħfief, u industriji tqal, f'dik l-ordni. L-industrijalizzazzjoni orjentata lejn l-esportazzjoni nkisbet permezz tar-roħs tat-taxxi fuq l-esportazzjoni, it-tneħħija tar-restrizzjonijiet fuq l-importazzjonijiet, il-bidla minn sistema ta' rata tal-kambju multipla għal sistema ta' rata tal-kambju waħda, u d-deprezzament tad-dollaru l-ġdid Tajwaniż. Tnedew proġetti infrastrutturali bħall-Expressway Sun Yat-sen, l-Ajruport Internazzjonali ta' Taoyuan, il-Port ta' Taichung u l-Impjant Nukleari ta' Jinshan, filwaqt li l-industriji tal-azzar, petrokimiċi u tal-bini tal-vapuri bdew jisplodu fin-Nofsinhar tat-Tajwan raw it-trasformazzjoni ta' Kaohsiung f’muniċipalità speċjali fuq daqs Taipei. Fis-snin sebgħin, it-Tajwan sar it-tieni l-aktar ekonomija li qed tikber fl-Asja. It-tkabbir reali tal-PGD kien medja ta' aktar minn 10 fil-mija. Fl-1978, il-kombinazzjoni ta 'inċentivi fiskali u forza tax-xogħol irħas u mħarrġa sew attirat investimenti ta' aktar minn $1.9 biljun miċ-Ċiniżi barranin, l-Istati Uniti, u l-Ġappun. Sal-1980, il-kummerċ barrani laħaq $39 biljun fis-sena u ġġenera bilanċ favorevoli ta '$46.5 miljun. Flimkien ma 'Hong Kong, Singapor u l-Korea t'Isfel, it-Tajwan sar magħruf bħala wieħed mill-Erba' Tigri Asjatiċi.

Minħabba l-Gwerra Bierda, il-biċċa l-kbira tan-nazzjonijiet tal-Punent u n-Nazzjonijiet Uniti kkunsidraw lir-ROC bħala l-uniku gvern leġittimu taċ-Ċina sas-snin 70 Maż-żmien, speċjalment wara t-tkeċċija tan-Nazzjonijiet Uniti, il-biċċa l-kbira tan-nazzjonijiet bidlu r-rikonoxximent diplomatiku għar-Repubblika Popolari. taċ-Ċina.

Mill-aħħar tas-snin sebgħin sad-disgħinijiet, it-Tajwan għadda minn riformi politiċi u soċjali li ttrasformawh f’demokrazija moderna. Chiang Ching-kuo, iben Chiang Kai-shek, serva bħala Prim Ministru mill-1972 u tela' għall-presidenza fl-1978. Huwa pprova jittrasferixxi aktar awtorità lill-&quot;bensheng ren&quot; (residenti tat-Tajwan qabel il-konsenja tal-Ġappun u d-dixxendenti tagħhom) . Attivisti Tangwai favur id-demokrazija ħarġu bħala l-oppożizzjoni. Fl-1979, l-Inċident Kaohsiung seħħ f'Kaohsiung f'Jum id-Drittijiet tal-Bniedem. Għalkemm il-protesta tgħaffeġ malajr mill-awtoritajiet, hija meqjusa bħala l-avveniment ewlieni li għaqqad lill-oppożizzjoni tat-Tajwan.

Fl-1984, Chiang Ching-kuo eleġġa lil Lee Teng-hui bħala l-viċi president tiegħu. Wara li l-Partit Demokratiku Progressiv (DPP), l-ewwel partit tal-oppożizzjoni fit-Tajwan, twaqqaf (illegalment) fl-1986 biex jikkumbatti l-KMT, Chiang ħabbar li se jippermetti li jiffurmaw partiti ġodda. Fil-15 ta' Lulju, 1987, Chiang neħħa l-liġi marzjali fuq il-gżira ewlenija tat-Tajwan.

=== Preżenti ===
[[Stampa:President Lee teng hui.png|thumb|Fl-1988, Lee Teng-hui sar l-ewwel president tar-Repubblika taċ-Ċina imwieled mit-Tajwan u kien l-ewwel wieħed li ġie elett direttament fl-1996.]]
Wara l-mewt ta' Chiang Ching-kuo fl-1988, Lee Teng-hui sar l-ewwel president tat-Tajwan tar-Repubblika taċ-Ċina. L-amministrazzjoni ta' Lee issorveljat perjodu ta' demokratizzazzjoni li fih ġew introdotti l-Artikoli Addizzjonali tal-Kostituzzjoni. Ir-rappreżentanza fil-Kungress ġiet allokata biss għaż-Żona tat-Tajwan, u t-Tajwan għadda minn proċess ta' lokalizzazzjoni li fih il-kultura u l-istorja Tajwaniżi ġew promossi fuq perspettiva pan-Ċina filwaqt li l-politiki ta' assimilazzjoni ġew sostitwiti b'appoġġ għall-multikulturaliżmu. Fl-1996, Lee ġie elett mill-ġdid. fl-ewwel elezzjoni presidenzjali diretta.

Chen Shui-bian tad-DPP kien elett bħala l-ewwel president mhux tal-KMT fl-2000. Madankollu, Chen ma kellux maġġoranza leġiżlattiva. L-oppożizzjoni KMT żviluppat il-Koalizzjoni Pan-Blu ma' partiti oħra, u ġabret maġġoranza żgħira fuq il-Koalizzjoni Pan-Green immexxija mill-PDP. Politika polarizzata ħarġet fit-Tajwan bil-preferenza Pan-Blue għal unifikazzjoni eventwali Ċiniża, filwaqt li l-Pan-Green jippreferi l-indipendenza Tajwaniża.

Ir-referenza ta 'Chen għal &quot;Pajjiż fuq kull naħa&quot; ta' l-Istrett tat-Tajwan imminat ir-relazzjonijiet bejn l-istretti fl-2002. Huwa ħeġġeġ għall-ewwel referendum nazzjonali dwar ir-relazzjonijiet bejn l-istretti, u sejjaħ għat-tmiem tal-Kunsill ta 'Unifikazzjoni Nazzjonali. Kumpaniji tal-istat bdew ineħħu r-referenzi għaċ-&quot;Ċina&quot; minn isimhom u jinkludu &quot;Tajwan.&quot; Fl-2008, referendu staqsew jekk it-Tajwan għandux jissieħeb man-NU. Dan l-att aljena lill-votanti moderati li appoġġaw l-istatus quo, kif ukoll lil dawk b'rabtiet ekonomiċi bejn l-Istrett. Ħoloq ukoll tensjoni mal-kontinent u nuqqas ta' qbil mal-Istati Uniti. L-amministrazzjoni ta' Chen kienet ukoll imħeġġa minn tħassib pubbliku dwar tkabbir ekonomiku bil-mod, inkwiet leġiżlattiv, u investigazzjonijiet ta' korruzzjoni.

[[Stampa:太陽花學運 IMG 5932 (13822412824).jpg|thumb|L-istudenti okkupaw il-Yuan Leġiżlattiv biex jipprotestaw kontra ftehim kummerċjali kontroversjali maċ-Ċina f'Marzu 2014.]]

Il-kandidat tal-KMT Ma Ying-jeou rebaħ l-elezzjoni presidenzjali tal-2008 fuq pjattaforma ta' tkabbir ekonomiku akbar u rabtiet aħjar mar-Repubblika Popolari taċ-Ċina taħt politika ta' “non-ċaħda reċiproka”. Taħt Ma, it-Tajwan u ċ-Ċina fetħu titjiriet diretti u vjeġġi tal-merkanzija. Il-gvern tar-RPĊ saħansitra ħa d-deċiżjoni atipika li ma jitlobx li t-Tajwan jiġi eskluż mill-Assemblea Dinjija tas-Saħħa annwali. Ma għamlet ukoll apoloġija uffiċjali għall-White Terror. Madankollu, rabtiet ekonomiċi eqreb maċ-Ċina qajmu tħassib dwar il-konsegwenzi politiċi tagħhom. Fl-2014, studenti universitarji okkupaw il-Yuan Leġiżlattiv u żammew ir-ratifika tal-Ftehim dwar il-Kummerċ tas-Servizzi bejn l-Istrett f'dak li sar magħruf bħala l-Moviment tal-Istudenti tal-Ġirasol. Il-moviment ta lok għal partijiet terzi bbażati fuq iż-żgħażagħ, bħall-Partit Nuevo Poder, u huwa meqjus li kkontribwixxa għar-rebħiet tal-PPD fl-elezzjonijiet presidenzjali u leġiżlattivi tal-2016, li l-aħħar minnhom irriżultaw fl-ewwel maġġoranza leġiżlattiva tad-DPP f' l-istorja tat-Tajwan. F'Jannar 2024, William Lai Ching-te tal-Partit Demokratiku Progressiv fil-gvern rebaħ l-elezzjoni presidenzjali tat-Tajwan. Madankollu, l-ebda partit ma rebaħ maġġoranza fl-elezzjonijiet leġiżlattivi simultanji tat-Tajwan għall-ewwel darba mill-2004, jiġifieri 51 siġġu għall-Partit Demokratiku Progressiv (DPP), 52 siġġu għall-Kuomintang (KMT) u l-Partit Popolari tat-Tajwan (TPP) rebaħ tmien siġġijiet. .

== Ġeografija ==
[[Stampa:Taiwan NASA Terra MODIS 2022-07-21.jpg|thumb|Immaġni tas-satellita tat-Tajwan li turi li huwa prinċipalment muntanjuż fil-lvant u bi pjanuri bil-mod inklinati fil-punent. Il-Gżejjer Penghu jinsabu fil-punent tal-gżira ewlenija.]]
It-territorju kkontrollat ​​mir-Repubblika taċ-Ċina jikkonsisti minn 168 gżira b'erja magħquda ta' 36,193 kilometru kwadru (13,974 sq mi). Il-gżira ewlenija, magħrufa storikament bħala Formosa, tagħmel 99 fil-mija ta' din iż-żona, li tkejjel 35,808 kilometru kwadru (13,826 sq mi) u tinsab madwar 180 kilometru (112 mi) madwar l-Istrett tat-Tajwan mill-kosta tax-Xlokk taċ-Ċina. Il-Baħar taċ-Ċina tal-Lvant jinsab fit-tramuntana, il-Baħar tal-Filippini fil-lvant, l-Istrett ta' Luzon direttament fin-nofsinhar, u l-Baħar taċ-Ċina tan-Nofsinhar lejn il-Lbiċ. Gżejjer iżgħar jinkludu l-Gżejjer Penghu fl-Istrett tat-Tajwan, il-Gżejjer Kinmen, Matsu u Wuqiu 'l barra mill-kosta Ċiniża, u xi wħud mill-gżejjer fil-Baħar taċ-Ċina tan-Nofsinhar.

Il-gżira ewlenija hija blokka tal-ħsara inklinata, ikkaratterizzata mill-kuntrast bejn iż-żewġ terzi tal-Lvant, li tikkonsisti prinċipalment f'ħames firxiet ta' muntanji wieqaf paralleli mal-kosta tal-lvant, u l-pjanuri ċatti għal bil-mod ondulati tat-terz tal-punent, fejn il-maġġoranza tal- popolazzjoni tat-Tajwan. Hemm diversi qċaċet 'il fuq minn 3,500 metru, l-ogħla hija Yu Shan f'3,952 m (12,966 pied), li jagħmlu t-Tajwan ir-raba' l-ogħla gżira fid-dinja. Il-konfini tettonika li ffurmaw dawn il-firxiet għadha attiva, u l-gżira tesperjenza ħafna terremoti. Hemm ukoll ħafna vulkani attivi taħt l-ilma fl-Istrett tat-Tajwan.

It-Tajwan fih erba' ekoreġjuni terrestri: il-Foresti Evergreen Subtropikali Jian Nan, il-Gżejjer tal-Baħar taċ-Ċina tan-Nofsinhar, il-Foresti tropikali ta' Monsoon tan-Nofsinhar tat-Tajwan, u l-Foresti Evergreen Subtropikali tat-Tajwan. Il-muntanji tal-Lvant huma densament foresti u jsostnu varjetà wiesgħa ta' annimali selvaġġi, filwaqt li l-użu tal-art fl-artijiet baxxi tal-Punent u tat-Tramuntana huwa intensiv. Il-pajjiż kellu punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2019 ta' 6.38/10, u kklassifikah fis-76 post globalment minn 172 pajjiż.

=== Klima ===
[[Stampa:Koppen-Geiger Map TWN present.svg|thumb|Klassifikazzjoni tal-Klima Köppen tat-Tajwan]]
It-Tajwan jinsab fuq it-Tropiku tal-Kankru u l-klima ġenerali tiegħu hija tropikali tal-baħar. Ir-reġjuni tat-Tramuntana u ċ-ċentru huma subtropikali, filwaqt li n-nofsinhar huwa tropikali u r-reġjuni muntanjużi huma moderati. Il-medja tax-xita hija 2,600 millimetru (100 pulzieri) fis-sena għall-gżira proprja; L-istaġun tax-xita jikkoinċidi mal-bidu tal-monsoon tas-sajf tal-Asja tal-Lvant f'Mejju u Ġunju. Il-gżira kollha tesperjenza temp sħun u umdu minn Ġunju sa Settembru. It-tifuni huma l-aktar komuni f'Lulju, Awwissu u Settembru. Matul ix-xitwa (Novembru sa Marzu), il-Grigal tesperjenza xita kostanti, filwaqt li l-partijiet ċentrali u tan-Nofsinhar tal-gżira huma l-aktar xemxija.

Minħabba t-tibdil fil-klima, it-temperatura medja fit-Tajwan żdiedet b'1.4 °C (2.5 °F) matul l-aħħar 100 sena, id-doppju taż-żieda fit-temperatura globali. L-għan tal-gvern Tajwaniż huwa li jnaqqas l-emissjonijiet tal-karbonju b'20 fil-mija fl-2030 u 50 fil-mija fl-2050, meta mqabbla mal-livelli tal-2005, l-emissjonijiet tal-karbonju żdiedu b'0.92 fil-mija bejn l-2005 u l-2016.

=== Ġeoloġija ===
[[Stampa:大霸尖山.jpg|thumb|left|Mount Dabajian intgħażlet bħala waħda mill-100 quċċata tat-Tajwan.]]
Il-gżira tat-Tajwan tinsab f'żona tettonika kumplessa bejn il-Pjanċa Yangtze lejn il-punent u t-tramuntana, il-Pjanċa Okinawa fil-Grigal, u ċ-Ċinturin Mobbli Filippin lejn il-Lvant u n-Nofsinhar. Il-parti ta' fuq tal-qoxra tal-gżira hija ffurmata prinċipalment minn serje ta' terranes, l-aktar arki tal-gżejjer antiki li nġabru flimkien mill-ħabta tal-prekursuri tal-Pjanċa Ewrasjatika u l-Pjanċa tal-Baħar Filippin. Dawn żdiedu aktar minħabba li parti mill-pjanċa tal-Ewrażja tkissret hekk kif ġiet imnaqqsa taħt il-fdalijiet tal-pjanċa tal-Baħar Filippin, proċess li ħalla l-qoxra ta' taħt it-Tajwan aktar f'wiċċ l-ilma.

Il-Lvant u n-Nofsinhar tat-Tajwan huma sistema kumplessa ta' ċinturini ffurmati minn, u parti miż-żona ta' ħabta attiva bejn il-porzjon tat-Tramuntana ta' Luzon Trench tal-Ark Volkaniku ta' Luzon u n-Nofsinhar taċ-Ċina, fejn porzjonijiet kumulattivi tal-Ark ta' Luzon u Luzon Forearc jiffurmaw il-Lvant. Medda Kostali u l-Wied Lonġitudinali Intern parallel tat-Tajwan, rispettivament.

Il-ħsarat sismiċi ewlenin fit-Tajwan jikkorrispondu għaż-żoni ta' sutura differenti bejn it-terreni differenti. Dawn ipproduċew terremoti kbar. Fil-21 ta' Settembru, 1999, terremot ta' qawwa 7.3 magħruf bħala “terremot 921” qatel aktar minn 2,400 ruħ. Il-mappa tar-riskju sismiku tat-Tajwan imħejjija mill-Istħarriġ Ġeoloġiku tal-Istati Uniti turi li 9/10 tal-gżira huma fl-ogħla kategorija ta 'riskju.

== Gvern u politika ==
[[Stampa:世界最美總統府.jpg|thumb|Il-president elett popolari tat-Tajwan joqgħod fil-Bini tal-Uffiċċju Presidenzjali ta' Taipei, oriġinarjament mibni fl-era Ġappuniża għall-gvernaturi kolonjali.]]
[[Stampa:賴清德總統 (cropped).jpg|thumb|left|Lai Ching-te, President tar-Repubblika taċ-Ċina]]
[[Stampa:中華民國之璽.svg|thumb|Siġill tar-Repubblika taċ-Ċina (中華民國之璽)]]
[[Stampa:行政院長卓榮泰.jpg|thumb|left|Cho Jung-tai, Prim Ministru tar-Repubblika taċ-Ċina]]
Il-gvern ROC ġie mwaqqaf fuq il-Kostituzzjoni tal-ROC tal-1947 u t-Tliet Prinċipji tal-Poplu tagħha, li tgħid li r-ROC &quot;għandu jkun repubblika demokratika tan-nies, iggvernata mill-poplu u għan-nies.&quot; Hija għaddiet minn reviżjonijiet kbar fis-snin 90, magħrufa kollettivament bħala l-Artikoli Addizzjonali. Il-gvern huwa maqsum f'ħames fergħat (Yuan): il-Yuan Eżekuttiv (kabinett), il-Yuan Leġiżlattiv (Kungress jew Parlament), il-Yuan Ġudizzjarju, il-Yuan tal-Kontroll (aġenzija tal-awditjar), u l-Yuan tal-Eżami (aġenzija tal-eżamijiet tal-gvern). servizz).

Il-kap tal-istat u l-kap kmandant tal-forzi armati huwa l-president, li jiġi elett b'vot popolari għal massimu ta' żewġ mandati ta' erba' snin fuq l-istess biljett bħall-viċi president. Il-president jaħtar membri tal-Yuan Eżekuttiv bħala l-kabinett tiegħu, inkluż prim ministru, li huwa uffiċjalment il-president tal-Yuan Eżekuttiv; Il-membri huma responsabbli għall-politika u l-amministrazzjoni.

Il-korp leġiżlattiv ewlieni huwa l-Yuan Leġiżlattiv unikamerali b'113-il siġġu. Tlieta u sebgħin huma eletti b'vot popolari f’distretti elettorali b’membru wieħed; Erbgħa u tletin jiġu eletti abbażi tal-proporzjon tal-voti mal-pajjiż kollu riċevuti minn partiti politiċi parteċipanti f'vot separat tal-lista tal-partiti; u sitta huma eletti f’żewġ kostitwenzi Aboriġinali bi tliet membri. Il-membri jservu termini ta' erba' snin. Oriġinarjament, l-Assemblea Nazzjonali unikamerali, bħala konvenzjoni kostituzzjonali permanenti u kulleġġ elettorali, kellha xi funzjonijiet parlamentari, iżda l-Assemblea Nazzjonali ġiet abolita fl-2005 u s-setgħa tal-emendi kostituzzjonali għaddiet lill-Yuan Leġiżlattiv u lill-votanti kollha eliġibbli tar-Repubblika permezz ta' referenda.

Il-president jagħżel il-prim ministru mingħajr ma jeħtieġ l-approvazzjoni tal-leġiżlatura, u la l-president u lanqas il-prim ministru m'għandhom is-setgħa tal-veto. Storikament, ir-ROC kien iddominat minn politika awtoritarja u ta' partit wieħed. Dan il-wirt irriżulta li s-setgħat eżekuttivi bħalissa qed jiġu kkonċentrati fl-uffiċċju tal-president aktar milli fil-prim ministru.

Il-Yuan Ġudizzjarju huwa l-ogħla korp ġudizzjarju. Jinterpreta l-kostituzzjoni u liġijiet u digrieti oħra, jiġġudika l-proċessi amministrattivi u jiddixxiplina lill-uffiċjali pubbliċi. Il-president u l-viċi president tal-Yuan Ġudizzjarju u tlettax-il imħallef ieħor jiffurmaw il-Kunsill tal-Imħallfin Grandi. Huma nominati u maħtura mill-president, bil-kunsens tal-Yuan Leġiżlattiv. L-ogħla qorti, il-Qorti Suprema, tikkonsisti f’diversi diviżjonijiet ċivili u kriminali, li kull waħda tikkonsisti f'imħallef ewlieni u erba’ imħallfin assoċjati, kollha maħtura għal għomru. Fl-1993, ġiet stabbilita qorti kostituzzjonali indipendenti biex issolvi tilwim kostituzzjonali, tirregola l-attivitajiet tal-partiti politiċi, u tħaffef il-proċess ta' demokratizzazzjoni. M'hemm l-ebda proċess bil-ġurija, iżda d-dritt għal proċess pubbliku ġust huwa protett mil-liġi u rispettat fil-prattika; ħafna każijiet huma ppreseduti minn imħallfin multipli.

Il-Kontroll Yuan huwa korp ta 'kontroll li jissorvelja l-azzjonijiet tal-eżekuttiv. Tista' tiġi kkunsidrata kummissjoni permanenti ta' inkjesta amministrattiva, bħall-Qorti tal-Awdituri tal-Unjoni Ewropea jew l-Uffiċċju tal-Kontabilità tal-Gvern tal-Istati Uniti. Huwa wkoll responsabbli għall-Kummissjoni Nazzjonali tad-Drittijiet tal-Bniedem.

L-Eżamijiet Yuan huwa responsabbli għall-validazzjoni tal-kwalifiki ta 'uffiċjali pubbliċi. Hija bbażata fuq is-sistema ta 'eżami imperjali użata fiċ-Ċina dinastika. Jista' jitqabbel mal-Uffiċċju Ewropew tal-Għażla tal-Persunal tal-Unjoni Ewropea jew mal-Uffiċċju tal-Immaniġġjar tal-Persunal tal-Istati Uniti. Tnaqqset fl-2019 u kien hemm sejħiet għall-abolizzjoni tagħha.

=== Kostituzzjoni ===
Il-kostituzzjoni ġiet abbozzata mill-KMT filwaqt li r-ROC xorta ħakmet iċ-Ċina kontinentali.  Riformi politiċi li bdew fl-aħħar tas-snin sebgħin irriżultaw fit-tmiem tal-liġi marzjali fl-1987, u t-Tajwan ttrasforma f'demokrazija b'ħafna partiti fil-bidu tad-disgħinijiet Il-bażi kostituzzjonali għal din it-tranżizzjoni għad-demokrazija ġiet stabbilita gradwalment fl-Artikoli Addizzjonali tal-Kostituzzjoni. Dawn l-artikoli ssospendew partijiet tal-Kostituzzjoni mfassla għall-gvern taċ-Ċina kontinentali u ssostitwixxewhom b'artikoli adattati għall-gvern u l-garanzija tad-drittijiet politiċi tar-residenti taż-Żona tat-Tajwan, kif definit fil-Liġi li Tirregola r-Relazzjonijiet bejn in-nies taż-Żona tat-Tajwan u ż-Żona Mainland.

Il-fruntieri nazzjonali ma kinux preskritti b'mod espliċitu mill-Kostituzzjoni tal-1947, u l-Qorti Kostituzzjonali rrifjutat li tiddefinixxi dawn il-fruntieri f'interpretazzjoni tal-1993, billi kkunsidrat il-kwistjoni bħala kwistjoni politika li għandha tiġi solvuta mill-Yuans Eżekuttivi u Leġiżlattivi. Il-Kostituzzjoni tal-1947 kienet tinkludi artikoli dwar rappreżentanti tat-territorji preċedenti tad-Dinastija Qing, inklużi t-Tibet u l-bnadar Mongoljani. Ir-Repubblika taċ-Ċina rrikonoxxiet lill-Mongolja bħala pajjiż indipendenti fl-1946 wara li ffirmat it-Trattat ta 'Ħbiberija u Alleanza Sino-Sovjetika tal-1945, iżda wara li rtirat lejn it-Tajwan fl-1949, irrifjutat biex tippreserva t-talba tagħha għaċ-Ċina kontinentali. L-Artikoli Addizzjonali tas-snin 90 ma biddlux il-fruntieri nazzjonali, iżda ssospendew l-artikoli dwar ir-rappreżentanti Mongoli u Tibetani. Ir-ROC beda jaċċetta l-passaport Mongoljan u neħħa klawsoli li jirreferu għall-Mongolja ta' Barra mil-Liġi li Tirregola r-Relazzjonijiet bejn il-Popli taż-Żona tat-Tajwan u ż-Żona Kontinentali fl-2002. Fl-2012, il-Kunsill tal-Affarijiet Kontinentali ħareġ stqarrija li tiċċara li l-Mongolja ta' Barra ma kinitx parti. tat-territorju nazzjonali tar-Repubblika taċ-Ċina fl-1947.

=== Relazzjonijiet barranin ===
[[Stampa:Republic of China (Taiwan) Passport 2020.svg|thumb|left|Qoxra tal-verżjoni attwali, datata l-11 ta' Jannar, 2021, tal-passaport bijometriku tat-Tajwan.]]
[[Stampa:Taiwanese Embassy in Mbabane.JPG|thumb|Ambaxxata tar-Repubblika taċ-Ċina fl-Eswatini]]
It-Tajwan, mill-2016 taħt il-Politika Ġdida lejn in-Nofsinhar tal-amministrazzjoni ta' Tsai, fittex relazzjonijiet ekonomiċi eqreb ma' pajjiżi fin-Nofsinhar u fix-Xlokk tal-Asja, u żied il-kooperazzjoni fl-investiment u l-iskambji bejn il-persuni minkejja nuqqas ġenerali ta' rabtiet diplomatiċi tar-reġjun ma' Taipei . Il-politika wasslet lit-Tajwan biex jirċievi għadd akbar ta’ migranti u studenti mir-reġjun. Madankollu, xi skandli ta' Asjatiċi tax-Xlokk, partikolarment Indoneżjani, li qed jesperjenzaw sfruttament fi programmi ta' boroż ta' studju u f'xi industriji tax-xogħol ħarġu bħala ostakli għall-politika kif ukoll għar-relazzjonijiet bejn l-Indoneżja u t-Tajwan.

=== Militari ===
[[Stampa:20200210 F16vsH6K Taiwan.jpg|thumb|Ġett tal-ġlied F-16 Tajwaniż itir flimkien ma' bomber Ċiniż H-6 (fuq) fl-ADIZ tat-Tajwan.]]

Il-Forzi Armati tar-Repubblika taċ-Ċina għandhom l-għeruq tagħhom fl-Armata Rivoluzzjonarja Nazzjonali, li ġiet stabbilita minn Sun Yat-sen fl-1924 fi Guangdong bil-għan li tgħaqqad iċ-Ċina taħt il-Kuomintang. Meta l-Armata tal-Ħelsien tal-Poplu rebħet il-Gwerra Ċivili Ċiniża, ħafna mill-Armata Rivoluzzjonarja Nazzjonali rtirat lejn it-Tajwan flimkien mal-gvern. Il-Kostituzzjoni tar-Repubblika taċ-Ċina tal-1947 irriformatha bħala l-Forzi Armati tar-Repubblika taċ-Ċina, u għamlitha armata nazzjonali aktar milli armata ta 'partit politiku. Unitajiet li ċedew u baqgħu fiċ-Ċina kontinentali ġew xolti jew inkorporati fl-Armata tal-Liberazzjoni tal-Poplu.

Mill-1949 sas-snin sebgħin, il-missjoni primarja tal-militar Tajwaniż kienet li &quot;jerġa' jaqbad iċ-Ċina kontinentali&quot; permezz tal-Proġett Nazzjonali Glorja. Hekk kif din il-missjoni tbiegħdet mill-attakk minħabba ż-żieda enormi fis-saħħa relattiva tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina, il-militar tar-ROC beda jċaqlaq l-enfasi tiegħu mill-Armata tradizzjonalment dominanti għall-forza tal-ajru u l-flotta. Il-kontroll tal-forzi armati għadda wkoll f'idejn il-gvern ċivili.

L-abbozz jibqa' universali għall-irġiel kwalifikati li jilħqu l-età ta' tmintax-il sena, iżda bħala parti mill-isforz ta' drawdown, ħafna jingħataw l-opportunità li jissodisfaw ir-rekwiżit tal-abbozz tagħhom permezz ta' servizz alternattiv. It-Tajwan naqqas il-konskrizzjoni għal erba' xhur fl-2013, iżda se jespandi s-servizz militari għal sena fl-2024. Ir-riservisti tal-armata jammontaw għal madwar 2.5 miljun, inklużi r-riservisti tal-ewwel mewġ magħduda għal 300,000 mill-2022. L-infiq tad-difiża tat-Tajwan bħala perċentwal tal-PGD tiegħu niżel taħt it-tlieta fil-mija fl-1999 u kien ilu tendenza 'l isfel għall-ewwel żewġ deċennji tas-seklu 21. Il-gvern ROC nefaq madwar tnejn fil-mija tal-PGD fuq id-difiża u naqas milli jżid l-infiq għat-tlieta fil-mija tal-PGD proposti. Fl-2022, it-Tajwan ippropona 2.4 fil-mija tal-PGD proġettat fl-infiq tad-difiża għas-sena ta 'wara, u baqa' taħt it-tlieta fil-mija.

[[Stampa:05.25 總統視導漢光33號演習 (34750802021).jpg|thumb|L-eżerċizzju Han Kuang huwa eżerċizzju militari annwali mmexxi mill-Forzi Armati ROC bi tħejjija għal attakk possibbli mir-Repubblika Popolari taċ-Ċina.]]

Ir-Repubblika taċ-Ċina u l-Istati Uniti ffirmaw it-Trattat ta 'Difiża Reċiproka Sino-Amerikana fl-1954, u stabbilixxew il-Kmand tad-Difiża tat-Tajwan tal-Istati Uniti. Madwar 30,000 suldat Amerikan kienu stazzjonati fit-Tajwan. Ammont sinifikanti ta' tagħmir militari inxtara mill-Istati Uniti, u għadu legalment garantit mill-Att dwar ir-Relazzjonijiet tat-Tajwan. Franza u l-Olanda biegħu wkoll armi u tagħmir militari lill-ROC.

M'hemm l-ebda garanzija fl-Att dwar ir-Relazzjonijiet tat-Tajwan jew kwalunkwe trattat ieħor li l-Istati Uniti se tiddefendi t-Tajwan, anke fil-każ ta 'invażjoni. F'diversi okkażjonijiet fl-2021 u l-2022, il-President Amerikan Joe Biden iddikjara li l-Istati Uniti se tintervjeni jekk ir-Repubblika Popolari taċ-Ċina tipprova tinvadi t-Tajwan. Madankollu, uffiċjali tal-White House saħqu li l-politika tal-Istati Uniti dwar it-Tajwan ma nbidlitx. Id-dikjarazzjoni ta' sigurtà konġunta bejn l-Istati Uniti u l-Ġappun iffirmata fl-1996 tista' timplika li l-Ġappun ikun involut fi kwalunkwe reazzjoni. Madankollu, il-Ġappun irrifjuta li jistipula jekk iż-“żona ta' madwar il-Ġappun” imsemmija fil-patt tinkludix it-Tajwan. It-Trattat tas-Sigurtà Awstralja-New Zealand-Istati Uniti (Trattat ANZUS) jista' jfisser alleati oħra tal-Istati Uniti, bħall-Awstralja, jistgħu jkunu involuti. Filwaqt li dan jista' jagħmel ħsara lir-rabtiet ekonomiċi maċ-Ċina, kunflitt fuq it-Tajwan jista’ jwassal għal imblokk ekonomiku taċ-Ċina minn koalizzjoni akbar.

=== Diviżjonijiet amministrattivi ===
Skont il-kostituzzjoni tal-1947, it-territorju tar-Repubblika taċ-Ċina huwa rregolat mill-&quot;konfini nazzjonali eżistenti.&quot; Ir-Repubblika taċ-Ċina hija maqsuma, de jure u kostituzzjonali, fi provinċji, muniċipalitajiet speċjali (li min-naħa tagħhom huma maqsuma f'distretti għall-amministrazzjoni lokali) u ż-Żona tat-Tibet fil-livell provinċjali. Kull provinċja hija suddiviża fi bliet u kontej, li mbagħad huma maqsuma f'muniċipalitajiet u bliet amministrati mill-kontea, li kull wieħed minnhom eleġġa sindki u kunsilliera li jaqsmu l-funzjonijiet mal-kontea. Xi diviżjonijiet huma diviżjonijiet indiġeni li għandhom gradi differenti ta' awtonomija minn dawk standard. Barra minn hekk, id-distretti, l-ibliet u l-muniċipalitajiet huma aktar maqsuma fi rħula u distretti. Il-provinċji ġew &quot;simplifikati&quot; u m'għadhomx funzjonali. Bl-istess mod, il-bnadar tal-Mongolja kienu jeżistu wkoll għall-Inner Mongolia taċ-Ċina, iżda ġew aboliti fl-2006 u r-ROC afferma mill-ġdid ir-rikonoxximent tagħha tal-Mongolja (li qabel kienet magħrufa bħala Outer Mongolia fit-Tajwan) fl-2002, kif stipulat fil-kostituzzjoni tal-1946.

Peress li l-provinċji ma jaħdmux, it-Tajwan huwa effettivament maqsum fi 22 suddiviżjoni, kull waħda b'korp awtonomu mmexxi minn mexxej elett u korp leġiżlattiv b'membri eletti. Il-funzjonijiet tal-gvern lokali jinkludu servizzi soċjali, edukazzjoni, ippjanar urban, kostruzzjoni pubblika, ġestjoni tal-ilma, protezzjoni ambjentali, trasport, sikurezza pubblika u aktar.

Meta r-Repubblika taċ-Ċina rtirat lejn it-Tajwan fl-1949, it-territorju mitlub tagħha kien jikkonsisti minn 35 provinċja, 12-il muniċipalità speċjali, reġjun amministrattiv speċjali 1, u 2 reġjuni awtonomi. Madankollu, mill-irtirar tiegħu, ir-ROC ikkontrolla biss il-Provinċja tat-Tajwan u xi gżejjer fil-Provinċja ta' Fujian. Ir-ROC tikkontrolla wkoll il-Gżejjer Pratas u l-Gżira Taiping fil-Gżejjer Spratly.

== Ekonomija ==
[[Stampa:Sun Down (250260941).jpeg|thumb|Taipei 101 kellu r-rekord dinji għall-ogħla skyscraper bejn l-2004 u l-2010.]]
L-industrijalizzazzjoni mgħaġġla tat-Tajwan u t-tkabbir mgħaġġel matul it-tieni nofs tas-seklu 20 issejħu l-&quot;miraklu tat-Tajwan.&quot; It-Tajwan huwa wieħed mill-“erba' tigri Asjatiċi” flimkien ma’ Ħong Kong, il-Korea t’Isfel u Singapor. Minn Ottubru 2022, it-Tajwan huwa l-21 l-akbar ekonomija fid-dinja bil-PGD nominali.

Mill-2001, l-agrikoltura kienet tikkostitwixxi inqas minn 2 fil-mija tal-PGD, 'l isfel minn 32 fil-mija fl-1951. B'differenza mill-ġirien tagħha, il-Korea t'Isfel u l-Ġappun, l-ekonomija Tajwaniża hija ddominata minn negozji żgħar u ta' daqs medju, aktar milli gruppi kummerċjali kbar. L-industriji tradizzjonali li jirrikjedu ħafna xogħol qed jiċċaqilqu kontinwament barra minn xtutna u qed jiġu sostitwiti b'industriji aktar intensivi fil-kapital u fit-teknoloġija. Parks tax-xjenza ta 'teknoloġija għolja ħarġu fit-Tajwan.

Illum, it-Tajwan għandu ekonomija dinamika, kapitalista, mmexxija mill-esportazzjoni, b'involviment tal-istat li qed jonqos fil-kummerċ u l-investiment barrani. F'konformità ma 'din it-tendenza, xi banek kbar tal-gvern u kumpaniji industrijali qed jiġu privatizzati. L-esportazzjonijiet ipprovdew l-impetu ewlieni għall-industrijalizzazzjoni. Is-surplus kummerċjali huwa sostanzjali u t-Tajwan baqa' wieħed mill-akbar detenturi fid-dinja ta' riżervi tal-kambju. Il-kummerċ totali tat-Tajwan fl-2022 laħaq $ 907 biljun. Kemm l-esportazzjonijiet kif ukoll l-importazzjonijiet għas-sena laħqu livelli rekord, li jammontaw għal $ 479.52 biljun u $ 427.60 biljun, rispettivament. Iċ-Ċina, l-Istati Uniti u l-Ġappun huma l-akbar tliet sħab kummerċjali tat-Tajwan, li jammontaw għal aktar minn 40 fil-mija tal-kummerċ totali.

[[Stampa:TSMC Fab5.JPG|thumb|left|Il-ħames fabbrika ta' TSMC tinsab f'Hsinchu Science Park]]

Mis-snin tmenin, bosta kumpaniji tat-teknoloġija bbażati fit-Tajwan espandew il-firxa tagħhom madwar id-dinja. It-Tajwan huwa attur ewlieni fil-katina tal-provvista taċ-ċippa avvanzata. Iż-żieda tat-Tajwan fl-industrija tas-semikondutturi ewlenin kienet attribwita l-aktar lil Taiwan Semiconductor Manufacturing Co. (TSMC) u United Microelectronic Corporation (UMC). TSMC twaqqfet fil-21 ta 'Frar, 1987, u minn Diċembru 2021, il-kapitalizzazzjoni tas-suq tagħha kienet ekwivalenti għal madwar 90% tal-PGD tat-Tajwan. Il-kumpanija hija d-disa' l-akbar fid-dinja bil-kapitalizzazzjoni tas-suq kif ukoll l-akbar kumpanija tal-manifattura tas-semikondutturi fid-dinja, qabżet lil Intel u Samsung. UMC, attur ewlieni ieħor fl-esportazzjonijiet ta 'teknoloġija għolja tat-Tajwan u semikondutturi globali, jikkompeti ma' GlobalFoundries ibbażata fl-Istati Uniti u oħrajn għal proċessi ta' semikondutturi inqas avvanzati u wejfers tas-silikon.  Kumpaniji internazzjonali tat-teknoloġija magħrufa oħra bbażati fit-Tajwan jinkludu manifatturi tal-kompjuters personali Acer Inc. u Asus, kif ukoll il-ġgant tal-manifattura tal-elettronika Foxconn.

=== Trasport ===
[[Stampa:China Airlines Lineup TPE.jpg|thumb|left|Lineup ta' ajruplani ta' China Airlines, inklużi l-Airbus A330-300, Boeing 747-400 u Boeing 777-300ER, fl-Ajruport Internazzjonali Taoyuan tat-Tajwan.]]
Il-Ministeru tat-Trasport u l-Komunikazzjoni tat-Tajwan huwa l-korp li jirregola fil-livell tal-kabinett tan-netwerk tat-trasport fit-Tajwan. It-trasport ċivili fit-Tajwan huwa kkaratterizzat minn użu estensiv ta 'skuters. F'Marzu 2019, ġew irreġistrati 13.86 miljun, id-doppju tal-karozzi.  Kemm it-toroq kif ukoll il-ferroviji huma kkonċentrati ħdejn il-kosti, fejn tgħix il-maġġoranza tal-popolazzjoni, b'1,619 km (1,006 mi) ta' awtostradi. Il-ferroviji fit-Tajwan jintużaw primarjament għas-servizzi tal-passiġġieri, bl-Amministrazzjoni tal-Ferroviji tat-Tajwan (TRA) topera rotta ċirkolari madwar il-gżira u l-Ferroviji ta 'Veloċità Għolja tat-Tajwan (THSR) li joperaw servizzi ta' veloċità għolja fuq il-kosta tal-punent. Is-sistemi ta' transitu urban jinkludu s-Subway ta' Taipei, Kaohsiung Subway, Taoyuan Subway, New Taipei Subway, u Taichung Subway.

L-ajruporti ewlenin jinkludu Tajwan Taoyuan, Kaohsiung, Taipei Songshan u Taichung. Bħalissa hemm seba’ linji tal-ajru tal-passiġġieri Tajwaniżi, l-akbar tnejn huma China Airlines u EVA Air. Hemm seba' portijiet internazzjonali: Keelung, Taipei, Suao, Taichung, Kaohsiung, Anping u Hualien. Il-Port ta' Kaohsiung ittratta l-akbar volum ta' merkanzija fit-Tajwan, b'madwar 440 miljun tunnellata ta' trasport bil-baħar, li jammonta għal 58.6% tal-produzzjoni totali tat-Tajwan fl-2021. It-tunnellaġġ tat-tbaħħir segwit minn Taichung (18.6%), Taipei (12%) u Keelung (8.7%) ).

== Demografija ==
[[Stampa:Taiwan population density map.svg|thumb|Mappa tad-densità tal-popolazzjoni tat-Tajwan (abitanti għal kull kilometru kwadru)]]
It-Tajwan għandu popolazzjoni ta' madwar 23.4 miljun, li l-maġġoranza tagħhom jgħixu fil-gżira tat-Tajwan. Il-bqija jgħixu fil-gżejjer imbiegħda ta' Penghu (101,758), Kinmen (127,723) u Matsu (12,506).

=== Gruppi etniċi ===
[[Stampa:06.21_副總統參訪「野銀部落地下屋」_(50029231857).jpg|thumb|Orchid Island, magħrufa wkoll b'ismijiet oħra, hija gżira vulkanika ta' 45 km² (17 sq mi) 'l barra mill-kosta tax-Xlokk tat-Tajwan, li minnha Orchid Island hija parti. Huwa separat mill-Batanes tal-Filippini mill-Kanal Bashi tal-Istrett ta 'Luzon. Il-gżira u l-Gżira Lesser Orchid fil-qrib huma rregolati bħala Muniċipalità ta' Lanyu fil-Kontea ta' Taitung, li hija waħda miż-żewġ muniċipalitajiet tal-gżejjer fil-kontea (l-oħra hija l-Muniċipalità ta' Lyudao).]]
Il-gvern ROC jirrapporta li 95 fil-mija tal-popolazzjoni hija etnikament Han Ċiniż.  Hemm ukoll 2.4 fil-mija nies Awstronesjani indiġeni u 2.6 fil-mija immigranti ġodda prinċipalment miċ-Ċina kontinentali u l-Asja tax-Xlokk.

Ħafna mit-Tajwaniżi Han jinżlu mill-poplu Hoklo, indiġenu għar-reġjuni kostali tan-Nofsinhar ta 'Fujian, u n-nies Hakka, indiġeni fil-Lvant ta' Guangdong. L-immigranti Hoklo u Hakka waslu f'numru kbir matul is-sekli 17 u 18. Id-dixxendenti Hoklo issa jiffurmaw madwar 70 fil-mija tal-popolazzjoni tat-Tajwan. Id-dixxendenti Hakka jiffurmaw madwar 15 fil-mija tal-popolazzjoni. Grupp minoritarju ieħor, imsejjaħ waishengren, jinkludi dawk li waslu miċ-Ċina matul l-1940s jew huma dixxendenti minnhom.  Studji ġenetiċi jindikaw li n-nies Hoklo u Hakka huma taħlita bejn Austronesians u Han.

Il-popli indiġeni Tajwaniżi jgħoddu madwar 584,000 ruħ, u l-gvern jirrikonoxxi 16-il grupp.  L-Ami, Atayal, Bunun, Kanakanavu, Kavalan, Paiwan, Puyuma, Rukai, Saisiyat, Saaroa, Sakizaya, Sediq, Thao, Truku u Tsou jgħixu prinċipalment fin-nofs tal-lvant tal-gżira, filwaqt li l-Yami jgħixu fil-Gżira tal-Orkidej.

=== Lingwi ===
[[Stampa:Map of the most commonly used home language in Taiwan.svg|thumb|Il-lingwa l-aktar użata fid-dar f'kull żona, aktar skura fi proporzjon mal-ċomb fuq l-aktar komuni li jmiss: Ċiniż Mandarin (bil-blu), Hokkien jew Min Nan (bl-aħdar), Ċiniż Hakka (bil-roża), lingwi Awstronesjani ( fil-kannella)]]
Ir-Repubblika taċ-Ċina m'għandha l-ebda lingwa uffiċjali nominata legalment. Il-mandarin huwa l-lingwa primarja użata fin-negozju u l-edukazzjoni, u hija mitkellma mill-maġġoranza l-kbira tal-popolazzjoni. Ċiniż tradizzjonali huwa użat bħala sistema ta 'kitba.

Madwar 70% tal-popolazzjoni tat-Tajwan jappartjenu għall-grupp etniku Hoklo u huma kelliema nattivi tal-Hokkien Tajwaniż. Il-grupp Hakka, li jinkludi madwar 14 sa 18 fil-mija tal-popolazzjoni, jitkellem Hakka. Għalkemm il-Mandarin huwa l-lingwa tal-istruzzjoni fl-iskejjel u jiddomina t-televiżjoni u r-radju, il-varjetajiet taċ-Ċiniż mhux tal-Mandarin raw qawmien mill-ġdid fil-ħajja pubblika tat-Tajwan, partikolarment minn meta tneħħew ir-restrizzjonijiet fuq l-użu tagħhom fis-snin disgħin tal-1990.

Il-lingwi Formosan huma mitkellma primarjament min-nies indiġeni tat-Tajwan. Ma jappartjenux għall-familja tal-lingwa Ċiniża jew Sino-Tibetan, iżda għall-familja tal-lingwa Awstronesjana, u huma miktuba bl-alfabett Latin. L-użu tiegħu fost il-gruppi tal-minoranzi Aboriġinali kien qed jonqos hekk kif l-użu tal-Mandarin żdied.  Mill-14-il lingwa eżistenti, ħamsa huma kkunsidrati moribundi.

Mill-Moviment tar-Raba 'Mejju, iċ-Ċiniż vernakulari bil-miktub kien ħa post iċ-Ċiniż klassiku u ħareġ bħala ċ-Ċiniż bil-miktub primarju fir-Repubblika taċ-Ċina. Iċ-Ċiniż klassiku kompla jintuża b'mod wiesa 'f'dokumenti tal-gvern sakemm saru riformi fis-snin sebgħin biex jinbidel l-istil miktub għal stil vernakulari Ċiniż u Ċiniż klassiku (文白合一行文) aktar integrat. Fl-1 ta 'Jannar, 2005, il-Yuan Eżekuttiv biddel ukoll il-konvenzjoni li ilha fit-tul dwar id-direzzjoni tal-kitba f'dokumenti uffiċjali minn vertikali għal orizzontali. Iċ-Ċiniż klassiku indipendenti kultant jintuża f'okkażjonijiet formali jew ċerimonjali, bħal riti reliġjużi jew kulturali. L-Innu Nazzjonali tar-Repubblika taċ-Ċina (中華民國國歌), pereżempju, huwa fiċ-Ċiniż klassiku. Il-biċċa l-kbira tad-dokumenti uffiċjali tal-gvern, legali u ġudizzjarji, kif ukoll deċiżjonijiet tal-qorti, jużaw stil kombinat ta 'Ċiniż vernakulari u Ċiniż klassiku. Peress li ħafna dokumenti legali għadhom miktuba biċ-Ċiniż klassiku, li ma jinftiehemx faċilment mill-pubbliku ġenerali, grupp ta 'Tajwaniżi nedew il-Moviment Legali Vernakulari, bit-tama li jintroduċu Ċiniż aktar vernakulari fil-kitbiet legali tar-ROC.

It-Tajwan huwa uffiċjalment multilingwi. Lingwa nazzjonali fit-Tajwan hija definita legalment bħala &quot;lingwa naturali użata minn grupp ta' nies li joriġinaw mit-Tajwan u l-lingwa tas-sinjali tat-Tajwan.&quot;

=== Reliġjon ===
Il-Kostituzzjoni tar-Repubblika taċ-Ċina tipproteġi l-libertà reliġjuża tan-nies u l-prattiki tat-twemmin. Il-gvern jirrispetta l-libertà reliġjuża, u t-Tajwan jikklassifika ħafna fuq l-Indiċi tal-Istat Globali tad-Demokrazija ta' International IDEA għal-libertà reliġjuża.

Fl-2005, iċ-ċensiment irrapporta li l-akbar ħames reliġjonijiet kienu: Buddhism, Taoism, Yiguandao, Protestantism, u Roman Catholicism. Skont Pew Research, il-kompożizzjoni reliġjuża tat-Tajwan fl-2020 hija stmata li hija 43.8 fil-mija reliġjonijiet folkloristiċi, 21.2 fil-mija Buddisti, 15.5 fil-mija oħra (inkluż it-Taoiżmu), 13.7 fil-mija mhux affiljati, 5.8 fil-mija Kristjani u 1% Musulmani. L-aborigines Tajwaniżi jinkludu sottogrupp notevoli fost il-Kristjani li jistqarru. Kien hemm komunità Musulmana żgħira ta' nies Hui fit-Tajwan mis-seklu 17.

Il-konfuċjaniżmu huwa l-bażi tal-kultura Ċiniża u Tajwaniża. Ħafna mit-Tajwaniżi spiss jgħaqqdu t-tagħlim morali sekulari tal-Konfuċjaniżmu mar-reliġjonijiet li huma affiljati magħhom.

Mill-2019, kien hemm 15,175 bini reliġjuż fit-Tajwan, madwar post wieħed ta' qima għal kull 1,572 resident. 12,279 tempju kienu ddedikati għat-Taoiżmu u l-Buddiżmu. Kien hemm 9,684 tempju Taoist u 2,317 tempju Buddist. Għall-Kristjaneżmu, hemm 2,845 knisja. Bħala medja, hemm tempju jew knisja (knisja) jew bini reliġjuż wieħed għal kull kilometru kwadru. Id-densità tar-reliġjonijiet u l-bini reliġjuż fit-Tajwan hija fost l-ogħla fid-dinja.

Persentaġġ sinifikanti tal-popolazzjoni mhix reliġjuża. In-nuqqas ta' diskriminazzjoni sanzjonata mill-istat tat-Tajwan u r-rispett mifrux għal-libertà tar-reliġjon jew tat-twemmin kisbuha l-ewwel post fir-Rapport dwar il-Libertà tal-Ħsieb tal-2018. restrizzjonijiet minn min iħaddem lokali jew mill-gvern.

==== Kompożizzjoni reliġjuża stmata fl-2020 ====
* Reliġjon Ċiniża (inkluż il-Konfuċjaniżmu) (43.8%)
* Buddisti (21.2%)
* Oħrajn (inklużi Taoists) (15.5%)
* Mhux affiljat (13.7%)
* Insara (5.8%)
* Musulmani (1%)

=== Edukazzjoni ===
[[Stampa:臺灣大學校門.JPG|thumb|Il-bieb tal-Università Nazzjonali tat-Tajwan, ġeneralment meqjusa bħala l-aktar università prestiġjuża fit-Tajwan]]
It-Tajwan huwa magħruf sew biex jaderixxi mal-paradigma Konfuċjana ta' valutazzjoni tal-edukazzjoni bħala mezz biex tittejjeb il-pożizzjoni soċjoekonomika tas-soċjetà. Investiment qawwi u valutazzjoni kulturali tal-edukazzjoni katapulta n-nazzjon fqir fir-riżorsi b'mod konsistenti fil-quċċata tal-klassifiki globali tal-edukazzjoni. It-Tajwan huwa wieħed mill-pajjiżi bl-aħjar prestazzjoni fil-litteriżmu tal-qari, il-matematika u x-xjenza. Fl-2015, l-istudenti Tajwaniżi kisbu wħud mill-aqwa riżultati fid-dinja fil-matematika, ix-xjenza u l-litteriżmu, kif ittestjat mill-Programm għall-Valutazzjoni Internazzjonali tal-Istudenti (PISA), b'punteġġ medju ta' 519, meta mqabbel mal-medja tal-OECD ta' 493. , li jpoġġiha fis-seba’ post fid-dinja.

Is-sistema edukattiva Tajwaniża ġiet imfaħħra għar-riżultati tat-test komparattivament għolja tagħha u r-rwol importanti tagħha fil-promozzjoni tal-iżvilupp ekonomiku tat-Tajwan, filwaqt li toħloq waħda mill-forzi tax-xogħol bl-aħjar edukazzjoni fid-dinja. It-Tajwan ġie wkoll imfaħħar għar-rata għolja ta' dħul universitarju tagħha, fejn ir-rata ta' aċċettazzjoni tal-università żdiedet minn madwar 20 fil-mija qabel is-snin tmenin għal 49 fil-mija fl-1996 u għal aktar minn 95 fil-mija mill-2008. fost l-ogħla fl-Asja. Ir-rata għolja ta' dħul fil-kulleġġ tan-nazzjon ħolqot forza tax-xogħol b'ħiliet għolja, u b'hekk it-Tajwan sar wieħed mill-aktar pajjiżi edukati fid-dinja, bi 68.5 fil-mija tal-istudenti tal-iskola għolja Tajwaniżi jattendu l-kulleġġ. [494] It-Tajwan għandu persentaġġ għoli taċ-ċittadini tiegħu bi grad ta' edukazzjoni ogħla: 45 fil-mija tat-Tajwaniżi bejn il-25 u l-64 sena għandhom grad ta' baċellerat jew ogħla, meta mqabbel mal-medja ta' 33 fil-mija fost il-pajjiżi membri tal-Organizzazzjoni Ekonomika. Kooperazzjoni u Żvilupp (OECD).

Barra minn hekk, is-sistema edukattiva ġiet ikkritikata talli poġġiet pressjoni eċċessiva fuq l-istudenti, filwaqt li tipprevjeni l-kreattività u pproduċiet provvista żejda ta' gradwati tal-kulleġġ b’edukazzjoni żejda. Konsegwentement, ħafna gradwati jiffaċċjaw qgħad jew impjieg baxx minħabba nuqqas ta' impjiegi fil-livell ta' gradwati. L-universitajiet tat-Tajwan ġew ikkritikati wkoll talli naqsu milli jissodisfaw bis-sħiħ ir-rekwiżiti u t-talbiet tas-suq tax-xogħol tat-Tajwan tas-seklu 21 li qed jinbidel, u kkwotaw nuqqas ta' tlaqqigħ tal-ħiliet fost numru kbir ta' gradwati awtorati u edukati żżejjed li ma jikkonformawx mat-talbiet tas-suq moderni Tajwaniżi. Il-gvern Tajwaniż ġie kkritikat talli naqas milli jindirizza b'mod adegwat din id-diskrepanza fil-provvista u d-domanda tax-xogħol.

Peress li l-ekonomija Tajwaniża hija bbażata fil-biċċa l-kbira fuq ix-xjenza u t-teknoloġija, is-suq tax-xogħol jitlob lin-nies li jkunu kisbu xi forma ta' edukazzjoni ogħla, partikolarment relatata max-xjenza u l-inġinerija, biex jiksbu vantaġġ kompetittiv meta jkunu qed ifittxu impjieg. Għalkemm il-liġi Tajwaniża attwali teħtieġ biss disa' snin ta' skola, 95 fil-mija tal-gradwati tal-iskola għolja jattendu skola għolja vokazzjonali, università, junior college, skola tal-kummerċ, jew istituzzjoni oħra ta' edukazzjoni għolja. Ħafna studenti Tajwaniżi jattendu skejjel ta' preparazzjoni, jew buxiban, biex itejbu l-ħiliet u l-għarfien tagħhom biex isolvu problemi għall-eżamijiet.

Mill-2020, ir-rata ta' litteriżmu fit-Tajwan kienet 99.03 fil-mija.

==== Universitajiet ====
Fit-Tajwan hemm 165 istituzzjoni ta' edukazzjoni għolja, li minnhom 44 huma kulleġġi u l-bqija huma universitajiet. 

Waħda mill-universitajiet l-aktar importanti fit-Tajwan hija l-Università Nazzjonali tat-Tajwan (NTU), imwaqqfa fl-1928. Hija meqjusa bħala l-università ewlenija tal-pajjiż u għandha l-akbar kampus, li tokkupa 1% tat-territorju tat-Tajwan. NTU għandha aktar minn 640 università msieħba f'aktar minn 65 pajjiż. 

Universitajiet oħra fit-Tajwan huma: National Central University, National Chung Hsing University, China University of Technology.

=== Saħħa ===
[[Stampa:Taipei Taiwan National-Taiwan-University-Hospital-05.jpg|thumb|Isptar Universitarju Nazzjonali tat-Tajwan]]
Is-sistema attwali tal-kura tas-saħħa, magħrufa bħala Assigurazzjoni Nazzjonali tas-Saħħa (NHI), ġiet istitwita fl-1995. L-NHI huwa pjan ta' assigurazzjoni soċjali obbligatorju b’pagatur wieħed li jiċċentralizza l-iżborż tal-fondi tal-kura tas-saħħa. Is-sistema twiegħed aċċess ugwali għall-kura tas-saħħa għaċ-ċittadini kollha, u l-kopertura tal-popolazzjoni kienet laħqet 99 fil-mija sa tmiem l-2004 -pocket copays u finanzjament dirett tal-gvern. Familji bi dħul baxx, veterani, ċentinarji, tfal taħt it-tliet snin, u mard katastrofiku huma eżenti minn co-pays. Il-kopays huma mnaqqsa għall-persuni b'diżabilità u l-familji bi dħul baxx iżommu kopertura ta' primjum ta' 100 fil-mija.

Fil-bidu tal-programm, is-sistema tal-ħlas kienet predominantement bi ħlas għal servizz. Il-biċċa l-kbira tal-fornituri tal-kura tas-saħħa joperaw fis-settur privat u jiffurmaw suq kompetittiv min-naħa tal-għoti tal-kura tas-saħħa. Madankollu, ħafna fornituri tal-kura tas-saħħa ħadu vantaġġ mis-sistema billi offrew servizzi mhux meħtieġa. Quddiem it-telf dejjem jiżdied u l-ħtieġa li jitrażżnu l-ispejjeż, l-NHI biddel is-sistema ta’ ħlas minn ħlas għal servizz għal baġit globali, tip ta’ sistema ta’ ħlas prospettiva, fl-2002.

L-implimentazzjoni tal-kura tas-saħħa universali ħolqot inqas disparitajiet fis-saħħa għaċ-ċittadini bi dħul baxx tat-Tajwan. Skont stħarriġ ippubblikat reċentement, minn 3,360 pazjent mistħarrġa fi sptar magħżul b’mod każwali, 75.1 fil-mija minnhom qalu li kienu “sodisfatti ħafna” bis-servizz tal-isptar; 20.5 fil-mija qalu li kienu &quot;tajbin&quot; bis-servizz. 4.4 fil-mija biss tal-pazjenti qalu li &quot;mhux sodisfatti&quot; jew &quot;mhux sodisfatti ħafna&quot; bis-servizz jew il-kura mogħtija.

L-awtorità tal-kontroll tal-mard tat-Tajwan hija ċ-Ċentru għall-Kontroll tal-Mard tat-Tajwan (CDC). Matul it-tifqigħa tas-SARS f'Marzu 2003 kien hemm 347 każ ikkonfermat. Matul it-tifqigħa, is-CDC u l-gvernijiet lokali stabbilixxew stazzjonijiet ta' monitoraġġ fit-trasport pubbliku, siti ta' rikreazzjoni, u żoni pubbliċi oħra. B'konteniment sħiħ f'Lulju 2003, ma kien hemm l-ebda każ ta' SARS minn dakinhar. Minħabba lezzjonijiet mis-SARS, ġie stabbilit Ċentru Nazzjonali ta' Kmand tas-Saħħa fl-2004, inkluż iċ-Ċentru ta' Kmand tal-Epidemija Ċentrali (CECC). Is-CECC kellu rwol ċentrali fl-approċċ tat-Tajwan għall-epidemiji, inkluż il-COVID-19.

Fl-2019, ir-rata ta 'mortalità tat-trabi kienet ta' 4.2 imwiet għal kull 1,000 twelid ħaj, b'20 tabib u 71 sodda fl-isptar għal kull 10,000 ruħ. L-istennija tal-ħajja mat-twelid fl-2020 hija 77.5 snin u 83.9 snin għall-irġiel u n-nisa, rispettivament.

== Kultura ==
[[Stampa:Taiwanese aborigines.JPG|thumb|Amis nies tat-Tajwan li jwettqu żfin tradizzjonali]]
Il-kulturi tat-Tajwan huma taħlita ibrida ta 'sorsi diversi, li jinkorporaw elementi ta' kultura tradizzjonali Ċiniża mainstream, kulturi aboriġinali, influwenza kulturali Ġappuniża, twemmin tradizzjonali Confucian, u, dejjem aktar, valuri tal-Punent.

Matul il-perjodu tal-liġi marzjali, il-Kuomintang ippromwova kultura tradizzjonali Ċiniża uffiċjali fit-Tajwan biex jenfasizza li r-Repubblika taċ-Ċina tirrappreżenta l-ortodossija vera tal-kultura Ċiniża f'oppożizzjoni għaċ-Ċina Komunista. Il-gvern nieda dak li hu magħruf bħala l-moviment ta' Qawmien Kulturali Ċiniż fit-Tajwan b’oppożizzjoni għall-qerda kulturali kkawżata mill-Partit Komunista Ċiniż matul ir-Rivoluzzjoni Kulturali. L-Assemblea Ġenerali tal-Kultura Ċiniża ġiet stabbilita biex tgħin fil-promozzjoni tal-kultura Ċiniża fit-Tajwan u barra. Kien l-ewwel pjan strutturat tal-Kuomintang għall-iżvilupp kulturali fit-Tajwan. Il-moviment tal-Qawmien Kulturali Ċiniż fit-Tajwan kien wassal biex xi aspetti tal-kultura Ċiniża jkunu ppreservati aħjar hemmhekk milli fiċ-Ċina kontinentali, pereżempju l-użu kontinwu taċ-Ċiniż Tradizzjonali. L-influwenza tal-Konfuċjaniżmu tista' tinstab fl-imġieba tat-Tajwaniżi, magħrufa għall-qalb tajba u korteżija tagħhom.

[[Stampa:201402 國立故宮博物院_新年.jpg|thumb|left|Il-Mużew Nazzjonali tal-Palazz huwa istitut iddedikat għall-organizzazzjoni, il-kura u l-wiri ta' artifacts u xogħlijiet tal-arti Ċiniżi antiki.]]

It-tneħħija tal-liġi marzjali mmarkat il-bidu ta 'perjodu ta' demokratizzazzjoni li fih il-libertà tal-kelma u l-espressjoni wasslet għal tiffjorixxi tal-letteratura u l-midja Tajwaniżi fit-Tajwan. Il-Kostituzzjoni Tajwaniża tipproteġi &quot;taħdit, tagħlim, kitba u pubblikazzjoni.&quot; Fl-2022, l-Indiċi tad-Demokrazija tal-Unità tal-Intelliġenza Ekonomika kklassifika lit-Tajwan bħala t-tieni l-ogħla pajjiż li skorja d-demokrazija fl-Asja u l-Awstralażja. Freedom House kklassifikat lit-Tajwan bħala t-tieni l-aktar post ħieles fl-Asja filwaqt li CIVICUS ikklassifika lit-Tajwan u n-New Zealand bħala l-uniċi pajjiżi “miftuħa” fl-Asja-Paċifiku. Wara li ċ-Ċina ħadet il-kontroll ta' Ħong Kong u rrestrinġiet il-libertà tal-kelma u l-protesta, 36,789 resident ta’ Ħong Kong marru t-Tajwan bejn l-2019 u l-2022, medja ta' madwar 9,000 migrant fis-sena. Fl-2018, it-Tajwan kellu biss 4,000 immigrant minn Ħong Kong.

Filwaqt li tirrifletti l-kontroversja kontinwa dwar l-istatus politiku tat-Tajwan, il-politika tkompli jkollha rwol fil-konċepiment u l-iżvilupp ta 'identità kulturali Tajwaniża, speċjalment fir-relazzjoni tagħha mal-kultura Ċiniża. F'dawn l-aħħar snin, il-kunċett tal-multikulturaliżmu Tajwaniż ġie propost bħala viżjoni alternattiva relattivament apolitika, li ppermettiet l-inklużjoni ta 'kontinenti u gruppi ta' minoranza oħra fid-definizzjoni mill-ġdid kontinwa tal-kultura Tajwaniża bħala sistemi kollettivi ta 'tifsira u mudelli ta' ħsieb u imġieba kondiviża mill-poplu tat-Tajwan. Il-politika tal-identità, flimkien ma 'aktar minn mitt sena ta' separazzjoni politika miċ-Ċina kontinentali, taw lok għal tradizzjonijiet distinti f'ħafna oqsma, inklużi l-kċina u l-mużika.

=== Kultura popolari ===
[[Stampa:Jay Chou Opus Tour Hong Kong 2013 IMG 2355w (9788660355) (cropped).jpg|thumb|Jay Chou (lemin) kien figura ewlenija fl-industrija Mandopop għal bosta deċennji.]]
Karaoke huwa popolari ħafna fit-Tajwan, fejn huwa magħruf bħala KTV. In-negozji tal-KTV joperaw bħal lukanda, jikru kmamar żgħar u ballrooms ibbażati fuq in-numru ta' mistednin. Bosta stabbilimenti tal-KTV jissieħbu ma' ristoranti u buffets biex jorganizzaw serati sħaħ u elaborati. Il-karozzi tal-linja tat-turs li jivvjaġġaw madwar it-Tajwan għandhom diversi televiżjonijiet, prinċipalment għall-kant tal-karaoke.

It-Tajwan għandu densità għolja ta 'ħwienet ta' konvenjenza ta' 24 siegħa, li jipprovdu servizzi f'isem istituzzjonijiet finanzjarji jew aġenziji tal-gvern, bħal ġbir ta' ħlasijiet ta' parkeġġ, kontijiet ta' utilità, multi tat-traffiku u ħlasijiet bil-kard ta 'kreditu. Ktajjen bħal FamilyMart jipprovdu servizzi tal-ħasil tal-ħwejjeġ fi ħwienet magħżula, u l-biljetti TRA u THSR huma disponibbli f'7-Eleven, FamilyMart, Hi-Life.

=== Kċina ===
L-istorja kulinari tat-Tajwan hija mċajpra u marbuta b'mod kumpless ma' xejriet ta' migrazzjoni u kolonizzazzjoni. Il-kċina Tajwaniża lokali u internazzjonali, inkluża l-istorja tagħha, hija suġġett politikament kontenzjuż. Dixxijiet famużi Tajwaniżi jinkludu soppa Tajwaniża taċ-ċanga noodle, gua bao, zongzi, khong bah png, tiġieġ moqli Tajwaniżi, taljarini tal-gajdra, sanbeiji u aiyu jelly. Bubble tea, maħluq fit-Tajwan fis-snin tmenin, issa sar popolari globalment. Fl-2014, The Guardian sejjaħ is-swieq tal-lejl Tajwaniżi bħala &quot;l-aqwa swieq tal-ikel tat-triq tad-dinja.&quot; Il-Gwida Michelin bdiet tirrevedi r-ristoranti fit-Tajwan fl-2018.

=== Sports ===
[[Stampa:11.27 總統觀賞「2021中華職棒總冠軍賽首戰」.jpg|thumb|Il-Lega Professjonali tal-Baseball Ċiniża (CPBL) hija l-kampjonat professjonali tal-baseball tal-ogħla livell fit-Tajwan.]]
Il-baseball huwa komunement meqjus bħala l-isport nazzjonali tat-Tajwan u huwa sport popolari għall-ispettaturi. It-tim tal-irġiel rebaħ l-ewwel tliet midalji fil-livelli kollha tal-baseball fl-2022, inklużi l-kompetizzjonijiet U-12, U-15, U-18, U-23 u Baseball5, l-uniku tim li għamel dan fl-istorja tal-baseball. It-tim tal-baseball tal-irġiel tat-Tajwan u t-tim tal-baseball tan-nisa huma Nru 4 fid-dinja u Nru 3 fid-dinja fil-Klassifiki WBSC minn Marzu 2023. It-tim tal-baseball5 tat-Tajwan laħaq l-1 fid-dinja f'Awwissu 2023. Il-baseball professjonali fit-Tajwan beda bit-twaqqif taċ-Ċiniżi Professional Baseball League (CPBL) fl-1989. Mill-2021, is-CPBL għandha ħames timijiet, b'attendenza medja ta 'madwar 4,000 għal kull logħba. Xi plejers elite ffirmaw ma 'timijiet professjonali barranin fil-Major League Baseball (MLB) jew il-Ġappuniż Professional Baseball League (NPB). Kien hemm sittax-il plejer tal-MLB Tajwaniżi mill-istaġun tal-MLB 2022, inklużi l-eks pitchers Chien-Ming Wang u Wei-Yin Chen. Fir-rigward tal-varjanti tal-baseball, it-Tajwan għandu wkoll tim tas-softball tan-nisa b'saħħtu. It-tim nazzjonali tas-softball tan-nisa Ċiniżi tat-Taipei bħalissa jinsab fit-tielet post fid-dinja mill-WBSC Rankings. It-tim rebaħ il-midalja tal-bronż fil-Logħob Dinji tal-2022.

Il-basketball huwa l-isport ewlieni l-ieħor tat-Tajwan. Il-P. League+ u T1 League huma żewġ kampjonati professjonali tal-baskitbol fit-Tajwan. Ilu jintlagħab ukoll Super Basketball League (SBL) semi-professjonali mill-2003. Sports oħra tat-tim jinkludu volleyball u soccer. It-Tajwan huwa wkoll kompetitur ewlieni fil-korfball.


It-Tajwan jipparteċipa f'organizzazzjonijiet u avvenimenti sportivi internazzjonali taħt l-isem &quot;Chinese Taipei&quot;. It-Tajwan ospita diversi avvenimenti multi-sport fil-passat, inklużi l-Logħob Dinji tal-2009 f'Kaohsiung u l-Olimpjadi tas-Sajf għat-Torox tal-2009 u l-Universiade tas-Sajf tal-2017 f'Taipei. [548] Taipei u New Taipei City se jospitaw il-Logħob World Masters tas-Sajf tal-2025 [549] Hualien se jospita l-Logħob Internazzjonali tat-Tfal tal-2026 Avvenimenti sportivi ewlenin oħra li t-Tajwan jorganizza kull sena.

* Maratona ta' Taipei (maratona)
Maratona ġdida tal-Belt ta' Taipei Wan Jin Shi (maratona)
* Taipei Open (badminton)
* Tazza tad-Dinja tal-Baseball U-12 (baseball)
* William Jones Cup (basketball)
* It-Tajwan Tour (tiġrija taċ-ċikliżmu fit-triq)

It-Taekwondo ġie introdott fit-Tajwan fl-1966 għal taħriġ militari u sar sport tal-ġlied matur u ta' suċċess fit-Tajwan. L-ewwel żewġ midalji tad-deheb Olimpiċi mirbuħa minn atleti Tajwaniżi jappartjenu għal dan l-isport. Fil-Logħob Olimpiku tal-2004, Chen Shih-hsin u Chu Mu-yen rebħu medalji tad-deheb fl-avveniment flyweight tan-nisa u flyweight tal-irġiel, rispettivament. Aktar tard il-kompetituri tat-taekwondo saħħew il-kultura tat-taekwondo tat-Tajwan.

Hemm ħafna plejers Tajwaniżi pendenti fi sports individwali oħra, bħall-badminton, it-tennis, it-table tennis u l-golf. Is-saħħa tat-Tajwan fil-badminton tintwera minn Tai Tzu-ying, li qattgħet il-biċċa l-kbira tal-ġimgħat bħala l-aqwa plejer fid-dinja tas-singles tan-nisa fil-BWF World Rankings, u l-kompatrijotti tagħha fil-BWF World Tour. It-Tajwan għandu wkoll storja twila ta' preżenza internazzjonali qawwija fit-tennis tal-mejda. Il-ħames darbiet Olimpiku Chuang Chih-yuan għamel l-aktar dehriet fil-Logħob Olimpiku fost l-atleti Tajwaniżi. Yani Tseng hija l-iżgħar golfer, raġel jew mara, li rebaħ ħames kampjonati maġġuri u kienet ikklassifikata Nru 1 fir-Ranking Dinji tal-Golf tan-Nisa għal 109 ġimgħa konsekuttiva bejn l-2011 u l-2013. Fit-tennis, Hsieh Su-wei hija l-iżgħar golfer mara l-aktar suċċess fil-pajjiż.

=== Kalendarju ===
Il-kalendarju Gregorjan standard jintuża għall-biċċa l-kbira tal-għanijiet. Is-sena normalment hija indikata mis-sistema ta 'l-era Minguo, li tibda fl-1912, is-sena li twaqqfet ir-Repubblika taċ-Ċina. 2024 hija s-sena 113 Minguo (民國113年). Il-format tad-data tal-Asja tal-Lvant jintuża fiċ-Ċiniż. [560] Qabel l-istandardizzazzjoni fl-1929, intuża uffiċjalment il-kalendarju Ċiniż. Hija sistema tal-kalendarju lunisolar li tkompli tintuża għal festivals tradizzjonali bħas-Sena l-Ġdida Lunar, il-Festival tal-Fanali, u d-Dragun Boat Festival.

{{Asja}}

[[Kategorija:Tajwan| ]]
[[Kategorija:Repubbliki]]
[[Kategorija:Pajjiżi tal-Asja]]</text>
      <sha1>69prmgnqpxgh7gm0ohbz8buq02it1y4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Évora</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30149</id>
    <revision>
      <id>331740</id>
      <parentid>322391</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T08:32:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36179" sha1="hwbahr2bd1ogj2ivvfewc0v5ugml2s9" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Évora''' (pronunzja bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]]: [ˈɛvuɾɐ]) hija belt u muniċipalità fil-[[Portugall]]. Għandha 53,591 abitant (2021), f'erja ta' 1307.08 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.dgterritorio.pt/cartografia_e_geodesia/cartografia/carta_administrativa_oficial_de_portugal_caop_/caop__download_/carta_administrativa_oficial_de_portugal___versao_2017__em_vigor_/|titlu=DGTerritório - Carta Administrativa Oficial de Portugal - Versão 2017 (em vigor)|data=2018-11-05|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181105172426/http://www.dgterritorio.pt/cartografia_e_geodesia/cartografia/carta_administrativa_oficial_de_portugal_caop_/caop__download_/carta_administrativa_oficial_de_portugal___versao_2017__em_vigor_/|arkivju-data=2018-11-05|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Hija l-[[belt kapitali]] storika tal-[[Alentejo]] u s-sede tad-Distrett ta' Évora.

Bis-saħħa taċ-ċentru storiku ppreservat sew tagħha, li għadu parzjalment imdawwar bi swar [[Medjuevu|Medjevali]] u b'bosta [[Monument|monumenti]] li jmorru lura għal diversi perjodi storiċi, fosthom tempju Ruman, Évora tniżżlet fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/361/|titlu=Historic Centre of &amp;Eacute;vora|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-29}}&lt;/ref&gt;

Minħabba l-pożizzjoni interna tagħha, Évora hija waħda mill-iżjed bliet Portugiżi li jesperjenzaw l-ogħla temperaturi fis-sajf, u spiss tkun soġġetta għal mewġiet tas-sħana.

Évora ġiet ikklassifikata fit-tieni post fl-istħarriġ dwar l-iżjed bliet Portugiżi li wieħed jgħix l-aħjar fihom, f'termini ta' kundizzjonijiet tal-għajxien, li jiġi ppubblikat kull sena fl-''Expresso''.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://semanal.expresso.clix.pt/imagens/ed1784/fotos/pdfs/IPDF-u0321.pdf|titlu=Stħarriġ Expresso tal-2007.|data-aċċess=2023-04-29|arkivju-url=http://arquivo.pt/wayback/20081025035303/http%3A//clix.semanal.expresso.pt/imagens/ed1784/fotos/pdfs/IPDF%2Du0321.pdf|arkivju-data=2008-10-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ġiet ikklassfikata fl-ewwel post fi studju dwar il-kompetittività tal-bliet kapitali tad-distretti Portugiżi li sar fl-2006 mir-riċerkaturi tax-[[xjenza]] ekonomika tal-Università ta' Minho.

Flimkien ma' [[Liepāja]], il-[[Latvja]], Évora ntgħażlet biex tkun il-[[Kapitali Ewropea tal-Kultura]] fl-2027.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.portugalresident.com/evora-named-2027-european-capital-of-culture/|titlu=Évora named 2027 European Capital of Culture|kunjom=Bruxo|isem=Michael|data=2022-12-07|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-04-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230201232936/https://www.portugalresident.com/evora-named-2027-european-capital-of-culture/|arkivju-data=2023-02-01|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Storja ==

=== Storja bikrija ===
[[File:Foral_Evora_2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foral_Evora_2.jpg|xellug|daqsminuri|161x161px|Il-Foral ta' Évora tal-1501, meta  l-belt kienet tgawdi l-appoġġ ta' Manwel I tal-Portugall.]]
Évora għandha [[storja]] li tmur lura għal iktar minn ħames millenji.

Kienet magħrufa bħala ''Ebora'' miċ-Ċeltiċi, konfederazzjoni tribali, fin-Nofsinhar tal-Lusitani (u tax-xmara Tagus), li għamlu r-raħal bħala l-belt kapitali reġjonali tagħhom.

L-oriġini [[Etimoloġija|etimoloġika]] tal-isem ''Ebora'' ġej mill-kelma antika Ċeltika ''ebora/ebura'', li hija l-plural ġenittiv tal-kelma ''eburos'' (tip ta' siġra tal-ispeċi ''Taxus baccata''), u għaldaqstant l-isem ifisser &quot;tas-siġar tal-ispeċi ''Taxus baccata''&quot;. Il-belt ta' [[York]], fit-Tramuntana tal-[[Renju Unit|Ingilterra]], fi żmien l-[[Imperu Ruman]], kienet tissejjaħ ''Eboracum/Eburacum'', abbażi tal-isem Ċeltiku antik tal-post *''Eborakon'' (il-post fejn hemm is-siġar tat-''Taxus baccata''); għalhekk l-isem antik ta' York huwa etimoloġikament marbut mal-belt ta' Évora. Ipoteżi alternattiva hi li l-isem oriġina minn ''oro'', ''aurum'' (deheb), peress li r-Rumani kienu jwettqu bosta xogħlijiet estensivi tal-estrazzjoni tad-deheb fil-Portugall; inkella ngħatat dak l-isem għall-ħaddiem tal-avorju peress li ''ebur'' (bil-ġenittiv ''eboris'') bil-[[Lingwa Latina|Latin]] tfisser avorju. Jaf kienet il-belt kapitali tar-renju ta' Astolpas ukoll.

=== Żmien ir-Rumani ===
[[File:Foral_Evora_1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foral_Evora_1.jpg|xellug|daqsminuri|283x283px|Tpinġija ta' Évora fl-1503, meta l-belt kienet miżgħuda rikkezzi Manwelini.]]
Ir-Rumani ħakmu r-raħal fis-57 [[Ante Christum natum|Q.K]]. u kabbruh f'raħal iffortifikat bis-swar. Għad hemm fdalijiet minn dan il-perjodu fil-belt (is-swar u l-fdalijiet tal-banjijiet Rumani). [[Ġulju Ċesri]] sejħilha ''Liberalitas Julia'' (ġenerożità ta' Ġuljanu). Il-belt kibret fl-importanza tagħha peress li kienet tinsab f'salib it-toroq ta' diversi rotot importanti. Matul il-vjaġġi tiegħu f'Gaul u fil-Lusitanja, [[Plinju x-Xiħ]] żar ir-raħal ukoll u semmih fil-ktieb tiegħu ''Naturalis Historia'' bħala ''Ebora Cerealis'', minħabba l-bosta għelieqi tal-qamħ tal-madwar. Dak iż-żmien Évora saret belt rikka. Il-livell għoli tagħha fost il-muniċipalitajiet fil-''Hispania'' Rumana joħroġ fid-dieher b'mod ċar fil-bosta iskrizzjonijiet u fil-bosta muniti. It-tempju monumentali tal-Korinzji fiċ-ċentru tal-belt imur lura għas-seklu 1 [[WK|W.K]]. u x'aktarx inbena f'ġieħ l-imperatur [[Awgustu]]. Fis-seklu 4 W.K., ir-raħal diġà kellu l-isqof [[Quintianus]].

Waqt l-invażjonijiet barbariċi, Évora sfat taħt it-tmexxija tar-re tal-Viżigoti [[Leovigild]] fil-584. Iktar 'il quddiem ir-raħal ingħata l-istatus ogħla ta' belt ta' [[katidral]]. Minkejja dan, dak il-perjodu kien wieħed ta' deklin u ma tantx instabu wisq artefatti.

=== Żmien l-Għarab ===
Fis-715, il-belt inħakmet mill-[[Għarab]] Iberiċi taħt [[Tariq ibn-Ziyad]]. Matul it-tmexxija tal-Għarab (715-1165), ir-raħal, li kien parti mit-Taifa ta' Badajoz, bil-mod il-mod reġa' beda jiffjorixxi u żviluppa f'ċentru agrikolu b'fortizza u b'moskea. L-influwenza tal-Għarab għadha tista' tiġi osservata fin-natura tal-belt storika. Matul dak iż-żmien, diversi nies notevoli kienu minn Évora, inkluż Abd al-Majid ibn Abdun Al-Yaburi عبد المجيد بن عبدون اليابري, [[poeta]] b'''diwan'' li għadu jeżisti sa llum il-ġurnata.

=== Rikonkwista ===
Évora ġiet ikkonkwistata mill-ġdid mill-Għarab permezz ta' attakk sorpriża minn Gerald il-Qalbieni (Geraldo Sem Pavor) f'Settembru 1165. Ir-raħal spiċċa taħt it-tmexxija tar-re Portugiż [[Afonso I]] fl-1166. Imbagħad iffjorixxa bħala waħda mill-iżjed bliet dinamiċi fir-Renju tal-Portugall matul il-Medju Evu, speċjalment fis-seklu 15. Il-qorti tal-ewwel u tat-tieni dinastiji kienu jirresjedu hemmhekk għal perjodi twal, u bnew palazzi, monumenti u binjiet reliġjużi. Évora ospitat bosta tiġijiet irjali u fiha ttieħdu bosta deċiżjonijiet importanti.

=== Żmien Manwelin ===
[[File:Porta_de_Aviz_(litografia,_1839_-_1847).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Porta_de_Aviz_(litografia,_1839_-_1847).jpg|lemin|daqsminuri|260x260px|Fis-seklu 19, il-poter nazzjonali ta' Évora batta, minħabba l-Gwerra taż-Żewġ Aħwa.]]
Évora għaddiet minn perjodu tad-deheb partikolarment matul id-Dinastija tal-Avis (1385-1580), speċjalment matul ir-renju ta' [[Manwel I]] u [[Ġwanni III]], u saret ċentru ewlieni għall-umanitajiet ([[André de Resende]] - midfun fil-[[katidral]]) u għal artisti bħall-iskultur [[Nicolau Chanterene]], il-pitturi [[Cristóvão de Figueiredo]] u [[Gregório Lopes]]; il-[[Kompożitur|kompożituri]] [[Manuel Cardoso]] u Duarte Lobo, il-kronista [[Duarte Galvão]], u l-missier tat-teatru Portugiż [[Gil Vicente]].

Évora kellha wkoll parti kbira mill-popolazzjoni tal-iskjavi tal-Portugall. [[Nicolas Clenard]], tutur Fjamming fil-qorti Portugiża, fl-1535 iddikjara li &quot;F'Évora, qisek mort f'belt tal-[[infern]]: kull fejn tmur tiltaqa' mas-suwed biss&quot;.

Il-belt saret is-sede ta' arċiveskovat fl-1540. L-università ġiet stabbilita mill-[[Ġiżwiti]] fl-1559, u mastri Ewropej kbar bħall-umanisti Fjammingi Nicolaus Clenardus (Nicolaas Cleynaerts; 1493-1542), Johannes Vasaeus (Jan Was; 1511-1561) u t-teologu [[Luis de Molina]] għaddew l-għarfien tagħhom lill-ġenerazzjonijiet lokali. Fis-seklu 18, il-Ġiżwiti, li kienu firxu l-illuminiżmu intellettwali u reliġjuż mis-seklu 16, tkeċċew mill-Portugall, l-università ngħalqet fl-1759 mill-Markiż ta' Pombal, u Évora qabdet it-triq tan-niżla. L-università reġgħet infetħet biss fl-1973.

=== Storja reċenti ===
[[File:VistaDeÉvora134.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:VistaDe%C3%89vora134.jpg|lemin|daqsminuri|260x260px|Veduta ta' Évora mis-swar.]]
Il-Battalja ta' Évora ġiet miġġielda fid-29 ta' Lulju 1808 matul il-Gwerra Peniżolari. Forza żgħira ta' 2,500 Portugiż-Spanjol, megħjuna minn milizja raħħala armati b'li kellhom, ippruvat twaqqaf diviżjoni Franċiża-Spanjola kkmandata minn [[Louis Henri Loison]] iżda mingħajr suċċess. Immexxija mill-mibgħud Loison, magħruf bħala ''Maneta'' jew &quot;ta' id waħda&quot;, il-Franċiżi attakkaw il-belt li kienet difiża mis-suldati, mill-milizja u miċ-ċittadini armati. Fl-attakk kontra l-belt, l-attakkanti qatlu lill-ġellieda u liċ-ċittadini li sabu qabel ma serqu r-rikkezzi kollha. L-invażjoni tal-Franċiżi kkawżat saħansitra 8,000 imwiet fost l-għadu, mentri l-Franċiżi ġarrbu 290 imwiet biss.

Fl-1834, Évora kienet is-sit fejn il-forzi tar-Re Miguel I arrendew, u dan immarka t-tmiem tal-Gwerer Liberali. Il-bosta monumenti mibnija mill-artisti ewlenin ta' kull perjodu issa jixhdu l-wirt kulturali, artistiku u storiku rikk ta' Évora. Il-varjetà tal-istili arkitettoniċi (Rumanesk, Gotiku, Manwelin, [[Rinaxximent|Rinaxximentali]], Barokk), il-palazzi u l-labirint pittoresk tal-[[Pjazza|pjazez]] u tat-toroq dojoq taċ-ċentru tal-belt huma kollha parti mill-wirt rikk tal-belt-[[mużew]].

Fl-1909 il-belt ġarrbet ħsarat minħabba terremot.

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Iċ-Ċentru Storiku ta' Évora ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1986.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' &quot;Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona [[Kultura|kulturali]] fid-[[Id-Dinja|dinja]], dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, [[L-Arti|l-arti]] monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ&quot;; u l-'''kriterju (iv)''' &quot;Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Ġeografija ==

=== Ġeografija fiżika ===
Évora (b'altitudni ta' 300 metru) tinsab fl-Alentejo, reġjun kbir ta' pjanuri wesgħin fin-Nofsinhar tal-Portugall, li jmiss fit-Tramuntana max-xmara Tagus u fin-Nofsinhar mar-reġjunt ta' Algarve. Il-belt tinsab 140 kilometru (87 mil) mill-belt kapitali ta' [[Liżbona]], u 80 kilometru (50 mil) minn [[Badajoz]] fil-fruntiera [[Spanja|Spanjola]]. Hija l-belt ewlenija tar-reġjun.

Is-sede tal-muniċipalità hija l-belt ta' Évora, magħmula mill-parroċċi ċiviċi ta' Évora (São Mamede, Sé, São Pedro u Santo Antão) fiċ-ċentru storiku u mill-parroċċi urbani ta' Bacelo, Senhora da Saúde, Malagueira u Horta das Figueiras 'il barra mis-swar antiki tal-belt fejn fil-fatt tirresjedi l-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni. Il-kumplament tal-parroċċi ċiviċi fil-muniċipalità huma rurali jew sottourbani u ma jagħmlux parti mill-belt għal skopijiet statistiċi. Iċ-ċentru storiku tal-belt għandu madwar 4,000 binja f'erja ta' 1.05 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (0.41 mili kwadri).

=== Klima ===
Évora għandha klima [[Mediterran|Mediterranja]] bi sjuf sħan u nexfin u bi xtiewi miti u bl-indewwa. Il-pożizzjoni tal-belt fuq ġewwa tan-Nofsinhar tal-Portugall sikwit tagħmilha soġġetta għal nixfiet u għal deżertifikazzjoni. Bħalma huwa tipiku fuq ġewwa tal-Alentejo, Évora spiss tesperjenza temperaturi ta' sħana estrema, fejn intlaħaq saħansitra rekord ta' 46.0 °C (114.8 °F). Madankollu, it-temperatura għolja medja fis-sajf normalment tkun ta' madwar 30 °C (86 °F); ferm inqas sħuna mit-temperatura fuq ġewwa, fl-inħawi b'altitudni iktar baxxa tal-[[Peniżola]] Iberika. Dan iseħħ minħabba l-effetti marittimi fuq skala baxxa kkawżati mill-prossimità relattiva tagħha mal-[[Oċean Atlantiku]], li tikkawża wkoll spostament staġonali fit-temperaturi predominanti matul il-perjodi iktar sħan, b'temperaturi ta' billejl iktar miti f'Settembru milli f'Ġunju, kif ukoll f'Ottubru milli f'Mejju. Il-ġlata fix-xitwa hija frekwenti iżda ssoltu ma takkumulax wisq, filwaqt li l-borra niżlet darbtejn biss f'dan l-aħħar deċennju.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
! colspan=&quot;14&quot; |''Data'' klimatika għal Évora (Nossa Senhora da Saúde), elevazzjoni: 309 metri jew 1,014-il pied, temp. normali fl-1981-2010, temp. estremi mill-1981 sal-preżent
|-
!Xahar
!Jan
!Fra
!Mar
!Apr
!Mej
!Ġun
!Lul
!Aww
!Set
!Ott
!Nov
!Diċ
!Sena
|-
!'''Temp. għolja rekord f'°C (°F)'''
|24.7
(76.5)
|24.3
(75.7)
|31.3
(88.3)
|32.3
(90.1)
|37.8
(100.0)
|41.8
(107.2)
|45.3
(113.5)
|46.0
(114.8)
|44.2
(111.6)
|36.7
(98.1)
|27.6
(81.7)
|24.4
(75.9)
|46.0
(114.8)
|-
!Temp. għolja medja f'°C (°F)
|13.4
(56.1)
|14.7
(58.5)
|18.0
(64.4)
|19.1
(66.4)
|22.6
(72.7)
|27.9
(82.2)
|31.1
(88.0)
|31.1
(88.0)
|27.8
(82.0)
|22.2
(72.0)
|17.1
(62.8)
|13.8
(56.8)
|21.6
(70.8)
|-
!Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F)
|9.6
(49.3)
|10.7
(51.3)
|13.3
(55.9)
|14.3
(57.7)
|17.1
(62.8)
|21.4
(70.5)
|23.9
(75.0)
|24.1
(75.4)
|21.9
(71.4)
|17.7
(63.9)
|13.4
(56.1)
|10.5
(50.9)
|16.5
(61.7)
|-
!Temp. baxxa medja f'°C (°F)
|5.8
(42.4)
|6.7
(44.1)
|8.6
(47.5)
|9.5
(49.1)
|11.7
(53.1)
|14.8
(58.6)
|16.6
(61.9)
|17.0
(62.6)
|16.0
(60.8)
|13.2
(55.8)
|9.7
(49.5)
|7.1
(44.8)
|11.4
(52.5)
|-
!Temp. baxxa rekord f'°C (°F)
|−2.9
(26.8)
|−1.4
(29.5)
|−2.3
(27.9)
|2.9
(37.2)
|4.9
(40.8)
|6.7
(44.1)
|10.9
(51.6)
|11.4
(52.5)
|9.1
(48.4)
|5.5
(41.9)
|0.0
(32.0)
|−0.5
(31.1)
|−2.9
(26.8)
|-
!Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri)
|60.7
(2.39)
|51.9
(2.04)
|43.9
(1.73)
|55.0
(2.17)
|46.5
(1.83)
|16.5
(0.65)
|4.1
(0.16)
|8.2
(0.32)
|32.2
(1.27)
|83.6
(3.29)
|87.6
(3.45)
|95.1
(3.74)
|585.3
(23.04)
|-
| colspan=&quot;14&quot; |Sors: IPMA&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://www.ipma.pt/en/oclima/normais.clima/1981-2010/007/|titlu=IPMA - 007|sit=www.ipma.pt|data-aċċess=2023-04-29}}&lt;/ref&gt;
|}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
! colspan=&quot;14&quot; |''Data'' klimatika għal Évora (Nossa Senhora da Saúde), elevazzjoni: 321 metru jew 1,053 pied, temp. normali u estremi fl-1961-1990
|-
!Xahar
!Jan
!Fra
!Mar
!Apr
!Mej
!Ġun
!Lul
!Aww
!Set
!Ott
!Nov
!Diċ
!Sena
|-
!'''Temp. għolja rekord f'°C (°F)'''
|21.0
(69.8)
|24.2
(75.6)
|26.0
(78.8)
|29.6
(85.3)
|34.2
(93.6)
|41.0
(105.8)
|40.6
(105.1)
|39.5
(103.1)
|39.7
(103.5)
|32.4
(90.3)
|28.4
(83.1)
|21.5
(70.7)
|41.0
(105.8)
|-
!Temp. għolja medja f'°C (°F)
|12.8
(55.0)
|13.7
(56.7)
|15.9
(60.6)
|17.8
(64.0)
|21.6
(70.9)
|26.2
(79.2)
|30.0
(86.0)
|30.2
(86.4)
|27.4
(81.3)
|21.7
(71.1)
|16.3
(61.3)
|13.1
(55.6)
|20.6
(69.0)
|-
!Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F)
|9.4
(48.9)
|10.2
(50.4)
|11.8
(53.2)
|13.4
(56.1)
|16.3
(61.3)
|20.1
(68.2)
|23.0
(73.4)
|23.2
(73.8)
|21.6
(70.9)
|17.3
(63.1)
|12.7
(54.9)
|9.9
(49.8)
|15.7
(60.3)
|-
!Temp. baxxa medja f'°C (°F)
|6.1
(43.0)
|6.7
(44.1)
|7.7
(45.9)
|8.9
(48.0)
|11.1
(52.0)
|14.0
(57.2)
|16.0
(60.8)
|16.3
(61.3)
|15.7
(60.3)
|12.9
(55.2)
|9.1
(48.4)
|6.6
(43.9)
|10.9
(51.7)
|-
!Temp. baxxa rekord f'°C (°F)
|−2.9
(26.8)
|−2.1
(28.2)
|−0.8
(30.6)
|2.0
(35.6)
|4.9
(40.8)
|6.7
(44.1)
|9.8
(49.6)
|11.0
(51.8)
|7.6
(45.7)
|4.0
(39.2)
|0.6
(33.1)
|−2.9
(26.8)
|−2.9
(26.8)
|-
!'''Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri)'''
|88
(3.5)
|86
(3.4)
|57
(2.2)
|56
(2.2)
|38
(1.5)
|29
(1.1)
|8
(0.3)
|4
(0.2)
|27
(1.1)
|69
(2.7)
|80
(3.1)
|85
(3.3)
|627
(24.6)
|-
!Medja ta' jiem bil-preċipitazzjoni (≥ 1.0 mm)
|10
|10
|7
|8
|6
|3
|1
|traċċi
|3
|7
|9
|9
|73
|-
!Umdità relattiva medja (%)
|79
|77
|70
|67
|63
|58
|52
|51
|56
|67
|75
|79
|66
|-
!Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar
|148
|148
|203
|220
|285
|301
|363
|346
|251
|204
|158
|144
|2,771
|-
| colspan=&quot;14&quot; |Sors: IPMA&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
! colspan=&quot;14&quot; |''Data'' klimatika għal Évora (Mitra), 1941-1990, altitudni: 200 metru (660 pied)
|-
!Xahar
!Jan
!Fra
!Mar
!Apr
!Mej
!Ġun
!Lul
!Aww
!Set
!Ott
!Nov
!Diċ
!Sena
|-
!Temp. għolja medja f'°C (°F)
|13.5
(56.3)
|14.7
(58.5)
|17.3
(63.1)
|19.5
(67.1)
|23.2
(73.8)
|28.1
(82.6)
|32.0
(89.6)
|31.8
(89.2)
|28.5
(83.3)
|23.1
(73.6)
|17.5
(63.5)
|14.2
(57.6)
|22.0
(71.5)
|-
!Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F)
|8.5
(47.3)
|9.7
(49.5)
|11.7
(53.1)
|13.6
(56.5)
|16.6
(61.9)
|20.5
(68.9)
|23.3
(73.9)
|23.3
(73.9)
|20.9
(69.6)
|16.8
(62.2)
|12.3
(54.1)
|9.3
(48.7)
|15.5
(60.0)
|-
!Temp. baxxa medja f'°C (°F)
|3.4
(38.1)
|4.6
(40.3)
|6.0
(42.8)
|7.6
(45.7)
|9.9
(49.8)
|12.8
(55.0)
|14.6
(58.3)
|14.7
(58.5)
|13.3
(55.9)
|10.5
(50.9)
|7.0
(44.6)
|4.3
(39.7)
|9.1
(48.3)
|-
!Medja ta' jiem bix-xita (≥ 0.1 mm)
|10.3
|10.0
|10.0
|9.2
|6.5
|3.4
|0.7
|0.8
|3.4
|7.2
|8.6
|9.3
|79.4
|-
| colspan=&quot;14&quot; |Sors: Instituto de Meteorologia&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://apambiente.pt/sites/default/files/_SNIAMB_Agua/DRH/PlaneamentoOrdenamento/PGRH/2010-2015/PTRH6/PGRH_1_RH6_Parte2_T1A.pdf|titlu=IdM|data-aċċess=2023-04-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230429192347/https://apambiente.pt/sites/default/files/_SNIAMB_Agua/DRH/PlaneamentoOrdenamento/PGRH/2010-2015/PTRH6/PGRH_1_RH6_Parte2_T1A.pdf|arkivju-data=2023-04-29|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
! colspan=&quot;14&quot; |''Data'' klimatika għal Évora (Currais), 1941-1990, altitudni: 230 metru (750 pied)
|-
!Xahar
!Jan
!Fra
!Mar
!Apr
!Mej
!Ġun
!Lul
!Aww
!Set
!Ott
!Nov
!Diċ
!Sena
|-
!Temp. għolja medja f'°C (°F)
|13.5
(56.3)
|14.7
(58.5)
|17.3
(63.1)
|19.8
(67.6)
|23.6
(74.5)
|28.8
(83.8)
|32.6
(90.7)
|32.3
(90.1)
|29.2
(84.6)
|23.3
(73.9)
|17.7
(63.9)
|14.1
(57.4)
|22.2
(72.0)
|-
!Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F)
|8.6
(47.5)
|9.5
(49.1)
|11.5
(52.7)
|13.5
(56.3)
|16.5
(61.7)
|20.8
(69.4)
|23.6
(74.5)
|23.4
(74.1)
|21.4
(70.5)
|17.1
(62.8)
|12.4
(54.3)
|9.2
(48.6)
|15.6
(60.1)
|-
!Temp. baxxa medja f'°C (°F)
|3.6
(38.5)
|4.3
(39.7)
|5.7
(42.3)
|7.2
(45.0)
|9.4
(48.9)
|12.7
(54.9)
|14.5
(58.1)
|14.4
(57.9)
|13.5
(56.3)
|10.9
(51.6)
|7.1
(44.8)
|4.3
(39.7)
|9.0
(48.1)
|-
!Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri)
|79.2
(3.12)
|67.2
(2.65)
|65.3
(2.57)
|49.2
(1.94)
|39.8
(1.57)
|20.2
(0.80)
|4.3
(0.17)
|3.9
(0.15)
|22.4
(0.88)
|57.4
(2.26)
|70.8
(2.79)
|79.9
(3.15)
|559.6
(22.05)
|-
!Medja ta' jiem bix-xita (≥ 0.1 mm)
|13.5
|11.9
|11.2
|9.1
|6.9
|3.8
|0.8
|0.7
|3.4
|8.1
|10.3
|12.7
|92.4
|-
| colspan=&quot;14&quot; |Sors: Instituto de Meteorologia&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
|}

=== Ġeografija umana ===
[[File:Evora_(35569773722).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Evora_(35569773722).jpg|daqsminuri|250x250px|Il-Ġnien ta' Diana.]]
Évora hija belt ta' daqs medju u għandha bosta monumenti. Bis-saħħa tal-istorja twila tagħha, il-monumenti u l-binjiet storiċi tagħha huma attrazzjoni prinċipali għall-barranin. Madankollu, hemm ukoll bosta &quot;Festas Populares&quot; fejn jiġu ċċelebrati l-qaddisin, btajjel, &quot;Feiras&quot; (fieri) u avvenimenti kulturali (fosthom preżentazzjonijiet [[Mużika|mużikali]] mxandra fuq it-televiżjoni) li jiġu sponsorjati mill-muniċipalità u minn organizzazzjonijiet oħra.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.visitevora.net/|titlu=VisitEvora|sit=VisitEvora|lingwa=pt-PT|data-aċċess=2023-04-30}}&lt;/ref&gt;

Is-sindku attwali huwa Carlos Pinto de Sá tal-koalizzjoni tas-CDU. Id-29 ta' Ġunju hija btala muniċipali. Il-muniċipalità tikkonsisti mit-12-il parroċċa ċivika li ġejjin:&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://dre.pt/pdf1sdip/2013/01/01901/0000200147.pdf|titlu=Liġi Portugiża 11/A2013}}&lt;/ref&gt;

* Bacelo e Senhora da Saúde;
* Canaviais;
* Évora (São Mamede, Sé, São Pedro u Santo Antão);
* Malagueira e Horta das Figueiras;
* Nossa Senhora da Graça do Divor;
* Nossa Senhora da Tourega e Nossa Senhora de Guadalupe;
* Nossa Senhora de Machede;
* São Bento do Mato;
* São Manços e São Vicente do Pigeiro;
* São Miguel de Machede;
* São Sebastião da Giesteira e Nossa Senhora da Boa Fé;
* Torre de Coelheiros.

== Ġemellaġġ ==
Évora hija ġemellata ma':

* [[Angra do Heroísmo]], il-[[Portugall]], mill-1986;
* [[Chartres]], [[Franza]], mill-2003;
* [[Qazvin]], [[Iran]], mill-2016;
* Il-Gżira ta' Mozambique, il-[[Możambik|Mozambique]], mill-1997;
* [[Suzdal]], ir-[[Russja]], mill-1986.

== Ekonomija ==
[[File:Evora_Sé-and-fountain-largo-das-portas-de-moura.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Evora_S%C3%A9-and-fountain-largo-das-portas-de-moura.jpg|lemin|daqsminuri|275x275px|Largo das Portas da Moura.]]
Évora hija l-belt ewlenija tar-reġjun ta' Alentejo u taqdi rwol importanti bħala ċentru agrikolu u tas-servizzi. Tospita diversi istituzzjonijiet ta' importanza kbira għar-reġjun, bħall-Università statali ta' Évora u l-isptar distrettwali.

Fl-2015, Embraer bnew żewġ fabbriki għall-produzzjoni tal-partijiet tal-inġenji tal-ajru flimkien ma' Ċentru [[Ewropa|Ewropew]] tal-Inġinerija.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://economico.sapo.pt/noticias/fabricas-da-embraer-em-evora-vao-aumentar-numero-de-trabalhadores-em-30_212126.html|titlu=Fábricas da Embraer em Évora vão aumentar número de trabalhadores em 30% {{!}} Económico|data=2016-01-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160129122259/http://economico.sapo.pt/noticias/fabricas-da-embraer-em-evora-vao-aumentar-numero-de-trabalhadores-em-30_212126.html|arkivju-data=2016-01-29|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Fl-2022, dawn il-fabbriki nbigħu lill-kumpanija ajruspazjali Aernnova, entità korporattiva marbuta ma' Siemens Gamesa.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://oglobo.globo.com/economia/negocios/embraer-vende-fabricas-em-portugal-que-continuarao-fornecer-componentes-para-seus-avioes-25351469|titlu=Embraer vende fábricas em Portugal, que continuarão a fornecer componentes para seus aviões|data=2022-01-12|sit=O Globo|lingwa=pt-BR|data-aċċess=2023-04-30}}&lt;/ref&gt;

Minħabba l-importanza storika u kulturali estensiva tagħha, Évora, kif ukoll l-inħawi tal-madwar tal-belt, fis-snin 10 tas-seklu 21 esperjenzaw żieda kbira fis-settur tat-turiżmu internazzjonali, li wasslet għall-kostruzzjoni ta' bosta lukandi, B&amp;Bs u stili oħra ta' akkomodazzjoni. Fost l-iżjed attrazzjonijiet popolari tal-belt insibu t-Tempju Ruman ta' Évora, il-[[Kappella]] tal-Għadam, il-Katidral ta' Évora, il-Mużew ta' Évora, u ċ-ċentru storiku tal-belt.

=== Trasport ===
Wieħed jista' jasal Évora bil-karozza tal-linja jew bil-ferrovija. L-istazzjon ferrovjarju tal-belt huwa l-venda tal-Linha de Évora; mill-2023 bdiet tinbena estensjoni sa [[Elvas]], in-Nova Linha de Évora. Din il-linja ferrovjarja elettrifikata b'binarju uniku hija maħsuba l-iktar għat-traffiku tal-merkanzija, iżda se tintuża wkoll minn xi ferroviji tal-passiġġieri, b'veloċitajiet sa 250 km/h (155 mph).

Hemm mitjar żgħir, l-Ajruport Muniċipali ta' Évora, li attwalment ma għandux servizz tal-linji tal-ajru kummerċjali. L-eqreb ajruporti ewlenin huma dawk ta' [[Beja]], Liżbona, [[Faro]] u Badajoz.

== Arkitettura ==

=== [[Preistorja|Preistorika]] ===

* Anta Grande do Zambujeiro, madwar 10 km (6.2 mili) minn Évora qrib Valverde: l-ikbar dolmen fir-reġjun.
* Cromeleque dos Almendres, 15-il kilometru (9.3 mili) minn Évora: monument megalitiku ta' interess arkeoastronomiku.

=== Ċivika ===
[[File:Evora-RomanTemple_edit.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Evora-RomanTemple_edit.jpg|daqsminuri|200x200px|It-Tempju Ruman.]]
[[File:GiraldoSquare_Évora.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:GiraldoSquare_%C3%89vora.jpg|lemin|daqsminuri|200x200px|Pjazza Giraldo f'Évora.]]
[[File:IgrejadaGraça-Évora.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:IgrejadaGra%C3%A7a-%C3%89vora.jpg|daqsminuri|200x200px|Il-Knisja tal-[[Santa Marija|Madonna]] tal-Grazzja.]]
[[File:ÉvoraCatedral314.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%C3%89voraCatedral314.jpg|daqsminuri|227x227px|Is-Sé – il-katidral ta' Évora.]]
Fil-qalba tal-belt ta' Évora nsibu l-pjazza storika ta' ''Praça do Geraldo'', fejn ir-Re Duarte bena l-Palazz ta' Estaus. F'nofs il-pjazza hemm il-funtana ta' Henriquina, li tmur lura għall-1570, li tinkludi tmien ġettijiet tal-ilma li jissimbolizzaw it-tmien toroq li jwasslu sal-pjazza. Fin-naħa tat-Tramuntana tal-pjazza hemm il-Knisja ta' San Indrija (bil-Portugiż: ''Igreja de Santo Antão'') li nbniet minn Manuel Pires fis-seklu 16. Din hija knisja pjuttost kbira bi tliet navati, inkluż antependju siewi tal-artal mis-seklu 13 b'bassoriljiev. Fl-1483, Fernando II, id-Duka ta' [[Braganza]] ġie ġġustizzjat fil-pjazza, fil-preżenza ta' ħuh tar-rispett, ir-Re Ġwanni II. Fl-istess pjazza kien hemm eluf ta' ''autos-da-fé'' matul l-[[Inkwiżizzjoni Spanjola|Inkwiżizzjoni]]; bi 22,000 kundanna fi żmien 200 sena.&lt;ref&gt;Guia de Portugal. Estremadura, Alentejo, Algarve. Ed. F. C. Gulbenkian, 1991. p. 54.&lt;/ref&gt;

* '''Il-Funtana ta' Portas de Moura''' (bil-Portugiż: ''Chafariz das Portas de Moura/Fonte da Porta de Moura''), funtana Rinaxximentali (li tinsab fil-''Largo das Portas de Moura'') li nbniet fl-1556, b'disinn oriġinali li jinkludi globu mdawwar bl-ilma (b'referenza għall-Epoka tal-Iskoperti).
* '''Il-Kulleġġ tal-[[Spirtu s-Santu|Ispirtu s-Santu]] tal-Ordni ta' [[Ġesù|Kristu]]''' (bil-Portugiż: ''Colégio do Espírito Santo/Colégio da Companhia de Jesus/Universidade de Évora''), illum il-ġurnata nukleu tal-Università ta' Évora; il-kostruzzjoni tal-eks kulleġġ tal-Ġiżwiti ġiet ordnata mill-Kardinal-Re Henrique fl-1559, u jinkludi elementi tal-Manjeriżmu tas-seklu 16, flimkien mal-binjiet akkademiċi li nbnew bejn is-sekli 17 u 18 (inkluż il-kjostru).
* '''Il-Palazz Irjali ta' Évora''': fdalijiet ta' palazz li kien inbena mir-Re Manwel I bi stil Gotiku-Rinaxximentali. Skont xi kronisti, f'dan il-palazz, fl-1487, [[Vasco da Gama]] ngħata l-kmand tal-iskwadra li mexxa fil-vjaġġ marittimu tiegħu lejn l-[[Indja]].
* '''Il-Palazz tal-Kontijiet ta' Basto''' (bil-Portugiż: ''Palácio dos Condes de Basto / Paço de São Miguel da Freiria / Palácio do Pátio de São Miguel''), kastell [[Għarab|Għarbi]] primittiv u iktar 'il quddiem residenza tar-rejiet dinastiċi Afonsini. L-arkitettura esterna tiegħu fiha karatteristiċi tal-istil Gotiku, Manwelin, Mudéjar u Rinaxximentali.
* '''Il-Palazz tad-Duki ta' Cadaval''' (bil-Portugiż: ''Paço dos Duques de Cadaval/Palácio dos Duques de Cadaval''), palazz tas-[[seklu 17]], li nbena mill-fdalijiet ta' kastell antik (li kien ingħata n-nar fl-1384), u li iktar 'il quddiem intuża bħala residenza għall-gvernaturi u għar-rejiet. Il-palazz jinkludi elementi arkitettoniċi Manwelini-Għarab (inkluż it-Torri tal-Ħames Tarki), u fl-ewwel sular tiegħu jospita kollezzjoni ta' manuskritti, ritratti tal-familja rjali, u [[arti]] reliġjuża mis-seklu 16.
* '''L-Akkwedott ta' Prata''' (bil-Portugiż: ''Aqueduto da Água de Prata''), iddisinjat mill-[[arkitett]] militari Francisco de Arruda (li qabel kien iddisinja t-[[Torri ta' Belém]]), inbena matul ir-renju tar-Re João III bejn l-1531 u l-1537, bl-arkati enormi tiegħu tul disa' kilometri (sitt mili), biex jipprovdi l-ilma min-naħa ta' ġewwa tal-Portugall lejn Évora. Oriġinarjament, l-akkwedott kien jintemm fil-''Praça do Giraldo'', u kien jaqsam il-belt fi tnejn, bil-kostruzzjoni ta' djar, ħwienet u kafetteriji bejn l-arkati (bħal fl-inħawi ta' ''Rua da Cano'', ''Travessa das Nunes'' u ''Rua do Salvador''). Segment mis-swar Rumani u l-pedamenti tal-binjiet tal-qedem huma ppreservati tul it-''Travessa Alcárcova de Cima'', triq dejqa fiċ-ċentru storiku. Din l-istruttura ssemmiet fil-[[poeżija]] epika ''Os Lusíadas'' ta' [[Luís de Camões]].

* '''It-Tempju Ruman ta' Évora''' (bil-Portugiż: ''Templo romano de Évora''), li kemm-il darba jissejjaħ bħala t-Tempju ta' Diana, kien tempju tas-seklu 1 [[WK|W.K]]. (f'xi referenzi tas-seklu 2 jew 3), iddedikat lis-setta tal-Imperatur Awgustu, li kien inkorporat fil-binja Medjevali, u għaldaqstant ħelisha mill-qerda. Dan it-tempju huwa l-iżjed attrazzjoni famuża ta' Évora u nbena b'7.68 metri (25.20 pied) ta' kolonni Korinzji u 14-il kolonna tal-granit, u b'bażi, b'kapitelli u b'arċitravi tal-irħam skavati minn [[Estremoz]].

=== Reliġjuża ===

* '''Il-Katidral ta' Évora''' (bil-Portugiż: ''Catedral de Évora''): inbena l-iktar bejn l-1280 u l-1340, u huwa wieħed mill-iżjed monumenti Gotiċi importanti tal-Portugall. Il-katidral għandu portal prinċipali notevoli bi [[Statwa|statwi]] tal-Appostli (għall-ħabta tal-1335) u navata u kjostru mill-isbaħ. Kappella partikolari tat-transett għandha stil Manwelin u l-kappella prinċipali straordinarja hija Barokka. L-orgni u s-sedji tal-kor huma Rinaxximentali (għall-ħabta tal-1566).
* '''Il-Kappella ta' São Brás''' (bil-Portugiż: ''Capela de São Brás''): inbniet għall-ħabta tal-1480, u hija eżempju tajjeb tal-istil Mudéjar-Gotiku b'riffieda ċilindriċi. Hija miftuħa biss għat-talb.
* '''Il-Knisja ta' [[San Franġisk t'Assisi|San Franġisk]]''' (''Igreja de São Francisco''): inbniet bejn it-tmiem tas-seklu 15 u l-bidu tas-seklu 16 bi stil Gotiku-Manwelin imħallat. In-navata wiesgħa hija kapulavur tal-arkitettura Gotika aħħarija. Fiha bosta kappelli mżejna bi stil Barokk, inkluż il-Kappella tal-Għadam (bil-Portugiż: ''Capela dos Ossos''), miksija kompletament b'għadam uman.
* '''Il-Kunvent u l-Knisja ta' Lóios''': inbniet fis-seklu 15, fihom għadd ta' oqbra; il-knisja u l-kjostru għandhom stil Gotiku, b'binja Manwelina b'portal mill-isbaħ. Il-knisja minn ġewwa hija miksija bl-''azulejos'' (madum taċ-ċeramika) mis-seklu 18. Fl-1965 ġiet ikkonvertita f'''pousada'' (lukanda tradizzjonali Portugiża) lussuża.

== Nies notevoli ==
[[File:John,_Prince_of_Portugal_(c.1552-4)_-_Anthonis_Mor.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:John,_Prince_of_Portugal_(c.1552-4)_-_Anthonis_Mor.png|daqsminuri|173x173px|João Manuel, il-Prinċep tal-Portugall.]]
[[File:Túlio_Espanca,_Primavera,Évora_1987.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:T%C3%BAlio_Espanca,_Primavera,%C3%89vora_1987.png|daqsminuri|188x188px|Túlio Espanca, 1987.]]
[[File:Maria_Leal_da_Costa,_Lituânia,_2009.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Maria_Leal_da_Costa,_Litu%C3%A2nia,_2009.JPG|daqsminuri|187x187px|Maria Leal da Costa, 2009.]]

=== Storiċi ===

* [[Abd al-Majid ibn Abdun]] (għall-ħabta tal-1050-1135 f'Évora) kien [[poeta]] minn Al-Andalus;
* [[Marija I tal-Portugall|Marija tal-Portugall]] (1342-1375) kienet prinċipessa Portugiża (infanta), l-ewwel bint tar-Re [[Pietru I]];
* [[Garcia de Resende]] (1470-1536) kien poeta u editur Portugiż. Huwa serva lir-Re Ġwanni II bħala ajjutant u segretarju privat;&lt;ref&gt;{{Ċita enċiklopedija|titlu=Resende, Garcia de|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Resende,_Garcia_de|data-aċċess=2023-04-30|volum=Volume 23}}&lt;/ref&gt;
* [[Miguel da Silva]] (għall-ħabta tal-1480-1556) kien nobbli Portugiż, maħtur tar-Re Manwel I bħala l-ambaxxatur għal [[Ruma]] fl-1514;
* [[André de Resende]] (1498-1573) kien patri Dumnikan, missier l-[[arkeoloġija]] fil-Portugall;
* [[Cristóvão da Gama]] (għall-ħabta tal-1516-1542) kien kmandant militari Portugiż li mexxa armata Portugiża ta' 400 muskettiera fi [[kruċjata]] fl-[[Etjopja]] u fis-[[Somalja]];
* [[Gaspar da Cruz]] (għall-ħabta tal-1520-1570) a Portuguese Dominican friar who traveled to Asia and wrote one of the first detailed European accounts about China;
* [[João Manuel, Prinċep tal-Portugall]] (1537-1554) kien prinċep Portugiż (infante), it-tmien iben tar-Re Ġwanni III;
* [[Luís Mendes de Vasconcellos]] (għall-ħabta tal-1542–1623) kien nobbli Portugiż, il-Gvernatur kolonjali tal-[[Angola]] u l-55 Gran Mastru tal-[[Ordni ta' San Ġwann]];
* [[Pedro Fernandes de Queirós]] (1565-1614) kien navigatur Portugiż għas-servizz ta' [[Spanja]], magħruf għall-vjaġġi Spanjoli ta' skoperta fl-[[Oċean Paċifiku]];
* [[João dos Santos]] (Évora – [[Goa]] 1622) kien missjunarju Dumnikan fl-Indja u fl-[[Afrika]];
* [[Estevão Brioso de Figueiredo]] (1630-1689) kien prelat [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] Ruman, li kien l-Isqof ta' [[Funchal]] (1683-1689) u l-ewwel Isqof ta' [[Olinda]] (1676-1683);
* [[José Ribeiro da Fonseca]] (1690-1752) kien Franġiskan Portugiż li sar l-Isqof ta' [[Porto]];
* [[Joaquim Heliodoro da Cunha Rivara]] (1809-1879) kien [[tabib]], professur, intellettwali u [[politiku]] Portugiż.
[[File:Inês_Cristina_Zuber_-_Portuguese_-_Citizens'_Corner_debate_on_cutting_Europe's_youth_unemployment-_Mission_impossible%3F_(22956380661).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:In%C3%AAs_Cristina_Zuber_-_Portuguese_-_Citizens'_Corner_debate_on_cutting_Europe's_youth_unemployment-_Mission_impossible%3F_(22956380661).jpg|daqsminuri|210x210px|Inês Cristina Zuber, 2015.]]

=== Reċenti ===

* [[Celestino David]] (1880-1952), [[kittieb]] Portugiż, ċittadin onorarju ta' Évora;
* [[Túlio Espanca]] (1913-1993), storiku Portugiż li kkontribwixxa b'mod sinifikanti għall-istorja kulturali u artistika ta' Évora u tal-Alentejo;
* [[José Augusto Alegria]] (1917-2004), mużikologu Portugiż;
* [[António Marcos Galopim de Carvalho]] (1931), professur, xjenzat u kittieb Portugiż;
* [[José Cutileiro]] (1934), diplomatiku u kittieb Portugiż;
* [[Vitorino Salomé Vieira]] (1942), [[kantant]] u kantawtur Portugiż, b'[[mużika]] li żżewweġ il-mużika tradizzjonali tal-Alentejo mal-kanzunetta popolari urbana;
* [[António Livramento]] (1943-1999), plejer u kowċ Portugiż tar-roller hockey rinomat mad-dinja kollha;
* [[Joaquim Palminha Silva]] (1945-2015), [[ġurnalist]] u storiku Portugiż;
* [[Vítor Norte]] (1951), attur u doppjatur Portugiż;
* [[Carlos Francisco Carvalho Falé]] (1952), eks plejer tal-[[futbol]] Portugiż, li lagħab 271 partita għal-[[Lusitano de Évora]];
* [[Hernâni Neves]] (1963), magħruf bħala Hernâni, huwa eks plejer tal-futbol u tal-futbol ta' fuq il-bajja Portugiż;
* [[Maria Leal da Costa]] (1964), skultriċi Portugiża, li qed tiżviluppa l-park [[Skultura|skulturali]] tal-Alentejo;
* [[João Magueijo]] (1967), kożmologu u professur Portugiż fil-Fiżika Teorika fil-Kulleġġ Imperjali ta' [[Londra]];
* [[Orlanda Velez Isidro]] (1972), soprana klassika Portugiża mħarrġa għall-''coloratura''; li tippreferi l-ġeneru tar-repertorju Rinaxximentali u Barokk;
* [[Inês Zuber]] (1980), politiku Portugiż, kien Membru [[Parlament Ewropew|Parlamentari Ewropew]] mill-2012 sal-2016 għall-Partit [[Komuniżmu|Komunista]] Portugiż;
* [[Carla Matadinho]] (1982), mudella Portugiża;
* [[Pedro Rebocho]] (1995), plejer tal-futbol.

== Gallerija ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Templo_de_Évora_e_Catedral.jpg|Veduta parzjali tat-Tempju Ruman ta' Évora, bil-katidral tal-belt fl-isfond.
File:Praca_do_Giraldo,_Evora,_Alentejo,_Portugal,_28_September_2005.jpg|''Praça do Giraldo'', Évora.
File:Sé_Évora.JPG|Il-Katidral ta'  Évora.
File:Evora_Portugal.JPG|Évora.
File:Igreja_do_Santo_Antao_Praca_do_Giraldo_Evora.jpg|Il-Knisja ta' San Indrija.
File:Cidade_de_Évora.jpg|Veduta panoramika ta' Évora.
&lt;/gallery&gt;

== Referenzi ==

[[Kategorija:Bliet tal-Portugall]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]]
[[Kategorija:Portugall]]</text>
      <sha1>hwbahr2bd1ogj2ivvfewc0v5ugml2s9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lleida</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32200</id>
    <revision>
      <id>331731</id>
      <parentid>331681</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T03:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12208" sha1="jt6kq1isr11l28ndkz158ky6fsh2gzy" xml:space="preserve">{{Infobox city|name=Lleida}}

'''Lleida''' (bil- [[Lingwa Katalana|Katalan]] u uffiċjalment : '''Lleida''' ) hija belt u muniċipalità [[Spanja|Spanjola]] li tinsab fil - komunità awtonoma tal - Katalunja . Hija l-kapitali tal- comarka tas-Segrià, tal- viguerie ta' Ponent u tal- provinċja bl-istess isem . Fl-2022, kellha {{nombre|140797|habitants}} &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.idescat.cat/emex/?id=251207&amp;lang=en|titlu=Idescat. The municipality in figures|sit=www.idescat.cat|data-aċċess=2023-11-08}}&lt;/ref&gt; .

Il-belt ta’ Lérida, fil-bibien ta ’ Aragona, hija stadju tal-“ triq Katalan » tal-pellegrinaġġ għal [[Santiago de Compostela|Compostela]] .

Fil-Katalunja, il-forma Lleida kienet l-uniku toponimu uffiċjali tal-belt mill-1980.

== Ġeografija ==
Il-belt ta’ Lleida żviluppat madwar għolja li tħares fuq ix-Xmara Segre, tributarju tax-xatt tax-xellug tal-Ebro. L-għolja, magħrufa llum bħala Turó de la Seu (&quot;Għolja tal-Katidral&quot; bil-Katalan), titla’ sa 154.65 metru. Hija okkupata mill-kumpless monumentali tal-Katidral il-Qadim (Seu Vella bil-Katalan). 

Il-belt tinsab fil-punent tad-Depressjoni Katalana Ċentrali, żona ta’ plateau għoli bejn il-[[Pirinej-Monte Perdido|Pirinej]] u l-Pre-Pirinej fit-tramuntana u l-Muntanji Kostali Katalani fin-nofsinhar. 

Iċ-ċentru tal-belt tagħha jinsab 77 km fil-majjistral ta’ [[Tarragona]].

== Klima ==
Lleida għandha klima Mediterranja b'influwenzi kontinentali, karatteristika tal-Wied tal-Ebro u d-Depressjoni Ċentrali Katalan, u influwenzata mill-Pirinej. Is-sjuf huma sħan u niexfa, b'xita partikolarment baxxa u temperaturi massimi li spiss jaqbżu t-38°C, filwaqt li x-xtiewi huma friski u mxarrbin biċ-ċpar frekwenti u temperaturi minimi taħt iż-0°C. Ix-xita medja annwali hija ta' 375 mm, b'quċċata fir-rebbiegħa u sajf niexef. 

It-temperatura għolja rekord ġiet irreġistrata fis-7 ta' Lulju 2015, f'43.1°C. Bil-maqlub, temperaturi taħt iż-0°C ġew irreġistrati għal tmien ijiem konsekuttivi bejn is-6 u t-13 ta' Jannar 1985. Fit-8 ta' Jannar, it-temperaturi niżlu għal -18.0°C.

== Storja ==
'''&lt;big&gt;Preistorja&lt;/big&gt;''' 

Lleida ilha abitata mill-inqas mill-Età tal-Bronż, inizjalment fuq ir-Roca Sobirana (200 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar), fuq ix-xatt tal-lemin tax-Xmara Segre. 

'''&lt;big&gt;Antikità&lt;/big&gt;''' 

Mis-6 seklu QK, saret il-belt kapitali tat-tribù Iberika tal-Ilergetes taħt l-isem Iltirta, iddefendiet lilha nnifisha kontra l-espansjoni Kartaġiniża, u aktar tard ingħatat l-isem ġdid ta' Ilerda wara l-konkwista Rumana u ġiet inkorporata fit-Tarraconensis.

Fis-sena 49 QK, kienet is-sit ta’ battalja bejn Ġulju Ċesari u Pompej matul il-Gwerra Ċivili ta’ Ċesari (Kampanja f’Lleida). Lucius Afranius u Marcus Petreius attakkaw il-belt b’ħames leġjuni, u l-assedju tagħhom minn Ċesari, kif irrakkontat minn Ċesari nnifsu, huwa wieħed mill-aktar episodji interessanti fl-istorja militari. Afranius u Petreius eventwalment ċedew, mirbuħa kemm mill-ġenerożità ta’ Ċesari kif ukoll mill-istrateġija tiegħu. Bħala konsegwenza tal-battalja, jingħad li l-frażi Latina videas Ilerdam kienet tintuża minn nies li jawguraw lil xi ħadd “xorti ħażina”&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.naturaki.com/en/blog/things-to-do-in-lleida/|titlu=Discover the cultural and architectural heritage of Lleida - Naturaki|data=2026-05-25|sit=naturaki.com|lingwa=en-EN|data-aċċess=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;. 

Taħt l-Imperu Ruman, il-belt iffjorixxiet, ħarġet il-muniti tagħha stess, u rċeviet l-istatus ta’ municipium taħt [[Awgustu]]. Kellha pont tal-ġebel fuq ix-xmara (tant b’saħħtu li l-pedamenti tiegħu jsostnu pont modern illum).

'''&lt;big&gt;Medju Evu u Żminijiet Moderni&lt;/big&gt;''' 

Il-Mori ħatfuha wara assedju li dam mis-716 sas-719. Il-Konti ta’ Barċellona u Urgell reġgħu ħatfuha fl-24 ta’ Ottubru 1149. Is-sena ta’ wara, il-belt irċeviet il-karta ta’ residenza tagħha. 

Il-katidral, &quot;Seu Vella,&quot; bini emblematiku tal-belt, inbena bejn l-1203 u l-1278. Fiha kien hemm università kbira, imwaqqfa fl-1300, l-eqdem fil-Kuruna ta’ Aragona, sal-1717 meta [[Filippu V ta' Spanja|Filippu V]] ċċaqlaqha lejn il-belt ta’ [[Cervera]].

Fis-seklu 17, Lleida sofriet ħafna matul il-Gwerra tal-Ħassada u kienet ix-xena ta’ tliet battalji. Fis-7 ta’ Ottubru 1642, il-Marixxall de la Mothe rebaħ rebħa, iżda l-forzi Franko-Katalani tiegħu ġew sfurzati jirtiraw&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.naturaki.com/en/blog/things-to-do-in-lleida/|titlu=Discover the cultural and architectural heritage of Lleida - Naturaki|data=2026-05-25|sit=naturaki.com|lingwa=en-EN|data-aċċess=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;. 

Il-belt għaddiet mill-ewwel assedju tagħha, li beda f’Mejju 1646, meta armata Franċiża kkmandata mill-Konti ta’ Harcourt pożizzjonat ruħha quddiem il-belt, biex imbagħad irtirat fit-22 ta’ Novembru. It-tieni assedju, f’Mejju 1647, kien telfa oħra għal armata Franċiża, din id-darba kkmandata minn [[Louis II de Bourbon-Condé]]. 

Matul [[il-Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola]], Lleida ġiet assedjata mill-ġdid fl-1707, din id-darba b’suċċess, minn truppi Franko-Kastiljani. 

Reġgħet kisbet il-grandjożità sħiħa tagħha fis-seklu 18, iżda sofriet ħsarat wara ġlied matul [[il-Gwerra Spanjola tal-Indipendenza]], li fiha nqabdet fl-1810. 

Ġiet konnessa man-netwerk ferrovjarju Spanjol fl-1860.

'''&lt;big&gt;Fis-seklu 20&lt;/big&gt;'''

Lleida serviet bħala punt ewlieni fid-difiża ta’ Barċellona matul [[il-Gwerra Ċivili Spanjola]] u ġiet ibbumbardjata ħafna, notevolment fit-2 ta’ Novembru 1937, waqt l-attakk tal-Leġjun Condor, li sar infami għax laqat l-iskola Liceu Escolar de Lleida. Tliet mitt persuna tilfu ħajjithom dakinhar, inklużi 48 tifel u tifla u diversi għalliema. Il-belt ġiet assedjata u bbumbardjata mill-ġdid fl-1938 qabel ma nqabdet mill-forzi Nazzjonalisti. 

Kellha madwar 40,000 abitant fl-1940. Wara diversi deċennji ta’ staġnar, esperjenzat żieda qawwija fl-immigrazzjoni [[Andalusija]] matul is-snin ħamsin u sittin, li kkontribwiet għall-vitalità ekonomika tagħha. 

Fl-2007, Lleida kienet il-belt kapitali tas-Sena tal-Kultura Katalana, u ġew inawgurati żewġ mużewijiet, inkluż il-“Kastell tal-Gardeny Templari” li fih ċentru ta’ interpretazzjoni tal-Ordni tat-Tempju.

== Demografija ==
Fl-2022, Lleida kellha 140,797 abitant. Dan jagħmilha s-sitt l-aktar belt popolata fil-Katalonja wara [[Barċellona]], [[L'Hospitalet de Llobregat]], [[Badalona]], [[Terrassa]], u [[Sabadell]], li kollha huma parti miż-[[żona metropolitana ta' Barċellona]], u s-seba' u erbgħin fi [[Spanja]]. Il-popolazzjoni tagħha hija għalhekk komparabbli ma' dik ta' [[Tarragona]], waħda mit-tliet kapitali provinċjali Katalani l-oħra.

== Ekonomija ==
L-agrikoltura u t-turiżmu huma l-attivitajiet ekonomiċi ewlenin. Suq agrikolu. Inġinerija mekkanika; tessuti; kimiċi; ipproċessar tal-ikel. 

L-[[Ajruport ta' Lleida]] fetaħ fis-17 ta' Jannar 2010 (kodiċi tal-ajruport ILD) u huwa servut minn tliet linji tal-ajru: il-linja tal-ajru Spanjola [[Vueling]] u t-trasportatur Irlandiż bi prezz baxx [[Ryanair]].

== Kultura ==
'''&lt;big&gt;Kultura tradizzjonali&lt;/big&gt;''' 
[[Stampa:Els Gegants de Lleida.JPG|nofs|daqsminuri|Il-Ġganti ta’ Lleida quddiem il-Paeria]]


Iċ-ċelebrazzjonijiet tradizzjonali jinkludu l-festa annwali ewlenija tal-belt: ''Festa Major''; ''Fira de Sant Miquel u L’Aplec del Caragol'' (festival tal-ikel tal-escargots, l-akbar fid-dinja ta’ dan it-tip, li jsir fil-Camps Elisis mill-1980). 

Din tal-aħħar hija festa gastronomika ffukata fuq it-tisjir tal-escargots u tiġi ċċelebrata kull sena fl-aħħar ta’ Mejju. &quot;''L'Aplec''&quot; tiġbor eluf ta’ nies madwar il-mejda biex iduqu l-aktar platti tradizzjonali minn Lleida. 

Minħabba l-popolarità qawwija tagħha, ġiet iddikjarata festa tradizzjonali ta’ interess nazzjonali fl-2002 mill-[[Katalonja|Generalitat tal-Katalonja]] u sentejn wara ġiet iddikjarata wkoll bħala tali mill-[[Gvern Spanjol]]. 

Iċ-ċelebrazzjonijiet tradizzjonali ewlenin f’Lleida huma ppreseduti mit-tnax-il &quot;Gegants de la Paeria&quot; emblematiċi (Ġganti tal-Muniċipju), li t-tnejn l-eqdem saru fl-1840.

'''&lt;big&gt;Ħajja bil-lejl&lt;/big&gt;'''

Lleida għandha żona ta' bars u clubbing, magħrufa informalment bħala ''Els Vins''. L-eqdem parti tal-kwartier, magħrufa bħala ''Els Vins Vells'', ġiet fil-parti l-kbira sostitwita minn ''Els Vins'' Nous, żona arkitettonikament aktar ġdida u aktar lussuża. Il-biċċa l-kbira tal-klabbs kbar f'Lleida jinsabu barra l-belt u mhumiex faċilment aċċessibbli mingħajr karozza, għalkemm nhar ta' Sibt filgħaxija jkun hemm xarabank&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|data=2025-04-08|titlu=We went all the way to Lleida, Spain, for date night|url=https://www.theglobeandmail.com/life/travel/article-we-went-all-the-way-to-lleida-spain-for-date-night-why-not/|lingwa=en-CA|data-aċċess=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;.

== Trasport ==
'''&lt;big&gt;Ajru&lt;/big&gt;'''

Lleida hija servuta mill-ajruport ta' Lleida-Alguaire li fetaħ fl-2010. L-ajruport jipprovdi rotot diretti lejn il-Gżejjer Baleariċi li huma operati minn Iberia. L-eqreb ajruport ewlieni huwa l-Ajruport ta' Josep Tarradellas [[Barċellona-El Prat]] li jipprovdi l-biċċa l-kbira tad-destinazzjonijiet domestiċi u internazzjonali, u jinsab 154 km fix-Xlokk ta' Lleida.

'''&lt;big&gt;Ferrovija&lt;/big&gt;'''
[[Stampa:Lleida, estació de tren, d'Adolf Florensa (1927) (14847092915).jpg|nofs|daqsminuri|l-istazzjon tal-ferrovija Adolf Florensa]]


Lleida hija servuta mil-linja ferrovjarja ta' veloċità għolja [[Linja Madrid-Barċellona|Madrid-Barċellona]] ta' [[Renfe]], li sservi lil Barċellona, Zaragoza, Calatayud, Guadalajara, u Madrid. Lleida għandha ajruport ġdid li fetaħ f'Jannar 2010, u ajrudromu minuri li jinsab f'Alfès. Barra minn hekk, il-belt hija t-terminus tal-punent tal-Eix Transversal Lleida-Girona, u ferrovija li tkopri l-istess distanza (Eix Transversal Ferroviari) bħalissa qed tiġi ppjanata. 

L-uniku stazzjon ferrovjarju tal-passiġġieri ta' Lleida huwa Lleida Pirineus. Huwa servut kemm mil-linji ferrovjarji ta' [[Renfe]] kif ukoll ta' [[Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya]]. Fil-futur, netwerk tal-passiġġieri ta' [[Rodalies Lleida]] se jgħaqqad il-belt maż-żona biswit tagħha u l-bliet ewlenin tal-provinċja tagħha, u jtejjeb in-netwerk eżistenti b'aktar frekwenza tal-ferroviji u infrastruttura mibnija ġdida. It-tieni stazzjon ferrovjarju huwa Pla de la Vilanoveta f'żona industrijali, u jintuża biss minn ferroviji tal-merkanzija. Mużew ferrovjarju futur se jkun jinsab fil-faċilitajiet tiegħu. Mill-2008 il-biċċa l-kbira tat-trasport pubbliku taż-żona tal-madwar ta' Lleida, prinċipalment karozzi tal-linja operati minn diversi kumpaniji, hija ġestita mill-Autoritat Territorial de la Mobilitat de l'Àrea de Lleida.

'''&lt;big&gt;Servizzi futuri u ppjanati&lt;/big&gt;''' 

Sistema ta' tram-ferrovija għadha qed tistenna l-approvazzjoni. Bl-użu ta' linja tal-passiġġieri eżistenti iżda antikwata, din tgħaqqad lil Balaguer u Lleida, u taqsam iż-żewġ bliet f'pass tant meħtieġ lejn trasport pubbliku aħjar, kemm fiċ-ċentru tal-belt kif ukoll bejn il-lokalitajiet&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.ccoo.cat/lleida/aspnet/noticia.aspx?id=118457|titlu=El tren-tram, transport de futur per a l'àrea de Lleida|sit=www.ccoo.cat|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160313122404/http://ccoo.cat/lleida/aspnet/noticia.aspx?id=118457|arkivju-data=2016-03-13|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Sport ==

* Unió Esportiva Lleida, ibbażata fuq il-Camp d’Esports xolt fl-2011 
* Lleida Esportiu, klabb tal-futbol imwaqqaf fl-2011 
* CE Lleida Bàsquet, ibbażat fuq il-Pavelló Barris Nord 
* CE Atlètic Lleida, klabb tal-futbol 
* SE AEM, klabb tal-futbol tan-nisa

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|FRA}} [[Foix]] ([[Franza]]) ;
* {{Flagicon|ITA}} [[Ferrara]] ([[Italja]]) ;
* {{Flagicon|CHN}} [[Hefei]] ([[Ċina]]) ;
* {{Flagicon|FRA}} [[Perpignan]] ([[Franza]]) ;
* {{Flagicon|COL}} [[Lérida]] ([[Kolombja]]) ;
* {{Flagicon|USA}} [[Monterrey]] ([[Stati Uniti]]).

== Referenzi ==</text>
      <sha1>jt6kq1isr11l28ndkz158ky6fsh2gzy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Park Nazzjonali ta' Mesa Verde</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32397</id>
    <revision>
      <id>331734</id>
      <parentid>315820</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T05:19:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66837" sha1="5puhf11vv2m4pys0uhunz0t5u0p27nr" xml:space="preserve">[[File:Cliff_Palace.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cliff_Palace.JPG|alt=A color picture of a large sandstone ruins, with green trees below and blue sky above|daqsminuri|Il-Palazz tal-Irdum huwa l-ikbar abitazzjoni tal-irdumijiet fil-Park Nazzjonali ta' Mesa Verde.]]
Il-'''Park Nazzjonali ta' Mesa Verde''' huwa park nazzjonali tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] li jinsab fil-Kontea ta' Montezuma, Colorado, u huwa l-uniku Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Colorado.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/27|titlu=Mesa Verde National Park.|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2024-07-21}}&lt;/ref&gt; Il-park jipproteġi wħud mill-iżjed siti anċestrali ppreservati sew fl-Istati Uniti.

Stabbilit mill-Kungress u mill-President Amerikan [[Theodore Roosevelt]] fl-1906, il-park jokkupa 52,485 akru (212 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) qrib ir-reġjun tal-Erba' Rkejjen tal-Lbiċ tal-Istati Uniti. B'iktar minn 5,000 sit, inkluż 600 abitazzjoni fl-irdumijiet,&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.mesaverdecountry.com/see-do/archaeology/mesa-verde-national-park/|titlu=Mesa Verde National Park {{!}} Mesa Verde Country Colorado|data=2019-01-02|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-07-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190102012100/http://www.mesaverdecountry.com/see-do/archaeology/mesa-verde-national-park/|arkivju-data=2019-01-02|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; din hija l-ikbar riżerva [[Arkeoloġija|arkeoloġika]] fl-Istati Uniti.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.visitmesaverde.com/media/666446/mesa-verde-brochure.pdf|titlu=Mesa Verde National Park {{!}} World Heritage Site {{!}} Discover a place that time has forgotten|data-aċċess=2024-07-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200803225346/https://www.visitmesaverde.com/media/666446/mesa-verde-brochure.pdf|arkivju-data=2020-08-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Il-Park Nazzjonali ta' Mesa Verde (li bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] tfisser &quot;mejda ħadra&quot; jew iktar speċifikament &quot;muntanja ċatta ħadra&quot;) huwa magħruf l-iktar għal strutturi bħall-Palazz tal-Irdum, wieħed mill-ikbar abitazzjoni fl-irdumijiet fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]].

Mill-ħabta tas-7500 [[QK|Q.K]]., il-Park Nazzjonali ta' Mesa Verde kien abitat staġonalment minn grupp ta' Paleo-Indjani nomadiċi magħrufa bħala l-Kumpless tal-Għoljiet ta' Qabel il-Muntanji. Il-varjetà ta' ponot li jaqtgħu li nstabu fir-reġjun tindika li kienu influwenzati mill-inħawi tal-madwar, inkluż il-Baċir il-Kbir, il-Baċir ta' San Juan, u l-Wied ta' Rio Grande. Iktar 'il quddiem, poplu tal-perjodu Arkajku stabbilixxa postijiet imkennija semipermanenti qrib il-muntanja ċatta. Sal-1000 Q.K., il-[[kultura]] tan-Nissieġa tal-Qfief feġġet mill-popopazzjoni lokali Arkajka, u mis-750 [[WK|W.K]]., il-Puebloani Anċestrali żviluppaw mill-kultura tan-Nissieġa tal-Qfief.

Il-poplu ta' Pueblo kien jirnexxielu jgħix bħala poplu ta' kaċċaturi, ġemmiegħa u [[Bidwi|bdiewa]] li kienu jkabbru għelejjel bħall-qamħirrum, il-fażola u l-qargħa aħmar (magħrufa bħala t-&quot;Tliet Aħwa Femminili&quot;). Il-poplu bena l-ewwel ''pueblos'' tal-muntanja ċatt xi żmien wara s-650, u sa tmiem is-seklu 12 beda jibni l-abitazzjonijiet kbar fl-irdumijiet. Sal-1285, wara perjodu ta' nuqqas ta' stabbilità soċjali u ambjentali minħabba sensiela ta' nixfiet kbar u fit-tul, il-poplu wettaq migrazzjoni lejn in-Nofsinhar fl-Arizona u fi New Mexico, inkluż f'Rio Chama, fil-Baċir ta' Albuquerque, fil-Promontorju ta' Pajarito, u fl-għoljiet ta' qabel il-Muntanji ta' Sangre de Cristo.

== Inhabitants ==

=== Paleo-Indjani ===
[[Stampa:Mesa verde north 2007.jpg|daqsminuri|Il-muntanja ċatta ta' Mesa Verde mill-Grigal.]]
L-ewwel okkupanti tar-reġjun ta' Mesa Verde, li huwa estiż mix-Xlokk ta' Utah sal-Majjistral ta' New Mexico, kienu Paleo-Indjani nomadiċi li waslu fl-inħawi għall-ħabta tad-9500 Q.K. Huma kienu jsegwu merħliet kbar tal-[[Annimal|annimali]] selvaġġi u kienu jikkampjaw qrib ix-xmajjar u n-nixxigħat, li bosta minnhom nixfu meta l-glaċieri li fl-imgħoddi kienu jiksu partijiet mill-Muntanji ta' San Juan bdew idubu. L-iżjed Paleo-Indjani bikrin kienu l-kultura ta' Clovis u t-tradizzjoni ta' Folsom, li kienu definiti l-iktar skont il-mod kif kienu jżejnu l-ponot li jaqtgħu. Għalkemm ħallew evidenza tal-preżenza tagħhom fir-reġjun kollu, ma tantx hemm wisq indikazzjoni li għexu fin-naħa ċentrali ta' Mesa Verde matul dan iż-żmien.&lt;ref&gt;Charles, Mona (2006), &quot;The First Pueblonians: Hunters, Foragers, and First Farmers&quot;, in Nobel, David Grant (ed.), ''The Mesa Verde World: Explorations in Ancestral Puebloan Archaeology'', School of American Research Press, pp. 9–10, ISBN 978-1-930618-75-6.&lt;/ref&gt;

Wara d-9600 Q.K., l-ambjent tal-inħawi beda jisħon u jsir iktar niexef, li kienet bidla li wasslet biex il-foresti tas-siġar taż-żnuber u l-annimali li jgħixu fihom joktru f'Mesa Verde ċentrali. Il-Paleo-Indjani bdew jinsedjaw il-''mesa'' b'numri dejjem ikbar għall-ħabta tas-7500 Q.K., għalkemm mhuwiex ċar jekk kinux okkupanti staġonali jew residenti s-sena kollha. L-iżvilupp tal-atlatl matul dan il-perjodu għamilha iktar faċli għalihom li jikkaċċjaw annimali żgħar, li kienet avvanz kruċjali fi żmien meta l-biċċa l-kbira tal-annimali l-kbar tar-reġjun għebu mill-pajsaġġ tal-madwar.&lt;ref&gt;Charles, Mona (2006), &quot;The First Pueblonians: Hunters, Foragers, and First Farmers&quot;, in Nobel, David Grant (ed.), ''The Mesa Verde World: Explorations in Ancestral Puebloan Archaeology'', School of American Research Press, p. 10, ISBN 978-1-930618-75-6.&lt;/ref&gt;

=== Arkajċi ===
[[File:Glyptodon_old_drawing.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Glyptodon_old_drawing.jpg|alt=A painting of two people hunting a large animal|daqsminuri|Pittura ta' Paleo-Indjani jikkaċċjaw gliptodont, ta' [[Heinrich Harder]], 1920. ]]
Is-6000 Q.K. jimmarka l-bidu tal-perjodu Arkajku fl-Amerka ta' Fuq. L-arkeologi ma sabux qbil dwar l-oriġini tal-popolazzjoni Arkajka ta' Mesa Verde; uħud jemmnu li żviluppaw esklużivament mill-Paleo-Indjani lokali, imsejħa l-Kumpless tal-Għoljiet ta' Qabel il-Muntanji, iżda oħrajn jissuġġerixxu li l-varjetà ta' ponot li jaqtgħu li nstabu f'Mesa Verde tindika l-influwenza mill-inħawi tal-madwar, inkluż il-Baċir il-Kbir, il-Baċir ta' San Juan u l-Wied ta' Rio Grande. Il-poplu Arkajk x'aktarx li żviluppa lokalment, iżda kien influwenzat ukoll mill-kuntatt, mill-kummerċ u miż-żwieġ mal-immigranti minn dawn l-inħawi tal-madwar.
[[File:Barrier_Canyon_style,_Sego_Canyon.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barrier_Canyon_style,_Sego_Canyon.jpg|alt=A color picture of some Archaic pictographs|lemin|daqsminuri|Pittogrammi Arkajċi tal-ħabta tal-2500 Q.K., il-Kanjon ta' Sego, Utah.]]
Il-poplu Arkajku bikri li kien jgħix qrib Mesa Verde kien juża l-atlatl u kien jaħsad varjetà usa' ta' pjanti u ta' annimali mill-Paleo-Indjani, filwaqt li kellu stil ta' għajxien primarjament nomadiku. Insedja l-inħawi ta' barra tar-reġjun ta' Mesa Verde, iżda anke l-muntanji, il-qċaċet tal-''mesa'' u l-kanjons, fejn ħoloq postijiet imkennija fil-blat u arti fuq il-blat, u ħalla warajh evidenza ta' pproċessar tal-annimali u ta' ħdim taċ-chert. L-istabbiltà ambjentali matul il-perjodu wasslet għal tkabbir fil-popolazzjoni u fil-migrazzjoni. It-tisħin u l-inxif ewlieni mill-5000 sal-2500 jaf wasslu biex il-poplu tal-perjodu Arkajku nofsani jfittex il-klima iktar friska ta' Mesa Verde, li minħabba l-elevazzjoni ogħla kienet tesperjenza iktar borra, u flimkien max-xita fir-rebbiegħa, kienet tfisser ammonti ikbar ta' ilma.

Sal-Arkajku aħħari, iktar nies kienu qed jgħixu fl-abitazzjonijiet semipermanenti mkennija fil-blat li kienu jippreservaw oġġetti konsumabbli bħal qfief, sandlijiet u mriefex. Dawn bdew jagħmlu varjetà ta' figurini biz-zkuk żgħar b'għamla qishom ta' nagħaġ jew ċriev. L-Arkajku aħħari huwa mmarkat minn żieda fil-kummerċ tal-materjali eżotiċi bħall-ossidjani u t-turkważ. Il-qxur tal-baħar u l-aljotidi mill-kosta tal-[[Oċean Paċifiku|Paċifiku]] sabu ruħhom f'Mesa Verde minn Arizona, u l-poplu Arkajku kien jaħdimhom f'ġiżirajjen u pendenti. L-[[arti]] fuq il-blat tkattret u n-nies kienu jgħixu fi djar rudimentali magħmula mit-tajn u mill-[[injam]]. It-tentattivi bikrin tagħhom li jiddomestikaw il-pjanti eventwalment żviluppaw fl-agrikoltura sostnuta ta' tmiem il-perjodu Arkajku, għall-ħabta tal-1000.

=== Kultura tan-Nissieġa tal-Qfief ===
[[File:Zion_National_Park_Basketmaker_II_basket_specifimen_from_AD_1_to_700.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zion_National_Park_Basketmaker_II_basket_specifimen_from_AD_1_to_700.jpg|alt=A color picture of a woven basket|daqsminuri|Qoffa tat-tieni kultura tan-Nissieġa tal-Qfief (1-500).]]
Bl-introduzzjoni tal-qamħirrum fir-reġjun ta' Mesa Verde għall-ħabta tal-1000 Q.K. u x-xejra lil hinn min-nomadiżmu favur insedjamenti iktar permanenti tal-ġebel, il-Puebloani Arkajċi għamlu tranżizzjoni f'dik li l-arkeologi sejħu l-kultura tan-Nissieġa tal-Qfief. Il-poplu tan-Nissieġa tal-Qfief II huma kkaratterizzati minn kombinament ta' ħiliet tal-biedja u tal-foraġġ, l-użu tal-atlatl, u l-ħolqieb ta' qfief minsuġa b'mod mirqum fl-assenza ta' bċejjeċ tal-fuħħar. Sat-300, il-qamħirrum kien sar il-prodott bażiku prominenti tad-dieta tal-poplu tan-Nissieġa tal-Qfief II, li beda jiddependi inqas fuq sorsi tal-ikel minn organiżmi selvaġġi u iktar fuq għelejjel iddomestikati.

Apparti x-xogħol fin tal-insiġ tal-qfief li tah ismu, il-poplu tan-Nissieġa tal-Qfief II żejjen varjetà ta' oġġetti tad-dar magħmula minn materjali tal-annimali u tal-pjanti, inkluż sandlijiet, ilbies, kontenituri bil-ġlud, imfierex u gvieret. Għamel ukoll pipi tat-tafal u oġġetti tal-logħob. L-[[Raġel|irġiel]] tan-Nissieġa tal-Qfief kienu relattivament qosra u muskolari, b'tul medju ta' inqas minn 5.5 piedi (1.7 metru). Il-fdalijiet tal-iskeletri tal-poplu jiżvelaw sinjali ta' xogħol iebes u vvjaġġar estensiv, inkluż mard deġenerattiv tal-ġogi, fratturi li fiequ, u anemija moderata assoċjata man-nuqqas ta' [[ħadid]]. Il-poplu kien jidfen il-mejtin tiegħu qrib jew fost l-insedjamenti tiegħu, u spiss kien jinkludi oġġetti lussużi bħala doni, li jaf jindikaw differenzi fl-istatus soċjali relattiv. Il-poplu tan-Nissieġa tal-Qfief II huwa magħruf ukoll għall-arti distintiva tiegħu fuq il-blat, li tinsab fir-reġjun kollu ta' Mesa Verde. Kienu jintwerew annimali u [[Bniedem|bnedmin]], kemm f'forma astratta kif ukoll realistika, f'opri uniċi u f'panewijiet iktar elaborati. Suġġett komuni id-daqqaq imħatteb tal-flawt li l-Hopi jsejħulu Kokopelli.
[[File:Basket_of_Basketmaker_Pueblo_people.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Basket_of_Basketmaker_Pueblo_people.jpg|alt=A color picture of a weaved basket|lemin|daqsminuri|Qoffa tat-tielet kultura tan-Nissieġa tal-Qfief (450-750). ]]
Sal-500 W.K., l-atlatls kienu qed jeħdulhom posthom il-qaws u l-vleġeġ, u l-qfief kienu qed jeħdulhom posthom il-bċejjeċ tal-fuħħar, u b'hekk dan kien it-tmiem tal-era tan-Nissieġa tal-Qfief II u l-bidu tal-era tan-Nissieġa tal-Qfief III. Ir-reċipjenti taċ-ċeramika kienu titjib konsiderevoli meta mqabbla mal-qfief, mal-qargħa aħmar imbattal u mnixxef, u mal-ġlud tal-annimali użati bħala kontenituri, li kienu ntużaw bħala l-kontenituri primarji għall-ħżin tal-ilma fir-reġjun. Il-bċejjeċ tal-fuħħar kienu jipproteġu wkoll iż-żrieragħ kontra l-moffa, l-insetti u r-rodituri. Sas-600, il-Pueblani Anċestrali kienu qed jużaw il-borom tat-tafal biex isajru s-sopop u l-istuffati. L-ewwel insedjament permanenti tfaċċaw għall-ewwel darba f'dan iż-żmien. Il-popolazzjoni tal-Baċir ta' San Juan żdiedet sew wara l-575, meta kien hemm tassew ftit siti tan-Nissieġa tal-Qfief III f'Mesa Verde; sal-bidu tas-seklu 7, kien hemm bosta minn dawn is-siti fil-''mesa''. Għall-150 sena ta' wara, il-villaġġi tipikament kienu jikkonsistu minn gruppi żgħar ta' bejn residenza waħda sa tliet residenzi. Il-popolazzjoni ta' Mesa Verde għall-ħabta tas-675 kienet ta' madwar 1,000 sa 1,500 ruħ.

Għall-ħabta tas-700 fir-reġjun ġew introdotti l-fażola u varjetajiet ġodda ta' qamħirrum. Sas-775, uħud mill-insedjamenti kienu kibru biex jakkomodaw iktar minn mitt ruħ; il-kostruzzjoni ta' binjiet kbar għall-ħżin maqtugħin mill-art bdiet għall-ħabta ta' dan iż-żmien. In-nissieġa tal-qfief għamlu ħilithom biex ikunu jistgħu jaħżnu biżżejjed ikel għall-familja tagħhom għal sena sħiħa, iżda fl-istess ħin żammew il-mobbiltà residenzjali sabiex ikunu jistgħu jirrilokaw l-abitazzjonijiet tagħhom f'każ li r-riżorsi jitnaqqru jew ir-rendimenti tal-għelejjel ma jkunux konsistentement adegwati. Sal-aħħar tas-seklu 8, il-konglomerazzjonijiet iż-żgħar, li tipikament kienu jkunu okkupati għal għaxar snin sa erbgħin sena, ħadulhom posthom konglomerazzjonijiet ikbar b'okkupazzjoni kontinwa għal saħansitra żewġ ġenerazzjonijiet. Il-poplu tan-Nissieġa tal-Qfief III stabbilixxa tradizzjoni fejn jiġu organizzati laqgħar ċerimonjali kbar qrib strutturi ta' fosos komunitarji.

=== Puebloani Anċestrali ===

==== Pueblo I: mis-750 sad-900 ====
{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=220|header=|image1=Ancestral Puebloan sites.png|alt1=A color map of the Four Corners area of the United States showing major Ancestral Puebloan settlements|caption1=L-insedjamenti ewlenin tal-Puebloani Anċestrali fil-Baċir ta' San Juan.|image2=Pueblo I protokiva at Mesa Verde by RO.JPG|alt2=A color picture of a square subterranean domicile|caption2=Protokiva ta' Pueblo I fil-muntanja ċatta ta' Chapin, il-Park Nazzjonali ta' Mesa Verde.}}Is-750 timmarka tmiem l-era tan-Nissieġa tal-Qfief III u l-bidu tal-perjodu ta' Pueblo I. It-tranżizzjoni hija kkaratterizzata minn bidliet ewlenin fid-disinn, fil-kostruzzjoni tal-binjiet u fl-organizzazzjoni tal-attivitajiet domestiċi. Il-poplu ta' Pueblo I irdoppja l-kapaċità tiegħu għall-ħżin tal-ikel minn sena sa sentejn u bena residenzi interkonnessi permanenti msejħa ''pueblos''. Bosta attivitajiet domestiċi li qabel kienu rriżervati għad-djar ta' taħt l-art ġew ittrasferiti lejn dawn l-abitazzjonijiet ta' fuq l-art. Dan altera l-funzjoni tad-djar minn spazji għall-funzjonijiet kollha għal spazji użati primarjament għaċ-ċerimonji tal-komunità, għalkemm baqgħu jospitaw familji estiżi kbar, b'mod partikolari matul ix-xhur tax-xitwa. Matul l-aħħar tas-seklu 8, il-poplu tal-Pueblo beda jibni strutturi kwadri li l-arkeologi sejħulhom ''protokivas''. Tipikament kienu fondi 3 jew 4 piedi (0.91 metri jew 1.22 metru) u wesgħin 12 sa 20 pied (3.7 sa 6.1 metri).

L-ewwel ''pueblos'' tfaċċaw f'Mesa Verde xi żmien wara s-650; sat-850 iktar minn nofs il-poplu tal-Pueblo kien jgħix ġo fihom. Meta l-popolazzjonijiet lokali kibru, il-Puebloani sabuha diffiċli li jgħixu bil-kaċċa, bil-foraġġ u bix-xogħol agrikolu, li kulma jmur wassalhom biex jiddependu ferm fuq il-qamħirrum iddomestikat. Din il-bidla minn seminomadiżmu għal &quot;ħajja sedentarja u komunali li bidlet is-soċjetà tal-Pueblani anċestrali għal dejjem&quot;. Fi żmien ġenerazzjoni, l-għadd medju ta' unitajiet domestiċi f'dawn l-insedjamenti kibru minn 1-3 għal 15-20, b'popolazzjonijiet medji ta' mitejn ruħ. Id-densità tal-popolazzjoni żdiedet b'mod drammatiku, b'saħansitra tnax-il familja li kienu jokkupaw bejn wieħed u ieħor l-istess spazju li qabel kienu jospitaw żewġ familji. Dan wassal iktar sigurtà kontra l-attakki u ħeġġeġ iktar kooperazzjoni fost ir-residenti. Iffaċilita wkoll il-kummerċ u ż-żwieġ imħallat bejn il-klans, u sal-aħħar tas-seklu 8, filwaqt li l-popolazzjoni ta' Mesa Verde kienet qed tikber bis-saħħa tal-insedjaturi min-Nofsinhar, erba' gruppi kulturali distinti okkupaw l-istess villaġġi.

Insedjamenti kbar tal-Pueblo I ħadu f'idejhom ir-riżorsi li sabu f'erja ta' 15-il mil sa 30 mil (39 sa 78 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;). Tipikament kienu organizzati fi gruppi ta' mill-inqas tlieta u spazjati fi spazju ta' madwar mil (1.6 km) minn xulxin. Sat-860, kien hemm madwar 8,000 ruħ jgħixu f'Mesa Verde. Fi ħdan l-ispazji miftuħa tal-villaġġi l-kbar, il-poplu ta' Pueblo I ħaffer strutturi enormi f'erja ta' 800 pied kwadru (74 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) li saru postijiet ċentrali li fihom kienu jinġabru n-nies. Dawn l-istrutturi jirrappreżentaw espressjonijiet arkitettoniċi bikrin ta' dawk li eventwalment żviluppaw fid-djar il-kbar tal-era ta' Pueblo II tal-Kanjon ta' Chaco. Minkejja t-tkabbir kbir matul il-bidu u n-nofs tas-seklu 9, xita imprevedibbli u nixfa perjodika wasslu għal bidla drammatika fix-xejriet ta' insedjament fl-inħawi. Bosta villaġġi aħħarin ta' Pueblo I ġew abbandunati wara inqas minn erbgħin sena ta' okkupazzjoni, u sat-880 il-popolazzjoni ta' Mesa Verde battiet sew b'mod kostanti. Fil-bidu tas-seklu 10 kien hemm tnaqqis mifrux tal-popolazzjoni tar-reġjun, peress li n-nies bdew jemigraw min-Nofsinhar tax-xmara ta' San Juan għall-Kanjon ta' Chaco sabiex ifittxu xita affidabbli għall-biedja. Meta n-nies tal-Pueblo wettqu migrazzjoni lejn in-Nofsinhar, lejn fejn bosta mill-antenati tagħhom kienu emigraw mitejn sena qabel, l-influwenza tal-Kanjon ta' Chaco kibret, u sad-950 Chaco ħadet post Mesa Verde bħala ċ-ċentru kulturali tar-reġjun.

==== Pueblo II: mid-900 sal-1150 ====
[[Stampa:Cliff Palace-Colorado-Mesa Verde NP.jpg|daqsminuri|263x263px|Veduta tal-Palazz tal-Irdum.]]
Il-perjodu ta' Pueblo II ġab miegħu t-tkabbir u l-influwenza fuq komunitajiet iċċentrati madwar id-djar il-kbar tal-Kanjon ta' Chaco. Minkejja l-parteċipazzjoni tagħhom fis-sistema vasta ta' Chaco, il-Puebloani żammew identità kulturali distinta filwaqt li amalgamaw l-innovazzjoni reġjonali mat-tradizzjoni tal-qedem, u b'hekk ispiraw avvanzi arkitettoniċi ulterjuri; il-''pueblos'' Puebloani tas-seklu 9 influwenzaw mitejn sena ta' kostruzzjoni tad-djar kbar ta' Chaco. In-nixfiet matul l-aħħar tas-seklu 9 wasslu biex il-biedja fuq l-art niexfa tal-Puebloani Anċestrali ma tibqax affidabbli, u b'hekk bdew ikabbru l-għelejjel tagħhom qrib id-drenaġġi biss għall-150 sena ta' wara. Ir-rendimenti tal-għelejjel reġgħu lura għal livelli tajbin sal-bidu tas-seklu 11. Sal-1050, il-popolazzjoni tal-inħawi reġgħet bdiet tirpilja; biż-żieda tal-prosperità agrikola, in-nies bdew iwettqu migrazzjoni lejn Mesa Verde min-Nofsinhar. 

Il-bdiewa Puebloani kulma jmur bdew iserrħu fuq ġibjuni tal-ġebel matul l-era ta' Pueblo II. Matul is-seklu 11, huma bnew digi ta' kontroll u terrazzi qrib id-drenaġġi u x-xaqlibiet bħala sforz biex jikkonservaw il-ħamrija u l-ilma li jiskula. Dawn l-għelieqi jevitaw il-periklu ta' nuqqas ta' rendimenti tal-għelejjel fl-għelieqi ikbar tal-art niexfa. Sa nofs is-seklu 10 u l-bidu tas-seklu 11, il-''protokivas'' kienu evolvew fi strutturi ċirkolari iżgħar imsejħa ''kivas'', li normalment kienu jkunu bejn 12 u 15-il pied (3.7 sa 4.6 metri) bħala wisgħa. Dawn il-''kivas'' ta' Mesa Verde kienu jinkludu karatteristika mill-imgħoddi msejħa ''sipapu'', jiġifieri ħofra mħaffra fit-Tramuntana tal-kamra ewlenija li tissimbolizza l-post fejn il-Puebloani Anċestrali kienu jemmnu li feġġew minn taħt l-art. F'dan iż-żmien, il-Puebloani Anċestrali bdew jitbiegħdu mill-binjiet biz-zkuk u bit-tajn tal-perjodu ta' Pueblo I favur kostruzzjoni bil-ġebel, li kienet intużat fir-reġjun saħansitra mis-700, iżda ma kinitx mifruxa qabel is-sekli 11 u 12.

It-tkabbir tal-influwenza ta' Chaco fl-inħawi ta' Mesa Verde ħalla l-iżjed marka viżibbli bid-djar kbar tal-ġebel bi stil ta' Chaco li saru l-punt fokali ta' bosta villaġġi Puebloani wara l-1075. Id-Dar ta' Far View, l-ikbar fosthom, titqies bħala kostruzzjoni klassika ta' Chaco, u l-kostruzzjoni tagħha x'aktarx li bdiet bejn l-1075 u l-1125, għalkemm xi arkeologi jsostnu li bdiet diġà mill-1020. Il-''pueblos'' unitarji tal-injam u tal-ħamrija ta' dak iż-żmien tipikament kienu jkunu abitati għal xi għoxrin sena. Matul il-bidu tas-seklu 12, il-kontroll reġjonali nbidel minn Chaco għal Aztec, New Mexico, fir-reġjun tan-Nofsinhar ta' Mesa Verde. Sal-1150, in-nixfa reġgħet filġet l-abitanti tar-reġjun, u wasslet għal waqfien temporanju tal-kostruzzjoni tad-djar kbar f'Mesa Verde.

==== Pueblo III: mill-1150 sal-1300 ====
[[File:Cliff_Palace,_Mesa_Verde_Park,_Colorado,_US_(29).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cliff_Palace,_Mesa_Verde_Park,_Colorado,_US_(29).jpg|alt=A color picture of a large sandstone cliff dwelling|lemin|daqsminuri|Id-Dar tas-Siġra tal-Ballut.]]
Nixfa kbira mill-1130 sal-1180 wasslet għal tnaqqis rapidu fil-popolazzjoni f'bosta partijiet mill-Baċir ta' San Juan, b'mod partikolari fil-Kanjon ta' Chaco. Bil-kollass tas-sistema estensiva ta' Chaco, in-nies kulma jmur wettqu migrazzjoni lejn Mesa Verde, u b'hekk kien hemm tkabbir kbir fil-popolazzjoni tal-inħawi. Dan wassal għal insedjamenti ferm ikbar ta' bejn 600-800 ruħ, li naqqsu l-mobbiltà tal-Puebloani, li fl-imgħoddi spiss kienu jirrilokaw l-abitazzjonijiet u l-għelieqi tagħhom bħala parti mill-istrateġija agrikola tagħhom. Sabiex isostnu dawn il-popolazzjonijiet ikbar, huma ddedikaw iktar u iktar xogħol fil-biedja. Iż-żidiet fil-popolazzjoni wasslu wkoll għal żieda fil-qtugħ tas-siġar u b'hekk naqas il-ħabitat għal bosta speċijiet ta' pjanti u ta' annimali selvaġġi li l-Puebloani kienu jiddependu fuqhom, u b'hekk kompliet tiżdied id-dipendenza tagħhom fuq l-għelejjel iddomestikati li kienu suxxettibbli għal nuqqas ta' rendiment minħabba n-nixfiet. Studju reċenti wera li r-residenti bdew iwettqu wkoll [[kannibaliżmu]] mill-1150 minħabba l-iskoperta ta' fdalijiet umani li kienu jiġu ppreparati u kkonsmati.

Is-sistema ta' Chaco wasslet kwantitajiet kbar ta' oġġetti importati lejn Mesa Verde matul l-aħħar tas-seklu 11 u l-bidu tas-seklu 12, inkluż bċejjeċ tal-fuħħar, qxur tal-baħar u turkważ, iżda sal-aħħar tas-seklu 12, bil-kollass tas-sistema, l-ammont ta' oġġetti importati mill-''mesa'' malajr batta, u Mesa Verde saret iżolati mir-reġjun tal-madwar. Għal bejn wieħed u ieħor 600 sena, il-biċċa l-kbira tal-bdiewa Puebloani kienu għexu f'għorfiet żgħar fil-quċċata tal-''mesa'' li fihom kienu jgħixu familja jew tnejn. Tipikament kienu jkunu jinsabu qrib l-għelieqi tagħhom u f'distanza bil-mixi mill-għejun tal-ilma. Din il-prattika kompliet sa nofs u l-aħħar tas-seklu 12, iżda sal-bidu tas-seklu 13 bdew jgħixu fil-kanjon qrib l-għejun tal-ilma u f'distanza bil-mixi mill-għelieqi tagħhom.

Il-villaġġi tal-Puebloani Anċestrali tkattru matul nofs l-era ta' Pueblo III, meta l-[[Arkitett|arkitetti]] bnew binjiet kbar b'diversi sulari, u l-[[Artiġjan|artiġjani]] żejnu l-bċejjeċ tal-fuħħar b'disinni tassew elaborati. L-istrutturi li nbnew matul dan il-perjodu ġew deskritti bħala &quot;fost l-ikbar teżori arkitettoniċi fid-[[dinja]]&quot;. Il-binjiet tal-ġebel tal-era ta' Pueblo III tipikament kienu jkunu okkupati għal madwar ħamsin sena, jiġifieri iktar mid-doppju tal-istrutturi tal-era ta' Pueblo II. Oħrajn kienu abitati kontinwament għal mitejn sena jew iktar. Innovazzjonijiet arkitettoniċi bħal torrijiet u strutturi b'diversi ħitan bdew ifeġġu wkoll matul l-era ta' Pueblo III. Il-popolazzjoni ta' Mesa Verde baqgħet pjuttost stabbli matul in-nixfa tas-seklu 12. Fil-bidu tas-seklu 13, madwar 22,000 kienu jgħixu hemmhekk. Fl-inħawi kien hemm żidiet moderati fil-popolazzjoni matul id-deċennji ta' wara, u oħrajn drammatiċi mill-1225 sal-1260. Il-biċċa l-kbira tan-nies fir-reġjun kienu jgħixu fil-pjanura fil-Punent tal-''mesa'' f'postijiet bħall-Pueblo ta' Yellow Jacket, qrib Cortez, Colorado. Oħrajn ikkolonizzaw ix-xifer tal-kanjons u x-xaqlibiet fi strutturi b'diversi familji li kibru għal daqs bla preċedent biż-żieda fil-popolazzjoni. Sal-1260, il-maġġoranza tal-Puebloani kienu jgħixu f'''pueblos'' kbar li kienu jospitaw diversi familji u iktar minn mitt ruħ.

Fis-seklu 13 kien hemm 69 sena ta' xita taħt il-medja fir-reġjun ta' Mesa Verde, u wara l-1270 kien hemm temperaturi tassew kesħin. Id-dendrokronoloġija tindika li l-aħħar siġra li nqatgħet għall-kostruzzjoni fil-''mesa'' nqatgħet fl-1281. Kien hemm deklin kbir fl-importazzjonijiet tal-bċejjeċ taċ-ċeramika lejn ir-reġjun matul dan iż-żmien, iżda l-produzzjoni lokali baqgħet stabbli. Minkejja l-kundizzjonijiet diffiċli, il-Puebloani baqgħu jaħdmu l-art fl-inħawi sa perjodu b'nixfa kbira mill-1276 sal-1299 temmet 700 sena ta' okkupazzjoni umana kontinwa f'Mesa Verde. L-arkeologi jirreferu għal dan il-perjodu bħala n-&quot;Nixfa l-Kbira&quot;. L-aħħar abitanti tal-''mesa'' telqu mill-inħawi għall-ħabta tal-1285.

==== Gwerer ====
Matul il-perjodu ta' Pueblo III (mill-1150 sal-1300), il-Puebloani bnew bosta torrijiet tal-ġebel li x'aktarx intużaw bħala strutturi difensivi. Spiss kienu jinkorporaw mini moħbija li kienu jikkollegaw it-torrijiet mal-''kivas'' assoċjati magħhom. Il-gwerer kienu jsiru bl-użu tal-istess għodod li l-Puebloani kienu jużaw għall-kaċċa tal-annimali, inkluż qwies u vleġeġ, mannari tal-ġebel, mazez tal-injam u lanez. Huma ħadmu wkoll tarki tal-ġlud u tal-qasab li kienu jintużaw waqt il-battalji biss. Matul is-seklu 13 kollu fil-''mesa'' seħħew għadd ta' gwerer. Il-mexxejja ċiviċi fir-reġjun x'aktarx li kisbu l-poter u l-prestiġju permezz tad-distribuzzjoni tal-ikel matul iż-żminijiet tan-nixfa. Din is-sistema x'aktarx li kkrollat matul in-&quot;Nixfa l-Kbira&quot;, u wasslet għal gwerer qalila bejn il-klans f'kompetizzjoni bejniethom. Iż-żieda fl-inċertezza ekonomika u soċjali matul l-aħħar deċennji tas-seklu wasslet għal kunflitt mifrux. Instabet evidenza ta' villaġġi parzjalment maħruqa u ta' trawmi wara l-[[mewt]], u r-residenti ta' villaġġ partikolari milli jidher sfaw vittmi ta' massakru sħiħ.

L-evidenza tal-vjolenza u tal-kannibaliżmu ġiet iddokumentata fir-reġjun ċentrali ta' Mesa Verde. Filwaqt li l-biċċa l-kbira tal-vjolenza, li laħqet il-qofol tagħha bejn l-1275 u l-1285, ġeneralment tiġi attribwita lill-ġlied intern fost il-Puebloani, evidenza arkeoloġika li nstabet fil-Pueblo tal-Kanjon tar-Ramel, fil-Kanjons tal-[[Monument]] Nazzjonali tal-Antenati, tissuġġerixxi li seħħew interazzjonijiet vjolenti wkoll bejn il-Puebloani u n-nies minn barra r-reġjun. L-evidenza tal-attakki ġiet skoperta minn membri taċ-Ċentru Arkeoloġiku tal-Kanjon taċ-Ċawlun matul is-snin 90 tas-seklu 20. L-attakki, li seħħew ukoll fil-Pueblo tal-Blata tal-Kastell tal-monument nazzjonali, ġew datati li seħħu għall-ħabta tal-1280, u jitqiesu li effettivament temmew diversi sekli ta' okkupazzjoni Puebloana f'dawk is-siti. Bosta mill-vittmi kellhom sinjali ta' fratturi fil-kranji, u l-uniformità tal-feriti tissuġġerixxi li l-biċċa l-kbira ġġarrbu b'daqqa ta' mannaret tal-ġebel. Oħrajn ġew imbiċċra, imqattgħin biċċiet u kannibalizzati. L-antropofaġija (kannibaliżmu) jaf seħħet bħala strateġija ta' għajxien waqt żminijiet ta' ġuħ. Ir-rekords arkeoloġiċi jindikaw li, iktar milli iżolat fir-reġjun ta' Mesa Verde, il-kunflitt vjolenti kien mifrux fl-Amerka ta' Fuq matul l-aħħar tas-seklu 13 u l-bidu tas-seklu 14, u x'aktarx li tqanqal iktar minħabba t-[[tibdil fil-klima]] globali li affettwa b'mod negattiv il-provvisti tal-ikel fil-kontinent kollu.

==== Migrazzjoni ====
Ir-reġjun ta' Mesa Verde esperjenza kundizzjonijiet kesħin u nexfin mhux tas-soltu matul il-bidu tas-seklu 13. Dan jaf wassal għall-emigrazzjoni lejn Mesa Verde minn postijiet inqas ospitabbli. Iż-żieda fil-popolazzjoni kompliet toħnoq l-ambjent tal-''mesa'', u ħolqot piż ulterjuri fuq soċjetà agrikola li diġà kienet qed tbati minħabba n-nixfa. Ix-xejra bimodali tal-preċipitazzjoni fir-reġjun, li kienet twassal ix-xita fir-rebbiegħa u fis-sajf u l-borra fil-ħarifa u fix-xitwa, bdiet tfalli wara l-1250. Wara l-1260, kien hemm tnaqqis rapidu fil-popolazzjoni ta' Mesa Verde, peress li &quot;għexieren ta' eluf ta' nies&quot; emigraw jew mietu bil-ġuħ. Bosta komunitajiet iżgħar fir-reġjun tal-Erba' Rkejjen ġew abbandunati wkoll matul dan il-perjodu. Il-Puebloani Anċestrali kellhom [[storja]] twila ta' migrazzjoni fid-dawl tal-instabbiltà ambjentali, iżda t-tnaqqis fil-popolazzjoni ta' Mesa Verde lejn l-aħħar tas-seklu 13 kienet differenti għax wasslet biex ir-reġjun jitbattal kważi għalkollox, u l-ebda dixxendent ma reġa' lura biex jibni insedjamenti permanenti. Filwaqt li n-nixfa, it-tnaqqir tar-riżorsi u l-popolazzjoni eċċessiva kollha kkontribwew għall-instabbiltà matul l-aħħar żewġ sekli tal-okkupazzjoni Puebloana Anċestrali, id-dipendenza żejda tagħhom fuq l-għelejjel tal-qamħirrum titqies bħala d-&quot;difett fatali&quot; fl-istrateġija tal-għajxien tagħhom.

Il-poplu Puebloan Anċestrali li tbattal ma ħalla kważi l-ebda evidenza diretta tal-migrazzjoni tiegħu, iżda ħalla warajh oġġetti domestiċi, inkluż utensili tat-tisjir, għodod u ħwejjeġ, li taw lill-arkeologi l-impressjoni li l-emigrazzjoni kienet każwali jew għal għarrieda. Huwa stmat li 20,000 ruħ kienu jgħixu fir-reġjun matul is-seklu 13, iżda sal-bidu tas-seklu 14 iż-żona kienet kważi diżabitata. Bosta emigranti li baqgħu ħajjin jaf rilokaw lejn in-Nofsinhar tal-Arizona u New Mexico. Għalkemm ir-rata ta' insedjament mhix ċara, żidiet f'żoni b'popolazzjoni sparpaljata, bħal Rio Chama, il-Promontorju ta' Pajarito u Santa Fe, jikkorrispondu direttament mal-perjodu ta' migrazzjoni minn Mesa Verde. L-arkeologi jemmnu li l-Puebloani li insedjaw l-inħawi qrib Rio Grande, fejn il-bċejjeċ tal-fuħħar suwed u bojod ta' Mesa Verde saru mifruxa matul is-seklu 14, x'aktarx li kienu relatati mal-unitajiet domestiċi li ngħaqdu magħhom u mhux ta' invażuri mhux mixtieqa. L-arkeologi jħarsu lejn din il-migrazzjoni bħala kontinwazzjoni, iktar milli t-tmiem, tas-soċjetà u tal-kultura Puebloana Anċestrali. Bosta oħrajn rilokaw lejn ix-xtut tax-xmara ta' Little Colorado, fil-Punent ta' New Mexico u fil-Lvant tal-Arizona. Filwaqt li l-arkeologi għandhom it-tendenza li jiffukaw fuq il-fatturi li &quot;naffru&quot; l-Puebloani 'l bogħod mir-reġjun, kien hemm ukoll diversi &quot;fatturi ta' attraenza&quot; ambjentali, bħal temperaturi iktar sħan, kundizzjonijiet aħjar tal-biedja, iktar injam, u merħliet tal-biżonti, li inċentivaw ir-rilokazzjoni lejn l-inħawi qrib Rio Grande. Minbarra l-bosta insedjamenti tul Rio Grande, id-dixxendenti kontemporanji tal-Puebloani jgħixu fi ''pueblos'' f'Acoma, f'Zuni, f'Jemez u f'Laguna.

==== Organizzazzjoni ====
Għalkemm il-Kanjon ta' Chaco Canyon jaf kellu kontroll reġjonali fuq Mesa Verde matul l-aħħar tas-seklu 11 u l-bidu tas-seklu 12, il-biċċa l-kbira tal-arkeologi huma tal-fehma li r-reġjun ta' Mesa Verde jiġbor fih ġabra ta' komunitajiet iżgħar ibbażati fuq siti ċentrali u siti relatati li qatt ma ġew integrati għalkollox fi struttura ċivika ikbar. Diversi toroq tal-qedem, wesgħin medja ta' 15-il sa 45 pied (4.6 metri sa 13.7-il metru) u allinjati b'qishom raded imbuzzati tal-ħamrija, ġew identifikati fir-reġjun. Il-biċċa l-kbir milli jidher jikkollegaw il-komunitajiet u s-santwarji; oħrajn jinsabu mad-dawra tas-siti bid-djar kbar. Il-kobor tan-network mhuwiex ċar, iżda ma ġiet skoperta l-ebda triq li twassal sat-Triq tat-Tramuntana l-Kbira ta' Chaco jew li tikkollega direttamenti s-siti ta' Mesa Verde u ta' Chaco.

Ġew identifikati santwarji Puebloani Anċestrali, imsejħa ''herraduras'', qrib xi segmenti tat-toroq fir-reġjun. L-iskop tagħhom mhuwiex ċar, iżda ġew skavati diversi ''herraduras'' b'għamla tal-ittra C, u huwa maħsub li kienu &quot;santwarji direzzjonali&quot; li kienu jindikaw il-pożizzjoni tad-djar kbar.

==== Arkitettura ====
[[File:Cyark_elevation_fire_temple.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cyark_elevation_fire_temple.jpg|daqsminuri|Veduta ta' sezzjoni ta' Kiva A fit-Tempju tan-Nar ta' Mesa Verde, minn ''data'' miġbura minn skennjar bil-laser permezz ta' sħubija bejn CyArk u s-Servizz tal-Parks Nazzjonali. Peress li t-Tempju tan-Nar kien inbena parzjalment biex jiġu kkonfermati d-dimensjonijiet tad-daħla mkennija fl-irdum fejn inbena, għandu għamla li la hija tonda u lanqas hija tassew ta' taħt l-art bħal strutturi oħra li ġeneralment jiġu definiti bħala ''kivas''.]]
Is-sit ta' Mesa Verde huwa magħruf l-iktar għal għadd kbir ta' abitazzjonijiet ippreservati sew fl-irdumijiet, djar mibnija għall-kenn, jew fil-blat tul il-ħitan tal-kanjons. L-istrutturi mkennija fil-biċċa l-kbira kienu magħmula b'blokok tal-ġebel ramli iebes, miżmuma flimkien u mkaħħla bit-tajn u bil-ħuxlief. Kostruzzjonijiet speċifiċi kellhom bosta similaritajiet iżda kienu ġeneralment uniċi bħala għamla minħabba t-topografija individwali tad-diversi postijiet imkennija tul il-ħitan tal-kanjons. F'kuntrast kbir mal-kostruzzjonijiet iktar bikrin u mal-villaġġi fil-quċċata tal-''mesas'', l-abitazzjonijiet fl-irdumijiet ta' Mesa Verde kienu jirriflettu xejra fir-reġjun kollu favur l-aggregazzjoni ta' popolazzjonijiet reġjonali li kienu qed jikbru, fi kwartieri qrib ħafna ta' xulxin u faċilment difendibbli, matul is-seklu 13.

Il-binjiet tal-Pueblo nbnew bil-ġebel, bit-twieqi orjentati lejn in-Nofsinhar, u b'għamliet tal-ittri ''U,'' ''E'' u ''L''. Il-binjiet kienu jinsabu qrib iktar ta' xulxin u kienu jirriflettu t-tqanqil dejjem jiżdied taċ-ċelebrazzjonijiet [[Reliġjon|reliġjużi]]. Inbnew torrijiet qrib il-''kivas'' u x'aktarx kienu jintużaw għall-għassa. Il-bċejjeċ tal-fuħħar saru iktar versatili, inkluż buqari, kuċċaruni, skutelli, ġarer u reċipjenti għall-ikel u għax-xorb. Tfaċċaw ukoll bċejjeċ tal-fuħħar bojod b'disinni suwed, b'pigmenti mill-pjanti. It-tekniki tal-ġestjoni u tal-konservazzjoni tal-ilma, inkluż l-użu ta' ġibjuni u digi li jżommu s-sedimenti, bdew jitfaċċaw ukoll matul dan il-perjodu. L-istili ta' dawn il-kostruzzjonijiet tal-ġebel ramli/imkaħħla, kemm l-abitazzjonijiet tal-wiċċ kif ukoll l-abitazzjonijiet fl-irdumijiet, kellhom twieqi u bibien b'għamla ta' T. Xi arkeologi, inkluż [[Stephen H. Lekson]], qisuhom bħala evidenza tal-influwenza kontinwa tas-sistema ta' Chaco. Riċerkaturi oħra huma tal-fehma li dawn l-elementi huma parti minn stil Puebloan iktar ġeneralizzat jew ta' importanza spiritwali iktar milli evidenza tat-tkomplija ta' sistema soċjoekonomika speċifika tal-elit.

Filwaqt li l-biċċa l-kbira tal-kostruzzjoni f'dawn is-siti hija konsistenti mal-forom arkitettoniċi komuni Puebloani, inkluż ''kivas'', torrijiet u djar fil-fosos, l-ispazji mkennija kienu jeżiġu milli jidher konċentrazzjoni ferm iktar densa tal-popolazzjonijiet tagħhom. Id-Dar tal-Mug, abitazzjoni tipika fl-irdumijiet tal-perjodu, kienet tospita madwar 100 ruħ li kienu jaqsmu 94 kamra żgħira fi tmien ''kivas'' mibnija waħda kontra l-oħra u kienu jaqsmu ħafna mill-ħitan tagħhom; il-[[Bennej|bennejja]] f'dawn l-inħawi mmassimizzaw l-ispazju b'kull mod li setgħu, u l-ebda żona ma kienet tiġi eskluża mill-kostruzzjoni.

==== [[Astronomija]] ====
[[File:Sun_Temple_by_RO.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sun_Temple_by_RO.JPG|alt=A color picture of a large sandstone ruin|lemin|daqsminuri|It-Tempju tax-[[Xemx]] fil-Park Nazzjonali ta' Mesa Verde.]]
Il-poplu ta' Pueblo kien juża l-osservazzjonijiet astronomiċi biex jippjana ċ-ċerimonji reliġjużi u tal-biedja tiegħu, abbażi tal-karatteristiċi naturali tal-pajsaġġ u l-istrutturi tal-ġebel li nbnew apposta għal dan l-iskop. Diversi djar kbar fir-reġjun kienu allinjati mad-direzzjonijiet kardinali, bit-twieqi, bil-bibien u bil-ħitan ippożizzjonati tul il-mogħdija tax-[[xemx]], biex b'hekk ir-raġġi tagħha jindikaw il-mogħdija tal-istaġuni. Huwa maħsub li t-Tempju tax-Xemx ta' Mesa Verde jaf kien osservatorju astronomiku.

It-tempju għandu għamla tal-ittra D, u l-allinjament tiegħu huwa 10.7 gradi lil hinn mil-Lvant–Punent reali. Il-pożizzjoni u l-orjentazzjoni tiegħu jindikaw li l-bennejja tiegħu kienu jifhmu ċ-ċikli kemm tax-xemx kif ukoll tal-[[qamar]]. It-torri huwa allinjat mal-waqfien lunari maġġuri, li jseħħ darba kull 18.6-il sena, u ma' nżul ix-xemx matul is-solstizju tax-xitwa; wieħed jista' jara x-xemx nieżla fuq it-tempju minn pjattaforma fit-tarf tan-Nofsinhar tal-Palazz tal-Irdum, faċċata tal-Kanjon ta' Fewkes. Fil-qiegħ tal-kanjon hemm il-foss tan-nar tat-Tempju tax-Xemx, li jiddawwal bl-ewwel raġġi ta' tlugħ ix-xemx matul is-solstizju tax-xitwa. It-Tempju tax-Xemx huwa wieħed mill-ikbar strutturi esklużivament ċerimonjali li qatt inbnew mill-Puebloani Anċestrali.

==== Agrikoltura u sistemi ta' kontroll tal-ilma ====
[[File:Far_View_Reservoir_in_December_2021.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Far_View_Reservoir_in_December_2021.jpg|alt=A color picture of a long curved brick structure|daqsminuri|Ġibjun f'Mesa Verde.]]
Mill-bidu tas-seklu 6, il-bdiewa li kienu jgħixu f'Mesa Verde ċentrali kienu jkabbru l-qamħirrum, il-fażola u varjetajiet differenti ta' qargħa aħmar. Il-kombinament tal-qamħirrum u tal-fażola kien jipprovdi l-amino aċidi ta' proteini kompluti lill-Puebloani. Meta l-kundizzjonijiet kienu jkunu tajbin, 3 jew 4 akri (12,000 jew 16,000 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) ta' art kienu jipprovdu biżżejjed ikel għal familja ta' tlieta u erba' individwi għal sena sħiħa, diment li jissupplimentaw id-dieta tagħhom bl-annimali u bil-pjanti selvaġġi. Peress li l-Puebloani kulma jmur bdew jiddependu fuq il-qamħirrum bħala prodott bażiku djetetiku, is-suċċess jew il-falliment tar-rendimenti tal-għelejjel kienu jaffettwaw sew il-ħajja tagħhom. Il-''mesa'' xxaqleb kemxejn lejn in-Nofsinhar, u b'hekk l-esponiment għax-xemx kien jiżdied. Qabel l-introduzzjoni tal-bċejjeċ tal-fuħħar, l-ikel kien jintefa' fil-fran, jiġi mixwi u jitnixxef. Il-blat jikwi li kien jitqiegħed fil-kontenituri seta' jwassal biex l-ilma jagħli f'daqqa, iżda minħabba li l-fażola trid titgħalla għal siegħa jew iktar, l-użu tagħha ma tantx kien mifrux wisq qabel ma l-bċejjeċ tal-fuħħar kienu bdew jintużaw sew fir-reġjun kollu. Bid-disponibbiltà ikbar tal-bċejjeċ taċ-ċeramika wara s-600, il-fażola saret ferm eħfef biex tissajjar. B'hekk ipprovdiet proteina ta' kwalità għolja li naqqset id-dipendenza fuq il-kaċċa. Għenet ukoll lill-kultivazzjoni tal-qamħirrum, għax il-legumi jżidu n-nutrijenti tant meħtieġa fil-ħamrija li jitkabbru fiha, li x'aktarx li żiedet ir-rendimenti tal-qamħirrum.

Il-biċċa l-kbira tal-poplu ta' Pueblo kien jipprattika l-biedja niexfa, li kienet tiddependi fuq ix-xita biex l-għelejjel jissaqqew, iżda oħrajn kienu jużaw l-ilma li jiskula, il-fawwariet, l-ilma ġieri fix-xquq u l-għadajjar fejn l-ilma kien jinġabar b'mod naturali. Mill-bidu tas-seklu 9, il-poplu ħaffer u ħa ħsieb il-ġibjuni biex jaħżen l-ilma li jiskula mill-ħalbiet tas-sajf u mill-borra li ddub fir-rebbiegħa; xi għelejjel kienu jissaqqew bl-idejn. L-arkeologi jemmnu li qabel is-seklu 13, il-fawwariet u sorsi oħra tal-ima kienu jitqiesu bħala riżorsi pubbliċi kondiviżi, iżda kif il-Puebloani marru jgħixu f'''pueblos'' dejjem ikbar mibnija qrib jew madwar il-provvisti tal-ilma, il-kontroll ġie privatizzat u limitat għall-membri tal-komunità tal-madwar.

Bejn is-750 u t-800, il-Puebloani bdew jibnu żewġ strutturi kbar taż-żamma tal-ilma fil-qigħan tal-kanjons – il-ġibjuni ta' Morefield u ta' Box Elder. Ftit wara, beda x-xogħol fuq tnejn oħra: il-ġibjuni ta' Far View u ta' Sagebrush, li bejn wieħed u ieħor kienu jinsabu madwar 90 pied (30 metru) minn xulxin u nbnew fil-quċċata tal-''mesa''. Il-ġibjuni jinsabu tul linja mil-Lvant għall-Punent li tibqa' sejra għal madwar 6 mili (10 kilometri), u dan jissuġġerixxi li l-bennejja segwew pjanta ċentralizzata għas-sistema. Fl-2004, is-Soċjetà Amerikana tal-Inġiniera Ċivili ddeżinjat lil dawn l-erba' strutturi bħala Għeliem Storiċi tal-Inġinerija Ċivili Nazzjonali. Analiżi ġeospazjali tal-2014 issuġġeriet li la l-ġbir u lanqas iż-żamma tal-ilma ma kienu possibbli fil-Ġibjun ta' Far View. Din l-interpretazzjoni tħares lejn l-istruttura bħala spazju ċerimonjali b'toroq għall-purċissjonijiet bħala adattament tal-kultura ta' Chaco.

==== Kaċċa u tfittxija għall-ikel ====
[[File:Ancestral_Puebloan_bone_awls_by_RO.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ancestral_Puebloan_bone_awls_by_RO.JPG|alt=A color picture of three long bone tools|lemin|daqsminuri|Splenguni tal-għadam tal-Puebloani Anċestrali.]]
Il-Puebloani tipikament kienu jikkaċċjaw annimali lokali żgħar, iżda xi kultant kienu jorganizzaw gruppi tal-kaċċa li kienu jivvjaġġaw għal distanzi twal. Is-sorsi prinċipali ta' proteini tagħhom mill-annimali kienet tiġi miċ-ċriev u mill-fniek, iżda okkażjonalment kienu jikkaċċjaw in-nagħaġ tal-qarn kbir, l-għażżiela u l-alċi. Huma bdew jiddomestikaw id-dundjani għall-ħabta tas-sena 1000, u sas-seklu 13 il-konsum tal-annimali laħaq il-quċċata tiegħu, u ċ-ċriev kienu s-sors prinċipali ta' proteini mill-annimali f'bosta siti. Id-dundjani ddomestikati kienu jikkonsmaw ammonti kbar ta' nuħħala tal-qamħirrum, u dan kompla jżid id-dipendenza tal-poplu fuq din l-għalla bażika. Il-Puebloani kienu jinsġu l-kutri bir-rix tad-dundjani u bil-fer tal-fniek, u kienu joħolqu splenguni u labar bl-għadam tad-dundjani u taċ-ċriev. Minkejja d-disponibbiltà ta' ħut fix-xmajjar u fin-nixxigħat tal-inħawi, l-evidenza arkeoloġika tissuġġerixxi li qajla kien jittiekel.

Il-Puebloani ssupplimentaw id-dieta tagħhom bil-ġbir taż-żrieragħ u tal-[[frott]] tal-pjanti selvaġġi, u fl-istess ħin kienu jfittxu rqajja' kbar ta' art huma u jfittxu dawn ir-riżorsi. Skont l-istaġun, huma kienu jiġbru l-prinjoli u l-frott artab tal-ġniebru, diversi tipi ta' ħxejjex, tomatillo, mustarda, qargħa bagħli, żrieragħ tal-ġirasol u jukka, kif ukoll diversi speċijiet ta' ħaxix u ta' kaktus. Il-frott tal-bajtar tax-xewk kien jipprovdi sors rari ta' zokkor naturali. Iż-żrieragħ selvaġġi kienu jissajru u jintaħnu f'tagħsida. Il-Puebloani kienu jużaw diversi tipi ta' siġar bħall-kawkba tal-muntanji u l-ġniebru għall-ħatab. Kienu jpejpu wkoll it-tabakk selvaġġ. Minħabba li l-Puebloani Anċestrali kienu jqisu l-materjal kollu li jikkonsmaw u li l-komunitajiet tagħhom jiskartaw bħala sagri, il-munzelli tal-iskart tagħhom kienu jiġu meqjusa b'reverenza. Mill-bidu tal-perjodu tan-Nissieġa tal-Qfief III, għall-ħabta tas-700, il-Puebloani spiss kienu jidfnu l-mejtin tagħhom f'dawn il-munzelli.

==== Bċejjeċ tal-fuħħar ====
{{Multiple image|align=|direction=vertical|width=|header=|image1=Mesa Verde black-on-white mug, San Juan Anasazi, Whiskers Ruin, Utah, 1200-1300 AD, ceramic, paint - Natural History Museum of Utah - DSC07407.JPG|alt1=A color picture of a black-on-white pottery vessel|caption1=Bċejjeċ tal-fuħħar ta' Mesa Verde b'disinni suwed u bojod.|image2=Mesa Verde Pueblo II corrugated jars.jpg|alt2=A black and white picture of several large ceramic vessels|caption2=Buqari ta' Mesa Verde.}}L-istudjużi ma jaqblux bejniethom dwar jekk il-fuħħar ġiex ivvintat fir-reġjun tal-Erba' Rkejjen jew ġiex introdott min-Nofsinhar. Eżemplari ta' skutelli baxxi tat-tafal mhux mitfugħa fil-fran li nstabu fil-Kanjon ta' de Chelly jindikaw li l-innovazzjoni jaf irriżultat mill-użu tal-iskutelli tat-tafal għat-tnixxif taż-żrieragħ. L-użu ripetut tagħhom wassal biex jibbiesu u jsiru impermeabbli, u b'hekk jaf jirrappreżentaw l-ewwel bċejjeċ tal-fuħħar mitfugħa fil-fran fir-reġjun. Teorija alternattiva tissuġġerixxi li l-fuħħar oriġina mill-inħawi tal-Irdum ta' Mogollon lejn in-Nofsinhar, fejn kienu jintużaw skutelli ta' pejst [[Kannella (kulur)|kannella]] matul l-ewwel sekli tal-era komuni. Oħrajn jemmnu li l-fuħħar ġie introdott f'Mesa Verde mill-[[Messiku]], għall-ħabta tat-300 W.K. Ma hemm l-ebda evidenza ta' swieq tal-fuħħar tal-qedem fir-reġjun, iżda l-arkeologi jemmnu li n-nies lokali li kienu jipproduċu l-fuħħar kienu jpartu l-oġġetti bejn il-familji. Il-borom tat-tisjir magħmula minn blat igneu mfarrak minn postijiet bħall-Muntanja ta' Ute kienu iktar reżiljenti u mixtieqa, u l-Puebloani mir-reġjun kollu kienu jagħmlu għalihom.

L-analiżi tal-attivazzjoni tan-[[Newtron|newtroni]] tindika li l-biċċa l-kbira tal-bċejjeċ tal-fuħħar suwed u bojod li nstabu f'Mesa Verde kienu prodotti lokalment. It-tafal tal-Kretaċju mill-Formazzjonijiet ta' Dakota u ta' Menefee kien jintuża fil-produzzjoni tal-bċejjeċ tal-fuħħar bojod u suwed, u t-tafal mill-Formazzjoni ta' Mancos kien jintuża fil-produzzjoni tal-buqari. Evidenza li l-bċejjeċ tal-fuħħar taż-żewġ tipi kienu mifruxa bejn diversi postijiet fir-reġjun tissuġġerixxi li kien hemm interazzjoni bejn il-gruppi tal-produtturi tal-bċejjeċ tal-fuħħar tal-qedem, jew kienu jaqsmu sors komuni tal-materja prima. Il-bċejjeċ tal-fuħħar suwed u bojod ta' Mesa Verde ġew prodotti fi tliet postijiet: il-Kanjon tar-Ramel, il-Blata tal-Kastell u Mesa Verde. L-evidenza arkeoloġika tindika li kważi kull unità domestika kellha mill-inqas membru li kien jipproduċi l-bċejjeċ tal-fuħħar. Il-fran tat-trunċieri kienu jinbnew 'il bogħod mill-''pueblos'' u eqreb tas-sorsi tal-ħatab. Id-daqsijiet tagħhom ivarjaw, iżda l-fran il-kbar kienu twal sa 24 pied (7.3 metri) u huwa maħsub li kienu fran kondiviżi bejn diversi familji. Id-disinni kienu jiżdiedu mar-reċipjenti taċ-ċeramika permezz ta' xkupilja bil-weraq tal-jukka u żebgħat tal-[[ħadid]], tal-manganiż, tal-pjanti tan-[[Naħla|naħal]] u tal-mustarda.[[File:Mesa_Verde_park_ranger.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mesa_Verde_park_ranger.jpg|alt=A color picture of a man wearing a green and brown National Park Service uniform|daqsminuri|Ranger tal-Park waqt żjara turistika fil-Park Nazzjonali ta' Mesa Verde.]]Il-biċċa l-kbira tal-bċejjeċ tal-fuħħar li nstabu fil-''pueblos'' tas-seklu 9 kellhom daqs għall-individwi jew għall-familji żgħar, iżda peress li ċ-ċerimonjaliżmu komunali żdied matul is-seklu 13, ġew prodotti bosta reċipjenti ikbar għall-festini. Id-dekorazzjonijiet fuq il-bċejjeċ tal-fuħħar griżi f'Mesa Verde tfaċċaw wara s-700, u sas-sena 1000 reċipjenti sħaħ kienu jiġu mżejna b'dan il-mod. It-teknika kienet toħloq wiċċ estern aħrax u b'hekk dawn il-bċejjeċ kienu jkunu jiżolqu inqas mill-bċejjeċ griżi li kienu iktar lixxi. Sas-seklu 11, dawn ir-reċipjenti b'dissipazzjoni iktar effiċjenti tas-sħana mill-bċejjeċ iktar lixxi, fil-biċċa l-kbira kienu ħadu post l-istil iktar antik, u t-tendenza li kellhom li jżommu iktar is-sħana kienet tintuża biex l-ikel jitgħalla fihom. It-tiżjin tal-bċejjeċ tal-fuħħar x'aktarx li żviluppa peress li l-produtturi tal-qedem ipprovaw jikkopjaw il-karatteristiċi viżwali tan-nisġiet tal-qfief. Dawn il-bċejjeċ kienu jsiru bit-tafal minn formazzjonijiet għajr dik ta' Menefee, u dan jissuġġerixxi li l-produtturi tal-qedem kienu jagħżlu tafal differenti għal stili differenti. Il-produtturi tal-bċejjeċ tal-fuħħar kienu jagħżlu t-tafal u jibdlu l-kundizzjonijiet tat-tisjir tagħhom fil-fran biex jiksbu [[Lewn|kuluri]] speċifiċi. F'kundizzjonijiet normali, il-borom magħmula bix-shale ta' Mancos kienu jsiru griżi meta jitpoġġew fil-fran, u dawk magħmula mit-tafal tal-Formazzjoni ta' Morrison kienu jsiru bojod. It-tafal mix-Xlokk ta' Utah kien isir [[aħmar]] meta jitpoġġa fil-fran b'ambjent b'[[ossiġenu]] għoli.

==== Arti u affreski fuq il-blat ====
[[File:Petroglyph_Point_at_Mesa_Verde_National_Park_by_RO.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Petroglyph_Point_at_Mesa_Verde_National_Park_by_RO.JPG|alt=A color picture of some petroglyphs on a tan sandstone cliff face|lemin|daqsminuri|Petroglifiċi ta' Mesa Verde; fin-naħa ta' fuq mil-lemin għax-xellug: il-klans tal-Ajkla, tan-[[Nagħġa]] tal-Muntanji, tal-Pappagall, tar-Rospu Muqran, u tal-[[Iljun]] tal-Muntanji, u l-Puebloani Anċestrali (fin-naħa t'isfel).]]
L-arti fuq il-blat hija preżenti fir-reġjun kollu ta' Mesa Verde, iżda t-tifrix tagħha mhijiex uniformi u hija perjodikac. Xi postijiet fihom bosta eżempji, filwaqt li oħrajn ma fihom l-ebda eżempju, u f'xi perjodi kien hemm ħolqien prolifiku, filwaqt li f'oħrajn ma tantx kien hemm. L-istili jvarjaw ukoll maż-żmien. L-eżempji huma relattivament rari f'Mesa Verde proprja, iżda huma abbundanti f'nofs iż-żona tax-xmara ta' San Juan; dan jaf jindika l-importanza tax-xmara bħala rotta tal-ivvjaġġar u sors ewlieni tal-ilma. Motivi komuni fl-arti fuq il-blat tar-reġjun jinkludu figuri antropomorfiċi f'purċissjoni u waqt il-kopulazzjoni jew it-twelid, impronti tal-idejn, impronti tal-annimali u tal-bnedmin, linji mserrpin, spirali, ċrieki konċentriċi, annimali u xeni tal-kaċċa. Meta l-popolazzjoni tar-reġjun naqset matul l-aħħar tas-seklu 13, is-suġġett tal-arti Puebloana ta' fuq il-blat kulma jmur qalbet għal xbihat ta' tarki, ġellieda u xeni ta' battalji. Il-Hopi moderni interpretaw il-petroglifiċi fil-Punt tal-Petroglifiċi f'Mesa Verde bħala xbihat ta' diversi klans ta' nies.[[File:Mesa_Verde_park_map.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mesa_Verde_park_map.png|alt=A color map of Mesa Verde park map by the National Park Service|daqsminuri|Mappa tal-Park Nazzjonali.]]Mill-aħħar tal-perjodu ta' Pueblo II (1020) sa Pueblo III (1300), il-Puebloani Anċestrali tar-reġjun ta' Mesa Verde ħolqu affreski fuq it-tkaħħil fid-djar kbar tagħhom, b'mod partikolari fil-''kivas'' tagħhom. L-affreski kienu jinkludu xbihat impittra u mnaqqxa ta' annimali, nies u disinni li kienu jintużaw fit-tessuti u fil-bċejjeċ tal-fuħħar, li jmorru lura saħansitra sal-perjodu tan-Nissieġa tal-Qfief III, jiġifieri għall-ħabta tal-500. Oħrajn juru triangoli u tumbati li huma maħsuba li jirrappreżentaw muntanji u għoljiet fil-pajsaġġ tal-madwar. Tipikament l-affreski kienu jkunu fuq il-wiċċ tax-xaqliba tal-''kiva'' u normalment kienu jkunu mdawra mal-kamra kollha. Motivi komuni oħra huma mudelli [[Ġeometrija|ġeometriċi]] li qishom simboli li kienu jintużaw fil-bċejjeċ tal-fuħħar u żigużajg li jirrappreżentaw il-ponti fl-insiġ tal-qfief. L-affreski mpittrin jinkludu l-kuluri aħmar, aħdar, isfar, abjad, kannella u blu. Id-disinni kienu għadhom jintużaw mill-Hopi matul is-sekli 15 u 16.

== Klima ==
[[File:Mesa_Verde_National_Park_(1917).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mesa_Verde_National_Park_(1917).jpg|lemin|daqsminuri|Il-Park Nazzjonali ta' Mesa Verde fl-1917.]]
Skont is-sistema tal-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen, il-Park Nazzjonali ta' Mesa Verde għandu klima kontinentali umduża bi sjuf nexfin (''Dsa''). Skont id-Dipartiment tal-Agrikoltura tal-Istati Uniti, iż-żona tal-ebusija tal-pjanti fil-Kwartieri Ġenerali tal-Park Nazzjonali ta' Mesa Verde f'għoli ta' 6,952 pied (2,119-il metru) hija ta' 6b b'temperatura minima estrema annwali medja ta' −0.1 °F (−17.8 °C).

Il-preċipitazzjoni fir-reġjun hija bimodali, jiġifieri l-agrikoltura tiġi sostnuta permezz tal-borra matul ix-xitwa u l-ħarifa u permezz tax-xita matul ir-rebbiegħa u s-sajf. L-ilma għall-biedja u għall-konsum kien jiġi pprovdut mix-xita fis-sajf, mill-borra fix-xitwa, u minn fawwariet u sorsi taħt l-art fl-inħawi tal-villaġġi ta' Mesa Verde. F'għoli ta' 7,000 pied (2,100 metru), iż-żoni tan-nofs tal-''mesa'' kienu jkunu tipikament għaxar gradi Fahrenheit (5 °C) iktar friski mill-quċċata, u b'hekk dan kien inaqqas l-ammont ta' ilma meħtieġ għall-biedja. L-abitazzjonijiet fl-irdumijiet inbnew sabiex jieħdu vantaġġ mill-enerġija solari. L-angolu tax-xemx fix-xitwa kienet issaħħan il-ġebel tal-abitazzjonijiet tal-irdumijiet, u ż-żiffa sħuna kienet tgħaddi mill-wied; b'hekk l-arja kienet tkun bejn 10 u 20°F (5-10°C) iktar sħuna fid-daħliet tal-kanjon milli fil-quċċata tal-''mesa''. Fis-sajf, meta x-xemx kienet tkun fl-għoli, il-biċċa l-kbira tal-abitazzjonijiet fl-irdumijiet tal-villaġġ kienu jkunu fid-dell u protetti mix-xemx diretta.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
! colspan=&quot;14&quot; |''Data'' klimatika għall-Park Nazzjonali ta' Mesa Verde, Colorado, temp. normali fl-1991–2020, temp. estremi fl-1922 sal-preżent
|-
!Xahar
!Jan
!Fra
!Mar
!Apr
!Mej
!Ġun
!Lul
!Aww
!Set
!Ott
!Nov
!Diċ
!Sena
|-
!'''Temp. għolja rekord f'°C (°F)'''
|62
(17)
|68
(20)
|73
(23)
|84
(29)
|94
(34)
|101
(38)
|102
(39)
|101
(38)
|94
(34)
|85
(29)
|75
(24)
|65
(18)
|102
(39)
|-
!'''Temp. għolja medja f'°C (°F)'''
|51.5
(10.8)
|54.6
(12.6)
|65.0
(18.3)
|73.1
(22.8)
|82.2
(27.9)
|90.3
(32.4)
|94.0
(34.4)
|90.5
(32.5)
|86.1
(30.1)
|76.6
(24.8)
|64.3
(17.9)
|53.8
(12.1)
|94.3
(34.6)
|-
!Temp. għolja medja ta' kuljum f'°F (°C)
|39.6
(4.2)
|42.7
(5.9)
|51.2
(10.7)
|59.3
(15.2)
|69.2
(20.7)
|81.3
(27.4)
|86.4
(30.2)
|83.5
(28.6)
|76.0
(24.4)
|63.3
(17.4)
|50.4
(10.2)
|39.9
(4.4)
|61.9
(16.6)
|-
!Temp. medja ta' kuljum f'°F (°C)
|29.8
(−1.2)
|33.0
(0.6)
|40.4
(4.7)
|46.8
(8.2)
|55.9
(13.3)
|66.8
(19.3)
|72.5
(22.5)
|70.3
(21.3)
|63.0
(17.2)
|50.9
(10.5)
|39.6
(4.2)
|30.2
(−1.0)
|49.9
(10.0)
|-
!Temp. baxxa medja ta' kuljum f'°F (°C)
|20.0
(−6.7)
|23.3
(−4.8)
|29.6
(−1.3)
|34.4
(1.3)
|42.6
(5.9)
|52.3
(11.3)
|58.6
(14.8)
|57.0
(13.9)
|50.0
(10.0)
|38.6
(3.7)
|28.8
(−1.8)
|20.4
(−6.4)
|38.0
(3.3)
|-
!Temp. baxxa medja f'°F (°C)
|4.3
(−15.4)
|6.8
(−14.0)
|15.0
(−9.4)
|20.9
(−6.2)
|28.6
(−1.9)
|38.8
(3.8)
|49.9
(9.9)
|48.7
(9.3)
|36.5
(2.5)
|23.0
(−5.0)
|11.5
(−11.4)
|4.4
(−15.3)
|0.2
(−17.7)
|-
!Temp. baxxa rekord f'°F (°C)
|−20
(−29)
|−15
(−26)
|2
(−17)
|4
(−16)
|11
(−12)
|27
(−3)
|38
(3)
|38
(3)
|26
(−3)
|5
(−15)
|−3
(−19)
|−15
(−26)
|−20
(−29)
|-
!Preċipitazzjoni medja f'pulzieri (mm)
|1.96
(50)
|1.66
(42)
|1.38
(35)
|1.14
(29)
|1.13
(29)
|0.47
(12)
|1.41
(36)
|2.05
(52)
|1.77
(45)
|1.44
(37)
|1.19
(30)
|1.51
(38)
|17.11
(435)
|-
!Borra medja f'pulzieri (cm)
|18.1
(46)
|12.0
(30)
|8.0
(20)
|5.0
(13)
|0.6
(1.5)
|0.0
(0.0)
|0.0
(0.0)
|0.0
(0.0)
|0.0
(0.0)
|1.5
(3.8)
|5.6
(14)
|14.2
(36)
|65.0
(165)
|-
!Fond medju estrem tal-borra f'pulzieri (cm)
|13.2
(34)
|13.8
(35)
|8.9
(23)
|2.5
(6.4)
|0.2
(0.51)
|0.0
(0.0)
|0.0
(0.0)
|0.0
(0.0)
|0.0
(0.0)
|0.8
(2.0)
|3.9
(9.9)
|7.4
(19)
|17.4
(44)
|-
!Medja ta' jiem bil-preċipitazzjoni (≥ 0.01 pulzieri)
|7.4
|8.1
|6.5
|5.9
|6.7
|3.3
|9.0
|10.5
|7.5
|6.4
|5.6
|7.6
|84.5
|-
!Medja ta' jiem bil-borra (≥ 0.1 pulzieri)
|6.3
|6.4
|4.2
|2.3
|0.2
|0.0
|0.0
|0.0
|0.0
|0.7
|2.7
|5.8
|28.6
|-
| colspan=&quot;14&quot; |Sors: NOAA.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.weather.gov/wrh/climate?wfo=gjt|titlu=Climate|kunjom=US Department of Commerce|isem=NOAA|sit=www.weather.gov|lingwa=EN-US|data-aċċess=2024-07-21}}&lt;/ref&gt;
|}

== Ekoloġija antropoġenika u ġeografija ==
[[File:Mesa-Verde---Cliff-Palace-in_1891_-_edit1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mesa-Verde---Cliff-Palace-in_1891_-_edit1.jpg|daqsminuri|Ritratt tal-Palazz tal-Irdum fl-1891, ta' Gustaf Nordenskiöld.]]
L-[[ekoloġija]] [[Antropoloġija|antropoġenika]] tirreferi għall-impatt uman fuq l-annimali u l-pjanti f'ekosistema. Bidla minn annimali medji u kbar, bħal ċriev, nagħaġ tal-qarn kbir u għażżiela, għal annimali iżgħar bħal [[Fenek|fniek]] u dundjani matul nofs is-seklu 10 sa nofs is-seklu 13 jaf tindika li l-kaċċa għall-għajxien tal-Puebloani kienet alterat drammatikament il-popolazzjonijie tal-fawna fil-''mesa''. Analiżi tal-veġetazzjoni tal-inħawi tindika li bl-eċċezzjoni ta' [[Speċi|speċijiet]] invażivi, il-flora u l-fawna fl-inħawi baqgħu relattivament konsistenti għall-aħħar 4,000 sena.

Skont it-Tipi Potenzjali ta' veġetazzjoni naturali tal-Istati Uniti ta' [[A. W. Kuchler]], il-Park Nazzjonali ta' Mesa Verde fih tipi potenzjali ta' veġetazzjoni bil-ġniebru (23) f'għamla potenzjali ta' veġetazzjoni tal-foresti muntanjużi tal-Baċir il-Kbir/tal-foresti tal-Lbiċ.

Il-kanjons ta' Mesa Verde nħolqu min-nixxigħat li kieku l-ġebel ramli iebes fl-inħawi kollha. Dan irriżulta fl-elevazzjonijiet tal-Park Nazzjonali ta' Mesa Verde, li jvarjaw minn madwar 6,000 sa 8,572 pied (1,829 sa 2,613-il metru), l-ogħla elevazzjoni f'Park Point. It-terren fil-park issa huwa żona ta' tranżizzjoni bejn il-promontorji baxxi tad-deżert u l-Muntanji tar-Rockies.

== Ġeoloġija ==
[[File:J_Walter_Fewkes.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:J_Walter_Fewkes.jpg|daqsminuri|Jesse Walter Fewkes fl-abitazzjonijiet fl-irdumijiet ta' Mesa Verde. ]]
Għalkemm l-ewwel esploraturi [[Spanja|Spanjoli]] tal-inħawi semmew il-formazzjoni [[Ġeoloġija|ġeoloġika]] bħala ''Mesa Verde'', it-terminu huwa qarrieqi, għax il-''mesas'' reali jkunu kważi ċatti għalkollox. Minħabba li Mesa Verde xxaqleb lejn in-Nofsinhar, it-terminu ġeoloġiku preċiż huwa ''cuesta'', mhux ''mesa''. Il-park huwa magħmul minn diversi ''cuestas'' iżgħar li jinsabu bejn il-kanjons. Ix-xaqliba ta' Mesa Verde kkontribwiet għall-formazzjoni tad-daħliet imkennija li ppreservaw l-abitazzjonijiet fl-irdumijiet tal-inħawi.

Fl-aħħar tal-Kretaċju, ix-shale ta' Mancos ġie ddepożitat fuq il-ġebel ramli ta' Dakota, li huwa formazzjoni tal-blat li tista' tinstab taħt il-biċċa l-kbira ta' Colorado. Is-saffi tax-shale ta' Mancos huma magħmula minn &quot;ġebel ramli, ġebel tat-tajn u shales fini&quot; li akkumulaw fl-ilma fond tal-Baħar Kretaċju. Għandu kontenut kbir ta' tafal u b'hekk jespandi meta jixxarrab u għaldaqstant iwassal biex l-art tiġi tiżloq. Fuq dan ix-shale, hemm tliet formazzjonijiet fil-grupp ta' Mesa Verde li jirriflettu l-bidliet fl-ambjent tad-depożiti fl-inħawi maż-żmien. L-ewwel waħda hija tal-ġebel ramli magħrufa bħala Point Lookout Sandstone, li ngħatat isem Point Lookout fil-park (b'elevazzjoni ta' 8,427 pied (2,569 metru)). Dan il-ġebel ramli, li fforma fl-ambjent tal-baħar baxx meta l-Baħar Kretaċju beda jirtira, huwa &quot;enormi, fin, reżistenti ħafna u jinsab f'iktar minn saff wieħed&quot;, u s-saffi tiegħu jirriflettu l-mewġ u l-kurrenti li kienu preżenti meta fforma. Is-sedimenti tiegħu huma ħoxnin madwar 400 pied (100 metru), u s-saffi ta' fuq tiegħu fihom il-fdalijiet ta' invertebrati fossilizzati.

It-tieni hija l-Formazzjoni ta' Menefee, il-formazzjoni nofsanija b'kontenut ta' shales tal-karbonju f'iktar minn saff wieħed, sedimenti u ġebel ramli. Dawn ġew depożitati fl-ambjenti semimarittimi tal-ilma salmastru, bħall-baqqiegħa u l-laguni. Minħabba l-ambjent bid-depożiti u l-materjal organiku fil-kompożizzjoni tagħha, hemm xquq irqaq tal-faħam tul il-Formazzjoni ta' Menefee. Fil-quċċata, din il-formazzjoni hija penetrata mill-ġebel ramli tad-djar tal-irdumijiet.[[File:SpruceTreeHouse.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SpruceTreeHouse.JPG|daqsminuri|Id-Dar tas-Siġra tal-Abit tal-Amerki.]]It-tielet formazzjoni hija dik tal-ġebel ramli tad-djar tal-irdumijiet li hija l-inqas saff tal-blat antik. Iffurmat wara li l-Baħar Kretaċju rtira għalkollox u bħala riżultat tal-kontenut ramli għoli mill-bajjiet, mill-għaram, eċċ., u b'hekk l-uċuħ tal-kanjons għandhom sfumatura safranija. Bħall-formazzjoni ta' Point Lookout Sandstone, għandha ħxuna ta' madwar 400 pied (100 metru). Fiha bosta depożiti ta' fossili ta' tipi differenti ta' qxur tal-baħar, snien tal-ħut u fdalijiet oħra ta' invertebrati mill-baħar li rtira. Iż-żoni bix-shale f'din il-formazzjoni jiddeterminaw fejn iffurmaw il-postijiet imkennija li fihom il-Puebloani Anċestrali bnew l-abitazzjonijiet tagħhom.

Tul il-perjodu Kretaċju kollu u fil-bidu tal-perjodu Terzjarju, ġew olzati l-inħawi tal-Promontorju ta' Colorado, tal-Muntanji ta' San Juan u l-Muntanji ta' La Plata, u dan wassal għall-formazzjoni tal-pedamenti ta' Mesa Verde bl-għajnuna tal-erożjoni. Kanali żgħar tal-ilma kienu jgħaddu tul din il-formazzjoni u kien jiġi ddepożitat iż-żrar. Iktar 'il quddiem fil-perjodu Terzjarju, l-aħħar perjodu ta' olzar u ta' xaqlib tal-blat lejn in-Nofsinhar wassal biex dawn in-nixxigħat jaqtgħu malajr fil-blat u jneħħu s-sedimenti sfużi li ffurmaw il-kanjons enormi preżenti llum il-ġurnata. Dan ikkawża l-iżolament ta' Mesa Verde mill-kumplament tal-blat. Illum il-ġurnata, peress li l-klima hija iktar arida, dawn il-proċessi ta' erożjoni battew.

== Attrazzjonijiet ewlenin ==
[[File:Wildfire_damage_at_Mesa_Verde_by_RO.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wildfire_damage_at_Mesa_Verde_by_RO.JPG|alt=A color picture of some burned trees|lemin|daqsminuri|Ħsara kkawżata min-nirien naturali fil-''Mesa'' ta' Chapin.]]
Minbarra l-abitazzjonijiet fl-irdumijiet, f'Mesa Verde hemm ukoll għadd ta' fdalijiet ewlenin fil-''mesa''. Xi eżempji li huma miftuħa għall-aċċess pubbliku jinkludu l-Kumpless ta' Far View u t-Torri tas-Siġra taċ-Ċedru fil-''Mesa'' ta' Chapin, u l-Komunità tad-Dar tal-Baġer fil-''Mesa'' ta' Wetherill.

=== Dar tal-Gallarija ===
Id-Dar tal-Gallarija tinsab imperrċa fl-għoli u tħares lejn il-Lvant. Il-45 kamra u ż-żewġ ''kivas'' tagħha kienu jkunu kesħin matul ix-xitwa. Il-viżitaturi li jżuru s-sit flimkien ma' ranger jidħlu fid-dar billi jitilgħu sellum ta' 32 pied (10 metri) u jitkaxkru ġo mina żgħira twila 12-il pied (4 metri). Il-ħruġ, sensiela ta' ġebliet ma' xifer l-irdum, kien maħsub li kien l-uniku dħul u ħruġ tal-abitanti tal-irdumijiet, u b'hekk il-villaġġ żgħir seta' jiġi difiż iktar faċilment. Zokk partikolari ġie datat li jmur lura għall-1278, għaldaqstant x'aktarx li ntuża għall-kostruzzjoni mhux wisq qabel ma l-poplu ta' Mesa Verde telaq mill-inħawi. Id-dar ġiet skavata uffiċjalment fl-1910 minn [[Jesse L. Nusbaum]], li kien l-ewwel arkeologu tas-Servizz tal-Parks Nazzjonali u wieħed mill-ewwel sovraintendenti tal-Park Nazzjonali ta' Mesa Verde. Il-viżitaturi jistgħu jidħlu fid-Dar tal-Gallarija biss permezz ta' żjarat iggwidati minn ranger, li jinvolvu diversi slielem mal-wiċċ tal-irdumijiet u tkaxkir ġo mina żgħira.&lt;gallery&gt;
File:Balcony_House_tour_at_Mesa_Verde_NP.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Balcony_House_tour_at_Mesa_Verde_NP.jpg|Żjara tad-Dar tal-Gallarija: (1) id-daħla bis-sellum f'għoli ta' 32 pied (10 metri), (2) il-mina f'għoli ta' 12-il pied (4 metri), (3-5) il-ħruġ mill-wiċċ tal-irdum f'għoli ta' 60 pied (18-il metru).
File:HPC_000119_(27512883666).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:HPC_000119_(27512883666).jpg|[[Emmett Harryson]], persuna Navajo, f'daħla b'għamla tal-ittra T fid-Dar tal-Gallarija (1929).
&lt;/gallery&gt;

=== Palazz tal-Irdum ===
Din l-istruttura b'diversi sulari, li hija l-iżjed abitazzjoni magħrufa f'Mesa Verde, tinsab fl-ikbar żona mkennija fiċ-ċentru tal-''Mesa'' l-Kbira. Kienet tħares lejn in-Nofsinhar u l-Lbiċ, u b'hekk tipprovdi iktar sħana mix-xemx fix-xitwa. Il-palazz imur lura iktar minn 700 sena u nbena bil-ġebel ramli, bix-xorok tal-injam u bit-tkaħħil. Ħafna mill-kmamar tiegħu kienu miżbugħin b'kuluri jgħajtu. Il-Palazz tal-Irdum kien jospita madwar 125 ruħ, iżda x'aktarx kien parti importanti minn komunità ikbar ta' 60 pueblos fil-qrib, li kienu jospitaw xi 600 ruħ jew iktar. B'23 ''kivas'' u 150 kamra, il-Palazz tal-Irdum huwa l-ikbar abitazzjoni fl-irdumijiet fil-Park Nazzjonali ta' Mesa Verde.

=== Dar Twila ===
[[File:Long_House_cliff_dwellings_at_Mesa_Verde,_2006May23.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Long_House_cliff_dwellings_at_Mesa_Verde,_2006May23.jpg|daqsminuri|Id-Dar Twila.]]
Id-Dar Twila tinsab fil-''Mesa'' ta' Wetherill u hija t-tieni l-ikbar villaġġ Puebloan; b'kollox kienu jgħixu hemm madwar 150 ruħ. Is-sit ġie skavat mill-1959 sal-1961, bħala parti mill-Proġett Arkeoloġiku tal-''Mesa'' ta' Wetherhill. Id-Dar Twila nbniet għall-ħabta tal-1200 u kienet okkupata sal-1280. L-abitazzjoni fl-irdumijiet fiha 150 kamra, ''kiva'', torri u spazju miftuħ ċentrali. Il-kmamar tagħha mhumiex raggruppati bħal fl-abitazzjonijiet tipiċi fl-irdumijiet. Il-ġebel kien jintuża kif inhu biex jidħol f'xulxin u jipprovdi stabbiltà. Żewġ kompartimenti fin-naħa ta' fuq fihom spazju għall-ħżin tal-qmuħ. Kompartiment minnhom donnu jinkludi spazju b'ħofor żgħar f'ħajt biex wieħed ikun jista' jara x'inhu jiġri fil-kumplament tal-villaġġ 'l isfel. Hemm ukoll nixxiegħa aċċessibbli f'distanza ta' diversi mijiet ta' piedi.

=== Djar tal-Mug, tal-Ballut, tal-Abit tal-Amerki u tat-Torri Kwadru ===
[[File:Square_Tower_House,_Mesa_Verde_Park,_Colorado,_US_(12).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Square_Tower_House,_Mesa_Verde_Park,_Colorado,_US_(12).jpg|daqsminuri|Id-Dar tat-Torri Kwadru.]]
Id-Dar tal-Mug tinsab fil-''Mesa'' ta' Wetherill; fiha 94 kamra, ''kiva'' kbira u ġibjun fil-qrib. Ingħatat dan l-isem minħabba erba' mugs li Charles Mason u l-aħwa Wetherill sabu ħdejn xulxin fis-sit. Id-Dar tas-Siġra tal-Ballut u t-Tempju tan-Nar biswit huma aċċessibbli permezz ta' żjara ta' sagħtejn gwidata minn ranger tal-park. Id-Dar tas-Siġra tal-Abit tal-Amerki hija t-tielet l-ikbar villaġġ, f'distanza ta' diversi mijiet ta' piedi minn nixxiegħa, u kellha 130 kamra u tmien ''kivas''. Inbniet xi żmien bejn l-1211 u l-1278. Huwa maħsub li madwar 60 sa 80 ruħ kienu jgħixu fiha f'daqqa. Minħabba l-pożizzjoni protetta tagħha, baqgħet ippreservata sew. Il-mogħdija qasira li tagħti għad-Dar tas-Siġra tal-Abit tal-Amerki tibda fil-Mużew Arkeoloġiku tal-''Mesa'' ta' Chapin. Id-Dar tat-Torri Kwadru hija waħda mill-waqfiet taż-żjara bil-[[karozza]] madwar ix-xifer ta' fuq tal-''mesa''. It-torri huwa l-itwal struttura f'Mesa Verde.

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Il-Park Nazzjonali ta' Mesa Verde ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1978.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' &quot;Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Referenzi ==

[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]]
[[Kategorija:Siti arkeoloġiċi]]
[[Kategorija:Parks Nazzjonali]]
[[Kategorija:Stati Uniti]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]]</text>
      <sha1>5puhf11vv2m4pys0uhunz0t5u0p27nr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Olinda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33839</id>
    <revision>
      <id>331733</id>
      <parentid>325327</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T04:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10523" sha1="evwqm6k95rr2zjh0zkp7f0xcob2oq74" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Olinda''' (pronunzja bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]]: [ɔˈlĩdɐ]) hija belt [[Storja|storika]] f'Pernambuco, fil-Grigal tal-[[Brażil]]. Tinsab mal-kosta tal-[[Oċean Atlantiku]] fil-Grigal tal-pajjiż, fir-Reġjun Metropolitan ta' [[Recife]], il-[[belt kapitali]] statali.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://academic.eb.com/?target=%2Flevels%2Fcollegiate%2Farticle%2F57024|titlu=Britannica Academic|sit=academic.eb.com|data-aċċess=2025-08-21}}&lt;/ref&gt; Għandha popolazzjoni ta' 349,976 ruħ, erja ta' 41.681 kilometru kwadru (16.093 mil kwadru), u densità tal-popolazzjoni ta' 9,437 abitant kull kilometru kwadru (24,440/mil kwadru). Hija magħrufa bħala waħda mill-iżjed bliet kolonjali ppreservati sew fil-Brażil u ilha abitata mill-1535.

Bħala l-eks belt kapitali tal-Kapitanat ta' Pernambuco matul il-perjodu kolonjali, Olinda għandha bosta binjiet storiċi — iċ-ċentru storiku ġie ddikjarat bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1982 — u [[kultura]] rikka.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/189/|titlu=Historic Centre of the Town of Olinda|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-22}}&lt;/ref&gt; Il-Karnival ta' Olinda, festa popolari li tiġi ċċelebrata fit-toroq, hija simili ħafna għall-karnival tradizzjonali [[Portugall|Portugiż]], biż-żieda ta' [[żfin]] b'influwenza [[Afrika|Afrikana]], li tirrifletti l-istorja tal-Grigal tal-pajjiż. Il-festa tiġi ċċelebrata fit-toroq mingħajr [[ħadid]] jew ħbula ta' protezzjoni, u għad-differenza ta' bliet oħra, id-dħul ikun bla ħlas. Ikun hemm mijiet ta' gruppi [[Mużika|mużikali]] żgħar (xi kultant b'artist wieħed waħdu) ta' ġeneri mużikali differenti.

== Storja ==
[[File:Olinda-SBento-MainChapel.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Olinda-SBento-MainChapel.jpg|xellug|daqsminuri|250x250px|L-artal prinċipali tal-Knisja ta' San Benedittu.]]
Bosta tribujiet indiġeni okkupaw il-kosta tal-Grigal tal-Brażil għal diversi eluf ta' snin, u l-għoljiet tal-muniċipalità attwali ta' Olinda kellhom insedjamenti tat-tribujiet Caeté u Tupinambá, li spiss kienu jkunu fi gwerra ma' xulxin. Huwa maħsub li l-merċenarji [[Franza|Franċiżi]] kienu l-ewwel [[Ewropa|Ewropej]] li waslu f'dan ir-reġjun, iżda l-Portugiżi sfruttaw ir-rivalitajiet bejn it-tribujiet u rnexxielhom jibnu fortizza fejn qabel kien hemm il-villaġġ tal-Caeté fil-quċċata ta' għolja. Studji reċenti mill-Università Federali ta' Pernambuco kixfu evidenza ġdida tal-popolazzjoni prekolonjali tal-inħawi.

L-insedjament ta' Olinda ġie stabbilit fl-1535 minn [[Duarte Coelho Pereira]], mill-Portugall; ġie elevat għal raħal fit-12 ta' Marzu 1537. Sar is-sede tal-Prelat Territorjali [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] Ruman ta' Pernambuco fl-1614, u mbagħad sar id-Djoċesi ta' Olinda fl-1676. L-ekonomija tar-reġjun kienet iddominata mill-produzzjoni tal-kannamiela. Din il-produzzjoni, flimkien mal-importazzjoni tal-[[Skjavitù|iskjavi]] mill-Afrika biex isostnu l-kultivazzjoni, wasslu biex Olinda ssir fortizza kolonjali.

Olinda kienet il-belt kapitali tal-kapitanat ereditarju Portugiż ta' Pernambuco, iżda ngħatat in-nar mill-invażuri [[Pajjiżi l-Baxxi|Olandiżi]]. Il-Portugiżi bnew ir-raħal tagħhom fuq għolja, għal skopijiet prattiċi (eż. id-dranaġġi) u biex ikun jista' jiġi difiż iktar faċilment. Fis-[[seklu 17]] ir-Renju tal-Portugall ingħaqad ma' [[Spanja]] (l-Unjoni Iberika tal-1580-1640). L-Olandiżi ħadu vantaġġ minn dan il-perjodu ta' dgħufija tal-Portugiżi u okkupaw l-inħawi madwar Olinda u Recife, u kisbu aċċess għall-pjantaġġuni Portugiżi tal-kannamiela. [[John Maurice]], il-Prinċep ta' Nassau-Siegen inħatar bħala l-gvernatur tal-artijiet Olandiżi fil-Brażil fl-1637 mill-Kumpanija Olandiża tal-Punent tal-[[Indja]] fuq rakkomandazzjoni ta' [[Frederick Henry]]. Huwa żbarka f'Recife, il-port ta' Pernambuco u l-fortizza ewlenija tal-Olandiżi, f'Jannar 1637. Permezz ta' sensiela ta' spedizzjonijiet ta' suċċess, gradwalment estenda t-territorji Olandiżi minn Sergipe fin-Nofsinhar sa [[São Luís|São Luís de Maranhão]] fit-Tramuntana. Barra minn hekk ħakem it-territorji Portugiżi ta' Saint George del Mina, Saint Thomas u [[Luanda]], l-[[Angola]], fil-kosta tal-Punent tal-Afrika. Wara x-xoljiment tal-Unjoni Iberika fl-1640, il-Portugall reġa' stabbilixxa l-awtorità tiegħu fuq it-territorji li kien tilef l-Imperu Portugiż, inkluż l-eks Brażil Olandiż. L-iskjavitù fil-pjantaġġuni tal-kannamiela baqgħet tkun sors ta' ġid f'Olinda sa meta l-Lei Áurea (&quot;Liġi tad-Deheb&quot;) aboliet l-iskjavitù fil-Brażil indipendenti fl-1888.

Olinda tilfet ftit mill-importanza tagħha wara l-invażjoni tal-Olandiżi. Recife saret il-belt kapitali ta' Pernambuco fl-1827, u Olinda saret parti miż-żona metropolitana ta' Recife. Minħabba l-pożizzjoni storika tal-belt, il-[[katidral]] tagħha, parti mis-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, magħruf bħala São Salvador do Mundo, għadu s-sede primarja tal-Arċidjoċesi Kattolika Rumana ta' Olinda u Recife, b'konkatidral f'Recife. Olinda għandha wkoll Bażilika Minuri (Basílica Abacial do Mosteiro de São Bento de Olinda).&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://gcatholic.org/dioceses/diocese/olin0|titlu=Archdiocese of Olinda e Recife, Brazil 🇧🇷|sit=GCatholic|data-aċċess=2025-08-21}}&lt;/ref&gt;

Apparti s-sbuħija naturali tagħha, Olinda hija wkoll wieħed miċ-ċentri kulturali prinċipali tal-Brażil: fl-1982 ġiet iddikjarata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Il-belt tfakkar il-kobor tagħha fl-imgħoddi kull sena matul il-Karnival, bir-ritmu tal-''frevo'', tal-''maracatu'' u ta' mużika u żfin oħra tal-Grigal tal-pajjiż.

== [[Ġeografija]] ==
[[File:Church_of_Our_Lady_of_the_Snows,_Saint_Roch_Chapel_and_San_Francisco_Convent_-_Olinda,_Pernambuco,_Brazil.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Church_of_Our_Lady_of_the_Snows,_Saint_Roch_Chapel_and_San_Francisco_Convent_-_Olinda,_Pernambuco,_Brazil.jpg|lemin|daqsminuri|260x260px|Il-Knisja tal-Madonna tal-Borra, il-[[Kappella]] ta' San Rokku u l-Kunvent ta' [[San Franġisk t'Assisi|San Franġisk]].]]
Olinda tinsab mal-kosta fl-istat ta' Pernambuco, sitt kilometri fit-Tramuntana taċ-ċentru ta' Recife. Hija kkonfinata mill-Oċean Atlantiku fil-Lvant, mill-muniċipalità ta' Paulista fit-Tramuntana, u minn Recife fin-Nofsinhar u fil-Punent. Olinda tagħmel parti mir-Reġjun Metropolitan ta' Recife (RMR).

L-elevazzjoni medja hi ta' 16-il [[metru]] 'l fuq mil-livell tal-baħar. Il-pajsaġġi tal-belt huma magħmula minn pjanuri u għoljiet, uħud minnhom weqfin. Fil-biċċa l-kbira Olinda hija miksija mix-xmara Paratibe (55.13 % mit-territorju), u l-kumplament huwa miksi mix-xmara Capibaribe.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.olinda.pe.gov.br/nossa-cidade/olinda-em-dados/|titlu=Olinda em Dados – Prefeitura Municipal de Olinda|lingwa=pt-BR|data-aċċess=2025-08-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250418112407/https://www.olinda.pe.gov.br/nossa-cidade/olinda-em-dados/|arkivju-data=2025-04-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Il-muniċipalità tinsab fl-ekoreġjun tal-Foresti Atlantiċi.

Olinda għandha klima tipiku tal-monsoons tropikali (''Am'' skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen-Geiger), tipika tas-sezzjoni tal-Lvant tal-kosta tal-Grigal tal-Brażil, b'temperaturi medji fix-xahar li b'mod konsistenti jkunu ogħla minn 18 °C, ftit varjazzjoni binhar fit-temperatura, xita abbundanti matul il-biċċa l-kbira tas-sena, u umdità relattiva għolja.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www2.condepefidem.pe.gov.br/c/document_library/get_file?uuid=98ef7a5b-d679-42b6-87e6-5942ff8744b6&amp;groupId=19941|titlu=Klima ta' Olinda|sit=www2.condepefidem.pe.gov.br|data-aċċess=2025-08-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150402161140/http://www2.condepefidem.pe.gov.br/c/document_library/get_file?uuid=98ef7a5b-d679-42b6-87e6-5942ff8744b6&amp;groupId=19941|arkivju-data=2015-04-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[Stampa:Mosteiro de São Bento - Olinda - Pernambuco - Brasil.jpg|daqsminuri|Veduta ta' Olinda mill-ajru.]]

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Iċ-Ċentru Storiku tar-Raħal ta' Olinda ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1982.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' &quot;Wirja ta' skambju importanti ta' valuri [[Bniedem|umani]], tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-[[Id-Dinja|dinja]], dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ&quot;; u l-'''kriterju (iv)''' &quot;Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Ekonomija ==
[[File:Encontro_de_Bonecos_Gigantes_de_Silvio_Botelho.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Encontro_de_Bonecos_Gigantes_de_Silvio_Botelho.jpg|lemin|daqsminuri|260x260px|Pupazzi Ġganteski fil-Karnival ta' Olinda.]]
L-attivitajiet ekonomiċi prinċipali ta' Olinda huma bbażati fuq it-turiżmu, il-kummerċ, l-industrija tat-trasport u l-[[Artiġjan|artiġjanat]]. Is-settur tat-turiżmu jkun fl-eqqel tiegħu kull sena fi żmien il-Karnival meta eluf ta' nies jinġabru fiċ-ċentru storiku tal-belt.

=== Indikaturi ekonomiċi ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Popolazzjoni
!PDG x(1000 R$).
!PDG pc (R$)
!PE
!RMR
|-
|397,268
|2,179,183
|5,567
|3.54 %
|5.39 %
|}
'''Ekonomija skont is-setturi'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Settur primarju
!Settur sekondarju
!Settur terzjarju
|-
|0.17 %
|18.70 %
|81.13 %
|}

== Gallerija ==
&lt;gallery&gt;
File:Historic_Centre_of_the_Town_of_Olinda-109015.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Historic_Centre_of_the_Town_of_Olinda-109015.jpg|One of the roads of the historic center
File:Historic_Centre_of_the_Town_of_Olinda-109016.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Historic_Centre_of_the_Town_of_Olinda-109016.jpg|A church in the historic center
File:Historic_Centre_of_the_Town_of_Olinda-109017.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Historic_Centre_of_the_Town_of_Olinda-109017.jpg|Distant view of historic center with sea behind
&lt;/gallery&gt;

== Referenzi ==

[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]]
[[Kategorija:Bliet tal-Brażil]]
[[Kategorija:Brażil]]</text>
      <sha1>evwqm6k95rr2zjh0zkp7f0xcob2oq74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Enosis Neon Paralimni FC</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34000</id>
    <revision>
      <id>331741</id>
      <parentid>326431</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T08:54:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>257</id>
      </contributor>
      <comment>[[c:COM:CDC|Bot]]: il-fajl EN_Paralimni(new).png ġie mħassar minn fuq [[Wikimedia Commons|Commons]] minn [[c:User:Wdwd|Wdwd]] minħabba: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:EN Paralimni(new).png|]]</comment>
      <origin>331741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2959" sha1="jew2vce3hgn9gi3p6z5trqpbx425yam" xml:space="preserve">{{Infobox klabb tal-futbol
| isem = Enosis Neon Paralimni FC
| stampa = 
| ismijiet_oħra = ''Βυσσινί'' (Crimsons)
| pattern_la1 = _macronwyverneco24cc
| pattern_b1 = _macronwyverneco24cc
| pattern_ra1 = _macronwyverneco24cc
| pattern_sh1 = 
| pattern_so1 = 
| leftarm1 = FFFFFF
| body1 = FFFFFF
| rightarm1 = FFFFFF
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = 87CEFA
| pattern_la2 = 
| pattern_b2 = _macronrigel2co
| pattern_ra2 = 
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = _macronazlon18cca
| leftarm2 = 87CEFA
| body2 = 87CEFA
| rightarm2 = 87CEFA
| shorts2 = 87CEFA
| socks2 = 87CEFA
}}
'''Enosis Neon Paralimni FC''' ''(bil‑[[Lingwa Griega|Griċċi]]: Ένωση Νέων Παραλιμνίου, Enosi Neon Paralimniou)'', magħruf ukoll bl‑akronimu '''ENP''', huwa klabb professjonali tal‑futbol mill‑belt ta’ [[Paralimni]] fuq [[Ċipru]]. Il‑klabb jieħu sehem fil‑Prim Liga ta’ Ċipru, u l‑logħbiet tiegħu ta’ dar isiru fil‑Stadium Municipali „Tasos Marku“.

Il‑klabb twaqqaf fl‑[[1944]] wara l‑unjoni ta’ żewġ klabbs lokali, Herakles u Imħabba tan-Nies, u b’hekk inħolqot komunità b’saħħitha ta’ futbol f’Paralimni. Il‑kuluri uffiċjali tal‑klabb – bordò u blu ċelesti – saru uffiċjali fl‑1971 grazzi għall‑għajnuna tal‑għeżież Parnerou, supporters ta’ West Ham United u ħbieb tal‑legendarju Bobby Moore, li t‑tim provdelhom b’dresijiet tal‑klabb Ingliż.&lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://www.enpfc.cy/history|titlu=Foundation &amp; Early years|pubblikatur=enpfc.cy|data=|data-aċċess=2025-11-03 |lingwa=Ingliż}}&lt;/ref&gt;

Minn l‑istaġun 1968/69 sal‑2013/14, ENP żamm pożizzjoni kostanti fil‑Prim Liga, bil‑45 staġun konsekuttiv. L‑aktar perjodi ta’ suċċess kienu matul it‑tas‑sebgħinijiet u kmieni fis‑sebgħinijiet, meta waslu sa finali ta’ kompetizzjonijiet nazzjonali. Fil‑kupa Ewropej, kellu ħames parteċipazzjonijiet, imma kull darba ġie eliminat fl‑ewwel rawnd. Illum, il‑klabb għandu sħubija ma’ MeridianBet, li huwa s‑sponsor ewlieni tiegħu.&lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://meridiansports.com.cy/%cf%80%ce%bf%ce%b4%ce%bf%cf%83%cf%86%ce%b1%ce%b9%cf%81%ce%bf/h-meridianbet-%ce%bc%ce%ad%ce%b3%ce%b1-%cf%87%ce%bf%cf%81%ce%b7%ce%b3%cf%8c%cf%82-%cf%84%ce%b7%cf%82-%ce%b9%cf%83%cf%84%ce%bf%cf%81%ce%b9%ce%ba%ce%ae%cf%82-%ce%b5%ce%bd%cf%80/|titlu=H MeridianBet Μέγα Χορηγός της ιστορικής ΕΝΠ!|pubblikatur=meridiansports.com.cy|data=2025-09-03|data-aċċess=2025-11-03 |lingwa=Griċċi}}&lt;/ref&gt;

==Akkolti tal-Klabb==
;Prim Liga Ċiprijotta:
*''Rebbieħ tat-tieni post:'' 1974–75

;Tazza ta’ Ċipru:
*''Finalist:'' 1973–74, 1974–75, 1980–81, 1982–83

;Super Tazza ta’ Ċipru:
*''Finalist:'' 1981, 1983

;It-Tieni Diviżjoni Ċiprijotta:
*''Kampjuni (3):'' 1968–69, 2014–15, 2017–18

== Referenzi ==
{{Referenzi}}

== Ħoloq esterni ==
*  [https://www.enpfc.cy/ Sit uffiċjali]
[[Kategorija:Ċipru]]</text>
      <sha1>jew2vce3hgn9gi3p6z5trqpbx425yam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yokohama</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34551</id>
    <revision>
      <id>331739</id>
      <parentid>331554</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T08:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18543" sha1="1dkn3sh8b6rqddomayolbfl5ixegnt7" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Yokohama''' (横浜市, Yokohama-shi ? ) hija belt tal-port [[Ġappun|Ġappuniża]], il-kapitali tal [[Préfecture de Kanagawa|-Prefettura ta' Kanagawa,]] li tinsab fi ħdan il-&quot; iż-żona metropolitana akbar ta' [[Région du Kantō|Kantō]] Magħrufa wkoll bħala [[Grand Tokyo|Greater Tokyo]], Yokohama għandha l-istatus ta’ [[Villes désignées par ordonnance gouvernementale|belt magħżula mill-gvern]] . B’aktar minn {{Nowrap|3,7 millions}} abitant, hija t-tieni l-akbar belt fil-Ġappun wara [[Tokjo|Tokyo]], il-kapitali tal-pajjiż.


L-iżvilupp tiegħu huwa dovut għall-attività sinifikanti tal-port tiegħu u l-kuntatti tiegħu ma' pajjiżi barranin anke qabel tmiem il-perjodu ta' iżolazzjoniżmu impost mix-shogunat Tokugawa, li rriżulta wkoll fil-preżenza ta' komunitajiet barranin kbar, partikolarment Ċiniżi.

Yokohama hija estensjoni ta' Tokyo għall-abitanti tagħha u għal dawk ta' Tokyo L-attività u l-kostituzzjoni tagħha jeżistu minħabba Tokyo. Huwa għal Tokyo dak li [[Incheon]] huwa għal [[Seoul]], pereżempju. Iż-żewġ bliet huma inseparabbli, u skont il-perspettiva adottata, huma tassew jiffurmaw waħda biss. Għalhekk, jista' jingħad mingħajr żball li Yokohama hija parti minn Tokyo. Dan jista' jiġi miċħud ukoll, mingħajr żball.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://geoconfluences.ens-lyon.fr/informations-scientifiques/dossiers-regionaux/japon/articles-scientifiques/centre-peripherie-tokyo|titlu=Les structures élémentaires de la métropole. Centre et périphérie du Grand Tokyo|kunjom=Tardits|isem=Manuel|data=mai 2024|sit=Géoconfluences|lingwa=fr|data-aċċess=2025-01-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250115200206/https://geoconfluences.ens-lyon.fr/informations-scientifiques/dossiers-regionaux/japon/articles-scientifiques/centre-peripherie-tokyo|arkivju-data=2025-01-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Toponimija ==
Jeżistu diversi ipoteżijiet dwar l-oriġini tal-isem &quot; Yokohama » ( {{Lang|ja|横浜}} &quot;. Waħda minnhom tirreferi għal plage  ramlija   large  (横, yoko?) f'forma ta' [[peniżola]] li kienet testendi tul il-kosta.&lt;ref name=&quot;Kotobank_146063&quot;/&gt;

== Ġeografija ==
Il-belt ta' Yokohama tinsab fuq il- [[Honshu|gżira ta' Honshū]], fil- prefettura ta' Kanagawa, madwar {{Nowrap|30 km}}, f'linja dritta, fin-nofsinhar ta' [[Tokjo|Tokyo]], il-kapitali tal-Ġappun. Jinfirex tul ix-xtut tal -Bajja ta' Tokyo ( [[Oċean Paċifiku|l-Oċean Paċifiku]] ) fuq 435,29  , jew {{Nowrap|31,1 km}} mit-tramuntana għan-nofsinhar, u {{Nowrap|23,6 km}} mil-lvant għall-punent.&lt;ref name=&quot;SPBYokohama_2017&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.city.yokohama.lg.jp/ex/stat/handy/data/2017-a3.pdf|titlu=Statistical pocket book of Yokohama 2017|sena=2017|sit=www.city.yokohama.lg.jp|lingwa=ja+en|format=pdf|data-aċċess=30 novembre 2017|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171130222205/http://www.city.yokohama.lg.jp/ex/stat/handy/data/2017-a3.pdf|arkivju-data=2017-11-30|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;

=== Demografija ===
Yokohama hija t-tieni l-akbar belt fil-Ġappun skont il-popolazzjoni. Fi{{Data|1 janvier 2017}} Il-popolazzjoni tagħha aktar milli rdoppjat f'50 {{Nowrap|50 ans}}.&lt;ref name=&quot;SPBYokohama_2017&quot;/&gt;

=== Diviżjonijiet amministrattivi ===
[[Stampa:Yokohama_Wards.png|daqsminuri| Mappa tad-distretti.]]
Il-belt ta’ Yokohama hija maqsuma fi tmintax-il distrett.&lt;ref name=&quot;SPBYokohama_2017&quot;/&gt;{{Div col}}
* [[Aoba-ku (Yokohama)|Aoba-ku]]
* [[Asahi-ku (Yokohama)|Asahi-ku]]
* [[Hodogaya-ku]]
* [[Isogo-ku]]
* [[Izumi-ku (Yokohama)|Izumi-ku]]
* [[Kanagawa-ku]]
* [[Kanazawa-ku]]
* [[Kōhoku-ku]]
* [[Kōnan-ku (Yokohama)|Kōnan-ku]]
* [[Midori-ku (Yokohama)|Midori-ku]]
* [[Minami-ku (Yokohama)|Minami-ku]]
* [[Naka-ku (Yokohama)|Naka-ku]]
* [[Nishi-ku (Yokohama)|Nishi-ku]]
* [[Sakae-ku]]
* [[Seya-ku]]
* [[Totsuka-ku]]
* [[Tsuzuki-ku]]
* [[Tsurumi-ku (Yokohama)|Tsurumi-ku]]
{{Div col end}}

== Storja ==

=== Preistorja ===
Is-sit arkeoloġiku ta' Yasashiyato, li jinsab fid- distrett ta' Asahi, jixhed preżenza umana matul il- perjodu Jōmon ( 20 000–2 400 ans av. J.-C. ). Bl-istess mod, fid- distrett ta’ Tsuzuki, fdalijiet ta’ rħula li jmorru lura għall-perjodu Jōmon Nofsani jippermettulna niddeskrivu l-ħajjiet tan-nies preistoriċi.&lt;ref name=&quot;YokohamaCityHall_2015_03_31&quot;/&gt; Is-siti Santonodai  f'Isogo Ward u Ōtsuka-Saikachido  fi Tsuzuki jmorru lura għall- perjodu Yayoi ( 2 400–1 700 ans av. J.-C. ). Huma karatteristiċi ta' rħula antiki fejn in-nies żviluppaw il-kultivazzjoni tar-ross u x-xogħol tal-metall.&lt;ref name=&quot;YokohamaCityHall_2015_03_31&quot; /&gt;
[[Stampa:Yokohama-shi_-_RLPX_6=_11.jpg|daqsminuri|322x322px| Mappa tal-Bajja ta' Yokohama li tmur lura għas- XIX 19 seklu .]]

=== Antikità ===
Dokument storiku minn Asuka-kyō, waħda mill-bliet kapitali imperjali tal-Ġappun matul il-perjodu Asuka (538–710), isemmi raħal żgħir fid-distrett ta’ Kuraki fil-[[provinċja ta’ Musashi]]: ir-raħal żgħir ta’ Moruoka. Skont il-''Man'yōshū'', antoloġija ta’ poeżija Ġappuniża mit-8 seklu, l-iżvilupp urban kien qed iseħħ dak iż-żmien fid-distretti ta’ Kuraki u Tsuzuki.

=== Medju Evu ===
Il-kummerċ u s-snajja’ intensifikaw matul il- perjodu ta’ Kamakura (1185 – 1333).&lt;ref name=&quot;YokohamaCityHall_2015_03_31&quot;/&gt;

=== Żminijiet Moderni ===
Matul il- perjodu Edo (1603-1868), aktar minn għoxrin raħal tas-sajd u tal-biedja ffjorixxew tul il-kosta u fl-intern. Fil-bidu tas- XVII 17 Fis-seklu sħaħ, inħolqu l-istazzjonijiet tar-relay ta' Kanagawa-juku u Hodogaya-juku (1601) u mbagħad Totsuka-juku (1604) tul it- Tōkaidō, assi tat-triq li jgħaqqad Edo, [[Kjoto|Kyoto]], [[Osaka]] u [[Kōbe|Kobe]],&lt;ref name=&quot;Kotobank_146063&quot;/&gt;.&lt;ref name=&quot;YokohamaCityHall_2015_03_31&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.city.yokohama.lg.jp/somu/org/gyosei/sisi/chronological-table.html|titlu=横浜市のあゆみ (略年表)|sena=2015|sit=www.city.yokohama.lg.jp|lingwa=ja|data-aċċess=13 janvier 2019|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180806205939/http://www.city.yokohama.lg.jp/somu/org/gyosei/sisi/chronological-table.html|arkivju-data=2018-08-06|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt; Huma jsiru ċentri ekonomiċi u kulturali importanti fir-reġjun.&lt;ref name=&quot;YokohamaCityHall_2015_03_31&quot; /&gt; Fl-1721, ħareġ id -dominju fewdali ta’ Mutsuura.&lt;ref name=&quot;YokohamaCityHall_2015_03_31&quot; /&gt;

=== l-era kontemporanja ===
F'nofs XIX 19 Fis-seklu 19, it- Trattat ta' Kanagawa (1854) u t- Trattat ta' Ħbiberija u Kummerċ (1858), iffirmati bejn l- [[Stati Uniti|Istati Uniti]] u l-Ġappun, fetħu l-pajjiż għall-barranin wara perjodu twil ta' iżolazzjoniżmu . Fl-1859, il-belt ta’ Yokohama  bdiet tiffjorixxi grazzi għall-ftuħ tal -port tagħha, li malajr ġie integrat fil-kummerċ marittimu internazzjonali,&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://kotobank.jp/word/横浜-653981|titlu=横浜|sena=2019|sit=[[Kotobank]]|lingwa=ja|data-aċċess=13 janvier 2019}}.&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;Kotobank_146063&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://kotobank.jp/word/横浜市-146063|titlu=横浜市|sena=2019|sit=[[Kotobank]]|lingwa=ja|data-aċċess=13 janvier 2019}}.&lt;/ref&gt; Huwa maqsum f'sitt distretti u jinkludi konċessjoni għall-barranin.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.pref.kanagawa.jp/uploaded/attachment/917006.pdf|titlu=神奈川の地名 講座の概要|sena=2018|lingwa=ja|format=pdf|data-aċċess=13 janvier 2019|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190113125847/http://www.pref.kanagawa.jp/uploaded/attachment/917006.pdf|arkivju-data=2019-01-13|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt; Tletin sena wara, wara li l-gvern Meiji qasam uffiċjalment it-territorju nazzjonali fi prefetturi (il-Prefettura ta' Kanagawa nħolqot uffiċjalment fl-1876 &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://kotobank.jp/word/神奈川県-45713|titlu=神奈川県|sena=2019|sit=[[Kotobank]]|lingwa=ja|data-aċċess=13 janvier 2019}}.&lt;/ref&gt; ),&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.pref.kanagawa.jp/docs/ie2/cnt/f530001/p780103.html|titlu=神奈川県の歴史|awtur=神奈川県|sena=2019|sit=神奈川県|lingwa=ja|data-aċċess=13 janvier 2019}}.&lt;/ref&gt; il-belt ta' Yokohama kisbet l-istatus ta' belt . Fl-1889, il-belt ta’ Yokohama kellha 116 193 habitants ( 25 849 foyers ), mifruxa fuq erja ta’ 5,40  ,&lt;ref name=&quot;YokohamaCityHall_2015_03_31&quot;/&gt;.&lt;ref name=&quot;YokohamaCityHall_2013_05_15&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.city.yokohama.lg.jp/ex/stat/jinko/ayumi/pdf/honbun.pdf|titlu=人口の推移|sena=2013|sit=www.city.yokohama.lg.jp|paġna=1-6|lingwa=ja|format=pdf|data-aċċess=13 janvier 2019|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141212102421/http://www.city.yokohama.lg.jp/ex/stat/jinko/ayumi/pdf/honbun.pdf|arkivju-data=2014-12-12|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt; Fl-1901, permezz tal-integrazzjoni tal-lokalitajiet ġirien, il-belt kopriet 24,80   u mbagħad 36,72   għaxar snin wara — il-popolazzjoni tagħha mbagħad laħqet l-444,039 abitant.&lt;ref name=&quot;YokohamaCityHall_2013_05_15&quot; /&gt;


It-Terremot il-Kbir ta' Kantō tal-1923 qered il-belt, u qatel aktar minn 20,000 ruħ. Sal-1924, il-popolazzjoni ta' Yokohama kienet laħqet it-389,700. Sentejn wara d-diżastru, grazzi għall-isforzi ta' rikostruzzjoni li ffaċilitaw ir-ritorn tar-refuġjati, il-popolazzjoni bdiet tiżdied mill-ġdid (411,500 abitant). Matul l-1927, Yokohama, li kopriet 133.88 km² u kellha popolazzjoni ta' 529,300, adottat sistema ta' kwartieri. Inħolqu l-ħames kwartieri ta' Tsurumi, Kanagawa, Naka, Hodogaya, u Isogo.

Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], l-isforz organizzat tal-gwerra fl-ibliet ewlenin tar- reġjun ta' Kantō wassal għal influss ta' ħaddiema fil-kapitali tal-prefettura. Fi tmiem il-kunflitt dinji, il-belt, li kienet f’rovini u spopolata minħabba l-mobilizzazzjoni tal-gwerra, bosta attakki mill-ajru u evakwazzjonijiet sussegwenti tal-popolazzjoni, waqgħet taħt il-kontroll tal -forzi armati Amerikani . L-iżvilupp tiegħu reġa' beda wara l-gwerra, taħt l-okkupazzjoni Amerikana . Fl-1956, il-gvern Ġappuniż ikkonferma l-istatus ta' belt ta' Yokohama. Il-popolazzjoni tagħha qabżet il-miljun fl-1958 (meta mqabbla ma' 624 994 habitants fl-1945),&lt;ref name=&quot;YokohamaCityHall_2013_05_15&quot;/&gt;.&lt;ref name=&quot;Kotobank_146063&quot;/&gt; Sussegwentement, il-belt ta’ Yokohama saret port ta’ statura internazzjonali u belt industrijali ( tarzni u industriji kimiċi, tal-petroleum u metallurġiċi ).&lt;ref name=&quot;Kotobank_146063&quot; /&gt; Fl-1964, fl-okkażjoni tal- Logħob Olimpiku ta' Tokyo, ġiet inawgurata l- linja Shinkansen Tōkaidō u nħoloq l- istazzjon Shin-Yokohama.&lt;ref name=&quot;YokohamaCityHall_2015_03_31&quot;/&gt; Erba’ snin wara, Yokohama saret it-tielet l-akbar belt fil-Ġappun, b’popolazzjoni ta’ aktar minn żewġ miljun abitant,&lt;ref name=&quot;YokohamaCityHall_2015_03_31&quot; /&gt;.&lt;ref name=&quot;YokohamaCityHall_2013_05_15&quot; /&gt;

Il-kostruzzjoni tad- distrett tan-negozju Minato Mirai 21 bdiet fl-1983. Il-popolazzjoni tal-belt qabżet it-tliet miljun abitant sentejn wara.&lt;ref name=&quot;YokohamaCityHall_2015_03_31&quot;/&gt; F'Novembru 1994, riorganizzazzjoni tad-diviżjoni amministrattiva tal-belt wasslet għal diviżjoni tal-muniċipalità fi {{Nowrap|18 arrondissements}}.&lt;ref name=&quot;YokohamaCityHall_2015_03_31&quot; /&gt; Fl-2002, is-sena li fiha l-popolazzjoni qabżet {{Nowrap|3,5 millions}}, l- Istadium Internazzjonali ta' Yokohama ospita l-finali tat- [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2002|Tazza tad-Dinja tal-FIFA]], li matulha [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Brażil|l-Brażil]] rebaħ il-ħames stilla tiegħu kontra [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ġermanja|l-Ġermanja]].&lt;ref name=&quot;YokohamaCityHall_2015_03_31&quot; /&gt; Fl-2010, is-summit tal-APEC sar hemmhekk.&lt;ref name=&quot;YokohamaCityHall_2015_03_31&quot; /&gt;

== Ekonomija ==
Yokohama ffurmat fil-bidu tas- XXI 21 seklu, ma' Kawasaki u [[Tokjo|Tokyo]], ir -Reġjun akbar ta' Kantō, l-aktar popolat fid-dinja 42 607 376 personnes fl-2010 skont il-&quot; {{Lang|en|Japan Statistics Bureau}} &quot;

Il-port internazzjonali tiegħu jibqa' waħda mill-attivitajiet ewlenin tiegħu. Il-materja prima tiġi importata hemmhekk, u l-prodotti lesti u l-ħarir jiġu esportati. Yokohama hija wkoll ċentru importanti għat-trasport marittimu tal-passiġġieri.

Huwa wkoll ċentru importanti tal-industrija tqila (l-azzar, il-karozzi, il-bini tal-vapuri).

=== Kumpaniji ===

* Il-Kumpanija Nissan Motor, li l-kwartieri ġenerali tagħha, torri għoli 99  u {{Nowrap|22 étages}}  jinsab f'Nishi -ku fit-tarf tal-Bajja ta' Tokyo, tlestew fl-2009.
* Hitachi
* JVC
* Toshiba

== Trasport ==

=== Ferrovija ===
L-Istazzjon ta' Yokohama huwa l-istazzjon ewlieni fil-belt, fejn jiltaqgħu l-linji ta' JR East, Keikyū, Tōkyū, Sōtetsu u l-Yokohama Minatomirai Railway . Il-belt għandha netwerk ta’ żewġ linji tal-metro, u sistema ta’ trasport bil-kejbil .

Ix- [[Shinkansen]] iservi l-belt fl -istazzjon ta' Shin-Yokohama .

=== Marittimu ===
Il- port ta' Yokohama huwa wieħed mill-akbar fil-Ġappun.

== Kultura u wirt lokali ==

=== Wirt Arkitettoniku ===
[[Stampa:Yokohama_MinatoMirai21.jpg|daqsminuri| It-Torri Landmark fid-distrett ta' Minato Mirai 21.]]
[[Stampa:Yokohama_Chinatown_temple.jpg|daqsminuri| Tempju fi Chinatown.]]

* It- Torri Landmark, fid-distrett ta' Minato Mirai 21, huwa r-raba' l-itwal bini fil-Ġappun, megħlub biss mit -Torri ta' Tokyo, it -Tokyo Skytree u l-Abeno Harukas [[Osaka|f'Osaka]] .
* L-Istadium Internazzjonali ta' Yokohama ospita l-finali tat- [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2002|Tazza tad-Dinja tal-FIFA tal-2002]] .
* Id-distrett ta' Chinatown huwa l-akbar distrett Ċiniż fil- [[Ġappun]], għandu aktar minn {{Nowrap|150 ans}} u jservi bħala ċ-Chinatown ta' Tokyo.
* Il -Katidral tal-Qalb ta' Ġesù huwa s-sede tad- Djoċesi ta' Yokohama, imwaqqfa fl-1937 u fdata dak iż-żmien lis- Soċjetà tal-Missjonijiet Barranin ta' Pariġi .

=== Wirt Naturali ===

* Yokohama hija d-dar tal-Ġnien Żoloġiku ta' Yokohama, magħruf komunement bħala Zoorasia, u ż-Żoo ta' Nogeyama .

=== Attrazzjonijiet turistiċi ===

* Yokohama Hakkeijima Sea Paradise huwa kumpless ta' divertiment fuq gżira li jikkonsisti minn park tad-divertiment, akkwarji, ċentru tax-xiri, lukanda u marina li jinsab f'Kanazawa-ku, fit-tarf tal-Bajja ta' Yokohama.
* Mużew tad-Dgħajjes ta' Hikawa Maru

=== Avvenimenti ===
[[Stampa:2007_Solena_Fermo.jpg|daqsminuri| Ċerimonja tal-għeluq tat- 92 Kungress Dinji tal-Esperanto, 2007.]]
Yokohama ospitat it- 92 Kungress Dinji [[Esperanto|tal-Esperanto]] fl-2007, li t-tema tiegħu kienet &quot; Il-Punent fil-Lvant : merħba u reżistenza &quot; Ġie segwit minn kważi 2 000 participants għal ġimgħa sħiħa.

== L-isport ==

=== Atletika ===
Kull sena f'Novembru, issir il- maratona ta' Yokohama, maratona riservata esklussivament għan-nisa.

=== Futbol ===
Il-belt għandha żewġ timijiet [[Futbol|tal-futbol]] li jilagħbu fil- J-League : Yokohama F·Marinos u Yokohama FC .

Hija ospitat ukoll il-finali [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|tat-Tazza tad-Dinja tal-FIFA]] tal-2002 bejn il-Brażil u l-Ġermanja.

Disa’ snin wara, il-Ġappun ospita t-Tazza tad-Dinja tal-Klabbs tal-FIFA tal-2011, u l-[[Istadium Nissan]] intgħażel biex jospita l-logħbiet finali tal-kompetizzjoni. B’kapaċità ta’ 72,327, l-istadium ospita t-tieni leg tas-semi-finali fil-15 ta’ Diċembru bejn [[FC Barcelona]] u Sadd Sports Club (4-0). Fl-aħħar nett, il-belt ospitat il-finali u l-logħba għat-tielet post tal-kompetizzjoni internazzjonali fit-18 ta’ Diċembru 2011.

== Simboli muniċipali ==
Fl-1989, il-belt ta’ Yokohama adottat il-fjura tal-ward bħala l-fjura simbolika tagħha,&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.city.yokohama.lg.jp/front/gaiyo2.html|titlu=市の花「バラ」|sena=2017|sit=www.city.yokohama.lg.jp|lingwa=ja|data-aċċess=13 janvier 2019|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130906002502/http://www.city.yokohama.lg.jp/front/gaiyo2.html|arkivju-data=2013-09-06|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;YokohamaCityHall_2015_03_31&quot;/&gt;

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|IND}} [[Mumbai]] ([[Indja]]) ;
* {{Flagicon|GER}} [[Bream]] ([[Ġermanja]]) ;
* {{Flagicon|PER}} [[Callao]] ([[Perù]]) ;
* {{Flagicon|ROU}} [[Constanța]] ([[Rumanija]]) ;
* {{Flagicon|VIE}} [[Ho Chi Minh (belt)|Ho Chi Minh]] ([[Vjetnam]]) ;
* {{Flagicon|VIE}} [[Hanoi]] ([[Vjetnam]]) ;
* {{Flagicon|KOR}} [[Incheon]] ([[Korea t'Isfel]]) ;
* {{Flagicon|FRA}} [[Lyon]] ([[Franza]]) ;
* {{Flagicon|PHI}} [[Manila]] ([[Filippini]]) ;
* {{Flagicon|UKR}} [[Odessa]] ([[Ukrajna]]) ;
* {{Flagicon|CHN}} [[Beijing]] ([[Ċina]]) ;
* {{Flagicon|KOR}} [[Busan]] ([[Korea t'Isfel]]) ;
* {{Flagicon|GER}} [[Frankfurt am Main]] ([[Ġermanja]]) ;
* {{Flagicon|USA}} [[San Diego]] ([[Stati Uniti]]) ;
* {{Flagicon|CHN}} [[Shanghai]] ([[Ċina]]) ;
* {{Flagicon|CAN}} [[Vancouver]] ([[Kanada]]).

== Personalitajiet marbuta mal-muniċipalità ==

* Alfred Gérard, industrijalista Franċiż li qagħad f'Yokohama mill-1863 sal-1878.
* Henri Rieunier, pijunier tal-Ġappun tal -era Meiji, kien l-uniku uffiċjal ġeneral Franċiż ta' dak iż-żmien fuq art Ġappuniża u f'Yokohama.
* Madre Mathilde Raclot, oħt tal-Kongregazzjoni tat-Tarbija Ġesù ta’ San Maur, imwielda f’Langres fl-1814, waslet f’Yokohama fit {{Data|28 juin 1872}}, fundatriċi tal-orfanatrofju f’Yokohama, imbagħad f’Tokjo, u mbagħad tal-iskola b’internat f’Shizuoka. Miet f'Yokohama fl-1911 fl-età ta' {{Nowrap|97 ans}} sena. Elevata għas-Sala tal-Eroj tan-Nisa ta' Shanghai fl-2015.
* Jean-Baptiste-Alexis Chambon MEP (1875-1948), missjunarju Franċiż u isqof ta' Yokohama, fejn miet fl-1948.
* Phyllis Whitney, rumanziera Amerikana li twieldet hemmhekk fl-1903.
* Tatsuo Suzuki (1928-2011), 8 dan Hanshi tal- karate wado-ryu .
* Teruo Kono (1934-2000), 8 dan Hanshi tal-karate wado-ryu .
* Masayoshi Kabe (1949-), bassista u kitarrist ta' nisel imħallat Franċiż u Ġappuniż.
* Yoshiaki Kawajiri, direttur ta' films u serje animati, imwieled fl-1950 f'Yokohama.
* Eugénie O'Kin (1880-1948) produttur ta' pilloli mwielda f'Yokohama.
* Yana Toboso, artista tal-manga Ġappuniża u awtriċi ta' ''Black Butler'', tirrisjedi hemmhekk.
* Atsushi Sakai, magħruf ukoll bħala ''Kai'', plejer tal-lotta, twieled hemmhekk fl {{Data|20 mai 1983}} .
* Grazia Ceccherini (1998-) [[Lingwistika|lingwista]], awtriċi u mudella .
* Emiko Iwasaki (1976-), artista fil-qasam tal-logħob tal-vidjo, taħdem hemm.
* Antonio Inoki (1943-2022), figura politika Ġappuniża, twieled hemmhekk.
* Hemmhekk twieldet Tamayo Ikeda (1971-), pjanista klassika.

== Noti u referenzi ==

[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>1dkn3sh8b6rqddomayolbfl5ixegnt7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pamplona</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34578</id>
    <revision>
      <id>331709</id>
      <timestamp>2026-08-23T12:57:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the opening section from the page &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/236679299|Pampelune]]&quot;</comment>
      <origin>331709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1619" sha1="bbjfqp5ce45jc06zk8wjd4vrp4z79jg" xml:space="preserve">'''Pamplona''' ( {{en langue|es|Pamplona}}  &lt;small&gt;{{IPA|/pamˈplona/}}&lt;/small&gt;  bil  {{en langue|eu|Iruña}}  &lt;small&gt;{{IPA|/iɾuɲa/}}&lt;/small&gt;, uffiċjalment, jew {{Lang|eu|''Iruñea''}} &lt;small&gt;{{IPA|/iɾuɲea/}}&lt;/small&gt;, skont l- Akkademja tal-Lingwa Baska ) hija belt u muniċipalità [[Spanja|Spanjola]], il-belt kapitali tal- komunità forali ta' Navarra . Hija t-tielet l-akbar belt fil-Pajjiż Bask .

Jinsab f'altitudni ta' {{unité|440|mètres}} . Għandha popolazzjoni ta' {{nombre|204000|habitants}} u hija l-belt ewlenija ta' Cuenca de Pamplona, żona urbana ta' aktar minn {{nombre|350000|habitants}} . Jinsab fiż- żona lingwistika mħallta tal-provinċja.

== Storja ==
Huwa maħsub li Pompaelo twaqqfet madwar is-sena 75 QK mill-ġeneral u statista Ruman Pompey, li huwa maħsub li taha ismu. 
Matul l-Imperu Ruman, Pamplona kienet belt stipendjarja tal-provinċja ta' Tarraconensis (kapitali: Tarragona), u mbagħad, mit-300 WK 'il quddiem, tal-provinċja ta' Tarraconensis Prima (kapitali: Tarragona). Kienet ukoll parti mill-conventus juridicus ta' Zaragoza (Caesaraugusta), fejn il-conventus kien suddiviżjoni tal-provinċji ta' Hispania. 
Ftit li xejn huwa magħruf dwar il-Kristjanizzazzjoni ta' Pamplona matul l-Imperu Ruman. Figura semi-leġġendarja dehret ftit sekli wara fit-tradizzjoni Kristjana: San Firmin, li suppost twieled f'Pamplona fit-tielet seklu, iben notabbli li kkonverta għall-Kristjaneżmu, u li sar Isqof ta' Amiens fil-Gallja, fejn miet martri madwar is-sena 305, matul il-persekuzzjoni ta' Dioklezjanu. L-ewwel Isqof magħruf ta' Pamplona jmur lura biss għas-sitt seklu.</text>
      <sha1>bbjfqp5ce45jc06zk8wjd4vrp4z79jg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331710</id>
      <parentid>331709</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T13:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Infobox city create.</comment>
      <origin>331710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15276" sha1="9wej4j7hzvyesyfikkm68tllfzn6yfl" xml:space="preserve">{{Infobox city|coatofarms=Coat of Arms of Pamplona City.svg}}

'''Pamplona''' ( {{en langue|es|Pamplona}}  &lt;small&gt;{{IPA|/pamˈplona/}}&lt;/small&gt;  bil  {{en langue|eu|Iruña}}  &lt;small&gt;{{IPA|/iɾuɲa/}}&lt;/small&gt;, uffiċjalment, jew {{Lang|eu|''Iruñea''}} &lt;small&gt;{{IPA|/iɾuɲea/}}&lt;/small&gt;, skont l- Akkademja tal-Lingwa Baska ) hija belt u muniċipalità [[Spanja|Spanjola]], il-belt kapitali tal- [[Komunità Awtonoma ta' Navarra|komunità forali ta' Navarra]]. Hija t-tielet l-akbar belt fil-[[Pajjiż Bask]].

Jinsab f'altitudni ta' {{unité|440|mètres}} . Għandha popolazzjoni ta' {{nombre|204000|habitants}} u hija l-belt ewlenija ta' Cuenca de Pamplona, żona urbana ta' aktar minn {{nombre|350000|habitants}} . Jinsab fiż- żona lingwistika mħallta tal-provinċja.

== Ġeografija ==
Pamplona tinsab madwar 60 km fix-Xlokk ta' [[San Sebastjan (Spanja)|San Sebastjan]], 105 km fit-Tramuntana ta' [[Tudela]], 200 km fil-Majjistral ta' [[Zaragoza]], u 400 km fil-Grigal ta' [[Madrid]]. 

Il-fruntiera Franċiża tinsab madwar 60 km 'il bogħod permezz tal-N135, li taqsam il-Pass ta' Roncevaux u tidħol fi [[Franza]] f'Arnéguy, u ssir id-D933 ([[Pyrénées-Atlantiques]]) li twassal għal [[Saint-Jean-Pied-de-Port]] f'Lower Navarre.

Il-muniċipalitajiet ġirien huma [[Ansoáin-Antsoain]], [[Aranguren]], [[Barañáin]], [[Berrioplano-Berriobeiti]], [[Berriozar]], [[Burlada-Burlata]], [[Cendea de Cizur]], [[Cendea de Olza]], [[Ezcabarte]], [[Galar]], [[Orkoien]], [[Valle d'Egüés]], [[Villava-Atarrabia]] u [[Zizur Mayor-Zizur Nagusia]].

== Klima ==
Pamplona tinsab f'reġjun ta' tranżizzjoni bejn il-klimi Mediterranji, oċeaniċi, u kontinentali. Bejn l-1971 u l-2000, l-istazzjon tat-temp tal-Ajruport ta' Pamplona rreġistra temperatura medja annwali ta' 12.5 °C u xita medja annwali ta' 721 mm. 

Matul l-istess perjodu, l-għadd medju annwali ta' jiem ċari kien ta' 58, l-għadd medju annwali ta' jiem ta' ġlata kien ta' 42, u t-tul medju annwali ta' xemx kien ta' 2,201 siegħa&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.aemet.es/en/eltiempo/prediccion/municipios/pamplona-iruna-id31201|titlu=Weather: Pamplona/Iruña (Navarra) - 7-Day weather forecast - Table - State Meteorological Agency - AEMET - Spanish Government|kunjom=Meteorología|isem=Agencia Estatal de|sit=www.aemet.es|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;.

== Storja ==
'''&lt;big&gt;Antikà&lt;/big&gt;'''

Huwa maħsub li Pompaelo twaqqfet madwar is-sena 75 QK mill-ġeneral u statista Ruman Pompey, li huwa maħsub li taha ismu&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://pamplonahistorica.wordpress.com/2017/01/11/la-plaza-del-pueblo-capitulo-i-el-proyecto/castill1/|titlu=castill1|kunjom=pamplonahistorica|data=2017-01-11|lingwa=es|data-aċċess=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;. 

Matul l-Imperu Ruman, Pamplona kienet belt stipendjarja tal-provinċja ta' Tarraconensis (kapitali: Tarragona), u mbagħad, mit-300 WK 'il quddiem, tal-provinċja ta' Tarraconensis Prima (kapitali: [[Tarragona]]). Kienet ukoll parti mill-conventus juridicus ta' [[Zaragoza]] (Caesaraugusta), fejn il-conventus kien suddiviżjoni tal-provinċji ta' Hispania. 

Ftit li xejn huwa magħruf dwar il-Kristjanizzazzjoni ta' Pamplona matul l-[[Imperu Ruman]]. Figura semi-leġġendarja dehret ftit sekli wara fit-tradizzjoni Kristjana: San Firmin, li suppost twieled f'Pamplona fit-tielet seklu, iben notabbli li kkonverta għall-Kristjaneżmu, u li sar Isqof ta' Amiens fil-Gallja, fejn miet martri madwar is-sena 305, matul il-persekuzzjoni ta' Dioklezjanu. L-ewwel Isqof magħruf ta' Pamplona jmur lura biss għas-sitt seklu.

'''&lt;big&gt;Bikri tal-Medju Evu&lt;/big&gt;''' 

'''Il-Perjodu tar-Renju Visigotiku''' 

L-Hispanja ta’ Fuq kienet okkupata mill-Visigoti tar-Renju ta’ [[Toulouse]] mill-476. Fl-507, megħluba mill-Franki ta’ [[Clovis]] (Battalja ta’ Vouillé), il-Visigoti tkeċċew mill-Gallja u stabbilew il-kapitali l-ġdida tagħhom f’[[Toledo]]. 

Fl-aħħar tas-seklu 6, ir-Re Rekkared (586–601) abbanduna l-Kristjaneżmu Arjan favur il-Kristjaneżmu Niċen. L-isem tal-Isqof ta’ Pamplona f’dan iż-żmien huwa magħruf; huwa pparteċipa fit-Tielet Konċilju ta’ [[Toledo]] fl-589 u mbagħad fil-Konċilju ta’ [[Zaragoza]] fl-592. Huwa l-ewwel isqof ta’ Pamplona attestat storikament&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://pamplonahistorica.wordpress.com/2017/01/11/la-plaza-del-pueblo-capitulo-i-el-proyecto/castill1/|titlu=castill1|kunjom=pamplonahistorica|data=2017-01-11|lingwa=es|data-aċċess=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;.

'''Il-Perjodu tal-Emirat ta’ Cordoba''' 

Fis-seklu 8, wara l-[[konkwista Musulmana ta’ Spanja]] (711-716), Pamplona saret iċ-ċentru ta’ kunflitt bejn il-Musulmani tal-Emirat ta’ [[Córdoba, Spanja|Cordoba]] (stabbilit fis-756), partikolarment il-familja qawwija Banu Qasi, u d-Duki ta’ Vasconia, appoġġjati mir-rejiet Franki (Karolinġi mis-751). Il-Banu Qasi, ħakkiema ta’ Tudela, ħatfu l-kontroll ta’ Pamplona fil-bidu tas-snin 770&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.pamplona.es/en/turismo/murallas/historiadepamplona|titlu=History of Pamplona|sit=Ayuntamiento de Pamplona|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;. 

Kien f’dan il-kuntest li seħħet l-ewwel spedizzjoni Franka lejn [[Spanja]] fis-778. Kampanja tnediet minn [[Charlemagne]] (Re tal-Franki mis-768, iżda għadu mhux Imperatur) lejn [[Zaragoza]], fuq talba tal-gvernatur Musulman ta’ [[Barċellona]], Sulayman ibn al-Arabi. Zaragoza ma nqabditx, u fil-vjaġġ tar-ritorn, [[Charlemagne]] ordna li l-ħitan ta’ Pamplona jitqerdu. Fi triqithom lejn [[Franza]], ir-retrogwardja tal-armata ġiet attakkata fil-Pirinej mill-Baski b’ritaljazzjoni għal din il-qerda. Madankollu dan l-episodju relattivament minuri niżel fl-istorja bħala l-Battalja ta’ Roncevaux, ippreżentata b’mod epiku u mgħawweġ ħafna fil-''Kanzunetta ta’ Roland'', poeżija epika komposta fis-seklu 11.

'''&lt;big&gt;Medju Evu&lt;/big&gt;'''

Taħt [[Alfonso VII]] (1126-1157), il-Franki stabbilew ruħhom fil-belt ta’ [[San Cernin]]. Belt Franka oħra, [[San Nicolás]], ġiet stabbilita fl-aħħar tas-seklu 12&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.pamplona.es/en/turismo/murallas/historiadepamplona|titlu=History of Pamplona|sit=Ayuntamiento de Pamplona|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;. 

Matul il-Medju Evu, il-ħajja tal-belt kienet imħassba minn ġlied bejn l-abitanti tal-kwartier antik, in-Navarreria, li appoġġjaw alleanza ma’ Kastilja, u l-Franki tas-subborgi ta’ [[San Cernin]] u [[San Nicolás]], li kienu favur iż-żamma tal-kuruna [[Navarra]] taħt dinastija Franċiża. Kull kwartier kellu l-ħitan tiegħu stess. Madankollu, dawn il-kunflitti ma fixklux l-iżvilupp imqanqal mill-passaġġ tal-pellegrini fi triqthom lejn [[Santiago de Compostela]]. 

Dan it-tbatija ntemmet fl-1423 bil-Privileġġ tal-Unjoni, karta (''fuero'') promulgata mir-Re [[Karlu III ta’ Navarra]]. It-tliet muniċipalitajiet imbagħad ingħaqdu f’waħda, u Pamplona laħqet il-quċċata tagħha.

'''&lt;big&gt;Wara l-annessjoni ta' Navarra minn Ferdinandu ta' Aragona (1512)&lt;/big&gt;''' 

Ir-Renju ta' Navarra ġie konkwistat mit-truppi ta' Ferdinandu l-Kattoliku minn [[Ġwanni III ta' Albret]] fil-25 ta' Lulju 1512. Huwa pprova jirbaħ mill-ġdid ir-renju tiegħu u assedja lil Pamplona fit-3 ta' Novembru, iżda għalxejn&lt;ref&gt;{{Ċita enċiklopedija|titlu=Siege of Pamplona (1823)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Siege_of_Pamplona_(1823)&amp;oldid=1370744279|data-aċċess=2026-08-23|lingwa=en|data=2026-08-22|iktar=Page Version ID: 1370744279}}&lt;/ref&gt;. 

Ibnu, [[Enriku II ta' Navarra]], irnexxielu jieħu lura l-belt fid-19 ta' Mejju 1521, iżda l-ġeneral tiegħu, André de Foix, ġie megħlub fil-Battalja ta' Noain. Madankollu, id-[[dinastija Albret]] żammet in-Navarra t'Isfel u kompliet tuża t-titlu ta' &quot;Re ta' Navarra&quot; (jew &quot;Reġina ta' Navarra&quot; għal [[Jeanne d'Albret]], omm [[Enriku IV]]). 

Fl-1571, matul ir-renju tar-Re [[Filippu II ta' Spanja]], bdiet il-kostruzzjoni taċ-ċittadella. 

Fis-seklu 16, swar dawru l-belt u pellegrini ġejjin minn Roncevaux daħlu fil-belt mill-bieb Franċiż, ħdejn il-katidral ta' Sainte-Marie&lt;ref&gt;{{Ċita enċiklopedija|titlu=Siege of Pamplona (1823)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Siege_of_Pamplona_(1823)&amp;oldid=1370744279|data-aċċess=2026-08-23|lingwa=en|data=2026-08-22|iktar=Page Version ID: 1370744279}}&lt;/ref&gt;.

'''&lt;big&gt;Era Kontemporanja&lt;/big&gt;''' 

Ġiet okkupata mill-Franċiżi fl-1808, meta [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun]] iddeċieda li jieħu l-kontroll ta’ [[Spanja]]. 

Għal xi proponenti tan-[[nazzjonaliżmu Bask]], Pamplona hija l-kapitali storika tal-[[Pajjiż Bask]] (''Euskal Herria''), is-seba’ provinċji li jiffurmaw it-tliet provinċji [[Baski fi Franza]]. 

Mill-1923 ’il quddiem, il-kittieb u ġurnalist Ernest Hemingway għamel żjarat frekwenti f’Pamplona.

'''&lt;big&gt;L-Avvenimenti tal-1936 u l-Gwerra Ċivili&lt;/big&gt;''' 

Fl-elezzjonijiet parlamentari ta' Frar 1936, il-&quot;blokk tal-lemin&quot; kiseb kważi ħames darbiet aktar voti f'Pamplona milli l-Front Popolari, li rebaħ nazzjonalment. [[Navarra]] kienet tabilħaqq reġjun influwenzat ħafna mill-moviment Karlista konservattiv (ir-Requetés), li kien ostili ħafna lejn ix-xellug u r-repubblika&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.pamono.eu/civil-war-view-from-a-tower-pamplona-spain-1936?srsltid=AfmBOoq2tLdMqZGWD5p3MhsUZPtzBoHowQKiqEGvWUoeITUPKsLw8eE2|titlu=Civil War View from a Tower Pamplona, Spain, 1936|sit=pamono.eu|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;. 

Meta l-armata (notevolment dik ta' Franco) irribellat fis-17 ta' Lulju 1936, il-Ġeneral Mola ħataf il-poter faċilment f'Pamplona, filwaqt li l-[[provinċji Baski]] l-oħra baqgħu leali. L-unika oppożizzjoni ġiet mill-kmandant tal-Gwardja Ċivili, José Rodríguez-Medel, li ġie assassinat minn wieħed mill-irġiel tiegħu stess. 

Ir-ribelli eżegwew 303 abitant ta' Pamplona, inklużi l-uffiċjali eletti tax-xellug tal-kunsill tal-belt. Iċ-ċittadella kienet is-sit tal-eżekuzzjonijiet matul il-[[Gwerra Ċivili Spanjola|Gwerra Ċivili]] (1936-1939)&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.pamono.eu/civil-war-view-from-a-tower-pamplona-spain-1936?srsltid=AfmBOoq2tLdMqZGWD5p3MhsUZPtzBoHowQKiqEGvWUoeITUPKsLw8eE2|titlu=Civil War View from a Tower Pamplona, Spain, 1936|sit=pamono.eu|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;.

== Ekonomija ==
L-impjegatur ewlieni tal-belt huwa l-impjant tal-assemblaġġ tal-Grupp [[Volkswagen]]. Hemm ukoll fabbrika Liebherr, li timpjega kważi 250 ruħ&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.volkswagen-newsroom.com/en/volkswagen-navarra-sa-3733|titlu=Volkswagen Navarra, S.A.|sit=Volkswagen Newsroom|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;.

== Festività ==
'''&lt;big&gt;Il-Festival ta’ San Fermín&lt;/big&gt;''' 
[[Stampa:Pamplona Sanfermines Calle San Nicolas.JPG|nofs|daqsminuri|Folla ta’ nies waqt il-[[festival ta’ San Fermin]] f’Pamplona ]]


Mis-6 sal-14 ta’ Lulju, il-festival ta’ San Fermín huwa żmien ta’ ċelebrazzjoni popolari storbjuża. Atmosfera ferrieħa tirrenja fil-belt, li tara l-popolazzjoni tagħha tirdoppja. Bosta attrazzjonijiet huma offruti kemm lill-lokal kif ukoll lit-turisti: kunċerti ta’ mużika folkloristika, jazz, u t-txistu (flawt Bask bi tliet toqob), żfin, purċissjoni tal-istatwa ta’ San Fermín, u aktar&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.spain.info/en/calendar/fiestas-san-fermin/|titlu=San Fermín bull-running festival. 06/07/2027. Fiestas in Pamplona|data=2027-07-06|sit=Spain.info|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;. 

Jiġu organizzati tiġrijiet kbar tal-barrin, iżda l-aktar avveniment spettakolari u popolari f’Pamplona jibqa’ l-encierro, li jsir kull filgħodu fit-8:00 a.m. Il-barrin li se jiġġieldu dakinhar filgħaxija jinħelsu fit-toroq tul rotta preċiża ta’ 800 metru li twassalhom għall-arena tal-barrin fi ftit minuti biss. Żgħażagħ lebsin l-abjad b’xalpi u faxxini ħomor, u ġkieket ta’ diversi kuluri, jiġru biex jiltaqgħu mal-barrin qawwija li jiġru rashom ’il quddiem, bil-qrun l-ewwel. 

Hemm verżjoni mnaqqsa ta’ dan il-festival imsejħa San Fermin txiki. Dan iseħħ madwar il-25 ta' Settembru u huwa nieqes mit-turisti, kif ukoll mill-barrin&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.visitnavarra.es/en/san-fermin|titlu=San Fermin festival {{!}} Visit Navarra Official Website of the Navarre Tourist Board|sit=www.visitnavarra.es|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;.

== Pellegrinaġġ għal Santiago de Compostela ==
[[Stampa:Camino santiago navarra.png|nofs|daqsminuri|Mappa tat-Triq ta' San Ġakbu, fin-Navarra]]


''Pamplona'' tinsab fuq il-Camino Navarro tat-Triq ta’ San Ġakbu, bejn Villava u Cizur Menor. Hija t-tieni stadju skont ''il-Gwida tal-Pellegrin'' ta’ Aimery Picaud. Il-pellegrini gawdew minn protezzjoni speċjali f’Pamplona grazzi għall-privileġġ tal-Unjoni. Kien hemm ospizji għall-pellegrini fi Triq Dormitalería fin-numru 13 u fi Triq Compañía fin-numru 3. Fis-seklu 16, inbena sptar ġenerali; illum fih il-Mużew ta’ Navarra&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.af-ccc.fr/les-22-miracles-de-saint-jacques/|titlu=Les 22 miracles de Saint-Jacques - Association Franc-Comtoise du Chemin de Compostelle|data=2022-10-09|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;.

'''&lt;big&gt;Il-Miraklu tal-Ħmar&lt;/big&gt;'''

Dan huwa s-sitt miraklu fil-Ktieb tal-Mirakli ta’ San Ġakbu. Fl-1100, pellegrin Franċiż minn [[Poitiers]] wasal f’Pamplona mal-familja tiegħu. Waqfu fil-belt biex jistrieħu u jerġgħu jiksbu s-saħħa tagħhom. 

Qgħadu f’lukanda. Mart il-pellegrin mardet, u kellhom joqogħdu aktar milli ppjanat. Eventwalment mietet bil-marda tagħha. Il-lukandier, meta ra li l-mistieden tiegħu seta’ jitlaq mingħajr ma jħallas, talab somma kbira, billi sostna li ż-żjara kienet twila. Billi ma kellux biżżejjed flus, il-pellegrin ħalla ż-żiemel tiegħu miegħu u kompla fi triqtu maż-żewġ uliedu subien żgħar. Tul it-triq, waqaf biex jitlob lil San Ġakbu u jitlob l-għajnuna tiegħu. 

Fil-periferija ta’ Pamplona, persuna venerabbli resqet lejh u sellfitu ħmar biex jgħinu fil-vjaġġ tiegħu. Meta fl-aħħar waslu f’Santiago, il-pellegrin kellu viżjoni tal-Appostlu, li għaraf bħala l-persuna venerabbli minn Pamplona. Lura f’Pamplona, staqsa dwar il-lukandier u sar jaf li kien miet f’inċident. In-nies fl-ostello ddikjaraw li kien sofra kastig divin għan-nuqqas ta’ karità tiegħu lejn il-pellegrini&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.af-ccc.fr/les-22-miracles-de-saint-jacques/|titlu=Les 22 miracles de Saint-Jacques - Association Franc-Comtoise du Chemin de Compostelle|data=2022-10-09|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;.

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|FRA}} [[Bayonne]] ([[Franza]]) ;
* {{Flagicon|GER}} [[Paderborn]] ([[Ġermanja]]) ;
* {{Flagicon|COL}} [[Pamplona (Kolombja)|Pamplona]] ([[Kolombja]]) ;
* {{Flagicon|POL}} [[Toruń]] ([[Polonja]]) ;
* {{Flagicon|JPN}} [[Yamaguchi]] ([[Ġappun]]).

== Gallerija ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Stampa:Plaza Ayuntamiento de Pamplona edited.jpg|Il-Muniċipju
Stampa:Monumento a los Fueros (Pamplona).jpg|Monument għall-Fueros
Stampa:Façana neoclàssica de la catedral de Pamplona.JPG|Il-faċċata neoklassika tal-Katidral ta' Pamplona
Stampa:Giza armarria (40399626870).jpg|Pjazza tal-Kastell
&lt;/gallery&gt;

== Referenzi ==</text>
      <sha1>9wej4j7hzvyesyfikkm68tllfzn6yfl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zaragoza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34579</id>
    <revision>
      <id>331711</id>
      <timestamp>2026-08-23T14:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the opening section from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1370732046|Zaragoza]]&quot;</comment>
      <origin>331711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3130" sha1="r7yue7hx9ntw7ivas16slktv3owno9r" xml:space="preserve">'''Zaragoza''' ({{IPA|es|θaɾaˈɣoθa|lang|Pronunciation_of_Zaragoza_in_Spanish.ogg}} ), magħrufa tradizzjonalment bl-Ingliż bħala '''Saragossa'''  {{IPAc-en|ˌ|s|ær|ə|ˈ|ɡ|ɒ|s|ə}} {{respell|SARR|ə|GOSS|ə}} ),  hija l- [[belt kapitali]] tal- provinċja ta' Zaragoza u tal- [[Komunitajiet Awtonomi ta' Spanja|komunità awtonoma]] ta' Aragona, Spanja. Jinsab ħdejn ix-xmara Ebro u t-tributarji tagħha, il- Huerva u l- Gállego, bejn wieħed u ieħor fiċ-ċentru kemm ta' Aragona kif ukoll tal-baċir tal-Ebro.

Fl-ewwel seklu QK, ir-Rumani waqqfu l-kolonja ta' Caesaraugusta fuq l-insedjament Sedetani ta' Salduie. Il-belt kienet il-belt kapitali tal- Marċa ta' Fuq ta' Al-Andalus taħt il-ħakma tal-Umayyad, u aktar tard iffjorixxiet bħala kapitali ta' stat fdal immexxi mill- Banu Hud, it- taifa ta' Zaragoza . Malajr saret iċ-ċentru politiku u spiritwali tar- Renju ta' Aragona wara l- konkwista Nisranija tal-1118, u l-abitanti tagħha rnexxielhom jippreservaw u jikkonsolidaw il-privileġġi li ngħataw inizjalment matul l-aħħar Medju Evu. 

Mill-2025, Zaragoza kellha popolazzjoni ta' 699,007 abitant, &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.ine.es/infografias/infografia_censo.pdf|titlu=Censo Anual de Población 2025 (infografía)|awtur=Instituto Nacional de Estadística (INE)|data=December 2025|pubblikatur=INE|lingwa=es|data-aċċess=12 December 2025}}&lt;/ref&gt; li tagħmilha r -raba' l-aktar belt popolata fi Spanja, fuq erja ta' art ta' {{Convert|973.78|km²|2}} u hija ċ-ċentru ta' żona metropolitana ta' madwar 0.76 miljun. Il- muniċipalità hija d-dar ta' aktar minn 50 fil-mija tal-popolazzjoni Aragoniża. Il-belt tinsab f'altitudni ta' madwar {{Convert|208|m|0}}   'il fuq mil-livell tal-baħar .

F'nofs l-2008, Zaragoza ospitat l-Expo 2008, fiera dinjija dwar l-ilma u l-iżvilupp sostenibbli. Kienet ukoll kandidat għall- [[Kapitali Ewropea tal-Kultura]] fl-2012.

Il-belt hija famuża għall-folklor tagħha, il-kċina lokali, u postijiet familjari bħall- Bażilika del Pilar, il-Katidral ta' La Seo u l- Palazz tal-Aljafería . Flimkien ma' La Seo u l-Aljafería, diversi bini ieħor jiffurmaw parti mill- [[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] li hija [[Sit ta' Wirt Dinji]] [[UNESCO|tal-UNESCO]] . Il- ''Fiestas del Pilar'' huma fost l-aktar festi ċċelebrati fi Spanja.

== Storja ==
'''&lt;big&gt;Ċesaraugusta Rumana&lt;/big&gt;'''

Awgustu waqqaf il-belt bħala Caesaraugusta bejn il-25 QK u l-11 QK bħala kolonja biex joqgħod veterani tal-armata mill-gwerer Kantabrijani. Bħala belt Rumana, kellha l-bini pubbliku tipiku kollu: forum, banjijiet, teatru, u kienet ċentru ekonomiku importanti. Ħafna fdalijiet Rumani għadhom jistgħu jidhru f'Zaragoza llum. 

Huwa maħsub li seta' kien l-Appostlu Ġakbu li bena kappella fuq is-sit tal-Katidral-Bażilika tal-Madonna tal-Pilar. 

Fuq il-post fejn jingħad li Santa Engrazia u sħabha ġew martrijati fuq l-ordnijiet ta' Valerian kien hemm il-Knisja ta' Santa Engracia de Zaragoza. Il-kripta u l-bieb biss baqgħu ħajjin mill-Gwerra Peninsulari. Madwar il-bidu tas-seklu 20 inbniet mill-ġdid, u issa hija knisja parrokkjali li tiffunzjona.</text>
      <sha1>r7yue7hx9ntw7ivas16slktv3owno9r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331712</id>
      <parentid>331711</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T14:59:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Storiku&quot; toħloq.</comment>
      <origin>331712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10742" sha1="ipc8b17oikxfvkt6b2aenobqqwi90kg" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Zaragoza''' ({{IPA|es|θaɾaˈɣoθa|lang|Pronunciation_of_Zaragoza_in_Spanish.ogg}} ), magħrufa tradizzjonalment bl-Ingliż bħala '''Saragossa'''  {{IPAc-en|ˌ|s|ær|ə|ˈ|ɡ|ɒ|s|ə}} {{respell|SARR|ə|GOSS|ə}} ),  hija l- [[belt kapitali]] tal- provinċja ta' Zaragoza u tal- [[Komunitajiet Awtonomi ta' Spanja|komunità awtonoma]] ta' Aragona, Spanja. Jinsab ħdejn ix-xmara Ebro u t-tributarji tagħha, il- Huerva u l- Gállego, bejn wieħed u ieħor fiċ-ċentru kemm ta' Aragona kif ukoll tal-baċir tal-Ebro.

Fl-ewwel seklu QK, ir-Rumani waqqfu l-kolonja ta' Caesaraugusta fuq l-insedjament Sedetani ta' Salduie. Il-belt kienet il-belt kapitali tal- Marċa ta' Fuq ta' Al-Andalus taħt il-ħakma tal-Umayyad, u aktar tard iffjorixxiet bħala kapitali ta' stat fdal immexxi mill- Banu Hud, it- taifa ta' Zaragoza . Malajr saret iċ-ċentru politiku u spiritwali tar- Renju ta' Aragona wara l- konkwista Nisranija tal-1118, u l-abitanti tagħha rnexxielhom jippreservaw u jikkonsolidaw il-privileġġi li ngħataw inizjalment matul l-aħħar Medju Evu. 

Mill-2025, Zaragoza kellha popolazzjoni ta' 699,007 abitant, &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.ine.es/infografias/infografia_censo.pdf|titlu=Censo Anual de Población 2025 (infografía)|awtur=Instituto Nacional de Estadística (INE)|data=December 2025|pubblikatur=INE|lingwa=es|data-aċċess=12 December 2025}}&lt;/ref&gt; li tagħmilha r -raba' l-aktar belt popolata fi Spanja, fuq erja ta' art ta' {{Convert|973.78|km²|2}} u hija ċ-ċentru ta' żona metropolitana ta' madwar 0.76 miljun. Il- muniċipalità hija d-dar ta' aktar minn 50 fil-mija tal-popolazzjoni Aragoniża. Il-belt tinsab f'altitudni ta' madwar {{Convert|208|m|0}}   'il fuq mil-livell tal-baħar .

F'nofs l-2008, Zaragoza ospitat l-Expo 2008, fiera dinjija dwar l-ilma u l-iżvilupp sostenibbli. Kienet ukoll kandidat għall- [[Kapitali Ewropea tal-Kultura]] fl-2012.

Il-belt hija famuża għall-folklor tagħha, il-kċina lokali, u postijiet familjari bħall- Bażilika del Pilar, il-Katidral ta' La Seo u l- Palazz tal-Aljafería . Flimkien ma' La Seo u l-Aljafería, diversi bini ieħor jiffurmaw parti mill- [[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] li hija [[Sit ta' Wirt Dinji]] [[UNESCO|tal-UNESCO]] . Il- ''Fiestas del Pilar'' huma fost l-aktar festi ċċelebrati fi Spanja.

== Storja ==
'''&lt;big&gt;Ċesaraugusta Rumana&lt;/big&gt;'''

Awgustu waqqaf il-belt bħala Caesaraugusta bejn il-25 QK u l-11 QK bħala kolonja biex joqgħod veterani tal-armata mill-gwerer Kantabrijani. Bħala belt Rumana, kellha l-bini pubbliku tipiku kollu: forum, banjijiet, teatru, u kienet ċentru ekonomiku importanti. Ħafna fdalijiet Rumani għadhom jistgħu jidhru f'Zaragoza llum. 

Huwa maħsub li seta' kien l-Appostlu Ġakbu li bena kappella fuq is-sit tal-Katidral-Bażilika tal-Madonna tal-Pilar. 

Fuq il-post fejn jingħad li Santa Engrazia u sħabha ġew martrijati fuq l-ordnijiet ta' Valerian kien hemm il-Knisja ta' Santa Engracia de Zaragoza. Il-kripta u l-bieb biss baqgħu ħajjin mill-Gwerra Peninsulari. Madwar il-bidu tas-seklu 20 inbniet mill-ġdid, u issa hija knisja parrokkjali li tiffunzjona.

'''&lt;big&gt;Medju Evu&lt;/big&gt;'''

Minkejja t-tnaqqis ġenerali tal-aħħar sekli tal-imperu Ruman, Zaragoza ftit li xejn sofriet. Il-ħakma mill-Goti fil-ħames seklu AD saret mingħajr tixrid ta’ demm jew qerda sinifikanti. 

Fit-tmien seklu, wara l-konkwista Umayyad tal-Peniżola Iberika, Zaragoza saret il-belt kapitali tal-Marka ta’ Fuq ta’ al-Andalus. 

Fl-1018, f’nofs il-kollass tal-Kalifat ta’ Córdoba, Zaragoza saret Taifa indipendenti ta’ Zaragoza, inizjalment ikkontrollata mill-familja Tujibid, imbagħad immexxija mill-Banu Hud mill-1039. It-taifa ffjorixxa ħafna f’sens kulturali u politiku fl-aħħar tas-seklu 11, u aktar tard ġiet immexxija minn Ahmad al-Muqtadir, Yusuf al-Mu'taman ibn Hud u Al-Musta'in II. Waqgħet f’idejn l-Almoravidi fl-1110. 

Fit-18 ta’ Diċembru 1118, Alfonso I ta’ Aragona rebaħ il-belt mingħand l-Almoravidi, u għamilha l-belt kapitali tar-Renju ta’ Aragona. Il-monarka msemmi hawn fuq ħoloq dominju ġurisdizzjonali fil-belt, li ngħata lil Gaston ta’ Béarn. Il-belt baqgħet sinjur sal-bidu tas-seklu 13.

'''Komunità Lhudija''' 

Kien hemm komunità Lhudija f’Zaragoza medjevali, ċentru notevoli fejn il-yeshivas inkorporaw ukoll l-istudju tal-filosofija flimkien mal-istudji tat-Talmud. Fis-seklu 11, il-belt kienet id-dar ta’ diversi tobba Lhud notevoli, inklużi Menahem ibn al-Fawwal u Jonah ibn Janah, li dan tal-aħħar kiseb ukoll fama bħala grammatiku Ebrajk. Ibn Janah kiteb Kitāb al-Talkhīṣ, li inkluda deskrizzjonijiet dettaljati tad-drogi, il-piżijiet u l-kejl użati fil-mediċina. Figura prominenti oħra kienet Jonah ibn Biklārish, li serva bħala tabib tal-qorti għas-Sultan Al-Musta'in II u kiteb Kitāb al-Musta'īnī, manwal tad-drogi miktub f’forma ta’ tabella li kien jinkludi ismijiet u proprjetajiet tad-drogi.

Il-komunità Lhudija ta’ Zaragoza kellha seba’ sinagogi, li tnejn minnhom huma magħrufa bil-post fejn jinsabu llum: Le Mayor (is-sinagoga ewlenija) u s-sinagoga &quot;de los Callizos&quot; jew &quot;de Cehán.&quot; Il-komunità ġiet meħlusa mill-pogroms tal-1391, fil-parti l-kbira minħabba l-preżenza tas-sultan u l-intervent tal-mexxej Lhudi prominenti Ḥasdai Crescas. Fl-1481, il-Kuruna ħatret lill-patri Miguel Ferrer biex jinforza s-segregazzjoni tad-djar Lhud f’Zaragoza, iżda l-krudeltà estrema tiegħu wasslet lir-Re Ferdinand II biex ineħħih mill-kariga. Fid-29 ta’ April 1492, id-deċiżjoni tal-Kuruna li tkeċċi l-Lhud tħabbret f’Zaragoza lill-prokuraturi tar-renju, jumejn qabel ma l-Editt tat-Tkeċċija ġie pproklamat formalment f’Kastilja. Ir-rabbi tal-belt, Açach Chaqon, ġie ordnat fit-13 ta’ Mejju biex jitlaq mill-kwartier Lhudi fi żmien ġurnata u mir-renju fi żmien tlieta. Il-biċċa l-kbira tal-komunità Lhudija eventwalment telqet minn Zaragoza bejn is-27 u d-29 ta’ Lulju, u vvjaġġat lejn il-port ta’ Sagunto biex tmur fl-eżilju. 

Fix-xhur ta’ wara t-tkeċċija, il-Kuruna u l-Inkwiżizzjoni ssorveljaw il-konfiska u t-trasferiment ta’ proprjetà komunali, inklużi rombli tat-Torah, kuruni tal-fidda, drappijiet dekorattivi, u oġġetti ritwali oħra, li ħafna minnhom ġew żarmati, imqassma mill-ġdid, jew mogħtija lill-awtoritajiet tal-belt u istituzzjonijiet reliġjużi. Fl-aħħar tal-1493, Zaragoza rċeviet formalment il-kwartier Lhudi u l-bini assoċjat miegħu.

'''&lt;big&gt;Storja moderna bikrija&lt;/big&gt;''' 

Tifqigħa tal-pesta bubonika qerdet il-belt fl-1564. Jingħad li qatlet madwar 10,000 ruħ minn popolazzjoni stmata ta' 25–30,000.

Fil-kuntest tal-Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola tal-1701–1714, il-belt qamet bl-armi favur l-Arċiduka Karlu, li ġie pproklamat &quot;Re ta' Aragona&quot; fil-belt fid-29 ta' Ġunju 1706, wara r-rivoluzzjoni ta' partijiet oħra tar-[[Renju ta' Aragona]] f'Diċembru 1705. Karlu daħal fil-belt f'Lulju 1706, u dderieġa l-attakk fuq dawk il-postijiet ta' Aragona li kienu ngħaqdu mal-fazzjoni Borbonika bħal Borja jew iċ-Cinco Villas. Wara l-battalja ta' April 1707 f'Almansa, ir-rivoluzzjoni nbidlet bil-forzi ''Awstraċisti'' jaħarbu f'diżordni, u l-forzi Borboniċi kmandati mid-Duka ta' Orléans jidħlu fil-belt fis-26 ta' Mejju 1707. Hekk kif ħa l-kontroll tar-renju, beda jwettaq is-sensiela ta' riformi istituzzjonali magħrufa bħala n-Nueva Planta, billi abolixxa l-istituzzjonijiet Aragoniżi favur dawk Kastiljani. Il-gwerra reġgħet inqalbet fl-1710 wara l-Battalja ta' Almenar, u, wara telfa oħra tal-Borboni ħdejn Zaragoza fl-20 ta' Awwissu 1710, l-Arċiduka Karlu rritorna lejn il-belt l-għada. Dan kien għal perjodu qasir biss, madankollu, għax wara d-dħul ta' [[Filippu V ta' Spanja|Filippu V]] f'[[Madrid]] u l-Battalja ta' Villaviciosa li segwiet f'Diċembru 1710, l-armati tal-Asburgu ħarbu minn Zaragoza bil-għaġla f'Diċembru 1710 u Filippu V kompla jikkonsolida l-ħakma tiegħu fuq ir-renju ta' Aragona, billi reġa' beda r-riformi amministrattivi wara perjodu ta' vojt istituzzjonali.

F'April 1766 seħħet fil-belt irvell importanti minħabba l-ikel ikkawżat mill-prezz għoli tal-ħobż u oġġetti oħra ta' bżonn, l-hekk imsejjaħ motín de los broqueleros, imsemmi għall-aġenti repressivi, bdiewa u artiġjani volontarji li kienu jużaw xwabel u tarki (broqueles). Ir-repressjoni ħalliet madwar 300 ferut, 200 detenut u 8 imwiet u kienet segwita minn 17-il eżekuzzjoni pubblika, u numru indeterminat ta' qtil fil-ħabsijiet tal-Aljafería.

'''&lt;big&gt;Storja moderna tard&lt;/big&gt;'''

Zaragoza sofriet żewġ assedji famużi matul il-Gwerra Peninsulari kontra l-armata Napuljunarja: l-ewwel wieħed minn Ġunju sa Awwissu 1808; u t-tieni minn Diċembru 1808 sa Frar 1809, fejn ċediet biss wara li mietu madwar 50,000 difensur&lt;ref&gt;{{Ċita rivista|kunjom1=Zazo|isem1=Ana|data=2010|titlu=Procesos de urbanización de la huerta zaragozana|url=https://habitat.aq.upm.es/eacc/azaragoza.html|lingwa=spanish}}&lt;/ref&gt;. 

It-trasport ferrovjarju wasal Zaragoza fis-16 ta' Settembru 1861 bl-inawgurazzjoni tal-linja Barċellona-Zaragoza bil-wasla ta' ferrovija mill-belt ta' qabel għall-Estación del Norte. Il-linja Madrid-Zaragoza nfetħet sena u nofs wara, fis-16 ta' Mejju 1863. Il-kolp ta' stat ta' Lulju 1936 (bil-Ġeneral Miguel Cabanellas, il-Kurunell Monasterio, Urrutia, Sueiro, il-Maġġur Cebollero u l-Ġeneral Gregorio de Benito fiċ-ċentru tal-konspirazzjoni mmexxija minn Mola f'Zaragoza) trijonfa fil-belt. 

Wara r-rivoluzzjoni militari fl-Afrika fis-17 ta' Lulju, il-kmand militari laħaq faċilment l-objettivi tiegħu f'Zaragoza kmieni filgħodu tad-19 ta' Lulju, minkejja l-istatus tal-belt bħala fortizza tax-xogħol organizzat (l-aktar anarko-sindikalisti tas-CNT iżda wkoll trejdjunjonisti tal-UGT), hekk kif il-gvernatur ċivili rrifjuta b'mod kritiku li jagħti l-armi lin-nies fil-ħin. Ħafna refuġjati, inklużi membri tal-kumitati provinċjali tal-partiti u l-unjins, ħarbu lejn Caspe, il-kapitali tat-territorju ta' Aragona, li kien għadu kkontrollat mir-Repubblika&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Reuters|data=1987-12-12|titlu=11 KILLED BY BOMB IN NORTHERN SPAIN|url=https://www.nytimes.com/1987/12/12/world/11-killed-by-bomb-in-northern-spain.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;.

Fl-1979, nar fil-Lukanda Corona de Aragón qatel mill-inqas 80 persuna, inklużi membri tal-familja ta’ Francisco Franco. L-organizzazzjoni nazzjonalista u separatista Baska armata [[ETA]] wettqet il-bumbardament tal-kwartieri ta’ Zaragoza fl-1987 li qatel ħdax-il persuna, inkluż numru ta’ tfal, u wassal biex 250,000 persuna ħadu sehem f’dimostrazzjonijiet fil-belt.

== Referenzi ==</text>
      <sha1>ipc8b17oikxfvkt6b2aenobqqwi90kg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331713</id>
      <parentid>331712</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T16:00:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Gallerija&quot; żid.</comment>
      <origin>331713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18585" sha1="je5pbbjy79vmqngsmh5tv3rz7s7g1bo" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Zaragoza''' ({{IPA|es|θaɾaˈɣoθa|lang|Pronunciation_of_Zaragoza_in_Spanish.ogg}} ), magħrufa tradizzjonalment bl-Ingliż bħala '''Saragossa'''  {{IPAc-en|ˌ|s|ær|ə|ˈ|ɡ|ɒ|s|ə}} {{respell|SARR|ə|GOSS|ə}} ),  hija l- [[belt kapitali]] tal- provinċja ta' Zaragoza u tal- [[Komunitajiet Awtonomi ta' Spanja|komunità awtonoma]] ta' Aragona, Spanja. Jinsab ħdejn ix-xmara Ebro u t-tributarji tagħha, il- Huerva u l- Gállego, bejn wieħed u ieħor fiċ-ċentru kemm ta' Aragona kif ukoll tal-baċir tal-Ebro.

Fl-ewwel seklu QK, ir-Rumani waqqfu l-kolonja ta' Caesaraugusta fuq l-insedjament Sedetani ta' Salduie. Il-belt kienet il-belt kapitali tal- Marċa ta' Fuq ta' Al-Andalus taħt il-ħakma tal-Umayyad, u aktar tard iffjorixxiet bħala kapitali ta' stat fdal immexxi mill- Banu Hud, it- taifa ta' Zaragoza . Malajr saret iċ-ċentru politiku u spiritwali tar- Renju ta' Aragona wara l- konkwista Nisranija tal-1118, u l-abitanti tagħha rnexxielhom jippreservaw u jikkonsolidaw il-privileġġi li ngħataw inizjalment matul l-aħħar Medju Evu. 

Mill-2025, Zaragoza kellha popolazzjoni ta' 699,007 abitant, &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.ine.es/infografias/infografia_censo.pdf|titlu=Censo Anual de Población 2025 (infografía)|awtur=Instituto Nacional de Estadística (INE)|data=December 2025|pubblikatur=INE|lingwa=es|data-aċċess=12 December 2025}}&lt;/ref&gt; li tagħmilha r -raba' l-aktar belt popolata fi Spanja, fuq erja ta' art ta' {{Convert|973.78|km²|2}} u hija ċ-ċentru ta' żona metropolitana ta' madwar 0.76 miljun. Il- muniċipalità hija d-dar ta' aktar minn 50 fil-mija tal-popolazzjoni Aragoniża. Il-belt tinsab f'altitudni ta' madwar {{Convert|208|m|0}}   'il fuq mil-livell tal-baħar .

F'nofs l-2008, Zaragoza ospitat l-Expo 2008, fiera dinjija dwar l-ilma u l-iżvilupp sostenibbli. Kienet ukoll kandidat għall- [[Kapitali Ewropea tal-Kultura]] fl-2012.

Il-belt hija famuża għall-folklor tagħha, il-kċina lokali, u postijiet familjari bħall- Bażilika del Pilar, il-Katidral ta' La Seo u l- Palazz tal-Aljafería . Flimkien ma' La Seo u l-Aljafería, diversi bini ieħor jiffurmaw parti mill- [[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] li hija [[Sit ta' Wirt Dinji]] [[UNESCO|tal-UNESCO]] . Il- ''Fiestas del Pilar'' huma fost l-aktar festi ċċelebrati fi Spanja.

== Ġeografija ==
Zaragoza tinsab fuq ix-xatt tax-Xmara Ebro, f'nofs triq bejn [[Madrid]] u [[Barċellona]], madwar 300 kilometru minn kull waħda, u 340 kilometru minn [[Valencia (Spanja)|Valencia]].

== Klima ==
Zaragoza tgawdi minn klima Mediterranja b'influwenza kontinentali niexfa, bħal ħafna mill-intern ta' [[Spanja]]. It-temperaturi jvarjaw konsiderevolment minn staġun għal staġun, b'differenza ta' madwar 15°C bejn ix-xhur l-aktar kesħin u l-aktar sħan. L-ogħla temperatura rreġistrata f'Zaragoza bejn l-1951 u l-2010 kienet ta' 43.1°C fit-22 ta' Lulju 2009. It-tieni l-ogħla ġiet irreġistrata fis-26 ta' Awwissu 2010, b'42.8°C. 

Ix-xita hija baxxa, b'medja ta' xita annwali ta' 317 mm biss, bl-aktar xahar bix-xita jkun Mejju b'44 mm&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.climatestotravel.com/climate/spain/zaragoza|titlu=Zaragoza climate: seasons, when to go, monthly averages|sit=Climates to Travel|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;.

== Storja ==
'''&lt;big&gt;Ċesaraugusta Rumana&lt;/big&gt;'''

Awgustu waqqaf il-belt bħala Caesaraugusta bejn il-25 QK u l-11 QK bħala kolonja biex joqgħod veterani tal-armata mill-gwerer Kantabrijani. Bħala belt Rumana, kellha l-bini pubbliku tipiku kollu: forum, banjijiet, teatru, u kienet ċentru ekonomiku importanti. Ħafna fdalijiet Rumani għadhom jistgħu jidhru f'Zaragoza llum. 

Huwa maħsub li seta' kien l-Appostlu Ġakbu li bena kappella fuq is-sit tal-Katidral-Bażilika tal-Madonna tal-Pilar. 

Fuq il-post fejn jingħad li Santa Engrazia u sħabha ġew martrijati fuq l-ordnijiet ta' Valerian kien hemm il-Knisja ta' Santa Engracia de Zaragoza. Il-kripta u l-bieb biss baqgħu ħajjin mill-Gwerra Peninsulari. Madwar il-bidu tas-seklu 20 inbniet mill-ġdid, u issa hija knisja parrokkjali li tiffunzjona.

'''&lt;big&gt;Medju Evu&lt;/big&gt;'''

Minkejja t-tnaqqis ġenerali tal-aħħar sekli tal-imperu Ruman, Zaragoza ftit li xejn sofriet. Il-ħakma mill-Goti fil-ħames seklu AD saret mingħajr tixrid ta’ demm jew qerda sinifikanti. 

Fit-tmien seklu, wara l-konkwista Umayyad tal-Peniżola Iberika, Zaragoza saret il-belt kapitali tal-Marka ta’ Fuq ta’ al-Andalus. 

Fl-1018, f’nofs il-kollass tal-Kalifat ta’ Córdoba, Zaragoza saret Taifa indipendenti ta’ Zaragoza, inizjalment ikkontrollata mill-familja Tujibid, imbagħad immexxija mill-Banu Hud mill-1039. It-taifa ffjorixxa ħafna f’sens kulturali u politiku fl-aħħar tas-seklu 11, u aktar tard ġiet immexxija minn Ahmad al-Muqtadir, Yusuf al-Mu'taman ibn Hud u Al-Musta'in II. Waqgħet f’idejn l-Almoravidi fl-1110. 

Fit-18 ta’ Diċembru 1118, Alfonso I ta’ Aragona rebaħ il-belt mingħand l-Almoravidi, u għamilha l-belt kapitali tar-Renju ta’ Aragona. Il-monarka msemmi hawn fuq ħoloq dominju ġurisdizzjonali fil-belt, li ngħata lil Gaston ta’ Béarn. Il-belt baqgħet sinjur sal-bidu tas-seklu 13.

'''Komunità Lhudija''' 

Kien hemm komunità Lhudija f’Zaragoza medjevali, ċentru notevoli fejn il-yeshivas inkorporaw ukoll l-istudju tal-filosofija flimkien mal-istudji tat-Talmud. Fis-seklu 11, il-belt kienet id-dar ta’ diversi tobba Lhud notevoli, inklużi Menahem ibn al-Fawwal u Jonah ibn Janah, li dan tal-aħħar kiseb ukoll fama bħala grammatiku Ebrajk. Ibn Janah kiteb Kitāb al-Talkhīṣ, li inkluda deskrizzjonijiet dettaljati tad-drogi, il-piżijiet u l-kejl użati fil-mediċina. Figura prominenti oħra kienet Jonah ibn Biklārish, li serva bħala tabib tal-qorti għas-Sultan Al-Musta'in II u kiteb Kitāb al-Musta'īnī, manwal tad-drogi miktub f’forma ta’ tabella li kien jinkludi ismijiet u proprjetajiet tad-drogi.

Il-komunità Lhudija ta’ Zaragoza kellha seba’ sinagogi, li tnejn minnhom huma magħrufa bil-post fejn jinsabu llum: Le Mayor (is-sinagoga ewlenija) u s-sinagoga &quot;de los Callizos&quot; jew &quot;de Cehán.&quot; Il-komunità ġiet meħlusa mill-pogroms tal-1391, fil-parti l-kbira minħabba l-preżenza tas-sultan u l-intervent tal-mexxej Lhudi prominenti Ḥasdai Crescas. Fl-1481, il-Kuruna ħatret lill-patri Miguel Ferrer biex jinforza s-segregazzjoni tad-djar Lhud f’Zaragoza, iżda l-krudeltà estrema tiegħu wasslet lir-Re Ferdinand II biex ineħħih mill-kariga. Fid-29 ta’ April 1492, id-deċiżjoni tal-Kuruna li tkeċċi l-Lhud tħabbret f’Zaragoza lill-prokuraturi tar-renju, jumejn qabel ma l-Editt tat-Tkeċċija ġie pproklamat formalment f’Kastilja. Ir-rabbi tal-belt, Açach Chaqon, ġie ordnat fit-13 ta’ Mejju biex jitlaq mill-kwartier Lhudi fi żmien ġurnata u mir-renju fi żmien tlieta. Il-biċċa l-kbira tal-komunità Lhudija eventwalment telqet minn Zaragoza bejn is-27 u d-29 ta’ Lulju, u vvjaġġat lejn il-port ta’ Sagunto biex tmur fl-eżilju. 

Fix-xhur ta’ wara t-tkeċċija, il-Kuruna u l-Inkwiżizzjoni ssorveljaw il-konfiska u t-trasferiment ta’ proprjetà komunali, inklużi rombli tat-Torah, kuruni tal-fidda, drappijiet dekorattivi, u oġġetti ritwali oħra, li ħafna minnhom ġew żarmati, imqassma mill-ġdid, jew mogħtija lill-awtoritajiet tal-belt u istituzzjonijiet reliġjużi. Fl-aħħar tal-1493, Zaragoza rċeviet formalment il-kwartier Lhudi u l-bini assoċjat miegħu.

'''&lt;big&gt;Storja moderna bikrija&lt;/big&gt;''' 

Tifqigħa tal-pesta bubonika qerdet il-belt fl-1564. Jingħad li qatlet madwar 10,000 ruħ minn popolazzjoni stmata ta' 25–30,000.

Fil-kuntest tal-Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola tal-1701–1714, il-belt qamet bl-armi favur l-Arċiduka Karlu, li ġie pproklamat &quot;Re ta' Aragona&quot; fil-belt fid-29 ta' Ġunju 1706, wara r-rivoluzzjoni ta' partijiet oħra tar-[[Renju ta' Aragona]] f'Diċembru 1705. Karlu daħal fil-belt f'Lulju 1706, u dderieġa l-attakk fuq dawk il-postijiet ta' Aragona li kienu ngħaqdu mal-fazzjoni Borbonika bħal Borja jew iċ-Cinco Villas. Wara l-battalja ta' April 1707 f'Almansa, ir-rivoluzzjoni nbidlet bil-forzi ''Awstraċisti'' jaħarbu f'diżordni, u l-forzi Borboniċi kmandati mid-Duka ta' Orléans jidħlu fil-belt fis-26 ta' Mejju 1707. Hekk kif ħa l-kontroll tar-renju, beda jwettaq is-sensiela ta' riformi istituzzjonali magħrufa bħala n-Nueva Planta, billi abolixxa l-istituzzjonijiet Aragoniżi favur dawk Kastiljani. Il-gwerra reġgħet inqalbet fl-1710 wara l-Battalja ta' Almenar, u, wara telfa oħra tal-Borboni ħdejn Zaragoza fl-20 ta' Awwissu 1710, l-Arċiduka Karlu rritorna lejn il-belt l-għada. Dan kien għal perjodu qasir biss, madankollu, għax wara d-dħul ta' [[Filippu V ta' Spanja|Filippu V]] f'[[Madrid]] u l-Battalja ta' Villaviciosa li segwiet f'Diċembru 1710, l-armati tal-Asburgu ħarbu minn Zaragoza bil-għaġla f'Diċembru 1710 u Filippu V kompla jikkonsolida l-ħakma tiegħu fuq ir-renju ta' Aragona, billi reġa' beda r-riformi amministrattivi wara perjodu ta' vojt istituzzjonali.

F'April 1766 seħħet fil-belt irvell importanti minħabba l-ikel ikkawżat mill-prezz għoli tal-ħobż u oġġetti oħra ta' bżonn, l-hekk imsejjaħ motín de los broqueleros, imsemmi għall-aġenti repressivi, bdiewa u artiġjani volontarji li kienu jużaw xwabel u tarki (broqueles). Ir-repressjoni ħalliet madwar 300 ferut, 200 detenut u 8 imwiet u kienet segwita minn 17-il eżekuzzjoni pubblika, u numru indeterminat ta' qtil fil-ħabsijiet tal-Aljafería.

'''&lt;big&gt;Storja moderna tard&lt;/big&gt;'''

Zaragoza sofriet żewġ assedji famużi matul il-Gwerra Peninsulari kontra l-armata Napuljunarja: l-ewwel wieħed minn Ġunju sa Awwissu 1808; u t-tieni minn Diċembru 1808 sa Frar 1809, fejn ċediet biss wara li mietu madwar 50,000 difensur&lt;ref&gt;{{Ċita rivista|kunjom1=Zazo|isem1=Ana|data=2010|titlu=Procesos de urbanización de la huerta zaragozana|url=https://habitat.aq.upm.es/eacc/azaragoza.html|lingwa=spanish}}&lt;/ref&gt;. 

It-trasport ferrovjarju wasal Zaragoza fis-16 ta' Settembru 1861 bl-inawgurazzjoni tal-linja Barċellona-Zaragoza bil-wasla ta' ferrovija mill-belt ta' qabel għall-Estación del Norte. Il-linja Madrid-Zaragoza nfetħet sena u nofs wara, fis-16 ta' Mejju 1863. Il-kolp ta' stat ta' Lulju 1936 (bil-Ġeneral Miguel Cabanellas, il-Kurunell Monasterio, Urrutia, Sueiro, il-Maġġur Cebollero u l-Ġeneral Gregorio de Benito fiċ-ċentru tal-konspirazzjoni mmexxija minn Mola f'Zaragoza) trijonfa fil-belt. 

Wara r-rivoluzzjoni militari fl-Afrika fis-17 ta' Lulju, il-kmand militari laħaq faċilment l-objettivi tiegħu f'Zaragoza kmieni filgħodu tad-19 ta' Lulju, minkejja l-istatus tal-belt bħala fortizza tax-xogħol organizzat (l-aktar anarko-sindikalisti tas-CNT iżda wkoll trejdjunjonisti tal-UGT), hekk kif il-gvernatur ċivili rrifjuta b'mod kritiku li jagħti l-armi lin-nies fil-ħin. Ħafna refuġjati, inklużi membri tal-kumitati provinċjali tal-partiti u l-unjins, ħarbu lejn Caspe, il-kapitali tat-territorju ta' Aragona, li kien għadu kkontrollat mir-Repubblika&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Reuters|data=1987-12-12|titlu=11 KILLED BY BOMB IN NORTHERN SPAIN|url=https://www.nytimes.com/1987/12/12/world/11-killed-by-bomb-in-northern-spain.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;.

Fl-1979, nar fil-Lukanda Corona de Aragón qatel mill-inqas 80 persuna, inklużi membri tal-familja ta’ Francisco Franco. L-organizzazzjoni nazzjonalista u separatista Baska armata [[ETA]] wettqet il-bumbardament tal-kwartieri ta’ Zaragoza fl-1987 li qatel ħdax-il persuna, inkluż numru ta’ tfal, u wassal biex 250,000 persuna ħadu sehem f’dimostrazzjonijiet fil-belt.

== Ekonomija ==
[[Stampa:Torre del Agua.jpg|nofs|daqsminuri|''Torri tal-ilma'' (Torre del Agua)]]


Il-Grupp PSA ilu jopera faċilità ta' produzzjoni f'[[Figueruelas]], 25 km fil-majjistral ta' Zaragoza, mill-1982. Il-produttur Franċiż tal-karozzi jiġbor mudelli [[Opel]] hemmhekk, inklużi l-Corsa u l-minivan Meriva. Li tinsab bejn l-erba' bliet ewlenin l-oħra ta' [[Spanja]]—[[Madrid]], [[Barċellona]], [[Bilbao]], u [[Valencia (Spanja)|Valencia]]—Zaragoza qed issir ċentru ekonomiku ewlieni. 

Proġetti bħal Plataforma Logística de Zaragoza (PLAZA) (l-akbar ċentru loġistiku fin-Nofsinhar tal-Ewropa b'12.5 miljun m²) taw spinta lis-settur tal-loġistika f'dawn l-aħħar snin, b'enfasi partikolari fuq il-momentum iġġenerat mill-Ajruport ta' Zaragoza fit-trasport tal-merkanzija (it-tieni fi Spanja fl-2020, wara Madrid). Kumpaniji li jinsabu fil-Plaza jinkludu Amazon Web Services, Dell, u Inditex (marki Zara, Massimo Dutti, eċċ.). 

Dan it-tip ta' inizjattiva kummerċjali ewlenija ħeġġet il-ħolqien ta' uffiċċji fil-belt, bħall-kostruzzjoni taċ-Ċentru tal-Kummerċ Dinji jew l-ispazju għall-Espożizzjoni Internazzjonali ta' Zaragoza tal-2008.

== Trasport ==
'''&lt;big&gt;Toroq&lt;/big&gt;'''

Il-belt hija konnessa permezz ta' awtostrada mal-bliet ewlenin fiċ-ċentru u t-tramuntana ta' [[Spanja]], inklużi [[Madrid]], [[Barċellona]], [[Valencia (Spanja)|Valencia]], u [[Bilbao]], li kollha jinsabu madwar 300 kilometru minn Zaragoza.

'''&lt;big&gt;Ferrovija&lt;/big&gt;'''
[[Stampa:20080819-Estación de Zaragoza-Delicias.jpg|nofs|daqsminuri|[[Stazzjon ta' Zaragoza-Delicias]]]]


Zaragoza hija parti mil-linja ferrovjarja Spanjola ta' veloċità għolja mħaddma minn [[Renfe]], [[AVE]], li tgħaqqad [[Madrid]], [[Lleida]], [[Tarragona]], [[Barċellona]] u [[Figueres]] permezz ta' ferrovija ta' veloċità għolja. [[Madrid]] tista' tintlaħaq f'75 minuta, u [[Barċellona]] f'madwar 90 minuta. L-istazzjon ċentrali huwa l-[[Stazzjon tal-ferrovija ta' Zaragoza-Delicias|istazzjon tal-ferrovija ta' Zaragoza-Delicias]], li jservi kemm linji ferrovjarji kif ukoll kowċis. Minbarra l-linji ferrovjarji fuq distanzi twal u l-ferroviji ta' veloċità għolja, Zaragoza għandha netwerk ta' ferroviji tal-passiġġieri mħaddma minn [[Renfe]] msejħa [[Cercanías Zaragoza]].

'''&lt;big&gt;Trasport pubbliku&lt;/big&gt;''' 

L-ewwel linja tat-[[tramm ta' Zaragoza]] (Valdespartera-Parque Goya) hija kompletament operattiva.

Il-belt għandha netwerk ta’ karozzi tal-linja li huwa kkontrollat mill-Urban Buses of Zaragoza (AUZSA). In-netwerk jikkonsisti minn 31 linja regolari (tnejn minnhom linji ċirkolari), żewġ rotot skedati, sitt shuttle buses (waħda bla ħlas), u seba’ karozzi tal-linja bil-lejl li joperaw nhar ta’ Ġimgħa, Sibt u festi oħra. Zaragoza għandha wkoll netwerk interurban ta’ karozzi tal-linja mħaddem mill-Transport Consortium Zaragoza Area (CTAZ) li jopera 17-il linja regolari&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.zaragoza.es/sede/portal/turismo/es-util/como-moverse?locale=es|titlu=}}&lt;/ref&gt;.

== Edukazzjoni ==
L-Università ta’ Zaragoza tinsab fil-belt. Bħala waħda mill-eqdem universitajiet fi Spanja u ċentru ewlieni ta’ riċerka u żvilupp, din l-università pubblika tagħti l-ogħla gradi akkademiċi f’għexieren ta’ oqsma. Zaragoza hija wkoll id-dar tal-Programm Loġistiku Internazzjonali MIT-Zaragoza, sħubija unika bejn l-MIT, il-Gvern ta’ Aragona u l-Università ta’ Zaragoza. 

Hemm skola primarja u sekondarja internazzjonali Franċiża, Lycée Français Molière de Saragosse.

== Sport ==
'''&lt;big&gt;Futbol&lt;/big&gt;'''
[[Stampa:La Romareda 60 años.jpg|nofs|daqsminuri|[[Stadju ta' La Romareda]]]]


It-tim ewlieni tal-futbol ta’ Zaragoza, Real Zaragoza, jilgħab fis-Segunda División. Imwaqqaf fit-18 ta’ Marzu 1932, il-logħbiet f’daru jintlagħbu f’La Romareda, li tilqa’ 34,596 spettatur. Il-klabb qatta’ l-maġġoranza tal-istorja tiegħu f’La Liga. Wieħed mill-aktar avvenimenti notevoli fl-istorja reċenti tat-tim huwa r-rebħ tal-eks Tazza tar-Rebbieħa tat-Tazzi tal-UEFA fl-1995. It-tim rebaħ ukoll it-Tazza Nazzjonali Spanjola, Copa del Rey, sitt darbiet: 1965, 1966, 1986, 1994, 2001 u 2004 u Tazza tal-Fieri Inter-Bliet (1964). Stħarriġ tal-gvern fl-2007 sab li 2.7% tal-popolazzjoni Spanjola tappoġġja lill-klabb, u b’hekk jagħmilhom is-seba’ l-aktar appoġġjati fil-pajjiż. 

It-tieni tim tal-futbol ta’ Zaragoza huwa CD Ebro. Imwaqqaf fl-1942, jilgħab fis-Segunda División B – Grupp 2, u jorganizza logħbiet f'daru fil-Campo Municipal de Fútbol La Almozara, li għandu kapaċità ta' 1,000 siġġu.

'''&lt;big&gt;Basketball&lt;/big&gt;'''

It-tim ewlieni tal-basketball, Basket Zaragoza, magħruf bħala Casademont Zaragoza għal raġunijiet ta’ sponsorizzazzjoni, jilgħab fil-Liga ACB. It-tim tan-nisa ta’ Basket Zaragoza jilgħab ukoll fl-ogħla livell fi Spanja, billi huwa l-finalista attwali tal-Liga Femenina Endesa. Huma jilagħbu l-logħob f’darhom fil-Pabellón Príncipe Felipe b’kapaċità ta’ 10,744. Dan il-paviljun se jkun il-post finali għall-EuroLeague Women mill-2025 sal-2027. 

Stadium Casablanca, magħruf ukoll bħala Mann Filter għal raġunijiet ta’ sponsorizzazzjoni, huwa l-klabb Spanjol tal-basketball tan-nisa minn Zaragoza li jilgħab fil-Primera Division.

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|FRA}} [[Pau]] ([[Franza]]) ;
* {{Flagicon|FRA}} [[Biarritz]] ([[Franza]]) ;
* {{Flagicon|GUA}} [[Zaragoza (Gwatemala)|Zaragoza]] ([[Gwatemala]]) ;
* {{Flagicon|ARG}} [[La Plata]] ([[Arġentina]]) ;
* {{Flagicon|USA}} [[Ponce]] ([[Puerto Rico]]) ;
* {{Flagicon|NIC}} [[León]] ([[Nikaragwa]]) ;
* [[Betlem]] ([[Palestina]]) ;
* {{Flagicon|HUN}} [[Óbuda-Békásmegyer]] ([[Ungerija]]) ;
* {{Flagicon|MEX}} [[Tijuana]] ([[Messiku]]) ;
* {{Flagicon|SPA}} [[Móstoles]] ([[Spanja]]) ;
* {{Flagicon|POR}} [[Coimbra]] ([[Portugall]]) ;
* {{Flagicon|BOL}} [[La Paz]] ([[Bolivja]]) ;
* {{Flagicon|PHI}} [[Zamboanga City]] ([[Filippini]]) ;
* {{Flagicon|MLT}} [[L-Imdina]] ([[Malta]]) ;
* {{Flagicon|CHN}} [[Dalian]] ([[Ċina]]) ;
* {{Flagicon|CHN}} [[Yulin]] ([[Ċina]]) ;
* {{Flagicon|MKD}} [[Skopje]] ([[Repubblika tal-Maċedonja ta' Fuq]]) ;
* {{Flagicon|ARG}} [[Córdoba (Arġentina)|Córdoba]] ([[Arġentina]]) ;
* {{Flagicon|MEX}} [[Atizapan]] ([[Messiku]]) ;
* {{Flagicon|COL}} [[Cúcuta]] ([[Kolombja]]) ;
* {{Flagicon|HON}} [[Yoro]] ([[Ħonduras]]) ;
* {{Flagicon|BRA}} [[Campinas]] ([[Brażil]]) ;
* {{Flagicon|SLV}} [[Zaragoza (El Salvador)|Zaragoza]] ([[El Salvador]]) ;
* {{Flagicon|ESP}} [[Canfranc]] ([[Spanja]]).

== Gallerija ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Stampa:La Seo-Zaragoza - P1410404.jpg|[[Katidral ta' Saint-Sauveur ta' Zaragoza]] 
Stampa:Aljafería Palace.jpg|Palazz tal-Aljaferia
Stampa:WLM14ES - 27072008 121549 ZGZ 3155 - .jpg|Gran Vía
Stampa:Zaragoza - Centro Comercial Gran Casa y WTCZ.jpg|WTCZ
&lt;/gallery&gt;

== Referenzi ==</text>
      <sha1>je5pbbjy79vmqngsmh5tv3rz7s7g1bo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marbella</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34580</id>
    <revision>
      <id>331714</id>
      <timestamp>2026-08-23T16:04:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the opening section from the page &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/236651400|Marbella]]&quot;</comment>
      <origin>331714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1504" sha1="7ixt1mijr5wzoecdmui78b6rp00yp8h" xml:space="preserve">'''Marbella''' hija belt fi [[Spanja]], fil -provinċja ta' Malaga, li tinsab fil- [[Andalusija|komunità awtonoma ta' Andalusija]] . Huwa resort mal-baħar li jinsab fuq il-kosta [[Mediterran|Mediterranja]] tal [[Andalusija|-Andalusija]], {{unité|57 kilomètres}} lejn il-Lbiċ tal-belt ta' [[Malaga]] u {{unité|100 kilomètres}} lejn il-Grigal tal-Istrett ta' Ġibiltà . Billi tinsab fuq il- Costa del Sol, hija ċentru ta' attrazzjoni għat-turiżmu internazzjonali, prinċipalment grazzi għall-klima u l-infrastruttura turistika tagħha.

== Storja ==
Fdalijiet Neolitiċi u Paleolitiċi jixhdu preżenza umana f'Marbella li tmur lura għal żminijiet preistoriċi. Okkupata suċċessivament minn bosta ċiviltajiet, il-belt x'aktarx twaqqfet u ġiet amministrata għal żmien twil mir-Rumani. Sussegwentement ġiet iddominata għal perjodu twil mill-Mori, li bnew il-fortizzi tagħha, sakemm ġiet annessa definittivament mar-Renju ta' Spanja fl-1485, matul il-Gwerra ta' Granada. 
Fis-seklu 19, Marbella kienet belt importanti tal-minjieri, li aktar tard reġgħet lura għal raħal tas-sajd. Il-belt trasformata f'resort mal-baħar fit-tieni nofs tas-seklu 20. Fl-1954, il-Prinċep Alfonso de Hohenlohe-Langenburg stabbilixxa l-Marbella Club Hotel, resort b'atmosfera ta' &quot;guesthouse mmexxija mill-familja&quot; li kkuntrasta sew mal-lussu tas-soltu tal-lukandi kbar ta' dak iż-żmien u malajr sar popolari mal-aristokratiċi u ċ-ċelebritajiet. Fl-1970, inħolqot marina lussuża, Puerto Banús.</text>
      <sha1>7ixt1mijr5wzoecdmui78b6rp00yp8h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331715</id>
      <parentid>331714</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T16:15:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Infobox city create</comment>
      <origin>331715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5346" sha1="iatfkqzyclbd66vk47syywiz9rbq4ot" xml:space="preserve">{{Infobox city|coatofarms=Coat of Arms of Marbella.svg}}

'''Marbella''' hija belt fi [[Spanja]], fil -provinċja ta' Malaga, li tinsab fil- [[Andalusija|komunità awtonoma ta' Andalusija]] . Huwa resort mal-baħar li jinsab fuq il-kosta [[Mediterran|Mediterranja]] tal [[Andalusija|-Andalusija]], {{unité|57 kilomètres}} lejn il-Lbiċ tal-belt ta' [[Malaga]] u {{unité|100 kilomètres}} lejn il-Grigal tal-Istrett ta' Ġibiltà . Billi tinsab fuq il- Costa del Sol, hija ċentru ta' attrazzjoni għat-turiżmu internazzjonali, prinċipalment grazzi għall-klima u l-infrastruttura turistika tagħha.

== Ġeografija ==
Il-muniċipalità ta’ Marbella hija magħmula minn żewġ gruppi ta’ popolazzjoni: Marbella nnifisha u San Pedro de Alcántara. Il-bqija tal-popolazzjoni tgħix f’żoni urbani oħra, inklużi Nueva Andalucía u Las Chapas.

== Klima ==
Marbella għandha [[klima Mediterranja]]. Is-sjuf huma sħan u niexfa. It-temperaturi medja ta' matul il-jum huma ta' 30°C, u t-temperaturi ta' billejl huma dejjem 'il fuq minn 20°C. It-temperaturi tax-xitwa huma relattivament ħfief matul il-jum (madwar 15°C) u 7°C billejl. It-temperatura medja annwali hija ta' madwar 18°C. Ix-xita hija rari (madwar 500 mm fis-sena bħala medja) iżda qawwija meta sseħħ. Ir-riħ ta' Poniente, li jonfoħ mill-Istrett ta' Ġibiltà, jista' jkun pjuttost qawwi u b'riħ qawwi&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://weatherspark.com/y/35191/Average-Weather-in-Marbella-Spain-Year-Round|titlu=Marbella Climate, Weather By Month, Average Temperature (Spain) - Weather Spark|sit=weatherspark.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;.

== Storja ==
Fdalijiet Neolitiċi u Paleolitiċi jixhdu preżenza umana f'Marbella li tmur lura għal żminijiet preistoriċi. Okkupata suċċessivament minn bosta ċiviltajiet, il-belt x'aktarx twaqqfet u ġiet amministrata għal żmien twil mir-Rumani. Sussegwentement ġiet iddominata għal perjodu twil mill-Mori, li bnew il-fortizzi tagħha, sakemm ġiet annessa definittivament mar-Renju ta' Spanja fl-1485, matul [[il-Gwerra ta' Granada]]. 

Fis-seklu 19, Marbella kienet belt importanti tal-minjieri, li aktar tard reġgħet lura għal raħal tas-sajd. Il-belt trasformata f'resort mal-baħar fit-tieni nofs tas-seklu 20. Fl-1954, il-Prinċep Alfonso de Hohenlohe-Langenburg stabbilixxa l-Marbella Club Hotel, resort b'atmosfera ta' &quot;guesthouse mmexxija mill-familja&quot; li kkuntrasta sew mal-lussu tas-soltu tal-lukandi kbar ta' dak iż-żmien u malajr sar popolari mal-aristokratiċi u ċ-ċelebritajiet. Fl-1970, inħolqot marina lussuża, Puerto Banús&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://marbellabanussuites.com/fr/history-of-marbella/|titlu=History of Marbella: A Journey Through Time - MBS|data=2025-01-22|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;.

Madankollu, Marbella bdiet titlef il-favur tagħha fis-snin disgħin, marbuta ma’ bosta skandli ta’ korruzzjoni li involvew politiċi lokali u l-fatt li l-belt kienet saret kenn għal membri tal-mafja, prostituti, u negozjanti tal-armi, inkluż Adnan Khashoggi. Ftit qabel l-2000, infirxu xnigħat dwar il-falliment tal-belt. Mogħnija sew mill-ajruporti, ir-resort esperjenza qawmien mill-ġdid fis-snin 2010, u bbenefikat b’mod partikolari minn tnaqqis fit-turiżmu minn pajjiżi Għarab fir-reġjun tal-Mediterran, affettwati mit-terroriżmu. Il-belt tiftaħar ukoll b’ħafna kunċerti, festivals, u mużewijiet, kif ukoll fdalijiet arkeoloġiċi li jmorru lura għall-Imperu Ruman u l-perjodi Visigotiċi u Musulmani&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.amazon.ca/-/fr/Marbella-story/dp/8432047074|titlu=}}&lt;/ref&gt;.

== Ekonomija ==
Skont id-dejta tal-2003, Marbella hija fost il-muniċipalitajiet bl-ogħla klassifikazzjoni fid-dħul disponibbli tad-djar per capita fl-[[Andalusija]], it-tieni wara Mojácar u mqabbla ma' erba' muniċipalitajiet oħra, inkluż il-ġar tagħha, Benahavís. 

Is-settur tan-negozju tagħha kien jikkonsisti minn 17,647 stabbiliment fl-2005, li jirrappreżentaw total ta' 14.7% tan-negozji fil-[[provinċja ta' Malaga]], u wera dinamiżmu akbar mill-kapitali provinċjali nnifisha għat-tkabbir matul il-perjodu 1998–2004, meta kiber b'9% meta mqabbel mar-rata ta' tkabbir ta' 2.4% ta' [[Malaga|Málaga]]. Meta mqabbel mal-bqija tal-Andalusija, il-volum tal-produzzjoni f'Marbella huwa ogħla minn dak tal-biċċa l-kbira tal-muniċipalitajiet l-oħra b'popolazzjoni simili, u jikklassifika saħansitra 'l fuq mill-kapitali ta' [[Almería]], Huelva u Jaén.

F'Diċembru 2016, fond ta' investiment ibbażat f'[[Ħong Kong]] ħabbar li kien akkwista 170,000 metru kwadru (1,800,000 pied kwadru) ta' art ħdejn Elviria u ppjana li jinvesti €300 miljun biex jiżviluppa lukanda lussuża ta' ħames stilel u 120 villa. Skont l-iżviluppatur tagħha, ir-resort futur &quot;għandu jkun l-aktar lussuż fil-pajjiż&quot; u se jitmexxa minn katina internazzjonali ta' lukandi.

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|FRA}} [[Nevers]] ([[Franza]]) ;
* {{Flagicon|MAR}} [[Dar Bouazza]] ([[Marokk]]) ;
* {{Flagicon|UK}} [[Reading (Berkshire)|Reading]] ([[Renju Unit]]) ;
* {{Flagicon|MEX}} [[Playa del Carmen]] ([[Messiku]]).

== Gallerija ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Stampa:Marbella. Malecón.JPG|Waterfront
Stampa:Puertobanus.jpg|Puerto Banús
Stampa:Plaza De Los Naranjos (12162841825).jpg|Pjazza Los Naranjos
&lt;/gallery&gt;

== Referenzi ==</text>
      <sha1>iatfkqzyclbd66vk47syywiz9rbq4ot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yuan Leġiżlattiv</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34581</id>
    <revision>
      <id>331716</id>
      <timestamp>2026-08-23T16:21:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the opening section from the page &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/234995583|Yuan législatif]]&quot;</comment>
      <origin>331716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1846" sha1="ppyfeakolggyo9u3d59vqrqbzv78yq2" xml:space="preserve">Il '''-Yuan Leġiżlattiv''' ( {{chinois|c=立法院|p=lìfǎ yuàn|z=ㄌ〡ˋ ㄈㄚˇ ㄩㄢˋ|l=Cour législative}}    ), imsejħa informalment &quot; Parlament » ({{chinois|court=o|premier=t|t=國會|s=国会|p=guóhuì|z=ㄍㄨㄛˊ ㄏㄨㄟˋ}}   ) hija l-assemblea unikamerali li għandha s-setgħa leġiżlattiva [[Tajwan|fir-Repubblika taċ-Ċina (Tajwan)]] .

Għandu mija u tlettax-il membru eletti għal erba' snin. Dak attwali, elett fl-2024, huwa l- {{11e|Yuan}} Leġiżlattiv . L-elezzjonijiet li jmiss huma skedati għall-2028.


Il-Yuan Leġiżlattiv jikkonsisti minn 113-il siġġu, kull wieħed mimli għal mandat ta’ erba’ snin bl-użu ta’ sistema mħallta. Minn dawn, 79 siġġu jimtlew b’vot tal-maġġoranza, b’73 eletti b’vot plurali ta’ membru wieħed f’daqstant kostitwenzi, u sitt siġġijiet b’vot wieħed mhux trasferibbli f’żewġ kostitwenzi bi tliet siġġijiet, tal-aħħar riservat għal ċittadini indiġeni. Il-votanti jitfgħu l-vot tagħhom għal kandidat wieħed fil-kostitwenza tagħhom, u t-tliet kandidati ewlenin jiġu ddikjarati eletti. L-34 siġġu li jifdal jimtlew b’rappreżentanza proporzjonali b’listi magħluqa u limitu elettorali ta’ 5% f’kostitwenza nazzjonali waħda. Wara li jingħaddu l-voti, is-siġġijiet jiġu allokati fost il-partiti kollha li jkunu qabżu l-limitu elettorali, bl-użu tal-metodu tal-ogħla bqija u bl-applikazzjoni tal-kwota Hare. Kwota ta’ 50% tas-siġġijiet trid tkun ta’ kwalunkwe sess. 

Id-distretti elettorali jiġu riveduti kull għaxar snin mill-Kummissjoni Elettorali Ċentrali (CEC) biex jirriflettu l-bidliet fil-popolazzjoni, ibbażati fuq ċensiment imwettaq sentejn u xahrejn qabel tmiem il-mandat leġiżlattiv attwali. Il-bidliet isiru pubbliċi għoxrin xahar qabel l-elezzjonijiet affettwati mill-allokazzjoni l-ġdida.</text>
      <sha1>ppyfeakolggyo9u3d59vqrqbzv78yq2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331717</id>
      <parentid>331716</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T16:38:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Infobox create</comment>
      <origin>331717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2873" sha1="pd73iqgyi4cccbojvwfyz2cosrdmed9" xml:space="preserve">{{Infobox|title=Yuan Leġiżlattiv &lt;Br&gt;
''立法院 (zh)''|titlestyle=background: #D3D3D3|headerstyle=background: #D3D3D3|image1=[[File:ROC Legislative Yuan Seal.svg|100px]]|subheader=11e Yuan législatif|caption1=Siġill tal-Yuan Leġiżlattiv|header1=Preżentazzjoni|label2=Tip|data2=Kamera waħda|label3=Ħolqien|data3=1947|label4=Post|data4=[[Tajpej]]|label5=It-tul tal-mandat|data5=4 snin|header6=Presidenza|label7=President|data7=[[Han Kuo-yu]] ([[KMT]])|label8=Viċi President|data8=[[Johnny Chiang]]|header9=Struttura|label10=Membri:|data10=113-il leġiżlatura|header11=[[File:11th Legislative Yuan.svg|245px]]|label12=Gruppi politiċi|data12='''Gvern (51)'''&lt;Br&gt;
[[DDP]] (51)&lt;Br&gt;

'''Oppożizzjoni (62)'''&lt;Br&gt;
[[KMT]] (53)&lt;Br&gt;
[[TPP]] (8)&lt;Br&gt;
[[Ind.]] (1)|header13=Post tal-laqgħa|header14=[[File:中華民國立法院 (議場内) Legislative Yuan of the Republic of China (chamber, interior).jpg|245px]]|header15=Bini tal-Yuan Leġiżlattiv|header16=https://www.ly.gov.tw/Home/Index.aspx}}

Il '''-Yuan Leġiżlattiv''' ( {{chinois|c=立法院|p=lìfǎ yuàn|z=ㄌ〡ˋ ㄈㄚˇ ㄩㄢˋ|l=Cour législative}}    ), imsejħa informalment &quot; Parlament » ({{chinois|court=o|premier=t|t=國會|s=国会|p=guóhuì|z=ㄍㄨㄛˊ ㄏㄨㄟˋ}}   ) hija l-assemblea unikamerali li għandha s-setgħa leġiżlattiva [[Tajwan|fir-Repubblika taċ-Ċina (Tajwan)]] .

Għandu mija u tlettax-il membru eletti għal erba' snin. Dak attwali, elett fl-2024, huwa l- {{11e|Yuan}} Leġiżlattiv . L-elezzjonijiet li jmiss huma skedati għall-2028.

== Sistema elettorali ==
Il-Yuan Leġiżlattiv jikkonsisti minn 113-il siġġu, kull wieħed mimli għal mandat ta’ erba’ snin bl-użu ta’ sistema mħallta. Minn dawn, 79 siġġu jimtlew b’vot tal-maġġoranza, b’73 eletti b’vot plurali ta’ membru wieħed f’daqstant kostitwenzi, u sitt siġġijiet b’vot wieħed mhux trasferibbli f’żewġ kostitwenzi bi tliet siġġijiet, tal-aħħar riservat għal ċittadini indiġeni. Il-votanti jitfgħu l-vot tagħhom għal kandidat wieħed fil-kostitwenza tagħhom, u t-tliet kandidati ewlenin jiġu ddikjarati eletti. L-34 siġġu li jifdal jimtlew b’rappreżentanza proporzjonali b’listi magħluqa u limitu elettorali ta’ 5% f’kostitwenza nazzjonali waħda. Wara li jingħaddu l-voti, is-siġġijiet jiġu allokati fost il-partiti kollha li jkunu qabżu l-limitu elettorali, bl-użu tal-metodu tal-ogħla bqija u bl-applikazzjoni tal-kwota Hare. Kwota ta’ 50% tas-siġġijiet trid tkun ta’ kwalunkwe sess. 

Id-distretti elettorali jiġu riveduti kull għaxar snin mill-Kummissjoni Elettorali Ċentrali (CEC) biex jirriflettu l-bidliet fil-popolazzjoni, ibbażati fuq ċensiment imwettaq sentejn u xahrejn qabel tmiem il-mandat leġiżlattiv attwali. Il-bidliet isiru pubbliċi għoxrin xahar qabel l-elezzjonijiet affettwati mill-allokazzjoni l-ġdida.</text>
      <sha1>pd73iqgyi4cccbojvwfyz2cosrdmed9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Memorjal ta' Chiang Kai-shek</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34582</id>
    <revision>
      <id>331719</id>
      <timestamp>2026-08-23T16:45:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/231364927|Mémorial de Tchang Kaï-chek]]&quot;</comment>
      <origin>331719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8858" sha1="dg5ke1rzzo0lcqh27uonc74odiahwr5" xml:space="preserve">{{Infobox Monument|nom=Mémorial de Tchang Kaï-chek|nom local={{lang|zh-Hant|國立中正紀念堂}}|image=Chiang Kai-shek memorial amk.jpg|taille=|légende=Le mémorial de Tchang Kaï-chek vu depuis la [[place de la Liberté (Taipei)|place de la Liberté]].|style=&lt;!-- Wikidata : Property:P149--&gt;|type=[[mémorial]]|architecte={{Lien |trad=Yang Cho-cheng |lang=en }}|ingénieur=|matériau=&lt;!-- Wikidata : Property:P186--&gt;|hauteur={{unité|76|m}}|date de construction={{date|5|avril|1980}}|commanditaire=&lt;!-- Wikidata : Property:P88--&gt;|propriétaire=&lt;!-- Wikidata : Property:P127--&gt;|destination actuelle=|date de démolition=|classement=&lt;!-- Wikidata : Property:P1435--&gt;|site=[http://www.cksmh.gov.tw/ www.cksmh.gov.tw]|pays={{Taïwan}}|région=|subdivision=[[Taipei]]|intitulé subdivision=[[Municipalité spéciale (république de Chine)|Municipalité spéciale]]|subdivision2=[[District de Zhongzheng|Zhongzheng]]|intitulé subdivision2=[[District (république de Chine)|District]]|adresse={{numéro|21}}, Zhongshan South Road&lt;br&gt;[[District de Zhongzheng]]&lt;br&gt;[[Taipei]] 10048|stationnement=|gare=|métro=|tram=|bus=}}mémorial de Tchang Kaï-chek ( chinois traditionnel :中正紀念堂 ; pinyin Zhōngzhèng  {{Lang-en|''Chiang Kai-shek Memorial Hall''}}Is-Sala Memorjali ta   hija monument u tifkira nazzjonali mwaqqfa f'memorja ta' Chiang Kai-shek, eks president tar-Repubblika taċ-Ċina. Jinsab fid-distrett ta ' Zhongzheng f'Taipei [[Tajpej|,]] it [[Tajwan|-Tajwan]] .

== Preżentazzjoni ==

=== Lokazzjoni u deskrizzjoni esterna ===
Huwa mdawwar minn [[Pjazza tal-Libertà ta' Taipei|Pjazza tal-Libertà]] u ġnien pubbliku, li huwa mżejjen b'veġetazzjoni fil-kuluri aħmar, abjad u blu li jirrappreżentaw il-bandiera nazzjonali tar-Repubblika taċ-Ċina. Mill-1987, it-Teatru Nazzjonali u s-Sala tal-Kunċerti Nazzjonali ilhom iħarsu lejn xulxin fil-pjazza.

Il-bini jinsab fid- Distrett ta' Zhongzheng, fil-punent ta' ''{{Lang|en|Hangzhou South Road}}'', fil-lvant ta ''{{Lang|en|Zhongshan South Road}}'', fit-tramuntana ta ''{{Lang|en|Aiguo East Road}}'' u fin-nofsinhar ta ''{{Lang|en|Xinyi Road}}''.&lt;ref name=&quot;cksmh-gov_history&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.cksmh.gov.tw/eng/index.php?code=list&amp;ids=3|titlu=National Chiang Kai-shek Memorial Hall - Brief History|data=13 octobre 2015|sit=cksmh.gov.tw|lingwa=en|data-aċċess=27 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt; Il-ħitan tiegħu huma magħmula minn irħam abjad naturali. Huwa mibni fuq pjattaformi bi tliet livelli.&lt;ref name=&quot;cksmh-gov_design&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.cksmh.gov.tw/eng/index.php?code=list&amp;ids=5|titlu=National Chiang Kai-shek Memorial Hall - Concept of Design|data=13 octobre 2015|sit=cksmh.gov.tw|lingwa=en|data-aċċess=27 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt; Is-saqaf ottagonali tiegħu, ispirat mit- [[Tempju tal-Ġenna|Tempju tas-Smewwiet]] [[Beijing|f'Beijing]] &lt;ref name=&quot;taiwan-net&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://eng.taiwan.net.tw/m1.aspx?sNo=0002090&amp;id=73|titlu=Chiang Kai-shek Memorial Hall|data=23 avril 2014|sit=eng.taiwan.net.tw|lingwa=en|data-aċċess=27 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt; u mgħotti b'madum tal-ħġieġ blu skur, jilħaq għoli ta' 70 mètres,&lt;ref name=&quot;cksmh-gov_design&quot; /&gt; u t-taraġ ta' quddiem tiegħu għandu total ta' 89 marches, li jirrappreżentaw l-età ta' Chiang Kai-shek fil-jum tal-mewt tiegħu &lt;ref name=&quot;chinahighlights&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.chinahighlights.com/taiwan/attraction/chiang-kai-shek-memorial-hall.htm|titlu=Chiang Kai Shek Memorial Hall|awtur=Gavin Van Hinsbergh|data=18 mars 2013|sit=chinahighlights.com|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt;

=== Disinn ta' ġewwa ===
Is-sala prinċipali tal-mafkar fiha statwa imponenti tal-bronż ta’ Chiang Kai-shek,&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.cksmh.gov.tw/eng/index.php?code=list&amp;ids=50|titlu=National Chiang Kai-shek Memorial Hall - Indoor Instruction : Bronze Statue Hall|data=13 octobre 2015|sit=cksmh.gov.tw|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt; għolja għaxar metri.&lt;ref name=&quot;taipei-times_020108&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2008/01/02/2003395260|titlu=National Democracy Hall reopens|awtur=Ko Shu-ling|data=2 janvier 2008|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt; L-ispiża ta’ din l-istatwa hija stmata għal 23  , flimkien ma’ 1,2 million għall-manifattura.&lt;ref name=&quot;taipei-times_020108&quot; /&gt;

== Storiku ==
Wara l-mewt tal-President tar-Repubblika taċ-Ċina Chiang Kai-shek fil- {{Data|5|avril|1975}}, il-gvern Tajwaniż stabbilixxa &quot; kumitat tal-funerali &quot;, li f'Ġunju ddeċieda li jibni monument ad unur il-mejjet. Fit {{Data|2|juillet}}, ġie finalizzat il-post tal-bini futur. Hemm ippjanat sqaq taħt l-art biex jiffaċilita x-xogħol. F'Awwissu, tnediet sejħa għall-offerti biex jitfasslu l-pjanijiet għall-bini. Filwaqt li ġew sottomessi 43 projets, ħamsa minnhom intgħażlu wara reviżjoni preliminari inizjali. Wara li ħadmu fuq verżjoni aktar raffinata tal-pjanijiet tagħhom, din kienet dik tal-arkitett Yang Cho-cheng (ġo) li fl-aħħar mill-aħħar jintgħażel mill-kumitat magħmul minn esperti Tajwaniżi u internazzjonali. Id-dettalji finali jiġu ffinalizzati wara din il-ħatra.&lt;ref name=&quot;cksmh-gov_history&quot; /&gt;
[[Stampa:Wiki_taiwan-democracy-hall_2007-05.jpg|xellug|daqsminuri| Il-monument infetaħ fl-2007, imbagħad ingħata l-isem ġdid ta' Memorial Nazzjonali tad-Demokrazija sal-2009.]]
{{Data|31|octobre|1976}}, id-data li tikkorrispondi għad 90 Fl-anniversarju tat-twelid ta' Chiang Kai-shek, tiġi organizzata ċerimonja għat-tqegħid tal- [[Ġebla tax-xewka|ġebla tal-pedament]] . Il-monument ġie inawgurat finalment fil {{Data|5|avril|1980}}, ħames snin wara l-mewt tal-eks kap tal-istat.&lt;ref name=&quot;cksmh-gov_history&quot; /&gt;

{{Data||mai|2007}}, il-President Chen Shui-bian, tal- Partit Demokratiku Progressiv, biddel l-isem ġdid tal-Memorjal ta' Chiang Kai-shek, li kien iqisu aktar newtrali. ''Monument Nazzjonali għad-Demokrazija'' » (國立中正紀念堂管理處).&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://taiwaninfo.nat.gov.tw/fp.asp?xItem=47658&amp;CtNode=458|titlu=Late president's memorial hall to be restored with early name|awtur=Ellen Ko|data=6 février 2009|sit=[[Taiwan Info|taiwaninfo.nat.gov.tw]]|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt; Din il-bidla hija kkundannata mill- koalizzjoni pan-blu bħala azzjoni politika mid-DDP biex tikkundanna l-wirt storiku tar-Repubblika taċ-Ċina.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2007/05/10/2003360233|titlu=Name fight set for CKS Memorial Hall|awtur=Jimmy Chuang|data=10 mai 2007|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt; L-istatwa tal-bronż fis-sala prinċipali għadha hemm, iżda l-ħitan tas-sala huma mżejna b'tajriet, li jissimbolizzaw it-tema tal-&quot; riħ tad-demokrazija ».&lt;ref name=&quot;taipei-times_020108&quot; /&gt; Fl-2009, il-gvern tal-president il-ġdid Ma Ying-jeou, tal- Kuomintang, irrestawra l-monument għall-isem oriġinali tiegħu.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2009/07/21/2003449168|titlu=CKS memorial restored amid low-level protests|awtur=Flora Wang, Jenny W. Hsu|data=21 juillet 2009|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt;

Fl-2017, fl-okkażjoni tas 70 anniversarju tal- inċident tat-28 ta' Frar 1947 u t 30 Fl-anniversarju tat-tneħħija tal-liġi marzjali, il- Ministeru tal-Kultura ħabbar l-intenzjoni tiegħu li jittrasforma l-bini f'ċentru nazzjonali li jistieden lill-viżitaturi... biex niffaċċjaw l-istorja, nirrikonoxxu l-agunija u nirrispettaw id-drittijiet tal-bniedem ».&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://english.moc.gov.tw/article/index.php?sn=4806|titlu=Transforming CKS Memorial Hall for transitional justice|sit=english.moc.gov.tw, 24 février 2017|lingwa=en|data-aċċess=20 mars 2017}}&lt;/ref&gt; Il-bieb prinċipali minn dakinhar ġie nkurunat bl-iskrizzjoni &quot; Pjazza tal-Libertà &quot;, bil-kaligrafija kursiva Ċiniża.

== Gwardja tal-unur ==
[[Stampa:20190416_Chiang_Kai-shek_Memorial_Hall_guard_change-16.jpg|lemin|daqsminuri| Tibdil tal-gwardja tal-unur ġewwa l-mafkar, fl-2019.]]
Mill-ftuħ tal-mafkar fl-1980, gwardja tal-unur ilha tissorvelja u twettaq wirja fih, quddiem l-istatwa ta’ Chiang Kai-shek.&lt;ref name=&quot;taiwannews_5900553&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://www.taiwannews.com.tw/news/5900553|titlu=Taiwan Honor Guard end watch of Chiang Kai-shek statue on July 15|awtur=Keoni Everington|data=12 juillet 2024|lingwa=en|data-aċċess=21 juillet 2024}}.&lt;/ref&gt;

Fil {{Data|15|7|2024}}, il-missjoni tal- gwardja tal-unur ġiet modifikata. : dan tal-aħħar issa jdoqq quddiem il-mafkar minflok quddiem l-istatwa, u jieħu sehem fiċ-ċerimonja ta’ kuljum tat-tlugħ u t-tniżżil tal-kuluri mal-bandiera nazzjonali fi Pjazza l-Libertà.&lt;ref name=&quot;taiwannews_5900553&quot; /&gt;

== Noti u referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]</text>
      <sha1>dg5ke1rzzo0lcqh27uonc74odiahwr5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331720</id>
      <parentid>331719</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T16:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Databox create</comment>
      <origin>331720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7706" sha1="nr3gwgixvahckjyn9a4722agfiduw35" xml:space="preserve">{{Databox}}

'''Memorjal ta' Chiang Kai Chek''' ([[Ċiniż Tradizzjonali]] :'''中正紀念堂'''). Is-Sala Memorjali ta   hija monument u tifkira nazzjonali mwaqqfa f'memorja ta' Chiang Kai-shek, eks president tar-Repubblika taċ-Ċina. Jinsab fid-distrett ta ' Zhongzheng f'[[Tajpej|Taipei]] [[Tajpej|,]] it [[Tajwan|-Tajwan]].

== Preżentazzjoni ==

=== Lokazzjoni u deskrizzjoni esterna ===
Huwa mdawwar minn [[Pjazza tal-Libertà ta' Taipei|Pjazza tal-Libertà]] u ġnien pubbliku, li huwa mżejjen b'veġetazzjoni fil-kuluri aħmar, abjad u blu li jirrappreżentaw il-bandiera nazzjonali tar-Repubblika taċ-Ċina. Mill-1987, it-Teatru Nazzjonali u s-Sala tal-Kunċerti Nazzjonali ilhom iħarsu lejn xulxin fil-pjazza.

Il-bini jinsab fid- Distrett ta' Zhongzheng, fil-punent ta' ''{{Lang|en|Hangzhou South Road}}'', fil-lvant ta ''{{Lang|en|Zhongshan South Road}}'', fit-tramuntana ta ''{{Lang|en|Aiguo East Road}}'' u fin-nofsinhar ta ''{{Lang|en|Xinyi Road}}''.&lt;ref name=&quot;cksmh-gov_history&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.cksmh.gov.tw/eng/index.php?code=list&amp;ids=3|titlu=National Chiang Kai-shek Memorial Hall - Brief History|data=13 octobre 2015|sit=cksmh.gov.tw|lingwa=en|data-aċċess=27 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt; Il-ħitan tiegħu huma magħmula minn irħam abjad naturali. Huwa mibni fuq pjattaformi bi tliet livelli.&lt;ref name=&quot;cksmh-gov_design&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.cksmh.gov.tw/eng/index.php?code=list&amp;ids=5|titlu=National Chiang Kai-shek Memorial Hall - Concept of Design|data=13 octobre 2015|sit=cksmh.gov.tw|lingwa=en|data-aċċess=27 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt; Is-saqaf ottagonali tiegħu, ispirat mit- [[Tempju tal-Ġenna|Tempju tas-Smewwiet]] [[Beijing|f'Beijing]] &lt;ref name=&quot;taiwan-net&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://eng.taiwan.net.tw/m1.aspx?sNo=0002090&amp;id=73|titlu=Chiang Kai-shek Memorial Hall|data=23 avril 2014|sit=eng.taiwan.net.tw|lingwa=en|data-aċċess=27 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt; u mgħotti b'madum tal-ħġieġ blu skur, jilħaq għoli ta' 70 mètres,&lt;ref name=&quot;cksmh-gov_design&quot; /&gt; u t-taraġ ta' quddiem tiegħu għandu total ta' 89 marches, li jirrappreżentaw l-età ta' Chiang Kai-shek fil-jum tal-mewt tiegħu &lt;ref name=&quot;chinahighlights&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.chinahighlights.com/taiwan/attraction/chiang-kai-shek-memorial-hall.htm|titlu=Chiang Kai Shek Memorial Hall|awtur=Gavin Van Hinsbergh|data=18 mars 2013|sit=chinahighlights.com|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt;

=== Disinn ta' ġewwa ===
Is-sala prinċipali tal-mafkar fiha statwa imponenti tal-bronż ta’ Chiang Kai-shek,&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.cksmh.gov.tw/eng/index.php?code=list&amp;ids=50|titlu=National Chiang Kai-shek Memorial Hall - Indoor Instruction : Bronze Statue Hall|data=13 octobre 2015|sit=cksmh.gov.tw|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt; għolja għaxar metri.&lt;ref name=&quot;taipei-times_020108&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2008/01/02/2003395260|titlu=National Democracy Hall reopens|awtur=Ko Shu-ling|data=2 janvier 2008|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt; L-ispiża ta’ din l-istatwa hija stmata għal 23  , flimkien ma’ 1,2 million għall-manifattura.&lt;ref name=&quot;taipei-times_020108&quot; /&gt;

== Storiku ==
Wara l-mewt tal-President tar-Repubblika taċ-Ċina Chiang Kai-shek fil- {{Data|5|avril|1975}}, il-gvern Tajwaniż stabbilixxa &quot; kumitat tal-funerali &quot;, li f'Ġunju ddeċieda li jibni monument ad unur il-mejjet. Fit {{Data|2|juillet}}, ġie finalizzat il-post tal-bini futur. Hemm ippjanat sqaq taħt l-art biex jiffaċilita x-xogħol. F'Awwissu, tnediet sejħa għall-offerti biex jitfasslu l-pjanijiet għall-bini. Filwaqt li ġew sottomessi 43 projets, ħamsa minnhom intgħażlu wara reviżjoni preliminari inizjali. Wara li ħadmu fuq verżjoni aktar raffinata tal-pjanijiet tagħhom, din kienet dik tal-arkitett Yang Cho-cheng (ġo) li fl-aħħar mill-aħħar jintgħażel mill-kumitat magħmul minn esperti Tajwaniżi u internazzjonali. Id-dettalji finali jiġu ffinalizzati wara din il-ħatra.&lt;ref name=&quot;cksmh-gov_history&quot; /&gt;
[[Stampa:Wiki_taiwan-democracy-hall_2007-05.jpg|xellug|daqsminuri| Il-monument infetaħ fl-2007, imbagħad ingħata l-isem ġdid ta' Memorial Nazzjonali tad-Demokrazija sal-2009.]]
{{Data|31|octobre|1976}}, id-data li tikkorrispondi għad 90 Fl-anniversarju tat-twelid ta' Chiang Kai-shek, tiġi organizzata ċerimonja għat-tqegħid tal- [[Ġebla tax-xewka|ġebla tal-pedament]] . Il-monument ġie inawgurat finalment fil {{Data|5|avril|1980}}, ħames snin wara l-mewt tal-eks kap tal-istat.&lt;ref name=&quot;cksmh-gov_history&quot; /&gt;

{{Data||mai|2007}}, il-President Chen Shui-bian, tal- Partit Demokratiku Progressiv, biddel l-isem ġdid tal-Memorjal ta' Chiang Kai-shek, li kien iqisu aktar newtrali. ''Monument Nazzjonali għad-Demokrazija'' » (國立中正紀念堂管理處).&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://taiwaninfo.nat.gov.tw/fp.asp?xItem=47658&amp;CtNode=458|titlu=Late president's memorial hall to be restored with early name|awtur=Ellen Ko|data=6 février 2009|sit=[[Taiwan Info|taiwaninfo.nat.gov.tw]]|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt; Din il-bidla hija kkundannata mill- koalizzjoni pan-blu bħala azzjoni politika mid-DDP biex tikkundanna l-wirt storiku tar-Repubblika taċ-Ċina.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2007/05/10/2003360233|titlu=Name fight set for CKS Memorial Hall|awtur=Jimmy Chuang|data=10 mai 2007|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt; L-istatwa tal-bronż fis-sala prinċipali għadha hemm, iżda l-ħitan tas-sala huma mżejna b'tajriet, li jissimbolizzaw it-tema tal-&quot; riħ tad-demokrazija ».&lt;ref name=&quot;taipei-times_020108&quot; /&gt; Fl-2009, il-gvern tal-president il-ġdid Ma Ying-jeou, tal- Kuomintang, irrestawra l-monument għall-isem oriġinali tiegħu.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2009/07/21/2003449168|titlu=CKS memorial restored amid low-level protests|awtur=Flora Wang, Jenny W. Hsu|data=21 juillet 2009|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt;

Fl-2017, fl-okkażjoni tas 70 anniversarju tal- inċident tat-28 ta' Frar 1947 u t 30 Fl-anniversarju tat-tneħħija tal-liġi marzjali, il- Ministeru tal-Kultura ħabbar l-intenzjoni tiegħu li jittrasforma l-bini f'ċentru nazzjonali li jistieden lill-viżitaturi... biex niffaċċjaw l-istorja, nirrikonoxxu l-agunija u nirrispettaw id-drittijiet tal-bniedem ».&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://english.moc.gov.tw/article/index.php?sn=4806|titlu=Transforming CKS Memorial Hall for transitional justice|sit=english.moc.gov.tw, 24 février 2017|lingwa=en|data-aċċess=20 mars 2017}}&lt;/ref&gt; Il-bieb prinċipali minn dakinhar ġie nkurunat bl-iskrizzjoni &quot; Pjazza tal-Libertà &quot;, bil-kaligrafija kursiva Ċiniża.

== Gwardja tal-unur ==
[[Stampa:20190416_Chiang_Kai-shek_Memorial_Hall_guard_change-16.jpg|lemin|daqsminuri| Tibdil tal-gwardja tal-unur ġewwa l-mafkar, fl-2019.]]
Mill-ftuħ tal-mafkar fl-1980, gwardja tal-unur ilha tissorvelja u twettaq wirja fih, quddiem l-istatwa ta’ Chiang Kai-shek.&lt;ref name=&quot;taiwannews_5900553&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://www.taiwannews.com.tw/news/5900553|titlu=Taiwan Honor Guard end watch of Chiang Kai-shek statue on July 15|awtur=Keoni Everington|data=12 juillet 2024|lingwa=en|data-aċċess=21 juillet 2024}}.&lt;/ref&gt;

Fil {{Data|15|7|2024}}, il-missjoni tal- gwardja tal-unur ġiet modifikata. : dan tal-aħħar issa jdoqq quddiem il-mafkar minflok quddiem l-istatwa, u jieħu sehem fiċ-ċerimonja ta’ kuljum tat-tlugħ u t-tniżżil tal-kuluri mal-bandiera nazzjonali fi Pjazza l-Libertà.&lt;ref name=&quot;taiwannews_5900553&quot; /&gt;

== Noti u referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]</text>
      <sha1>nr3gwgixvahckjyn9a4722agfiduw35</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331732</id>
      <parentid>331720</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T04:07:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7853" sha1="hkuir0dl9qbakl2owq4ac4x3zy9uusx" xml:space="preserve">{{Databox}}

'''Memorjal ta' Chiang Kai Chek''' ([[Ċiniż Tradizzjonali]] :'''中正紀念堂'''). Is-Sala Memorjali ta   hija monument u tifkira nazzjonali mwaqqfa f'memorja ta' Chiang Kai-shek, eks president tar-Repubblika taċ-Ċina. Jinsab fid-distrett ta ' Zhongzheng f'[[Tajpej|Taipei]] [[Tajpej|,]] it [[Tajwan|-Tajwan]].

== Preżentazzjoni ==

=== Lokazzjoni u deskrizzjoni esterna ===
Huwa mdawwar minn [[Pjazza tal-Libertà ta' Taipei|Pjazza tal-Libertà]] u ġnien pubbliku, li huwa mżejjen b'veġetazzjoni fil-kuluri aħmar, abjad u blu li jirrappreżentaw il-bandiera nazzjonali tar-Repubblika taċ-Ċina. Mill-1987, it-Teatru Nazzjonali u s-Sala tal-Kunċerti Nazzjonali ilhom iħarsu lejn xulxin fil-pjazza.

Il-bini jinsab fid- Distrett ta' Zhongzheng, fil-punent ta' ''{{Lang|en|Hangzhou South Road}}'', fil-lvant ta ''{{Lang|en|Zhongshan South Road}}'', fit-tramuntana ta ''{{Lang|en|Aiguo East Road}}'' u fin-nofsinhar ta ''{{Lang|en|Xinyi Road}}''.&lt;ref name=&quot;cksmh-gov_history&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.cksmh.gov.tw/eng/index.php?code=list&amp;ids=3|titlu=National Chiang Kai-shek Memorial Hall - Brief History|data=13 octobre 2015|sit=cksmh.gov.tw|lingwa=en|data-aċċess=27 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt; Il-ħitan tiegħu huma magħmula minn irħam abjad naturali. Huwa mibni fuq pjattaformi bi tliet livelli.&lt;ref name=&quot;cksmh-gov_design&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.cksmh.gov.tw/eng/index.php?code=list&amp;ids=5|titlu=National Chiang Kai-shek Memorial Hall - Concept of Design|data=13 octobre 2015|sit=cksmh.gov.tw|lingwa=en|data-aċċess=27 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt; Is-saqaf ottagonali tiegħu, ispirat mit- [[Tempju tal-Ġenna|Tempju tas-Smewwiet]] [[Beijing|f'Beijing]] &lt;ref name=&quot;taiwan-net&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://eng.taiwan.net.tw/m1.aspx?sNo=0002090&amp;id=73|titlu=Chiang Kai-shek Memorial Hall|data=23 avril 2014|sit=eng.taiwan.net.tw|lingwa=en|data-aċċess=27 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt; u mgħotti b'madum tal-ħġieġ blu skur, jilħaq għoli ta' 70 mètres,&lt;ref name=&quot;cksmh-gov_design&quot; /&gt; u t-taraġ ta' quddiem tiegħu għandu total ta' 89 marches, li jirrappreżentaw l-età ta' Chiang Kai-shek fil-jum tal-mewt tiegħu &lt;ref name=&quot;chinahighlights&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.chinahighlights.com/taiwan/attraction/chiang-kai-shek-memorial-hall.htm|titlu=Chiang Kai Shek Memorial Hall|awtur=Gavin Van Hinsbergh|data=18 mars 2013|sit=chinahighlights.com|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt;

=== Disinn ta' ġewwa ===
Is-sala prinċipali tal-mafkar fiha statwa imponenti tal-bronż ta’ Chiang Kai-shek,&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.cksmh.gov.tw/eng/index.php?code=list&amp;ids=50|titlu=National Chiang Kai-shek Memorial Hall - Indoor Instruction : Bronze Statue Hall|data=13 octobre 2015|sit=cksmh.gov.tw|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt; għolja għaxar metri.&lt;ref name=&quot;taipei-times_020108&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2008/01/02/2003395260|titlu=National Democracy Hall reopens|awtur=Ko Shu-ling|data=2 janvier 2008|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt; L-ispiża ta’ din l-istatwa hija stmata għal 23  , flimkien ma’ 1,2 million għall-manifattura.&lt;ref name=&quot;taipei-times_020108&quot; /&gt;

== Storiku ==
Wara l-mewt tal-President tar-Repubblika taċ-Ċina Chiang Kai-shek fil- {{Data|5|avril|1975}}, il-gvern Tajwaniż stabbilixxa &quot; kumitat tal-funerali &quot;, li f'Ġunju ddeċieda li jibni monument ad unur il-mejjet. Fit {{Data|2|juillet}}, ġie finalizzat il-post tal-bini futur. Hemm ippjanat sqaq taħt l-art biex jiffaċilita x-xogħol. F'Awwissu, tnediet sejħa għall-offerti biex jitfasslu l-pjanijiet għall-bini. Filwaqt li ġew sottomessi 43 projets, ħamsa minnhom intgħażlu wara reviżjoni preliminari inizjali. Wara li ħadmu fuq verżjoni aktar raffinata tal-pjanijiet tagħhom, din kienet dik tal-arkitett Yang Cho-cheng (ġo) li fl-aħħar mill-aħħar jintgħażel mill-kumitat magħmul minn esperti Tajwaniżi u internazzjonali. Id-dettalji finali jiġu ffinalizzati wara din il-ħatra.&lt;ref name=&quot;cksmh-gov_history&quot; /&gt;
[[Stampa:Wiki_taiwan-democracy-hall_2007-05.jpg|xellug|daqsminuri| Il-monument infetaħ fl-2007, imbagħad ingħata l-isem ġdid ta' Memorial Nazzjonali tad-Demokrazija sal-2009.]]
{{Data|31|octobre|1976}}, id-data li tikkorrispondi għad 90 Fl-anniversarju tat-twelid ta' Chiang Kai-shek, tiġi organizzata ċerimonja għat-tqegħid tal- [[Ġebla tax-xewka|ġebla tal-pedament]] . Il-monument ġie inawgurat finalment fil {{Data|5|avril|1980}}, ħames snin wara l-mewt tal-eks kap tal-istat.&lt;ref name=&quot;cksmh-gov_history&quot; /&gt;

{{Data||mai|2007}}, il-President Chen Shui-bian, tal- Partit Demokratiku Progressiv, biddel l-isem ġdid tal-Memorjal ta' Chiang Kai-shek, li kien iqisu aktar newtrali. ''Monument Nazzjonali għad-Demokrazija'' » (國立中正紀念堂管理處).&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://taiwaninfo.nat.gov.tw/fp.asp?xItem=47658&amp;CtNode=458|titlu=Late president's memorial hall to be restored with early name|awtur=Ellen Ko|data=6 février 2009|sit=[[Taiwan Info|taiwaninfo.nat.gov.tw]]|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt; Din il-bidla hija kkundannata mill- koalizzjoni pan-blu bħala azzjoni politika mid-DDP biex tikkundanna l-wirt storiku tar-Repubblika taċ-Ċina.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2007/05/10/2003360233|titlu=Name fight set for CKS Memorial Hall|awtur=Jimmy Chuang|data=10 mai 2007|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt; L-istatwa tal-bronż fis-sala prinċipali għadha hemm, iżda l-ħitan tas-sala huma mżejna b'tajriet, li jissimbolizzaw it-tema tal-&quot; riħ tad-demokrazija ».&lt;ref name=&quot;taipei-times_020108&quot; /&gt; Fl-2009, il-gvern tal-president il-ġdid Ma Ying-jeou, tal- Kuomintang, irrestawra l-monument għall-isem oriġinali tiegħu.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2009/07/21/2003449168|titlu=CKS memorial restored amid low-level protests|awtur=Flora Wang, Jenny W. Hsu|data=21 juillet 2009|lingwa=en|data-aċċess=28 novembre 2015}}.&lt;/ref&gt;

Fl-2017, fl-okkażjoni tas 70 anniversarju tal- inċident tat-28 ta' Frar 1947 u t 30 Fl-anniversarju tat-tneħħija tal-liġi marzjali, il- Ministeru tal-Kultura ħabbar l-intenzjoni tiegħu li jittrasforma l-bini f'ċentru nazzjonali li jistieden lill-viżitaturi... biex niffaċċjaw l-istorja, nirrikonoxxu l-agunija u nirrispettaw id-drittijiet tal-bniedem ».&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://english.moc.gov.tw/article/index.php?sn=4806|titlu=Transforming CKS Memorial Hall for transitional justice|sit=english.moc.gov.tw, 24 février 2017|lingwa=en|data-aċċess=20 mars 2017|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170917032949/http://english.moc.gov.tw/article/index.php?sn=4806|arkivju-data=2017-09-17|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Il-bieb prinċipali minn dakinhar ġie nkurunat bl-iskrizzjoni &quot; Pjazza tal-Libertà &quot;, bil-kaligrafija kursiva Ċiniża.

== Gwardja tal-unur ==
[[Stampa:20190416_Chiang_Kai-shek_Memorial_Hall_guard_change-16.jpg|lemin|daqsminuri| Tibdil tal-gwardja tal-unur ġewwa l-mafkar, fl-2019.]]
Mill-ftuħ tal-mafkar fl-1980, gwardja tal-unur ilha tissorvelja u twettaq wirja fih, quddiem l-istatwa ta’ Chiang Kai-shek.&lt;ref name=&quot;taiwannews_5900553&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://www.taiwannews.com.tw/news/5900553|titlu=Taiwan Honor Guard end watch of Chiang Kai-shek statue on July 15|awtur=Keoni Everington|data=12 juillet 2024|lingwa=en|data-aċċess=21 juillet 2024}}.&lt;/ref&gt;

Fil {{Data|15|7|2024}}, il-missjoni tal- gwardja tal-unur ġiet modifikata. : dan tal-aħħar issa jdoqq quddiem il-mafkar minflok quddiem l-istatwa, u jieħu sehem fiċ-ċerimonja ta’ kuljum tat-tlugħ u t-tniżżil tal-kuluri mal-bandiera nazzjonali fi Pjazza l-Libertà.&lt;ref name=&quot;taiwannews_5900553&quot; /&gt;

== Noti u referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]</text>
      <sha1>hkuir0dl9qbakl2owq4ac4x3zy9uusx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oviedo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34583</id>
    <revision>
      <id>331721</id>
      <timestamp>2026-08-23T22:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/237898834|Oviedo]]&quot;</comment>
      <origin>331721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16084" sha1="11eikq5dslnmqmzo0a3okfluj0dathd" xml:space="preserve">
'''Oviedo''' / / oˈβjeðo / ) hija belt fit-Tramuntana ta' [[Spanja]] mwaqqfa VIII-seklu 8 seklu, kapitali tal- [[Komunitajiet Awtonomi ta' Spanja|komunità awtonoma]] u l-provinċja ta' Asturias (li hija wkoll prinċipalità). Fl-2025, il-belt kellha 223 968 habitants.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=2886|titlu=Asturias: Población por municipios y sexo.|pubblikatur=[[Institut national de la statistique (Espagne)|Institut national de la statistique espagnol]]|lingwa=es|data-aċċess=2026-04-09}}.&lt;/ref&gt;

Abitanti avventurużi ta' Oviedo semmew tliet bliet fil- [[Paragwaj]], fir- [[Repubblika Dominicana|Repubblika Dominikana]] u fl- [[Stati Uniti|Istati Uniti tal-Amerika]] għall-istess belt. Il-motto tiegħu huwa “ ''{{Lang|es|La muy noble, muy leal, benemérita, invicta, heroica y buena ciudad de Oviedo}}'' ” (li tista’ tiġi tradotta bħala “ Il-belt ta' Oviedo, nobbli ħafna, leali ħafna, ħaqqha, invinċibbli, erojka u tajba &quot;.

== Ġeografija ==
Il-belt tinsab fiċ-ċentru ta' Asturias, bejn 80 et 708 mètres 'l fuq mil-livell tal-baħar. Huwa mdawwar fit-tramuntana mill-muniċipalitajiet ta' Las Regueras u Llanera. ; fin-nofsinhar, minn Santo Adriano, Ribera de Arriba u Mieres ; lejn il-punent, minn Grado lejn il-lvant, minn Siero u Langreo .

Ikopri erja ta' 181,6   .

== Storja ==
Il-leġġenda tgħid li r-Re Fruela er tal-Asturias mar għall-kaċċa ma’ sħabu u waqfu jieklu f’post idilliku, bejn wieħed u ieħor fejn tinsab il-belt ta’ Oviedo. Matul il-konverżazzjoni, il-mistoqsija &quot; F’liema post se tibnu l-belt li se tkun il-qorti ? &quot; staqsa r-re, u wieġeb bil- [[Lingwa Latina|Latin]] « Ubi edo li jfisser (Fejn) niekol &quot;

Il-belt ta' Oviedo nbniet fuq għolja li r- Rumani sejħulha ''Ovetao'' . Il-fundatur tiegħu kien ir-re Asturjan Fruela, iben Alfonso er tal-Asturji, li rrenja mis-757 sas-768.


Fis-sena 761, mhux 'il bogħod miċ-civitas Rumana l-antika ta' Lucus Asturum, il-patrijiet Maximum u n-neputi tiegħu Fromistano ddeċidew li jistabbilixxu razzett monastiku tul it-triq Rumana li kienet tgħaqqad lil León ma' Pajares u Lugo de Llanera. Aktar tard, bnew eremitaġġ f'ġieħ il-martri San Vinċenz. Ftit wara, żewġ tużżani patrijiet ingħaqdu mal-proġett ta' kolonizzazzjoni, u trasformaw is-sit f'monasteru (li sar il-Monasteru ta' San Vinċenz), kif irreġistrat fil-karta fundatriċi ffirmata fil-25 ta' Diċembru 781. L-ewwel abbati tagħha, Fromistano, kiseb il-protezzjoni tar-Re Fruela I, li għażel is-sit bħala residenza għal martu, Munia, u fejn welldet lil binha, li kien se jsaltan bħala Alfonso II &quot;il-Kast&quot;.

Alfonso II ittrasferixxa l-kapitali tar- Renju tal-Asturias hemmhekk u trasforma lil Oviedo f'sede episkopali. Huwa wkoll isaħħaħha u żejjinha b'palazzi, knejjes u bini ieħor bħal akwedott, li llum sparixxa għalkollox. Matul ir-renju tiegħu, fit-812 instab qabar f'Iria Flavia li suppost kien dak tal-appostlu San Ġakbu u r-re kien l-ewwel viżitatur tal-qabar. Meta telaq minn Oviedo, Alfonso II sar il-pellegrin li inawgura l-ewwel rotta ta' [[Pellegrinaġġ ta' San Ġakbu|pellegrinaġġ]], il- Camino primitivo .

Minħabba l-konnessjonijiet tagħha mal-qorti ta' Karlu Manju, beda jistabbilixxi ruħu fluss ta' pellegrini. Qasmu l- Pirinej, għaddew minn Oviedo u minn hemm marru lejn [[Santiago de Compostela|Compostela]] . Għalhekk, ir-rotta tat-tramuntana, Camino del norte, hija eqdem mill- Camino francés . L-ewwel pellegrini għaddew mit-tramuntana għax, iktar fin-nofsinhar, it-territorju li kien għadu kif ġie konkwistat mir-re ma kienx sigur minħabba l-inkursjonijiet frekwenti tal-Musulmani. Kien biss matul ir-renji sussegwenti li l-Musulmani ġew imbuttati aktar lejn in-nofsinhar, u dan assigura t-territorji tal-plateau ta' Duero u li r-rejiet Kattoliċi ħolqu infrastruttura għall-pellegrini fir-renji tagħhom, li saret il-Camino Francés, rotta alternattiva għall-pellegrini li ġejjin mill [[Ewropa|-Ewropa]] kontinentali.


Fl-1075, Alfonso VI ta’ Kastilja, Re ta’ León u Kastilja, għamel pellegrinaġġ lejn Oviedo. Fil-Knisja ta’ San Salvador, fetaħ solennement ir-relikwarju qaddis li kien fih diversi relikwi li kienu moħbija fuq il-Muntanja Monsacro wara l-invażjoni Musulmana. Minn dak iż-żmien ’il quddiem, Oviedo u r-relikwi tagħha saru magħrufa internazzjonalment, tant li l-pellegrini fit-Triq ta’ San Ġakbu lejn Compostela kienu jiddevjaw ir-rotta tagħhom lejn León u jivvjaġġaw lejn it-tramuntana biex jieqfu fil-belt Asturjana u jqimu r-relikwi. Il-proverbju antik, &quot;¿Quien va a Santiago y no a San Salvador visita al servo y deja al Señor?&quot; (&quot;Min imur Santiago u mhux San Salvador iżur lill-qaddej u jitlaq lill-Mulej&quot;), jenfasizza li Oviedo kien waqfa essenzjali fil-Camino de Santiago.

Fl-1388, ir-Re Juan er waqqaf il-Prinċipalità ta' Asturias, inawgurata minn ibnu Enrique, u li, minn dakinhar 'l hawn, ġiet ikkunsidrata bħala s-suċċessur tal-Kuruna. Oviedo mbagħad saret il-belt kapitali tal-Prinċipalità. Fl-istess ħin, dehret l-Assemblea Ġenerali tal-Prinċipalità, istituzzjoni tal-liġi pubblika li, bħall-assemblea tal-Kunsill, iffunzjonat b'mod permanenti minn nofs XV15 . seklu sal-1834, is-sena li fiha ċeda post {{Lang|es|''diputación provincial''}} (kunsill ġenerali).
[[Stampa:1885,_España,_sus_monumentos_y_sus_artes,_su_naturaleza_e_historia,_Asturias_y_León,_Oviedo,_Vista_general,_Pascó.jpg|daqsminuri|220x220px| Oviedo fl-1885.]]
Minħabba ċertu grad ta' iżolament, l- Era Moderna ntlaqtet minn tnaqqis ekonomiku. Fi tmiem is- XVIII 18 Fis-seklu 19, il-belt bdiet tesperjenza ħajja kulturali aktar intensa, grazzi għal Feijoo. Inħolqot is {{Lang|es|''Sociedad Económica de Amigos del País''}} (“Sociedad Económica de Amigos del País”). Soċjetà Ekonomika tal-Ħbieb tal-Pajjiż &quot;), li rnexxielha tikseb ċertu prestiġju kulturali flimkien mal-influwenza politika.

Fil-bidu tas- XIX 19 Fis-seklu 19, l-abitanti ta' Oviedo kienu l-ewwel Spanjoli li ċaħdu l-invażjoni Franċiża. Kif jista' jinqara fuq il-plakka kommemorattiva għall-ewwel ċentinarju, huma bdew ir-rivoluzzjoni Asturjana biex jiddefendu l-indipendenza Spanjola fid {{Data|9 mai 1808}} . Kien konfrontazzjoni bejn l-assolutisti (il-kunsill tal-belt tal-katidral) u l-liberali. Taħt pressjoni popolari, id-deċiżjoni ttieħdet mill-Assemblea Ġenerali tal-Prinċipalità fil-lejl {{Data|24 mai 1808}} . It-truppi Franċiżi li invadew ġew imkeċċija wara li okkupaw il-belt għal sena sħiħa.

Fl-1934, seħħew ġrajjiet vjolenti matul ir-rivoluzzjoni {{Data|6 octobre}} Il-minaturi ta’ La Cuenca, flimkien ma’ ħafna nies fir-rivolta, mhux sodisfatti bil-kundizzjonijiet tal-għajxien miżerabbli, irnexxielhom jeqirdu parti tajba minn dak li kienu jqisuh bħala simboli ta’ oppressjoni fil-belt. Ħafna bini nħaraq, bħal palazzi, l-università, it-teatru Campoamor... Il-kamra qaddisa tal-katidral ġiet dinamitata. Il-kollezzjoni biblijografika eċċezzjonalment prezzjuża tal-librerija tal-università setgħet tiġi rkuprata.
[[Stampa:15._Junta_General_del_Principado_de_Asturias_(36143894785).jpg|daqsminuri| Il-bini tal-Kunsill tal-Gvern tal-Prinċipalità ta' Asturias f'Oviedo.]]
Il-belt ġiet okkupata mill-ġdid fit- {{Data|12 octobre}} mit-truppi tal-Ġeneral Ochoa. Minkejja l-wegħdiet li saru lill-insurġenti mal-kapitulazzjoni tagħhom, is-soppressjoni tal-insurrezzjoni, fdata f'idejn il-Ġeneral Francisco Franco, kienet partikolarment brutali u mdemmija.


Fl-1936, matul ir-ribelljoni tal-armata li wasslet għall-Gwerra Ċivili Spanjola, il-belt, għalkemm imdawra minn truppi leali, ingħaqdet mal-moviment Frankista – li dak iż-żmien kienet taħt il-kmand tal-Kurunell Aranda – sakemm okkupat ruħha f'Ottubru 1937 minn truppi Nazzjonalisti. Il-belt kienet prattikament imnaqqsa għal irmied.

Filwaqt li s-sindku soċjalista Wenceslao López, elett fl-2015, kien neħħa l-ismijiet tat-toroq ta’ figuri Frankisti, is-sindku tal-Partit Popolari, Alfredo Canteli, elett fl-2019, qed jikkawża kontroversja billi beda u rebaħ proċedura legali kontra dan l-approċċ, sabiex ikun jista’ jirrestawra l-ismijiet qodma ta’ wieħed u għoxrin triq. Għalhekk, Triq [[Federico García Lorca]] għandha terġa’ lura għall-isem preċedenti tagħha ta’ Triq José Calvo Sotelo, ministru taħt id-dittatorjat ta’ Miguel Primo de Rivera.&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=ca |date=19 mars 2021 |title=L'alcalde del PP d'Oviedo recupera els antics noms franquistes dels carrers |url=https://www.elnacional.cat/ca/politica/alcalde-pp-oviedo-recupera-antics-noms-franquistes-carrers_593435_102.html |journal=[[El Nacional (Espagne)|El Nacional]] |language= |id= |access-date=21 mars 2021}}.&lt;/ref&gt;

=== Saħħa ===

* L-Isptar Universitarju Ċentrali ta' Asturias

=== Sport ===

* Tim tal-futbol tan-nisa Oviedo Moderno (Superliga) ;
* Tim rappreżentattiv [[Futbol|tal-futbol]] tal-irġiel Real Oviedo ;
* Klabbs oħra tal-futbol Covadonga, Pumarín, ACF ;
* Hockey Esfer Oviedo (OK Liga) ;
* [[Baskitbol|Basketball]] : Domo Oviedo (Liga EBA) ;
* Rugbi : Real Oviedo Rugby (Diviżjoni de Honor B) ;
* Formula 1 : Fernando Alonso, Minardi, Renault, Ferrari u sewwieq McLaren (champion tad-dinja 2005-2006).

=== Midja ===

* Perjodiċi : ''La Voz de Asturias (Il-vuċi tal-Asturias), La Nueva España (L-Ispanja l-ġdida) ;''
* Stazzjonijiet tar-radju : ''Radju Asturias-Cadena SER, COPE Asturias, Onda Cero Asturias, RPA-Radio del Principado de Asturias'' ;
* Kanali tat-televiżjoni : ''Televisión del Principado de Asturias, TeleAsturias, Oviedo TV'' .

== Ekonomija ==

=== Żoni kummerċjali ===
L-aktar żona kummerċjali importanti f'Oviedo hija bla dubju Triq Uría, li tulha ġew stabbiliti l-kwartieri ġenerali tal-banek, kumpaniji tal-assigurazzjoni, kif ukoll ħwienet kbar (El Corte Inglés, Zara, eċċ.) u boutiques.

== Kultura u wirt lokali ==

=== Postijiet u monumenti ===
[[Stampa:Catedral_de_Oviedo_3.jpg|lemin|daqsminuri|267x267px| Il-katidral.]]

* Il-Katidral ta' San Salvador, mibni fl-aħħar XIII 13 seklu sa nofs XVI 16 seklu, fuq tempju mibni fit VIII 8 seklu huwa l-uniku katidral Gotiku ddedikat lis-Salvatur. B'mod ġenerali, huwa fl-istil Gotiku tard. ;
* Il ''-Kamra Santa ta' Oviedo'' (Kamra Mqaddsa) : jinsab fil-katidral, u jinsab fuq il- [[Sit ta' Wirt Dinji|Lista tal-Wirt Dinji]] [[UNESCO|tal-UNESCO]] . Dan huwa wieħed mill-eqdem eżempji tal-istil Asturjan. Il- ''Cámara Santa'' fiha r-relikwi tal-belt, bħall- ''Cruz de los Ángeles'' ( is-Salib tal-Anġli, li jidher fuq l-istemma araldika tal-provinċja), il-Croix de la Victoire (is-Salib tar-Rebħa, li jidher fuq il-bandiera tal-prinċipalità), il-Kasketta tal-Agates, u l- Pañolón de Oviedo (relikwija sagra, simili għall-Liżar ta’ Kristu). ;
* Il-klawstru tal- monasteru ta' San Vicente, mit- VIII seklu seklu Dan il-kunvent kien l-ewwel bini mibni meta twaqqfet Oviedo. Il-mużew arkeoloġiku jinsab fil-klawstru tiegħu. ;
* Il-Knisja ta' Santa María del Naranco ( Pre-Romaneska ), bini preċedenti tal-kumpless tal-palazz tas- IX 9 seklu ttrasformat f'knisja, huwa parti mill-Wirt Dinji tal-UNESCO ;
* Il-knisja ta ’ San Miguel de Lillo (pre-Romaneska), b’kappella X 10 seklu, huwa parti mill-Wirt Dinji tal-UNESCO ;

[[Stampa:1._Iglesia_San_Julián_de_los_Prados_(35752657690).jpg|lemin|daqsminuri|200x200px| San Ġiljan ta' Los Prados.]]

* Il-knisja San Julián de los Prados (pre-Rumanika), hija parti mill-wirt dinji tal-UNESCO ;
* La Foncalada, bir IX seklu 9 seklu : dan huwa l-uniku bir u l-unika struttura ċivili pre-Romaneska li ġiet ippreservata ; huwa parti mis-Sit tal-Wirt Dinji tal-UNESCO ;
* Il-kappella ta' Balesquida, mibnija fis XIII 13 seklu, inbena mill-ġdid diversi drabi matul XVII sekli 17 XIX 19 U 20 sekli Hija ddedikata lill-Madonna tat-Tama. ;
* Il-bini tal-muniċipju, mibni fis- XVII 17 seklu, huwa bini bi tliet sulari li l-arkata ċentrali tiegħu fis-sular t'isfel kienet il-bieb antik tal-belt. It-torri tal-arloġġ huwa partikolarment notevoli ;
* Il-kunvent u l-knisja ta’ San Duminku ta’ Guzmán, mis- XVI 16 seklu huwa wieħed mill-bini li jinsab barra s-swar tal-belt ;
* Il-Fontán, grupp ta’ bini li jiffurmaw pjazza rettangolari b’arkati, jmur lura għas- XVII17 . U 18-il sena sekli . Mibnija fuq għadira, kellha tinbena mill-ġdid fi tmiem is- XX20 . seklu . Fiha jospita s-Suq ta' Fontán, li jsir nhar ta' Ħamis, Sibt, u Ħadd filgħodu. ;
* Id-dar ta' Llanes għandha waħda mill-isbaħ faċċati [[Barokk|Barokki]] f'Asturias, mibnija fis- XVIII18 . seklu ;
* Id-dar ta’ Dean Payarinos, bini eklettiku tas- XX 20 seklu, jospita l-Konservatorju tal-Mużika Eduardo Martínez Torner ;
* L-ospizju provinċjali, mis XVIIIseklu 18 seklu għandu faċċata ta’ stil barokk kompluta b’armi kbar u kappella ottagonali. Wara l-gwerra ċivili, ġie riabilitat u bħalissa fih l-aktar lukanda prestiġjuża f'Oviedo.
* L-uffiċċju ewlieni tal-Caja de Ahoro de Asturias (Cajastur), Plaza de la Escandalera, bil-bini tal-Arloġġ mibni fl-1960.

==== Gastronomija ====
Kull {{Data|19 octobre}}, it-tradizzjoni hi li jiġi ċċelebrat ''id-diżarm'' – festa li l-oriġini tagħha hija pjuttost kontroversjali – billi jittiekel merluzz maċ-ċiċri. Platti tipiċi oħra jinkludu ''l-carne gobernada'' u l-merluzz fis-sidru. F’jum San Mateo, il-qaddis patrun tal-belt, ''il-paxarines'' jittieklu fil-pjazza tal-katidral. Fost id-deżerti, ta’ min insemmu ''l-carbayones'', li huma msemmija għall-abitanti tal-belt. Bħal fl-Asturias kollha, is-sidru huwa s-sultan tax-xorb.

Dak li n-nies tal-post isejħulu ''carbayones'' huwa kejk tipiku tal-belt imsejjaħ ''carbayón'' . Il- ''carbayo'' hija siġra tal-ballut, siġra sagra għall- Asturjani u l-Kantabrijani tal-qedem. &quot; Karbajón &quot;kien l-isem popolari ta' siġra ta' mitt sena li tinsab fi Triq Uría, fil-livell tal-Promenade ta' Los Alamos, sakemm fl-1879 inqatgħet biex testendi Triq Uría, l-aktar arterja popolari u importanti tal-lum. Bħala forma ta' riparazzjoni, il-muniċipalità ħawlet siġra tal-ballut ħdejn it-teatru Campoamor fl-1950 u tqiegħdet plakka kommemorattiva fis-sit tal-carbayón.

=== Personalitajiet marbuta mal-muniċipalità ===

* Juan de Hevia Bolaños (1570-1623), ġurist Spanjol.
* Salvador Díaz-Ordóñez (1845-1911), inġinier militari Spanjol.
* Leopoldo Alas (1852-1901), kittieb Spanjol.
* Ramón Pérez de Ayala (1880-1962), kittieb Spanjol.
* Indalecio Prieto (1883-1962), politiku Spanjol.
* Carmen Polo Martinez-Valdés (1900–1988), mart Francisco Franco, dittatur Spanjol.
* Paulino Vicente (1900-1990), pittur.
* Raphaël Arnáiz Barón (1911–1938), Oblat Ċisterċjan-Trappist.
* Francisco Ponzán Vidal (1911-1944), fundatur tal -grupp ta' reżistenza ta' Ponzán, eroj tat [[It-Tieni Gwerra Dinjija|-Tieni Gwerra Dinjija]], li nqatel b'tir min-Nazi.
* Domingo Tejero Pérez (1915-1942), Repubblikan Spanjol involut fir- reżistenza Franċiża matul it- [[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]] .
* Ángeles Flórez Peón (1918-), milizzja u kittieba Repubblikana Spanjola, president onorarju taż-Żgħażagħ Soċjalisti ta' Asturias .
* José Luis Martín Vigil (1919-2011), saċerdot u kittieb imwieled f'Oviedo.
* Carmen Franco y Polo (1926-2017), Dukessa ta’ Franco, bint Carmen Polo Martinez-Valdés (ara hawn fuq).
* Antonio Gamoneda (1931-), poeta Spanjol imwieled f'Oviedo.
* Gonzalo Suárez (1934-), produttur tal-films;
* Letizia Ortiz (1972-), Reġina ta' Spanja bħala mart ir-Re [[Felipe VI]] .
* Samuel Sánchez (1978-), ċiklist.
* Melendi (1979-), kantant Spanjol.
* Fernando Alonso (1981-), sewwieq tat-tlielaq
* Jorge Suárez Carbajal (1986-), plejer tal-bagpipe.
* Pablo Longoria (1986-), eżekuttiv tal-futbol.
* Nicolás Bardio (1987-), kittieb u rumanzier Asturijan.

== Noti u referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>11eikq5dslnmqmzo0a3okfluj0dathd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331722</id>
      <parentid>331721</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T22:24:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Infobox city create</comment>
      <origin>331722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17091" sha1="cdzwjcnh1hmm7jhraodoht7c2cz8s1k" xml:space="preserve">{{Infobox city|coatofarms=Coat of Arms of Oviedo.svg}}

'''Oviedo''' / / oˈβjeðo / ) hija belt fit-Tramuntana ta' [[Spanja]] mwaqqfa VIII-seklu 8 seklu, kapitali tal- [[Komunitajiet Awtonomi ta' Spanja|komunità awtonoma]] u l-provinċja ta' Asturias (li hija wkoll prinċipalità). Fl-2025, il-belt kellha 223 968 habitants.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=2886|titlu=Asturias: Población por municipios y sexo.|pubblikatur=[[Institut national de la statistique (Espagne)|Institut national de la statistique espagnol]]|lingwa=es|data-aċċess=2026-04-09}}.&lt;/ref&gt;

Abitanti avventurużi ta' Oviedo semmew tliet bliet fil- [[Paragwaj]], fir- [[Repubblika Dominicana|Repubblika Dominikana]] u fl- [[Stati Uniti|Istati Uniti tal-Amerika]] għall-istess belt. Il-motto tiegħu huwa “ ''{{Lang|es|La muy noble, muy leal, benemérita, invicta, heroica y buena ciudad de Oviedo}}'' ” (li tista’ tiġi tradotta bħala “ Il-belt ta' Oviedo, nobbli ħafna, leali ħafna, ħaqqha, invinċibbli, erojka u tajba &quot;.

== Ġeografija ==
Il-belt tinsab fiċ-ċentru ta' Asturias, bejn 80 et 708 mètres 'l fuq mil-livell tal-baħar. Huwa mdawwar fit-tramuntana mill-muniċipalitajiet ta' Las Regueras u Llanera. ; fin-nofsinhar, minn Santo Adriano, Ribera de Arriba u Mieres ; lejn il-punent, minn Grado lejn il-lvant, minn Siero u Langreo .

Ikopri erja ta' 181,6   .

== Storja ==
Il-leġġenda tgħid li r-Re Fruela er tal-Asturias mar għall-kaċċa ma’ sħabu u waqfu jieklu f’post idilliku, bejn wieħed u ieħor fejn tinsab il-belt ta’ Oviedo. Matul il-konverżazzjoni, il-mistoqsija &quot; F’liema post se tibnu l-belt li se tkun il-qorti ? &quot; staqsa r-re, u wieġeb bil- [[Lingwa Latina|Latin]] « Ubi edo li jfisser (Fejn) niekol &quot;

Il-belt ta' Oviedo nbniet fuq għolja li r- Rumani sejħulha ''Ovetao'' . Il-fundatur tiegħu kien ir-re Asturjan Fruela, iben Alfonso er tal-Asturji, li rrenja mis-757 sas-768.

Fis-sena 761, mhux 'il bogħod miċ-civitas Rumana l-antika ta' Lucus Asturum, il-patrijiet Maximum u n-neputi tiegħu Fromistano ddeċidew li jistabbilixxu razzett monastiku tul it-triq Rumana li kienet tgħaqqad lil León ma' Pajares u Lugo de Llanera. Aktar tard, bnew eremitaġġ f'ġieħ il-martri San Vinċenz. Ftit wara, żewġ tużżani patrijiet ingħaqdu mal-proġett ta' kolonizzazzjoni, u trasformaw is-sit f'monasteru (li sar il-Monasteru ta' San Vinċenz), kif irreġistrat fil-karta fundatriċi ffirmata fil-25 ta' Diċembru 781. L-ewwel abbati tagħha, Fromistano, kiseb il-protezzjoni tar-Re Fruela I, li għażel is-sit bħala residenza għal martu, Munia, u fejn welldet lil binha, li kien se jsaltan bħala Alfonso II &quot;il-Kast&quot;.

Alfonso II ittrasferixxa l-kapitali tar- Renju tal-Asturias hemmhekk u trasforma lil Oviedo f'sede episkopali. Huwa wkoll isaħħaħha u żejjinha b'palazzi, knejjes u bini ieħor bħal akwedott, li llum sparixxa għalkollox. Matul ir-renju tiegħu, fit-812 instab qabar f'Iria Flavia li suppost kien dak tal-appostlu San Ġakbu u r-re kien l-ewwel viżitatur tal-qabar. Meta telaq minn Oviedo, Alfonso II sar il-pellegrin li inawgura l-ewwel rotta ta' [[Pellegrinaġġ ta' San Ġakbu|pellegrinaġġ]], il- Camino primitivo .

Minħabba l-konnessjonijiet tagħha mal-qorti ta' Karlu Manju, beda jistabbilixxi ruħu fluss ta' pellegrini. Qasmu l- Pirinej, għaddew minn Oviedo u minn hemm marru lejn [[Santiago de Compostela|Compostela]] . Għalhekk, ir-rotta tat-tramuntana, Camino del norte, hija eqdem mill- Camino francés . L-ewwel pellegrini għaddew mit-tramuntana għax, iktar fin-nofsinhar, it-territorju li kien għadu kif ġie konkwistat mir-re ma kienx sigur minħabba l-inkursjonijiet frekwenti tal-Musulmani. Kien biss matul ir-renji sussegwenti li l-Musulmani ġew imbuttati aktar lejn in-nofsinhar, u dan assigura t-territorji tal-plateau ta' Duero u li r-rejiet Kattoliċi ħolqu infrastruttura għall-pellegrini fir-renji tagħhom, li saret il-Camino Francés, rotta alternattiva għall-pellegrini li ġejjin mill [[Ewropa|-Ewropa]] kontinentali.

Fl-1075, Alfonso VI ta’ Kastilja, Re ta’ León u Kastilja, għamel pellegrinaġġ lejn Oviedo. Fil-Knisja ta’ San Salvador, fetaħ solennement ir-relikwarju qaddis li kien fih diversi relikwi li kienu moħbija fuq il-Muntanja Monsacro wara l-invażjoni Musulmana. Minn dak iż-żmien ’il quddiem, Oviedo u r-relikwi tagħha saru magħrufa internazzjonalment, tant li l-pellegrini fit-Triq ta’ San Ġakbu lejn Compostela kienu jiddevjaw ir-rotta tagħhom lejn León u jivvjaġġaw lejn it-tramuntana biex jieqfu fil-belt Asturjana u jqimu r-relikwi. Il-proverbju antik, &quot;¿Quien va a Santiago y no a San Salvador visita al servo y deja al Señor?&quot; (&quot;Min imur Santiago u mhux San Salvador iżur lill-qaddej u jitlaq lill-Mulej&quot;), jenfasizza li Oviedo kien waqfa essenzjali fil-Camino de Santiago.

Fl-1388, ir-Re Juan er waqqaf il-Prinċipalità ta' Asturias, inawgurata minn ibnu Enrique, u li, minn dakinhar 'l hawn, ġiet ikkunsidrata bħala s-suċċessur tal-Kuruna. Oviedo mbagħad saret il-belt kapitali tal-Prinċipalità. Fl-istess ħin, dehret l-Assemblea Ġenerali tal-Prinċipalità, istituzzjoni tal-liġi pubblika li, bħall-assemblea tal-Kunsill, iffunzjonat b'mod permanenti minn nofs XV15 . seklu sal-1834, is-sena li fiha ċeda post {{Lang|es|''diputación provincial''}} (kunsill ġenerali).
[[Stampa:1885,_España,_sus_monumentos_y_sus_artes,_su_naturaleza_e_historia,_Asturias_y_León,_Oviedo,_Vista_general,_Pascó.jpg|daqsminuri|220x220px| Oviedo fl-1885.]]
Minħabba ċertu grad ta' iżolament, l- Era Moderna ntlaqtet minn tnaqqis ekonomiku. Fi tmiem is- XVIII 18 Fis-seklu 19, il-belt bdiet tesperjenza ħajja kulturali aktar intensa, grazzi għal Feijoo. Inħolqot is {{Lang|es|''Sociedad Económica de Amigos del País''}} (“Sociedad Económica de Amigos del País”). Soċjetà Ekonomika tal-Ħbieb tal-Pajjiż &quot;), li rnexxielha tikseb ċertu prestiġju kulturali flimkien mal-influwenza politika.

Fil-bidu tas- XIX 19 Fis-seklu 19, l-abitanti ta' Oviedo kienu l-ewwel Spanjoli li ċaħdu l-invażjoni Franċiża. Kif jista' jinqara fuq il-plakka kommemorattiva għall-ewwel ċentinarju, huma bdew ir-rivoluzzjoni Asturjana biex jiddefendu l-indipendenza Spanjola fid {{Data|9 mai 1808}} . Kien konfrontazzjoni bejn l-assolutisti (il-kunsill tal-belt tal-katidral) u l-liberali. Taħt pressjoni popolari, id-deċiżjoni ttieħdet mill-Assemblea Ġenerali tal-Prinċipalità fil-lejl {{Data|24 mai 1808}} . It-truppi Franċiżi li invadew ġew imkeċċija wara li okkupaw il-belt għal sena sħiħa.

Fl-1934, seħħew ġrajjiet vjolenti matul ir-rivoluzzjoni {{Data|6 octobre}} Il-minaturi ta’ La Cuenca, flimkien ma’ ħafna nies fir-rivolta, mhux sodisfatti bil-kundizzjonijiet tal-għajxien miżerabbli, irnexxielhom jeqirdu parti tajba minn dak li kienu jqisuh bħala simboli ta’ oppressjoni fil-belt. Ħafna bini nħaraq, bħal palazzi, l-università, it-teatru Campoamor... Il-kamra qaddisa tal-katidral ġiet dinamitata. Il-kollezzjoni biblijografika eċċezzjonalment prezzjuża tal-librerija tal-università setgħet tiġi rkuprata.
[[Stampa:15._Junta_General_del_Principado_de_Asturias_(36143894785).jpg|daqsminuri| Il-bini tal-Kunsill tal-Gvern tal-Prinċipalità ta' Asturias f'Oviedo.]]
Il-belt ġiet okkupata mill-ġdid fit- {{Data|12 octobre}} mit-truppi tal-Ġeneral Ochoa. Minkejja l-wegħdiet li saru lill-insurġenti mal-kapitulazzjoni tagħhom, is-soppressjoni tal-insurrezzjoni, fdata f'idejn il-Ġeneral Francisco Franco, kienet partikolarment brutali u mdemmija.

Fl-1936, matul ir-ribelljoni tal-armata li wasslet għall-Gwerra Ċivili Spanjola, il-belt, għalkemm imdawra minn truppi leali, ingħaqdet mal-moviment Frankista – li dak iż-żmien kienet taħt il-kmand tal-Kurunell Aranda – sakemm okkupat ruħha f'Ottubru 1937 minn truppi Nazzjonalisti. Il-belt kienet prattikament imnaqqsa għal irmied.

Filwaqt li s-sindku soċjalista Wenceslao López, elett fl-2015, kien neħħa l-ismijiet tat-toroq ta’ figuri Frankisti, is-sindku tal-Partit Popolari, Alfredo Canteli, elett fl-2019, qed jikkawża kontroversja billi beda u rebaħ proċedura legali kontra dan l-approċċ, sabiex ikun jista’ jirrestawra l-ismijiet qodma ta’ wieħed u għoxrin triq. Għalhekk, Triq [[Federico García Lorca]] għandha terġa’ lura għall-isem preċedenti tagħha ta’ Triq José Calvo Sotelo, ministru taħt id-dittatorjat ta’ Miguel Primo de Rivera.&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=ca |date=19 mars 2021 |title=L'alcalde del PP d'Oviedo recupera els antics noms franquistes dels carrers |url=https://www.elnacional.cat/ca/politica/alcalde-pp-oviedo-recupera-antics-noms-franquistes-carrers_593435_102.html |journal=[[El Nacional (Espagne)|El Nacional]] |language= |id= |access-date=21 mars 2021}}.&lt;/ref&gt;

== Saħħa ==
* L-Isptar Universitarju Ċentrali ta' Asturias

== Sport ==
* Tim tal-futbol tan-nisa Oviedo Moderno (Superliga) ;
* Tim rappreżentattiv [[Futbol|tal-futbol]] tal-irġiel Real Oviedo ;
* Klabbs oħra tal-futbol Covadonga, Pumarín, ACF ;
* Hockey Esfer Oviedo (OK Liga) ;
* [[Baskitbol|Basketball]] : Domo Oviedo (Liga EBA) ;
* Rugbi : Real Oviedo Rugby (Diviżjoni de Honor B) ;
* Formula 1 : Fernando Alonso, Minardi, Renault, Ferrari u sewwieq McLaren (champion tad-dinja 2005-2006).

== Midja ==
* Perjodiċi : ''La Voz de Asturias (Il-vuċi tal-Asturias), La Nueva España (L-Ispanja l-ġdida) ;''
* Stazzjonijiet tar-radju : ''Radju Asturias-Cadena SER, COPE Asturias, Onda Cero Asturias, RPA-Radio del Principado de Asturias'' ;
* Kanali tat-televiżjoni : ''Televisión del Principado de Asturias, TeleAsturias, Oviedo TV'' .

== Ekonomija ==

=== Żoni kummerċjali ===
L-aktar żona kummerċjali importanti f'Oviedo hija bla dubju Triq Uría, li tulha ġew stabbiliti l-kwartieri ġenerali tal-banek, kumpaniji tal-assigurazzjoni, kif ukoll ħwienet kbar (El Corte Inglés, Zara, eċċ.) u boutiques.

== Kultura u wirt lokali ==

=== Postijiet u monumenti ===
[[Stampa:Catedral_de_Oviedo_3.jpg|lemin|daqsminuri|267x267px| Il-katidral.]]

* Il-Katidral ta' San Salvador, mibni fl-aħħar XIII 13 seklu sa nofs XVI 16 seklu, fuq tempju mibni fit VIII 8 seklu huwa l-uniku katidral Gotiku ddedikat lis-Salvatur. B'mod ġenerali, huwa fl-istil Gotiku tard. ;
* Il ''-Kamra Santa ta' Oviedo'' (Kamra Mqaddsa) : jinsab fil-katidral, u jinsab fuq il- [[Sit ta' Wirt Dinji|Lista tal-Wirt Dinji]] [[UNESCO|tal-UNESCO]] . Dan huwa wieħed mill-eqdem eżempji tal-istil Asturjan. Il- ''Cámara Santa'' fiha r-relikwi tal-belt, bħall- ''Cruz de los Ángeles'' ( is-Salib tal-Anġli, li jidher fuq l-istemma araldika tal-provinċja), il-Croix de la Victoire (is-Salib tar-Rebħa, li jidher fuq il-bandiera tal-prinċipalità), il-Kasketta tal-Agates, u l- Pañolón de Oviedo (relikwija sagra, simili għall-Liżar ta’ Kristu). ;
* Il-klawstru tal- monasteru ta' San Vicente, mit- VIII seklu seklu Dan il-kunvent kien l-ewwel bini mibni meta twaqqfet Oviedo. Il-mużew arkeoloġiku jinsab fil-klawstru tiegħu. ;
* Il-Knisja ta' Santa María del Naranco ( Pre-Romaneska ), bini preċedenti tal-kumpless tal-palazz tas- IX 9 seklu ttrasformat f'knisja, huwa parti mill-Wirt Dinji tal-UNESCO ;
* Il-knisja ta ’ San Miguel de Lillo (pre-Romaneska), b’kappella X 10 seklu, huwa parti mill-Wirt Dinji tal-UNESCO ;

[[Stampa:1._Iglesia_San_Julián_de_los_Prados_(35752657690).jpg|lemin|daqsminuri|200x200px| San Ġiljan ta' Los Prados.]]

* Il-knisja San Julián de los Prados (pre-Rumanika), hija parti mill-wirt dinji tal-UNESCO ;
* La Foncalada, bir IX seklu 9 seklu : dan huwa l-uniku bir u l-unika struttura ċivili pre-Romaneska li ġiet ippreservata ; huwa parti mis-Sit tal-Wirt Dinji tal-UNESCO ;
* Il-kappella ta' Balesquida, mibnija fis XIII 13 seklu, inbena mill-ġdid diversi drabi matul XVII sekli 17 XIX 19 U 20 sekli Hija ddedikata lill-Madonna tat-Tama. ;
* Il-bini tal-muniċipju, mibni fis- XVII 17 seklu, huwa bini bi tliet sulari li l-arkata ċentrali tiegħu fis-sular t'isfel kienet il-bieb antik tal-belt. It-torri tal-arloġġ huwa partikolarment notevoli ;
* Il-kunvent u l-knisja ta’ San Duminku ta’ Guzmán, mis- XVI 16 seklu huwa wieħed mill-bini li jinsab barra s-swar tal-belt ;
* Il-Fontán, grupp ta’ bini li jiffurmaw pjazza rettangolari b’arkati, jmur lura għas- XVII17 . U 18-il sena sekli . Mibnija fuq għadira, kellha tinbena mill-ġdid fi tmiem is- XX20 . seklu . Fiha jospita s-Suq ta' Fontán, li jsir nhar ta' Ħamis, Sibt, u Ħadd filgħodu. ;
* Id-dar ta' Llanes għandha waħda mill-isbaħ faċċati [[Barokk|Barokki]] f'Asturias, mibnija fis- XVIII18 . seklu ;
* Id-dar ta’ Dean Payarinos, bini eklettiku tas- XX 20 seklu, jospita l-Konservatorju tal-Mużika Eduardo Martínez Torner ;
* L-ospizju provinċjali, mis XVIIIseklu 18 seklu għandu faċċata ta’ stil barokk kompluta b’armi kbar u kappella ottagonali. Wara l-gwerra ċivili, ġie riabilitat u bħalissa fih l-aktar lukanda prestiġjuża f'Oviedo.
* L-uffiċċju ewlieni tal-Caja de Ahoro de Asturias (Cajastur), Plaza de la Escandalera, bil-bini tal-Arloġġ mibni fl-1960.

== Gastronomija ==
Kull {{Data|19 octobre}}, it-tradizzjoni hi li jiġi ċċelebrat ''id-diżarm'' – festa li l-oriġini tagħha hija pjuttost kontroversjali – billi jittiekel merluzz maċ-ċiċri. Platti tipiċi oħra jinkludu ''l-carne gobernada'' u l-merluzz fis-sidru. F’jum San Mateo, il-qaddis patrun tal-belt, ''il-paxarines'' jittieklu fil-pjazza tal-katidral. Fost id-deżerti, ta’ min insemmu ''l-carbayones'', li huma msemmija għall-abitanti tal-belt. Bħal fl-Asturias kollha, is-sidru huwa s-sultan tax-xorb.

Dak li n-nies tal-post isejħulu ''carbayones'' huwa kejk tipiku tal-belt imsejjaħ ''carbayón'' . Il- ''carbayo'' hija siġra tal-ballut, siġra sagra għall- Asturjani u l-Kantabrijani tal-qedem. &quot; Karbajón &quot;kien l-isem popolari ta' siġra ta' mitt sena li tinsab fi Triq Uría, fil-livell tal-Promenade ta' Los Alamos, sakemm fl-1879 inqatgħet biex testendi Triq Uría, l-aktar arterja popolari u importanti tal-lum. Bħala forma ta' riparazzjoni, il-muniċipalità ħawlet siġra tal-ballut ħdejn it-teatru Campoamor fl-1950 u tqiegħdet plakka kommemorattiva fis-sit tal-carbayón.

== Personalitajiet marbuta mal-muniċipalità ==
* [[Juan de Hevia Bolaños]] (1570-1623), ġurist Spanjol.
* Salvador Díaz-Ordóñez (1845-1911), inġinier militari Spanjol.
* Leopoldo Alas (1852-1901), kittieb Spanjol.
* Ramón Pérez de Ayala (1880-1962), kittieb Spanjol.
* Indalecio Prieto (1883-1962), politiku Spanjol.
* Carmen Polo Martinez-Valdés (1900–1988), mart Francisco Franco, dittatur Spanjol.
* Paulino Vicente (1900-1990), pittur.
* Raphaël Arnáiz Barón (1911–1938), Oblat Ċisterċjan-Trappist.
* Francisco Ponzán Vidal (1911-1944), fundatur tal -grupp ta' reżistenza ta' Ponzán, eroj tat [[It-Tieni Gwerra Dinjija|-Tieni Gwerra Dinjija]], li nqatel b'tir min-Nazi.
* Domingo Tejero Pérez (1915-1942), Repubblikan Spanjol involut fir- reżistenza Franċiża matul it- [[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]] .
* Ángeles Flórez Peón (1918-), milizzja u kittieba Repubblikana Spanjola, president onorarju taż-Żgħażagħ Soċjalisti ta' Asturias .
* José Luis Martín Vigil (1919-2011), saċerdot u kittieb imwieled f'Oviedo.
* Carmen Franco y Polo (1926-2017), Dukessa ta’ Franco, bint Carmen Polo Martinez-Valdés (ara hawn fuq).
* Antonio Gamoneda (1931-), poeta Spanjol imwieled f'Oviedo.
* Gonzalo Suárez (1934-), produttur tal-films;
* Letizia Ortiz (1972-), Reġina ta' Spanja bħala mart ir-Re [[Felipe VI]] .
* Samuel Sánchez (1978-), ċiklist.
* Melendi (1979-), kantant Spanjol.
* Fernando Alonso (1981-), sewwieq tat-tlielaq
* Jorge Suárez Carbajal (1986-), plejer tal-bagpipe.
* Pablo Longoria (1986-), eżekuttiv tal-futbol.
* Nicolás Bardio (1987-), kittieb u rumanzier Asturijan.

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|CHI}} [[Valparaíso]] ([[Ċili]]) ;
* {{Flagicon|GER}} [[Bochum]] ([[Ġermanja]]) ;
* {{Flagicon|ARG}} [[Buenos Aires]] ([[Arġentina]]) ;
* {{Flagicon|MEX}} [[Veracruz]] ([[Messiku]]) ;
* {{Flagicon|FRA}} [[Clermont-Ferrand]] ([[Franza]]) ;
* {{Flagicon|USA}} [[Tampa]] ([[Stati Uniti]]) ;
* {{Flagicon|ESP}} [[Santiago de Compostela]] ([[Spanja]]) ;
* {{Flagicon|CUB}} [[Santa Clara (Kuba)|Santa Clara]] ([[Kuba]]) ;
* {{Flagicon|USA}} [[Jersey City]] ([[Stati Uniti]]) ;
* {{Flagicon|ISR}} [[Ħolon]] ([[Iżrael]]) ;
* {{Flagicon|ESP}} [[Żamora]] ([[Spanja]]) ;
* {{Flagicon|ESP}} [[Torrevieja]] ([[Spanja]]) ;
* {{Flagicon|CHN}} [[Hangzhou]] ([[Ċina]]) ;
* {{Flagicon|ESP}} [[Valencia de Don Juan]] ([[Spanja]]) ;
* {{Flagicon|USA}} [[Oviedo (Stati Uniti)|Oviedo]] ([[Stati Uniti]]) ;
* {{Flagicon|POR}} [[Viseu]] ([[Portugall]]) ;
* {{Flagicon|ESP}} [[Móstoles]] ([[Spanja]]) ;
* {{Flagicon|ITA}} [[Maranello]] ([[Italja]]).

== Noti u referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>cdzwjcnh1hmm7jhraodoht7c2cz8s1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Valladolid</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34584</id>
    <revision>
      <id>331723</id>
      <timestamp>2026-08-23T22:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/235980835|Valladolid]]&quot;</comment>
      <origin>331723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14767" sha1="8dt9fhhaym6q9vwad9py36x891jkst7" xml:space="preserve">
'''Valladolid''' [ [ ba.ʝa.ð̞o ˈlið̞ ] [ ] ] , Isma ' ⓘ ) hija  {{Awdjo|Valladolid.ogg|Écoutez}} majjistral [[Spanja|ta' Spanja]], il-belt kapitali tal- provinċja ta' Valladolid . Jinsab fil-konfluwenza tax-xmajjar Pisuerga u Esgueva .

Għandha popolazzjoni ta' 297 775 habitants fl -2021, il-Vallisoletans ( en   .&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=2911|titlu=Población por capitales de provincia y sexo.(2911)|sit=INE|lingwa=es|data-aċċess=2023-10-23}}&lt;/ref&gt;

== Toponimija ==
[[Stampa:Braun_Valladolid_UBHD.jpg|xellug|daqsminuri| ''Vallisoletum'', 1574, Braun u Hogenberg.]]
L-oriġini tal-isem tal-belt għadha inċerta, minħabba nuqqas ta' sorsi affidabbli. Fil-passat, kien maħsub b'mod komuni li l-isem ġej minn Valledolit (bl-Ispanjol). : Valle de Olit) jew, bil-Franċiż, Valais d'Olit, b'referenza għal Moor jismu Olit li jingħad li kien is-sid tal-belt. Madankollu, din l-ipoteżi issa hija kkontestata mill-ispeċjalisti, għalkemm l-argumenti preċiżi li wasslu għar-rifjut tagħha għadhom dokumentati ħażin.

Oriġini possibbli oħra hija ''Vallis Olivetum'', li tfisser &quot; Wied taż-Żebbuġ » ( en    ), għalkemm minħabba l- klima estrema tal-belt, ma jidhirx probabbli ħafna li kien hemm kwantità kbira ta’ żebbuġ fiż-żona.

Verżjoni oħra hija dik relatata mal-preżenza Musulmana fi [[Spanja]] . Tabilħaqq, l-Għarab sejħu dan ir-reġjun ''Balad al Walid'' (jew ''Balad-Walid'', bl [[Lingwa Għarbija|-Għarbi)]] : {{Lang|rtl|ar|بلد الوليد}} ) jiġifieri belt ta ' Al Walid, [[:ar:بلد_الوليد|esonimu Għarbi li qed jintuża bħalissa]].

Spjegazzjoni oħra: Valladolid jista' jkun ġej minn ''Valle Delicias'', il-&quot;Wied tal-Pjaċiri&quot; (għalhekk il-pronunzja ''Vayadolisse''). Tabilħaqq, il-belt tinsab fi pjanura agrikola, bi klima ħafna aktar ħafifa mill-ġirien tagħha ta' Kastilja. Barra minn hekk, Delicias hija distrett ta' Valladolid.

L-oriġini l-aktar probabbli &lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=Balducci|isem=Richard|data=1991-12-31|titlu=Torquemada ou l'Intolérance de Dieu|url=https://books.google.fr/books?id=v0NYDwAAQBAJ&amp;pg=PT106&amp;lpg=PT106&amp;dq=valle+tolitum+Valladolid&amp;source=bl&amp;ots=6DPwRamxpt&amp;sig=ACfU3U3h9O4AKwFTdpwAC8hwZCybdR8kjQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiIx6D8jYz1AhVKxYUKHdAaDB4Q6AF6BAgNEAM#v=onepage&amp;q=valle%20tolitum%20&amp;f=false|lingwa=fr|edizzjoni=FeniXX réédition numérique|isbn=978-2-402-00772-6|data-aċċess=2021-12-30}}.&lt;/ref&gt; tidher li hija l-espressjoni Ċeltika ''Valle tolitum'' ( en    ) jiġifieri &quot; Wied tal-Ilma &quot;peress li l-konfluwenza tal- Pisuerga u l- Esgueva tinsab hemmhekk.&quot;

=== Il-Qaddejja ( ''Pucela'' ) ===
Il-belt ta' Valladolid hija komunement imsejħa La Pucelle ( ''Pucela'' ); jeżistu żewġ teoriji dwar l-oriġini ta' dan it-terminu. :

* XV15- il Fis-seklu 19, jingħad li xi Vallisoletani, taħt il-kmand ta' Rodrigue de Villandrando, marru jiġġieldu kontra l- [[Lingwa Ingliża|Ingliżi]] fi [[Franza]] flimkien ma ' Giovanna t'Arc . Malli rritornaw lejn Valladolid, allegatament ingħataw l-isem &quot; ''pucelanos'' &quot; b'referenza għall-&quot; Qaddejja ta' Orléans &quot;( ''Pucela de Orléans'' ), minn dan kien ikun twieled l-eponimu&quot; Il-Qaddejja » ( ''Puċela'' ) ;
* Il-Professur Celso Almunia tal-Università ta’ Valladolid jiddefendi teorija oħra Valladolid jinsab f'wied li jgħaddi minn diversi passaġġi tal-ilma. Għalhekk dan huwa &quot; għadira &quot;f'nofs ambjent niexef, li jista' jiġi tradott bit-terminu Spanjol ''poza'' li matul is-snin evolva ''f'pucela'' ( ''pozuela'' ).&quot;

== Storja ==
[[Stampa:San-Benito-Valladolid.jpg|daqsminuri| Il-knisja ta’ San Benito.]]
Ir-rikonkwista ta' Valladolid mingħand il- Mori seħħet fis X10 . seklu . Mis- XII 12 Fis-seklu 16, il-belt kienet iffavorita mir-Re ta' Kastilja, li ħatar direttament lill-persuni notevoli u l-uffiċjali ewlenin. Fl -1343 twaqqfet l-università li kienet se tipprovdi għadd kbir ta' avukati ( ''letrados'' ) lill-Kuruna. Fl-1373, Enriku II ta’ Trastamara stabbilixxa r- Royal Chancery hemmhekk.

Ir-residenza tas-slaten ta’ Kastilja mis-seklu 15 sakemm [[Filippu II ta’ Spanja]] għamel lil [[Madrid]] il-kapitali tar-renju fl-1561, Valladolid temporanjament saret il-kapitali mill-ġdid mill-1600 sal-1606. Il-belt irribellat kontra [[Charles Quint]] fl-1520 matul il-Gwerra tal-Komunitajiet Kastiljani. Fl-1527, saret il-Konferenza ta’ Valladolid hemmhekk, laqgħa teoloġika mmirata biex tiddibatti l-ortodossija tal-ideat ta’ Erasmus.

Il-belt kienet ix-xena tal -kontroversja ta' Valladolid fl -1550 dwar l-istatus ta' l- Indjani ta' l-Amerika, li qabdet lid-Dumnikan Bartolomé de Las Casas kontra t-teologu Juan Ginés de Sepúlveda .

It-tluq tal-qorti {{Data|octobre 1559}} ġab fi tmiem l-espansjoni urbana. Fis XIV 14 Fis-seklu 1591, Valladolid hija t-tielet jew ir-raba' l-akbar belt f'Kastilja wara Sevilja u Toledo, biċ-ċensiment tal-1591 li jgħodd 8 112 habitants.

Il-Kulleġġ ta’ St. Albans, flimkien mal-Knisja tal-Madonna tad-Duluri, twaqqaf fl-1590 mill- Ġiżwita Robert Persons, Francis Englefield u Jane Dormer, Dukessa ta’ Feria, għal Kattoliċi Ingliżi eżiljati.

== Monumenti ==
[[Stampa:Valladolid_SanPablo.jpg|lemin|daqsminuri|282x282px| Il- Knisja ta’ San Pawl ( ''{{Lang|es|San Pablo}}'' ).]]
[[Stampa:Valladolid_-_Catedral.jpg|xellug|daqsminuri| Il- Katidral tal-Madonna tal-Assunta .]]
[[Stampa:Valladolid_San_Gregorio_20080815.jpg|lemin|daqsminuri|279x279px| Il -Mużew Nazzjonali tal-Iskultura Polikroma .]]
[[Stampa:Pasaje_Gutierrez_Centro_Valladolid_RI-51-0010193_(3).jpg|daqsminuri| Iċ-ċentru kummerċjali ta' Gutierrez.]]

* Kulleġġ XV 15 seklu ta' San Gregorio, li fih il- mużew nazzjonali tal-iskultura polikromika . Fiha waħda mill-ewwel kollezzjonijiet ta' skultura fi Spanja. Tiġbor flimkien skulturi rappreżentattivi tal-iskola Kastiljana : Alonso Berruguete, Jean de Joigny (Juan de Juni) jew Gregorio Fernández, flimkien mastrini kbar Spanjoli oħra : Juan Martínez Montañés, Pedro de Mena, jew Luis Salvador Carmona.
* Università (imwaqqfa XIII13 ) seklu ). Il-faċċata Barokka notevoli tmur lura għall-1716-1718.
* Kulleġġ XV 15 seklu ta’ Santa Cruz, li fih ir-rettorat tal-Università ta’ Valladolid.
* Knisja tad-Duluri u l-Kulleġġ ta’ Saint Albans jew il-Kulleġġ Ingliż, mis- XVI 16 seklu .
* Katidral XVI 16 tal-Madonna tal-Assunta (mhux lest) fi stili Rinaxximentali u Barokk.
* Santwarju tal-Wegħda l-Kbira mill-bidu XVII 17 seklu .
* Knisja ta' Santa María la Antigua, kompluta fil-bidu tas XIII 13 seklu .
* Knisja tal-Kunvent ta’ San Pawl XVI 16 seklu .
* Église de la Sainte-Vraie-Croix (es) tas XVI 16 seklu .
* Il-kunvent Agostinjan, li fih il-Mużew Orjentali. Fiha kollezzjonijiet ta' arti Ċiniża u Filippina.
* Palazz Irjali tas- XVI 16 seklu .
* Palazz Fabio Nelli, XVI 16 seklu .
* Palazz Villena XVI 16 seklu .
* Palazz Pimentel, XV 15 seklu .
* L-aħħar residenza ta' [[Kristofru Kolombu]] .
* Dar Cervantes .
* Monasteru Rjali ta' San Ġwakkin u Sant'Anna .
* Il-Passaġġ ta' Gutiérrez .

== Trasport ==

* L-Ajruport Internazzjonali ta' Valladolid jinsab 10 km mill-belt, fil-muniċipalità ta' Villanubla, f'altitudni ta' 845.96 metru, u nfetaħ fl-1938.

B'traffiku totali ta' 512 928 passagers, 14 094 operazzjoni u 31 012 kilogramma ta' merkanzija fl-2007, skont iċ-ċifri uffiċjali tal-AENA, huwa t 28 Ajruport Spanjol skont il-volum tal-passiġġieri.

Għandu 15-il destinazzjoni regolari :
[[Stampa:Valladolid_-_Campo_Grande_station.JPG|daqsminuri| L-istazzjon tal-ferrovija ta' Valladolid.]]
10 minnhom nazzjonali : Alicante, [[Barċellona|Barcelona]], Ibiza, Las Palmas de Gran Canaria, [[Malaga]], Menorca, [[Palma de Mallorca]], Santa Cruz de Tenerife, [[Sivilja|Seville]] u [[Valencia (Spanja)|Valencia]] .

5 Internazzjonali [[Charleroi]], Düsseldorf, [[Londra]], [[Milan]] u [[Pariġi]] .

* L- istazzjon tal-ferrovija ta' Valladolid-Campo Grande huwa servut minn ferroviji Spanjoli ta' veloċità għolja u reġjonali.

== Università ==
L-Università ta' Valladolid hija università pubblika Spanjola mwaqqfa XIII13 . seklu .

L {{Interlanguage link|Universidad Europea Miguel de Cervantes}} hija università privata mwaqqfa fl-2002.

== Kanċellerija Rjali ta' Valladolid ==
L-arkivji storiċi ta’ [[Spanja]] jikkostitwixxu kollezzjoni konsiderevoli: l-eqdem dokumenti jmorru lura għas-seklu 10 u jestendu sal-perjodu kontemporanju. Dawn huma ssupplimentati mill-arkivji provinċjali miżmuma f’kull reġjun, li qabel kienu jikkorrispondu għas-sinjuriji sovrani.

== Ekonomija ==

=== Attivitajiet ewlenin ===

* tessut
* oġġetti tal-ġilda
* [[karta]]
* [[kimika]]
* [[Karozza|l-industrija tal-karozzi]] bil-grupp Franċiż Renault u l-grupp Taljan Iveco fil-kostruzzjoni, u Michelin fil- manifattura tat-tajers, biex ma nsemmux is-sottokuntratturi kollha li jinsabu fil-periferija ( PGO, Faurecia, Johnson Controls ...)
* tagħmir ferrovjarju

== Klima ==
Valladolid għandha klima kontinentali. Il-proverbju qadim Kastiljan &quot; ''Temp ġdid u temp kiesaħ ħafna'' » ( Disa’ xhur fix-xitwa u tliet xhur fl-infern &quot;jiddeskrivih perfettament. It-temperaturi huma friski, b'medja annwali ta' 12,3 °Ċ Ix-xtiewi huma kkaratterizzati minn ġlata frekwenti (medja ta' {{Nowrap|61 jours}} ta' ġlata fis-sena) u borra, għalkemm borra qawwija hija rari, minħabba l-pożizzjoni ġeografika tal-belt. Is-sjuf ġeneralment ikunu sħan u niexfa, b'temperaturi massimi ta' madwar 30 °C, iżda b'temperaturi minimi pjuttost friski. It-temperatura rekord hija ta 40,2 °C fid- {{Data|19 juillet 1995}}  u 11,5 °C fl- {{Data|14 février 1983}}. Fl-osservatorju ta' Villanubla, it-temperaturi huma aktar baxxi. Ix-xita, għalkemm rari minħabba l-lokazzjoni tal-belt fl-iktar żona niexfa tat-Tramuntana tal -Meseta, hija mqassma b'mod pjuttost uniformi matul is-sena, b'Marzu u x-xhur tas-sajf ikunu l-iktar niexfa. Il-medja ta' xemx annwali hija ta 2 534 heures u {{Nowrap|71 jours}} .

== Kultura ==
Valladolid għandha numru kbir ta’ kumplessi u bini ta’ wirt storiku, inkluż il-Plaza Mayor, il-pjazza ċentrali tal-belt ( 1561 ), il- [[Casa Consistorial]] (il-muniċipju attwali), it- [[Théâtre Zorilla|Teatru Zorilla]], mibni fl -1884 fl-eks kunvent ta’ San Franġisk), fejn miet [[Kristofru Kolombu]], il-Knisja ta’ Ġesù ta’ Nazaret, il-Plaza de la Rinconada, il-Knisja tal-Monasteru ta’ San Benito el Real, il- [[Musée Patio Herreriano|Mużew Patio Herreriano]] fil-monasteru l-antik, il-palazz tal-Markiż ta’ Valverde, il-palazz ta’ [[Fabio Nelli]], il-Plaza del Viejo Coso, il-pjazza tal-barrin l-antika ta’ Valladolid kif ukoll il-Convento de las Comendadoras de Santa Cruz l-antik.&lt;ref name=&quot;Nevoux&quot;&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Nevoux |first=Gaël |year=2014 |title=Guide de Valladolid : escapade touristique le temps d'un week-end |url=https://www.vacancesespagne.fr/Valladolid/articles/guide-de-valladolid |journal=Vacances Espagne |access-date=28 août 2017}}.&lt;/ref&gt;

Il-belt ospitat it-tieni Kungress Internazzjonali tal-Lingwa Spanjola fl-2001.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://congresosdelalengua.es/valladolid/presentacion.htm|titlu=Congreso de Valladolid – Presentación|sit=congresosdelalengua.es|lingwa=es|data-aċċess=22 septembre 2020}}.&lt;/ref&gt;

== Lingwi ==
[[Lingwa Spanjola|L-Ispanjol]] huwa l-unika lingwa uffiċjali fil-belt kollha. Valladolid hija distinta talli kienet ir-residenza tal-awtur ta' [[Dun Kixott mill-Manċa|Don Quixote]], [[Miguel de Cervantes]], kif ukoll awturi bħal José Zorrilla jew Miguel Delibes u l-ispinta tal -Università tagħha. Il-provinċja hija distinta billi tilqa' numru sinifikanti ta' nies li jixtiequ jitgħallmu l-lingwa Spanjola (turiżmu lingwistiku).

=== Ġimgħa Mqaddsa ===
[[Stampa:Procesión_Cristo_de_los_Trabajos.jpg|daqsminuri| Purċissjoni ta’ Kristu Ħaddiem matul il-Ġimgħa Mqaddsa]]
[[Stampa:Nuestra_Señora_de_las_Angustias_(Juan_de_Juni,_hacia_1561).jpg|daqsminuri| ''[[Ilustre Cofradía Penitencial de Nuestra Señora de las Angustias|Virgen de las Angustias]]'' ( Juan de Juni ).]]
Matul il-Ġimgħa tal-Passjoni, u kull meta ma jkunx hemm xita, id-dsatax-il fratellanza ta’ Valladolid jipproċessaw miċ-ċentru storiku tal-belt. L-istorja tal-Ġimgħa Mqaddsa f’Valladolid tmur lura għas- XV 15 seklu, għalkemm qabel kien hemm purċissjonijiet ġewwa l-kunventi, fejn twieldu l-aktar konfraternitajiet antiki bħal Santa Vera Cruz, l-Anguissa, il-Ħniena, il-Passjoni u Missierna Ġesù ta’ Nazaret. Matul il-Ġimgħa Mqaddsa f’Valladolid, wieħed jista’ jammira fit-toroq waħda mid-dimostrazzjonijiet ewlenin ta’ illustrazzjoni reliġjuża fid-dinja, skulturi li ppermettew li l-Ġimgħa Mqaddsa f’Valladolid tiġi ddikjarata ta’ Interess Turistiku Internazzjonali.

Il-Ġimgħa Mqaddsa f’Valladolid hija distinta mis-singularità artistika u l-valur kbir tal-passi tagħha, iżda wkoll mis-sobrijetà, is-silenzju u r-rispett li jirrenjaw f’kull att.

Matul il-Ġimgħa tal-Passjoni f’Valladolid, xi festi huma partikolarment notevoli, bħall-Annunzjazzjoni u l-Priedka tas-Seba’ Kelmiet, li tittrasforma l-pjazza ewlenija ta’ Valladolid f’xena li tidher li tmur lura għas- XVI16 . seklu u l-Purċissjoni Ġenerali tal-Passjoni Mqaddsa tar-Redentur nhar il-Ġimgħa l-Kbira li terġa’ lura r-rotta tal-Aħħar Ċena għas-solitudni tal-Verġni u li fiha jistgħu jiġu ammirati t-32 ensemble skulturali ewlenin.

=== L-isport ===
[[Stampa:Estadio_José_Zorrilla_de_Valladolid_(noviembre_de_2019).jpg|daqsminuri|225x225px| L-Istadju José-Zorrilla, l-istadju ta' Real Valladolid]]
Valladolid hija ċ-ċentru tal-isport f'Castile u León iżda wkoll fi [[Spanja]] peress li hija l-unika belt flimkien ma' [[Madrid]] li għandha timijiet sportivi tal-ogħla livell fuq il-Meseta.

==== Futbol ====

* Real Valladolid, membru regolari ta' [[La Liga|LaLiga]] u LaLiga 2, l-ogħla żewġ diviżjonijiet tal-futbol Spanjol . Real Valladolid rebħu t- Tazza tal-Lega Spanjola fl- 1984 . Il-klabb rebaħ ukoll it- tieni diviżjoni Spanjola fl- 1948, l-1959 u l-2007 .

==== Rugbi ====

* Rugby ta' El Salvador ;
* Klabb tal-Assoċjazzjoni tar-Rugby ta' Valladolid .

Bħala parti mil- Liga Superiberica, inħolqot franchise bbażata f'Valladolid. :

* &lt;a href=&quot;https://fr.wikipedia.org/wiki/Vacceos_Cavaliers&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Vacceos Cavaliers&quot; class=&quot;mw-redirect cx-link&quot; data-linkid=&quot;1953&quot;&gt;Vacceos Cavaliers&lt;/a&gt;. 

==== Basketball ====

* CB Valladolid ;
* Basketball tas-siġġu tar-roti : BSR Fundacion Grupo Norte Valladolid .

== Noti u referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>8dt9fhhaym6q9vwad9py36x891jkst7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331724</id>
      <parentid>331723</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T22:38:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Infobox city create</comment>
      <origin>331724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14965" sha1="quvv5s2hnh3ostvng4p3gd9dhz9xwig" xml:space="preserve">{{Infobox city|coatofarms=Coat of Arms of Valladolid.svg}}

'''Valladolid''' [ [ ba.ʝa.ð̞o ˈlið̞ ] [ ] ] , Isma ' ⓘ ) hija  {{Awdjo|Valladolid.ogg|Écoutez}} majjistral [[Spanja|ta' Spanja]], il-belt kapitali tal- provinċja ta' Valladolid . Jinsab fil-konfluwenza tax-xmajjar Pisuerga u Esgueva.

== Toponimija ==
[[Stampa:Braun_Valladolid_UBHD.jpg|xellug|daqsminuri| ''Vallisoletum'', 1574, Braun u Hogenberg.]]
L-oriġini tal-isem tal-belt għadha inċerta, minħabba nuqqas ta' sorsi affidabbli. Fil-passat, kien maħsub b'mod komuni li l-isem ġej minn Valledolit (bl-Ispanjol). : Valle de Olit) jew, bil-Franċiż, Valais d'Olit, b'referenza għal Moor jismu Olit li jingħad li kien is-sid tal-belt. Madankollu, din l-ipoteżi issa hija kkontestata mill-ispeċjalisti, għalkemm l-argumenti preċiżi li wasslu għar-rifjut tagħha għadhom dokumentati ħażin.

Oriġini possibbli oħra hija ''Vallis Olivetum'', li tfisser &quot; Wied taż-Żebbuġ » ( en    ), għalkemm minħabba l- klima estrema tal-belt, ma jidhirx probabbli ħafna li kien hemm kwantità kbira ta’ żebbuġ fiż-żona.

Verżjoni oħra hija dik relatata mal-preżenza Musulmana fi [[Spanja]] . Tabilħaqq, l-Għarab sejħu dan ir-reġjun ''Balad al Walid'' (jew ''Balad-Walid'', bl [[Lingwa Għarbija|-Għarbi)]] : {{Lang|rtl|ar|بلد الوليد}} ) jiġifieri belt ta ' Al Walid, [[:ar:بلد_الوليد|esonimu Għarbi li qed jintuża bħalissa]].

Spjegazzjoni oħra: Valladolid jista' jkun ġej minn ''Valle Delicias'', il-&quot;Wied tal-Pjaċiri&quot; (għalhekk il-pronunzja ''Vayadolisse''). Tabilħaqq, il-belt tinsab fi pjanura agrikola, bi klima ħafna aktar ħafifa mill-ġirien tagħha ta' Kastilja. Barra minn hekk, Delicias hija distrett ta' Valladolid.

L-oriġini l-aktar probabbli &lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=Balducci|isem=Richard|data=1991-12-31|titlu=Torquemada ou l'Intolérance de Dieu|url=https://books.google.fr/books?id=v0NYDwAAQBAJ&amp;pg=PT106&amp;lpg=PT106&amp;dq=valle+tolitum+Valladolid&amp;source=bl&amp;ots=6DPwRamxpt&amp;sig=ACfU3U3h9O4AKwFTdpwAC8hwZCybdR8kjQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiIx6D8jYz1AhVKxYUKHdAaDB4Q6AF6BAgNEAM#v=onepage&amp;q=valle%20tolitum%20&amp;f=false|lingwa=fr|edizzjoni=FeniXX réédition numérique|isbn=978-2-402-00772-6|data-aċċess=2021-12-30}}.&lt;/ref&gt; tidher li hija l-espressjoni Ċeltika ''Valle tolitum'' ( en    ) jiġifieri &quot; Wied tal-Ilma &quot;peress li l-konfluwenza tal- Pisuerga u l- Esgueva tinsab hemmhekk.&quot;

=== Il-Qaddejja ( ''Pucela'' ) ===
Il-belt ta' Valladolid hija komunement imsejħa La Pucelle ( ''Pucela'' ); jeżistu żewġ teoriji dwar l-oriġini ta' dan it-terminu. :

* XV15- il Fis-seklu 19, jingħad li xi Vallisoletani, taħt il-kmand ta' Rodrigue de Villandrando, marru jiġġieldu kontra l- [[Lingwa Ingliża|Ingliżi]] fi [[Franza]] flimkien ma ' Giovanna t'Arc . Malli rritornaw lejn Valladolid, allegatament ingħataw l-isem &quot; ''pucelanos'' &quot; b'referenza għall-&quot; Qaddejja ta' Orléans &quot;( ''Pucela de Orléans'' ), minn dan kien ikun twieled l-eponimu&quot; Il-Qaddejja » ( ''Puċela'' ) ;
* Il-Professur Celso Almunia tal-Università ta’ Valladolid jiddefendi teorija oħra Valladolid jinsab f'wied li jgħaddi minn diversi passaġġi tal-ilma. Għalhekk dan huwa &quot; għadira &quot;f'nofs ambjent niexef, li jista' jiġi tradott bit-terminu Spanjol ''poza'' li matul is-snin evolva ''f'pucela'' ( ''pozuela'' ).&quot;

== Storja ==
[[Stampa:San-Benito-Valladolid.jpg|daqsminuri| Il-knisja ta’ San Benito.]]
Ir-rikonkwista ta' Valladolid mingħand il- Mori seħħet fis X10 . seklu . Mis- XII 12 Fis-seklu 16, il-belt kienet iffavorita mir-Re ta' Kastilja, li ħatar direttament lill-persuni notevoli u l-uffiċjali ewlenin. Fl -1343 twaqqfet l-università li kienet se tipprovdi għadd kbir ta' avukati ( ''letrados'' ) lill-Kuruna. Fl-1373, Enriku II ta’ Trastamara stabbilixxa r- Royal Chancery hemmhekk.

Ir-residenza tas-slaten ta’ Kastilja mis-seklu 15 sakemm [[Filippu II ta’ Spanja]] għamel lil [[Madrid]] il-kapitali tar-renju fl-1561, Valladolid temporanjament saret il-kapitali mill-ġdid mill-1600 sal-1606. Il-belt irribellat kontra [[Charles Quint]] fl-1520 matul il-Gwerra tal-Komunitajiet Kastiljani. Fl-1527, saret il-Konferenza ta’ Valladolid hemmhekk, laqgħa teoloġika mmirata biex tiddibatti l-ortodossija tal-ideat ta’ Erasmus.

Il-belt kienet ix-xena tal -kontroversja ta' Valladolid fl -1550 dwar l-istatus ta' l- Indjani ta' l-Amerika, li qabdet lid-Dumnikan Bartolomé de Las Casas kontra t-teologu Juan Ginés de Sepúlveda .

It-tluq tal-qorti {{Data|octobre 1559}} ġab fi tmiem l-espansjoni urbana. Fis XIV 14 Fis-seklu 1591, Valladolid hija t-tielet jew ir-raba' l-akbar belt f'Kastilja wara Sevilja u Toledo, biċ-ċensiment tal-1591 li jgħodd 8 112 habitants.

Il-Kulleġġ ta’ St. Albans, flimkien mal-Knisja tal-Madonna tad-Duluri, twaqqaf fl-1590 mill- Ġiżwita Robert Persons, Francis Englefield u Jane Dormer, Dukessa ta’ Feria, għal Kattoliċi Ingliżi eżiljati.

== Monumenti ==
[[Stampa:Valladolid_SanPablo.jpg|lemin|daqsminuri|282x282px| Il- Knisja ta’ San Pawl ( ''{{Lang|es|San Pablo}}'' ).]]
[[Stampa:Valladolid_-_Catedral.jpg|xellug|daqsminuri| Il- Katidral tal-Madonna tal-Assunta .]]
[[Stampa:Valladolid_San_Gregorio_20080815.jpg|lemin|daqsminuri|279x279px| Il -Mużew Nazzjonali tal-Iskultura Polikroma .]]
[[Stampa:Pasaje_Gutierrez_Centro_Valladolid_RI-51-0010193_(3).jpg|daqsminuri| Iċ-ċentru kummerċjali ta' Gutierrez.]]

* Kulleġġ XV 15 seklu ta' San Gregorio, li fih il- mużew nazzjonali tal-iskultura polikromika . Fiha waħda mill-ewwel kollezzjonijiet ta' skultura fi Spanja. Tiġbor flimkien skulturi rappreżentattivi tal-iskola Kastiljana : Alonso Berruguete, Jean de Joigny (Juan de Juni) jew Gregorio Fernández, flimkien mastrini kbar Spanjoli oħra : Juan Martínez Montañés, Pedro de Mena, jew Luis Salvador Carmona.
* Università (imwaqqfa XIII13 ) seklu ). Il-faċċata Barokka notevoli tmur lura għall-1716-1718.
* Kulleġġ XV 15 seklu ta’ Santa Cruz, li fih ir-rettorat tal-Università ta’ Valladolid.
* Knisja tad-Duluri u l-Kulleġġ ta’ Saint Albans jew il-Kulleġġ Ingliż, mis- XVI 16 seklu .
* Katidral XVI 16 tal-Madonna tal-Assunta (mhux lest) fi stili Rinaxximentali u Barokk.
* Santwarju tal-Wegħda l-Kbira mill-bidu XVII 17 seklu .
* Knisja ta' Santa María la Antigua, kompluta fil-bidu tas XIII 13 seklu .
* Knisja tal-Kunvent ta’ San Pawl XVI 16 seklu .
* Église de la Sainte-Vraie-Croix (es) tas XVI 16 seklu .
* Il-kunvent Agostinjan, li fih il-Mużew Orjentali. Fiha kollezzjonijiet ta' arti Ċiniża u Filippina.
* Palazz Irjali tas- XVI 16 seklu .
* Palazz Fabio Nelli, XVI 16 seklu .
* Palazz Villena XVI 16 seklu .
* Palazz Pimentel, XV 15 seklu .
* L-aħħar residenza ta' [[Kristofru Kolombu]] .
* Dar Cervantes .
* Monasteru Rjali ta' San Ġwakkin u Sant'Anna .
* Il-Passaġġ ta' Gutiérrez .

== Trasport ==

* L-Ajruport Internazzjonali ta' Valladolid jinsab 10 km mill-belt, fil-muniċipalità ta' Villanubla, f'altitudni ta' 845.96 metru, u nfetaħ fl-1938.

B'traffiku totali ta' 512 928 passagers, 14 094 operazzjoni u 31 012 kilogramma ta' merkanzija fl-2007, skont iċ-ċifri uffiċjali tal-AENA, huwa t 28 Ajruport Spanjol skont il-volum tal-passiġġieri.

Għandu 15-il destinazzjoni regolari :
[[Stampa:Valladolid_-_Campo_Grande_station.JPG|daqsminuri| L-istazzjon tal-ferrovija ta' Valladolid.]]
10 minnhom nazzjonali : Alicante, [[Barċellona|Barcelona]], Ibiza, Las Palmas de Gran Canaria, [[Malaga]], Menorca, [[Palma de Mallorca]], Santa Cruz de Tenerife, [[Sivilja|Seville]] u [[Valencia (Spanja)|Valencia]] .

5 Internazzjonali [[Charleroi]], Düsseldorf, [[Londra]], [[Milan]] u [[Pariġi]] .

* L- istazzjon tal-ferrovija ta' Valladolid-Campo Grande huwa servut minn ferroviji Spanjoli ta' veloċità għolja u reġjonali.

== Università ==
L-Università ta' Valladolid hija università pubblika Spanjola mwaqqfa XIII13 . seklu .

L {{Interlanguage link|Universidad Europea Miguel de Cervantes}} hija università privata mwaqqfa fl-2002.

== Kanċellerija Rjali ta' Valladolid ==
L-arkivji storiċi ta’ [[Spanja]] jikkostitwixxu kollezzjoni konsiderevoli: l-eqdem dokumenti jmorru lura għas-seklu 10 u jestendu sal-perjodu kontemporanju. Dawn huma ssupplimentati mill-arkivji provinċjali miżmuma f’kull reġjun, li qabel kienu jikkorrispondu għas-sinjuriji sovrani.

== Ekonomija ==

=== Attivitajiet ewlenin ===

* tessut
* oġġetti tal-ġilda
* [[karta]]
* [[kimika]]
* [[Karozza|l-industrija tal-karozzi]] bil-grupp Franċiż Renault u l-grupp Taljan Iveco fil-kostruzzjoni, u Michelin fil- manifattura tat-tajers, biex ma nsemmux is-sottokuntratturi kollha li jinsabu fil-periferija ( PGO, Faurecia, Johnson Controls ...)
* tagħmir ferrovjarju

== Klima ==
Valladolid għandha klima kontinentali. Il-proverbju qadim Kastiljan &quot; ''Temp ġdid u temp kiesaħ ħafna'' » ( Disa’ xhur fix-xitwa u tliet xhur fl-infern &quot;jiddeskrivih perfettament. It-temperaturi huma friski, b'medja annwali ta' 12,3 °Ċ Ix-xtiewi huma kkaratterizzati minn ġlata frekwenti (medja ta' {{Nowrap|61 jours}} ta' ġlata fis-sena) u borra, għalkemm borra qawwija hija rari, minħabba l-pożizzjoni ġeografika tal-belt. Is-sjuf ġeneralment ikunu sħan u niexfa, b'temperaturi massimi ta' madwar 30 °C, iżda b'temperaturi minimi pjuttost friski. It-temperatura rekord hija ta 40,2 °C fid- {{Data|19 juillet 1995}}  u 11,5 °C fl- {{Data|14 février 1983}}. Fl-osservatorju ta' Villanubla, it-temperaturi huma aktar baxxi. Ix-xita, għalkemm rari minħabba l-lokazzjoni tal-belt fl-iktar żona niexfa tat-Tramuntana tal -Meseta, hija mqassma b'mod pjuttost uniformi matul is-sena, b'Marzu u x-xhur tas-sajf ikunu l-iktar niexfa. Il-medja ta' xemx annwali hija ta 2 534 heures u {{Nowrap|71 jours}} .

== Kultura ==
Valladolid għandha numru kbir ta’ kumplessi u bini ta’ wirt storiku, inkluż il-Plaza Mayor, il-pjazza ċentrali tal-belt ( 1561 ), il- [[Casa Consistorial]] (il-muniċipju attwali), it- [[Théâtre Zorilla|Teatru Zorilla]], mibni fl -1884 fl-eks kunvent ta’ San Franġisk), fejn miet [[Kristofru Kolombu]], il-Knisja ta’ Ġesù ta’ Nazaret, il-Plaza de la Rinconada, il-Knisja tal-Monasteru ta’ San Benito el Real, il- [[Musée Patio Herreriano|Mużew Patio Herreriano]] fil-monasteru l-antik, il-palazz tal-Markiż ta’ Valverde, il-palazz ta’ [[Fabio Nelli]], il-Plaza del Viejo Coso, il-pjazza tal-barrin l-antika ta’ Valladolid kif ukoll il-Convento de las Comendadoras de Santa Cruz l-antik.&lt;ref name=&quot;Nevoux&quot;&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Nevoux |first=Gaël |year=2014 |title=Guide de Valladolid : escapade touristique le temps d'un week-end |url=https://www.vacancesespagne.fr/Valladolid/articles/guide-de-valladolid |journal=Vacances Espagne |access-date=28 août 2017}}.&lt;/ref&gt;

Il-belt ospitat it-tieni Kungress Internazzjonali tal-Lingwa Spanjola fl-2001.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://congresosdelalengua.es/valladolid/presentacion.htm|titlu=Congreso de Valladolid – Presentación|sit=congresosdelalengua.es|lingwa=es|data-aċċess=22 septembre 2020}}.&lt;/ref&gt;

== Lingwi ==
[[Lingwa Spanjola|L-Ispanjol]] huwa l-unika lingwa uffiċjali fil-belt kollha. Valladolid hija distinta talli kienet ir-residenza tal-awtur ta' [[Dun Kixott mill-Manċa|Don Quixote]], [[Miguel de Cervantes]], kif ukoll awturi bħal José Zorrilla jew Miguel Delibes u l-ispinta tal -Università tagħha. Il-provinċja hija distinta billi tilqa' numru sinifikanti ta' nies li jixtiequ jitgħallmu l-lingwa Spanjola (turiżmu lingwistiku).

=== Ġimgħa Mqaddsa ===
[[Stampa:Procesión_Cristo_de_los_Trabajos.jpg|daqsminuri| Purċissjoni ta’ Kristu Ħaddiem matul il-Ġimgħa Mqaddsa]]
[[Stampa:Nuestra_Señora_de_las_Angustias_(Juan_de_Juni,_hacia_1561).jpg|daqsminuri| ''[[Ilustre Cofradía Penitencial de Nuestra Señora de las Angustias|Virgen de las Angustias]]'' ( Juan de Juni ).]]
Matul il-Ġimgħa tal-Passjoni, u kull meta ma jkunx hemm xita, id-dsatax-il fratellanza ta’ Valladolid jipproċessaw miċ-ċentru storiku tal-belt. L-istorja tal-Ġimgħa Mqaddsa f’Valladolid tmur lura għas- XV 15 seklu, għalkemm qabel kien hemm purċissjonijiet ġewwa l-kunventi, fejn twieldu l-aktar konfraternitajiet antiki bħal Santa Vera Cruz, l-Anguissa, il-Ħniena, il-Passjoni u Missierna Ġesù ta’ Nazaret. Matul il-Ġimgħa Mqaddsa f’Valladolid, wieħed jista’ jammira fit-toroq waħda mid-dimostrazzjonijiet ewlenin ta’ illustrazzjoni reliġjuża fid-dinja, skulturi li ppermettew li l-Ġimgħa Mqaddsa f’Valladolid tiġi ddikjarata ta’ Interess Turistiku Internazzjonali.

Il-Ġimgħa Mqaddsa f’Valladolid hija distinta mis-singularità artistika u l-valur kbir tal-passi tagħha, iżda wkoll mis-sobrijetà, is-silenzju u r-rispett li jirrenjaw f’kull att.

Matul il-Ġimgħa tal-Passjoni f’Valladolid, xi festi huma partikolarment notevoli, bħall-Annunzjazzjoni u l-Priedka tas-Seba’ Kelmiet, li tittrasforma l-pjazza ewlenija ta’ Valladolid f’xena li tidher li tmur lura għas- XVI16 . seklu u l-Purċissjoni Ġenerali tal-Passjoni Mqaddsa tar-Redentur nhar il-Ġimgħa l-Kbira li terġa’ lura r-rotta tal-Aħħar Ċena għas-solitudni tal-Verġni u li fiha jistgħu jiġu ammirati t-32 ensemble skulturali ewlenin.

== Sport ==
[[Stampa:Estadio_José_Zorrilla_de_Valladolid_(noviembre_de_2019).jpg|daqsminuri|225x225px| L-Istadju José-Zorrilla, l-istadju ta' Real Valladolid]]
Valladolid hija ċ-ċentru tal-isport f'Castile u León iżda wkoll fi [[Spanja]] peress li hija l-unika belt flimkien ma' [[Madrid]] li għandha timijiet sportivi tal-ogħla livell fuq il-Meseta.

==== Futbol ====

* Real Valladolid, membru regolari ta' [[La Liga|LaLiga]] u LaLiga 2, l-ogħla żewġ diviżjonijiet tal-futbol Spanjol . Real Valladolid rebħu t- Tazza tal-Lega Spanjola fl- 1984 . Il-klabb rebaħ ukoll it- tieni diviżjoni Spanjola fl- 1948, l-1959 u l-2007 .

==== Rugbi ====

* Rugby ta' El Salvador ;
* Klabb tal-Assoċjazzjoni tar-Rugby ta' Valladolid .

Bħala parti mil- Liga Superiberica, inħolqot franchise bbażata f'Valladolid. :

* &lt;a href=&quot;https://fr.wikipedia.org/wiki/Vacceos_Cavaliers&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Vacceos Cavaliers&quot; class=&quot;mw-redirect cx-link&quot; data-linkid=&quot;1953&quot;&gt;Vacceos Cavaliers&lt;/a&gt;. 

==== Basketball ====

* CB Valladolid ;
* Basketball tas-siġġu tar-roti : BSR Fundacion Grupo Norte Valladolid.

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|IND}} [[Ahmedabad]] ([[Indja]]) ;
* {{Flagicon|MEX}} [[Guadalajara]] ([[Messiku]]) ;
* {{Flagicon|ITA}} [[Leċċe]] ([[Italja]]) ;
* {{Flagicon|FRA}} [[Lille]] ([[Franza]]) ;
* {{Flagicon|ITA}} [[Firenze]] ([[Italja]]) ;
* {{Flagicon|BUL}} [[Lovetch]] ([[Bulgarija]]) ;
* {{Flagicon|MEX}} [[Morelia]] ([[Messiku]]) ;
* {{Flagicon|USA}} [[Orlando]] ([[Stati Uniti]]).

== Noti u referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>quvv5s2hnh3ostvng4p3gd9dhz9xwig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331737</id>
      <parentid>331724</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T07:51:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15118" sha1="iqps5zryfzpn2ofbvocxn87nxct3m6j" xml:space="preserve">{{Infobox city|coatofarms=Coat of Arms of Valladolid.svg}}

'''Valladolid''' [ [ ba.ʝa.ð̞o ˈlið̞ ] [ ] ] , Isma ' ⓘ ) hija  {{Awdjo|Valladolid.ogg|Écoutez}} majjistral [[Spanja|ta' Spanja]], il-belt kapitali tal- provinċja ta' Valladolid . Jinsab fil-konfluwenza tax-xmajjar Pisuerga u Esgueva.

== Toponimija ==
[[Stampa:Braun_Valladolid_UBHD.jpg|xellug|daqsminuri| ''Vallisoletum'', 1574, Braun u Hogenberg.]]
L-oriġini tal-isem tal-belt għadha inċerta, minħabba nuqqas ta' sorsi affidabbli. Fil-passat, kien maħsub b'mod komuni li l-isem ġej minn Valledolit (bl-Ispanjol). : Valle de Olit) jew, bil-Franċiż, Valais d'Olit, b'referenza għal Moor jismu Olit li jingħad li kien is-sid tal-belt. Madankollu, din l-ipoteżi issa hija kkontestata mill-ispeċjalisti, għalkemm l-argumenti preċiżi li wasslu għar-rifjut tagħha għadhom dokumentati ħażin.

Oriġini possibbli oħra hija ''Vallis Olivetum'', li tfisser &quot; Wied taż-Żebbuġ » ( en    ), għalkemm minħabba l- klima estrema tal-belt, ma jidhirx probabbli ħafna li kien hemm kwantità kbira ta’ żebbuġ fiż-żona.

Verżjoni oħra hija dik relatata mal-preżenza Musulmana fi [[Spanja]] . Tabilħaqq, l-Għarab sejħu dan ir-reġjun ''Balad al Walid'' (jew ''Balad-Walid'', bl [[Lingwa Għarbija|-Għarbi)]] : {{Lang|rtl|ar|بلد الوليد}} ) jiġifieri belt ta ' Al Walid, [[:ar:بلد_الوليد|esonimu Għarbi li qed jintuża bħalissa]].

Spjegazzjoni oħra: Valladolid jista' jkun ġej minn ''Valle Delicias'', il-&quot;Wied tal-Pjaċiri&quot; (għalhekk il-pronunzja ''Vayadolisse''). Tabilħaqq, il-belt tinsab fi pjanura agrikola, bi klima ħafna aktar ħafifa mill-ġirien tagħha ta' Kastilja. Barra minn hekk, Delicias hija distrett ta' Valladolid.

L-oriġini l-aktar probabbli &lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=Balducci|isem=Richard|data=1991-12-31|titlu=Torquemada ou l'Intolérance de Dieu|url=https://books.google.fr/books?id=v0NYDwAAQBAJ&amp;pg=PT106&amp;lpg=PT106&amp;dq=valle+tolitum+Valladolid&amp;source=bl&amp;ots=6DPwRamxpt&amp;sig=ACfU3U3h9O4AKwFTdpwAC8hwZCybdR8kjQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiIx6D8jYz1AhVKxYUKHdAaDB4Q6AF6BAgNEAM#v=onepage&amp;q=valle%20tolitum%20&amp;f=false|lingwa=fr|edizzjoni=FeniXX réédition numérique|isbn=978-2-402-00772-6|data-aċċess=2021-12-30}}.&lt;/ref&gt; tidher li hija l-espressjoni Ċeltika ''Valle tolitum'' ( en    ) jiġifieri &quot; Wied tal-Ilma &quot;peress li l-konfluwenza tal- Pisuerga u l- Esgueva tinsab hemmhekk.&quot;

=== Il-Qaddejja ( ''Pucela'' ) ===
Il-belt ta' Valladolid hija komunement imsejħa La Pucelle ( ''Pucela'' ); jeżistu żewġ teoriji dwar l-oriġini ta' dan it-terminu. :

* XV15- il Fis-seklu 19, jingħad li xi Vallisoletani, taħt il-kmand ta' Rodrigue de Villandrando, marru jiġġieldu kontra l- [[Lingwa Ingliża|Ingliżi]] fi [[Franza]] flimkien ma ' Giovanna t'Arc . Malli rritornaw lejn Valladolid, allegatament ingħataw l-isem &quot; ''pucelanos'' &quot; b'referenza għall-&quot; Qaddejja ta' Orléans &quot;( ''Pucela de Orléans'' ), minn dan kien ikun twieled l-eponimu&quot; Il-Qaddejja » ( ''Puċela'' ) ;
* Il-Professur Celso Almunia tal-Università ta’ Valladolid jiddefendi teorija oħra Valladolid jinsab f'wied li jgħaddi minn diversi passaġġi tal-ilma. Għalhekk dan huwa &quot; għadira &quot;f'nofs ambjent niexef, li jista' jiġi tradott bit-terminu Spanjol ''poza'' li matul is-snin evolva ''f'pucela'' ( ''pozuela'' ).&quot;

== Storja ==
[[Stampa:San-Benito-Valladolid.jpg|daqsminuri| Il-knisja ta’ San Benito.]]
Ir-rikonkwista ta' Valladolid mingħand il- Mori seħħet fis X10 . seklu . Mis- XII 12 Fis-seklu 16, il-belt kienet iffavorita mir-Re ta' Kastilja, li ħatar direttament lill-persuni notevoli u l-uffiċjali ewlenin. Fl -1343 twaqqfet l-università li kienet se tipprovdi għadd kbir ta' avukati ( ''letrados'' ) lill-Kuruna. Fl-1373, Enriku II ta’ Trastamara stabbilixxa r- Royal Chancery hemmhekk.

Ir-residenza tas-slaten ta’ Kastilja mis-seklu 15 sakemm [[Filippu II ta’ Spanja]] għamel lil [[Madrid]] il-kapitali tar-renju fl-1561, Valladolid temporanjament saret il-kapitali mill-ġdid mill-1600 sal-1606. Il-belt irribellat kontra [[Charles Quint]] fl-1520 matul il-Gwerra tal-Komunitajiet Kastiljani. Fl-1527, saret il-Konferenza ta’ Valladolid hemmhekk, laqgħa teoloġika mmirata biex tiddibatti l-ortodossija tal-ideat ta’ Erasmus.

Il-belt kienet ix-xena tal -kontroversja ta' Valladolid fl -1550 dwar l-istatus ta' l- Indjani ta' l-Amerika, li qabdet lid-Dumnikan Bartolomé de Las Casas kontra t-teologu Juan Ginés de Sepúlveda .

It-tluq tal-qorti {{Data|octobre 1559}} ġab fi tmiem l-espansjoni urbana. Fis XIV 14 Fis-seklu 1591, Valladolid hija t-tielet jew ir-raba' l-akbar belt f'Kastilja wara Sevilja u Toledo, biċ-ċensiment tal-1591 li jgħodd 8 112 habitants.

Il-Kulleġġ ta’ St. Albans, flimkien mal-Knisja tal-Madonna tad-Duluri, twaqqaf fl-1590 mill- Ġiżwita Robert Persons, Francis Englefield u Jane Dormer, Dukessa ta’ Feria, għal Kattoliċi Ingliżi eżiljati.

== Monumenti ==
[[Stampa:Valladolid_SanPablo.jpg|lemin|daqsminuri|282x282px| Il- Knisja ta’ San Pawl ( ''{{Lang|es|San Pablo}}'' ).]]
[[Stampa:Valladolid_-_Catedral.jpg|xellug|daqsminuri| Il- Katidral tal-Madonna tal-Assunta .]]
[[Stampa:Valladolid_San_Gregorio_20080815.jpg|lemin|daqsminuri|279x279px| Il -Mużew Nazzjonali tal-Iskultura Polikroma .]]
[[Stampa:Pasaje_Gutierrez_Centro_Valladolid_RI-51-0010193_(3).jpg|daqsminuri| Iċ-ċentru kummerċjali ta' Gutierrez.]]

* Kulleġġ XV 15 seklu ta' San Gregorio, li fih il- mużew nazzjonali tal-iskultura polikromika . Fiha waħda mill-ewwel kollezzjonijiet ta' skultura fi Spanja. Tiġbor flimkien skulturi rappreżentattivi tal-iskola Kastiljana : Alonso Berruguete, Jean de Joigny (Juan de Juni) jew Gregorio Fernández, flimkien mastrini kbar Spanjoli oħra : Juan Martínez Montañés, Pedro de Mena, jew Luis Salvador Carmona.
* Università (imwaqqfa XIII13 ) seklu ). Il-faċċata Barokka notevoli tmur lura għall-1716-1718.
* Kulleġġ XV 15 seklu ta’ Santa Cruz, li fih ir-rettorat tal-Università ta’ Valladolid.
* Knisja tad-Duluri u l-Kulleġġ ta’ Saint Albans jew il-Kulleġġ Ingliż, mis- XVI 16 seklu .
* Katidral XVI 16 tal-Madonna tal-Assunta (mhux lest) fi stili Rinaxximentali u Barokk.
* Santwarju tal-Wegħda l-Kbira mill-bidu XVII 17 seklu .
* Knisja ta' Santa María la Antigua, kompluta fil-bidu tas XIII 13 seklu .
* Knisja tal-Kunvent ta’ San Pawl XVI 16 seklu .
* Église de la Sainte-Vraie-Croix (es) tas XVI 16 seklu .
* Il-kunvent Agostinjan, li fih il-Mużew Orjentali. Fiha kollezzjonijiet ta' arti Ċiniża u Filippina.
* Palazz Irjali tas- XVI 16 seklu .
* Palazz Fabio Nelli, XVI 16 seklu .
* Palazz Villena XVI 16 seklu .
* Palazz Pimentel, XV 15 seklu .
* L-aħħar residenza ta' [[Kristofru Kolombu]] .
* Dar Cervantes .
* Monasteru Rjali ta' San Ġwakkin u Sant'Anna .
* Il-Passaġġ ta' Gutiérrez .

== Trasport ==

* L-Ajruport Internazzjonali ta' Valladolid jinsab 10 km mill-belt, fil-muniċipalità ta' Villanubla, f'altitudni ta' 845.96 metru, u nfetaħ fl-1938.

B'traffiku totali ta' 512 928 passagers, 14 094 operazzjoni u 31 012 kilogramma ta' merkanzija fl-2007, skont iċ-ċifri uffiċjali tal-AENA, huwa t 28 Ajruport Spanjol skont il-volum tal-passiġġieri.

Għandu 15-il destinazzjoni regolari :
[[Stampa:Valladolid_-_Campo_Grande_station.JPG|daqsminuri| L-istazzjon tal-ferrovija ta' Valladolid.]]
10 minnhom nazzjonali : Alicante, [[Barċellona|Barcelona]], Ibiza, Las Palmas de Gran Canaria, [[Malaga]], Menorca, [[Palma de Mallorca]], Santa Cruz de Tenerife, [[Sivilja|Seville]] u [[Valencia (Spanja)|Valencia]] .

5 Internazzjonali [[Charleroi]], Düsseldorf, [[Londra]], [[Milan]] u [[Pariġi]] .

* L- istazzjon tal-ferrovija ta' Valladolid-Campo Grande huwa servut minn ferroviji Spanjoli ta' veloċità għolja u reġjonali.

== Università ==
L-Università ta' Valladolid hija università pubblika Spanjola mwaqqfa XIII13 . seklu .

L {{Interlanguage link|Universidad Europea Miguel de Cervantes}} hija università privata mwaqqfa fl-2002.

== Kanċellerija Rjali ta' Valladolid ==
L-arkivji storiċi ta’ [[Spanja]] jikkostitwixxu kollezzjoni konsiderevoli: l-eqdem dokumenti jmorru lura għas-seklu 10 u jestendu sal-perjodu kontemporanju. Dawn huma ssupplimentati mill-arkivji provinċjali miżmuma f’kull reġjun, li qabel kienu jikkorrispondu għas-sinjuriji sovrani.

== Ekonomija ==

=== Attivitajiet ewlenin ===

* tessut
* oġġetti tal-ġilda
* [[karta]]
* [[kimika]]
* [[Karozza|l-industrija tal-karozzi]] bil-grupp Franċiż Renault u l-grupp Taljan Iveco fil-kostruzzjoni, u Michelin fil- manifattura tat-tajers, biex ma nsemmux is-sottokuntratturi kollha li jinsabu fil-periferija ( PGO, Faurecia, Johnson Controls ...)
* tagħmir ferrovjarju

== Klima ==
Valladolid għandha klima kontinentali. Il-proverbju qadim Kastiljan &quot; ''Temp ġdid u temp kiesaħ ħafna'' » ( Disa’ xhur fix-xitwa u tliet xhur fl-infern &quot;jiddeskrivih perfettament. It-temperaturi huma friski, b'medja annwali ta' 12,3 °Ċ Ix-xtiewi huma kkaratterizzati minn ġlata frekwenti (medja ta' {{Nowrap|61 jours}} ta' ġlata fis-sena) u borra, għalkemm borra qawwija hija rari, minħabba l-pożizzjoni ġeografika tal-belt. Is-sjuf ġeneralment ikunu sħan u niexfa, b'temperaturi massimi ta' madwar 30 °C, iżda b'temperaturi minimi pjuttost friski. It-temperatura rekord hija ta 40,2 °C fid- {{Data|19 juillet 1995}}  u 11,5 °C fl- {{Data|14 février 1983}}. Fl-osservatorju ta' Villanubla, it-temperaturi huma aktar baxxi. Ix-xita, għalkemm rari minħabba l-lokazzjoni tal-belt fl-iktar żona niexfa tat-Tramuntana tal -Meseta, hija mqassma b'mod pjuttost uniformi matul is-sena, b'Marzu u x-xhur tas-sajf ikunu l-iktar niexfa. Il-medja ta' xemx annwali hija ta 2 534 heures u {{Nowrap|71 jours}} .

== Kultura ==
Valladolid għandha numru kbir ta’ kumplessi u bini ta’ wirt storiku, inkluż il-Plaza Mayor, il-pjazza ċentrali tal-belt ( 1561 ), il- [[Casa Consistorial]] (il-muniċipju attwali), it- [[Théâtre Zorilla|Teatru Zorilla]], mibni fl -1884 fl-eks kunvent ta’ San Franġisk), fejn miet [[Kristofru Kolombu]], il-Knisja ta’ Ġesù ta’ Nazaret, il-Plaza de la Rinconada, il-Knisja tal-Monasteru ta’ San Benito el Real, il- [[Musée Patio Herreriano|Mużew Patio Herreriano]] fil-monasteru l-antik, il-palazz tal-Markiż ta’ Valverde, il-palazz ta’ [[Fabio Nelli]], il-Plaza del Viejo Coso, il-pjazza tal-barrin l-antika ta’ Valladolid kif ukoll il-Convento de las Comendadoras de Santa Cruz l-antik.&lt;ref name=&quot;Nevoux&quot;&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Nevoux |first=Gaël |year=2014 |title=Guide de Valladolid : escapade touristique le temps d'un week-end |url=https://www.vacancesespagne.fr/Valladolid/articles/guide-de-valladolid |journal=Vacances Espagne |access-date=28 août 2017}}.&lt;/ref&gt;

Il-belt ospitat it-tieni Kungress Internazzjonali tal-Lingwa Spanjola fl-2001.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://congresosdelalengua.es/valladolid/presentacion.htm|titlu=Congreso de Valladolid – Presentación|sit=congresosdelalengua.es|lingwa=es|data-aċċess=22 septembre 2020|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200124154758/http://congresosdelalengua.es/valladolid/presentacion.htm|arkivju-data=2020-01-24|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;

== Lingwi ==
[[Lingwa Spanjola|L-Ispanjol]] huwa l-unika lingwa uffiċjali fil-belt kollha. Valladolid hija distinta talli kienet ir-residenza tal-awtur ta' [[Dun Kixott mill-Manċa|Don Quixote]], [[Miguel de Cervantes]], kif ukoll awturi bħal José Zorrilla jew Miguel Delibes u l-ispinta tal -Università tagħha. Il-provinċja hija distinta billi tilqa' numru sinifikanti ta' nies li jixtiequ jitgħallmu l-lingwa Spanjola (turiżmu lingwistiku).

=== Ġimgħa Mqaddsa ===
[[Stampa:Procesión_Cristo_de_los_Trabajos.jpg|daqsminuri| Purċissjoni ta’ Kristu Ħaddiem matul il-Ġimgħa Mqaddsa]]
[[Stampa:Nuestra_Señora_de_las_Angustias_(Juan_de_Juni,_hacia_1561).jpg|daqsminuri| ''[[Ilustre Cofradía Penitencial de Nuestra Señora de las Angustias|Virgen de las Angustias]]'' ( Juan de Juni ).]]
Matul il-Ġimgħa tal-Passjoni, u kull meta ma jkunx hemm xita, id-dsatax-il fratellanza ta’ Valladolid jipproċessaw miċ-ċentru storiku tal-belt. L-istorja tal-Ġimgħa Mqaddsa f’Valladolid tmur lura għas- XV 15 seklu, għalkemm qabel kien hemm purċissjonijiet ġewwa l-kunventi, fejn twieldu l-aktar konfraternitajiet antiki bħal Santa Vera Cruz, l-Anguissa, il-Ħniena, il-Passjoni u Missierna Ġesù ta’ Nazaret. Matul il-Ġimgħa Mqaddsa f’Valladolid, wieħed jista’ jammira fit-toroq waħda mid-dimostrazzjonijiet ewlenin ta’ illustrazzjoni reliġjuża fid-dinja, skulturi li ppermettew li l-Ġimgħa Mqaddsa f’Valladolid tiġi ddikjarata ta’ Interess Turistiku Internazzjonali.

Il-Ġimgħa Mqaddsa f’Valladolid hija distinta mis-singularità artistika u l-valur kbir tal-passi tagħha, iżda wkoll mis-sobrijetà, is-silenzju u r-rispett li jirrenjaw f’kull att.

Matul il-Ġimgħa tal-Passjoni f’Valladolid, xi festi huma partikolarment notevoli, bħall-Annunzjazzjoni u l-Priedka tas-Seba’ Kelmiet, li tittrasforma l-pjazza ewlenija ta’ Valladolid f’xena li tidher li tmur lura għas- XVI16 . seklu u l-Purċissjoni Ġenerali tal-Passjoni Mqaddsa tar-Redentur nhar il-Ġimgħa l-Kbira li terġa’ lura r-rotta tal-Aħħar Ċena għas-solitudni tal-Verġni u li fiha jistgħu jiġu ammirati t-32 ensemble skulturali ewlenin.

== Sport ==
[[Stampa:Estadio_José_Zorrilla_de_Valladolid_(noviembre_de_2019).jpg|daqsminuri|225x225px| L-Istadju José-Zorrilla, l-istadju ta' Real Valladolid]]
Valladolid hija ċ-ċentru tal-isport f'Castile u León iżda wkoll fi [[Spanja]] peress li hija l-unika belt flimkien ma' [[Madrid]] li għandha timijiet sportivi tal-ogħla livell fuq il-Meseta.

==== Futbol ====

* Real Valladolid, membru regolari ta' [[La Liga|LaLiga]] u LaLiga 2, l-ogħla żewġ diviżjonijiet tal-futbol Spanjol . Real Valladolid rebħu t- Tazza tal-Lega Spanjola fl- 1984 . Il-klabb rebaħ ukoll it- tieni diviżjoni Spanjola fl- 1948, l-1959 u l-2007 .

==== Rugbi ====

* Rugby ta' El Salvador ;
* Klabb tal-Assoċjazzjoni tar-Rugby ta' Valladolid .

Bħala parti mil- Liga Superiberica, inħolqot franchise bbażata f'Valladolid. :

* &lt;a href=&quot;https://fr.wikipedia.org/wiki/Vacceos_Cavaliers&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Vacceos Cavaliers&quot; class=&quot;mw-redirect cx-link&quot; data-linkid=&quot;1953&quot;&gt;Vacceos Cavaliers&lt;/a&gt;. 

==== Basketball ====

* CB Valladolid ;
* Basketball tas-siġġu tar-roti : BSR Fundacion Grupo Norte Valladolid.

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|IND}} [[Ahmedabad]] ([[Indja]]) ;
* {{Flagicon|MEX}} [[Guadalajara]] ([[Messiku]]) ;
* {{Flagicon|ITA}} [[Leċċe]] ([[Italja]]) ;
* {{Flagicon|FRA}} [[Lille]] ([[Franza]]) ;
* {{Flagicon|ITA}} [[Firenze]] ([[Italja]]) ;
* {{Flagicon|BUL}} [[Lovetch]] ([[Bulgarija]]) ;
* {{Flagicon|MEX}} [[Morelia]] ([[Messiku]]) ;
* {{Flagicon|USA}} [[Orlando]] ([[Stati Uniti]]).

== Noti u referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>iqps5zryfzpn2ofbvocxn87nxct3m6j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Trieste</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34585</id>
    <revision>
      <id>331725</id>
      <timestamp>2026-08-23T22:50:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/237150730|Trieste]]&quot;</comment>
      <origin>331725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30319" sha1="5zlipyvunyvs6j475es4fign43t24f0" xml:space="preserve">
'''Trieste''' ( / tri . ˈ ɛ . st e / [  ; qabel bil [[Lingwa Latina|-Latin]] Tergeste u Tergestum,  [[Lingwa Kroata|Kroat]] u en  Trst  en    en  Trieste   ) hija belt [[Italja|Taljana]] li tinsab f'riġlejn l- Alpi Dinariċi fuq il- Baħar Adrijatiku fit-tarf tal- Golf ta' Trieste u l-Bajja ta' Muggia, qrib il- fruntiera bejn l-Italja u s-Slovenja . Hija l-belt kapitali tar-reġjun awtonomu ta' Friuli-Venezia Giulia u tal- korp ta' deċentralizzazzjoni reġjonali ta' Trieste . Għandha madwar 200 000 habitants, imsejħa Triestini.

Ġeografikament, xi kultant huwa meqjus bħala l-&quot; l-aħħar belt fil-Grigal &quot;tal-Italja, jew bħala l-&quot; belt fin-nofsinhar imbiegħed &quot;tal [[Ewropa Ċentrali|-Ewropa Ċentrali]] jew bħala l-&quot; l-ewwel belt &quot;tal-Ewropa l-ġdida, imkabbra lejn il-Lvant .&quot; L-istorja kumplessa u prestiġjuża ta' Trieste, li għal żmien twil kienet l-iżbokk ewlieni [[Mediterran|fil-Mediterran]] tal- Imperu Ruman Imqaddes, dak iż-żmien l-uniku żbokk marittimu tal- Imperu Awstro-Ungariku qabel l-annessjoni tiegħu mal -Italja, u l-pożizzjoni tagħha f'salib it-toroq tat-tliet dinjiet Latina/ [[Lingwa Taljana|Taljana]], Ġermanika/ Awstrijaka u Slava/ Slovena, ħolqu hawn kultura u tradizzjonijiet partikolari ħafna meta mqabbla mal-bqija tal-Italja. Il-belt kollha għandha l-marka li kienet wieħed miċ-ċentri portwarji tal-Ewropa. toroq wesgħin u dritti, bini opulent u taħlita ta’ influwenzi b’superimpożizzjoni ta’ stili Barokk, Imperu, Neoklassiku, Art Nouveau.

Minkejja l-grandjożità preċedenti tagħha, ir-riżorsi tal-belt għadhom primarjament ġejjin mill-attivitajiet tal-port internazzjonali tagħha, rivali għal dak ta’ Venezja, u industriji relatati: tarzni tal-baħar, impjanti tal-azzar, u raffineriji taż-żejt. Il-kummerċ għandu rwol partikolarment importanti fl-ekonomija tal-belt. It-turiżmu qed jikber: Il-Kastell ta’ Miramare jibqa’ wieħed mill-aktar kastelli miżjura fl-Italja, il-bosta mużewijiet tiegħu huma popolari ħafna, u tiftaħar ukoll b’marina li qed tiffjorixxi u tospita avvenimenti internazzjonali bħal La Barcolana, La Bavisela, Maremetraggio, il-Festival tal-Films ta’ Trieste, u Le Nuove Rotte del Jazz. L-università tagħha, imwaqqfa fl-1924, hija rinomata. Trieste hija magħrufa bħala &quot;belt tax-xjenza&quot; u hija d-dar tas-sinkrotron ELETTRA.

Din il-belt mal-fruntiera ġiet ivvutata bħala l-aqwa belt tal-Italja għall-kwalità tal-ħajja fl-2009 mill-gazzetta tan-negozju ''Il Sole 24 Ore'',&lt;ref&gt;{{It}} [http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Italia/2009/12/qualita-vita-2009.shtml?uuid=8055d2d4-ec79-11de-8611-3bf5bd190b43&amp;DocRulesView=Libero Trieste batte Aosta: è prima nella qualità della vita] dans ''[[Il Sole 24 Ore]]'' du 19 décembre 2009.&lt;/ref&gt; li tqis il-belt &quot; jgħaqqad il-kumditajiet kollha ta’ metropoli mal-benesseri pprovdut minn natura abbundanti u diversa  &quot;

=== Klima ===
Skont il -klassifikazzjoni ta' Köppen, il-klima ta' Trieste hija tat-tip Cfa ( subtropikali umda, mingħajr nixfa fis-sajf). Rigward it-tliet deċennji uffiċjali ta’ referenza klimatoloġika globali (IPCC/WMO) 1971-2000, it-temperatura medja annwali fl-istazzjon meteoroloġiku ta’ Trieste kienet ta 15 °C, it-temperaturi medji tal-iktar xahar kiesaħ (Jannar) kienu madwar 6 °C, filwaqt li l-aktar xahar sħun (Lulju) kien kemxejn 'il fuq minn 24 °Ċ . Fix-xitwa, it-temperaturi rarament jinżlu taħt iż-żero, għall-inqas fuq il-kosta; bil-maqlub, fil-lokalitajiet tal-Karst ta’ Trieste, spiss ikun hemm iljieli b’minimu negattiv. Il-borra, iċ-ċpar, jew is-silġ huma wkoll rari tul il-kosta. L-umdità medja annwali hija ta' 64 % filwaqt li l-firxa ta' kuljum hija ta 4,5 °Ċ : it-tnejn huma fost l-aktar baxxi fl-Italja.

Minħabba l-karatteristiċi speċifiċi tat-territorju tal-provinċja, jista' jingħad li filwaqt li ċ-ċentru ta' Trieste, li jinsab tul il-kosta, igawdi temperaturi relattivament ħfief u xemx abbundanti, l-irħula u l-lokalitajiet karstiċi fuq il-plateau intern, f'altitudni ta' bejn mitejn u ħames mitt metru, jesperjenzaw klima ferm aktar kontinentali. F'Basovizza, li tinsab madwar 370 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, it-temperatura medja annwali hija madwar 11°C, bil-medja ta' 1.5°C għall-iktar xahar kiesaħ (Jannar) u 20.6°C għall-iktar xahar sħun (Lulju).

Minħabba l-effetti tat-terren, jista' jkun hemm xi xita matul is-sena (din hija partikolarità meta mqabbla mal-klima tipikament Mediterranja), iżda matul ix-xhur tas-sajf ix-xita hija madankollu rari u ħafna drabi timmanifesta ruħha f'maltempati bir-ragħad (Lulju ġeneralment huwa l-aktar xahar niexef). Ix-xita tilħaq il-quċċata tagħha fil-frekwenza u l-intensità f'Novembru u April minħabba disturbi li joriġinaw mill-Atlantiku.

== Storja ==

=== Antikità ===

==== Perjodu Pre-Ruman ====
L-oriġini tal-belt ta' Trieste jmorru lura għall-eqdem żminijiet . II2 millennju QK &lt;abbr class=&quot;abbr nowrap&quot; title=&quot;avant Jésus-Christ&quot;&gt;-Ċ.&lt;/abbr&gt; Ir-reġjun li jestendi mill-plateau sal-baħar kien id-dar ta’ diversi insedjamenti ta’ [[Indoewropew|oriġini Indo-Ewropea.]] : Veneti, Illirji, Ċelti,. Leġġenda lokali tgħid li Jason u l-Argonawti tiegħu niżlu hemm, ifittxu s- suf tad-deheb f’bokka tax-xmara Timavo . Fi [[Imperu Ruman|żmien ir-Rumani]], bosk sagru f'riġlejn il-Muntanja Hermada kien iddedikat għall-qima tal-eroj Antenor u Diomedes . Skavi [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] fl-1976 skoprew għar iddedikat lil Mitra fil-lokalità ta’ {{Interlanguage link|San Giovanni al Timavo}}.

==== Perjodu Ruman ====
[[Stampa:Arco_Trieste.jpg|daqsminuri| Arka Rumana fi Trieste msejħa ''l-Arkata ta' Riccardo'' .]]
''Tergeste'' tal-qedem ilha taħt kontroll [[Imperu Ruman|Ruman]] sa mis- sena -177 . Fis -sena -52, ir- raħal żgħir tas-sajd sar kolonja Rumana importanti taħt Ġulju Ċesari, li jsemmi l-popolazzjoni tiegħu fil- ''Gwerer Galliċi (VIII, 24)'' . Il-belt imbagħad rat il-kostruzzjoni ta' bini importanti bħall-forum Ruman u t- teatru, li l-fdalijiet tagħhom għadhom viżibbli fuq l-għolja ta' San Giusto. Ta' min jinnota l-ark Ruman imsejjaħ ''l-Ark ta' Riccardo'', mill- I seklu. seklu QK &lt;abbr class=&quot;abbr nowrap&quot; title=&quot;avant Jésus-Christ&quot;&gt;-Ċ.&lt;/abbr&gt; , li jmur lura għaż-żmien tal-bini tas-swar tal-belt mill-Imperatur Awgustu . Il-belt Rumana kienet fornita minn żewġ akkwedotti importanti. : l-itwal waħda bdiet minn Val Rosandra u kienet twila 17   . III - bidu tat-tieletFl-ewwel  WK, l- ''Urbs Tergestina'' kienet soġġetta ripetutament għal invażjonijiet barbari . Wara li kienet parti mill- Italja Biżantina, il-belt finalment waqgħet f'idejn ir- renju Lombard fit- VIII seklu. seklu, taħt ir-renju tar-Re Aistolf, imbagħad għand il- Franki fis-sena 788. Madwar is -sena 850, l-Isqof Ġwanni ta' Trieste kiseb il-poter sekulari fuq il-belt tiegħu ta' ''Tergestum'' mingħand Lotarju, ir-Re tal-Franki.

=== Medju Evu ===
Djoċesi episkopali fl-1098, Trieste saret fit XII12- il seklu seklu belt ħielsa, rivali tar- Repubblika ta’ Venezja (li okkupatha mill-1369 sal-1372).

Fil- [[Medjuevu|Medju Evu]], Trieste, li kienet saret salib it-toroq kummerċjali importanti, ingħatat fl- 1382 lil Leopold III ta' Habsburg, Duka tal -Awstrija.

=== Żminijiet Moderni ===
XVI -16 Fis-seklu 15, wara perjodu qasir taħt il-ġurisdizzjoni Spanjola, Trieste reġgħet lura għand id- Dar tal-Awstrija (1552). It-tranżizzjoni għal Trieste moderna seħħet fl-1719, meta l-Imperatur Charles VI ddikjara l-libertà tan-navigazzjoni. Dan l-editt għalhekk fetaħ il-bibien għall-kummerċ billi ta lill-belt il-privileġġ ta’ port ħieles,&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Sarah Chevalley |date=2 septembre 2022 |title=Trieste, port d'attache |url=https://www.lefigaro.fr/voyages/inspiration/en-italie-entre-frioul-et-venetie-trieste-comme-port-d-attache-au-carrefour-des-mondes-20220902 |journal=[[Le Figaro Magazine]] |page=76-81}}.&lt;/ref&gt; l-uniku żbokk marittimu tal- Imperu Awstrijak .

=== l-era kontemporanja ===
Okkupata mill-Franċiżi fl-1797, l-1805 u l- 1809, ġiet integrata fil- Provinċji Illirji ( 1809-1814 ), imbagħad reġgħet saret Awstrijaka u esperjenzat perjodu ta’ prosperità kbira, partikolarment wara l-kostruzzjoni tal-linja ferrovjarja Vjenna-Trieste (li tlestiet fl- 1857 ). Fi tmiem is- XIX 19 Fis-seklu 19, Trieste, il-belt kapitali tal- Littur Awstrijak, hija belt Awstro-Ungeriża kbira u kożmopolitana li tilqa' artisti bħal James Joyce u Italo Svevo . Il-ħakma Awstro-Ungeriża fuq l-abitanti Taljani u Slavi kienet ta’ detriment għalihom, u huma rispettivament aspiraw li jingħaqdu mal-Italja jew ma’ stat Slaviku tan-Nofsinhar. Dan huwa dak li jissejjaħ irredentiżmu .

Fi tmiem l- [[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], li rriżultat fid- diżintegrazzjoni tal-Awstrija-Ungerija, Trieste ġiet iddikjarata wkoll mill -Italja u mir- Renju tas-Serbi, Kroati u Sloveni (il-futura Jugoslavja ). Skont il- Patt ta' Londra tal-1915, il-belt saret Taljana, flimkien mal-biċċa l-kbira tal ''-artijiet irredentisti'' . Ekonomikament, l-Italja m'għandhiex bżonn partikolari ta' Trieste. il-port qiegħed fi tnaqqis. Devastata, serviet bħala l-bażi għat-twelid tal- Partit Nazzjonali Faxxista (proporzjonalment, l-akbar numru ta’ membri kienu minn Trieste u r-reġjun tagħha fl-1922). {{Data|13 juillet 1920}}, il-faxxisti taw in-nar lin- ''Narodni dom'' (“ dar tan-nies ), il-palazz kulturali tal- komunità Slovena ta’ Trieste. F'Ottubru tal-istess sena, l- iskwadristi taw in-nar lill-kwartieri ġenerali tal-gazzetta soċjalista, ''il Lavoratore'', immexxija minn Ignazio Silone.

Meta l-Italja telqet mill-Assi fl-1 ta' Ottubru 1943, il-belt ġiet okkupata mill-Ġermanja Nażista, li għamlitha l-kapitali ta' provinċja ġdida amministrata direttament mir-Reich: l-''Adriatische Küstenland'' (&quot;Kosta Adrijatika&quot;). Hemmhekk, fetħu l-kamp Risiera di San Sabba (kamp ta' tranżitu, iżda aktar tard ukoll kamp ta' konċentrament), fejn bejn 12,000 u 15,000 ruħ—Lhud, Slavi, u ġellieda tar-reżistenza Taljani—ġew mitfugħa l-ħabs qabel ma ġew trasferiti.

IL-{{Data|1|mai|1945}} L-għada, {{Data|2 mai 1945-}}, it 2&amp;amp;nbsp;Id-diviżjoni ta’ New Zealand tal-Ġeneral Bernard Freyberg tidħol ukoll fil-belt. Madankollu l-komunisti Jugoslavi baqgħu hemm għal {{Nowrap|40 jours}} u, taħt il-ħarsa diżapprovazzjoni iżda mistennija tal- [[Alleati tat-Tieni Gwerra Dinjija|Alleati]], issorveljaw it- tindif imdemmi tas-soċjetà ta' Trieste. Il-Faxxisti ġew eżegwiti sistematikament, kif ukoll, skont l-attitudni tagħhom, il-familji tagħhom u ħafna Taljani oħra li rrifjutaw li jħallu lil Trieste ssir parti mill-Jugoslavja. Xi kultant, l-eżekuzzjoni tkun preċeduta minn proċess sommarju u sentenza tal-mewt. L'&quot; sterminazzjoni tal-vermin faxxisti &quot;u l-ġellieda tar-reżistenza irredentisti jissejħu&quot; ''Massakri ta' Foiebe'' &quot;(imsemmija għal dawn il-kavitajiet naturali), iżda jistgħu jsiru wkoll fil-kampanja miftuħa jew fil-kamp, maħluq min-Nazi, ta' Risiera di San Sabba.

Fl- 1947, it-Trattat ta’ Pariġi ħoloq &quot; Territorju Ħieles ta' Trieste » taħt il-kontroll [[Ġnus Magħquda|tan-NU]], maqsuma f'żewġ żoni, waħda Anglo-Amerikana (żona A), bi 311 000 habitants, l-aktar Taljani u li tinkludi l-belt ta' Trieste, l-oħra Jugoslava (żona B), 54 000 habitants, l-aktar Sloveni u Kroati, inkluża l-belt ta' Koper/Capodistria . Il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni taż-Żona B ( 40 000 Italiens, iżda wkoll Kroati u Sloveni) telqet minn dan ir-reġjun bejn l-1947 u l-1956, immexxija mit-terrur komunista u l- massakri tal-foibe . Permezz tal-memorandum ta' ftehim tas- {{Data|26|octobre|1954}}, it- territorju &quot;&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:DisplaySpace&quot; id=&quot;mwAaM&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;b'xejn&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:DisplaySpace&quot; id=&quot;mwAaQ&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;huwa kondiviż Iż-Żona A fit-tramuntana terġa' lura għand [[Italja|l-Italja]], filwaqt li ż-Żona B fin-nofsinhar tmur b'mod permanenti għand il-Jugoslavja u, fi ħdanha, hija maqsuma bejn [[Kroazja|il-Kroazja]] u [[Slovenja|s-Slovenja]] .

Kien biss bid-dħul fis-seħħ uffiċjali fil- {{Data|11|octobre|1977}} tat- Trattat ta' Osimo ffirmat fl- {{Data|10|novembre|1975}} mill [[Italja|-Italja]] u l-Jugoslavja li din tal-aħħar irrikonoxxiet l-appartenenza ta' Trieste u t-territorju tagħha lill-Italja, li, min-naħa tagħha, irrinunzjat għat-talba tagħha għall-eks Żona B. B'hekk Trieste tilfet definittivament parti kbira mill-provinċja preċedenti tagħha ta' Istria lill-eks Jugoslavja. Il-feġġ ta' stati ġirien ġodda ( [[Slovenja|is-Slovenja]] u [[Kroazja|l-Kroazja]] ) jagħmel dan it-trattat obsolet u, fl-Italja, jinstemgħu vuċijiet għan-negozjar mill-ġdid ta' trattat ġdid, iżda l-integrazzjoni fl- [[Unjoni Ewropea]] ta' dawn iż-żewġ pajjiżi, rispettivament fl- 2004 u l-2013, tiftaħ il-fruntieri mill {{Data|21|décembre|2007}} (adeżjoni de facto tas-Slovenja mat-trattat ta' Schengen ). Trieste għalhekk hija &quot; miġbura &quot;lejn l-intern tagħha, anke jekk il- kriżi tal-migrazzjoni tal-2015 u [[Pandemija tal-COVID-19|l-kriżi tal-Covid-19 tal-2020]] wasslu lill-Italja u lis-Slovenja biex jagħlqu temporanjament il-fruntiera tagħhom .&quot;

=== Edukazzjoni ===
[[Stampa:UniversitaTrieste.jpg|daqsminuri| L-Università ta' Trieste.]]
[[Stampa:University_of_Trieste.jpg|daqsminuri| L-Università ta' Trieste (il-faċċata prinċipali).]]
Trieste kienet ilha d-dar ta' skola tan-negozju għolja famuża, l- ''Scuola superiore di commercio,'' kif ukoll skola tal-arkitettura mill-1877. L- ''Scuola superiore di commercio'', imwaqqfa mill-Baruni Pasquale Revoltella, ġiet stabbilita permezz ta' dotazzjoni privata matul l-amministrazzjoni tal-Asburgu. Ix-xewqa ta’ Trieste li tikseb status ta’ università kienet is-suġġett ta’ tensjonijiet ħorox bejn l-amministrazzjoni Awstrijaka, li rrifjutat din il-ħolqien, u l-komponent Taljan tal-elit intellettwali tal-belt, li xtaq dan il-ftuħ. Wara li Trieste ingħaqdet mar- Renju tal-Italja, l-għaqda tal-iskola għolja u istituti oħra daħlet fis-seħħ mill-1919. Id-digriet irjali tat- {{Data|8 août 1924}} mogħni lil Trieste b’università inizjalment imsejħa ''Regia Università degli studi economici e commerciali'' . Wara t-Tieni Gwerra Dinjija u r-ritorn ta' Trieste lill-Italja, l- Università ta' Trieste ħadet l-isem ta ''&lt;nowiki/&gt;' Università degli studi di Trieste'' u inkorporat fakultajiet ġodda bħall-farmaċija, il-mediċina, il-kirurġija u aktar tard ix-xjenza politika. L-aħħar kreazzjonijiet tal-università huma istitut tal-lingwi għat-tradutturi u l-interpreti, istitut tal-psikoloġija (1997) u istitut tal-arkitettura (1998). Bil-mod il-mod, l-Università ta’ Trieste kisbet prestiġju u ospitat bosta unitajiet ta’ riċerka xjentifika.

Trieste saret &quot; Belt tax-Xjenza,&lt;ref&gt;{{It}} [https://www.triestecittadellascienza.it/ Portail officiel] de la Cité de la Science&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{It}} [http://oggiscienza.wordpress.com/2011/06/07/oggiscienza-tv-trieste-citta-della-scienza/ Interview du maire de Trieste Roberto Cosolini] par OggiScienza.&lt;/ref&gt; &quot;, li jospita l-park xjentifiku ewlieni tal-Italja u riċerkaturi minn madwar id-dinja kollha.

L- ''Università degli Studi'' tikkonsisti minn tnax-il istitut : arkitettura, ekonomija, farmaċija, ġurisprudenza u liġi, inġinerija, letteratura u filosofija, mediċina u kirurġija, psikoloġija, xjenza politika, xjenzi edukattivi u tat-taħriġ, xjenzi matematiċi, fiżiċi u naturali, lingwi moderni għall-interpreti u t-tradutturi. Huma magħmula minn għoxrin dipartiment ta' riċerka tematika.

=== LINGWI ===
[[Stampa:WIKITONGUES-_Arlon_speaking_Triestine.webm|daqsminuri| Kelliem tad-djalett ta' Trieste.]]
Qabel l- [[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], il-lingwa Ġermaniża kienet mitkellma minn 10 % tal-popolazzjoni,  u l-lingwa Slovena laħqet l-24.80 % (ċensiment tal-1910). L-ewwel wieħed imbagħad kważi sparixxa u t-tieni wieħed naqas. Bħalissa, fiċ-ċentru urban, il-popolazzjonijiet li jitkellmu bil-Ġermaniż u bis-Sloven ġew numerikament megħluba minn komunitajiet oħra, speċjalment iċ-Ċiniżi, is-Serbi u l-Kroati. Il-lingwa minoritarja Friuljana (id-djalett tal-lvant tagħha), li hija rikonoxxuta, ftit li xejn tintuża, filwaqt li tintuża ħafna fil-provinċja ġara ta' Gorizia.

=== Reliġjon ===
Il-belt ta’ Trieste għandha postijiet ta’ qima għall-biċċa l-kbira tar-reliġjonijiet. Trieste kienet fil-bidu tas XXseklu 20 seklu, belt b'komunitajiet reliġjużi minoritarji qawwija : Ortodossi Griegi u Serbi, Armeni, Protestanti ( Luterani, Riformati, Valdensi u Anglikani ) u speċjalment il-komunità Lhudija, ta' influwenza ekonomika, politika u kulturali notevoli.

Il-komunità Lhudija ta’ Trieste fl-1900 kienet tgħodd bejn 5 000 et 7 000 membres, li kienu ilhom jgħixu hemm mill-Medju Evu &lt;ref&gt;La première mention notariée d'un acte de vente à la communauté juive date de 1236 ({{It}} [http://www.triestebraica.it/storia/1 Histoire de la communauté hébraïque de Trieste])&lt;/ref&gt; f’ghetto maħluq madwar l-1690 madwar il- ''Corte Trauner'',&lt;ref&gt;{{It}} [http://www.triestebraica.it/storia/1 Histoire de la communauté hébraïque de Trieste : ''Dal cinquecento al seicento il primo privilegio e la nascita del ghetto''].&lt;/ref&gt; u li kellhom rwol ekonomiku u kulturali ewlieni fil-belt. Mill-1908 sal-1912 inbniet sinagoga fiċ-ċentru tal-belt, via San Francesco, ibbażata fuq pjanti tal-periti Ruggero u Arduino Berlam, li bnewha fi stil li jfakkar fil-knejjes Sirjani li jmorru lura għall-Imperu Ruman.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.triestebraica.it/storia/9|titlu=La grande sinagoga|pubblikatur=Communauté juive de Trieste|lingwa=it}}&lt;/ref&gt; Inawgurata fl-1912, hija l-akbar sinagoga fl-Ewropa flimkien ma’ dik ta’ [[Budapest]], skont jekk wieħed jikkunsidrax l-erja tal-wiċċ jew il-volum.

Fl-1938, bil-promulgazzjoni tal-liġijiet razzjali faxxisti, il-komunità predominantement Ashkenazi emigrat bil-massa lejn il-bqija tal-[[Ewropa]] u l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], l-isterminazzjoni tal-komunità Lhudija fil-kampijiet fl-[[Ewropa Ċentrali]], u speċjalment f'wieħed mill-ftit kampijiet ta' konċentrament Taljani, magħruf bħala r-Risiera di San Sabba, naqqset drastikament il-popolazzjoni Lhudija ta' Trieste. Illum, il-komunità Lhudija ta' Trieste tgħodd madwar 700 ruħ.

Il- [[Baha'i|Baha'is]] għandhom ċentru, l- ''Assemblea Spiritwali Baha'i lokali ta' Trieste'', fejn jorganizzaw konferenzi  u jipparteċipaw f'laqgħat interreliġjużi.&lt;gallery&gt;
Stampa:Trieste_Cattedrale_di_San_Giusto_spolia1.jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_Cattedrale_di_San_Giusto_spolia1.jpg|alt=Campanile avec frise romaine de la basilique et statue de saint Just.| Kampanja bil-friża Rumana mill-bażilika u statwa ta' San Ġust.
Stampa:Trieste,_chiesa_evangelica.JPG|ħolqa=Fichier:Trieste,_chiesa_evangelica.JPG|alt=Église luthérienne évangélique (1874).| Knisja Evanġelika Luterana (1874).
Stampa:Trieste_Serb-orthodox_church_of_San-Spiridione3.jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_Serb-orthodox_church_of_San-Spiridione3.jpg|alt=Église orthodoxe serbe St-Spyridon.| Knisja Ortodossa Serba ta’ San Spiridon.
Stampa:Trieste,_sinagoga_3.JPG|ħolqa=Fichier:Trieste,_sinagoga_3.JPG|alt=La synagogue de Trieste.| Is-sinagoga ta’ Trieste.
Stampa:Trieste_Via_S_Michele.jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_Via_S_Michele.jpg|alt=Église anglicane de Trieste.| Knisja Anglikana ta' Trieste .
&lt;/gallery&gt;

=== L-isports ===

* l- istadium Nereo-Rocco (stadium ta' Triestina Amerikan ) ;
* l -istadju Giuseppe-Grezar (ex-istadju ta' US Triestina ) ;
* il -grawnd Giorgio Ferrini ( grawnd Ponziana Calcio ).

== Ekonomija ==

=== Attività tal-port ===
[[Stampa:Porttrieste_old.jpg|daqsminuri| Il-port antik ta' Trieste.]]
Trieste, bħala belt mal-fruntiera miftuħa għall-baħar, għandha l-karattru ta' belt b'kummerċ portwarju importanti, u saret wieħed mill-akbar portijiet fil- [[Mediterran]] . L-attività portwarja tnaqqset ħafna matul il- perjodu bejn il-gwerer iżda għadha preżenti ħafna fl-istazzjon marittimu u fid-diversi faċilitajiet portwarji fit-tramuntana u fin-nofsinhar tal-belt.

Bħala l-unika belt fl-Imperu Awstro-Ungariku miftuħa għall-Baħar Mediterran, kienet il-punt ta' aċċess ewlieni għal ħafna oġġetti ġejjin minn barra l-pajjiż. Il-kummerċ mal-Lvant u l-Afrika kien importanti għal ħafna sekli. Għalhekk, Trieste ilha żmien twil ċentru għall-kummerċ tat-te u l-kafè, li minnu jgħaddu terz tal-importazzjonijiet tal-pajjiż.&lt;ref name=&quot;Monde-Ulysse&quot; /&gt; Illum, il-kumpanija tal-kafè Illy, imwaqqfa fi Trieste fl-1933 minn Francesco Illy, għadha bbażata fil-belt.

=== Trasport ===
Il-belt għandha żewġ stazzjonijiet importanti, wieħed fit-tramuntana, l-Istazzjon Ċentrali ta' Trieste, li jakkomoda t-traffiku mill-Italja u l-bqija tal-Ewropa tal-Punent, u l-ieħor fil-lbiċ, [[Gare de Trieste Campo Marzio|l-Istazzjon ta' Trieste Campo Marzio]], li kien orjentat lejn il-kosta Dalmazjana u l-Ewropa Ċentrali. Din l-aħħar stazzjon issa ġiet trasformata f'mużew tal-ferrovija.

Fl-1899, il-belt ta’ Trieste adottat il-proġett tat-tramm tal-inġinier-perit Eugenio Geiringer għall-kostruzzjoni tal-linja Trieste-Opicina, li kienet tinvolvi, minħabba l-wieqfa tat-terren (differenza ta’ 348   u gradjenza medja ta’ 8 % li kultant jista' jilħaq is-26 %) attenzjoni speċjali ħafna. Kienet sistema mħallta li tgħaqqad tramm bi trazzjoni elettrika u ferrovija b'xtilliera (sistema Strubb), li ġiet sostitwita fl-1928 b'funikular, li ntgħażel u li m'għandu l-ebda ekwivalenti mkien ieħor fid-dinja. Il-linja tibda minn Piazza Caserma (issa Piazza Oberdan) u mbagħad titla’ l-għolja wieqfa ta’ Scorcola, tgħaddi mill-irħula ta’ Cologna, Conconello u Banne qabel ma tasal Opicina, kollha fis 7 km/siegħa . L-implimentazzjoni u l-ġestjoni tax-xogħlijiet huma fdati lis- ''Società Anonima delle Piccole Ferrovie di Trieste'', stabbilita fl-1901 b'kapital privat. Id-disinjatur tal-proġett Eugenio Geiringer serva bħala d-direttur. Il-kumpanija kisbet konċessjoni ta' {{Nowrap|50 ans}} li ġiet estiża sal-1961. Ix-xogħol dam sena u l-proġett tlesta fi tmiem is-sajf tal-1902. It-tramm ġie inawgurat fl {{Data|10 septembre 1902}} b'ferħ kbir fost in-nies ta' Trieste. Imma l-entużjażmu ma damx wisq. Fis-sigħat bikrin tal {{Data|10 octobre 1902}}, ftit xahar wara li beda jopera, seħħ aċċident. f'jum ta' riħ qawwi (il-bora), wieħed mill-magni beda jinżel l-għolja b'veloċità sħiħa u laqat dar. Fortunatament, ma kien hemm l-ebda vittmi, iżda t-tram kien is-suġġett ta’ kritika ħarxa rigward is-sikurezza tas-sistemi, li ġew imsaħħa malajr. Dan l-inċident ispira kanzunetta popolari famuża minn Trieste, ''&quot;El tram di Opcina&quot;'' jew imsejħa wkoll ''&quot;La Bora&quot;'' u{{Bżonn refererenza|qui est toujours très en vogue en Italie et à Trieste}}  .

Din it-tramm għadha topera u tgħaqqad Trieste ma' Opicina fuq linja storika li tikkostitwixxi l-aħħar eżempju fl-Ewropa ta' trazzjoni mħallta (elettrika f'partijiet normali u funikulari f'għoljiet weqfin). Din il-linja issa saret attrazzjoni turistika, titla’ sal-għoli tal-belt u toffri panorama unika tal-golf.

Barra minn hekk, il-belt ta’ Trieste għandha wkoll netwerk modern ta’ karozzi tal-linja żviluppat sew; dan it-trasport huwa l-aktar użat fir-reġjun ta’ Friuli-Venezia Giulia u jinkludi {{Nowrap|51 lignes}} .&lt;gallery&gt;
Stampa:Trieste_dworzec.jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_dworzec.jpg|alt=La gare centrale de Trieste (vue latérale).| L-Istazzjon Ċentrali ta' Trieste (veduta mill-ġenb).
Stampa:Trieste_Centrale_(IMG_20211010_115938).jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_Centrale_(IMG_20211010_115938).jpg|alt=La gare centrale de Trieste (façade principale).| L-Istazzjon Ċentrali ta' Trieste (il-faċċata prinċipali).
Stampa:Trieste_tram_407.JPG|ħolqa=Fichier:Trieste_tram_407.JPG|alt=Le tramway historique de la ligne Trieste-Opicina.| It-tramm storiku tal- linja Trieste-Opicina .
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery&gt;
Stampa:Plaza_de_la_Unidad_de_Italia,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_11-15_HDR.jpg|ħolqa=Fichier:Plaza_de_la_Unidad_de_Italia,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_11-15_HDR.jpg|alt=La Piazza Unità d'Italia.| Pjazza Unità tal-Italja .
Stampa:PiazzaUnità_1.jpg|ħolqa=Fichier:PiazzaUnità_1.jpg|alt=La place de l'Unité, vue nocturne.| Pjazza Unity, veduta bil-lejl.
Stampa:Palacio_del_Gobierno,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_08.jpg|ħolqa=Fichier:Palacio_del_Gobierno,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_08.jpg|alt=Le palais du gouverneur.| Il-palazz tal-gvernatur.
Stampa:Trieste_petit_port_plaisance_proche_place_unita_italia.jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_petit_port_plaisance_proche_place_unita_italia.jpg|alt=Grand canal de Trieste.| Il-Kanal il-Kbir ta' Trieste.
Stampa:Plaza_de_la_Bolsa,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_18.jpg|ħolqa=Fichier:Plaza_de_la_Bolsa,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_18.jpg|alt=Palais de la Bourse.| Palazz tal-Borża.
Stampa:Tribunale_di_Trieste_ed_il_nuovo_parcheggio_sotterraneo_(3350227055).jpg|ħolqa=Fichier:Tribunale_di_Trieste_ed_il_nuovo_parcheggio_sotterraneo_(3350227055).jpg|alt=Palais de justice| Qorti
Stampa:Triestecathedral2.jpg|ħolqa=Fichier:Triestecathedral2.jpg|alt=La cathédrale San Giusto.| Il -Katidral ta' San Ġusto .
Stampa:CastelloMiramare.jpg|ħolqa=Fichier:CastelloMiramare.jpg|alt=Le château de Miramare.| Il-Kastell ta' Miramare .
Stampa:View_of_Trieste_from_Colle_di_San_Giusto.jpg|ħolqa=Fichier:View_of_Trieste_from_Colle_di_San_Giusto.jpg|alt=Piazza Goldoni.| Pjazza Goldoni.
Stampa:Trieste,_Franz_Seifert_-_Imperatrice_Elisabetta_d'Austria_(upright).jpg|ħolqa=Fichier:Trieste,_Franz_Seifert_-_Imperatrice_Elisabetta_d'Austria_(upright).jpg|alt=Monument dédié à Élisabeth d'Autriche.| Monument iddedikat lil Eliżabetta tal-Awstrija.
&lt;/gallery&gt;

== Midja ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
!Gazzetti ta' kuljum
!Perjodiċi
!Pubblikaturi
!TV
!Radio
!Internet
|-
| valign=&quot;top&quot; |
* ''Il Piccolo''
* ''Primorski Dnevnik''
| valign=&quot;top&quot; |
* ''[[La Cittadella]]''
* ''[[Vita Nuova Trieste|Vita Nuova]]''
* ''[[Help! Trieste|Help!]]''
* ''[[Il Mercatino]]''
* ''[[La Gazzetta giuliana]]''
* ''[[La Voce giuliana]]''
* ''[[Zeno Magazine]]''
* ''[[NTWK]]''
* ''[[5Starlife]]''
* ''Konrad''
* ''[[Il Massimiliano]]''
* ''Artecultura''
* ''La Pulce-giornale di Un'Altra Trieste''
| valign=&quot;top&quot; |
* ''[[Asterios Editore]]'' ([https://www.asterios.it/ sito])
* ''[[Editoriale Scienza]]''
* ''[[Editoriale Stampa Triestina]]''
* ''[[Editzioni Italo Svevo]]''
* ''[[Lint editoriale]]''
* ''[[Hammerle Editori]]''
* [[Luglio Editore]]
* ''[[Edizioni El]]''
* ''[[La Mongolfiera]]''
* ''[[Beit casa editrice]]''
* ''Bohem Press Italia''
* Bruno Facchin Editore
| valign=&quot;top&quot; |
* ''[[RAI Friuli-Venezia Giulia]]''
* ''[[Telequattro]]''
* ''[[Trieste Oggi tv]]''

à Trieste :

* ''[[Antenna 3 Nord Est]]''
* ''[[Free (televisione)|Free]]''
| valign=&quot;top&quot; |
* ''[[Radio Attività]]''
* ''[[Radio Fragola]]''
* ''[[Radio Nuova Trieste]]''
* ''[[Radio Punto Zero Tre Venezie]]''
* ''[[Radio Romantica]]''
* ''[[Radio Vasco]]'''
| valign=&quot;top&quot; |
* ''[[ilmeridiano]]''
|}

== Personalitajiet marbuta mal-belt ==

* Arduino Berlam (1880-1946), perit
* Giuseppe Bruni (1827-1877), perit
* Richard Francis Burton (1821-1890), esploratur li miet fi Trieste fl-20 ta' Ottubru 1890
* Louis Cobai (1885-1942), bennej ewlieni, studja l-arkitettura fi Trieste
* Eugenio Geiringer (1844-1904), perit
* Louis-Salvador ta' Habsburg-Lorraine (1847-1915), ġeografu Awstrijak (residenza tas-sajf 1876-1914 fi Trieste)
* Richard Mollier (1863-1935), fiżiku
* Johann Joachim Winckelmann, arkeologu u skopritur ta' Pompej, miet fi Trieste
* Auguste Piccard (1884-1962) sab finanzjament fi Trieste għat-tieni batiskafu tiegħu, li semmieh Trieste.

* Claudio Abbado, mużiċist u konduttur, għamel id-debutt tiegħu fi Trieste fl-1959
* Fedora Barbieri (1920-2003), kantanta
* Roberto Benzi, konduttur
* Silvio Benco (1874-1929), kittieb, librettista, ġurnalist
* Piero Cappuccilli (1929-2005), kantant
* Paul Henreid (1908-1992), attur ''( Casablanca )'' u direttur
* Franz Lehar, direttur fi Trieste, kompożitur
* Paolo Longo, surmast u konduttur
* Mauro Maur (1958-), klarinettista
* Alexander Moissi (1879-1935), attur
* Victor de Sabata (1892-1967), direttur, kompożitur u mużiċist imwieled fi Trieste
* Giorgio Strehler (1921–1997), attur, direttur
* Luca Turilli, imwieled fi Trieste, kitarrist tal-band tal-metal Rhapsody Of Fire

* Leo Castelli (1907-1999), sid ta' gallerija u negozjant tal-arti Amerikan imwieled fi Trieste
* Athos Cozzi (1909-1989), artist tal-komiks u illustratur
* Alexander Kircher (1867-1939), pittur
* Pompeo Posar (1921-2004), fotografu
* Umbro Apollonio, (1911–1981), kritiku tal-arti

* Eugenio Geiringer, perit, inġinier, u politiku
* Charlotte tal-Belġju
* Napuljun Ġużeppi Karlu Pawlu Bonaparte (1822-1891)
* Jérôme Napoléon Charles Bonaparte (1814-1847), Prinċep ta' Montfort
* Joseph Fouché (1759-1820), politiku Franċiż li miet fi Trieste
* Riccardo Illy (1955-), eks membru parlamentari, eks sindku ta' Trieste, eks president reġjonali
* Massimiljanu I tal-Messiku (1832-1867), arċiduka u imperatur. Għex fil-kastell tiegħu ta' Miramare (Trieste)
* Guglielmo Oberdan (1858-1882), irredentista Taljan
* Georges-Alexandre Sarrejani ( 1878-1934 ), avukat tan-negozju, frodist u qattiel

* Franco Basaglia (1924-1980), tabib alternattiv u psikjatra
* Marie Bonaparte (1882-1962), pijuniera tal-psikoanaliżi li qagħdet f'Duino
* Edoardo Weiss (1889-1970), tabib u psikoanalista.

* Mathilde-Létizia Bonaparte (1820-1904)
* Italo Svevo (1861-1928), kittieb imwieled fi Trieste
* Ida Finzi (1867-1946), ġurnalista u kittieb
* Boris Pahor (1913-2022), kittieb Sloven
* Bianca Maria Piccinino, [[Ġurnalist|ġurnalista]] u preżentatriċi televiżiva
* Ketty Rouf (1970- ), rumanzier.

== Noti u referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>5zlipyvunyvs6j475es4fign43t24f0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331726</id>
      <parentid>331725</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T22:55:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Infobox city create.</comment>
      <origin>331726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30641" sha1="dqpiw4pr5rbhv5vqtled2ndcbrvc5jj" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Trieste''' ( / tri . ˈ ɛ . st e / [  ; qabel bil [[Lingwa Latina|-Latin]] Tergeste u Tergestum,  [[Lingwa Kroata|Kroat]] u en  Trst  en    en  Trieste   ) hija belt [[Italja|Taljana]] li tinsab f'riġlejn l- Alpi Dinariċi fuq il- Baħar Adrijatiku fit-tarf tal- Golf ta' Trieste u l-Bajja ta' Muggia, qrib il- fruntiera bejn l-Italja u s-Slovenja . Hija l-belt kapitali tar-reġjun awtonomu ta' Friuli-Venezia Giulia u tal- korp ta' deċentralizzazzjoni reġjonali ta' Trieste . Għandha madwar 200 000 habitants, imsejħa Triestini.

Ġeografikament, xi kultant huwa meqjus bħala l-&quot; l-aħħar belt fil-Grigal &quot;tal-Italja, jew bħala l-&quot; belt fin-nofsinhar imbiegħed &quot;tal [[Ewropa Ċentrali|-Ewropa Ċentrali]] jew bħala l-&quot; l-ewwel belt &quot;tal-Ewropa l-ġdida, imkabbra lejn il-Lvant .&quot; L-istorja kumplessa u prestiġjuża ta' Trieste, li għal żmien twil kienet l-iżbokk ewlieni [[Mediterran|fil-Mediterran]] tal- Imperu Ruman Imqaddes, dak iż-żmien l-uniku żbokk marittimu tal- Imperu Awstro-Ungariku qabel l-annessjoni tiegħu mal -Italja, u l-pożizzjoni tagħha f'salib it-toroq tat-tliet dinjiet Latina/ [[Lingwa Taljana|Taljana]], Ġermanika/ Awstrijaka u Slava/ Slovena, ħolqu hawn kultura u tradizzjonijiet partikolari ħafna meta mqabbla mal-bqija tal-Italja. Il-belt kollha għandha l-marka li kienet wieħed miċ-ċentri portwarji tal-Ewropa. toroq wesgħin u dritti, bini opulent u taħlita ta’ influwenzi b’superimpożizzjoni ta’ stili Barokk, Imperu, Neoklassiku, Art Nouveau.

Minkejja l-grandjożità preċedenti tagħha, ir-riżorsi tal-belt għadhom primarjament ġejjin mill-attivitajiet tal-port internazzjonali tagħha, rivali għal dak ta’ Venezja, u industriji relatati: tarzni tal-baħar, impjanti tal-azzar, u raffineriji taż-żejt. Il-kummerċ għandu rwol partikolarment importanti fl-ekonomija tal-belt. It-turiżmu qed jikber: Il-Kastell ta’ Miramare jibqa’ wieħed mill-aktar kastelli miżjura fl-Italja, il-bosta mużewijiet tiegħu huma popolari ħafna, u tiftaħar ukoll b’marina li qed tiffjorixxi u tospita avvenimenti internazzjonali bħal La Barcolana, La Bavisela, Maremetraggio, il-Festival tal-Films ta’ Trieste, u Le Nuove Rotte del Jazz. L-università tagħha, imwaqqfa fl-1924, hija rinomata. Trieste hija magħrufa bħala &quot;belt tax-xjenza&quot; u hija d-dar tas-sinkrotron ELETTRA.

Din il-belt mal-fruntiera ġiet ivvutata bħala l-aqwa belt tal-Italja għall-kwalità tal-ħajja fl-2009 mill-gazzetta tan-negozju ''Il Sole 24 Ore'',&lt;ref&gt;{{It}} [http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Italia/2009/12/qualita-vita-2009.shtml?uuid=8055d2d4-ec79-11de-8611-3bf5bd190b43&amp;DocRulesView=Libero Trieste batte Aosta: è prima nella qualità della vita] dans ''[[Il Sole 24 Ore]]'' du 19 décembre 2009.&lt;/ref&gt; li tqis il-belt &quot; jgħaqqad il-kumditajiet kollha ta’ metropoli mal-benesseri pprovdut minn natura abbundanti u diversa  &quot;

== Klima ==
Skont il -klassifikazzjoni ta' Köppen, il-klima ta' Trieste hija tat-tip Cfa ( subtropikali umda, mingħajr nixfa fis-sajf). Rigward it-tliet deċennji uffiċjali ta’ referenza klimatoloġika globali (IPCC/WMO) 1971-2000, it-temperatura medja annwali fl-istazzjon meteoroloġiku ta’ Trieste kienet ta 15 °C, it-temperaturi medji tal-iktar xahar kiesaħ (Jannar) kienu madwar 6 °C, filwaqt li l-aktar xahar sħun (Lulju) kien kemxejn 'il fuq minn 24 °Ċ . Fix-xitwa, it-temperaturi rarament jinżlu taħt iż-żero, għall-inqas fuq il-kosta; bil-maqlub, fil-lokalitajiet tal-Karst ta’ Trieste, spiss ikun hemm iljieli b’minimu negattiv. Il-borra, iċ-ċpar, jew is-silġ huma wkoll rari tul il-kosta. L-umdità medja annwali hija ta' 64 % filwaqt li l-firxa ta' kuljum hija ta 4,5 °Ċ : it-tnejn huma fost l-aktar baxxi fl-Italja.

Minħabba l-karatteristiċi speċifiċi tat-territorju tal-provinċja, jista' jingħad li filwaqt li ċ-ċentru ta' Trieste, li jinsab tul il-kosta, igawdi temperaturi relattivament ħfief u xemx abbundanti, l-irħula u l-lokalitajiet karstiċi fuq il-plateau intern, f'altitudni ta' bejn mitejn u ħames mitt metru, jesperjenzaw klima ferm aktar kontinentali. F'Basovizza, li tinsab madwar 370 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, it-temperatura medja annwali hija madwar 11°C, bil-medja ta' 1.5°C għall-iktar xahar kiesaħ (Jannar) u 20.6°C għall-iktar xahar sħun (Lulju).

Minħabba l-effetti tat-terren, jista' jkun hemm xi xita matul is-sena (din hija partikolarità meta mqabbla mal-klima tipikament Mediterranja), iżda matul ix-xhur tas-sajf ix-xita hija madankollu rari u ħafna drabi timmanifesta ruħha f'maltempati bir-ragħad (Lulju ġeneralment huwa l-aktar xahar niexef). Ix-xita tilħaq il-quċċata tagħha fil-frekwenza u l-intensità f'Novembru u April minħabba disturbi li joriġinaw mill-Atlantiku.

== Storja ==

=== Antikità ===

==== Perjodu Pre-Ruman ====
L-oriġini tal-belt ta' Trieste jmorru lura għall-eqdem żminijiet . II2 millennju QK &lt;abbr class=&quot;abbr nowrap&quot; title=&quot;avant Jésus-Christ&quot;&gt;-Ċ.&lt;/abbr&gt; Ir-reġjun li jestendi mill-plateau sal-baħar kien id-dar ta’ diversi insedjamenti ta’ [[Indoewropew|oriġini Indo-Ewropea.]] : Veneti, Illirji, Ċelti,. Leġġenda lokali tgħid li Jason u l-Argonawti tiegħu niżlu hemm, ifittxu s- suf tad-deheb f’bokka tax-xmara Timavo . Fi [[Imperu Ruman|żmien ir-Rumani]], bosk sagru f'riġlejn il-Muntanja Hermada kien iddedikat għall-qima tal-eroj Antenor u Diomedes . Skavi [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] fl-1976 skoprew għar iddedikat lil Mitra fil-lokalità ta’ {{Interlanguage link|San Giovanni al Timavo}}.

==== Perjodu Ruman ====
[[Stampa:Arco_Trieste.jpg|daqsminuri| Arka Rumana fi Trieste msejħa ''l-Arkata ta' Riccardo'' .]]
''Tergeste'' tal-qedem ilha taħt kontroll [[Imperu Ruman|Ruman]] sa mis- sena -177 . Fis -sena -52, ir- raħal żgħir tas-sajd sar kolonja Rumana importanti taħt Ġulju Ċesari, li jsemmi l-popolazzjoni tiegħu fil- ''Gwerer Galliċi (VIII, 24)'' . Il-belt imbagħad rat il-kostruzzjoni ta' bini importanti bħall-forum Ruman u t- teatru, li l-fdalijiet tagħhom għadhom viżibbli fuq l-għolja ta' San Giusto. Ta' min jinnota l-ark Ruman imsejjaħ ''l-Ark ta' Riccardo'', mill- I seklu. seklu QK &lt;abbr class=&quot;abbr nowrap&quot; title=&quot;avant Jésus-Christ&quot;&gt;-Ċ.&lt;/abbr&gt; , li jmur lura għaż-żmien tal-bini tas-swar tal-belt mill-Imperatur Awgustu . Il-belt Rumana kienet fornita minn żewġ akkwedotti importanti. : l-itwal waħda bdiet minn Val Rosandra u kienet twila 17   . III - bidu tat-tieletFl-ewwel  WK, l- ''Urbs Tergestina'' kienet soġġetta ripetutament għal invażjonijiet barbari . Wara li kienet parti mill- Italja Biżantina, il-belt finalment waqgħet f'idejn ir- renju Lombard fit- VIII seklu. seklu, taħt ir-renju tar-Re Aistolf, imbagħad għand il- Franki fis-sena 788. Madwar is -sena 850, l-Isqof Ġwanni ta' Trieste kiseb il-poter sekulari fuq il-belt tiegħu ta' ''Tergestum'' mingħand Lotarju, ir-Re tal-Franki.

=== Medju Evu ===
Djoċesi episkopali fl-1098, Trieste saret fit XII12- il seklu seklu belt ħielsa, rivali tar- Repubblika ta’ Venezja (li okkupatha mill-1369 sal-1372).

Fil- [[Medjuevu|Medju Evu]], Trieste, li kienet saret salib it-toroq kummerċjali importanti, ingħatat fl- 1382 lil Leopold III ta' Habsburg, Duka tal -Awstrija.

=== Żminijiet Moderni ===
XVI -16 Fis-seklu 15, wara perjodu qasir taħt il-ġurisdizzjoni Spanjola, Trieste reġgħet lura għand id- Dar tal-Awstrija (1552). It-tranżizzjoni għal Trieste moderna seħħet fl-1719, meta l-Imperatur Charles VI ddikjara l-libertà tan-navigazzjoni. Dan l-editt għalhekk fetaħ il-bibien għall-kummerċ billi ta lill-belt il-privileġġ ta’ port ħieles,&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Sarah Chevalley |date=2 septembre 2022 |title=Trieste, port d'attache |url=https://www.lefigaro.fr/voyages/inspiration/en-italie-entre-frioul-et-venetie-trieste-comme-port-d-attache-au-carrefour-des-mondes-20220902 |journal=[[Le Figaro Magazine]] |page=76-81}}.&lt;/ref&gt; l-uniku żbokk marittimu tal- Imperu Awstrijak .

=== l-era kontemporanja ===
Okkupata mill-Franċiżi fl-1797, l-1805 u l- 1809, ġiet integrata fil- Provinċji Illirji ( 1809-1814 ), imbagħad reġgħet saret Awstrijaka u esperjenzat perjodu ta’ prosperità kbira, partikolarment wara l-kostruzzjoni tal-linja ferrovjarja Vjenna-Trieste (li tlestiet fl- 1857 ). Fi tmiem is- XIX 19 Fis-seklu 19, Trieste, il-belt kapitali tal- Littur Awstrijak, hija belt Awstro-Ungeriża kbira u kożmopolitana li tilqa' artisti bħal James Joyce u Italo Svevo . Il-ħakma Awstro-Ungeriża fuq l-abitanti Taljani u Slavi kienet ta’ detriment għalihom, u huma rispettivament aspiraw li jingħaqdu mal-Italja jew ma’ stat Slaviku tan-Nofsinhar. Dan huwa dak li jissejjaħ irredentiżmu .

Fi tmiem l- [[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], li rriżultat fid- diżintegrazzjoni tal-Awstrija-Ungerija, Trieste ġiet iddikjarata wkoll mill -Italja u mir- Renju tas-Serbi, Kroati u Sloveni (il-futura Jugoslavja ). Skont il- Patt ta' Londra tal-1915, il-belt saret Taljana, flimkien mal-biċċa l-kbira tal ''-artijiet irredentisti'' . Ekonomikament, l-Italja m'għandhiex bżonn partikolari ta' Trieste. il-port qiegħed fi tnaqqis. Devastata, serviet bħala l-bażi għat-twelid tal- Partit Nazzjonali Faxxista (proporzjonalment, l-akbar numru ta’ membri kienu minn Trieste u r-reġjun tagħha fl-1922). {{Data|13 juillet 1920}}, il-faxxisti taw in-nar lin- ''Narodni dom'' (“ dar tan-nies ), il-palazz kulturali tal- komunità Slovena ta’ Trieste. F'Ottubru tal-istess sena, l- iskwadristi taw in-nar lill-kwartieri ġenerali tal-gazzetta soċjalista, ''il Lavoratore'', immexxija minn Ignazio Silone.

Meta l-Italja telqet mill-Assi fl-1 ta' Ottubru 1943, il-belt ġiet okkupata mill-Ġermanja Nażista, li għamlitha l-kapitali ta' provinċja ġdida amministrata direttament mir-Reich: l-''Adriatische Küstenland'' (&quot;Kosta Adrijatika&quot;). Hemmhekk, fetħu l-kamp Risiera di San Sabba (kamp ta' tranżitu, iżda aktar tard ukoll kamp ta' konċentrament), fejn bejn 12,000 u 15,000 ruħ—Lhud, Slavi, u ġellieda tar-reżistenza Taljani—ġew mitfugħa l-ħabs qabel ma ġew trasferiti.

IL-{{Data|1|mai|1945}} L-għada, {{Data|2 mai 1945-}}, it 2&amp;amp;nbsp;Id-diviżjoni ta’ New Zealand tal-Ġeneral Bernard Freyberg tidħol ukoll fil-belt. Madankollu l-komunisti Jugoslavi baqgħu hemm għal {{Nowrap|40 jours}} u, taħt il-ħarsa diżapprovazzjoni iżda mistennija tal- [[Alleati tat-Tieni Gwerra Dinjija|Alleati]], issorveljaw it- tindif imdemmi tas-soċjetà ta' Trieste. Il-Faxxisti ġew eżegwiti sistematikament, kif ukoll, skont l-attitudni tagħhom, il-familji tagħhom u ħafna Taljani oħra li rrifjutaw li jħallu lil Trieste ssir parti mill-Jugoslavja. Xi kultant, l-eżekuzzjoni tkun preċeduta minn proċess sommarju u sentenza tal-mewt. L'&quot; sterminazzjoni tal-vermin faxxisti &quot;u l-ġellieda tar-reżistenza irredentisti jissejħu&quot; ''Massakri ta' Foiebe'' &quot;(imsemmija għal dawn il-kavitajiet naturali), iżda jistgħu jsiru wkoll fil-kampanja miftuħa jew fil-kamp, maħluq min-Nazi, ta' Risiera di San Sabba.

Fl- 1947, it-Trattat ta’ Pariġi ħoloq &quot; Territorju Ħieles ta' Trieste » taħt il-kontroll [[Ġnus Magħquda|tan-NU]], maqsuma f'żewġ żoni, waħda Anglo-Amerikana (żona A), bi 311 000 habitants, l-aktar Taljani u li tinkludi l-belt ta' Trieste, l-oħra Jugoslava (żona B), 54 000 habitants, l-aktar Sloveni u Kroati, inkluża l-belt ta' Koper/Capodistria . Il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni taż-Żona B ( 40 000 Italiens, iżda wkoll Kroati u Sloveni) telqet minn dan ir-reġjun bejn l-1947 u l-1956, immexxija mit-terrur komunista u l- massakri tal-foibe . Permezz tal-memorandum ta' ftehim tas- {{Data|26|octobre|1954}}, it- territorju &quot;&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:DisplaySpace&quot; id=&quot;mwAaM&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;b'xejn&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:DisplaySpace&quot; id=&quot;mwAaQ&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;huwa kondiviż Iż-Żona A fit-tramuntana terġa' lura għand [[Italja|l-Italja]], filwaqt li ż-Żona B fin-nofsinhar tmur b'mod permanenti għand il-Jugoslavja u, fi ħdanha, hija maqsuma bejn [[Kroazja|il-Kroazja]] u [[Slovenja|s-Slovenja]] .

Kien biss bid-dħul fis-seħħ uffiċjali fil- {{Data|11|octobre|1977}} tat- Trattat ta' Osimo ffirmat fl- {{Data|10|novembre|1975}} mill [[Italja|-Italja]] u l-Jugoslavja li din tal-aħħar irrikonoxxiet l-appartenenza ta' Trieste u t-territorju tagħha lill-Italja, li, min-naħa tagħha, irrinunzjat għat-talba tagħha għall-eks Żona B. B'hekk Trieste tilfet definittivament parti kbira mill-provinċja preċedenti tagħha ta' Istria lill-eks Jugoslavja. Il-feġġ ta' stati ġirien ġodda ( [[Slovenja|is-Slovenja]] u [[Kroazja|l-Kroazja]] ) jagħmel dan it-trattat obsolet u, fl-Italja, jinstemgħu vuċijiet għan-negozjar mill-ġdid ta' trattat ġdid, iżda l-integrazzjoni fl- [[Unjoni Ewropea]] ta' dawn iż-żewġ pajjiżi, rispettivament fl- 2004 u l-2013, tiftaħ il-fruntieri mill {{Data|21|décembre|2007}} (adeżjoni de facto tas-Slovenja mat-trattat ta' Schengen ). Trieste għalhekk hija &quot; miġbura &quot;lejn l-intern tagħha, anke jekk il- kriżi tal-migrazzjoni tal-2015 u [[Pandemija tal-COVID-19|l-kriżi tal-Covid-19 tal-2020]] wasslu lill-Italja u lis-Slovenja biex jagħlqu temporanjament il-fruntiera tagħhom .&quot;

=== Edukazzjoni ===
[[Stampa:UniversitaTrieste.jpg|daqsminuri| L-Università ta' Trieste.]]
[[Stampa:University_of_Trieste.jpg|daqsminuri| L-Università ta' Trieste (il-faċċata prinċipali).]]
Trieste kienet ilha d-dar ta' skola tan-negozju għolja famuża, l- ''Scuola superiore di commercio,'' kif ukoll skola tal-arkitettura mill-1877. L- ''Scuola superiore di commercio'', imwaqqfa mill-Baruni Pasquale Revoltella, ġiet stabbilita permezz ta' dotazzjoni privata matul l-amministrazzjoni tal-Asburgu. Ix-xewqa ta’ Trieste li tikseb status ta’ università kienet is-suġġett ta’ tensjonijiet ħorox bejn l-amministrazzjoni Awstrijaka, li rrifjutat din il-ħolqien, u l-komponent Taljan tal-elit intellettwali tal-belt, li xtaq dan il-ftuħ. Wara li Trieste ingħaqdet mar- Renju tal-Italja, l-għaqda tal-iskola għolja u istituti oħra daħlet fis-seħħ mill-1919. Id-digriet irjali tat- {{Data|8 août 1924}} mogħni lil Trieste b’università inizjalment imsejħa ''Regia Università degli studi economici e commerciali'' . Wara t-Tieni Gwerra Dinjija u r-ritorn ta' Trieste lill-Italja, l- Università ta' Trieste ħadet l-isem ta ''&lt;nowiki/&gt;' Università degli studi di Trieste'' u inkorporat fakultajiet ġodda bħall-farmaċija, il-mediċina, il-kirurġija u aktar tard ix-xjenza politika. L-aħħar kreazzjonijiet tal-università huma istitut tal-lingwi għat-tradutturi u l-interpreti, istitut tal-psikoloġija (1997) u istitut tal-arkitettura (1998). Bil-mod il-mod, l-Università ta’ Trieste kisbet prestiġju u ospitat bosta unitajiet ta’ riċerka xjentifika.

Trieste saret &quot; Belt tax-Xjenza,&lt;ref&gt;{{It}} [https://www.triestecittadellascienza.it/ Portail officiel] de la Cité de la Science&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{It}} [http://oggiscienza.wordpress.com/2011/06/07/oggiscienza-tv-trieste-citta-della-scienza/ Interview du maire de Trieste Roberto Cosolini] par OggiScienza.&lt;/ref&gt; &quot;, li jospita l-park xjentifiku ewlieni tal-Italja u riċerkaturi minn madwar id-dinja kollha.

L- ''Università degli Studi'' tikkonsisti minn tnax-il istitut : arkitettura, ekonomija, farmaċija, ġurisprudenza u liġi, inġinerija, letteratura u filosofija, mediċina u kirurġija, psikoloġija, xjenza politika, xjenzi edukattivi u tat-taħriġ, xjenzi matematiċi, fiżiċi u naturali, lingwi moderni għall-interpreti u t-tradutturi. Huma magħmula minn għoxrin dipartiment ta' riċerka tematika.

== Lingwi ==
[[Stampa:WIKITONGUES-_Arlon_speaking_Triestine.webm|daqsminuri| Kelliem tad-djalett ta' Trieste.]]
Qabel l- [[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], il-lingwa Ġermaniża kienet mitkellma minn 10 % tal-popolazzjoni,  u l-lingwa Slovena laħqet l-24.80 % (ċensiment tal-1910). L-ewwel wieħed imbagħad kważi sparixxa u t-tieni wieħed naqas. Bħalissa, fiċ-ċentru urban, il-popolazzjonijiet li jitkellmu bil-Ġermaniż u bis-Sloven ġew numerikament megħluba minn komunitajiet oħra, speċjalment iċ-Ċiniżi, is-Serbi u l-Kroati. Il-lingwa minoritarja Friuljana (id-djalett tal-lvant tagħha), li hija rikonoxxuta, ftit li xejn tintuża, filwaqt li tintuża ħafna fil-provinċja ġara ta' Gorizia.

== Reliġjon ==
Il-belt ta’ Trieste għandha postijiet ta’ qima għall-biċċa l-kbira tar-reliġjonijiet. Trieste kienet fil-bidu tas XXseklu 20 seklu, belt b'komunitajiet reliġjużi minoritarji qawwija : Ortodossi Griegi u Serbi, Armeni, Protestanti ( Luterani, Riformati, Valdensi u Anglikani ) u speċjalment il-komunità Lhudija, ta' influwenza ekonomika, politika u kulturali notevoli.

Il-komunità Lhudija ta’ Trieste fl-1900 kienet tgħodd bejn 5 000 et 7 000 membres, li kienu ilhom jgħixu hemm mill-Medju Evu &lt;ref&gt;La première mention notariée d'un acte de vente à la communauté juive date de 1236 ({{It}} [http://www.triestebraica.it/storia/1 Histoire de la communauté hébraïque de Trieste])&lt;/ref&gt; f’ghetto maħluq madwar l-1690 madwar il- ''Corte Trauner'',&lt;ref&gt;{{It}} [http://www.triestebraica.it/storia/1 Histoire de la communauté hébraïque de Trieste : ''Dal cinquecento al seicento il primo privilegio e la nascita del ghetto''].&lt;/ref&gt; u li kellhom rwol ekonomiku u kulturali ewlieni fil-belt. Mill-1908 sal-1912 inbniet sinagoga fiċ-ċentru tal-belt, via San Francesco, ibbażata fuq pjanti tal-periti Ruggero u Arduino Berlam, li bnewha fi stil li jfakkar fil-knejjes Sirjani li jmorru lura għall-Imperu Ruman.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.triestebraica.it/storia/9|titlu=La grande sinagoga|pubblikatur=Communauté juive de Trieste|lingwa=it}}&lt;/ref&gt; Inawgurata fl-1912, hija l-akbar sinagoga fl-Ewropa flimkien ma’ dik ta’ [[Budapest]], skont jekk wieħed jikkunsidrax l-erja tal-wiċċ jew il-volum.

Fl-1938, bil-promulgazzjoni tal-liġijiet razzjali faxxisti, il-komunità predominantement Ashkenazi emigrat bil-massa lejn il-bqija tal-[[Ewropa]] u l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], l-isterminazzjoni tal-komunità Lhudija fil-kampijiet fl-[[Ewropa Ċentrali]], u speċjalment f'wieħed mill-ftit kampijiet ta' konċentrament Taljani, magħruf bħala r-Risiera di San Sabba, naqqset drastikament il-popolazzjoni Lhudija ta' Trieste. Illum, il-komunità Lhudija ta' Trieste tgħodd madwar 700 ruħ.

Il- [[Baha'i|Baha'is]] għandhom ċentru, l- ''Assemblea Spiritwali Baha'i lokali ta' Trieste'', fejn jorganizzaw konferenzi  u jipparteċipaw f'laqgħat interreliġjużi.&lt;gallery&gt;
Stampa:Trieste_Cattedrale_di_San_Giusto_spolia1.jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_Cattedrale_di_San_Giusto_spolia1.jpg|alt=Campanile avec frise romaine de la basilique et statue de saint Just.| Kampanja bil-friża Rumana mill-bażilika u statwa ta' San Ġust.
Stampa:Trieste,_chiesa_evangelica.JPG|ħolqa=Fichier:Trieste,_chiesa_evangelica.JPG|alt=Église luthérienne évangélique (1874).| Knisja Evanġelika Luterana (1874).
Stampa:Trieste_Serb-orthodox_church_of_San-Spiridione3.jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_Serb-orthodox_church_of_San-Spiridione3.jpg|alt=Église orthodoxe serbe St-Spyridon.| Knisja Ortodossa Serba ta’ San Spiridon.
Stampa:Trieste,_sinagoga_3.JPG|ħolqa=Fichier:Trieste,_sinagoga_3.JPG|alt=La synagogue de Trieste.| Is-sinagoga ta’ Trieste.
Stampa:Trieste_Via_S_Michele.jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_Via_S_Michele.jpg|alt=Église anglicane de Trieste.| Knisja Anglikana ta' Trieste .
&lt;/gallery&gt;

== Sport ==
* l- istadium Nereo-Rocco (stadium ta' Triestina Amerikan ) ;
* l -istadju Giuseppe-Grezar (ex-istadju ta' US Triestina ) ;
* il -grawnd Giorgio Ferrini ( grawnd Ponziana Calcio ).

== Ekonomija ==

=== Attività tal-port ===
[[Stampa:Porttrieste_old.jpg|daqsminuri| Il-port antik ta' Trieste.]]
Trieste, bħala belt mal-fruntiera miftuħa għall-baħar, għandha l-karattru ta' belt b'kummerċ portwarju importanti, u saret wieħed mill-akbar portijiet fil- [[Mediterran]] . L-attività portwarja tnaqqset ħafna matul il- perjodu bejn il-gwerer iżda għadha preżenti ħafna fl-istazzjon marittimu u fid-diversi faċilitajiet portwarji fit-tramuntana u fin-nofsinhar tal-belt.

Bħala l-unika belt fl-Imperu Awstro-Ungariku miftuħa għall-Baħar Mediterran, kienet il-punt ta' aċċess ewlieni għal ħafna oġġetti ġejjin minn barra l-pajjiż. Il-kummerċ mal-Lvant u l-Afrika kien importanti għal ħafna sekli. Għalhekk, Trieste ilha żmien twil ċentru għall-kummerċ tat-te u l-kafè, li minnu jgħaddu terz tal-importazzjonijiet tal-pajjiż.&lt;ref name=&quot;Monde-Ulysse&quot; /&gt; Illum, il-kumpanija tal-kafè Illy, imwaqqfa fi Trieste fl-1933 minn Francesco Illy, għadha bbażata fil-belt.

== Trasport ==
Il-belt għandha żewġ stazzjonijiet importanti, wieħed fit-tramuntana, l-Istazzjon Ċentrali ta' Trieste, li jakkomoda t-traffiku mill-Italja u l-bqija tal-Ewropa tal-Punent, u l-ieħor fil-lbiċ, [[Gare de Trieste Campo Marzio|l-Istazzjon ta' Trieste Campo Marzio]], li kien orjentat lejn il-kosta Dalmazjana u l-Ewropa Ċentrali. Din l-aħħar stazzjon issa ġiet trasformata f'mużew tal-ferrovija.

Fl-1899, il-belt ta’ Trieste adottat il-proġett tat-tramm tal-inġinier-perit Eugenio Geiringer għall-kostruzzjoni tal-linja Trieste-Opicina, li kienet tinvolvi, minħabba l-wieqfa tat-terren (differenza ta’ 348   u gradjenza medja ta’ 8 % li kultant jista' jilħaq is-26 %) attenzjoni speċjali ħafna. Kienet sistema mħallta li tgħaqqad tramm bi trazzjoni elettrika u ferrovija b'xtilliera (sistema Strubb), li ġiet sostitwita fl-1928 b'funikular, li ntgħażel u li m'għandu l-ebda ekwivalenti mkien ieħor fid-dinja. Il-linja tibda minn Piazza Caserma (issa Piazza Oberdan) u mbagħad titla’ l-għolja wieqfa ta’ Scorcola, tgħaddi mill-irħula ta’ Cologna, Conconello u Banne qabel ma tasal Opicina, kollha fis 7 km/siegħa . L-implimentazzjoni u l-ġestjoni tax-xogħlijiet huma fdati lis- ''Società Anonima delle Piccole Ferrovie di Trieste'', stabbilita fl-1901 b'kapital privat. Id-disinjatur tal-proġett Eugenio Geiringer serva bħala d-direttur. Il-kumpanija kisbet konċessjoni ta' {{Nowrap|50 ans}} li ġiet estiża sal-1961. Ix-xogħol dam sena u l-proġett tlesta fi tmiem is-sajf tal-1902. It-tramm ġie inawgurat fl {{Data|10 septembre 1902}} b'ferħ kbir fost in-nies ta' Trieste. Imma l-entużjażmu ma damx wisq. Fis-sigħat bikrin tal {{Data|10 octobre 1902}}, ftit xahar wara li beda jopera, seħħ aċċident. f'jum ta' riħ qawwi (il-bora), wieħed mill-magni beda jinżel l-għolja b'veloċità sħiħa u laqat dar. Fortunatament, ma kien hemm l-ebda vittmi, iżda t-tram kien is-suġġett ta’ kritika ħarxa rigward is-sikurezza tas-sistemi, li ġew imsaħħa malajr. Dan l-inċident ispira kanzunetta popolari famuża minn Trieste, ''&quot;El tram di Opcina&quot;'' jew imsejħa wkoll ''&quot;La Bora&quot;'' u{{Bżonn refererenza|qui est toujours très en vogue en Italie et à Trieste}}  .

Din it-tramm għadha topera u tgħaqqad Trieste ma' Opicina fuq linja storika li tikkostitwixxi l-aħħar eżempju fl-Ewropa ta' trazzjoni mħallta (elettrika f'partijiet normali u funikulari f'għoljiet weqfin). Din il-linja issa saret attrazzjoni turistika, titla’ sal-għoli tal-belt u toffri panorama unika tal-golf.

Barra minn hekk, il-belt ta’ Trieste għandha wkoll netwerk modern ta’ karozzi tal-linja żviluppat sew; dan it-trasport huwa l-aktar użat fir-reġjun ta’ Friuli-Venezia Giulia u jinkludi {{Nowrap|51 lignes}} .&lt;gallery&gt;
Stampa:Trieste_dworzec.jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_dworzec.jpg|alt=La gare centrale de Trieste (vue latérale).| L-Istazzjon Ċentrali ta' Trieste (veduta mill-ġenb).
Stampa:Trieste_Centrale_(IMG_20211010_115938).jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_Centrale_(IMG_20211010_115938).jpg|alt=La gare centrale de Trieste (façade principale).| L-Istazzjon Ċentrali ta' Trieste (il-faċċata prinċipali).
Stampa:Trieste_tram_407.JPG|ħolqa=Fichier:Trieste_tram_407.JPG|alt=Le tramway historique de la ligne Trieste-Opicina.| It-tramm storiku tal- linja Trieste-Opicina .
&lt;/gallery&gt;

== Gallerija ==
&lt;gallery&gt;
Stampa:Plaza_de_la_Unidad_de_Italia,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_11-15_HDR.jpg|ħolqa=Fichier:Plaza_de_la_Unidad_de_Italia,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_11-15_HDR.jpg|alt=La Piazza Unità d'Italia.| Pjazza Unità tal-Italja .
Stampa:PiazzaUnità_1.jpg|ħolqa=Fichier:PiazzaUnità_1.jpg|alt=La place de l'Unité, vue nocturne.| Pjazza Unity, veduta bil-lejl.
Stampa:Palacio_del_Gobierno,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_08.jpg|ħolqa=Fichier:Palacio_del_Gobierno,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_08.jpg|alt=Le palais du gouverneur.| Il-palazz tal-gvernatur.
Stampa:Trieste_petit_port_plaisance_proche_place_unita_italia.jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_petit_port_plaisance_proche_place_unita_italia.jpg|alt=Grand canal de Trieste.| Il-Kanal il-Kbir ta' Trieste.
Stampa:Plaza_de_la_Bolsa,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_18.jpg|ħolqa=Fichier:Plaza_de_la_Bolsa,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_18.jpg|alt=Palais de la Bourse.| Palazz tal-Borża.
Stampa:Tribunale_di_Trieste_ed_il_nuovo_parcheggio_sotterraneo_(3350227055).jpg|ħolqa=Fichier:Tribunale_di_Trieste_ed_il_nuovo_parcheggio_sotterraneo_(3350227055).jpg|alt=Palais de justice| Qorti
Stampa:Triestecathedral2.jpg|ħolqa=Fichier:Triestecathedral2.jpg|alt=La cathédrale San Giusto.| Il -Katidral ta' San Ġusto .
Stampa:CastelloMiramare.jpg|ħolqa=Fichier:CastelloMiramare.jpg|alt=Le château de Miramare.| Il-Kastell ta' Miramare .
Stampa:View_of_Trieste_from_Colle_di_San_Giusto.jpg|ħolqa=Fichier:View_of_Trieste_from_Colle_di_San_Giusto.jpg|alt=Piazza Goldoni.| Pjazza Goldoni.
Stampa:Trieste,_Franz_Seifert_-_Imperatrice_Elisabetta_d'Austria_(upright).jpg|ħolqa=Fichier:Trieste,_Franz_Seifert_-_Imperatrice_Elisabetta_d'Austria_(upright).jpg|alt=Monument dédié à Élisabeth d'Autriche.| Monument iddedikat lil Eliżabetta tal-Awstrija.
&lt;/gallery&gt;

== Midja ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
!Gazzetti ta' kuljum
!Perjodiċi
!Pubblikaturi
!TV
!Radio
!Internet
|-
| valign=&quot;top&quot; |
* ''Il Piccolo''
* ''Primorski Dnevnik''
| valign=&quot;top&quot; |
* ''[[La Cittadella]]''
* ''[[Vita Nuova Trieste|Vita Nuova]]''
* ''[[Help! Trieste|Help!]]''
* ''[[Il Mercatino]]''
* ''[[La Gazzetta giuliana]]''
* ''[[La Voce giuliana]]''
* ''[[Zeno Magazine]]''
* ''[[NTWK]]''
* ''[[5Starlife]]''
* ''Konrad''
* ''[[Il Massimiliano]]''
* ''Artecultura''
* ''La Pulce-giornale di Un'Altra Trieste''
| valign=&quot;top&quot; |
* ''[[Asterios Editore]]'' ([https://www.asterios.it/ sito])
* ''[[Editoriale Scienza]]''
* ''[[Editoriale Stampa Triestina]]''
* ''[[Editzioni Italo Svevo]]''
* ''[[Lint editoriale]]''
* ''[[Hammerle Editori]]''
* [[Luglio Editore]]
* ''[[Edizioni El]]''
* ''[[La Mongolfiera]]''
* ''[[Beit casa editrice]]''
* ''Bohem Press Italia''
* Bruno Facchin Editore
| valign=&quot;top&quot; |
* ''[[RAI Friuli-Venezia Giulia]]''
* ''[[Telequattro]]''
* ''[[Trieste Oggi tv]]''

à Trieste :

* ''[[Antenna 3 Nord Est]]''
* ''[[Free (televisione)|Free]]''
| valign=&quot;top&quot; |
* ''[[Radio Attività]]''
* ''[[Radio Fragola]]''
* ''[[Radio Nuova Trieste]]''
* ''[[Radio Punto Zero Tre Venezie]]''
* ''[[Radio Romantica]]''
* ''[[Radio Vasco]]'''
| valign=&quot;top&quot; |
* ''[[ilmeridiano]]''
|}

== Personalitajiet marbuta mal-belt ==

* Arduino Berlam (1880-1946), perit
* Giuseppe Bruni (1827-1877), perit
* Richard Francis Burton (1821-1890), esploratur li miet fi Trieste fl-20 ta' Ottubru 1890
* Louis Cobai (1885-1942), bennej ewlieni, studja l-arkitettura fi Trieste
* Eugenio Geiringer (1844-1904), perit
* Louis-Salvador ta' Habsburg-Lorraine (1847-1915), ġeografu Awstrijak (residenza tas-sajf 1876-1914 fi Trieste)
* Richard Mollier (1863-1935), fiżiku
* Johann Joachim Winckelmann, arkeologu u skopritur ta' Pompej, miet fi Trieste
* Auguste Piccard (1884-1962) sab finanzjament fi Trieste għat-tieni batiskafu tiegħu, li semmieh Trieste.

* Claudio Abbado, mużiċist u konduttur, għamel id-debutt tiegħu fi Trieste fl-1959
* Fedora Barbieri (1920-2003), kantanta
* Roberto Benzi, konduttur
* Silvio Benco (1874-1929), kittieb, librettista, ġurnalist
* Piero Cappuccilli (1929-2005), kantant
* Paul Henreid (1908-1992), attur ''( Casablanca )'' u direttur
* Franz Lehar, direttur fi Trieste, kompożitur
* Paolo Longo, surmast u konduttur
* Mauro Maur (1958-), klarinettista
* Alexander Moissi (1879-1935), attur
* Victor de Sabata (1892-1967), direttur, kompożitur u mużiċist imwieled fi Trieste
* Giorgio Strehler (1921–1997), attur, direttur
* Luca Turilli, imwieled fi Trieste, kitarrist tal-band tal-metal Rhapsody Of Fire

* Leo Castelli (1907-1999), sid ta' gallerija u negozjant tal-arti Amerikan imwieled fi Trieste
* Athos Cozzi (1909-1989), artist tal-komiks u illustratur
* Alexander Kircher (1867-1939), pittur
* Pompeo Posar (1921-2004), fotografu
* Umbro Apollonio, (1911–1981), kritiku tal-arti

* Eugenio Geiringer, perit, inġinier, u politiku
* Charlotte tal-Belġju
* Napuljun Ġużeppi Karlu Pawlu Bonaparte (1822-1891)
* Jérôme Napoléon Charles Bonaparte (1814-1847), Prinċep ta' Montfort
* Joseph Fouché (1759-1820), politiku Franċiż li miet fi Trieste
* Riccardo Illy (1955-), eks membru parlamentari, eks sindku ta' Trieste, eks president reġjonali
* Massimiljanu I tal-Messiku (1832-1867), arċiduka u imperatur. Għex fil-kastell tiegħu ta' Miramare (Trieste)
* Guglielmo Oberdan (1858-1882), irredentista Taljan
* Georges-Alexandre Sarrejani ( 1878-1934 ), avukat tan-negozju, frodist u qattiel

* Franco Basaglia (1924-1980), tabib alternattiv u psikjatra
* Marie Bonaparte (1882-1962), pijuniera tal-psikoanaliżi li qagħdet f'Duino
* Edoardo Weiss (1889-1970), tabib u psikoanalista.

* Mathilde-Létizia Bonaparte (1820-1904)
* Italo Svevo (1861-1928), kittieb imwieled fi Trieste
* Ida Finzi (1867-1946), ġurnalista u kittieb
* Boris Pahor (1913-2022), kittieb Sloven
* Bianca Maria Piccinino, [[Ġurnalist|ġurnalista]] u preżentatriċi televiżiva
* Ketty Rouf (1970- ), rumanzier.

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|LIB}} [[Bejrut]] ([[Libanu]]) ;
* {{Flagicon|FRA}} [[Le Havre]] ([[Franza]]) ;
* {{Flagicon|CMR}} [[Douala]] ([[Kamerun]]) ;
* {{Flagicon|AUT}} [[Graz]] ([[Awstrija]]) ;
* {{Flagicon|BRA}} [[Santos]] ([[Brażil]]) ;
* {{Flagicon|UK}} [[Southampton]] ([[Renju Unit]]).

== Noti u referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>dqpiw4pr5rbhv5vqtled2ndcbrvc5jj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331727</id>
      <parentid>331726</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T22:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Ġeografija&quot; toħloq.</comment>
      <origin>331727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31215" sha1="r7dxit0pqia4c4do8i2bo1iutu7wefo" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Trieste''' ( / tri . ˈ ɛ . st e / [  ; qabel bil [[Lingwa Latina|-Latin]] Tergeste u Tergestum,  [[Lingwa Kroata|Kroat]] u en  Trst  en    en  Trieste   ) hija belt [[Italja|Taljana]] li tinsab f'riġlejn l- Alpi Dinariċi fuq il- Baħar Adrijatiku fit-tarf tal- Golf ta' Trieste u l-Bajja ta' Muggia, qrib il- fruntiera bejn l-Italja u s-Slovenja . Hija l-belt kapitali tar-reġjun awtonomu ta' Friuli-Venezia Giulia u tal- korp ta' deċentralizzazzjoni reġjonali ta' Trieste . Għandha madwar 200 000 habitants, imsejħa Triestini.

Ġeografikament, xi kultant huwa meqjus bħala l-&quot; l-aħħar belt fil-Grigal &quot;tal-Italja, jew bħala l-&quot; belt fin-nofsinhar imbiegħed &quot;tal [[Ewropa Ċentrali|-Ewropa Ċentrali]] jew bħala l-&quot; l-ewwel belt &quot;tal-Ewropa l-ġdida, imkabbra lejn il-Lvant .&quot; L-istorja kumplessa u prestiġjuża ta' Trieste, li għal żmien twil kienet l-iżbokk ewlieni [[Mediterran|fil-Mediterran]] tal- Imperu Ruman Imqaddes, dak iż-żmien l-uniku żbokk marittimu tal- Imperu Awstro-Ungariku qabel l-annessjoni tiegħu mal -Italja, u l-pożizzjoni tagħha f'salib it-toroq tat-tliet dinjiet Latina/ [[Lingwa Taljana|Taljana]], Ġermanika/ Awstrijaka u Slava/ Slovena, ħolqu hawn kultura u tradizzjonijiet partikolari ħafna meta mqabbla mal-bqija tal-Italja. Il-belt kollha għandha l-marka li kienet wieħed miċ-ċentri portwarji tal-Ewropa. toroq wesgħin u dritti, bini opulent u taħlita ta’ influwenzi b’superimpożizzjoni ta’ stili Barokk, Imperu, Neoklassiku, Art Nouveau.

Minkejja l-grandjożità preċedenti tagħha, ir-riżorsi tal-belt għadhom primarjament ġejjin mill-attivitajiet tal-port internazzjonali tagħha, rivali għal dak ta’ Venezja, u industriji relatati: tarzni tal-baħar, impjanti tal-azzar, u raffineriji taż-żejt. Il-kummerċ għandu rwol partikolarment importanti fl-ekonomija tal-belt. It-turiżmu qed jikber: Il-Kastell ta’ Miramare jibqa’ wieħed mill-aktar kastelli miżjura fl-Italja, il-bosta mużewijiet tiegħu huma popolari ħafna, u tiftaħar ukoll b’marina li qed tiffjorixxi u tospita avvenimenti internazzjonali bħal La Barcolana, La Bavisela, Maremetraggio, il-Festival tal-Films ta’ Trieste, u Le Nuove Rotte del Jazz. L-università tagħha, imwaqqfa fl-1924, hija rinomata. Trieste hija magħrufa bħala &quot;belt tax-xjenza&quot; u hija d-dar tas-sinkrotron ELETTRA.

Din il-belt mal-fruntiera ġiet ivvutata bħala l-aqwa belt tal-Italja għall-kwalità tal-ħajja fl-2009 mill-gazzetta tan-negozju ''Il Sole 24 Ore'',&lt;ref&gt;{{It}} [http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Italia/2009/12/qualita-vita-2009.shtml?uuid=8055d2d4-ec79-11de-8611-3bf5bd190b43&amp;DocRulesView=Libero Trieste batte Aosta: è prima nella qualità della vita] dans ''[[Il Sole 24 Ore]]'' du 19 décembre 2009.&lt;/ref&gt; li tqis il-belt &quot; jgħaqqad il-kumditajiet kollha ta’ metropoli mal-benesseri pprovdut minn natura abbundanti u diversa  &quot;

== Ġeografija ==
Trieste tinsab fl-iktar parti tat-tramuntana tal-Adrijatiku għoli, fil-Grigal tal-Italja, qrib il-fruntiera mas-[[Slovenja]]. Il-belt tinsab fuq il-[[Golf ta’ Trieste]]. Mibnija l-aktar fuq għolja, it-territorju urban ta’ Trieste jinsab f’riġlejn irdum imponenti li jinżel ħesrem mill-Plateau tal-Karst lejn il-baħar. L-għoljiet tal-karst li jiddelimitaw il-belt jilħqu elevazzjoni ta’ 458 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar. Tinsab fil-punt ta’ ġonta tar-reġjun ġeografiku Taljan, il-Peniżola Balkanika, u ż-Żona Mitteleuropan.

== Klima ==
Skont il -klassifikazzjoni ta' Köppen, il-klima ta' Trieste hija tat-tip Cfa ( subtropikali umda, mingħajr nixfa fis-sajf). Rigward it-tliet deċennji uffiċjali ta’ referenza klimatoloġika globali (IPCC/WMO) 1971-2000, it-temperatura medja annwali fl-istazzjon meteoroloġiku ta’ Trieste kienet ta 15 °C, it-temperaturi medji tal-iktar xahar kiesaħ (Jannar) kienu madwar 6 °C, filwaqt li l-aktar xahar sħun (Lulju) kien kemxejn 'il fuq minn 24 °Ċ . Fix-xitwa, it-temperaturi rarament jinżlu taħt iż-żero, għall-inqas fuq il-kosta; bil-maqlub, fil-lokalitajiet tal-Karst ta’ Trieste, spiss ikun hemm iljieli b’minimu negattiv. Il-borra, iċ-ċpar, jew is-silġ huma wkoll rari tul il-kosta. L-umdità medja annwali hija ta' 64 % filwaqt li l-firxa ta' kuljum hija ta 4,5 °Ċ : it-tnejn huma fost l-aktar baxxi fl-Italja.

Minħabba l-karatteristiċi speċifiċi tat-territorju tal-provinċja, jista' jingħad li filwaqt li ċ-ċentru ta' Trieste, li jinsab tul il-kosta, igawdi temperaturi relattivament ħfief u xemx abbundanti, l-irħula u l-lokalitajiet karstiċi fuq il-plateau intern, f'altitudni ta' bejn mitejn u ħames mitt metru, jesperjenzaw klima ferm aktar kontinentali. F'Basovizza, li tinsab madwar 370 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, it-temperatura medja annwali hija madwar 11°C, bil-medja ta' 1.5°C għall-iktar xahar kiesaħ (Jannar) u 20.6°C għall-iktar xahar sħun (Lulju).

Minħabba l-effetti tat-terren, jista' jkun hemm xi xita matul is-sena (din hija partikolarità meta mqabbla mal-klima tipikament Mediterranja), iżda matul ix-xhur tas-sajf ix-xita hija madankollu rari u ħafna drabi timmanifesta ruħha f'maltempati bir-ragħad (Lulju ġeneralment huwa l-aktar xahar niexef). Ix-xita tilħaq il-quċċata tagħha fil-frekwenza u l-intensità f'Novembru u April minħabba disturbi li joriġinaw mill-Atlantiku.

== Storja ==

=== Antikità ===

==== Perjodu Pre-Ruman ====
L-oriġini tal-belt ta' Trieste jmorru lura għall-eqdem żminijiet . II2 millennju QK &lt;abbr class=&quot;abbr nowrap&quot; title=&quot;avant Jésus-Christ&quot;&gt;-Ċ.&lt;/abbr&gt; Ir-reġjun li jestendi mill-plateau sal-baħar kien id-dar ta’ diversi insedjamenti ta’ [[Indoewropew|oriġini Indo-Ewropea.]] : Veneti, Illirji, Ċelti,. Leġġenda lokali tgħid li Jason u l-Argonawti tiegħu niżlu hemm, ifittxu s- suf tad-deheb f’bokka tax-xmara Timavo . Fi [[Imperu Ruman|żmien ir-Rumani]], bosk sagru f'riġlejn il-Muntanja Hermada kien iddedikat għall-qima tal-eroj Antenor u Diomedes . Skavi [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] fl-1976 skoprew għar iddedikat lil Mitra fil-lokalità ta’ {{Interlanguage link|San Giovanni al Timavo}}.

==== Perjodu Ruman ====
[[Stampa:Arco_Trieste.jpg|daqsminuri| Arka Rumana fi Trieste msejħa ''l-Arkata ta' Riccardo'' .]]
''Tergeste'' tal-qedem ilha taħt kontroll [[Imperu Ruman|Ruman]] sa mis- sena -177 . Fis -sena -52, ir- raħal żgħir tas-sajd sar kolonja Rumana importanti taħt Ġulju Ċesari, li jsemmi l-popolazzjoni tiegħu fil- ''Gwerer Galliċi (VIII, 24)'' . Il-belt imbagħad rat il-kostruzzjoni ta' bini importanti bħall-forum Ruman u t- teatru, li l-fdalijiet tagħhom għadhom viżibbli fuq l-għolja ta' San Giusto. Ta' min jinnota l-ark Ruman imsejjaħ ''l-Ark ta' Riccardo'', mill- I seklu. seklu QK &lt;abbr class=&quot;abbr nowrap&quot; title=&quot;avant Jésus-Christ&quot;&gt;-Ċ.&lt;/abbr&gt; , li jmur lura għaż-żmien tal-bini tas-swar tal-belt mill-Imperatur Awgustu . Il-belt Rumana kienet fornita minn żewġ akkwedotti importanti. : l-itwal waħda bdiet minn Val Rosandra u kienet twila 17   . III - bidu tat-tieletFl-ewwel  WK, l- ''Urbs Tergestina'' kienet soġġetta ripetutament għal invażjonijiet barbari . Wara li kienet parti mill- Italja Biżantina, il-belt finalment waqgħet f'idejn ir- renju Lombard fit- VIII seklu. seklu, taħt ir-renju tar-Re Aistolf, imbagħad għand il- Franki fis-sena 788. Madwar is -sena 850, l-Isqof Ġwanni ta' Trieste kiseb il-poter sekulari fuq il-belt tiegħu ta' ''Tergestum'' mingħand Lotarju, ir-Re tal-Franki.

=== Medju Evu ===
Djoċesi episkopali fl-1098, Trieste saret fit XII12- il seklu seklu belt ħielsa, rivali tar- Repubblika ta’ Venezja (li okkupatha mill-1369 sal-1372).

Fil- [[Medjuevu|Medju Evu]], Trieste, li kienet saret salib it-toroq kummerċjali importanti, ingħatat fl- 1382 lil Leopold III ta' Habsburg, Duka tal -Awstrija.

=== Żminijiet Moderni ===
XVI -16 Fis-seklu 15, wara perjodu qasir taħt il-ġurisdizzjoni Spanjola, Trieste reġgħet lura għand id- Dar tal-Awstrija (1552). It-tranżizzjoni għal Trieste moderna seħħet fl-1719, meta l-Imperatur Charles VI ddikjara l-libertà tan-navigazzjoni. Dan l-editt għalhekk fetaħ il-bibien għall-kummerċ billi ta lill-belt il-privileġġ ta’ port ħieles,&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Sarah Chevalley |date=2 septembre 2022 |title=Trieste, port d'attache |url=https://www.lefigaro.fr/voyages/inspiration/en-italie-entre-frioul-et-venetie-trieste-comme-port-d-attache-au-carrefour-des-mondes-20220902 |journal=[[Le Figaro Magazine]] |page=76-81}}.&lt;/ref&gt; l-uniku żbokk marittimu tal- Imperu Awstrijak .

=== l-era kontemporanja ===
Okkupata mill-Franċiżi fl-1797, l-1805 u l- 1809, ġiet integrata fil- Provinċji Illirji ( 1809-1814 ), imbagħad reġgħet saret Awstrijaka u esperjenzat perjodu ta’ prosperità kbira, partikolarment wara l-kostruzzjoni tal-linja ferrovjarja Vjenna-Trieste (li tlestiet fl- 1857 ). Fi tmiem is- XIX 19 Fis-seklu 19, Trieste, il-belt kapitali tal- Littur Awstrijak, hija belt Awstro-Ungeriża kbira u kożmopolitana li tilqa' artisti bħal James Joyce u Italo Svevo . Il-ħakma Awstro-Ungeriża fuq l-abitanti Taljani u Slavi kienet ta’ detriment għalihom, u huma rispettivament aspiraw li jingħaqdu mal-Italja jew ma’ stat Slaviku tan-Nofsinhar. Dan huwa dak li jissejjaħ irredentiżmu .

Fi tmiem l- [[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], li rriżultat fid- diżintegrazzjoni tal-Awstrija-Ungerija, Trieste ġiet iddikjarata wkoll mill -Italja u mir- Renju tas-Serbi, Kroati u Sloveni (il-futura Jugoslavja ). Skont il- Patt ta' Londra tal-1915, il-belt saret Taljana, flimkien mal-biċċa l-kbira tal ''-artijiet irredentisti'' . Ekonomikament, l-Italja m'għandhiex bżonn partikolari ta' Trieste. il-port qiegħed fi tnaqqis. Devastata, serviet bħala l-bażi għat-twelid tal- Partit Nazzjonali Faxxista (proporzjonalment, l-akbar numru ta’ membri kienu minn Trieste u r-reġjun tagħha fl-1922). {{Data|13 juillet 1920}}, il-faxxisti taw in-nar lin- ''Narodni dom'' (“ dar tan-nies ), il-palazz kulturali tal- komunità Slovena ta’ Trieste. F'Ottubru tal-istess sena, l- iskwadristi taw in-nar lill-kwartieri ġenerali tal-gazzetta soċjalista, ''il Lavoratore'', immexxija minn Ignazio Silone.

Meta l-Italja telqet mill-Assi fl-1 ta' Ottubru 1943, il-belt ġiet okkupata mill-Ġermanja Nażista, li għamlitha l-kapitali ta' provinċja ġdida amministrata direttament mir-Reich: l-''Adriatische Küstenland'' (&quot;Kosta Adrijatika&quot;). Hemmhekk, fetħu l-kamp Risiera di San Sabba (kamp ta' tranżitu, iżda aktar tard ukoll kamp ta' konċentrament), fejn bejn 12,000 u 15,000 ruħ—Lhud, Slavi, u ġellieda tar-reżistenza Taljani—ġew mitfugħa l-ħabs qabel ma ġew trasferiti.

IL-{{Data|1|mai|1945}} L-għada, {{Data|2 mai 1945-}}, it 2&amp;amp;nbsp;Id-diviżjoni ta’ New Zealand tal-Ġeneral Bernard Freyberg tidħol ukoll fil-belt. Madankollu l-komunisti Jugoslavi baqgħu hemm għal {{Nowrap|40 jours}} u, taħt il-ħarsa diżapprovazzjoni iżda mistennija tal- [[Alleati tat-Tieni Gwerra Dinjija|Alleati]], issorveljaw it- tindif imdemmi tas-soċjetà ta' Trieste. Il-Faxxisti ġew eżegwiti sistematikament, kif ukoll, skont l-attitudni tagħhom, il-familji tagħhom u ħafna Taljani oħra li rrifjutaw li jħallu lil Trieste ssir parti mill-Jugoslavja. Xi kultant, l-eżekuzzjoni tkun preċeduta minn proċess sommarju u sentenza tal-mewt. L'&quot; sterminazzjoni tal-vermin faxxisti &quot;u l-ġellieda tar-reżistenza irredentisti jissejħu&quot; ''Massakri ta' Foiebe'' &quot;(imsemmija għal dawn il-kavitajiet naturali), iżda jistgħu jsiru wkoll fil-kampanja miftuħa jew fil-kamp, maħluq min-Nazi, ta' Risiera di San Sabba.

Fl- 1947, it-Trattat ta’ Pariġi ħoloq &quot; Territorju Ħieles ta' Trieste » taħt il-kontroll [[Ġnus Magħquda|tan-NU]], maqsuma f'żewġ żoni, waħda Anglo-Amerikana (żona A), bi 311 000 habitants, l-aktar Taljani u li tinkludi l-belt ta' Trieste, l-oħra Jugoslava (żona B), 54 000 habitants, l-aktar Sloveni u Kroati, inkluża l-belt ta' Koper/Capodistria . Il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni taż-Żona B ( 40 000 Italiens, iżda wkoll Kroati u Sloveni) telqet minn dan ir-reġjun bejn l-1947 u l-1956, immexxija mit-terrur komunista u l- massakri tal-foibe . Permezz tal-memorandum ta' ftehim tas- {{Data|26|octobre|1954}}, it- territorju &quot;&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:DisplaySpace&quot; id=&quot;mwAaM&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;b'xejn&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:DisplaySpace&quot; id=&quot;mwAaQ&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;huwa kondiviż Iż-Żona A fit-tramuntana terġa' lura għand [[Italja|l-Italja]], filwaqt li ż-Żona B fin-nofsinhar tmur b'mod permanenti għand il-Jugoslavja u, fi ħdanha, hija maqsuma bejn [[Kroazja|il-Kroazja]] u [[Slovenja|s-Slovenja]] .

Kien biss bid-dħul fis-seħħ uffiċjali fil- {{Data|11|octobre|1977}} tat- Trattat ta' Osimo ffirmat fl- {{Data|10|novembre|1975}} mill [[Italja|-Italja]] u l-Jugoslavja li din tal-aħħar irrikonoxxiet l-appartenenza ta' Trieste u t-territorju tagħha lill-Italja, li, min-naħa tagħha, irrinunzjat għat-talba tagħha għall-eks Żona B. B'hekk Trieste tilfet definittivament parti kbira mill-provinċja preċedenti tagħha ta' Istria lill-eks Jugoslavja. Il-feġġ ta' stati ġirien ġodda ( [[Slovenja|is-Slovenja]] u [[Kroazja|l-Kroazja]] ) jagħmel dan it-trattat obsolet u, fl-Italja, jinstemgħu vuċijiet għan-negozjar mill-ġdid ta' trattat ġdid, iżda l-integrazzjoni fl- [[Unjoni Ewropea]] ta' dawn iż-żewġ pajjiżi, rispettivament fl- 2004 u l-2013, tiftaħ il-fruntieri mill {{Data|21|décembre|2007}} (adeżjoni de facto tas-Slovenja mat-trattat ta' Schengen ). Trieste għalhekk hija &quot; miġbura &quot;lejn l-intern tagħha, anke jekk il- kriżi tal-migrazzjoni tal-2015 u [[Pandemija tal-COVID-19|l-kriżi tal-Covid-19 tal-2020]] wasslu lill-Italja u lis-Slovenja biex jagħlqu temporanjament il-fruntiera tagħhom .&quot;

=== Edukazzjoni ===
[[Stampa:UniversitaTrieste.jpg|daqsminuri| L-Università ta' Trieste.]]
[[Stampa:University_of_Trieste.jpg|daqsminuri| L-Università ta' Trieste (il-faċċata prinċipali).]]
Trieste kienet ilha d-dar ta' skola tan-negozju għolja famuża, l- ''Scuola superiore di commercio,'' kif ukoll skola tal-arkitettura mill-1877. L- ''Scuola superiore di commercio'', imwaqqfa mill-Baruni Pasquale Revoltella, ġiet stabbilita permezz ta' dotazzjoni privata matul l-amministrazzjoni tal-Asburgu. Ix-xewqa ta’ Trieste li tikseb status ta’ università kienet is-suġġett ta’ tensjonijiet ħorox bejn l-amministrazzjoni Awstrijaka, li rrifjutat din il-ħolqien, u l-komponent Taljan tal-elit intellettwali tal-belt, li xtaq dan il-ftuħ. Wara li Trieste ingħaqdet mar- Renju tal-Italja, l-għaqda tal-iskola għolja u istituti oħra daħlet fis-seħħ mill-1919. Id-digriet irjali tat- {{Data|8 août 1924}} mogħni lil Trieste b’università inizjalment imsejħa ''Regia Università degli studi economici e commerciali'' . Wara t-Tieni Gwerra Dinjija u r-ritorn ta' Trieste lill-Italja, l- Università ta' Trieste ħadet l-isem ta ''&lt;nowiki/&gt;' Università degli studi di Trieste'' u inkorporat fakultajiet ġodda bħall-farmaċija, il-mediċina, il-kirurġija u aktar tard ix-xjenza politika. L-aħħar kreazzjonijiet tal-università huma istitut tal-lingwi għat-tradutturi u l-interpreti, istitut tal-psikoloġija (1997) u istitut tal-arkitettura (1998). Bil-mod il-mod, l-Università ta’ Trieste kisbet prestiġju u ospitat bosta unitajiet ta’ riċerka xjentifika.

Trieste saret &quot; Belt tax-Xjenza,&lt;ref&gt;{{It}} [https://www.triestecittadellascienza.it/ Portail officiel] de la Cité de la Science&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{It}} [http://oggiscienza.wordpress.com/2011/06/07/oggiscienza-tv-trieste-citta-della-scienza/ Interview du maire de Trieste Roberto Cosolini] par OggiScienza.&lt;/ref&gt; &quot;, li jospita l-park xjentifiku ewlieni tal-Italja u riċerkaturi minn madwar id-dinja kollha.

L- ''Università degli Studi'' tikkonsisti minn tnax-il istitut : arkitettura, ekonomija, farmaċija, ġurisprudenza u liġi, inġinerija, letteratura u filosofija, mediċina u kirurġija, psikoloġija, xjenza politika, xjenzi edukattivi u tat-taħriġ, xjenzi matematiċi, fiżiċi u naturali, lingwi moderni għall-interpreti u t-tradutturi. Huma magħmula minn għoxrin dipartiment ta' riċerka tematika.

== Lingwi ==
[[Stampa:WIKITONGUES-_Arlon_speaking_Triestine.webm|daqsminuri| Kelliem tad-djalett ta' Trieste.]]
Qabel l- [[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], il-lingwa Ġermaniża kienet mitkellma minn 10 % tal-popolazzjoni,  u l-lingwa Slovena laħqet l-24.80 % (ċensiment tal-1910). L-ewwel wieħed imbagħad kważi sparixxa u t-tieni wieħed naqas. Bħalissa, fiċ-ċentru urban, il-popolazzjonijiet li jitkellmu bil-Ġermaniż u bis-Sloven ġew numerikament megħluba minn komunitajiet oħra, speċjalment iċ-Ċiniżi, is-Serbi u l-Kroati. Il-lingwa minoritarja Friuljana (id-djalett tal-lvant tagħha), li hija rikonoxxuta, ftit li xejn tintuża, filwaqt li tintuża ħafna fil-provinċja ġara ta' Gorizia.

== Reliġjon ==
Il-belt ta’ Trieste għandha postijiet ta’ qima għall-biċċa l-kbira tar-reliġjonijiet. Trieste kienet fil-bidu tas XXseklu 20 seklu, belt b'komunitajiet reliġjużi minoritarji qawwija : Ortodossi Griegi u Serbi, Armeni, Protestanti ( Luterani, Riformati, Valdensi u Anglikani ) u speċjalment il-komunità Lhudija, ta' influwenza ekonomika, politika u kulturali notevoli.

Il-komunità Lhudija ta’ Trieste fl-1900 kienet tgħodd bejn 5 000 et 7 000 membres, li kienu ilhom jgħixu hemm mill-Medju Evu &lt;ref&gt;La première mention notariée d'un acte de vente à la communauté juive date de 1236 ({{It}} [http://www.triestebraica.it/storia/1 Histoire de la communauté hébraïque de Trieste])&lt;/ref&gt; f’ghetto maħluq madwar l-1690 madwar il- ''Corte Trauner'',&lt;ref&gt;{{It}} [http://www.triestebraica.it/storia/1 Histoire de la communauté hébraïque de Trieste : ''Dal cinquecento al seicento il primo privilegio e la nascita del ghetto''].&lt;/ref&gt; u li kellhom rwol ekonomiku u kulturali ewlieni fil-belt. Mill-1908 sal-1912 inbniet sinagoga fiċ-ċentru tal-belt, via San Francesco, ibbażata fuq pjanti tal-periti Ruggero u Arduino Berlam, li bnewha fi stil li jfakkar fil-knejjes Sirjani li jmorru lura għall-Imperu Ruman.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.triestebraica.it/storia/9|titlu=La grande sinagoga|pubblikatur=Communauté juive de Trieste|lingwa=it}}&lt;/ref&gt; Inawgurata fl-1912, hija l-akbar sinagoga fl-Ewropa flimkien ma’ dik ta’ [[Budapest]], skont jekk wieħed jikkunsidrax l-erja tal-wiċċ jew il-volum.

Fl-1938, bil-promulgazzjoni tal-liġijiet razzjali faxxisti, il-komunità predominantement Ashkenazi emigrat bil-massa lejn il-bqija tal-[[Ewropa]] u l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], l-isterminazzjoni tal-komunità Lhudija fil-kampijiet fl-[[Ewropa Ċentrali]], u speċjalment f'wieħed mill-ftit kampijiet ta' konċentrament Taljani, magħruf bħala r-Risiera di San Sabba, naqqset drastikament il-popolazzjoni Lhudija ta' Trieste. Illum, il-komunità Lhudija ta' Trieste tgħodd madwar 700 ruħ.

Il- [[Baha'i|Baha'is]] għandhom ċentru, l- ''Assemblea Spiritwali Baha'i lokali ta' Trieste'', fejn jorganizzaw konferenzi  u jipparteċipaw f'laqgħat interreliġjużi.&lt;gallery&gt;
Stampa:Trieste_Cattedrale_di_San_Giusto_spolia1.jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_Cattedrale_di_San_Giusto_spolia1.jpg|alt=Campanile avec frise romaine de la basilique et statue de saint Just.| Kampanja bil-friża Rumana mill-bażilika u statwa ta' San Ġust.
Stampa:Trieste,_chiesa_evangelica.JPG|ħolqa=Fichier:Trieste,_chiesa_evangelica.JPG|alt=Église luthérienne évangélique (1874).| Knisja Evanġelika Luterana (1874).
Stampa:Trieste_Serb-orthodox_church_of_San-Spiridione3.jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_Serb-orthodox_church_of_San-Spiridione3.jpg|alt=Église orthodoxe serbe St-Spyridon.| Knisja Ortodossa Serba ta’ San Spiridon.
Stampa:Trieste,_sinagoga_3.JPG|ħolqa=Fichier:Trieste,_sinagoga_3.JPG|alt=La synagogue de Trieste.| Is-sinagoga ta’ Trieste.
Stampa:Trieste_Via_S_Michele.jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_Via_S_Michele.jpg|alt=Église anglicane de Trieste.| Knisja Anglikana ta' Trieste .
&lt;/gallery&gt;

== Sport ==
* l- istadium Nereo-Rocco (stadium ta' Triestina Amerikan ) ;
* l -istadju Giuseppe-Grezar (ex-istadju ta' US Triestina ) ;
* il -grawnd Giorgio Ferrini ( grawnd Ponziana Calcio ).

== Ekonomija ==

=== Attività tal-port ===
[[Stampa:Porttrieste_old.jpg|daqsminuri| Il-port antik ta' Trieste.]]
Trieste, bħala belt mal-fruntiera miftuħa għall-baħar, għandha l-karattru ta' belt b'kummerċ portwarju importanti, u saret wieħed mill-akbar portijiet fil- [[Mediterran]] . L-attività portwarja tnaqqset ħafna matul il- perjodu bejn il-gwerer iżda għadha preżenti ħafna fl-istazzjon marittimu u fid-diversi faċilitajiet portwarji fit-tramuntana u fin-nofsinhar tal-belt.

Bħala l-unika belt fl-Imperu Awstro-Ungariku miftuħa għall-Baħar Mediterran, kienet il-punt ta' aċċess ewlieni għal ħafna oġġetti ġejjin minn barra l-pajjiż. Il-kummerċ mal-Lvant u l-Afrika kien importanti għal ħafna sekli. Għalhekk, Trieste ilha żmien twil ċentru għall-kummerċ tat-te u l-kafè, li minnu jgħaddu terz tal-importazzjonijiet tal-pajjiż.&lt;ref name=&quot;Monde-Ulysse&quot; /&gt; Illum, il-kumpanija tal-kafè Illy, imwaqqfa fi Trieste fl-1933 minn Francesco Illy, għadha bbażata fil-belt.

== Trasport ==
Il-belt għandha żewġ stazzjonijiet importanti, wieħed fit-tramuntana, l-Istazzjon Ċentrali ta' Trieste, li jakkomoda t-traffiku mill-Italja u l-bqija tal-Ewropa tal-Punent, u l-ieħor fil-lbiċ, [[Gare de Trieste Campo Marzio|l-Istazzjon ta' Trieste Campo Marzio]], li kien orjentat lejn il-kosta Dalmazjana u l-Ewropa Ċentrali. Din l-aħħar stazzjon issa ġiet trasformata f'mużew tal-ferrovija.

Fl-1899, il-belt ta’ Trieste adottat il-proġett tat-tramm tal-inġinier-perit Eugenio Geiringer għall-kostruzzjoni tal-linja Trieste-Opicina, li kienet tinvolvi, minħabba l-wieqfa tat-terren (differenza ta’ 348   u gradjenza medja ta’ 8 % li kultant jista' jilħaq is-26 %) attenzjoni speċjali ħafna. Kienet sistema mħallta li tgħaqqad tramm bi trazzjoni elettrika u ferrovija b'xtilliera (sistema Strubb), li ġiet sostitwita fl-1928 b'funikular, li ntgħażel u li m'għandu l-ebda ekwivalenti mkien ieħor fid-dinja. Il-linja tibda minn Piazza Caserma (issa Piazza Oberdan) u mbagħad titla’ l-għolja wieqfa ta’ Scorcola, tgħaddi mill-irħula ta’ Cologna, Conconello u Banne qabel ma tasal Opicina, kollha fis 7 km/siegħa . L-implimentazzjoni u l-ġestjoni tax-xogħlijiet huma fdati lis- ''Società Anonima delle Piccole Ferrovie di Trieste'', stabbilita fl-1901 b'kapital privat. Id-disinjatur tal-proġett Eugenio Geiringer serva bħala d-direttur. Il-kumpanija kisbet konċessjoni ta' {{Nowrap|50 ans}} li ġiet estiża sal-1961. Ix-xogħol dam sena u l-proġett tlesta fi tmiem is-sajf tal-1902. It-tramm ġie inawgurat fl {{Data|10 septembre 1902}} b'ferħ kbir fost in-nies ta' Trieste. Imma l-entużjażmu ma damx wisq. Fis-sigħat bikrin tal {{Data|10 octobre 1902}}, ftit xahar wara li beda jopera, seħħ aċċident. f'jum ta' riħ qawwi (il-bora), wieħed mill-magni beda jinżel l-għolja b'veloċità sħiħa u laqat dar. Fortunatament, ma kien hemm l-ebda vittmi, iżda t-tram kien is-suġġett ta’ kritika ħarxa rigward is-sikurezza tas-sistemi, li ġew imsaħħa malajr. Dan l-inċident ispira kanzunetta popolari famuża minn Trieste, ''&quot;El tram di Opcina&quot;'' jew imsejħa wkoll ''&quot;La Bora&quot;'' u{{Bżonn refererenza|qui est toujours très en vogue en Italie et à Trieste}}  .

Din it-tramm għadha topera u tgħaqqad Trieste ma' Opicina fuq linja storika li tikkostitwixxi l-aħħar eżempju fl-Ewropa ta' trazzjoni mħallta (elettrika f'partijiet normali u funikulari f'għoljiet weqfin). Din il-linja issa saret attrazzjoni turistika, titla’ sal-għoli tal-belt u toffri panorama unika tal-golf.

Barra minn hekk, il-belt ta’ Trieste għandha wkoll netwerk modern ta’ karozzi tal-linja żviluppat sew; dan it-trasport huwa l-aktar użat fir-reġjun ta’ Friuli-Venezia Giulia u jinkludi {{Nowrap|51 lignes}} .&lt;gallery&gt;
Stampa:Trieste_dworzec.jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_dworzec.jpg|alt=La gare centrale de Trieste (vue latérale).| L-Istazzjon Ċentrali ta' Trieste (veduta mill-ġenb).
Stampa:Trieste_Centrale_(IMG_20211010_115938).jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_Centrale_(IMG_20211010_115938).jpg|alt=La gare centrale de Trieste (façade principale).| L-Istazzjon Ċentrali ta' Trieste (il-faċċata prinċipali).
Stampa:Trieste_tram_407.JPG|ħolqa=Fichier:Trieste_tram_407.JPG|alt=Le tramway historique de la ligne Trieste-Opicina.| It-tramm storiku tal- linja Trieste-Opicina .
&lt;/gallery&gt;

== Gallerija ==
&lt;gallery&gt;
Stampa:Plaza_de_la_Unidad_de_Italia,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_11-15_HDR.jpg|ħolqa=Fichier:Plaza_de_la_Unidad_de_Italia,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_11-15_HDR.jpg|alt=La Piazza Unità d'Italia.| Pjazza Unità tal-Italja .
Stampa:PiazzaUnità_1.jpg|ħolqa=Fichier:PiazzaUnità_1.jpg|alt=La place de l'Unité, vue nocturne.| Pjazza Unity, veduta bil-lejl.
Stampa:Palacio_del_Gobierno,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_08.jpg|ħolqa=Fichier:Palacio_del_Gobierno,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_08.jpg|alt=Le palais du gouverneur.| Il-palazz tal-gvernatur.
Stampa:Trieste_petit_port_plaisance_proche_place_unita_italia.jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_petit_port_plaisance_proche_place_unita_italia.jpg|alt=Grand canal de Trieste.| Il-Kanal il-Kbir ta' Trieste.
Stampa:Plaza_de_la_Bolsa,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_18.jpg|ħolqa=Fichier:Plaza_de_la_Bolsa,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_18.jpg|alt=Palais de la Bourse.| Palazz tal-Borża.
Stampa:Tribunale_di_Trieste_ed_il_nuovo_parcheggio_sotterraneo_(3350227055).jpg|ħolqa=Fichier:Tribunale_di_Trieste_ed_il_nuovo_parcheggio_sotterraneo_(3350227055).jpg|alt=Palais de justice| Qorti
Stampa:Triestecathedral2.jpg|ħolqa=Fichier:Triestecathedral2.jpg|alt=La cathédrale San Giusto.| Il -Katidral ta' San Ġusto .
Stampa:CastelloMiramare.jpg|ħolqa=Fichier:CastelloMiramare.jpg|alt=Le château de Miramare.| Il-Kastell ta' Miramare .
Stampa:View_of_Trieste_from_Colle_di_San_Giusto.jpg|ħolqa=Fichier:View_of_Trieste_from_Colle_di_San_Giusto.jpg|alt=Piazza Goldoni.| Pjazza Goldoni.
Stampa:Trieste,_Franz_Seifert_-_Imperatrice_Elisabetta_d'Austria_(upright).jpg|ħolqa=Fichier:Trieste,_Franz_Seifert_-_Imperatrice_Elisabetta_d'Austria_(upright).jpg|alt=Monument dédié à Élisabeth d'Autriche.| Monument iddedikat lil Eliżabetta tal-Awstrija.
&lt;/gallery&gt;

== Midja ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
!Gazzetti ta' kuljum
!Perjodiċi
!Pubblikaturi
!TV
!Radio
!Internet
|-
| valign=&quot;top&quot; |
* ''Il Piccolo''
* ''Primorski Dnevnik''
| valign=&quot;top&quot; |
* ''[[La Cittadella]]''
* ''[[Vita Nuova Trieste|Vita Nuova]]''
* ''[[Help! Trieste|Help!]]''
* ''[[Il Mercatino]]''
* ''[[La Gazzetta giuliana]]''
* ''[[La Voce giuliana]]''
* ''[[Zeno Magazine]]''
* ''[[NTWK]]''
* ''[[5Starlife]]''
* ''Konrad''
* ''[[Il Massimiliano]]''
* ''Artecultura''
* ''La Pulce-giornale di Un'Altra Trieste''
| valign=&quot;top&quot; |
* ''[[Asterios Editore]]'' ([https://www.asterios.it/ sito])
* ''[[Editoriale Scienza]]''
* ''[[Editoriale Stampa Triestina]]''
* ''[[Editzioni Italo Svevo]]''
* ''[[Lint editoriale]]''
* ''[[Hammerle Editori]]''
* [[Luglio Editore]]
* ''[[Edizioni El]]''
* ''[[La Mongolfiera]]''
* ''[[Beit casa editrice]]''
* ''Bohem Press Italia''
* Bruno Facchin Editore
| valign=&quot;top&quot; |
* ''[[RAI Friuli-Venezia Giulia]]''
* ''[[Telequattro]]''
* ''[[Trieste Oggi tv]]''

à Trieste :

* ''[[Antenna 3 Nord Est]]''
* ''[[Free (televisione)|Free]]''
| valign=&quot;top&quot; |
* ''[[Radio Attività]]''
* ''[[Radio Fragola]]''
* ''[[Radio Nuova Trieste]]''
* ''[[Radio Punto Zero Tre Venezie]]''
* ''[[Radio Romantica]]''
* ''[[Radio Vasco]]'''
| valign=&quot;top&quot; |
* ''[[ilmeridiano]]''
|}

== Personalitajiet marbuta mal-belt ==

* Arduino Berlam (1880-1946), perit
* Giuseppe Bruni (1827-1877), perit
* Richard Francis Burton (1821-1890), esploratur li miet fi Trieste fl-20 ta' Ottubru 1890
* Louis Cobai (1885-1942), bennej ewlieni, studja l-arkitettura fi Trieste
* Eugenio Geiringer (1844-1904), perit
* Louis-Salvador ta' Habsburg-Lorraine (1847-1915), ġeografu Awstrijak (residenza tas-sajf 1876-1914 fi Trieste)
* Richard Mollier (1863-1935), fiżiku
* Johann Joachim Winckelmann, arkeologu u skopritur ta' Pompej, miet fi Trieste
* Auguste Piccard (1884-1962) sab finanzjament fi Trieste għat-tieni batiskafu tiegħu, li semmieh Trieste.

* Claudio Abbado, mużiċist u konduttur, għamel id-debutt tiegħu fi Trieste fl-1959
* Fedora Barbieri (1920-2003), kantanta
* Roberto Benzi, konduttur
* Silvio Benco (1874-1929), kittieb, librettista, ġurnalist
* Piero Cappuccilli (1929-2005), kantant
* Paul Henreid (1908-1992), attur ''( Casablanca )'' u direttur
* Franz Lehar, direttur fi Trieste, kompożitur
* Paolo Longo, surmast u konduttur
* Mauro Maur (1958-), klarinettista
* Alexander Moissi (1879-1935), attur
* Victor de Sabata (1892-1967), direttur, kompożitur u mużiċist imwieled fi Trieste
* Giorgio Strehler (1921–1997), attur, direttur
* Luca Turilli, imwieled fi Trieste, kitarrist tal-band tal-metal Rhapsody Of Fire

* Leo Castelli (1907-1999), sid ta' gallerija u negozjant tal-arti Amerikan imwieled fi Trieste
* Athos Cozzi (1909-1989), artist tal-komiks u illustratur
* Alexander Kircher (1867-1939), pittur
* Pompeo Posar (1921-2004), fotografu
* Umbro Apollonio, (1911–1981), kritiku tal-arti

* Eugenio Geiringer, perit, inġinier, u politiku
* Charlotte tal-Belġju
* Napuljun Ġużeppi Karlu Pawlu Bonaparte (1822-1891)
* Jérôme Napoléon Charles Bonaparte (1814-1847), Prinċep ta' Montfort
* Joseph Fouché (1759-1820), politiku Franċiż li miet fi Trieste
* Riccardo Illy (1955-), eks membru parlamentari, eks sindku ta' Trieste, eks president reġjonali
* Massimiljanu I tal-Messiku (1832-1867), arċiduka u imperatur. Għex fil-kastell tiegħu ta' Miramare (Trieste)
* Guglielmo Oberdan (1858-1882), irredentista Taljan
* Georges-Alexandre Sarrejani ( 1878-1934 ), avukat tan-negozju, frodist u qattiel

* Franco Basaglia (1924-1980), tabib alternattiv u psikjatra
* Marie Bonaparte (1882-1962), pijuniera tal-psikoanaliżi li qagħdet f'Duino
* Edoardo Weiss (1889-1970), tabib u psikoanalista.

* Mathilde-Létizia Bonaparte (1820-1904)
* Italo Svevo (1861-1928), kittieb imwieled fi Trieste
* Ida Finzi (1867-1946), ġurnalista u kittieb
* Boris Pahor (1913-2022), kittieb Sloven
* Bianca Maria Piccinino, [[Ġurnalist|ġurnalista]] u preżentatriċi televiżiva
* Ketty Rouf (1970- ), rumanzier.

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|LIB}} [[Bejrut]] ([[Libanu]]) ;
* {{Flagicon|FRA}} [[Le Havre]] ([[Franza]]) ;
* {{Flagicon|CMR}} [[Douala]] ([[Kamerun]]) ;
* {{Flagicon|AUT}} [[Graz]] ([[Awstrija]]) ;
* {{Flagicon|BRA}} [[Santos]] ([[Brażil]]) ;
* {{Flagicon|UK}} [[Southampton]] ([[Renju Unit]]).

== Noti u referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>r7dxit0pqia4c4do8i2bo1iutu7wefo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331736</id>
      <parentid>331727</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T07:39:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>331736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31501" sha1="knovsd3fdsyx8jarwqee3zf8sdi6iqo" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Trieste''' ( / tri . ˈ ɛ . st e / [  ; qabel bil [[Lingwa Latina|-Latin]] Tergeste u Tergestum,  [[Lingwa Kroata|Kroat]] u en  Trst  en    en  Trieste   ) hija belt [[Italja|Taljana]] li tinsab f'riġlejn l- Alpi Dinariċi fuq il- Baħar Adrijatiku fit-tarf tal- Golf ta' Trieste u l-Bajja ta' Muggia, qrib il- fruntiera bejn l-Italja u s-Slovenja . Hija l-belt kapitali tar-reġjun awtonomu ta' Friuli-Venezia Giulia u tal- korp ta' deċentralizzazzjoni reġjonali ta' Trieste . Għandha madwar 200 000 habitants, imsejħa Triestini.

Ġeografikament, xi kultant huwa meqjus bħala l-&quot; l-aħħar belt fil-Grigal &quot;tal-Italja, jew bħala l-&quot; belt fin-nofsinhar imbiegħed &quot;tal [[Ewropa Ċentrali|-Ewropa Ċentrali]] jew bħala l-&quot; l-ewwel belt &quot;tal-Ewropa l-ġdida, imkabbra lejn il-Lvant .&quot; L-istorja kumplessa u prestiġjuża ta' Trieste, li għal żmien twil kienet l-iżbokk ewlieni [[Mediterran|fil-Mediterran]] tal- Imperu Ruman Imqaddes, dak iż-żmien l-uniku żbokk marittimu tal- Imperu Awstro-Ungariku qabel l-annessjoni tiegħu mal -Italja, u l-pożizzjoni tagħha f'salib it-toroq tat-tliet dinjiet Latina/ [[Lingwa Taljana|Taljana]], Ġermanika/ Awstrijaka u Slava/ Slovena, ħolqu hawn kultura u tradizzjonijiet partikolari ħafna meta mqabbla mal-bqija tal-Italja. Il-belt kollha għandha l-marka li kienet wieħed miċ-ċentri portwarji tal-Ewropa. toroq wesgħin u dritti, bini opulent u taħlita ta’ influwenzi b’superimpożizzjoni ta’ stili Barokk, Imperu, Neoklassiku, Art Nouveau.

Minkejja l-grandjożità preċedenti tagħha, ir-riżorsi tal-belt għadhom primarjament ġejjin mill-attivitajiet tal-port internazzjonali tagħha, rivali għal dak ta’ Venezja, u industriji relatati: tarzni tal-baħar, impjanti tal-azzar, u raffineriji taż-żejt. Il-kummerċ għandu rwol partikolarment importanti fl-ekonomija tal-belt. It-turiżmu qed jikber: Il-Kastell ta’ Miramare jibqa’ wieħed mill-aktar kastelli miżjura fl-Italja, il-bosta mużewijiet tiegħu huma popolari ħafna, u tiftaħar ukoll b’marina li qed tiffjorixxi u tospita avvenimenti internazzjonali bħal La Barcolana, La Bavisela, Maremetraggio, il-Festival tal-Films ta’ Trieste, u Le Nuove Rotte del Jazz. L-università tagħha, imwaqqfa fl-1924, hija rinomata. Trieste hija magħrufa bħala &quot;belt tax-xjenza&quot; u hija d-dar tas-sinkrotron ELETTRA.

Din il-belt mal-fruntiera ġiet ivvutata bħala l-aqwa belt tal-Italja għall-kwalità tal-ħajja fl-2009 mill-gazzetta tan-negozju ''Il Sole 24 Ore'',&lt;ref&gt;{{It}} [http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Italia/2009/12/qualita-vita-2009.shtml?uuid=8055d2d4-ec79-11de-8611-3bf5bd190b43&amp;DocRulesView=Libero Trieste batte Aosta: è prima nella qualità della vita] dans ''[[Il Sole 24 Ore]]'' du 19 décembre 2009.&lt;/ref&gt; li tqis il-belt &quot; jgħaqqad il-kumditajiet kollha ta’ metropoli mal-benesseri pprovdut minn natura abbundanti u diversa  &quot;

== Ġeografija ==
Trieste tinsab fl-iktar parti tat-tramuntana tal-Adrijatiku għoli, fil-Grigal tal-Italja, qrib il-fruntiera mas-[[Slovenja]]. Il-belt tinsab fuq il-[[Golf ta’ Trieste]]. Mibnija l-aktar fuq għolja, it-territorju urban ta’ Trieste jinsab f’riġlejn irdum imponenti li jinżel ħesrem mill-Plateau tal-Karst lejn il-baħar. L-għoljiet tal-karst li jiddelimitaw il-belt jilħqu elevazzjoni ta’ 458 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar. Tinsab fil-punt ta’ ġonta tar-reġjun ġeografiku Taljan, il-Peniżola Balkanika, u ż-Żona Mitteleuropan.

== Klima ==
Skont il -klassifikazzjoni ta' Köppen, il-klima ta' Trieste hija tat-tip Cfa ( subtropikali umda, mingħajr nixfa fis-sajf). Rigward it-tliet deċennji uffiċjali ta’ referenza klimatoloġika globali (IPCC/WMO) 1971-2000, it-temperatura medja annwali fl-istazzjon meteoroloġiku ta’ Trieste kienet ta 15 °C, it-temperaturi medji tal-iktar xahar kiesaħ (Jannar) kienu madwar 6 °C, filwaqt li l-aktar xahar sħun (Lulju) kien kemxejn 'il fuq minn 24 °Ċ . Fix-xitwa, it-temperaturi rarament jinżlu taħt iż-żero, għall-inqas fuq il-kosta; bil-maqlub, fil-lokalitajiet tal-Karst ta’ Trieste, spiss ikun hemm iljieli b’minimu negattiv. Il-borra, iċ-ċpar, jew is-silġ huma wkoll rari tul il-kosta. L-umdità medja annwali hija ta' 64 % filwaqt li l-firxa ta' kuljum hija ta 4,5 °Ċ : it-tnejn huma fost l-aktar baxxi fl-Italja.

Minħabba l-karatteristiċi speċifiċi tat-territorju tal-provinċja, jista' jingħad li filwaqt li ċ-ċentru ta' Trieste, li jinsab tul il-kosta, igawdi temperaturi relattivament ħfief u xemx abbundanti, l-irħula u l-lokalitajiet karstiċi fuq il-plateau intern, f'altitudni ta' bejn mitejn u ħames mitt metru, jesperjenzaw klima ferm aktar kontinentali. F'Basovizza, li tinsab madwar 370 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, it-temperatura medja annwali hija madwar 11°C, bil-medja ta' 1.5°C għall-iktar xahar kiesaħ (Jannar) u 20.6°C għall-iktar xahar sħun (Lulju).

Minħabba l-effetti tat-terren, jista' jkun hemm xi xita matul is-sena (din hija partikolarità meta mqabbla mal-klima tipikament Mediterranja), iżda matul ix-xhur tas-sajf ix-xita hija madankollu rari u ħafna drabi timmanifesta ruħha f'maltempati bir-ragħad (Lulju ġeneralment huwa l-aktar xahar niexef). Ix-xita tilħaq il-quċċata tagħha fil-frekwenza u l-intensità f'Novembru u April minħabba disturbi li joriġinaw mill-Atlantiku.

== Storja ==

=== Antikità ===

==== Perjodu Pre-Ruman ====
L-oriġini tal-belt ta' Trieste jmorru lura għall-eqdem żminijiet . II2 millennju QK &lt;abbr class=&quot;abbr nowrap&quot; title=&quot;avant Jésus-Christ&quot;&gt;-Ċ.&lt;/abbr&gt; Ir-reġjun li jestendi mill-plateau sal-baħar kien id-dar ta’ diversi insedjamenti ta’ [[Indoewropew|oriġini Indo-Ewropea.]] : Veneti, Illirji, Ċelti,. Leġġenda lokali tgħid li Jason u l-Argonawti tiegħu niżlu hemm, ifittxu s- suf tad-deheb f’bokka tax-xmara Timavo . Fi [[Imperu Ruman|żmien ir-Rumani]], bosk sagru f'riġlejn il-Muntanja Hermada kien iddedikat għall-qima tal-eroj Antenor u Diomedes . Skavi [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] fl-1976 skoprew għar iddedikat lil Mitra fil-lokalità ta’ {{Interlanguage link|San Giovanni al Timavo}}.

==== Perjodu Ruman ====
[[Stampa:Arco_Trieste.jpg|daqsminuri| Arka Rumana fi Trieste msejħa ''l-Arkata ta' Riccardo'' .]]
''Tergeste'' tal-qedem ilha taħt kontroll [[Imperu Ruman|Ruman]] sa mis- sena -177 . Fis -sena -52, ir- raħal żgħir tas-sajd sar kolonja Rumana importanti taħt Ġulju Ċesari, li jsemmi l-popolazzjoni tiegħu fil- ''Gwerer Galliċi (VIII, 24)'' . Il-belt imbagħad rat il-kostruzzjoni ta' bini importanti bħall-forum Ruman u t- teatru, li l-fdalijiet tagħhom għadhom viżibbli fuq l-għolja ta' San Giusto. Ta' min jinnota l-ark Ruman imsejjaħ ''l-Ark ta' Riccardo'', mill- I seklu. seklu QK &lt;abbr class=&quot;abbr nowrap&quot; title=&quot;avant Jésus-Christ&quot;&gt;-Ċ.&lt;/abbr&gt; , li jmur lura għaż-żmien tal-bini tas-swar tal-belt mill-Imperatur Awgustu . Il-belt Rumana kienet fornita minn żewġ akkwedotti importanti. : l-itwal waħda bdiet minn Val Rosandra u kienet twila 17   . III - bidu tat-tieletFl-ewwel  WK, l- ''Urbs Tergestina'' kienet soġġetta ripetutament għal invażjonijiet barbari . Wara li kienet parti mill- Italja Biżantina, il-belt finalment waqgħet f'idejn ir- renju Lombard fit- VIII seklu. seklu, taħt ir-renju tar-Re Aistolf, imbagħad għand il- Franki fis-sena 788. Madwar is -sena 850, l-Isqof Ġwanni ta' Trieste kiseb il-poter sekulari fuq il-belt tiegħu ta' ''Tergestum'' mingħand Lotarju, ir-Re tal-Franki.

=== Medju Evu ===
Djoċesi episkopali fl-1098, Trieste saret fit XII12- il seklu seklu belt ħielsa, rivali tar- Repubblika ta’ Venezja (li okkupatha mill-1369 sal-1372).

Fil- [[Medjuevu|Medju Evu]], Trieste, li kienet saret salib it-toroq kummerċjali importanti, ingħatat fl- 1382 lil Leopold III ta' Habsburg, Duka tal -Awstrija.

=== Żminijiet Moderni ===
XVI -16 Fis-seklu 15, wara perjodu qasir taħt il-ġurisdizzjoni Spanjola, Trieste reġgħet lura għand id- Dar tal-Awstrija (1552). It-tranżizzjoni għal Trieste moderna seħħet fl-1719, meta l-Imperatur Charles VI ddikjara l-libertà tan-navigazzjoni. Dan l-editt għalhekk fetaħ il-bibien għall-kummerċ billi ta lill-belt il-privileġġ ta’ port ħieles,&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Sarah Chevalley |date=2 septembre 2022 |title=Trieste, port d'attache |url=https://www.lefigaro.fr/voyages/inspiration/en-italie-entre-frioul-et-venetie-trieste-comme-port-d-attache-au-carrefour-des-mondes-20220902 |journal=[[Le Figaro Magazine]] |page=76-81}}.&lt;/ref&gt; l-uniku żbokk marittimu tal- Imperu Awstrijak .

=== l-era kontemporanja ===
Okkupata mill-Franċiżi fl-1797, l-1805 u l- 1809, ġiet integrata fil- Provinċji Illirji ( 1809-1814 ), imbagħad reġgħet saret Awstrijaka u esperjenzat perjodu ta’ prosperità kbira, partikolarment wara l-kostruzzjoni tal-linja ferrovjarja Vjenna-Trieste (li tlestiet fl- 1857 ). Fi tmiem is- XIX 19 Fis-seklu 19, Trieste, il-belt kapitali tal- Littur Awstrijak, hija belt Awstro-Ungeriża kbira u kożmopolitana li tilqa' artisti bħal James Joyce u Italo Svevo . Il-ħakma Awstro-Ungeriża fuq l-abitanti Taljani u Slavi kienet ta’ detriment għalihom, u huma rispettivament aspiraw li jingħaqdu mal-Italja jew ma’ stat Slaviku tan-Nofsinhar. Dan huwa dak li jissejjaħ irredentiżmu .

Fi tmiem l- [[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], li rriżultat fid- diżintegrazzjoni tal-Awstrija-Ungerija, Trieste ġiet iddikjarata wkoll mill -Italja u mir- Renju tas-Serbi, Kroati u Sloveni (il-futura Jugoslavja ). Skont il- Patt ta' Londra tal-1915, il-belt saret Taljana, flimkien mal-biċċa l-kbira tal ''-artijiet irredentisti'' . Ekonomikament, l-Italja m'għandhiex bżonn partikolari ta' Trieste. il-port qiegħed fi tnaqqis. Devastata, serviet bħala l-bażi għat-twelid tal- Partit Nazzjonali Faxxista (proporzjonalment, l-akbar numru ta’ membri kienu minn Trieste u r-reġjun tagħha fl-1922). {{Data|13 juillet 1920}}, il-faxxisti taw in-nar lin- ''Narodni dom'' (“ dar tan-nies ), il-palazz kulturali tal- komunità Slovena ta’ Trieste. F'Ottubru tal-istess sena, l- iskwadristi taw in-nar lill-kwartieri ġenerali tal-gazzetta soċjalista, ''il Lavoratore'', immexxija minn Ignazio Silone.

Meta l-Italja telqet mill-Assi fl-1 ta' Ottubru 1943, il-belt ġiet okkupata mill-Ġermanja Nażista, li għamlitha l-kapitali ta' provinċja ġdida amministrata direttament mir-Reich: l-''Adriatische Küstenland'' (&quot;Kosta Adrijatika&quot;). Hemmhekk, fetħu l-kamp Risiera di San Sabba (kamp ta' tranżitu, iżda aktar tard ukoll kamp ta' konċentrament), fejn bejn 12,000 u 15,000 ruħ—Lhud, Slavi, u ġellieda tar-reżistenza Taljani—ġew mitfugħa l-ħabs qabel ma ġew trasferiti.

IL-{{Data|1|mai|1945}} L-għada, {{Data|2 mai 1945-}}, it 2&amp;amp;nbsp;Id-diviżjoni ta’ New Zealand tal-Ġeneral Bernard Freyberg tidħol ukoll fil-belt. Madankollu l-komunisti Jugoslavi baqgħu hemm għal {{Nowrap|40 jours}} u, taħt il-ħarsa diżapprovazzjoni iżda mistennija tal- [[Alleati tat-Tieni Gwerra Dinjija|Alleati]], issorveljaw it- tindif imdemmi tas-soċjetà ta' Trieste. Il-Faxxisti ġew eżegwiti sistematikament, kif ukoll, skont l-attitudni tagħhom, il-familji tagħhom u ħafna Taljani oħra li rrifjutaw li jħallu lil Trieste ssir parti mill-Jugoslavja. Xi kultant, l-eżekuzzjoni tkun preċeduta minn proċess sommarju u sentenza tal-mewt. L'&quot; sterminazzjoni tal-vermin faxxisti &quot;u l-ġellieda tar-reżistenza irredentisti jissejħu&quot; ''Massakri ta' Foiebe'' &quot;(imsemmija għal dawn il-kavitajiet naturali), iżda jistgħu jsiru wkoll fil-kampanja miftuħa jew fil-kamp, maħluq min-Nazi, ta' Risiera di San Sabba.

Fl- 1947, it-Trattat ta’ Pariġi ħoloq &quot; Territorju Ħieles ta' Trieste » taħt il-kontroll [[Ġnus Magħquda|tan-NU]], maqsuma f'żewġ żoni, waħda Anglo-Amerikana (żona A), bi 311 000 habitants, l-aktar Taljani u li tinkludi l-belt ta' Trieste, l-oħra Jugoslava (żona B), 54 000 habitants, l-aktar Sloveni u Kroati, inkluża l-belt ta' Koper/Capodistria . Il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni taż-Żona B ( 40 000 Italiens, iżda wkoll Kroati u Sloveni) telqet minn dan ir-reġjun bejn l-1947 u l-1956, immexxija mit-terrur komunista u l- massakri tal-foibe . Permezz tal-memorandum ta' ftehim tas- {{Data|26|octobre|1954}}, it- territorju &quot;&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:DisplaySpace&quot; id=&quot;mwAaM&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;b'xejn&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:DisplaySpace&quot; id=&quot;mwAaQ&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;huwa kondiviż Iż-Żona A fit-tramuntana terġa' lura għand [[Italja|l-Italja]], filwaqt li ż-Żona B fin-nofsinhar tmur b'mod permanenti għand il-Jugoslavja u, fi ħdanha, hija maqsuma bejn [[Kroazja|il-Kroazja]] u [[Slovenja|s-Slovenja]] .

Kien biss bid-dħul fis-seħħ uffiċjali fil- {{Data|11|octobre|1977}} tat- Trattat ta' Osimo ffirmat fl- {{Data|10|novembre|1975}} mill [[Italja|-Italja]] u l-Jugoslavja li din tal-aħħar irrikonoxxiet l-appartenenza ta' Trieste u t-territorju tagħha lill-Italja, li, min-naħa tagħha, irrinunzjat għat-talba tagħha għall-eks Żona B. B'hekk Trieste tilfet definittivament parti kbira mill-provinċja preċedenti tagħha ta' Istria lill-eks Jugoslavja. Il-feġġ ta' stati ġirien ġodda ( [[Slovenja|is-Slovenja]] u [[Kroazja|l-Kroazja]] ) jagħmel dan it-trattat obsolet u, fl-Italja, jinstemgħu vuċijiet għan-negozjar mill-ġdid ta' trattat ġdid, iżda l-integrazzjoni fl- [[Unjoni Ewropea]] ta' dawn iż-żewġ pajjiżi, rispettivament fl- 2004 u l-2013, tiftaħ il-fruntieri mill {{Data|21|décembre|2007}} (adeżjoni de facto tas-Slovenja mat-trattat ta' Schengen ). Trieste għalhekk hija &quot; miġbura &quot;lejn l-intern tagħha, anke jekk il- kriżi tal-migrazzjoni tal-2015 u [[Pandemija tal-COVID-19|l-kriżi tal-Covid-19 tal-2020]] wasslu lill-Italja u lis-Slovenja biex jagħlqu temporanjament il-fruntiera tagħhom .&quot;

=== Edukazzjoni ===
[[Stampa:UniversitaTrieste.jpg|daqsminuri| L-Università ta' Trieste.]]
[[Stampa:University_of_Trieste.jpg|daqsminuri| L-Università ta' Trieste (il-faċċata prinċipali).]]
Trieste kienet ilha d-dar ta' skola tan-negozju għolja famuża, l- ''Scuola superiore di commercio,'' kif ukoll skola tal-arkitettura mill-1877. L- ''Scuola superiore di commercio'', imwaqqfa mill-Baruni Pasquale Revoltella, ġiet stabbilita permezz ta' dotazzjoni privata matul l-amministrazzjoni tal-Asburgu. Ix-xewqa ta’ Trieste li tikseb status ta’ università kienet is-suġġett ta’ tensjonijiet ħorox bejn l-amministrazzjoni Awstrijaka, li rrifjutat din il-ħolqien, u l-komponent Taljan tal-elit intellettwali tal-belt, li xtaq dan il-ftuħ. Wara li Trieste ingħaqdet mar- Renju tal-Italja, l-għaqda tal-iskola għolja u istituti oħra daħlet fis-seħħ mill-1919. Id-digriet irjali tat- {{Data|8 août 1924}} mogħni lil Trieste b’università inizjalment imsejħa ''Regia Università degli studi economici e commerciali'' . Wara t-Tieni Gwerra Dinjija u r-ritorn ta' Trieste lill-Italja, l- Università ta' Trieste ħadet l-isem ta ''&lt;nowiki/&gt;' Università degli studi di Trieste'' u inkorporat fakultajiet ġodda bħall-farmaċija, il-mediċina, il-kirurġija u aktar tard ix-xjenza politika. L-aħħar kreazzjonijiet tal-università huma istitut tal-lingwi għat-tradutturi u l-interpreti, istitut tal-psikoloġija (1997) u istitut tal-arkitettura (1998). Bil-mod il-mod, l-Università ta’ Trieste kisbet prestiġju u ospitat bosta unitajiet ta’ riċerka xjentifika.

Trieste saret &quot; Belt tax-Xjenza,&lt;ref&gt;{{It}} [https://www.triestecittadellascienza.it/ Portail officiel] de la Cité de la Science&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{It}} [https://web.archive.org/web/20131029211814/http://oggiscienza.wordpress.com/2011/06/07/oggiscienza-tv-trieste-citta-della-scienza/ Interview du maire de Trieste Roberto Cosolini] par OggiScienza.&lt;/ref&gt; &quot;, li jospita l-park xjentifiku ewlieni tal-Italja u riċerkaturi minn madwar id-dinja kollha.

L- ''Università degli Studi'' tikkonsisti minn tnax-il istitut : arkitettura, ekonomija, farmaċija, ġurisprudenza u liġi, inġinerija, letteratura u filosofija, mediċina u kirurġija, psikoloġija, xjenza politika, xjenzi edukattivi u tat-taħriġ, xjenzi matematiċi, fiżiċi u naturali, lingwi moderni għall-interpreti u t-tradutturi. Huma magħmula minn għoxrin dipartiment ta' riċerka tematika.

== Lingwi ==
[[Stampa:WIKITONGUES-_Arlon_speaking_Triestine.webm|daqsminuri| Kelliem tad-djalett ta' Trieste.]]
Qabel l- [[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], il-lingwa Ġermaniża kienet mitkellma minn 10 % tal-popolazzjoni,  u l-lingwa Slovena laħqet l-24.80 % (ċensiment tal-1910). L-ewwel wieħed imbagħad kważi sparixxa u t-tieni wieħed naqas. Bħalissa, fiċ-ċentru urban, il-popolazzjonijiet li jitkellmu bil-Ġermaniż u bis-Sloven ġew numerikament megħluba minn komunitajiet oħra, speċjalment iċ-Ċiniżi, is-Serbi u l-Kroati. Il-lingwa minoritarja Friuljana (id-djalett tal-lvant tagħha), li hija rikonoxxuta, ftit li xejn tintuża, filwaqt li tintuża ħafna fil-provinċja ġara ta' Gorizia.

== Reliġjon ==
Il-belt ta’ Trieste għandha postijiet ta’ qima għall-biċċa l-kbira tar-reliġjonijiet. Trieste kienet fil-bidu tas XXseklu 20 seklu, belt b'komunitajiet reliġjużi minoritarji qawwija : Ortodossi Griegi u Serbi, Armeni, Protestanti ( Luterani, Riformati, Valdensi u Anglikani ) u speċjalment il-komunità Lhudija, ta' influwenza ekonomika, politika u kulturali notevoli.

Il-komunità Lhudija ta’ Trieste fl-1900 kienet tgħodd bejn 5 000 et 7 000 membres, li kienu ilhom jgħixu hemm mill-Medju Evu &lt;ref&gt;La première mention notariée d'un acte de vente à la communauté juive date de 1236 ({{It}} [https://web.archive.org/web/20080530182419/http://www.triestebraica.it/storia/1 Histoire de la communauté hébraïque de Trieste])&lt;/ref&gt; f’ghetto maħluq madwar l-1690 madwar il- ''Corte Trauner'',&lt;ref&gt;{{It}} [https://web.archive.org/web/20080530182419/http://www.triestebraica.it/storia/1 Histoire de la communauté hébraïque de Trieste : ''Dal cinquecento al seicento il primo privilegio e la nascita del ghetto''].&lt;/ref&gt; u li kellhom rwol ekonomiku u kulturali ewlieni fil-belt. Mill-1908 sal-1912 inbniet sinagoga fiċ-ċentru tal-belt, via San Francesco, ibbażata fuq pjanti tal-periti Ruggero u Arduino Berlam, li bnewha fi stil li jfakkar fil-knejjes Sirjani li jmorru lura għall-Imperu Ruman.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.triestebraica.it/storia/9|titlu=La grande sinagoga|pubblikatur=Communauté juive de Trieste|lingwa=it|data-aċċess=2026-08-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131029195839/http://www.triestebraica.it/storia/9|arkivju-data=2013-10-29|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Inawgurata fl-1912, hija l-akbar sinagoga fl-Ewropa flimkien ma’ dik ta’ [[Budapest]], skont jekk wieħed jikkunsidrax l-erja tal-wiċċ jew il-volum.

Fl-1938, bil-promulgazzjoni tal-liġijiet razzjali faxxisti, il-komunità predominantement Ashkenazi emigrat bil-massa lejn il-bqija tal-[[Ewropa]] u l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], l-isterminazzjoni tal-komunità Lhudija fil-kampijiet fl-[[Ewropa Ċentrali]], u speċjalment f'wieħed mill-ftit kampijiet ta' konċentrament Taljani, magħruf bħala r-Risiera di San Sabba, naqqset drastikament il-popolazzjoni Lhudija ta' Trieste. Illum, il-komunità Lhudija ta' Trieste tgħodd madwar 700 ruħ.

Il- [[Baha'i|Baha'is]] għandhom ċentru, l- ''Assemblea Spiritwali Baha'i lokali ta' Trieste'', fejn jorganizzaw konferenzi  u jipparteċipaw f'laqgħat interreliġjużi.&lt;gallery&gt;
Stampa:Trieste_Cattedrale_di_San_Giusto_spolia1.jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_Cattedrale_di_San_Giusto_spolia1.jpg|alt=Campanile avec frise romaine de la basilique et statue de saint Just.| Kampanja bil-friża Rumana mill-bażilika u statwa ta' San Ġust.
Stampa:Trieste,_chiesa_evangelica.JPG|ħolqa=Fichier:Trieste,_chiesa_evangelica.JPG|alt=Église luthérienne évangélique (1874).| Knisja Evanġelika Luterana (1874).
Stampa:Trieste_Serb-orthodox_church_of_San-Spiridione3.jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_Serb-orthodox_church_of_San-Spiridione3.jpg|alt=Église orthodoxe serbe St-Spyridon.| Knisja Ortodossa Serba ta’ San Spiridon.
Stampa:Trieste,_sinagoga_3.JPG|ħolqa=Fichier:Trieste,_sinagoga_3.JPG|alt=La synagogue de Trieste.| Is-sinagoga ta’ Trieste.
Stampa:Trieste_Via_S_Michele.jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_Via_S_Michele.jpg|alt=Église anglicane de Trieste.| Knisja Anglikana ta' Trieste .
&lt;/gallery&gt;

== Sport ==
* l- istadium Nereo-Rocco (stadium ta' Triestina Amerikan ) ;
* l -istadju Giuseppe-Grezar (ex-istadju ta' US Triestina ) ;
* il -grawnd Giorgio Ferrini ( grawnd Ponziana Calcio ).

== Ekonomija ==

=== Attività tal-port ===
[[Stampa:Porttrieste_old.jpg|daqsminuri| Il-port antik ta' Trieste.]]
Trieste, bħala belt mal-fruntiera miftuħa għall-baħar, għandha l-karattru ta' belt b'kummerċ portwarju importanti, u saret wieħed mill-akbar portijiet fil- [[Mediterran]] . L-attività portwarja tnaqqset ħafna matul il- perjodu bejn il-gwerer iżda għadha preżenti ħafna fl-istazzjon marittimu u fid-diversi faċilitajiet portwarji fit-tramuntana u fin-nofsinhar tal-belt.

Bħala l-unika belt fl-Imperu Awstro-Ungariku miftuħa għall-Baħar Mediterran, kienet il-punt ta' aċċess ewlieni għal ħafna oġġetti ġejjin minn barra l-pajjiż. Il-kummerċ mal-Lvant u l-Afrika kien importanti għal ħafna sekli. Għalhekk, Trieste ilha żmien twil ċentru għall-kummerċ tat-te u l-kafè, li minnu jgħaddu terz tal-importazzjonijiet tal-pajjiż.&lt;ref name=&quot;Monde-Ulysse&quot; /&gt; Illum, il-kumpanija tal-kafè Illy, imwaqqfa fi Trieste fl-1933 minn Francesco Illy, għadha bbażata fil-belt.

== Trasport ==
Il-belt għandha żewġ stazzjonijiet importanti, wieħed fit-tramuntana, l-Istazzjon Ċentrali ta' Trieste, li jakkomoda t-traffiku mill-Italja u l-bqija tal-Ewropa tal-Punent, u l-ieħor fil-lbiċ, [[Gare de Trieste Campo Marzio|l-Istazzjon ta' Trieste Campo Marzio]], li kien orjentat lejn il-kosta Dalmazjana u l-Ewropa Ċentrali. Din l-aħħar stazzjon issa ġiet trasformata f'mużew tal-ferrovija.

Fl-1899, il-belt ta’ Trieste adottat il-proġett tat-tramm tal-inġinier-perit Eugenio Geiringer għall-kostruzzjoni tal-linja Trieste-Opicina, li kienet tinvolvi, minħabba l-wieqfa tat-terren (differenza ta’ 348   u gradjenza medja ta’ 8 % li kultant jista' jilħaq is-26 %) attenzjoni speċjali ħafna. Kienet sistema mħallta li tgħaqqad tramm bi trazzjoni elettrika u ferrovija b'xtilliera (sistema Strubb), li ġiet sostitwita fl-1928 b'funikular, li ntgħażel u li m'għandu l-ebda ekwivalenti mkien ieħor fid-dinja. Il-linja tibda minn Piazza Caserma (issa Piazza Oberdan) u mbagħad titla’ l-għolja wieqfa ta’ Scorcola, tgħaddi mill-irħula ta’ Cologna, Conconello u Banne qabel ma tasal Opicina, kollha fis 7 km/siegħa . L-implimentazzjoni u l-ġestjoni tax-xogħlijiet huma fdati lis- ''Società Anonima delle Piccole Ferrovie di Trieste'', stabbilita fl-1901 b'kapital privat. Id-disinjatur tal-proġett Eugenio Geiringer serva bħala d-direttur. Il-kumpanija kisbet konċessjoni ta' {{Nowrap|50 ans}} li ġiet estiża sal-1961. Ix-xogħol dam sena u l-proġett tlesta fi tmiem is-sajf tal-1902. It-tramm ġie inawgurat fl {{Data|10 septembre 1902}} b'ferħ kbir fost in-nies ta' Trieste. Imma l-entużjażmu ma damx wisq. Fis-sigħat bikrin tal {{Data|10 octobre 1902}}, ftit xahar wara li beda jopera, seħħ aċċident. f'jum ta' riħ qawwi (il-bora), wieħed mill-magni beda jinżel l-għolja b'veloċità sħiħa u laqat dar. Fortunatament, ma kien hemm l-ebda vittmi, iżda t-tram kien is-suġġett ta’ kritika ħarxa rigward is-sikurezza tas-sistemi, li ġew imsaħħa malajr. Dan l-inċident ispira kanzunetta popolari famuża minn Trieste, ''&quot;El tram di Opcina&quot;'' jew imsejħa wkoll ''&quot;La Bora&quot;'' u{{Bżonn refererenza|qui est toujours très en vogue en Italie et à Trieste}}  .

Din it-tramm għadha topera u tgħaqqad Trieste ma' Opicina fuq linja storika li tikkostitwixxi l-aħħar eżempju fl-Ewropa ta' trazzjoni mħallta (elettrika f'partijiet normali u funikulari f'għoljiet weqfin). Din il-linja issa saret attrazzjoni turistika, titla’ sal-għoli tal-belt u toffri panorama unika tal-golf.

Barra minn hekk, il-belt ta’ Trieste għandha wkoll netwerk modern ta’ karozzi tal-linja żviluppat sew; dan it-trasport huwa l-aktar użat fir-reġjun ta’ Friuli-Venezia Giulia u jinkludi {{Nowrap|51 lignes}} .&lt;gallery&gt;
Stampa:Trieste_dworzec.jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_dworzec.jpg|alt=La gare centrale de Trieste (vue latérale).| L-Istazzjon Ċentrali ta' Trieste (veduta mill-ġenb).
Stampa:Trieste_Centrale_(IMG_20211010_115938).jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_Centrale_(IMG_20211010_115938).jpg|alt=La gare centrale de Trieste (façade principale).| L-Istazzjon Ċentrali ta' Trieste (il-faċċata prinċipali).
Stampa:Trieste_tram_407.JPG|ħolqa=Fichier:Trieste_tram_407.JPG|alt=Le tramway historique de la ligne Trieste-Opicina.| It-tramm storiku tal- linja Trieste-Opicina .
&lt;/gallery&gt;

== Gallerija ==
&lt;gallery&gt;
Stampa:Plaza_de_la_Unidad_de_Italia,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_11-15_HDR.jpg|ħolqa=Fichier:Plaza_de_la_Unidad_de_Italia,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_11-15_HDR.jpg|alt=La Piazza Unità d'Italia.| Pjazza Unità tal-Italja .
Stampa:PiazzaUnità_1.jpg|ħolqa=Fichier:PiazzaUnità_1.jpg|alt=La place de l'Unité, vue nocturne.| Pjazza Unity, veduta bil-lejl.
Stampa:Palacio_del_Gobierno,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_08.jpg|ħolqa=Fichier:Palacio_del_Gobierno,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_08.jpg|alt=Le palais du gouverneur.| Il-palazz tal-gvernatur.
Stampa:Trieste_petit_port_plaisance_proche_place_unita_italia.jpg|ħolqa=Fichier:Trieste_petit_port_plaisance_proche_place_unita_italia.jpg|alt=Grand canal de Trieste.| Il-Kanal il-Kbir ta' Trieste.
Stampa:Plaza_de_la_Bolsa,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_18.jpg|ħolqa=Fichier:Plaza_de_la_Bolsa,_Trieste,_Italia,_2017-04-15,_DD_18.jpg|alt=Palais de la Bourse.| Palazz tal-Borża.
Stampa:Tribunale_di_Trieste_ed_il_nuovo_parcheggio_sotterraneo_(3350227055).jpg|ħolqa=Fichier:Tribunale_di_Trieste_ed_il_nuovo_parcheggio_sotterraneo_(3350227055).jpg|alt=Palais de justice| Qorti
Stampa:Triestecathedral2.jpg|ħolqa=Fichier:Triestecathedral2.jpg|alt=La cathédrale San Giusto.| Il -Katidral ta' San Ġusto .
Stampa:CastelloMiramare.jpg|ħolqa=Fichier:CastelloMiramare.jpg|alt=Le château de Miramare.| Il-Kastell ta' Miramare .
Stampa:View_of_Trieste_from_Colle_di_San_Giusto.jpg|ħolqa=Fichier:View_of_Trieste_from_Colle_di_San_Giusto.jpg|alt=Piazza Goldoni.| Pjazza Goldoni.
Stampa:Trieste,_Franz_Seifert_-_Imperatrice_Elisabetta_d'Austria_(upright).jpg|ħolqa=Fichier:Trieste,_Franz_Seifert_-_Imperatrice_Elisabetta_d'Austria_(upright).jpg|alt=Monument dédié à Élisabeth d'Autriche.| Monument iddedikat lil Eliżabetta tal-Awstrija.
&lt;/gallery&gt;

== Midja ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
!Gazzetti ta' kuljum
!Perjodiċi
!Pubblikaturi
!TV
!Radio
!Internet
|-
| valign=&quot;top&quot; |
* ''Il Piccolo''
* ''Primorski Dnevnik''
| valign=&quot;top&quot; |
* ''[[La Cittadella]]''
* ''[[Vita Nuova Trieste|Vita Nuova]]''
* ''[[Help! Trieste|Help!]]''
* ''[[Il Mercatino]]''
* ''[[La Gazzetta giuliana]]''
* ''[[La Voce giuliana]]''
* ''[[Zeno Magazine]]''
* ''[[NTWK]]''
* ''[[5Starlife]]''
* ''Konrad''
* ''[[Il Massimiliano]]''
* ''Artecultura''
* ''La Pulce-giornale di Un'Altra Trieste''
| valign=&quot;top&quot; |
* ''[[Asterios Editore]]'' ([https://www.asterios.it/ sito])
* ''[[Editoriale Scienza]]''
* ''[[Editoriale Stampa Triestina]]''
* ''[[Editzioni Italo Svevo]]''
* ''[[Lint editoriale]]''
* ''[[Hammerle Editori]]''
* [[Luglio Editore]]
* ''[[Edizioni El]]''
* ''[[La Mongolfiera]]''
* ''[[Beit casa editrice]]''
* ''Bohem Press Italia''
* Bruno Facchin Editore
| valign=&quot;top&quot; |
* ''[[RAI Friuli-Venezia Giulia]]''
* ''[[Telequattro]]''
* ''[[Trieste Oggi tv]]''

à Trieste :

* ''[[Antenna 3 Nord Est]]''
* ''[[Free (televisione)|Free]]''
| valign=&quot;top&quot; |
* ''[[Radio Attività]]''
* ''[[Radio Fragola]]''
* ''[[Radio Nuova Trieste]]''
* ''[[Radio Punto Zero Tre Venezie]]''
* ''[[Radio Romantica]]''
* ''[[Radio Vasco]]'''
| valign=&quot;top&quot; |
* ''[[ilmeridiano]]''
|}

== Personalitajiet marbuta mal-belt ==

* Arduino Berlam (1880-1946), perit
* Giuseppe Bruni (1827-1877), perit
* Richard Francis Burton (1821-1890), esploratur li miet fi Trieste fl-20 ta' Ottubru 1890
* Louis Cobai (1885-1942), bennej ewlieni, studja l-arkitettura fi Trieste
* Eugenio Geiringer (1844-1904), perit
* Louis-Salvador ta' Habsburg-Lorraine (1847-1915), ġeografu Awstrijak (residenza tas-sajf 1876-1914 fi Trieste)
* Richard Mollier (1863-1935), fiżiku
* Johann Joachim Winckelmann, arkeologu u skopritur ta' Pompej, miet fi Trieste
* Auguste Piccard (1884-1962) sab finanzjament fi Trieste għat-tieni batiskafu tiegħu, li semmieh Trieste.

* Claudio Abbado, mużiċist u konduttur, għamel id-debutt tiegħu fi Trieste fl-1959
* Fedora Barbieri (1920-2003), kantanta
* Roberto Benzi, konduttur
* Silvio Benco (1874-1929), kittieb, librettista, ġurnalist
* Piero Cappuccilli (1929-2005), kantant
* Paul Henreid (1908-1992), attur ''( Casablanca )'' u direttur
* Franz Lehar, direttur fi Trieste, kompożitur
* Paolo Longo, surmast u konduttur
* Mauro Maur (1958-), klarinettista
* Alexander Moissi (1879-1935), attur
* Victor de Sabata (1892-1967), direttur, kompożitur u mużiċist imwieled fi Trieste
* Giorgio Strehler (1921–1997), attur, direttur
* Luca Turilli, imwieled fi Trieste, kitarrist tal-band tal-metal Rhapsody Of Fire

* Leo Castelli (1907-1999), sid ta' gallerija u negozjant tal-arti Amerikan imwieled fi Trieste
* Athos Cozzi (1909-1989), artist tal-komiks u illustratur
* Alexander Kircher (1867-1939), pittur
* Pompeo Posar (1921-2004), fotografu
* Umbro Apollonio, (1911–1981), kritiku tal-arti

* Eugenio Geiringer, perit, inġinier, u politiku
* Charlotte tal-Belġju
* Napuljun Ġużeppi Karlu Pawlu Bonaparte (1822-1891)
* Jérôme Napoléon Charles Bonaparte (1814-1847), Prinċep ta' Montfort
* Joseph Fouché (1759-1820), politiku Franċiż li miet fi Trieste
* Riccardo Illy (1955-), eks membru parlamentari, eks sindku ta' Trieste, eks president reġjonali
* Massimiljanu I tal-Messiku (1832-1867), arċiduka u imperatur. Għex fil-kastell tiegħu ta' Miramare (Trieste)
* Guglielmo Oberdan (1858-1882), irredentista Taljan
* Georges-Alexandre Sarrejani ( 1878-1934 ), avukat tan-negozju, frodist u qattiel

* Franco Basaglia (1924-1980), tabib alternattiv u psikjatra
* Marie Bonaparte (1882-1962), pijuniera tal-psikoanaliżi li qagħdet f'Duino
* Edoardo Weiss (1889-1970), tabib u psikoanalista.

* Mathilde-Létizia Bonaparte (1820-1904)
* Italo Svevo (1861-1928), kittieb imwieled fi Trieste
* Ida Finzi (1867-1946), ġurnalista u kittieb
* Boris Pahor (1913-2022), kittieb Sloven
* Bianca Maria Piccinino, [[Ġurnalist|ġurnalista]] u preżentatriċi televiżiva
* Ketty Rouf (1970- ), rumanzier.

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|LIB}} [[Bejrut]] ([[Libanu]]) ;
* {{Flagicon|FRA}} [[Le Havre]] ([[Franza]]) ;
* {{Flagicon|CMR}} [[Douala]] ([[Kamerun]]) ;
* {{Flagicon|AUT}} [[Graz]] ([[Awstrija]]) ;
* {{Flagicon|BRA}} [[Santos]] ([[Brażil]]) ;
* {{Flagicon|UK}} [[Southampton]] ([[Renju Unit]]).

== Noti u referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>knovsd3fdsyx8jarwqee3zf8sdi6iqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ancona</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34586</id>
    <revision>
      <id>331728</id>
      <timestamp>2026-08-23T23:05:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/238767600|Ancône]]&quot;</comment>
      <origin>331728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30399" sha1="601ze3worac3b33d1vyblhb2axh00uz" xml:space="preserve">
'''Ancona''' ( en   hija belt b'madwar 98 972 habitants, il-belt kapitali tar- reġjun ta' Marche  l-belt prinċipali tal- provinċja ta' Ancona fl [[Italja|-Italja]] .

Ancona, belt antika u fortifikata fl-Italja ċentrali b'passat reliġjuż Greko-Ruman u Medjevali rikk, hija belt tal-arti, resort max-xatt u għandha port attiv ħafna fuq il- Baħar Adrijatiku .

L-attivitajiet tiegħu huma essenzjalment marbuta ma' attivitajiet portwali u tal-bini tal-vapuri, is-sajd, l-agrikoltura intensiva u s-snajja' diversi taż-żoni interni tiegħu.

== Toponimija ==
It-toponimu Ancône huwa spjegat bil-modifika żgħira tal-Grieg Αγκων (Agkon ippronunzjat bil-Latin Ankôn) li jfisser &quot; il-kurva, il-liwja, il-kurvatura, l-inflessjoni &quot; Il-lingwisti jinnutaw l-etimonu Indo-Ewropew ''ang(k)'' fis-sens ta' « minkeb, kurva, kurvatura mekkanika ta' ġonta » . Dan it-terminu jirreferi għall-forma tal-promontorju li fuqu tinsab il-belt. : trijangulari, bħal minkeb, bil-katidral fuq l-għolja li tikkorrispondi mal-quċċata tat-tramuntana. Minħabba l-oriġini Griega tagħha, il-belt kisbet il-laqam ''belt Dorika'' .

== Ġeografija ==
Il-belt tinsab fuq il-kosta Adrijatika, 360   fix-Xlokk ta' [[Venezja]], 210   fil-Grigal ta' [[Ruma]] .

Jibbenefika minn xtiewi ħfief grazzi għal klima protetta mrażżna mill-inerzja termali tal-Adrijatiku, għall-kuntrarju taż-żoni fil-majjistral tal- Marchi li jsofru l-forza sħiħa tar-riġidità tax-xitwa tal- Bora jew tal- Appennini ċentrali .

Il-port jinsab fil-lvant tal-belt u oriġinarjament kien protett mill-promontorju tat-tramuntana, forma ta' minkeb.

== Storja ==
Ancona hija belt kummerċjali u portwarja li hija kemm f'armonija mal -intern rurali tagħha kif ukoll xi kultant paradossalment emanċipata mill-appartenenza tagħha għal orizzont marittimu ieħor.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140px&quot;&gt;
Stampa:Ancona,_Pinacoteca_civica_F._Podesti,_Barnaba_Mariotti,_Veduta_del_porto_di_Ancona,_particolare.jpg|ħolqa=Fichier:Ancona,_Pinacoteca_civica_F._Podesti,_Barnaba_Mariotti,_Veduta_del_porto_di_Ancona,_particolare.jpg|alt=Vue du Port d’Ancône de Barnaba Mariotti, pinacothèque Podesti d’Ancône, 1850| ''Dehra tal-Port ta' Ancona'' minn Barnaba Mariotti, Podesti Pinacoteca d'Ancona, 1850
Stampa:(Venice)_'Porto_di_Ancona'_Engraving_by_Luigi_Vanvitelli_-_1738.jpg|ħolqa=Fichier:(Venice)_'Porto_di_Ancona'_Engraving_by_Luigi_Vanvitelli_-_1738.jpg|alt=Vue du Port d’Ancône gravure de Luigi Vanvitelli - Museo storico navale| ''Dehra tal-Port ta' Ancona'' inċiżjoni ta' Luigi Vanvitelli - Museo storico navale
&lt;/gallery&gt;Ancona, Pinacoteca civica F. Podesti, Barnaba Mariotti, Veduta del porto di Ancona, particolare.jpg| ''Dehra tal-Port ta' Ancona'' minn Barnaba Mariotti, Podesti Pinacoteca d'Ancona, 1850 (Venezja) 'Porto di Ancona' Inċiżjoni ta' Luigi Vanvitelli – 1738.jpg| ''Dehra tal-Port ta' Ancona'' inċiżjoni ta' Luigi Vanvitelli - Museo storico navale

=== Antikità ===
[[Stampa:Ancona.jpg|alt=|daqsminuri|305x305px| L -Arkata ta' Trajanu (it II seklu seklu WK ) taħt il -Katidral ta’ San Ċirijaku ( XII 12 seklu ) jidher mill-Ark Klementin ( XVIII18 ) seklu ).]]

==== Antikità Klassika ====
Ancona hija kolonja Griega mwaqqfa minn Dijonisju x-Xiħ madwar is-sena 390 av. J. -C. li toriġina minn [[Siracusa|Sirakuża]], li hi stess hija bint Korintu . L-eżiljati Korintin taw l-isem ''Ankòn'' (Ἀγκών) lill- ''polis'' (belt) mibnija b'idejhom stess, probabbilment bit-tisħiħ qawwi fis- sena 380 av. J.-C. eżiljati politiċi minn Sirakuża wara l-istabbiliment definittiv tat- tirannija Dionisjana.

Negozjanti f'kuntatt kummerċjali ma' Korintu u l-bniet tagħha Selinunte u Sirakuża waqqfu fabbrika tal-porpra Tirjana hawn (Sil. Ital. viii. 438).

Il-belt fortifikata nħatfet minn Ruma fis-sena 268 QK. Hija mdawra mill-Picenum, territorju antik li jikkorrispondi għall-marċa ta' Ancona, li, permezz tar-reżistenza ħarxa tagħha kontra [[Ruma]] fl-Italja ċentrali, iddevjat il-Via Flaminia lejn it-tramuntana lejn Fanum Fortunae saret Fano, u l-Via Valeria lejn in-nofsinhar lejn Corfium.

Għad hemm dubju dwar id-data meta Ancona saret kolonja Rumana . Kienet okkupata bħala bażi navali matul il-Gwerra Istriana tas- sena 178 av. J. -C. ( Livy, ''Storja Rumana'', Ktieb XLI, 1). Ġulju Ċesari ħa l-pussess tiegħu immedjatament wara li qasam ir- Rubikon fis -sena 49 av. J.-C.

Matul iż-żminijiet Rumani, il-belt portwarja kompliet tistampa l-muniti tagħha stess bl-immaġni tad-driegħ mgħawweġ li jġorr fergħa u ras ta’ Afrodite fuq in-naħa l-oħra. Hija kompliet tuża l-lingwa Ellenika, [[Lingwa Griega antika|il-Grieg Antik,]] fi ħdan l- [[Imperu Ruman|Imperu]] . Il-belt esperjenzat prosperità dejjem akbar u stabbiliet ruħha bħala ċentru kummerċjali innegabbli lejn il- Lvant u l-Illyria .

Il-port tiegħu kien ta’ importanza konsiderevoli matul l-era imperjali minħabba l-prossimità tiegħu mad-Dalmazja. : ġie mkabbar mill-imperatur Trajan, li bena l-moll tat-tramuntana tiegħu, bil-perit tiegħu jkun Apollodoru ta' Damasku . Fid-daħla tiegħu togħla l- ark trijonfali, ''l-Ark ta' Trajan'' jew ''Arco di Traiano'', magħmul mill-irħam b'ark wieħed u mingħajr bassorilievi, mibni fl-115 mis-senat u l-poplu.&lt;gallery widths=&quot;145&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
Stampa:Ancona-Anfiteatro_romano_02.JPG|ħolqa=Fichier:Ancona-Anfiteatro_romano_02.JPG|alt=Ruines de l’amphithéâtre romain sur les hauteurs de la ville.| Fdalijiet tal-anfiteatru Ruman fuq l-għoli tal-belt.
Stampa:0420025135_-_Arco_di_Traiano_-_Ancona_(Italy)_2015.jpg|ħolqa=Fichier:0420025135_-_Arco_di_Traiano_-_Ancona_(Italy)_2015.jpg|alt=Arc de Trajan (IIe siècle apr. J.-C.).| Ark ta' Trajan ( II seklu seklu AD ).
Stampa:Area_archeologica_Porto_Traianeo_-_Ancona_2.jpg|ħolqa=Fichier:Area_archeologica_Porto_Traianeo_-_Ancona_2.jpg|alt=Site thermal (avec suspensurae, tubuli et praefurnium) de l'aire archéologique de Porto Traianeo.| Sit termali (bis-suspensurae, tubuli u praefurnium) taż-żona arkeoloġika ta’ Porto Traianeo.
Stampa:Anfiteatro_romano_di_Ancona_-_mosaico_con_delfino.jpeg|ħolqa=Fichier:Anfiteatro_romano_di_Ancona_-_mosaico_con_delfino.jpeg|alt=Mosaïque de l'Amphithéâtre romain.| Mużajk mill-Anfiteatru Ruman.
Stampa:Anfiteatro_romano_di_Ancona_-_arco_Bonarelli_o_Porta_pompae.jpeg|ħolqa=Fichier:Anfiteatro_romano_di_Ancona_-_arco_Bonarelli_o_Porta_pompae.jpeg|alt=Porta Pompae du site de l'Amphithéâtre.| ''Porta Pompae'' tas-sit tal-Anfiteatru.
&lt;/gallery&gt;

==== Antikità Tarda ====
Il-Kristjanizzazzjoni ta’ din il-belt vibranti bdiet kmieni. L-ewwel isqof fis-seklu 4 tqiegħed taħt il-patroċinju ta’ Ċjarjaku ta’ Ġerusalemm, magħruf ukoll bħala Ciriace, Kyriakos, jew Quiriacus, Nisrani żagħżugħ ta’ oriġini Lhudija jismu Judah ben Simeon ben Zacchaeus, rabbi f’Ġerusalemm u proneputi ta’ Ġesù. Skont leġġenda Nisranija bikrija, huwa akkumpanja lil Helena, omm Kostantinu I, lejn Ġerusalemm fis-sena 326, u wara diversi jiem ta’ tortura, il-post tas-Salib il-Veru ġie żvelat lilu. Wara li sar Isqof ta’ Ġerusalemm bil-grazzja imperjali, jingħad li San Ċjarjaku sofra l-martirju mill-ġdid għall-fidi l-ġdida tiegħu taħt l-Imperatur Ġuljan. Huwa jiġi ċċelebrat fl-4 ta’ Mejju mill-Arċisqof ta’ Ancona, li jippossjedi r-relikwi tiegħu. Dawn ir-relikwi ttieħdu fil-Knisja ta’ San Stiefnu f’Ancona fis-sena 418 mill-Imperatriċi Galla Placidia tal-Palestina, u mbagħad ġew trasferiti fl-1097 għall-Knisja ta’ San Lorenzo fuq l-Għolja Guasco, li minn dakinhar ġiet iddedikata lil San Ċjarjaku, il-qaddis patrun ta’ Ancona. Il-martirju tiegħu jiġi mfakkar fl-4 ta' Mejju, l-għada tal-Festa tas-Salib Imqaddes, meta tkompli t-tradizzjoni tat-tqassim tal-ġunmel imbierek lill-fidili.

=== Medju Evu ===
[[Stampa:(Venice)_Il_Papa_giunge_su_navi_veneziane_ad_Ancona,_accompagnato_dal_Barbarossa_e_dal_doge,_e_dona_a_questo_un'ombrella_d'oro,_alto_simbolo_d'autorità_-_Gerolamo_Gambarato_1582.jpg|xellug|daqsminuri| Il-Papa Alessandru III u l-Imperatur Federiku Barbarossa ppreżentaw umbrella lid- Doge ta’ Venezja, Ziani, f’Ancona. Is-Sala tal-Kunsill il-Kbir tal- Palazz tad-Doge f'Venezja .]]
Wara l-waqgħa tal- [[Imperu Ruman]], Ancona ssottomettiet ruħha għall- eġemonija ta' Odoacer, imbagħad għall- Ostrogoti (493-553) li pproteġewhom minkejja d-degradazzjonijiet tal-abitanti fqar tagħha. Ir-rikonkwista Rumana [[Biżantini|Biżantina]] tal-Italja taħt Ġustinjanu kienet estremament vjolenti bejn il-532 u l-552. Il- pesta qed tinfirex Il-merċenarji ta' Belisarius u Narses mhumiex qed jagħmlu progress minkejja s-superjorità teknika tagħhom. Wara l-attakk fuq Ancona, Ġustinjanu eradika dak li qies bħala prodott tal- poplu Gotiku sabiex jimponi l-ordni awtoritarju tiegħu. Ancona hija belt devastata, il-popolazzjoni tagħha hija eżawrita, iżda tibqa' post militari u strateġiku, membru ewlieni tal- Pentapolis fi ħdan l- Exarkat ta' Ravenna mwaqqaf mill- [[Biżantini]].

Theudebert, Re tal-Awstrasja, li xtaq jilbes il-klamide imperjali bħal nannuh Clovis, mexxa lill-armata tiegħu u lill-alleati Lombardi tiegħu biex jiġġieldu lil hinn mill-Alpi madwar is-sena 540. Hu li ħolom bil-vjola kien imġiegħel jieħu naħa fi gwerra terribbli bejn il-Griegi u l-Visigoti. Filwaqt li offra għajnuna Kristjana lill-Griegi, kien impjegat biss bħala awżiljarju merċenarju u ġie vilifikat bħala barbaru. Billi talbu ħlas għas-servizzi tagħhom, it-truppi Awstrasjani ddiżertaw lejn il-kamp Ostrogotiku, li laqagħhom b'ċiviltà u kien kapaċi jiddefendi ċ-ċivilizzazzjoni aħjar. Wara t-tluq tiegħu, il-merċenarji Ġermaniċi segwew il-partit tal-ogħla offerta.

Mill-568 sas-572, il- Lombardi, li emigraw bil-kbir taħt it-tmexxija tar-Re Alboin, attakkaw brutalment id-difiżi militari tal-Italja Biżantina magħquda. Billi bbenefikaw mill-għarfien ġeografiku tal-ġenituri merċenarji tagħhom, huma okkupaw iż-żoni rurali - jieħdu lil Pavia, priża urbana eċċezzjonali bla difiża minħabba sur imwaqqa', biex jagħmluha l [[Belt kapitali|-belt kapitali]] tagħhom. L-armati Biżantini eżawrew ruħhom billi kkonkwistaw il- bliet fortifikati konnessi b'netwerk ta' toroq, li wħud minnhom kienu fortifikati. Wara perjodu ta' aġġustament, il-ħakkiema Lombardi organizzaw ruħhom biex jagħmlu gwerer ta' assedju u biex jiksbu l-appoġġ tal-popolazzjonijiet Taljani taħt il-ħakma militari Biżantina. Fis-sena 592, wara li kkonkluda kampanja militari li kienet kemm ekonomika kif ukoll effettiva, Agilulf, ir-Re tal-Lombardi, għamel lil Ancona l-belt kapitali ta' marka bl-istess isem. Il-belt antika ta' Pentapolis fi ħdan l- Exarkat ta' Ravenna skjerat mill-ġdid l-attivitajiet kummerċjali ħielsa tagħha u stabbilixxiet ruħha matul il- [[Medjuevu|Medju Evu]] bħala belt marittima u kummerċjali importanti.

Ancona u l- Marka ta' Ancona, isem ippreservat mill-fruntiera bejn ir- renju Frank tal-Lombardi u l- Istati Papali, ingħata flimkien mal-eżarkat lill-Papa Stiefnu II minn Pipinu l-Qosra fis-754. Il-belt ġiet meqruda mis- Saraċini fit-848, iżda rkuprat faċilment taħt il-ħakma tal-prinċpijiet Franki. Permezz tal-istorja Lombarda u mbagħad Franċiża tagħha, Ancona u l-Marċa tagħha huma marbuta mar- ''regnum Italiae'', din l-Italja Ġermaniża prospera ta’ bliet, rħula u kummerċ fuq skala kbira skont [[Ġermanja|il-Ġermanja]] tan-Nofsinhar, speċjalment fl-aqwa tagħha fis- XIII13 . seklu . Dan ''ir-renju'', frammentat iżda reali ħafna, minn Otto I, Re tal-Italja fid-952 sal-aħħar ġemgħat tas- XV 15 seklu taħt Federiku III, jinkludi l [[Lombardija|-Lombardija]], il-Marka ta' [[Verona]] fit-tramuntana, id-Dukat ta' Romagna, Spoleto, Tuscia ma' [[Firenze]] u [[Siena]] . Teskludi [[Venezja|lil Venezja]], il-wirt ta' San Pietru, u sa ċertu punt ir- Renju ta' Sqallija, bl-eċċezzjoni tal-perjodu inawgurat mill-universaliżmu Staufjan . Iżda din iż-żona, immarkata minn rinnovazzjoni Ottoniana, kienet politikament frammentata minn stadju bikri, sa mis XI11 . seklu . Il- Bolla tad-Deheb tal-1356, iż-żerriegħa tat-twelid veru tal- Imperu Ruman Sagru [[Lingwa Ġermaniża|li jitkellem]] bil-Ġermaniż, fetħet it-triq għal separazzjoni bil-mod.

Ir-Repubblika ta' Ancona, repubblika marittima importanti, ħelset mill-Markiżjat ta' Ancona u rnexxiet permezz tal-kummerċ mal-Lvant, minkejja l-kompetizzjoni formidabbli minn Venezja. Hija rreżistiet assedji minn Lotarju III fl-1137, imbagħad minn Frederiku Barbarossa fl-1167, u finalment minn Venezja fl-1174. Dan l-aħħar assedju terribbli dam mill-1 ta' April sa nofs Ottubru. L-assedji ta' qabel oriġinaw mill-frustrazzjoni tal-amministrazzjoni imperjali tal-Marka mill-1159 sal-1290, li ġiet imċaħħda mill-kapitali. It-tutela allegata tas-Santa Sede mill-belt ħielsa pprovdiet lir-Repubblika Ankonita mezz konvenjenti biex iżżomm l-awtonomija tagħha.

Wara l-assedju, Ancona saret port Adrijatiku ewlieni, u b'hekk fetħet l-ivvjaġġar lejn il- Lvant tal-Mediterran . Fl-1219, [[San Franġisk t'Assisi|Franġisku ta' Assisi]] telaq bil-vapur lejn il-Lvant minn Ancona. Il -katidral ta’ Saint-Cyriaque bil -koppla poligonali tiegħu u l-bosta knejjes żgħar jagħtu xhieda ta’ din l-era tal -fidi Nisranija . Il-loġġa tal-merkanti, mibnija fis- XIV 14 seklu fi stil Gotiku, ifakkar fit-tfaċċar mill-ġdid tal-attività ekonomika fis-seklu ta' wara. Il-festa ta’ San Ċarjaku hija l-okkażjoni għal fiera kummerċjali kbira fl-4 ta’ Mejju fejn tkompli d-distribuzzjoni tal-ġummar imbierek lill-fidili.

Fir-Repubblika ta' Ancona, Ċiriaku ta' Ancona twieled XIV14 . seklu ; kien umanista u navigatur, xi kultant imsejjaħ il-&quot; missier [[Arkeoloġija|l-arkeoloġija]] &quot;għax iddedika ħajtu kollha għal missjoni : is-salvataġġ ta' antikitajiet, destinati li jisparixxu.&lt;ref&gt;Edward W. Bodnar, ''Later travels'', avec Clive Foss - Harvard University Press, 2003 {{ISBN|9780674007581}} (''Cyriaque d'Ancône était l'enregistreur le plus entreprenant et le plus prolifique des antiquités grecques et romaines, en particulier des inscriptions, au {{s-|XV}}, et l'exactitude générale de ses archives lui permet d'être appelé le père fondateur de l'archéologie classique moderne.''.)&lt;/ref&gt;

=== Żminijiet Moderni ===
[[Stampa:Ancona_civitas_Piceni_celeberrima_(reproduction_1645).jpg|daqsminuri| Mappa ta' Ancona fis XVI 16 seklu .]]
Fl-1532, id-data tas-suċċess ta’ politika papali twila u għalja biex iżżid l-istati tagħha, il-belt annessa sempliċement mill-papa tilfet l-indipendenza tagħha u ġiet inkorporata fil-proprjetajiet tal- Istati Papali taħt il-Papa Klement VII li ddikjaraha port ħieles.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Ċita ktieb|data=2014 (rééd.)|kapitlu=Les Juifs et l'évolution des sensibilités chrétiennes (Rome)|titlu=Les Banquiers juifs et le Saint-Siège|url=https://books.google.fr/books?id=HmFTttGX2u8C&amp;pg=PT107&amp;dq=Anc%C3%B4ne+1532+port+franc|edizzjoni=[[Calmann Levy]]|post=Paris|paġni=312|isbn=978-2-7021-4823-5}}&lt;/ref&gt; Wara l-bojkott mid- dijaspora Lhudija u l-ħarba tal-Lhud b'reazzjoni għall-persekuzzjoni tal-korreliġjonisti Ankoniti tagħhom u l-ħruq ta' 25 minnhom minn Pawlu IV fl-1555, il-belt għexet bil-mod ħdejn il-flagboyance Venezjana.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Wara l-1532, il-gvern urban baqa' ddominat mill- patrijat ċiviku, skont loġika ta' kompromess mal-poter papali. L-eliti muniċipali żammew il-funzjonijiet tagħhom bi skambju għal-lealtà politika u l-appoġġ fiskali għall-ordni istituzzjonali l-ġdida.&lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|sena=1976|titlu=Ceti e potere nella Marca pontificia. Formazione e organizzazione della piccola nobiltà fra '500 e '700|edizzjoni=Il Mulino|post=Bologne}}&lt;/ref&gt;

Il -konsulat Franċiż ġie stabbilit f'Ancona fl-1671, immexxi – ħaġa rari għal konslu – minn wieħed mill-lokal, il-Markiż Étienne-Antoine Benincasa (miet fl-1719), minn waħda mill-aktar familji patrizji sinjuri fil-provinċja ta' Marche, involut ukoll fil-kummerċ, u li kien jesprimi ruħu fil-korrispondenza tal-kanċellerija tiegħu aktar bit- [[Lingwa Taljana|Taljan]] milli bil- [[Lingwa Franċiża|Franċiż]] . Erbgħa mid-dixxendenti tiegħu nħatru wkoll konsli fis-suċċessjoni tiegħu sa tmiem is- XVIII18 . seklu . Fost dawn, il-konslu u l-markiż Joseph Benincasa sar saċerdot f'Ancona fl-1754. Matul it-taqlib tar [[Rivoluzzjoni Franċiża|-Rivoluzzjoni Franċiża]], il-Konslu Louis Lucien Benincasa qabel li jaħlef lealtà lejn il- monarkija kostituzzjonali iżda mhux lejn ir- Repubblika. Għalhekk tkeċċa fl-1793. Fil-konsulat, il-maġġoranza tad-dokumenti tal-kanċellerija għandhom x'jaqsmu man-navigazzjoni u l-affarijiet marittimi, u l-iskarsezza jew il-proliferazzjoni tagħhom tirrifletti l-attività portwarja tal-belt, li żdiedet fl-aħħar tas XVIII18 . seklu,&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Annalisa Biagianti |date=2016 |title=Recrutement et pratiques en chancellerie consulaire. Le cas du consulat de France à Ancône et des vice-consulats de l'Adriatique (1726-1814) |url=http://journals.openedition.org/mefrim/2902 |journal=Mélanges de l'École française de Rome - Italie et Méditerranée modernes et contemporaines |volume=128-2 {{!}} 2016 |doi=10.4000/mefrim.2902}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|sena=1998|titlu=Les consuls de France au siècle des Lumières|url=https://books.google.fr/books?id=PEYBq52mX1EC&amp;printsec=frontcover|lingwa=fr|edizzjoni=Direction des Archives et de la Documentation - Ministère des Affaires étrangères|post=Paris|paġni=974|isbn=2-11-089158-0}}&lt;/ref&gt;

Fl-1733, il-Papa Klement XII iddikjara lil Ancona port ħieles  fejn estenda l-moll, u bena imitazzjoni [[Barokk|barokka]] tal -arkata ta’ Trajanu, {{'}} ''arco clementino'', li nbniet f’ismu. Għalhekk Luigi Vanvitelli, il-perit ewlieni, ħalla l-marka tiegħu fuq il-belt li rat il-lok tal-knisja tal-Ġesù u l-isptar fin ''-'' nofsinhar tal-port, imsejjaħ ukoll lazzarett .&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Stampa:Pintoricchio_013.jpg|ħolqa=Fichier:Pintoricchio_013.jpg|alt=Ancône telle qu'en 1507 - Fresque de la vie de Pie II par Pinturicchio, Biblioteca Piccolomini dans la Duomo de Sienne.| Ancona kif kienet fl-1507 - Fresco tal-ħajja ta' Piju II minn Pinturicchio, ''Biblioteca Piccolomini'' fid- Duomo ta' Siena .
Stampa:Vittore_carpaccio,_Sermon_of_St_Stephen.jpg|ħolqa=Fichier:Vittore_carpaccio,_Sermon_of_St_Stephen.jpg|alt=Vittore Carpaccio dans la prédication de saint Stéphane. [Lequel ?] s'inspirant de la ville d'Ancône telle qu'en 1514 pour sa représentation de Jérusalem.| Vittore Carpaccio fil-predikazzjoni ta' San Stiefnu .   ispirata mill-belt ta' Ancona kif kienet fl-1514 għar-rappreżentazzjoni tagħha ta' Ġerusalemm .
Stampa:Vittore_carpaccio,_predica_di_s._stefano_a_gerusalemme,_da_scuola_di_s._stefano_a_ve,_1514_ca._03.JPG|ħolqa=Fichier:Vittore_carpaccio,_predica_di_s._stefano_a_gerusalemme,_da_scuola_di_s._stefano_a_ve,_1514_ca._03.JPG|alt=Détail de l'œuvre de Vittore Carpaccio.| Dettall tax-xogħol ta' Vittore Carpaccio .
Stampa:Pinturicchio,_libreria_piccolomini,_dettaglio_01.jpg|ħolqa=Fichier:Pinturicchio,_libreria_piccolomini,_dettaglio_01.jpg|alt=Détail de la Vue d’Ancône de Pinturicchio.| Dettall tal-Veduta ta' Pinturicchio ta' Ancona.
&lt;/gallery&gt;

=== l-era kontemporanja ===
[[Stampa:Investimento_d'Ancona-veduta_generale.jpg|daqsminuri| ''Okkupazzjoni ta' Ancona'', C. Bossoli, 1860.]]
[[Stampa:Flag_of_the_Repubblica_Anconitana.svg|daqsminuri| Bandiera tar -Repubblika Ankonjana .]]
Fit-tieni nofs XVIII -seklu 18 Fis-seklu 19, ġiet innutata l-preżenza ta' nies Franċiżi li kienu jgħixu f'Ancona jew li kienu għaddejjin minn hemm. : mużiċisti, figuri reliġjużi u pellegrini (minħabba l-prossimità tas- santwarju ta’ Loreto ), kaptani tal-vapuri, baħrin jew saħansitra eks suldati. Matul ir-Rivoluzzjoni, kien hemm ukoll pirati, suldati tal-gwarniġjon, emigranti u qassisin refrattorji.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Fl-1797, il-belt inħatfet mit-truppi Franċiżi taħt il-Ġeneral Victor, parti mill- Armata tal-Italja, li rilaxxat » il-Lhud tal- ghetto billi abolixxew id-diskriminazzjoni kontra din il-komunità.&lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|sena=2009|titlu=Emancipation : How Liberating Europe's Jews from the Ghetto Led to Revolution and Renaissance|url={{Google Livres|_IYvjkNrTe0C|surligne=Ancona Ghetto}}|lingwa=en|edizzjoni=[[Simon &amp; Schuster |Simon and Schuster]]}}&lt;/ref&gt; Bi skambju, il-Lhud se jikkontribwixxu għall- ispolizzjonijiet Napuljoniċi permezz tal-amministrazzjoni u l-inventarju sistematiku ta' eluf ta' oġġetti arkeoloġiċi, artistiċi, kulturali u reliġjużi li jikkostitwixxu l-identità tal-abitanti tar-reġjun.{{Bżonn refererenza|Travail qui permettra au membre de la communauté juive d'assurer tranquillement leur passage dans le ghetto parisien}} &lt;sup class=&quot;need_ref_tag&quot; style=&quot;padding-left:2px;&quot;&gt;[[wikipedija:Bżonn referenza|&amp;#x5B; ref.&amp;nbsp;neċessarju &amp;#x5D;]]&lt;/sup&gt; .
[[Catégorie:Article à référence nécessaire]]
Fid-19 ta' Novembru 1797, ġiet proklamata r -Repubblika Ankonitjana ( repubblika oħt ); din ġiet annessa mir -Repubblika Rumana fis-7 ta' Marzu 1798.

Fl-1799, l-assedju ta’ Ancona beda bi skwadra ta’ tmien vapuri Russi u Torok u, fuq l-art, armata ta’ truppi Awstrijaċi, Russi u Torok. Ingħaqdu mal-assedju ribelli kkmandati mill-enigmatiku Giuseppe Lahoz, li kien beda l-karriera militari tiegħu fl-armata Awstrijaka, aktar tard ħaddan l-ideali Jakobini, u sussegwentement ingħaqad mal-armata Franċiża. Wara t-Trattat ta’ Campo Formio, sar wieħed mill-aktar avversarji ħerqana tal-politika Franċiża fl-Italja. F’Mejju 1799, ir-ribelli kontra l-Franċiżi tal-Marches ħatruh mexxej militari u wieħed mill-figuri ewlenin fl-assedju ta’ Ancona. Iċ-Ċittadella kienet waħda mill-postijiet ewlenin fil-ġlied. Il-belt kienet difiża mill-Ġenerali Jean-Charles Monnier u Domenico Pino.

L-imblokk navali ta' Ancona dam mit-18 ta' Marzu sat-13 ta' Novembru 1799, u wara sitt xhur ta' assedju Awstrijak, il-Franċiżi ċedew. Fl-1805, ittieħdet mill-Imperatur [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun]] .

L-awtoritajiet Franċiżi fl-Italja inkorporaw lil Ancona fir- Renju tal-Italja, u għamluha l-belt kapitali tad-dipartiment ta' Metaure fl-1808.

Napuljun, ir-Re tal-Italja, iddikjara fit-28 ta' Lulju 1810 f'Saint -Cloud proġett biex jiżviluppa l-port sabiex ikun jista' jakkomoda &quot; disa' vapuri tal-linja u sitt fregati &quot; L-estensjoni tal-moll tal-punent hija l-proġett ewlieni b'baġit ta' 50 000 francs .

Il-belt kienet okkupata mill- Franċiżi sal-1814, imbagħad il-forzi alleati rritornawha lill-Papa fl-1815 bil- Kungress ta' Vjenna, li għalaq il-ghetto u reġa' introduċa d-diskriminazzjoni kontra l-Lhud . Fl-1830, l-irvellijiet popolari fir -Romagna, il- Marches u l-Umbria ġew imrażżna taħt l-awspiċi tal-poter konservattiv Kattoliku u Awstrijak .

Il-Ministru Casimir Perier okkupa l-belt minn truppi Franċiżi mill-1832 sal-1838 biex ifixkel l-intervent Awstrijak [[Bolonja|f'Bolonja]] u Romagna matul il- ''kriżi Taljana'' fl-Istati Papali.

L-Awstrijaċi bbumbardjawha fl-1849 meta koalizzjoni improvizzata, Awstrijaka, [[Napli|Naplitana]] u fuq kollox Franċiża, assedjat u ħadet lil [[Ruma]], il-belt kapitali turbolenti u ta’ ħajja qasira tal-Istati patrimonjali ta’ San Pietru magħquda fir- Repubblika Rumana wara l-ħarba tal-Papa Piju IX fl-1848. Fl-1849, il-belt irċeviet id-dinjità tar- ''Risorgimento'' għall-erojiżmu tagħha u l-impenn tagħha għall-ideat tal-libertà u l-indipendenza.

Fis-snin 1850, il-belt portwarja, bis-sajd u t-tarzni tagħha li kienu qed jiffjorixxu, saret ċentru ferrovjarju u tat-toroq. Fl-1860, it-truppi papali tal-Ġeneral Lamoricière fittxew kenn hemmhekk wara t-telfa f'Castelfidardo. Il-belt, imdawra mill-flotta Taljana taħt l-awspiċi tar-Renju ta' Piemonte-Sardinja, ċediet fid-29 ta' Settembru 1860. Fl-14 ta' Marzu 1861, waqt li r-rappreżentant Ankonjan kien qed joqgħod fl-ewwel parlament Taljan f'Turin, il-kapitali ta' Piemonte, saret parti mir-Renju tal-Italja (1861-1946).

F'Mejju 1915, il-belt ġiet ibbumbardjata minn flotta tal- marina Awstro-Ungeriża b'reazzjoni għad -dikjarazzjoni ta' gwerra tal-Italja kontra l-Awstrija-Ungerija .

Fl-1922, Ancona, attiva ħafna fil-kummerċ tal-frott, iċ-ċereali u l-inbejjed, kellha 63 200 abitant f'Italja li kienet ħarġet eżawrita mill- [[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]] .

Matul l-aħħar snin tat- [[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], Ancona, minħabba l-importanza strateġika tagħha, sofriet bosta bumbardamenti mill-forzi Alleati, li kienu qed jippreparaw għall-mogħdija tal-front. B'mod partikolari, dik tal 11 ta' Novembru 1943 kienet waħda mill-aktar traġiċi. fi ftit minuti eluf ta’ nies tilfu ħajjithom, inklużi 700 ġewwa l-uniku kenn improvviżat f’Cardeto ''Park'', u distrett sħiħ tal-belt storika (rione Porto) kważi nqered għalkollox. 157 Lhud minn Ancona ġew deportati (mill-1700 ruħ li kellha l-komunità) min-Nazi lejn kampijiet ta' internament. 15 biss se jirritornaw.

Fit-18 ta' Lulju 1944, il-belt ġiet illiberata mit-truppi Ġermaniżi mit- Tieni Korp Pollakk tal-Ġeneral Władysław Anders. Il-bumbardamenti intensi qerdu parti mill-proprjetà immobbli.

Wara li nbniet mill-ġdid, il-belt kompliet it-tkabbir tagħha fis-snin ħamsin. Billi bbenefikat minn eżodu rurali intens, il-belt bil-port irrinovat laħqet il 107 550 abitant fl-1960. Staġna fil-bidu tas-snin tmenin bit-tnaqqis qawwi tal-hinterland tagħha, li kien qed jiżviluppa l-għelejjel taċ-ċereali, tal-ħaxix u tal-inbid tagħha u l-mergħat tagħha għat-trobbija tal-bhejjem.

Milquta mill-kriżi industrijali u portwarja, il -popolazzjoni urbana tvarja : ir-rata ta' tkabbir tagħha kienet imnaqqsa għal 98 000 abitant qabel ma reġgħet bdiet, attivata minn eżodu konsiderevoli mill-provinċja agrikola tagħha, li fil-bidu tas-snin disgħin kellha kwart [[Bidwi|tal-bdiewa]] attivi, li kellhom proprjetajiet ta' daqs medju : 103 877 abitant fl-1993, 108 500 fl-1997. Il-provinċja ta' Ancona, li testendi mill-quċċata tal- Appennini sal- Baħar Adrijatiku, tul l-assi tal-Wied ta' Esino, kellha 411 900 abitant fl-1993 b'densitajiet umani qrib il-140 abitant/ 2 .

== Kultura ==
[[Stampa:Jan_raes,_su_dis._di_rubens,_assunzione_della_vergine,_bruxelles_1632-50_ca._(ancona,_museo_diocesano).jpg|daqsminuri| L-Assunzjoni tal-Verġni, Jan Raes wara tpinġija ta' Rubens, magħmula fi Brussell bejn l-1632 u l-1650, Mużew Djoċesan ta' Ancona.]]
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Stampa:Noli-me-tangere-titien.jpg|ħolqa=Fichier:Noli-me-tangere-titien.jpg|alt=Porta Capodimonte d’Ancône in Noli me Tangere du Titien.| Porta Capodimonte d'Ancona in Noli me Tangere minn [[Tizjanu|Tizjan]] .
Stampa:Vittore_Carpaccio_-_Young_Knight_in_a_Landscape_-_Google_Art_Project.jpg|ħolqa=Fichier:Vittore_Carpaccio_-_Young_Knight_in_a_Landscape_-_Google_Art_Project.jpg|alt=Portrait d'un chevalier, Vittore Carpaccio, musée Thyssen-Bornemisza de Madrid.| Ritratt ta' kavallier, Vittore Carpaccio, Mużew Thyssen-Bornemisza [[Madrid|f'Madrid]] .
Stampa:Domenichino_-_A_Triumphal_Arch_of_Allegories_-_WGA06409.jpg|ħolqa=Fichier:Domenichino_-_A_Triumphal_Arch_of_Allegories_-_WGA06409.jpg|alt=L'Arc de Trajan peint par Le Dominiquin.| L -Ark ta' Trajanu miżbugħ minn Domenichino .
Stampa:Giovanni_bellini,_crocifissione_in_un_cimitero_ebraico_(crocifisso_niccolini_da_camugliano),_1480-85_ca._04.jpg|ħolqa=Fichier:Giovanni_bellini,_crocifissione_in_un_cimitero_ebraico_(crocifisso_niccolini_da_camugliano),_1480-85_ca._04.jpg|alt=Crucifixion (avec San Ciriaco sur la gauche du Christ) de Giovanni Bellini, 1480-1485 (Crucifix Niccolini da Camugliano).| Kurċifissjoni (b'San Ciriaco fuq ix-xellug ta' Kristu) minn Giovanni Bellini, 1480-1485 (Kurċifiss Niccolini da Camugliano).
Stampa:Vittore_carpaccio,_san_giorgio_e_il_drago_01.jpg|ħolqa=Fichier:Vittore_carpaccio,_san_giorgio_e_il_drago_01.jpg|alt=Ancône prise comme modèle pour la ville légendaire de Silène de Libye dans le Saint Georges et le Dragon de Vittore Carpaccio.| Ancona meħuda bħala mudell għall-belt leġġendarja ta' ''Silenus tal-Libja'' f'San Ġorġ u d-Dragun ta' Vittore Carpaccio .
Stampa:Accademia_-_Martyrdom_of_Saint_Mark_by_Giovanni_Bellini.jpg|ħolqa=Fichier:Accademia_-_Martyrdom_of_Saint_Mark_by_Giovanni_Bellini.jpg|alt=Ancône dans le Martyre de saint Marc de Giovanni Bellini, 1526, Scuola Grande di San Marco, Venise.| Ancona ''fil-Martirju ta’ San Mark'' ta’ Giovanni Bellini, 1526, Scuola Grande di San Marco, [[Venezja]] .
Stampa:058_Conrad_Cichorius,_Die_Reliefs_der_Traianssäule,_Tafel_LVIII.jpg|ħolqa=Fichier:058_Conrad_Cichorius,_Die_Reliefs_der_Traianssäule,_Tafel_LVIII.jpg|alt=Détail de la Colonne trajane où figure l'Arc de Trajan d'Ancône.| Dettall tal- Kolonna ta' Trajan li fiha l- Ark ta' Trajan ta' Ancona .
Stampa:Arc_Trajan_Piranesi.png|ħolqa=Fichier:Arc_Trajan_Piranesi.png|alt=Vue de l’Arc Trajan avec San Ciriaco en arrière plan, gravure de Giovanni Battista Piranesi.| Veduta tal-Ark ta' Trajan b'San Ciriaco fl-isfond, inċiżjoni minn Giovanni Battista Piranesi .
&lt;/gallery&gt;

== Infrastruttura u trasport ==
&lt;gallery widths=&quot;250&quot; heights=&quot;200&quot; perrow=&quot;3&quot; caption=&quot;Mezzi ta' trasport u mapep&quot;&gt;
Stampa:Ancona_Freeway.jpg|ħolqa=Fichier:Ancona_Freeway.jpg
Stampa:Ancona_Zug.jpg|ħolqa=Fichier:Ancona_Zug.jpg
Stampa:Ancona-_The_Ferry_to_Split_(8264358049).jpg|ħolqa=Fichier:Ancona-_The_Ferry_to_Split_(8264358049).jpg
Stampa:Arco_di_Traiano_-_Ancona_27.jpg|ħolqa=Fichier:Arco_di_Traiano_-_Ancona_27.jpg|alt=Port d'Ancône| Port ta' Ancona
Stampa:Rete_tranviaria_di_Ancona.JPG|ħolqa=Fichier:Rete_tranviaria_di_Ancona.JPG
Stampa:Tranvia_Ancona-Falconara_Marittima.JPG|ħolqa=Fichier:Tranvia_Ancona-Falconara_Marittima.JPG
&lt;/gallery&gt;

== Trasport bl-ajru ==
Ajruport ta' Ancona-Falconara ( kodiċi IATA) AOI), li tinsab f'Falconara Marittima, toffri titjiriet regolari lejn Ruma, [[Milan]] u bliet Ewropej oħra bħal [[Londra]] jew [[Barċellona]] .

== Referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>601ze3worac3b33d1vyblhb2axh00uz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>331729</id>
      <parentid>331728</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T23:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JovalQC</username>
        <id>21720</id>
      </contributor>
      <comment>Infobox city create</comment>
      <origin>331729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30457" sha1="j1ljoln4tgzs8jkllj6gcf9533dokwn" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Ancona''' ( en   hija belt b'madwar 98 972 habitants, il-belt kapitali tar- reġjun ta' Marche  l-belt prinċipali tal- provinċja ta' Ancona fl [[Italja|-Italja]] .

Ancona, belt antika u fortifikata fl-Italja ċentrali b'passat reliġjuż Greko-Ruman u Medjevali rikk, hija belt tal-arti, resort max-xatt u għandha port attiv ħafna fuq il- Baħar Adrijatiku .

L-attivitajiet tiegħu huma essenzjalment marbuta ma' attivitajiet portwali u tal-bini tal-vapuri, is-sajd, l-agrikoltura intensiva u s-snajja' diversi taż-żoni interni tiegħu.

== Toponimija ==
It-toponimu Ancône huwa spjegat bil-modifika żgħira tal-Grieg Αγκων (Agkon ippronunzjat bil-Latin Ankôn) li jfisser &quot; il-kurva, il-liwja, il-kurvatura, l-inflessjoni &quot; Il-lingwisti jinnutaw l-etimonu Indo-Ewropew ''ang(k)'' fis-sens ta' « minkeb, kurva, kurvatura mekkanika ta' ġonta » . Dan it-terminu jirreferi għall-forma tal-promontorju li fuqu tinsab il-belt. : trijangulari, bħal minkeb, bil-katidral fuq l-għolja li tikkorrispondi mal-quċċata tat-tramuntana. Minħabba l-oriġini Griega tagħha, il-belt kisbet il-laqam ''belt Dorika'' .

== Ġeografija ==
Il-belt tinsab fuq il-kosta Adrijatika, 360   fix-Xlokk ta' [[Venezja]], 210   fil-Grigal ta' [[Ruma]] .

Jibbenefika minn xtiewi ħfief grazzi għal klima protetta mrażżna mill-inerzja termali tal-Adrijatiku, għall-kuntrarju taż-żoni fil-majjistral tal- Marchi li jsofru l-forza sħiħa tar-riġidità tax-xitwa tal- Bora jew tal- Appennini ċentrali .

Il-port jinsab fil-lvant tal-belt u oriġinarjament kien protett mill-promontorju tat-tramuntana, forma ta' minkeb.

== Storja ==
Ancona hija belt kummerċjali u portwarja li hija kemm f'armonija mal -intern rurali tagħha kif ukoll xi kultant paradossalment emanċipata mill-appartenenza tagħha għal orizzont marittimu ieħor.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140px&quot;&gt;
Stampa:Ancona,_Pinacoteca_civica_F._Podesti,_Barnaba_Mariotti,_Veduta_del_porto_di_Ancona,_particolare.jpg|ħolqa=Fichier:Ancona,_Pinacoteca_civica_F._Podesti,_Barnaba_Mariotti,_Veduta_del_porto_di_Ancona,_particolare.jpg|alt=Vue du Port d’Ancône de Barnaba Mariotti, pinacothèque Podesti d’Ancône, 1850| ''Dehra tal-Port ta' Ancona'' minn Barnaba Mariotti, Podesti Pinacoteca d'Ancona, 1850
Stampa:(Venice)_'Porto_di_Ancona'_Engraving_by_Luigi_Vanvitelli_-_1738.jpg|ħolqa=Fichier:(Venice)_'Porto_di_Ancona'_Engraving_by_Luigi_Vanvitelli_-_1738.jpg|alt=Vue du Port d’Ancône gravure de Luigi Vanvitelli - Museo storico navale| ''Dehra tal-Port ta' Ancona'' inċiżjoni ta' Luigi Vanvitelli - Museo storico navale
&lt;/gallery&gt;Ancona, Pinacoteca civica F. Podesti, Barnaba Mariotti, Veduta del porto di Ancona, particolare.jpg| ''Dehra tal-Port ta' Ancona'' minn Barnaba Mariotti, Podesti Pinacoteca d'Ancona, 1850 (Venezja) 'Porto di Ancona' Inċiżjoni ta' Luigi Vanvitelli – 1738.jpg| ''Dehra tal-Port ta' Ancona'' inċiżjoni ta' Luigi Vanvitelli - Museo storico navale

=== Antikità ===
[[Stampa:Ancona.jpg|alt=|daqsminuri|305x305px| L -Arkata ta' Trajanu (it II seklu seklu WK ) taħt il -Katidral ta’ San Ċirijaku ( XII 12 seklu ) jidher mill-Ark Klementin ( XVIII18 ) seklu ).]]

==== Antikità Klassika ====
Ancona hija kolonja Griega mwaqqfa minn Dijonisju x-Xiħ madwar is-sena 390 av. J. -C. li toriġina minn [[Siracusa|Sirakuża]], li hi stess hija bint Korintu . L-eżiljati Korintin taw l-isem ''Ankòn'' (Ἀγκών) lill- ''polis'' (belt) mibnija b'idejhom stess, probabbilment bit-tisħiħ qawwi fis- sena 380 av. J.-C. eżiljati politiċi minn Sirakuża wara l-istabbiliment definittiv tat- tirannija Dionisjana.

Negozjanti f'kuntatt kummerċjali ma' Korintu u l-bniet tagħha Selinunte u Sirakuża waqqfu fabbrika tal-porpra Tirjana hawn (Sil. Ital. viii. 438).

Il-belt fortifikata nħatfet minn Ruma fis-sena 268 QK. Hija mdawra mill-Picenum, territorju antik li jikkorrispondi għall-marċa ta' Ancona, li, permezz tar-reżistenza ħarxa tagħha kontra [[Ruma]] fl-Italja ċentrali, iddevjat il-Via Flaminia lejn it-tramuntana lejn Fanum Fortunae saret Fano, u l-Via Valeria lejn in-nofsinhar lejn Corfium.

Għad hemm dubju dwar id-data meta Ancona saret kolonja Rumana . Kienet okkupata bħala bażi navali matul il-Gwerra Istriana tas- sena 178 av. J. -C. ( Livy, ''Storja Rumana'', Ktieb XLI, 1). Ġulju Ċesari ħa l-pussess tiegħu immedjatament wara li qasam ir- Rubikon fis -sena 49 av. J.-C.

Matul iż-żminijiet Rumani, il-belt portwarja kompliet tistampa l-muniti tagħha stess bl-immaġni tad-driegħ mgħawweġ li jġorr fergħa u ras ta’ Afrodite fuq in-naħa l-oħra. Hija kompliet tuża l-lingwa Ellenika, [[Lingwa Griega antika|il-Grieg Antik,]] fi ħdan l- [[Imperu Ruman|Imperu]] . Il-belt esperjenzat prosperità dejjem akbar u stabbiliet ruħha bħala ċentru kummerċjali innegabbli lejn il- Lvant u l-Illyria .

Il-port tiegħu kien ta’ importanza konsiderevoli matul l-era imperjali minħabba l-prossimità tiegħu mad-Dalmazja. : ġie mkabbar mill-imperatur Trajan, li bena l-moll tat-tramuntana tiegħu, bil-perit tiegħu jkun Apollodoru ta' Damasku . Fid-daħla tiegħu togħla l- ark trijonfali, ''l-Ark ta' Trajan'' jew ''Arco di Traiano'', magħmul mill-irħam b'ark wieħed u mingħajr bassorilievi, mibni fl-115 mis-senat u l-poplu.&lt;gallery widths=&quot;145&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
Stampa:Ancona-Anfiteatro_romano_02.JPG|ħolqa=Fichier:Ancona-Anfiteatro_romano_02.JPG|alt=Ruines de l’amphithéâtre romain sur les hauteurs de la ville.| Fdalijiet tal-anfiteatru Ruman fuq l-għoli tal-belt.
Stampa:0420025135_-_Arco_di_Traiano_-_Ancona_(Italy)_2015.jpg|ħolqa=Fichier:0420025135_-_Arco_di_Traiano_-_Ancona_(Italy)_2015.jpg|alt=Arc de Trajan (IIe siècle apr. J.-C.).| Ark ta' Trajan ( II seklu seklu AD ).
Stampa:Area_archeologica_Porto_Traianeo_-_Ancona_2.jpg|ħolqa=Fichier:Area_archeologica_Porto_Traianeo_-_Ancona_2.jpg|alt=Site thermal (avec suspensurae, tubuli et praefurnium) de l'aire archéologique de Porto Traianeo.| Sit termali (bis-suspensurae, tubuli u praefurnium) taż-żona arkeoloġika ta’ Porto Traianeo.
Stampa:Anfiteatro_romano_di_Ancona_-_mosaico_con_delfino.jpeg|ħolqa=Fichier:Anfiteatro_romano_di_Ancona_-_mosaico_con_delfino.jpeg|alt=Mosaïque de l'Amphithéâtre romain.| Mużajk mill-Anfiteatru Ruman.
Stampa:Anfiteatro_romano_di_Ancona_-_arco_Bonarelli_o_Porta_pompae.jpeg|ħolqa=Fichier:Anfiteatro_romano_di_Ancona_-_arco_Bonarelli_o_Porta_pompae.jpeg|alt=Porta Pompae du site de l'Amphithéâtre.| ''Porta Pompae'' tas-sit tal-Anfiteatru.
&lt;/gallery&gt;

==== Antikità Tarda ====
Il-Kristjanizzazzjoni ta’ din il-belt vibranti bdiet kmieni. L-ewwel isqof fis-seklu 4 tqiegħed taħt il-patroċinju ta’ Ċjarjaku ta’ Ġerusalemm, magħruf ukoll bħala Ciriace, Kyriakos, jew Quiriacus, Nisrani żagħżugħ ta’ oriġini Lhudija jismu Judah ben Simeon ben Zacchaeus, rabbi f’Ġerusalemm u proneputi ta’ Ġesù. Skont leġġenda Nisranija bikrija, huwa akkumpanja lil Helena, omm Kostantinu I, lejn Ġerusalemm fis-sena 326, u wara diversi jiem ta’ tortura, il-post tas-Salib il-Veru ġie żvelat lilu. Wara li sar Isqof ta’ Ġerusalemm bil-grazzja imperjali, jingħad li San Ċjarjaku sofra l-martirju mill-ġdid għall-fidi l-ġdida tiegħu taħt l-Imperatur Ġuljan. Huwa jiġi ċċelebrat fl-4 ta’ Mejju mill-Arċisqof ta’ Ancona, li jippossjedi r-relikwi tiegħu. Dawn ir-relikwi ttieħdu fil-Knisja ta’ San Stiefnu f’Ancona fis-sena 418 mill-Imperatriċi Galla Placidia tal-Palestina, u mbagħad ġew trasferiti fl-1097 għall-Knisja ta’ San Lorenzo fuq l-Għolja Guasco, li minn dakinhar ġiet iddedikata lil San Ċjarjaku, il-qaddis patrun ta’ Ancona. Il-martirju tiegħu jiġi mfakkar fl-4 ta' Mejju, l-għada tal-Festa tas-Salib Imqaddes, meta tkompli t-tradizzjoni tat-tqassim tal-ġunmel imbierek lill-fidili.

=== Medju Evu ===
[[Stampa:(Venice)_Il_Papa_giunge_su_navi_veneziane_ad_Ancona,_accompagnato_dal_Barbarossa_e_dal_doge,_e_dona_a_questo_un'ombrella_d'oro,_alto_simbolo_d'autorità_-_Gerolamo_Gambarato_1582.jpg|xellug|daqsminuri| Il-Papa Alessandru III u l-Imperatur Federiku Barbarossa ppreżentaw umbrella lid- Doge ta’ Venezja, Ziani, f’Ancona. Is-Sala tal-Kunsill il-Kbir tal- Palazz tad-Doge f'Venezja .]]
Wara l-waqgħa tal- [[Imperu Ruman]], Ancona ssottomettiet ruħha għall- eġemonija ta' Odoacer, imbagħad għall- Ostrogoti (493-553) li pproteġewhom minkejja d-degradazzjonijiet tal-abitanti fqar tagħha. Ir-rikonkwista Rumana [[Biżantini|Biżantina]] tal-Italja taħt Ġustinjanu kienet estremament vjolenti bejn il-532 u l-552. Il- pesta qed tinfirex Il-merċenarji ta' Belisarius u Narses mhumiex qed jagħmlu progress minkejja s-superjorità teknika tagħhom. Wara l-attakk fuq Ancona, Ġustinjanu eradika dak li qies bħala prodott tal- poplu Gotiku sabiex jimponi l-ordni awtoritarju tiegħu. Ancona hija belt devastata, il-popolazzjoni tagħha hija eżawrita, iżda tibqa' post militari u strateġiku, membru ewlieni tal- Pentapolis fi ħdan l- Exarkat ta' Ravenna mwaqqaf mill- [[Biżantini]].

Theudebert, Re tal-Awstrasja, li xtaq jilbes il-klamide imperjali bħal nannuh Clovis, mexxa lill-armata tiegħu u lill-alleati Lombardi tiegħu biex jiġġieldu lil hinn mill-Alpi madwar is-sena 540. Hu li ħolom bil-vjola kien imġiegħel jieħu naħa fi gwerra terribbli bejn il-Griegi u l-Visigoti. Filwaqt li offra għajnuna Kristjana lill-Griegi, kien impjegat biss bħala awżiljarju merċenarju u ġie vilifikat bħala barbaru. Billi talbu ħlas għas-servizzi tagħhom, it-truppi Awstrasjani ddiżertaw lejn il-kamp Ostrogotiku, li laqagħhom b'ċiviltà u kien kapaċi jiddefendi ċ-ċivilizzazzjoni aħjar. Wara t-tluq tiegħu, il-merċenarji Ġermaniċi segwew il-partit tal-ogħla offerta.

Mill-568 sas-572, il- Lombardi, li emigraw bil-kbir taħt it-tmexxija tar-Re Alboin, attakkaw brutalment id-difiżi militari tal-Italja Biżantina magħquda. Billi bbenefikaw mill-għarfien ġeografiku tal-ġenituri merċenarji tagħhom, huma okkupaw iż-żoni rurali - jieħdu lil Pavia, priża urbana eċċezzjonali bla difiża minħabba sur imwaqqa', biex jagħmluha l [[Belt kapitali|-belt kapitali]] tagħhom. L-armati Biżantini eżawrew ruħhom billi kkonkwistaw il- bliet fortifikati konnessi b'netwerk ta' toroq, li wħud minnhom kienu fortifikati. Wara perjodu ta' aġġustament, il-ħakkiema Lombardi organizzaw ruħhom biex jagħmlu gwerer ta' assedju u biex jiksbu l-appoġġ tal-popolazzjonijiet Taljani taħt il-ħakma militari Biżantina. Fis-sena 592, wara li kkonkluda kampanja militari li kienet kemm ekonomika kif ukoll effettiva, Agilulf, ir-Re tal-Lombardi, għamel lil Ancona l-belt kapitali ta' marka bl-istess isem. Il-belt antika ta' Pentapolis fi ħdan l- Exarkat ta' Ravenna skjerat mill-ġdid l-attivitajiet kummerċjali ħielsa tagħha u stabbilixxiet ruħha matul il- [[Medjuevu|Medju Evu]] bħala belt marittima u kummerċjali importanti.

Ancona u l- Marka ta' Ancona, isem ippreservat mill-fruntiera bejn ir- renju Frank tal-Lombardi u l- Istati Papali, ingħata flimkien mal-eżarkat lill-Papa Stiefnu II minn Pipinu l-Qosra fis-754. Il-belt ġiet meqruda mis- Saraċini fit-848, iżda rkuprat faċilment taħt il-ħakma tal-prinċpijiet Franki. Permezz tal-istorja Lombarda u mbagħad Franċiża tagħha, Ancona u l-Marċa tagħha huma marbuta mar- ''regnum Italiae'', din l-Italja Ġermaniża prospera ta’ bliet, rħula u kummerċ fuq skala kbira skont [[Ġermanja|il-Ġermanja]] tan-Nofsinhar, speċjalment fl-aqwa tagħha fis- XIII13 . seklu . Dan ''ir-renju'', frammentat iżda reali ħafna, minn Otto I, Re tal-Italja fid-952 sal-aħħar ġemgħat tas- XV 15 seklu taħt Federiku III, jinkludi l [[Lombardija|-Lombardija]], il-Marka ta' [[Verona]] fit-tramuntana, id-Dukat ta' Romagna, Spoleto, Tuscia ma' [[Firenze]] u [[Siena]] . Teskludi [[Venezja|lil Venezja]], il-wirt ta' San Pietru, u sa ċertu punt ir- Renju ta' Sqallija, bl-eċċezzjoni tal-perjodu inawgurat mill-universaliżmu Staufjan . Iżda din iż-żona, immarkata minn rinnovazzjoni Ottoniana, kienet politikament frammentata minn stadju bikri, sa mis XI11 . seklu . Il- Bolla tad-Deheb tal-1356, iż-żerriegħa tat-twelid veru tal- Imperu Ruman Sagru [[Lingwa Ġermaniża|li jitkellem]] bil-Ġermaniż, fetħet it-triq għal separazzjoni bil-mod.

Ir-Repubblika ta' Ancona, repubblika marittima importanti, ħelset mill-Markiżjat ta' Ancona u rnexxiet permezz tal-kummerċ mal-Lvant, minkejja l-kompetizzjoni formidabbli minn Venezja. Hija rreżistiet assedji minn Lotarju III fl-1137, imbagħad minn Frederiku Barbarossa fl-1167, u finalment minn Venezja fl-1174. Dan l-aħħar assedju terribbli dam mill-1 ta' April sa nofs Ottubru. L-assedji ta' qabel oriġinaw mill-frustrazzjoni tal-amministrazzjoni imperjali tal-Marka mill-1159 sal-1290, li ġiet imċaħħda mill-kapitali. It-tutela allegata tas-Santa Sede mill-belt ħielsa pprovdiet lir-Repubblika Ankonita mezz konvenjenti biex iżżomm l-awtonomija tagħha.

Wara l-assedju, Ancona saret port Adrijatiku ewlieni, u b'hekk fetħet l-ivvjaġġar lejn il- Lvant tal-Mediterran . Fl-1219, [[San Franġisk t'Assisi|Franġisku ta' Assisi]] telaq bil-vapur lejn il-Lvant minn Ancona. Il -katidral ta’ Saint-Cyriaque bil -koppla poligonali tiegħu u l-bosta knejjes żgħar jagħtu xhieda ta’ din l-era tal -fidi Nisranija . Il-loġġa tal-merkanti, mibnija fis- XIV 14 seklu fi stil Gotiku, ifakkar fit-tfaċċar mill-ġdid tal-attività ekonomika fis-seklu ta' wara. Il-festa ta’ San Ċarjaku hija l-okkażjoni għal fiera kummerċjali kbira fl-4 ta’ Mejju fejn tkompli d-distribuzzjoni tal-ġummar imbierek lill-fidili.

Fir-Repubblika ta' Ancona, Ċiriaku ta' Ancona twieled XIV14 . seklu ; kien umanista u navigatur, xi kultant imsejjaħ il-&quot; missier [[Arkeoloġija|l-arkeoloġija]] &quot;għax iddedika ħajtu kollha għal missjoni : is-salvataġġ ta' antikitajiet, destinati li jisparixxu.&lt;ref&gt;Edward W. Bodnar, ''Later travels'', avec Clive Foss - Harvard University Press, 2003 {{ISBN|9780674007581}} (''Cyriaque d'Ancône était l'enregistreur le plus entreprenant et le plus prolifique des antiquités grecques et romaines, en particulier des inscriptions, au {{s-|XV}}, et l'exactitude générale de ses archives lui permet d'être appelé le père fondateur de l'archéologie classique moderne.''.)&lt;/ref&gt;

=== Żminijiet Moderni ===
[[Stampa:Ancona_civitas_Piceni_celeberrima_(reproduction_1645).jpg|daqsminuri| Mappa ta' Ancona fis XVI 16 seklu .]]
Fl-1532, id-data tas-suċċess ta’ politika papali twila u għalja biex iżżid l-istati tagħha, il-belt annessa sempliċement mill-papa tilfet l-indipendenza tagħha u ġiet inkorporata fil-proprjetajiet tal- Istati Papali taħt il-Papa Klement VII li ddikjaraha port ħieles.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Ċita ktieb|data=2014 (rééd.)|kapitlu=Les Juifs et l'évolution des sensibilités chrétiennes (Rome)|titlu=Les Banquiers juifs et le Saint-Siège|url=https://books.google.fr/books?id=HmFTttGX2u8C&amp;pg=PT107&amp;dq=Anc%C3%B4ne+1532+port+franc|edizzjoni=[[Calmann Levy]]|post=Paris|paġni=312|isbn=978-2-7021-4823-5}}&lt;/ref&gt; Wara l-bojkott mid- dijaspora Lhudija u l-ħarba tal-Lhud b'reazzjoni għall-persekuzzjoni tal-korreliġjonisti Ankoniti tagħhom u l-ħruq ta' 25 minnhom minn Pawlu IV fl-1555, il-belt għexet bil-mod ħdejn il-flagboyance Venezjana.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Wara l-1532, il-gvern urban baqa' ddominat mill- patrijat ċiviku, skont loġika ta' kompromess mal-poter papali. L-eliti muniċipali żammew il-funzjonijiet tagħhom bi skambju għal-lealtà politika u l-appoġġ fiskali għall-ordni istituzzjonali l-ġdida.&lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|sena=1976|titlu=Ceti e potere nella Marca pontificia. Formazione e organizzazione della piccola nobiltà fra '500 e '700|edizzjoni=Il Mulino|post=Bologne}}&lt;/ref&gt;

Il -konsulat Franċiż ġie stabbilit f'Ancona fl-1671, immexxi – ħaġa rari għal konslu – minn wieħed mill-lokal, il-Markiż Étienne-Antoine Benincasa (miet fl-1719), minn waħda mill-aktar familji patrizji sinjuri fil-provinċja ta' Marche, involut ukoll fil-kummerċ, u li kien jesprimi ruħu fil-korrispondenza tal-kanċellerija tiegħu aktar bit- [[Lingwa Taljana|Taljan]] milli bil- [[Lingwa Franċiża|Franċiż]] . Erbgħa mid-dixxendenti tiegħu nħatru wkoll konsli fis-suċċessjoni tiegħu sa tmiem is- XVIII18 . seklu . Fost dawn, il-konslu u l-markiż Joseph Benincasa sar saċerdot f'Ancona fl-1754. Matul it-taqlib tar [[Rivoluzzjoni Franċiża|-Rivoluzzjoni Franċiża]], il-Konslu Louis Lucien Benincasa qabel li jaħlef lealtà lejn il- monarkija kostituzzjonali iżda mhux lejn ir- Repubblika. Għalhekk tkeċċa fl-1793. Fil-konsulat, il-maġġoranza tad-dokumenti tal-kanċellerija għandhom x'jaqsmu man-navigazzjoni u l-affarijiet marittimi, u l-iskarsezza jew il-proliferazzjoni tagħhom tirrifletti l-attività portwarja tal-belt, li żdiedet fl-aħħar tas XVIII18 . seklu,&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Annalisa Biagianti |date=2016 |title=Recrutement et pratiques en chancellerie consulaire. Le cas du consulat de France à Ancône et des vice-consulats de l'Adriatique (1726-1814) |url=http://journals.openedition.org/mefrim/2902 |journal=Mélanges de l'École française de Rome - Italie et Méditerranée modernes et contemporaines |volume=128-2 {{!}} 2016 |doi=10.4000/mefrim.2902}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|sena=1998|titlu=Les consuls de France au siècle des Lumières|url=https://books.google.fr/books?id=PEYBq52mX1EC&amp;printsec=frontcover|lingwa=fr|edizzjoni=Direction des Archives et de la Documentation - Ministère des Affaires étrangères|post=Paris|paġni=974|isbn=2-11-089158-0}}&lt;/ref&gt;

Fl-1733, il-Papa Klement XII iddikjara lil Ancona port ħieles  fejn estenda l-moll, u bena imitazzjoni [[Barokk|barokka]] tal -arkata ta’ Trajanu, {{'}} ''arco clementino'', li nbniet f’ismu. Għalhekk Luigi Vanvitelli, il-perit ewlieni, ħalla l-marka tiegħu fuq il-belt li rat il-lok tal-knisja tal-Ġesù u l-isptar fin ''-'' nofsinhar tal-port, imsejjaħ ukoll lazzarett .&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Stampa:Pintoricchio_013.jpg|ħolqa=Fichier:Pintoricchio_013.jpg|alt=Ancône telle qu'en 1507 - Fresque de la vie de Pie II par Pinturicchio, Biblioteca Piccolomini dans la Duomo de Sienne.| Ancona kif kienet fl-1507 - Fresco tal-ħajja ta' Piju II minn Pinturicchio, ''Biblioteca Piccolomini'' fid- Duomo ta' Siena .
Stampa:Vittore_carpaccio,_Sermon_of_St_Stephen.jpg|ħolqa=Fichier:Vittore_carpaccio,_Sermon_of_St_Stephen.jpg|alt=Vittore Carpaccio dans la prédication de saint Stéphane. [Lequel ?] s'inspirant de la ville d'Ancône telle qu'en 1514 pour sa représentation de Jérusalem.| Vittore Carpaccio fil-predikazzjoni ta' San Stiefnu .   ispirata mill-belt ta' Ancona kif kienet fl-1514 għar-rappreżentazzjoni tagħha ta' Ġerusalemm .
Stampa:Vittore_carpaccio,_predica_di_s._stefano_a_gerusalemme,_da_scuola_di_s._stefano_a_ve,_1514_ca._03.JPG|ħolqa=Fichier:Vittore_carpaccio,_predica_di_s._stefano_a_gerusalemme,_da_scuola_di_s._stefano_a_ve,_1514_ca._03.JPG|alt=Détail de l'œuvre de Vittore Carpaccio.| Dettall tax-xogħol ta' Vittore Carpaccio .
Stampa:Pinturicchio,_libreria_piccolomini,_dettaglio_01.jpg|ħolqa=Fichier:Pinturicchio,_libreria_piccolomini,_dettaglio_01.jpg|alt=Détail de la Vue d’Ancône de Pinturicchio.| Dettall tal-Veduta ta' Pinturicchio ta' Ancona.
&lt;/gallery&gt;

=== L-era kontemporanja ===
[[Stampa:Investimento_d'Ancona-veduta_generale.jpg|daqsminuri| ''Okkupazzjoni ta' Ancona'', C. Bossoli, 1860.]]
[[Stampa:Flag_of_the_Repubblica_Anconitana.svg|daqsminuri| Bandiera tar -Repubblika Ankonjana .]]
Fit-tieni nofs XVIII -seklu 18 Fis-seklu 19, ġiet innutata l-preżenza ta' nies Franċiżi li kienu jgħixu f'Ancona jew li kienu għaddejjin minn hemm. : mużiċisti, figuri reliġjużi u pellegrini (minħabba l-prossimità tas- santwarju ta’ Loreto ), kaptani tal-vapuri, baħrin jew saħansitra eks suldati. Matul ir-Rivoluzzjoni, kien hemm ukoll pirati, suldati tal-gwarniġjon, emigranti u qassisin refrattorji.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Fl-1797, il-belt inħatfet mit-truppi Franċiżi taħt il-Ġeneral Victor, parti mill- Armata tal-Italja, li rilaxxat » il-Lhud tal- ghetto billi abolixxew id-diskriminazzjoni kontra din il-komunità.&lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|sena=2009|titlu=Emancipation : How Liberating Europe's Jews from the Ghetto Led to Revolution and Renaissance|url={{Google Livres|_IYvjkNrTe0C|surligne=Ancona Ghetto}}|lingwa=en|edizzjoni=[[Simon &amp; Schuster |Simon and Schuster]]}}&lt;/ref&gt; Bi skambju, il-Lhud se jikkontribwixxu għall- ispolizzjonijiet Napuljoniċi permezz tal-amministrazzjoni u l-inventarju sistematiku ta' eluf ta' oġġetti arkeoloġiċi, artistiċi, kulturali u reliġjużi li jikkostitwixxu l-identità tal-abitanti tar-reġjun.{{Bżonn refererenza|Travail qui permettra au membre de la communauté juive d'assurer tranquillement leur passage dans le ghetto parisien}} &lt;sup class=&quot;need_ref_tag&quot; style=&quot;padding-left:2px;&quot;&gt;[[wikipedija:Bżonn referenza|&amp;#x5B; ref.&amp;nbsp;neċessarju &amp;#x5D;]]&lt;/sup&gt; .
[[Catégorie:Article à référence nécessaire]]
Fid-19 ta' Novembru 1797, ġiet proklamata r -Repubblika Ankonitjana ( repubblika oħt ); din ġiet annessa mir -Repubblika Rumana fis-7 ta' Marzu 1798.

Fl-1799, l-assedju ta’ Ancona beda bi skwadra ta’ tmien vapuri Russi u Torok u, fuq l-art, armata ta’ truppi Awstrijaċi, Russi u Torok. Ingħaqdu mal-assedju ribelli kkmandati mill-enigmatiku Giuseppe Lahoz, li kien beda l-karriera militari tiegħu fl-armata Awstrijaka, aktar tard ħaddan l-ideali Jakobini, u sussegwentement ingħaqad mal-armata Franċiża. Wara t-Trattat ta’ Campo Formio, sar wieħed mill-aktar avversarji ħerqana tal-politika Franċiża fl-Italja. F’Mejju 1799, ir-ribelli kontra l-Franċiżi tal-Marches ħatruh mexxej militari u wieħed mill-figuri ewlenin fl-assedju ta’ Ancona. Iċ-Ċittadella kienet waħda mill-postijiet ewlenin fil-ġlied. Il-belt kienet difiża mill-Ġenerali Jean-Charles Monnier u Domenico Pino.

L-imblokk navali ta' Ancona dam mit-18 ta' Marzu sat-13 ta' Novembru 1799, u wara sitt xhur ta' assedju Awstrijak, il-Franċiżi ċedew. Fl-1805, ittieħdet mill-Imperatur [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun]] .

L-awtoritajiet Franċiżi fl-Italja inkorporaw lil Ancona fir- Renju tal-Italja, u għamluha l-belt kapitali tad-dipartiment ta' Metaure fl-1808.

Napuljun, ir-Re tal-Italja, iddikjara fit-28 ta' Lulju 1810 f'Saint -Cloud proġett biex jiżviluppa l-port sabiex ikun jista' jakkomoda &quot; disa' vapuri tal-linja u sitt fregati &quot; L-estensjoni tal-moll tal-punent hija l-proġett ewlieni b'baġit ta' 50 000 francs .

Il-belt kienet okkupata mill- Franċiżi sal-1814, imbagħad il-forzi alleati rritornawha lill-Papa fl-1815 bil- Kungress ta' Vjenna, li għalaq il-ghetto u reġa' introduċa d-diskriminazzjoni kontra l-Lhud . Fl-1830, l-irvellijiet popolari fir -Romagna, il- Marches u l-Umbria ġew imrażżna taħt l-awspiċi tal-poter konservattiv Kattoliku u Awstrijak .

Il-Ministru Casimir Perier okkupa l-belt minn truppi Franċiżi mill-1832 sal-1838 biex ifixkel l-intervent Awstrijak [[Bolonja|f'Bolonja]] u Romagna matul il- ''kriżi Taljana'' fl-Istati Papali.

L-Awstrijaċi bbumbardjawha fl-1849 meta koalizzjoni improvizzata, Awstrijaka, [[Napli|Naplitana]] u fuq kollox Franċiża, assedjat u ħadet lil [[Ruma]], il-belt kapitali turbolenti u ta’ ħajja qasira tal-Istati patrimonjali ta’ San Pietru magħquda fir- Repubblika Rumana wara l-ħarba tal-Papa Piju IX fl-1848. Fl-1849, il-belt irċeviet id-dinjità tar- ''Risorgimento'' għall-erojiżmu tagħha u l-impenn tagħha għall-ideat tal-libertà u l-indipendenza.

Fis-snin 1850, il-belt portwarja, bis-sajd u t-tarzni tagħha li kienu qed jiffjorixxu, saret ċentru ferrovjarju u tat-toroq. Fl-1860, it-truppi papali tal-Ġeneral Lamoricière fittxew kenn hemmhekk wara t-telfa f'Castelfidardo. Il-belt, imdawra mill-flotta Taljana taħt l-awspiċi tar-Renju ta' Piemonte-Sardinja, ċediet fid-29 ta' Settembru 1860. Fl-14 ta' Marzu 1861, waqt li r-rappreżentant Ankonjan kien qed joqgħod fl-ewwel parlament Taljan f'Turin, il-kapitali ta' Piemonte, saret parti mir-Renju tal-Italja (1861-1946).

F'Mejju 1915, il-belt ġiet ibbumbardjata minn flotta tal- marina Awstro-Ungeriża b'reazzjoni għad -dikjarazzjoni ta' gwerra tal-Italja kontra l-Awstrija-Ungerija .

Fl-1922, Ancona, attiva ħafna fil-kummerċ tal-frott, iċ-ċereali u l-inbejjed, kellha 63 200 abitant f'Italja li kienet ħarġet eżawrita mill- [[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]] .

Matul l-aħħar snin tat- [[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], Ancona, minħabba l-importanza strateġika tagħha, sofriet bosta bumbardamenti mill-forzi Alleati, li kienu qed jippreparaw għall-mogħdija tal-front. B'mod partikolari, dik tal 11 ta' Novembru 1943 kienet waħda mill-aktar traġiċi. fi ftit minuti eluf ta’ nies tilfu ħajjithom, inklużi 700 ġewwa l-uniku kenn improvviżat f’Cardeto ''Park'', u distrett sħiħ tal-belt storika (rione Porto) kważi nqered għalkollox. 157 Lhud minn Ancona ġew deportati (mill-1700 ruħ li kellha l-komunità) min-Nazi lejn kampijiet ta' internament. 15 biss se jirritornaw.

Fit-18 ta' Lulju 1944, il-belt ġiet illiberata mit-truppi Ġermaniżi mit- Tieni Korp Pollakk tal-Ġeneral Władysław Anders. Il-bumbardamenti intensi qerdu parti mill-proprjetà immobbli.

Wara li nbniet mill-ġdid, il-belt kompliet it-tkabbir tagħha fis-snin ħamsin. Billi bbenefikat minn eżodu rurali intens, il-belt bil-port irrinovat laħqet il 107 550 abitant fl-1960. Staġna fil-bidu tas-snin tmenin bit-tnaqqis qawwi tal-hinterland tagħha, li kien qed jiżviluppa l-għelejjel taċ-ċereali, tal-ħaxix u tal-inbid tagħha u l-mergħat tagħha għat-trobbija tal-bhejjem.

Milquta mill-kriżi industrijali u portwarja, il -popolazzjoni urbana tvarja : ir-rata ta' tkabbir tagħha kienet imnaqqsa għal 98 000 abitant qabel ma reġgħet bdiet, attivata minn eżodu konsiderevoli mill-provinċja agrikola tagħha, li fil-bidu tas-snin disgħin kellha kwart [[Bidwi|tal-bdiewa]] attivi, li kellhom proprjetajiet ta' daqs medju : 103 877 abitant fl-1993, 108 500 fl-1997. Il-provinċja ta' Ancona, li testendi mill-quċċata tal- Appennini sal- Baħar Adrijatiku, tul l-assi tal-Wied ta' Esino, kellha 411 900 abitant fl-1993 b'densitajiet umani qrib il-140 abitant/ 2 .

== Kultura ==
[[Stampa:Jan_raes,_su_dis._di_rubens,_assunzione_della_vergine,_bruxelles_1632-50_ca._(ancona,_museo_diocesano).jpg|daqsminuri| L-Assunzjoni tal-Verġni, Jan Raes wara tpinġija ta' Rubens, magħmula fi Brussell bejn l-1632 u l-1650, Mużew Djoċesan ta' Ancona.]]

=== Il-pitturi preżenti f'Ancona ===
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Stampa:Noli-me-tangere-titien.jpg|ħolqa=Fichier:Noli-me-tangere-titien.jpg|alt=Porta Capodimonte d’Ancône in Noli me Tangere du Titien.|Porta Capodimonte d'Ancona in Noli me Tangere minn [[Tizjanu|Tizjan]] .
Stampa:Vittore Carpaccio - Young Knight in a Landscape - Google Art Project.jpg|ħolqa=Fichier:Vittore_Carpaccio_-_Young_Knight_in_a_Landscape_-_Google_Art_Project.jpg|alt=Portrait d'un chevalier, Vittore Carpaccio, musée Thyssen-Bornemisza de Madrid.|Ritratt ta' kavallier, Vittore Carpaccio, Mużew Thyssen-Bornemisza [[Madrid|f'Madrid]] .
Stampa:Domenichino - A Triumphal Arch of Allegories - WGA06409.jpg|ħolqa=Fichier:Domenichino_-_A_Triumphal_Arch_of_Allegories_-_WGA06409.jpg|alt=L'Arc de Trajan peint par Le Dominiquin.|L -Ark ta' Trajanu miżbugħ minn Domenichino .
Stampa:Giovanni bellini, crocifissione in un cimitero ebraico (crocifisso niccolini da camugliano), 1480-85 ca. 04.jpg|ħolqa=Fichier:Giovanni_bellini,_crocifissione_in_un_cimitero_ebraico_(crocifisso_niccolini_da_camugliano),_1480-85_ca._04.jpg|alt=Crucifixion (avec San Ciriaco sur la gauche du Christ) de Giovanni Bellini, 1480-1485 (Crucifix Niccolini da Camugliano).|Kurċifissjoni (b'San Ciriaco fuq ix-xellug ta' Kristu) minn Giovanni Bellini, 1480-1485 (Kurċifiss Niccolini da Camugliano).
Stampa:Vittore carpaccio, san giorgio e il drago 01.jpg|ħolqa=Fichier:Vittore_carpaccio,_san_giorgio_e_il_drago_01.jpg|alt=Ancône prise comme modèle pour la ville légendaire de Silène de Libye dans le Saint Georges et le Dragon de Vittore Carpaccio.|Ancona meħuda bħala mudell għall-belt leġġendarja ta' ''Silenus tal-Libja'' f'San Ġorġ u d-Dragun ta' Vittore Carpaccio .
Stampa:Accademia - Martyrdom of Saint Mark by Giovanni Bellini.jpg|ħolqa=Fichier:Accademia_-_Martyrdom_of_Saint_Mark_by_Giovanni_Bellini.jpg|alt=Ancône dans le Martyre de saint Marc de Giovanni Bellini, 1526, Scuola Grande di San Marco, Venise.|Ancona ''fil-Martirju ta’ San Mark'' ta’ Giovanni Bellini, 1526, Scuola Grande di San Marco, [[Venezja]] .
&lt;/gallery&gt;

== Infrastruttura u trasport ==
&lt;gallery widths=&quot;250&quot; heights=&quot;200&quot; perrow=&quot;3&quot; caption=&quot;Mezzi ta' trasport u mapep&quot;&gt;
Stampa:Ancona_Freeway.jpg|ħolqa=Fichier:Ancona_Freeway.jpg
Stampa:Ancona_Zug.jpg|ħolqa=Fichier:Ancona_Zug.jpg
Stampa:Ancona-_The_Ferry_to_Split_(8264358049).jpg|ħolqa=Fichier:Ancona-_The_Ferry_to_Split_(8264358049).jpg
Stampa:Arco_di_Traiano_-_Ancona_27.jpg|ħolqa=Fichier:Arco_di_Traiano_-_Ancona_27.jpg|alt=Port d'Ancône| Port ta' Ancona
Stampa:Rete_tranviaria_di_Ancona.JPG|ħolqa=Fichier:Rete_tranviaria_di_Ancona.JPG
Stampa:Tranvia_Ancona-Falconara_Marittima.JPG|ħolqa=Fichier:Tranvia_Ancona-Falconara_Marittima.JPG
&lt;/gallery&gt;

=== Trasport bl-ajru ===
Ajruport ta' Ancona-Falconara ( kodiċi IATA) AOI), li tinsab f'Falconara Marittima, toffri titjiriet regolari lejn Ruma, [[Milan]] u bliet Ewropej oħra bħal [[Londra]] jew [[Barċellona]] .

== Gallerija ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Stampa:Ancona (60).jpg|Veduta tal-belt
Stampa:Ancona - Monumento ai caduti di Ancona - GT ver1 - 2025-09-11 21-06-04 001.jpg|Monument tal-Gwerra ta' Ancona
Stampa:Ancona (98).jpg|Waħda mit-toroq tal-belt
&lt;/gallery&gt;

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|CRO}} [[Split]] ([[Kroazja]]) ;
* {{Flagicon|IRL}} [[Castlebar]] ([[Repubblika tal-Irlanda]]) ;
* {{Flagicon|NOR}} [[Svolvær]] ([[Norveġja]]) ;
* {{Flagicon|ROU}} [[Galați]] ([[Rumanija]]) ;
* {{Flagicon|SLO}} [[Ribnica]] ([[Slovenja]]) ;
* {{Flagicon|TUR}} [[Iżmir]] ([[Turkija]]).

== Referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>j1ljoln4tgzs8jkllj6gcf9533dokwn</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>